open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cingues (maladeye)

Les **cingues**, c' est ene maladeye des djins, k' el cåze, c' est on virûsse, et k' on-z atrape des des rodjeurs sol mitan do coir, a môde di cingue.


Shingles on the chest.jpg|sol mitan do vinte
Herpes zoster neck.png|sol hatrea


## Cåze
C' est l' minme virûsse ki l' ci des pokes d' aiwe. Onk del famile des erpesvirûsses. 

## Senes del maladeye
On-z atrape des  setchs botons (come les botons d' five), ki s' sitindèt a môde di cingue. Mins a totes les paleces do coir, inte li tiesse et les djambes.

Ça fwait foirt må.

## Sourdants & pî-notes
Lingaedje et acsegnance des fleurs et des plantes (live)

Li **Lingaedje et acsegnance des fleurs et des plantes walones** (*Lingadje et akseignance des fleurs et plantes wallons*), c' est on live da Joseph Vrindts la k' esplike les simboles ki les djins dinèt a sacwantès fleurs.

Li live a vudî e 1898 et a stî replaidî e … 


J. Vrindts - Lingage & askeignance des fleurs et plantes wallons, 1898 (coviete).png|Coviete del prumire edicion, di 1898.
Vrindts lingaedje plantes.jpg|Coviete del deujhinme edicion, rimetowe e Feller.


## Contnou
Å coron do live, gn a on motlî avou troes colones, metans :

Eto, il est rprins dizo l' rahouca **E186** dins l' djivêye des motîs walons.

Sacwants dnêyes sont rprinjhes dins li live so les plantes des cortis da Angèle Lovinfosse (po les plantes ki sont la studieyes).

## Sourdants et pî-notes
Coibjhî

thumb
On **coibjhî**, ene **coibjhire**, divinltins, eto, on **savtî**, c' est ene djin ki fwait u rfé les solés.

## Motlî
Po «coibjhî», on dit eto : **choumake** (mins c' est purade on no metou, **savtî** (mins c' est ene miete veyou d' on mwais costé, **côrdonî** (mins ça pout esse rissinti come on rfrancijha.

Li mestî si lome li **coibjhireye**.

Les mots "coibjhî" & "choumake" ont divnou des nos d' famile u des spotaedjes.

## Usteyes
Les coibjhîs ont bråmint des usteyes les minmes ki les cenes des gorlîs:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Coibjhîs scrijheus e walon
Flori Deprêtre

## Sourdants et pî-notes
Cabasson

thumb|Li cabasson, c' est l' l° 1
On **cabasson**, c' est ene tiestire po miner les rodjès biesses.

C' est onk des tinaedjes-astok les pus cnoxhous.
Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel

Li «&nbsp;**Duk d' Åle&nbsp;**», c' esteut di s' vraiy no d' nôbe : **Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel**

I vna ezès Bas Payis espagnols do trevén d' Flipe II di Spagne po spotchî li revintreye des Gueus.

Ses sôdårs estént foirt waeraxhes. C' est kécfeye did la ki l' mot "" vént.
Cawete -urlin

Li **cawete -urlin**, et s' femrin **-urlinne**, c' est des cawetes k' ont skepyî tote seules so des nos di dmorants des viyaedjes u contrêyes tot å Levant del Walonreye, dilé les Redîmés Payis.

Li cawete a stî studeye pa J. Lechanteur dins *[[Les dialectes de Wallonie]]*. 

Elle a stî reployeye des rfondeus po fé des noûmots.

## Hårdêye difoûtrinne
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)

## Sourdants et pî-notes
André Berly

**André Berly**, c' est on fjheu d' tchansons et tchanteu e walon.

C' est purade des tchansons so des muzikes d' årmonica.

Les paroles sont purade a môde di paskeye.

## Egzimpe di tchanson da sinne
::***Les femes å volant***

::***I.***

:*Les femes k' ont l' permis d' miner
:*El divèt ciete a leu beaté.
:*Dji n' voe nole ôte esplicåcion
:*K' on lzès låtche el circulåcion.
:*L' prumî côp k' elle ont leu brevet,
:*Plaece d' avanci, ele rescoulèt,
:*Riployant vosse påre-tchoke di dvant.
:*C' est çoula, les femes å volant.

::***II.***

:*Dj' a veyou ene a li ståcion
:*Fé l' plin sins disvistrer l' boutchon
:*El plaece di rimpli l' rezervwer
:*Tote li binzene coreut al tere
:*Elle a tuzé, c' est ewaerant, 
:*D' abitude, dj' end a po meye francs
:*Ouy, dj' end a po troes feyes ostant
:*Dji n' saveu nén k' ele beveut tant.

::***III.***

:*Dvant les scoles, do costé d' Bwès-d'-Breu
:*Dji fjha on sene a ene feme tchåfeu.
:*Dj' åreu mî fwait di m' tini coe
:*Ca dji n' conte pus mes senes di croes.
:*Dji tronnéve télmint les balzins.
:*Dji lyi djha :"C' est cial ki dji dschind."
:*Ele mi derit : "Dji vôreu bén
:*Mins dj' a pierdou m' pedale di frin."

::***IV.***

:*Al plake ki racsegne on cassi,
:*Advinez don çou k' ele m' a dit :
:"Cette publicité est bien moche
:Même pas la marque du soutient-gorge !" 
:*A on bea triyingue reviersé,
:*Elle a raté l' prumiristé 
:*On s' a rtrové - n' a nén d' cwè rire -
:*Ladzeu, al clinike d' ås Brouwires.

::***V.***

:*Rawårdez; leye, ele n' aveut rén.
:*Ele m' a vnou vey li leddimwin
:*On nozé bouket d' fleur e s' mwin.
:*Ele mi derit : "Vos n' savoz nén ?
:*A èn eplwè dvins cisse clinike,
:*Dji so-st acceptêye, c' est comike.
:*Vos poloz dire, vs avoz del tchance :
:*Dji vs va racdure e-n ambulance."

::***VI.***

:*Dj' a dvou rfuzer l' invitåcion;
:*Elle end a nén comprins l' råjhon.
:*Adon, cwand c' est k' dj' a stou rweri,
:*Dji telefone a on tacsi.
:*Cwand c' est ki l' vweteure ariva,
:*Dj' el paya, pu dj' el revoya.
:*Pocwè, m' diroz vs ? Dji va esse franc :
:*I n aveut-st ene feme å volant.

::***VII.***

:*Cwand c' est k' dj' a rintré e m' måjhone
:*Mi feme m' end aprinda ene bén bone.
:*"Ene boune novele, mi gros cheri,
:*Sins vs el dire, dj' a passé m' permis."
:*Mins k' a dju don fwait å Bon Diu ?
:*Dji m' måvla tot rodje : "Sacriblu
:*Si c' est insi, nos dvoirceyrans;
:*Dji n' vou nén d' ene feme å volant."

Adon, po m' fé pardoner des cmeres, faleut tolminme bén ki dj' metaxhe ene pitite rawete a m' paskeye :

::***VIII.***

:*N' pinsez nén ki dj' åye ene sacwè
:*Disconte totes les femes ki minèt,
:*Ca dji so bén contin ki l' minne
:*Mi remoenne cwand c' est k' dj' a-st ene pronne.* 
:*Dji ricnoxhe ki c' est bén pratike
:*Cwand il arive ki dj' a-st ene tchike.
:*Dji finixhrè m' paskeye tot djhant :
:''Bravo po les femes å volant.

