open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mårlire

thumb|Ene grande mårlire

Ene **mårlire** (on dit eto: **mårloye**), c' est ene plaece la k' on-z î saetche, u k' on-z î a saetchî al måle. Gn a la des trôs dins tere ki sont rcovrous pa del fene tere, et k' on pout toumer dvins. Les mårlires sont bounes po-z î mete des vegnes. 
Ene pitite mårloye, c' est on **mårloyea**.

Po l' etimolodjeye et les vî(s) scrijha(s) : riloukîz a mårlire.

## Les mots "mårlire", "mårloye" dins les [[toponimeye|nos d' plaece]] del Walonreye
* mårlire:
** ås Mårlires: no d' ene plaece di Malonne (so plaece: *aus Maurlêres*). 
** les Mårlires: no d' ene plaece di Welin. 
** El Mårlire: no d' ene plaece d' Esneu, di Viyé-ås-Tours. 
** Mårlire: no d' ene plaece di Moucron (so plaece: *Marlière*).
** Les Mårlires : no d' ene plaece di Djerpene (so plaece: *aus Maurlêres*, F. *Morlaires*). 
* Mårloye (Wahå) :no d' on hamtea k' a divnou on gros bork dins l' grand Måtche.
* Mårloyea no d' ene plaece di Flobek (so plaece: *Marloyô*).

## Istwere des mårlires
Les ancyins Bedjes saetchént dedja al måle po mårler les surès teres. L' ecråxhaedje al måle a ndalé crexhant disk' å mitan do 18inme sieke. Adon, dins les louwaedjes di cinse, c' esteut sovint mårké kel louweu diveut mårler les teres. 
Å cminçmint do 20inme sieke, gn aveut co sacwantès mårlires k' on-z î tiréve al måle. Mins après, on ls a rispoté al varade, et gn a pus nouk ki sait wice k' elle estént. Ça fwait k' i pout gn aveur des accidints di pormineus ki toumèt dins on trô.

## Les mots "mårlire", et "mårloyea" dins les nos d' famile et l' sipotaedje el Walonreye.
* Les nos d' famile ki si scrijhèt *Marlair*, *Marler*, *Marlaire*, *Marlière* sont des nos d' provnance, di des djins ki dmorént en ene plaece k' on lome "Li Mårlire", dizo disfondowe *mârlêre* (payis d' Nameur et Tchålerwè), u e picård *marlière*.
* les **Mårloyeas** (so plaece *Maurloya*), c' est come ça k' on spote des djins d' Nålene et d' Marbwê.
Buhô

**Buhô** (on dit pus sovint  : **a Bhô**, prononcî *a P'hô*, Fr. *Beho*, almand *Bochholz*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis lussimbordjwès cåzant, rebané avou Gouvi, el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **6672** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **B 34**
* Arondixhmint : Bastogne

## Lingaedjes
* Lingaedje do payis: 
** lussimbordjwès (lomé «platt» pa les cåzeus) a Bhô, Defel et Oûte; mins gn a pus waire di djåzeus.
** walon a Cmanster.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bhô
### Hamteas
* Cmanster.
* Defel (*Deyfeld*).
* Oûte (fr: *Ourthe*, lb: *Ourt*)

### Ôtès plaeces
* *Lager Beho* (Basse Buhô)

## Istwere
Dizo l' Ancyin Redjime, les teres di Bhô estént pårteyes inte li Coû d' Tomen eyet l' Conteye di Såm, mins Defel esteut on fî del signeurreye d' Ouren.

Inte 1830 et 1920, Buhô fourit li seu viyaedje bedje tîxhon-cåzant foû do payis d' Årlon, mins les djins avént-st aprins l' walon po djåzer avou les cis di Cmanster, k'&nbsp;a stî on boket del kimene di Bhô disk' e 1977.

Dispu 1930, li madjorité s' a rclamé francofone oficirmint.

Di 1940 a 1944, Buhô, mins nén Cmanster a stî tchôkî d' foice dins l'&nbsp;3inme Reich.

## Tuzance walone
Christian Thirion, on scrijheu et bouteu pol walon, î dmeure.

## A vey
L' eglijhe avou l' clotchî a balusse, et des åtés scultés pa J.G. Scholtus di Bastogne di 1713 a 1724. Pondous e stîle rococo.

Les rcoloriaedjes ont stî fwaits e 1956 pa L.M. Londot.