## Bokets odio
thumb|Djeu d' mot sol «F.N.»
Dins l' tchanson «Magnans walon», cwand il a yeu mostré les rujhes avou les Flaminds, i tuze k' on «pôreut aler rdjonde les Francès».

## Sourdants et pî-notes
Đồng Hới

200px|right|thumb|Dong Hoi

**Đồng Hới** c' est l' mwaisse veye del province di Quảng Bình, å Vietnam.
Philippe Antoine

**Philippe Antoine** a skepyî li 25 d' awousse 1946.

C' est on scrijheu e walon ey on rcwereu sol walon do payis d' Virwinvå.

Il a eto scrît des powinmes, eyet tchanter e francès.

## Ouve pol walon
thumb|(e 2020)
Il a-st eplaidî, e 2009, li motî do Virwin, ecorinné so Viêpe.

Il a eto scrît l' cåzaedje di sacwantès tchansons po Mimile, inte di zeles, des ratournaedjes da Georges Brassens et da Jacques Brel.

E 2017, il a ratourné l' live da Maurice Colot : *C' est arivé a Trignole* (*[[:d:Q124425504|C'èst-arivè à Trignolles]]*), ki rashonne des ptitès istweres sol viyaedje di Trignole di 1999 disk' a 2016.

Il a vudî on live e walon, Cactaedjes e cåbaret e 2018.

## Sacwants powinmes
### Ké viye k' on vike

thumb

Ci powinme la stî metou e muzike pa Vincent Delire et pår divni l' tite d' ene sitroete plake.

Tecse do cåzaedje 

Li tchanson n' a nén rprins li dvant-dierin coplet.

### Pôve macrale

Li tecse a stî toirtchî a pårti di documints istorikes so on procès d' macrale a Viêpe.

Tecse do cåzaedje (p. 4) (studyî ås scoles di Bive)

Tchanté pa Vincent Delire, so ene muzike da sinne (mins sins l' adrovaedje di l' eredjistrumint roci dzeu).

### Gurnî d' sovnances

Li scrijheu vude si gurnî, et tchaeke tchinisse lyi rmimbere on moumint di s' vicåreye.

Tchanté pa Vincent Delire, so ene muzike da sinne.

### T' as volou vey Grûpont

### Ratinde

Ci powinme la n' a måy sitî metou e muzike.

:*Ratinde, todi ratinde!
:*Li tins d' èn efant
:*K' est ddja si pezant
:*Cwand i shût les pas 
:*Di s' man ou di s' pa.
:*Li tins d' fé l' ariole,
:*Sôrti di ses scoles.

:*Ratinde, todi ratinde!
:*Li tins d' esse a deus,
:*Cwand 'l est amoureus.
:*Djouwer a catche-catche
:*Dzo l' pont ki somadje
:*I tchait a ferlokes
:*Et i s' rabistoke.

:*Ratinde, todi ratinde!
:*Li tins d' al copete,
:*K' est bea, tenawete;
:*Li cia k' est dvant nos
:*Padrî u padzo;
:*Li tictak do cour (*kieûr*)
:*Li tamtam des eures.

:*Ratinde, todi ratinde!
:*Li tins del viyesse
:*Ki rwaite pal finiesse;
:*Li tins ki distele,
:*Shofele les tchandeles,
:*D' on grand côp d' fåceye
:*Arestêye (*arète*) les aweyes.

:*Ratinde, todi ratinde!
:*Å djårdén flori
:''Do tins k' est fini.

## Sourdants


## Hårdêyes difoûtrinnes
* Si ratournaedje d’ ene tchanson da Jacques Brel
* Ene ôte tchanson k’ il est l’ cåzaedjisse
* 
*
No di dmorant

:*Loukîz eto a [[Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye]].
Li *'no di dmorant** (on dit eto : **no di dmanant**), c' est l' no des djins ki dmorèt dins on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]], on [[continint]].

Li no di dmorant si fwait tot-z acawant ene [[cawete]] å no del plaece. Ci n' est nén totavå l' minme.

Li no di dmorant est diferin do [[såvadje no des dmorants]]. Ci-cial n' a nou loyén avou l' no do viyaedje.

E walon, gn a bråmint des viyaedjes ki n' ont pont d' no di dmorant foirt corant. 

== Cawetes sovint eployeyes ==
* li [[cawete -î]], ki l' femrin, c' est l' [[cawete -resse]], kécfeye [[-ire]].
* li [[cawete -urlin]] (femrin -urlinne), foirt coinrece, et ki vént do tîxhon.
* les cawetes [[cawete -idjot|-idjot]] et [[cawete -inot|-inot]] (femrins "-idjote" & "-inote"), coinreces eto.
* li [[cawete -ai]] est kécfeye on calcaedje del cawete francèsse -ais.
* li [[cawete -wès]], li pus corante, mins rissintowe co rade come on [[francijha]] del cawete francesse -ois.
* li [[cawete -yin]], calkêye do francès, purade po les payis et les continints : , 
* li [[dobe cawete -iyin]], li cene di dvant rimetowe so ene cawete [[cawete -ey|-ey]] [[Cawete -eye|-eye]] ou [[Cawete -êye|-êye]].

== Candjmint do coron do bodje ==
Padecô, gn a on rcomprindaedje do coron do no do viyaedje
* [[Coirnimont]] => Coirnibotai
* [[Tchîplane]] => Tchîpurnai
* [[Palijhoû]] => Palijhotai

== Emantchaedjes savants ==
E francès, sacwants no di dmorants sont fwaits pal voye d' on retcherpintaedje savant do no do viyaedje :
* ''Heure-le-Romain'' [[Eure-li-Romin]] => ''Romanhoriens''
* [[Aiwêye]] => ''Aqualiens'' ()
* [[Cambron-Castea]] => ''Castelcambroniens''
* [[Tî-Tchestea]] => ''Thyriocastelloritain''

== Ricwereus so les nos di dmorants walons des viyaedjes del Walonreye ==
* [[Jean Haust]], k' endè mete sacwants dins si [[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye|live so les nos d' plaeces del Walonreye]].
* [[Albert Doppagne]]
* [[Jean Germain]]

== Alére ==
[[A. Doppagne]] ''Enquête sur le gentilé et le blason populaire des communes wallonnes'', ''les Dialectes belgo-romans'', 1948, **4''', pp 157-176.

## 
* Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye

## Sourdants et pî-notes
L' Årdene foyowe (tecses)

**L' Årdene foyowe** (*L'Ardenne fouyue*), c' est on live e walon da Pire-Djôzef Dosimont.

C' est ene schôtlêye di tecses (des racontroûles et des arimés).

I vuda e 1944, di l' imprimreye Duchêne dås Libins.

I serè shuvou di L' Årdene ås côpons.

## Studias do motlî

Il a siervou a fé on motlî walon-francès, avou l' rahouca "**S27**" sol djivêye des motîs. C' est Isabelle Léonard k' a rapexhî les målåjheys mots, et ndè fé on memwere di licince a l' UCL e 1986.

Gn a la inte 1000 et 1100 mots, riscrîts e sistinme Feller.

## 
Copeye do motlî S27
Octave Mirbeau

right|thumb|200px|Octave Mirbeau
** Octave Mirbeau**, c' esteut on scrijheu e francès. 

Il a skepyî li 16 di fevrî 1848, a Trévières, e Calvados, ey a morou a Paris li 16 di fevrî 1917 (swessante-nouv anêyes après, tins del guere di catoize)

Il a etervinou dins l' Afwaire Dreyfus&nbsp;.

## Biyografeye
C' esteut on scrijheu francès, onk ki rloukive les tåvleas po endè dire ene sacwè, on gaztî. Octave Mirbeau esteut kinoxhou d’ lådje et d’ long divins tote l' Urope. Il a vindou ses lives foû mezeure pindant k’ il esteut foirt bén avou tos els ki estént en avance so leu tins padrî les årtisses et les scrijheu; çoula n’ esteut vraiymint nén åjhey!

C’ esteut  on gaztî po fé l’ plouve et l’ bea tins, et ritche avou çoula; i disfindeut les djonnes årtisses, les cis ki estént en avance (Claude Monet, Auguste Rodin, Vincent Van Gogh, Paul Cézanne, Camille Claudel...), et il esteut todi la po dire ci ki n’ aléve nén, et les cis ki n’ estént nén d’ acoird avou lu end avént sogne. 

Il a scrît beacôp des istweres, des fåves (*Contes cruels*),  et il a fwait beacôp candjî ci djinre la. Il a fwait avou des pîces divins tos les djinres, nouves et ancyinnes. Ces pîces la estént djouwêyes so totes les sinnes del tere (*Les affaires sont les affaires*, 1903). 

Cwand il a stou moirt, Mirbeau a stou rovyî sol tins d' on dmey sieke: il esteut vraiymint disrindjant po les cis ki estént les mwaisses po tot costé; bref, c’ esteut on baron do tchestea d’ poûssire!

## Djivêye di ses ouves

* *Le Calvaire* (1886).
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dans le ciel* (1892-1893).
* *Les Mauvais bergers* (1897).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *La 628-E8* (1907).
* *Dingo* (1913).
* *Un gentilhomme* (1920).
* *Contes cruels* (1990).
* *Lettres de l'Inde* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *L'Amour de la femme vénale* (1994).
* *Combats littéraires* (2006).
* *Bruxelles* (2011).

## Hårdêye difoûtrinne
* Société Octave Mirbeau.
* ''Dictionnaire Octave Mirbeau''.

## Sourdant
Pistolet (åre)

200px|right
On **pistolet**, c' est ene åre al poure k' on tént avou ene seule mwin et ki l' tchambe est dins l' canon, ubén sol minme linaedje.

I tire on plomb cwand on saetche avou.

Sôres di pistolets :
* bronigne

## Sourdants
Cawete -åcion

Li **cawete -åcion**, c' est aprume ene cawete ki vént  di des calcaedjes do francès, tertos femrins, et eployîs eto dins des ôtes lingaedjes, come l'&nbsp;espagnol et l'&nbsp;inglès. Minme des ptits lingaedjes come li catalan calkêynut platezak les mots avou l' cawete -åcion do castiyan.

Mins, diviè l' atake do 20inme sieke, li cawete -åcion a divnou  ene vicante cawete, agritchtêye so on viebe walon. Sovint, gn av' come ene assaetchance d'&nbsp;on mot francès avou "-ation" k'&nbsp;on n'&nbsp;vleut nén calker té ké. 

Li noûmot k' a skepyî insi mostere ene accion ene miete målåjheye, et ki deure lontins.

## Egzimpes di calcaedjes eployîs mo sovint
, , , , , , , precåcion, organizåcion, gråtificåcion, , recitåcion, esplicåcion, , , 

## Cawete -åcion et francijhas
Dins l' linwe-ehåyaedje do walon, on waite di n'&nbsp;nén trop calker di mots avou -åcion do francès, et sayî d'&nbsp;elzès replaecî pa des parints do viebe avou -aedje, cwand ci viebe la a stî eto calké e walon :
* recitåcion => recitaedje
* operåcion => operaedje

## Egzimpes di noûmots pår walons
, troublåcion, , 

## Prononçaedje dins les accints do walon
* aucion
* auchon (Payis d' Lidje (diyalectolodjeye))
* âcion (walon do Coûtchant, do Mitan & Basse Årdene)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li no d' fijhaedje (avou on ptit mot sol cawete -åcion)
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Djus d' beyôle

Li **djus d' beyôle** (on dit ossu : **aiwe di bôle**), c' est del seuve di beyôle k' on rascode cwand l' bwès boute, djusse al fén d' l' ivier. 

## Såjhon d' rascodaedje

E l' Årdene, sovint inte li 10 et l' 30 di måss.

## Tecnike
On dit k' on va trawer ene bôle.

On pout fé çoula avou on windea. Docô k' on-z a trawé li schoice, on voet l' ameur ki gote. Après, on mete ene pitite buzete di plastike po k' el gotaedje våye dins ene botaye di plastike, ou çki l' aiwe di beyôle si rashonne.

I fåt rilever s' botaye tos les djoûs u tos les deus djoûs, ca l' aiwe di bôle ni s' wåde nén advitam. Après deus troes djoûs, ele si brouye. C' est bén l' diferince avou del vraiye aiwe.

Cwand ça n' gote pus, i fåt ristoper l' trô di l' åbe avou ene broke di bwès. Li schoice si rnourit, et l' anêye d' après, on n' voet nén ddja la k' on-z aveut fwait on trô.

On l' pout edjaler, et l' riboere pus tård dins l' anêye. Si vos fjhoz rlignî ene edjalêye botaye dins l' frigo, ele disdjale tot doûçmint, et ça fwait djusse çou k' i fåt a ene djin so on djoû.


Bundesarchiv Bild 183-1985-0404-003, Colditz, Birkensafternte.jpg|Rascodaedje do djus d' beyôle e l' Almagne di l' Ess (1985)
Efants djus beyôle.jpg|Des scolîs åtoû ene botaye po rascode li djus d' beyôle
Beyôle djus ricloyaedje broke.jpg|Ricloyaedje do trô k' on-z a rascodou l' djus d' beyôle, al fén del såjhon


## Médiants efets
On dit k' ça rapeure li coir.

Ça fwait pixhî et ndaler a l' ouxh.

Ça apoite des traece-elemints.

#### 
* On scrijhaedje so l' djus d' beyôle (so l' Aberteke)
* Ene videyo sol rascodaedje di l' aiwe di beyôle (sol tévé walon-cåzante)
Molete (discramiaedje)

* molete : cwatrinme potche del pansreye des roemiants
* molete do djno : oxhea ki djowe sol djonteure do djno
* molete (houyire) : pîce del belfleur dins les houyires
Rôlete (do djno)

:*[[rôlete|Tos les sinses do mot "rôlete"]]
Li *'rôlete** (on dite eto : **molete**, **platene**, **djouwete**, **moron''') do djno, c' est èn oxhea sins miyôle ki djowe sol djonteure do djno.
Blanke beyôle

vignette|Blanke beyôle
Li **blanke beyôle**, c' est l' sôre di beyôle li pus corante el Walonreye et les payis astok.

No e sincieus latén : *Betula pubescens*

Li schoice est bén blanke, mins padecô ele saetche ene miete sol rodje, aprume dins les sôres ki vnèt dins les fagnes ("bôles di fagne").

Li viye eschoice, al pate di l' åbe, est noere et graevleuse.

Ele convént bén po rascode di l' aiwe di bôle.
Seuve

Li **seuve** u **ameur** (on dit ossu, tot biesmint : **djus**, **aiwe**), c' est l' aiwe ki monte di tere, inte li schoice et l' blanc bwès d' èn åbe. Ou d' ene ôte plante. 

## Motlî
L' ameur apoite les minrais k' i fåt po l' åbe fé des foyes.

Cwand l' seuve monte, on dit l' åbe **boute**.