## 
* Vizite di l' eglijhe di Bhô 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint do «platt» di Bhô pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
21 di fevrî

Li 21 di fevrî, c' est li 52inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 313 djoûs (314 po ls anêyes bizetes) po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1889: Paul Maréchal
* 1938: Jules Boulard

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

19 di fevrî - 20 d' fevrî - 22 d' fevrî - 23 d' fevrî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mîtrinne Mer

Li **Mîtrinne Mer** ou **Mer Mediteranêye**, c' est ene mer metowe å mitan des teres, inte l'&nbsp;Urope, l'&nbsp;Afrike et l'&nbsp;Azeye. 

Elle a-st ene sitindêye di 2.966.000&nbsp;km², et si pus grande parfondeu est di 5.120 metes (sol boird do cåziyea do Peloponeze).

E 1869, li Mîtrinne Mer est raloyeye al Rodje Mer på Canå d' Suez.
Å coûtchant elle radjond l'&nbsp;Oceyan Atlantike på stroet d'&nbsp;Djibraltar, eyet å levant ele radjond li Noere Mer på stroet d'&nbsp;Marmara.

## Payis del Mîtrinne Mer
: Djivêye des payis del Mîtrinne Mer
Les payis åtoû del Mîtrinne Mer sont, tot shuvant l'&nbsp;sins di l'&nbsp;ôrlodje: Espagne, France, Monaco, Itåleye, Esloveneye, Crowåceye, Bosneye, Albaneye, Grece, Turkeye, Sireye, Liban, Israyel, Palestene, Edjipe, Libeye, Tunizeye, Aldjereye eyet Marok.

Les grandès iyes sont: Iyes Balears, Corse, Sardegne, Sicile, Chîpe, Male.

## Istwere do mot
Li no di *Mîtrinne Mer* est on calcaedje do lomaedje grek, passé eto e l'&nbsp;arabe: *el bahr el abiad el moutawasset* (البحرالأبيض المتوس, Li Blanke Mîtrinne Mer).
I fourit atåvlé diviè 1995 pa les rfondeus, come sitindaedje a pårti do mot "mîtrin"; c'&nbsp;esteut pus simpe ki di calker li tcherpinte *medi-terra*, come, boutans, e flamind *Middelandse Zee* (Mer metowe å mitan des Teres).
Eployî pa sacwants ôtès djins, il a bén passé dins l'&nbsp;lingaedje des djonnes k'&nbsp;ont raprind l'&nbsp;walon a pårti des dnêyes eplaideyes so les fis e rfondou, a pårti des anêyes 2000 et des.
Vocial ene fråze da Joseph Docquier, a èn amostraedje di l'&nbsp;eformatike e walon, al Viye Såm dedja e 1995: *Vola èn ome ki nos vént did houte del Mîtrinne Mer po nos fé on mostraedje so l'&nbsp;ovraedje des éndjoles e walon*.

Li no di *Mer Mediteranêye* vént do latén *Mare Mediterraneum* (Mer do Mitan des teres); les romins el lomént eto *Mare Nostrum* (Nosse Mer).
25 di fevrî

Li 25 di fevrî, c' est li 56inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 309 djoûs (309 po ls anêyes bizetes) dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

23 d' fevrî - 24 di fevrî - 26 di fevrî - 27 di fevrî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Djeu d' beyes

thumb|300px|Les nos des beyes å djeu a set beyes

Li **djeu d' beyes**, ou **djeu d' gueyes** ou **djeu d' bolweres**, c' est on djeu k' on plante cénk u nouv pitits bwès, les  u , bwejhlés come des botayes, et sayî d' elzès stårer avou ene bole di bwès.

Li djeu d' beyes si djowe asteure dins les **bolignes** 

## Motlî des djouweus d' beyes
* li bole ås beyes
* sacwants nos dinés a des beyes: li prumire, li dame, li rwè, les gades, les tchapeas, li valet, les pates, li dierinne, li coine di drî.
* li rplanteu: gamén ki rdresse les beyes.
* li låtchî: manire di låtchî l' bole ås beyes. Po wangnî ås gueyes, fåt aveur on bon låtchî (F. Deprêtre et N. Nopère).
* trawer: passer avou l' bole a costé des gueyes, sins ndè pont stårer.

## Difoûtrinne hårdêye
* Les faitindjes des djoweus d' beyes, sorlon leu caractere (Jean Hermand)
Ribolete

thumb|djeu d' rebolete

Li **rbolete** (on dit eto: **clitchete**), c'&nbsp;est ene sôre di ptit djeu d' beyes di tåve, metou so ene plantche ene miete clintcheye aviè les djouweus.

Li djouweu hene li bole li long d'&nbsp;on batch sol costé. Cisse-ciale ridjibele so ene arondeye plantche metowe å fond do djeu, et rivni djus et djonde les ptitès beyes did padrî, come å fliper.

## No des ptitès beyes al ribolete
* li prumire
* les mîtrinnes
* li dame
* li gade 

## Pîces del ribolete
* li batch
* li batchea
* li plantche
* li ptite plantche
* li rsôrt
* li cur
Georges Ista

**Georges Ista** a skepyî a Lidje li 12 di nôvimbe 1874, et mori a Paris li 6 di djanvî 1939. 

C' esteut on scrijheu e walon, gaztî di s' mestî, et pondeu et caricaturisse po passer s' tins. 

Gn a ene plaece di Lidje ki poite si no.

## Ouve e walon
I scrijha aprume do teyåte:
* Monnonke Djouprele (1904)
* Kî çk' est l' mwaisse ? (1905)
* Li rôze d' årdjint (1906)
* Pire ou På (1907)
* Mitchî Peket (1908)
* Madame Lagaesse (1909)
* Li veûltî (1910)
* Li båbô (1912)

Après, i rashonne sacwants arimés et paskeyes divins "Contes et nouvelles" (1917), parexhou e puzieurs lives, wice k' on trouve des bokets foirt rilomés come «Li boûkete emacralêye», on classike des recitaedjes d' efants, u "Li hårkea", metou felmint e muzike pa Pierre Van Damme. 

I n' sicrirè pus e walon après çoula, mins ses pîces, foirt bén adjinçnêyes et avou do mo bon walon, seront djouwêyes eyet rdjouwêyes. 

Sapinse a Maurice Piron: 
:*Djôr Ista a passé come on vint d' bijhe ezès [[belès letes e walon]].*

Est ç' come rivindje, mins Piron nel riprinda nén dins si grosse antolodjeye des scrijheus e walon.

## Sacwantès pîces di teyåte da Djôr Ista
* Pîces en èn ake 
** Kî çk' est mwaisse? 
** Li rôze d' årdjint 
** Madame Lagaesse 
** Li veultî
* Pîces e troes akes 
** Mononke Djouprele 
** Pire ou På 
** Mitchî Peket 
** Li båbô

## Rilomés arimés da sinne
*  (on classike des bates di recitaedje des efants
*  (èn ôte sifwait)
*  (tchantåve)

## Alére
 *Georges Ista, touche-à-tout de talent*, Rivuwe ''Wallonnes'', 1/1996, 1-6.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene pådje avou d' ses scrijhaedjes 
* 
* 
*
Fototinrûlté

Li **fototinrûlté** u **fototinrûlijhaedje**, c' est ene maladeye del pea des djins ki s' fwait broûler di wai d' solea, a cåze di prindaedje di droukes (come les kinolones), u d' sacwants makiyaedjes  et sint-bon. 

Li minme maladeye si voet eto dins les biesses. 

## Fototinrûlté dins les biesses di cinse
Les vatches et les bedots el polnut atraper cwand i paxhèt so sacwantès waides.

Dins les cafloreyès vatches, c' est l' blanke pea ki toûne tote a crapes, pu s' displaker a grossès takes di cur.

Les bedots sont purade acsûs ås orayes ås ouys, et sol dibout do muzea, et eto sol dizo do vinte po les raeces ki n' ont waire di linne.

## Sacwants plantes ki rindèt l' pea fototinrûle
* meytrô (*[[Hypericum perforatum]]*)
* boylete (*[[Hypericum tomentosum]]*)
* boûkete (*[[Polygonum fagopyrum]]*)


File:Fototinrûlijhaedje vatche hatrea.jpg|Vatche : li pea toûne tote a crapes
File:Fototinrûlijhaedje bedot orayes dizeutrin.jpg|bedots : crapes so les orayes (costé dizeutrin)
File:Fototinrûlijhaedje bedots ouy oraye.JPG|damadjes ås ouys et ås orayes (deur souwaedje) d' on bedot
File:Fototinrûlijhaedje oraye noer blanc.JPG|li noere pea n' est nén rascråwêye


## Pî-note
René Magritte

**René Magritte** (1898-1967) fourit-st on pondeu walon, skepyî a Lsene li 21 di nôvimbe 1898, et k'&nbsp;a fwait ses scoles a Tcheslet. I mora li 15 d' awousse 1967 a Schaerbeek.

thumb|Tablô d' omâdje à Magritte 

C'&nbsp;est onk des grands mwaisses do sorreyalisse. 

L'&nbsp;Aisse del Culteure di Lsene a stî batijheye å no da René Magritte.