Gn a eto del seuve ki dischind, et abuvrer les raecinêye avou des prodûts fwait dins les foyes.

L' ameur di sacwants åbes pout esse rascodowe; metans po les beyôles : loukîz a : djus d' beyôle.

L' åbe ki n' a pupont d' ameur est dit "setch" ou "souwé".
Boswana

thumb|200px|''Mape do Botswana''

Li **Botswana**, c' est on payis d' Afrike nonnrece. Si sitindêye est di 581,730 km².
Moustatche

Ene **moustatche**, c' est on poyaedje ki vént sol lepe dizeutrinne.

Li moustatche crexhe cwand les djonneas divnèt omes. 

Li crexhaedje del moustatche est cmandé del testoterone. C' est po ça ki sacwantès comeres, k' ont-st on coir ki prodût dipus d' testosterone k' i n' fåreut, end ont.
Consire

Ene **consire** (on dit eto : **sconsire**, **banc d' nive**, **shoflaedje d' ivier**), c' est on hopea d' nive ki s' fwait la k' el vint a shoflé.

## Consecwinces
Les consires espaitchèt li passaedje so les voyes. Cwand end aveut divinltins, on rcwestéve les omes do viyaedje po-z aler **taper a l' ivier** (u **taper al nive**).

## Sourdants
Mareye (mame da Djezus)

**Mareye** (les crustins dijhnut eto l' **Aviedje**, **Notru-Dame**), c' est l' mame da Djezu-Cri.

Les crustins et les muzulmans creyèt k' elle a ratindou famile sins esminçaedje d' èn ome. Did la, si no d' "Aviedje" (comere etire). E-n arabe : Miriam l-aadra' (minme sinse).

Les crustins dijhnut k' ele fourit marieye a sint Djôzef. On n' cåze nén d' çoula dins l' Alcoran.

Les catolikes li est fiesteye sacwants côps so l' anêye. Les protestants, bråmint moens.

## Raparexhaedjes di l' Aviedje
 Raparexhaedjes di l' Aviedje
Ene pårteye des catolikes creyèt ki l' Aviedje a raparexhou a des djins, aprume al fén do 19inme sieke, kiminçmint do 20inme sieke (a Biarin, Baneu, Lourdes, Fatima, Medjogorje, evnd.).

## Fiesses di l' Aviedje po les catolikes
(cronolodjicmint dins l' anêye)
* Notru-Dame di fevrî
* Notru-Dame di måss (Notru-Dame do prétins, l' anonciyåcion", li 25 di måss)
* Notru-Dame di djulete (Notru-Dame del plovinete, li 2 d' djulete)
* Notru-Dame des iviers (li 5 d' awousse)
* Grande Notru-Dame (Notru-Dame d' awousse fiesse di l' Assompcion, li 15 d' awousse)
* Notru-Dame di setimbe u Pitite Notru-Dame (fiesse del Nexhance di l' Aviedje, li 9 di setimbe)
* Notru-Dame di nôvimbe
* Notru-Dame des Avéns u vizitåcion, tins des Avéns

## Dokes crustins so Mareye
Å concile d' Efeze, e 431, l' eglijhe riclama ki l’ Djezus esteut ene djin etire. Et k’ adon l’ Aviedje Mareye aveut metou å monde li Bon Diu.

## Alére
* Georges Sfasie, Les fiesses Notru-Dame : li pona et l’ cova, Li Rantoele , erî-såjhon 2009.
* Les powetes et Notru-Dame då Rampårt a Nameur, ene antolodjeye di powinmes eplaideye pa Jacques Filée e 1996.

## Sourdants & pî-notes
Colas l' bracnî (novele)

thumb|Mwaisse modêye (1980)
thumb|Coviete del deujhinme edicion (2001)
**Colas l' bracnî** (*Colas l'brak'nî*), c' est on ptit roman sicrît pa Serge Fontaine e 1980 (tot notant l' accint del Gléjhe) et replaidî e 2001 (avou l' accint d' Lidje) pal l' soce "Li Walone".

Dins l' edicion di 2001, gn a on motlî di 18 pådjes.

## Istwere des deus edicions
N a yeu on prumî eplaidaedje el gazete l’ « Echo » di Ståvleu, ki l’ ont edité a leu conte, et ki l’ ont vindou å ci k’ endè voleut. 

Pu li prezidint del « Walone » di Lidje vina propôzer å scrijheu del replaidî tot l' rashiyant avou l' accint d’ Lidje. Et l' oteur a dit k’ oyi.

## Manire di fé do scrijheu
Cwand l' live a rexhou, on-z a dmandé å scrijheu « Kimint ass fwait çoula ?  » 

Serge Fontaine ricnoxhe platezak k' il a stî lu-minme on bracnî. 
:*Dj’ a fwait tote mi veye e bwès. Cwand dj’ av’ cénk munutes et k’ dj’ esteu gamén, mi, hay evoye dins les håyes et les bouxhons. Tot l’ ban di Rwene, dj’ a corou dvins totes les coines. Tos les djoûs al nute, cwand les ovraedjes estént finis, mi, dj’ esteu evoye dins les lizires. Dj’ inméve… dji loukive.*

## Hårdêye difoûtrinne
* Boket di scrijhaedje saetchî foû do live (so l' Aberteke)
* Responda da Serge Fontinne sol live (sol tévé walon-cåzante)

## Sourdants & pî-notes
Brele

vignette|Plante e fleurs
Del **brele** (on dit eto **des breles**, do **[[seton]]**, del **[[porete]]**, del **cibolete**), c' est ene yerbêye ahivêye dins les cortis.

No e sincieus latén : *[[Allium schoenoprasum]]*

Famile : Feudlissêyes.

*Les mots [[seton]] et [[porete]] sont-st ossu eployîs po des ôtes plantes.*

## Crexhaedje
Li brele vént a bohêyes.

Ele florixh d' ene pitite måve fleur. Mins adon, elle est trop deure po siervi come yerbêye. Eto, i l' fåt rcôper deus troes côps so l' anêye po nd aveur todi del boune.

## Eployaedje
On mete voltî des breles so les fricassêyes d' oûs. Eto so les tåtes al makêye. U avou del salåde.
Notru-Dame

* Notru-Dame, l' Aviedje
* Posteure di l' Aviedje
* Fiesses di l' Aviedje (cronolodjicmint dins l' anêye)
** Notru-Dame di fevrî
** Notru-Dame di måss (anonciyåcion, li 25 di måss)
** Notru-Dame di djulete (Notru-Dame del plovinete, li 2 d' djulete)
** Notru-Dame d' awousse (Notru-Dame des iviers, li 5 d' awousse)
** Grande Notru-Dame (fiesse di l' Assompcion, li 15 d' awousse)
** Pitite Notru-Dame (fiesse del Nexhance di l' Aviedje, li 9 di setimbe)
** Notru-Dame di setimbe 
** Notru-Dame di nôvimbe (Notru-Dame des Avéns, vizitåcion, tins des Avéns)
* Plantes lomêyes avou "Notru-Dame"
** laecea d' Notru-Dame
Seton

* Plantes
** waide des bwès (*Deschampsia flexuosa*)
** ? (*Festuca rubrum*)
** brele
* Viyaedje do ban d' Derbu : Seton (viyaedje)
Triyanon (teyåte a Lidje)

Li **Triyanon d' Lidje**, c' est on teyåte di Lidje ki djouwèt bråmint do walon.

C' est l' seu sfwait teyåte, el Walonreye, avou des comedyins d' mestî.