## Ouves
Il a eto dessiné po des rclames, metans po les Cigaretes Belga.

Ses ouves sont bråmint wårdêyes el Muzêye d' årt modiene di Brussele et al Fondåcion Menil a Houston.

## Hårdêye difoûtrinne
René Magritte, on ''ketje'' di Brussele&nbsp;?
Taetche di Djuda

Ene **taetche di Djuda** ou **taetche di latons**, c' est on ptit pont foirt brun ki vént sol pea des djins di blanke raece.

## Motlî
Ôtes sinonimes : 
* taetche di solea
* taetchleure
* stron d' Djuda
* brin d' Djuda
* taetche d' esté
* pîtlaedje, pîtleure
* tîcneure
* tavlaedje u tavleure
* taetche di rosseur

## Sôres
Gn a troes sôres di taetches di Djuda:
* les cene di skepiance, ki les rosseas (rossetes) end ont bråmint.
* Les cenes des femes ki ratindèt famile, ki dmorèt sovint on moumint après l' acoûtchmint.
* Les cenes di viyesse, sovint eto a cåze di rayixhaedje del pea å solea, trop lontins, et sins waerantixhantès pomådes assez.

## Médiaedje des taetches di Djudas
Les cenes di nexhance, gn a rén a fé.

Les cenes des femes ki ratindèt endè vont tote seule.

Les cenes di rayixhaedje polèt esse médieyes avou des pomådes esprès, mins on n' adierceye nén todi s' côp. Les traitmints pus radicås, c'est li touwaedje des celules å lazer u pa criyoterapeye.
Schiråde

Li **schiråde** (on dit eto: **pitit feu**, **schirêye**), c' est on feu k' on fwait å crås mårdi (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e Condroz, Fåmene et Årdene djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel grand feu ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.

Li chiråde a bråmint des rshonnances (eto etimolodjikes) avou l' fiesse muzulmande di l' Achoura.

## Criyaedje des efants al schiråde
:A l' schiråde,
:Mareye k' est malåde (u: Mareye Maråde)
:Å grand feu,
:Les shijhes e feu

:Al schiråde, 
:Hinri k' est malåde 
:Å grand feu,
:Hinri k' est djoyeus.

:Al schirêye, 
:Madame Donêye
:Å grand feu, 
:Monsieu Dônoe (*Ôneu*)

:Al schirêye, 
:Pelêye madame
:Å grand feu, 
:Pelé monsieu.

:Al schiråde, 
:Po les malådes
:Å grand feu, 
:Po ls amoreus.

:Li ci k' vout vni,
:K' il apoite ene djåbe !
:ubén:
:Li ci ki m' apoite ene djåbe,
:Nos lyi frans s' båbe.

## Sipots et creyances a vey avou l' schiråde
thumb|uzaedje del ratournaure "pitit feu" (pol grand feu) e 2002 
On creyeut kel schiråde espaitchive les trantchêyes des tchvås et les mås d' vinte des djins. Po ça, les djins zouplént ådzeu. 

Les cinsîs fijhént passer les biesses ådzeu des cindes, po les waeranti des colikes.

## Vicansté del schiråde
Li schiråde ni s' a pus fwait après l' guere 1940-1945.
Mins li mot «ptit feu» s' a wårdé dins l' kinoxhance sordivintrinne des djins, mins asteure, i sieve po lomer l' grand feu.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a on clapant discrijhaedje del schiråde a Cele-dilé-Dinant dins l' live Li vicåreye d' on gamén d' Cele, da Joseph Houziaux.
Divant d' ataker l' cwareme, on n' mankéve nén do fé l' schiråde.Li mårdi dvant les cindes, al vesprêye tote basse, gaméns et crapådes di rashonnént do costé d' emon li Schayteu. Avou sacwants djåbes di strin, kékes houretes, et les spinmints des håyes d' avår la, il avént çk' i lzî faleut. Cwand l' aloumete esteut metowe et ki le feu cmincive a fé craker l' moncea, i criyént tertos d' leu pus foirt: e leyant baxhî l' vwès å coron d' leu messaedje:
Al schiråde,
Mareye maråde !
Li ci ki vout vni
K' il apoite ene djåbe !
Cwand i n' dimoréve pus k' des braijhes, les efant zouplént houte a toû. Rén d' parey, dijheut-on, po n' nén awè må s' vinte dins l' corant d' l' anêye.«Albouneure, mes efants, criyive-t i l' gros Batisse e rpassant avou s' muzete a s' dos. Cwand on n' fwait nén l' schiråde lu-minme, li Bon Diu l' fwait a vosse plaece.» Di ç' manire la, on-z esteut seur et certin di n' nén awè l' feu tins d' l' anêye.