Gn a  eto ene soce aloyeye : les "amisses do Triyanon" k' editèt ene gazete "Amon nozôtes".

## Istwere
### teyåte e walon a Lidje divant l’ Triyanon
### Teyåte walon do Triyanon
E 1926, on comitî d’ waloneus va fé riskepyî on teyåte pår e walon. Po çoula, i louwèt li teyåte do Triyanon, ki djouwéve e francès, et s’ lomer  « Teyåte walon do Triyanon »

Il est ricnoxhou oficirmint del veye di Lidje li 13 di djulete 1929.

Les pîces continouwèt minme tins del guere di 40. Ele doevnut aveur l’ åjhmince des ocupants almand, çou k’ est possibe paski c’ est Djôzef Mignolet k’ est responsåve di ces otorizåcions la.

Mins li 6 di djanvî 1944, gn a on målfeu metou ki distrût li sinne, les decôrs, li såle et les vîs papîs. On saye bén di rdjouwer ôte pårt, mins li soce doet esse dismantcheye, et les eployîs metous a l’ ouxh.

E 1948, i rprind dizo l’ acviernance da Eddy Lantin.

Mins e 1976, li såle est esprôpiyeye pal veye di Lidje, ki candje pår les plans del cité. Il ebague adon rowe Surlet e-n on bastimint ki s’ loméve davance « Paviyon Flôre » et k’ aveut divnou on cinema.

E 1989, houte do teyåte, n a des ôtes ocuâpedjes come li Cåbaret da Tchantchès. 

E 1991, ene soce nén recwårlante, les amisses do Triyanon, aspale les responsåves do teyåte. Il ont ene waibe dispu les anêyes 2010.

C’ est låvå k’ i gn a l’ finåle del cope do Rwè Albert, et des Rescontes des dramatikes del Province di Lidje (*rencontres provinciales de théâtre amateur*). Eto: li gala walon del Province di Lidje, et, divant 2019, eles filmaedjes di pîces e walon pol tévé (emission Wallons, Nous!).

## 
Leu waibe

## Sourdant
Nive

[thumb|[årdispene divins l' nive]]
Del **nive** /dɛl niːf/, li **nive**  (on dit eto : del **[[nivaye]]**, di l' **[[ivier (discramiaedje)|ivier]]**, del **nedje**), c' est ene blanke sacwè ki toume do cir, cwand i divreut ploure, mins k' i fwait dizo 0 dgrés Celciusse dins l' air.

## Motlî
Li nive toume pa bokets k' on lome les **flotcheyes** ou **ploumions**.

Cwand l' vint shofele, ele si si ramoncele a consires.

Ele fond å rlén.

## Damadjes a cåze del nive
* råyaedje di coxhes d' åbe
* espaitchaedje di rôler so les voyes
* fonçaedje di toets


Faw nive.jpg|dins on fayi
Nive ki-ratind hourleas.jpg|k' è ratind d' l' ôte
Nive otovoye Espagne.jpg|ki stope l' otovoye
Passåjhe Somosierra nive oto.jpg|oto enivrêye


## Dins les ratourneures e walon
* 
* cwand i l' raletche, i l' ritchît (tot cåzant do solea, et k' i dmeure co del nive e plaeces); oudonbén: elle è ratind d' l' ôte (tot djåzant del nive dins les hourleas.

## 
* relêye
* djivronde
* tchiveas d' glaece

## Sourdant
Waide des bwès

Li **waide des bwès** (on dit eto **[[seton]]**, **båbe di gade**), c' est ene pitite fene fenaesse ki vént dins les bwès.

Ele rishonne a des breles.

C' est on bon fôraedje k' est mo doûs po les biesses.

Ele vént dins les pirixheus terins, les hés, evnd. Dabôrd, ele doet esse voltrûle assez.

On fwait des schovletes avou. C' est k' elle est assez deure.

No e sincieus latén : *Deschampia flexuosa* (eto *Aira flexuosa*, *Avenella flexuosa*)
Les flåwes da Fernand (fåves)

thumb|Coviete
**Les flåwes da Fernand** (*Lès flâwes da Fèrnand*), c' est on live di couyonådes sicrît pa Maurice Georges ey eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

Il a vudî e 1989.
Sibret

**Sibret** /siː'bʀɛ/  (e scrijha Feller: «Sîbrèt»; e francès, «Sibret», mins prononçaedje avou on court «i»), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes d' avår la po fé l' novele comene del Vå-so-Seure, el province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6640**
** Di 1969 a 1977: **6648**
* Limero diyalectolodjike: **B 26**.
* Arondixhmint: Bastogne

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
* Guy Mars

### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Guy Mars avou l' accint did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

### Vicansté do walon
Gn a yeu on djouwaedje del passion pol prumî côp e walon e 2009.

Gn a beacôp des djins d' Sibret dins l' ekipe di fjheus d' videyos e walon pol comene el Vå-so-Seure
Houton

Li **Grand Houton**  ( *Hotton*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Lussimbork.


Flag of Hotton.svg|Drapea
Hotton Luxembourg Belgium Map.png|Eplaeçmint del comene dins l' province


## Ban d' Houton
* Houton (viyaedje)
** Melreu
* Mårene
* Fronveye
** Monveye
* Hamtea
Houton (viyaedje)

**Houton**  ( *Hotton*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Lussimbork.

thumb|L' eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6990**
** davance : **5450**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 17**
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

## Nos d' plaece
Toponimeye di Houton
### Hamteas
* Melreu
* Werpin
* Mayni-dlé-Houton (*Magnî*, fr. *Menil*)

## Djeyografeye

trevåtcheye pa l' Aiwe d' Oûte ki passe å fén mitan do viyaedje.

## Istwere
Comene dispu 1823, davance el Province di Nameur. Rimetowe avou l' Province do Lussimbork dispu 1839. 

## Sourdants
Hamtea

thumb|on hamtea d' montinne, e Marok
On **hamtea** ou **hamea**, c' est on coulot di sacwants måjhons, erî d' on viyaedje. 

Po les cis do viyaedje, c' est èn **ecårt**.

Dins on hamtea, gnè pout aveur ene tchapele u minme ene eglijhe.

Sacwants hamteas polèt divni des mwaissès veyes, come Libråmont u Gouvi, avou l' trén.

## Sacwants hamteas del Walonreye
 Sacwants hamteas del Walonreye (dedja diswalpés sol Wikipedia walon)
Hamtea (discramiaedje)

* hamtea ou hamea (sacwants måjhons erî d' on viyaedje)
* Hamtea (viyaedje)
* Hamtea (Élessinea) (hamtea d' Élessinea)
Strêye

**Strêye** (*[FR] Strée*) ubén e Feller « **Stréye** », c' est on ptit ban del comene di Biômont, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Li Hôte Flémåle

**Li Hôte Flémåle** (F. *Flémalle-Haute*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele rebanêye comene di Flemåle, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4400**
** davance : **4110**
* Limero diyalectolodjike : **L 87**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Lidje

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Hôte Flemåle
### Hamteas
* les Trîxhes

## Tuzance walone
* Nicole Goffart a crexhou ås Trîxhes.
Marie-Claire Desmette

**Marie-Claire Desmette** a skepyî a Sougniye.

Al pinsion, ele s' a metou a dire et compôzer des fåves. Elle eploye li francès avou tos des bokets d' picård d' après Sougniye, foirt dilé l' walon

Ele prezinte on spectåke "Li djneze e gros shabots", la k' ele resplike a s' manire li pårteye del Djeneze ki va d' Abråm al fén del sipoûle da Djôzef (tchaptrê 12 å cminçmint disk' å tchaptrê 47, verset 12).
Sougniye

**Sougniye** (F. *Soignies*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
 
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
thumb|Li Viete place|right
thumb|Lès Grenadîs dol Gârde Impériale.|right
C' est ene mwaisse veye d' arondixhmint, ki l' esegne ALW, c' **S**.
 
Ban d' Sougniye: 
* Sougniye
* Castea
* El Cåssêye
* Nåsse
* Neuvile
* Orû
* Tieuziye
Sint Valintén

**Sint Valintén**, c' est l' sint patron des amoureus. 

El Walonreye, c' est viè li 14 di fevrî, djoû del Sint-Valintén, ki les moxhons cominçnut a s' frekinter. 

Les djonnès djins eyet les djonnès comeres tchoezixhnut ci djoû la po declarer leu flame. 

On preye eto sint Valéntin po les souweus et l' fivlinne.

Li nute di may a pacô stî lomêye "Sint-Valintén walone".
Paxhnåde do Cocaze

Li **paxhnåde do Cocaze** u **adjeyante paxhnåde**, c' est come ene grande paxhnåde ki pout crexhe 3 metes hôt.

 *[[Heracleum mantegazzianum]]*

## Biyolodjeye
C' est ene plante ki s' kisseme foirt åjheymçint. Gn a disk' a 100.000 grinnes so tchaeke pî. Cwand ele vént foirt sipesse, ele sitofe les ôtes plantes. 

Ele n' a pont d' maladeyes ni d' formagnants.

## Uzaedjes
Elle a stî apoirtêye e l' Mîtrinne Urope, pu e l' Urope coûtchantrece, a pårti des pays do Cocaze (si birce biyolodjike) come fleur di djårdén. 

## Dinêye come evayixhante indje
El Walonreye, elle est rwaiteye come ene evayixhante indje.

Elle åreut vnou el Beldjike del Swisse dins les anêyes 1930. On nd a bråmint cåzé e 2007, pask' end aveut yeu dipus k' i n' faleut dins les teréns del comene d' Oû-Djåce.

Si on toutche li seuve del plante, tot l' råyant, metans, et k' on va å solea dins les djoûs ki shuvèt, on pout atraper do fotosinsiûlijhaedje.

## Dizindjnaedje
Come c' est ene plante ki va discone li biyovaryîsté. C' est po ça k' elle a stî markêye so ene noere lisse di riskeusès plantes vinowe d' ôte pårt.

Ele edure bråmint des touwe-crouwås.

Ele fåt råyî cwand elle est co tote pitite, tot metans des wants et des berikes po s' waeranti des spitaedje di s' seuve.
Paxhnåde

Li **paxhnåde** (on dit eto li **såvadje panåjhe**), c' est ene plante des tchamps, foirt corante el Walonreye.

On dene les foyes a magnî ås robetes.

 *[[Heracleum sphondylium]]*

 Ombrelires
Porea (verdeure)

thumb
Li **porea** u **porete** u **poret**, c' est ene verdeure foirt corante dins les cortis.

 *[[Allium porrum]]*

 Feudlissêyes

## Discrijhaedje
Totes les foyes crexhnut å raeze di tere. Ele sont blankes et raloyeyes inte di zeles so 10 a 20 cintimetes, adonpwis vetes et a pårt.

Les ptitès raecinêyes do porea sont foirt coûtes et blankes. Leu cogne et leu coleur a dné, pa stindaedje do sinse li no a ene maladeye del pea.

Li fleur, c' est come ene makete di måvès grinnes.


Djårdinî Andrî Mottet celeri poretes.jpg
Aireye di poretes håye di hesses.jpg
Fleur di porete.jpg


## Ahivaedje
On les seme ezès coûtches, pu on les rplante a roye. 

## Eployaedje
Ele sieve a fé toplin des sopes (copurade li vete des foyes). 

On pout rsaetchî l' blanc et l' cure come verdeure, avou les canadas.

On pout eto prinde li blanc po fé des gratins u come verdeure avou des tchås (blanc dzo).

## Sourdants
El cwénzinne å Mambor (tchanson)

**El cwénzinne å Mambor** (on meteut eto come tite "**El djoleye feye do fåbork**"), c' est ene rilomêye tchanson e walon sicrîte et compôzêye pa Jacques Bertrand.

Bob Dechamps el ritchantéve voltî.

Ele cåze do djoû do payaedje del cwénzinne å tcherbonaedje do Mambor. Adon, gn aveut bal. 

Mins c' est purade li personaedje del djoleye feye do fåbork k' est amostré. C' est leye ki cåze, et l' resploe dit bén çou k' ele pinse :
:*Traderideridera, èm djouwixhance, mi, c’ est l’ danse
:*Traderideridera, vive el danse å son do boumlala !

## Cåzaedje del tchanson

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tecse e Feller avou des esplikêyes (dins l' gros studia da  da Jules Vandereuse)
* Tecse avou l' ratournaedje e francès (dins l' memwere da Xavier Bernier)
Urope coûtchantrece

L' **Urope coûtchantrece**, c' est les payis metous å Coûtchant d' l' Urope, aspoyîs so l' Oceyan Atlantike.

## Djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece
vignette|Ene des mapes di l' Urope coûtchantrece ki leye l' Almagne et l' Otriche e l' Mîtrinne Urope
Li djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece est foirt diferinne sorlon les organizåcions. Mins gn a å pus sovint :
* les Bas Payis
* li Beldjike
* li France
* li Grande Burtaegne
* li Grande Dutcheye
* l' Irlande
et, pacô, eto :
* li Swisse
Grande Notru-Dame

thumb|On vitrå ki rprezinte li montaedje å cir di Mareye
Li **Grande Notru-Dame** (on dit eto : li **Notru-Dame d' emey l' awousse**, li **Notru-Dame d' awousse**, li **Nosse-dame d' awousse**, li **Cwénze d' awousse**, li **Sompcion**), c' est l' pus grande des fiesses a l' Aviedje Mareye dins l' rilidjon catolike. Ele si passe li 15 d' awousse. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.

C' est onk des cwate djamas, po les catolikes. Les ortodosses et les protestants nel fiestixhèt nén.

Li Grande Notru-Dame est shuvowe bénrade del Pitite Notru-Dame. Li termene inte les deus si lome l' Inte-les-deus-Notru-Dame.

## Dujhances et fiestixhaedjes
El Walonreye, divinltins, on poirtéve a l' eglijhe des pos d' avoenne raloyîs avou ene coriete; il estént benis do priyesse. On pindeut li beneye avoenne après ene viene sol gurnî. 

A des ôtes plaeces, on benixheut on bôrea d' plantes, li beni bôrea, beneye toitche. 

Disk' å djoû d' ouy, n a-st ene grande fiesse a Lidje, a Djudla-Mouze. Elle est houte li leddimwin, avou l' etermint da Matî l' Oxhea.

## Sourdants del fiesse
Après l’ deujhinme dismolixhaedje do Timpe di Djeruzalem, les djwifs nén-crustins alît braire tos les ans so les dismolixheures, e rmimbrance do Timpe. Les djwifs crustins, po wårder l’ uzance d’ on perlinaedje li minme djoû, alît dlé l’ monumint Rachele, a troes meye ascoxheyes di Betleyem, ewou k’ i gn aveut on pousse.

Å deujhinme sieke gn a yeu on scrijhaedje, li boigne evandjîle sorlon Djåke, ki djha ki Djôzef li Scrinî aléve viè Betleyem avou ses efants et l’ Aviedje Mareye so èn ågne. Et ki, cwand i fourît « a troes meyes hazêyes di Betleyem », Mareye dimanda po s’ ripoizer ene miete a l’ aiwî. Et k’ po fini, c’ est la k’ elle a metou Djezus å monde, divins ene bôme k’ i gn aveut la.

Ça fwait ki, avou l’ tins, les crustins ki vnént fé l’ voye po rmimbrer l’ Timpe di Djeruzalem, s’ ont metou a rmimbrer purade li « rpoizaedje » di l’ Aviedje Mareye, li « timpe do Bon Diu ». Et l’ djoû a stî l’ 15 d’ awousse, veyanmint k’ i n’ sepént pus cårculer les djoûs d’ après l’ calindrî lunrece (ki clawéve le djoû do perlinaedje des Djwifs pol distrujhaedje do timpe). Li plaece s’ a rlomé *Bir el-Qadismou* (« li sint pousse »). Ons esteut e 417.

« *qadismou* » (sacré) a stî rcomprins e grek come « catisma » (, ), ey ons a basti ene glijhete do rpoizaedje di Mareye e l’ an 455. Li rpoizaedje a stî rcomprins po esse li moraedje di l’ Aviedje. Mins des ôtès djins ont sondjî ki s’ fosse di l' Aviedje esteut a Djeruzalem, ewou k’ il alént deus djoûs pus timpe, li 13 d’ awousse. Co des ôtes ont dit ki l’ tombe di l’ Aviedje esteut a Efeze. Pitchote a midjote, on a basti des gléxhes di l’ Aviedje pattavå, avou tchaeke ene date di dicåçtaedje diferinne, ki divneut li grande fiesse sinte Mareye. 

C' est l’ impreur Morice k' a decidé ki l' fiesse-djoû sereut po tertos li 15 d' awousse.

## Sourdants et pî-notes
Rete

**Rete** (prononcî /ʀɛt/, scrijha Feller *Rèt´*, almand *Recht*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Vit, el province di Lidje (redîmés payis).

thumb|eglijhe

Lingaedje do payis : lussimbordjwès

## Djeyografeye

Metou djusse astok del Viye Såm, li long del Fagne walone.

Prumî et seu viyaedje del kiminålté tîxhon-cåzante, si on vént del Viye Såm, et-z aler so Waime (ou tourner a hintche po prinde l' otovoye).

Raiwî do rew do minme no.

## [[Toponimeye do walon|Nos walons di des plaeces]] di Rete
* e  banå-bwès (la-minme : *Bènâ-bwès*);
* li / å Bambuche (la-minme : *â Bambuch*, almand *Banbuch*), ki fwait limite avou Ståvleu
* sol tier di Rete (almand *Huhnert*)
* Dilbrixhe (la-minme : *Dilbrihy*, *Delbrihy*, almand *Dillberg*)
* li / el Teufagne (la-minme : *ol Teûfagne*, almand *Deetzfenn*); 
* [Fagne (toponimeye)|Fagne å bwès]]
* Grande Gotale,  
* e Vegne å bwès.

## Istwere
C' esteut on viyaedje del signeurreye di Bûtba. Il a stî atchté på duk di Lussimbork e 1380.

A divni comene e 1801 (Redjime francès).

E 1815, Rete shût l' istwere del Walonreye prûssyinne.

E 1896, on djha k' i gn aveut co d' l' ôr dins l' Retbak, et gn a des cwereus k' î ont-st aploû.

E 1925, rivént al Beldjike avou les Redîmés payis.

## Tuzance
Joseph Bastin î a fwait des rcweraedjes po s' live so les plantes.
Dutcheye di Lussimbork

:*[[Lussimbork|Discramiaedje des årtikes avou "Lussimbork]]*

thumb|Mape des payis ki vont dner des bokets al Beldjike, e 13inme sieke; li dutcheye di Lussimbork est å dzo, a droete)
Li **dutcheye di Lussimbork**, c' est ene dutcheye ki s' a diswalpé el Moyinådje, dins l' Sint Impire Romin Djermanike, åtoû del veye di Lussimbork.

Å Levant, on-z î cåzéve li lussimbordjwès. C' est so cist aroyaedje la ki ç' lingaedje la s' a diswalpé. Mins å Coûtchant on djåzéve li walon a Bijhe et l' lorin a Nonne.

Å moumint k' il aléve li pus lon, li Dutcheye di Lussimbork comprindeut :
* li Grande Dutcheye d' asteure.
* li Province do Lussimbork del Beldjike (apus ki l' Dutcheye di Bouyon)
* on boket des Redîmés Payis (a pô près li comene di Sint-Vit)
* li Nôr do dipårtumint francès del Mozale, la k' gn a co tos viyaedjes ki s' lomnut avou l' *[[cawete -indje|-ange]]* (sol cotoû di Lonwi eyet Tionveye).
* on grand boket d' l' Almagne, å Levant del Grande Dutcheye d' ouy, åtoû di Bitburg.
Ver (Custene)

**Ver**, c' est on hamtea d' Custene.

 
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. 

Sipotaedje des djins : les  (ricomprins "".

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Ver", alez s' vey sol  .*

## Viyès dujhances
Cwand èn etrindjî maryive ene båshele di Ver, po s' mete avå les djins, i dveut passer l' "" : les djonneas do viyaedje bouxhént so s' dos et so s' tiesse avou des loces.

## Sourdants & pî-notes
Pitite Notru-Dame

Li **Ptite Notru-Dame** (on dit eto : *Pitite Nosse-Dame*, *Notru-Dame di setimbe*), po les catolikes, c' est l' fiesse do skepiaedje di l' Aviedje, li 9 di setimbe.

Ele finixh ene termene di l' anêye k' on lome inte les deus Notru-Dame.
Walonreye prûssyinne

[thumb|[E145, on motlî walon fwait do tins del Walonreye prûssyinne]]
thumb|mape del Prûsse (1900) avou l' pôzucion do walon (fritche)
Li **Walonreye prûssyinne** ou **Waloneye prûssyinne**, c' est l' boket del Walonreye walon-cåzante k' a stî ralaxhî al Prûsse (ki va divni l' Almagne) di 1816 (Påye di Wîne), disk' a 1919 (Cossina d' Versaye ou Påye di Versaye).

Veyou del pårt del kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, c' est l' boket des Redîmés Payis ki s' trouve dins l' Walonreye walon-cåzante. Dj' ô bén ki ces viyaedjes la djåzèt (ou djåzént) walon.

Po fé simpe, c' est les viyaedjes des deus rebanêyes comenes di Måmdey eyet Waime, asteure puvite lomêye *'Walonreye måmdiyinne.

== Istwere ==
Ci payis la a sofri co dpus ki ls ôtes do *Kulturkampf'', pask' i n' estént nén di lingaedje tîxhon.

## Sacwants rlomés Walons prûssyins
* Nicolas Pietkin
* Henry Bragard
* Joseph Bastin
* François Toussaint
Custene

**Custene** (F. *Custinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet, el province di Nameur.

* Limeros del posse : **5562** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **D 73**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Custinî, Custinresse; (F. *Custinnois, oise*)
** Sipotaedje : Macreas (*Macrôs*).

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins .*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Custene
### Hamteas
* Ver
* Al Prêye (Fr. *Alpré*)
* A Lavedoye (*Lâvèdôye*, Fr. *Lavedoie*)
* Payinne (*Payin.ne*, *Payin.me*; Fr. *Payenne*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Al Prêye
** Pré Binåd (Fr. *Binard*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Ver
** Hesses
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Å trô do leu
* A vey avou les tienes et les vås :
** Combe (Fr. *Combles*)
** Hazale
** So les hés
* A vey avou des rotches et les teres :
** Tierfalijhe
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Å Forbot
** Mon Verou
* Les voyes et les rowes :
** Croes Berck
** Tidje
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Lîwene (Fr. *l'Ivoigne*)
** So les Pîs (Fr. *Sur les Pys*)

## Sourdants
Såvadje no des dmorants

[thumb|[Å Bork, c' est des Borkins]] 
thumb|Spot divnou oficirmint on no d' rowe
[thumb|Reployaedje do såvadje do des djins d' [Ver (Custene)|Ver (les **') po lomer leu såle]]
Li **såvadje no des dmorants** (on dit eto : **sipotaedje des dmanants**, **spot des dmorants**), c' est on  [[såvadje no]] k' on dene ås djins d' on [[hamtea]], on [[viyaedje]], ene [[veye]], ene [[contrêye]], on [[payis]].

== Mwaissès dnêyes ==
Il est å pus sovint eployî å pluriyal.

Li såvadje no est aprume eployî po s' fote des djins di ç' plaece la. Mins sacwants did zels, nén trop traitants, sont voltî reployîs po des nos d' såles cominåles, di restorants, di [[dramatike (soce)|dramatikes]], evnd.

Les scrijheus e walon s' endè siervèt voltî dins leu [[no d' pene]].

Li såvadje no des dmorants est diferin do [[no des dmorants]], k' est fwait direk sol no do viyaedje.

== Djustifiyaedje des spots d' viyaedje ==
C' est sovint on no d' biesse, ki fwait pinser a on trait d' caractere metou ås djins did la.

<center><gallery>
Wa fr plake Lorci coucous.jpg
Wa fr plake Årvaye lumçons.jpg
Wa fr Veskeveye vexhåds vesseus.jpg
Wa plake Atrivå coirbås coirnayes.jpg
Wa plake Pwès pietris.jpg
Letraedje les graevîs Rmagne.jpg|«Les [[Graevî]]s»,  ([[a Rmagne]])
</gallery></center>

== Rilomés spots d' viyaedjes (u d' payis) ==
* Les Tiesses di hoye (spot des [[Lidje (veye)|Lidjwès]])
* Les Cwårêyès Tiesses (Holandès, u Flaminds)
* Les Oulines (les [[Halene]]s, trope di teyåte francès-cåzant di [[Transene]])
* Louline Voye (li [[halene]] evoye), no d' pene da [[Lucien Mahin]]
* Les [[Longuès Penes]] (trope di teyåte walons-cåzant di [[Tourene]])
* Peu d' Bwès (spot des cis d' [[Longuiè]], no d' pene da [[Jean-Marie Pierret]]

== Sourdants po les såvadjes nos e walon ==
=== Lives u årtikes pårmint sol sudjet ===
* [[Live da Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur]]
* [[Papî Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork]]
* [[Papî Hostin so les spots des viyaedjes d' après Nameur]] (eplaidî pa [[Jean Hamblenne]], ''[[Wallonnes]]'' 4/2019 & 1/2020)

=== Ôtes sourdants ===
* [[Motî d' Bastogne]] p. 1044
* [[Live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye]]
* [[A. Doppagne]] ''Enquête sur le gentilé et le blason populaire des communes wallonnes'', ''les Dialectes belgo-romans'', 1948, **4''', pp 157-176.

## 
*Djivêye di såvadjes nos di dmorants

## Sourdants & pî-notes
Jean Fivet

**Jean Fivet** a skepyî li 20 d' awousse 1929 ey a morou li 8 di djulete 2000.

C' esteut on rcwereu so l' istwere et l' foclore di Nameur et avår la.

Il a eto rashonné les såvadjes nos di dmorants des viyaedjes del province di Nameur. Et ls eplaidî dizo l' tite *[[Live da Fivet so les såvadjes nos do Payis d' Nameur|Sacants sauvadjes noms spots et rvazîs do Payis d'Nameur]]* (1976).

Come dessineu, il a eto enimådjî les lives da Arthur Masson.

## Hårdêye difoûtrinne
Si biyografeye (e francès)
Viyaedje

[thumb|On viyaedje tipike del Walonreye, avou l' eglijhe å mitan ([Tchespire)]]
On **viyaedje**, c' est ene plaece e l' campagne la k' i gn a ddja des måjhones et des siervices (botikes, boledjreye, restorant, gåre, eglijhe).

*Li mot "viyaedje" lu-minme n' a pont leyî d' passêye dins les [[nos d' plaece]] del Walonreye, mins bén si tayon [[Viyé (toponimeye)|Viyé]].*

## Motlî
Li viyaedje est pus grand ki l' hamtea, mins pus ptit k' ene veye.

Inte viyaedje et veye, gn a çou k' on loméve on bork. Ça corespondreut, asteure, a ene rebanêye comene ki n' a nén l' gråde di "veye".

Les dmanants d' on viyaedjes sont lomés d' on no di dmorant, mins ki n' esgzistêye nén todi. Il ont eto, po bråmint, on spot.

## Istwere des viyaedjes del Walonreye
E 19inme sieke, el Walonreye, cåzu tos les viyaedjes di dpus d' 200 djins avént li statut d' comene. On djheut eto on ban. 

Dispu les grands rebanaedjes, dins les payis la k' les viyaedjes estént foirt kissemés, come li Hôte Årdene, on rdene li statut d' viyaedje a totes les ancyinnes comenes et tos les gros hamteas. On dit, metans, ki Gouvi est fwait di 22 viyaedjes, dabôrd k' i gn aveut la ki 5 ancyins ptits bans.

## Sôres di viyaedjes
*  etroclés viyaedjes : les måjhons sont metowes so des voyes ki s' ridjondèt totes å mitan do viyaedje. C' est la k' gn a l' eglijhe, k' est kécfeye basteye al plaece do tchestea, come a Viyance.
* viyaedjes sitindous so ene voye, come metans, Méch-divant-Vierton u Ougrêye.
* sitramés viyaedjes: tchaeke måjhon a des tchamps di ttåtoû.
* viyaedjes metous so des tienes.
* viyaedjes metous so des croupets


Imådje:Wazedje viyaedje eglijhe.jpg|retroclé viyaedje
Imådje:Mech-divant-Vierton.jpg|viyaedje sitindou tot do long d' ene grand-rote (Méch-divant-Vierton)
Imådje:Reyunion viyaedje.jpg|stramé viyaedje (iye del Reyunion)
Imådje:Od Bou Ayta sitramé viyaedje.jpg|ôte modele, Douccala, Marok
Imådje:Hamtea Åviene Côrinne-les-Aiwes 909m.jpg|metou so on croupet el France
Imådje:Moulai Yaqoub viyaedje tiene.jpg|basti so on pindant d' tiene, e Marok
Imådje:Piotrowice village road.JPG|Ene voye moennant a Piotrowice, on viyaedje polonès.


## Veye sociåle e-n on viyaedje
Sacwants viyaedje ont ene ritche veye sociåle. i sont-st ahessîs di diferinnès soces : dramatike, ekipe di fotbale, årmonreye, club des djonnes. 

Des ôtes, la k' gn a waire d' etinte inte les dmorants, n' ont rén.

Les viyaedjes polèt passer d' ene categoreye a l' ôte so waire di tins, avou l' candjmint des djermêyes di djins.