## Les uzances come li schiråde dins des ôtès culteures
Å Marok, al fiesse di l' achoura (dijhinme djoû do prumî moes d' l' anêye moslimrece), les efants aloumèt des ptits feu et zoupler å dzeu. I pinsèt eto k' on n' serè nén malåde si on fwait çoula.

## Sourdant
Coûtresse d' alinne

thumb|right
L' **asse** ou **coûtresse d' alinne** est ene maladeye k' on-z a målåjhey di respirer, et cåzu stofer, di cåze do rastroetixhaedje des brontches.

## Motlî
Les djins k' ont d' l' asse, on les lome des **asmatikes**; i sont sovint **courts d' alinne**.

## Sorvinance di l' asse
Sorlon l' OMS, e 2004, gn åreut 100 a 150 miyons d' djins sol daegn k' årént del coûtresse d' alinne.

Ça åreut divnou bråmint pus corant dispu sacwants ans, paski les måjhones sont todi pus resserêyes (po n' nén leyî intrer l' air, po s' aschouwer do froed); ça fwait k' i gn a des novelès ptitès biesses k' endè profitèt po s' mopliyî foû mezeure, come les acaryins.

## Senes
Li malåde est djus d' alinne u djus d' shofla, on dit eto: dishoflé. Si on aschoûte si peumon avou ene aschoûtrece, on-z ôt do tchipta.
On pout vey al goidje ki l' air a bråmint des rujhes po-z amoussî e peumon.

## Médiaedje
### éndjins d' médiaedje
médiaedje classike avou des catchets, u des conte-gotes.

sitritchete k' on prind e s' boke, k' on pout emantchî dins ene botaye (on rshofele l' air divins, et respirer l' prodût on deujhinme côp). 

éndjole a moteur po fé des respiraedjes (li drouke est evoyeye dins on masse k' on respire cénk a dijh munutes å long).

### droukes eployeyes
les droukes ki disserèt les brontches.

les droukes ki rindèt les brontches moens sinsiûles a l' alerdjeye.

## Difoûtrinne hårdêye
L' asse: comint l' médyî ?
3 d' måss

Li 3 d'&nbsp;måss, c' est li 62inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 63inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 303 djoûs po-z ariver å dbout d'&nbsp;l'&nbsp;an.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1914 : Jacques Morayns
### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1989 : Robert Dascotte
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

1î d' måss - 2 d' måss - 4 di måss - 5 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 di måss

Li 5 d'&nbsp;måss, c' est li 64inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 65inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 301 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1740 : Philippe Aubry
* 1795 : Charles Wérotte
* 1799 : Nicolas Bosret

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1944 : Henri Bragard

### Ôtès djins
* 1953 : Staline

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

3 d' måss - 4 di måss - 6 di måss - 7 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1856

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
* Sikepiaedje del SLLW, ki s' lome adon «*Société Liégeoise de Littérature Wallonne*».

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2 d' fevrî&nbsp;: Henri Simon
* 10 di djulete&nbsp;: Constant Simonis
* 1î d' nôvimbe&nbsp;: Emmanuel Despret 
* François Raynaud

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 17 di fevrî&nbsp;: Heinrich Heine
* 30 di djun&nbsp;: Pierre Sanfourche-Laporte
1902

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** "*Chez les Wallons de Belgique*" (prumî motlî walon do seke) da Oscar Colson (eplaidî a Paris amon l' editeu H. Welter).
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 2 d' djulete&nbsp;: Emile Romain
* 10 d' awousse&nbsp;: Jean Hanin

### Ôtès djins

* 4 di decimbe&nbsp;: Paul De Saedeleer

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 4 di djulete&nbsp;: André Delchef
* Adolphe Caffet
* Martin Lejeune

### Ôtès djins
24 di fevrî

Li 24 di fevrî, c' est li 55inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 310 longs djoûs (311 po ls anêyes bizetes) po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1913 : Rodolphe Dedoyart
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

22 d' fevrî - 23 d' fevrî - 25 di fevrî - 26 di fevrî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tamene

**Tamene** (fr: *Tamines*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé li novele intité di Sambveye.

* Sipotaedje des djins : ?
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tamene|l' esplicant motî]].*

## Istwere
A stî Payis d' Lidje divant d' endaler al Conteye di Nameur.

Imådje:Tamines1.jpg|L' Eglijhe Sint Mårtén di Tamene.
Imådje:Tamines2.jpg|Li ståcion d' Tamene, avou l' viye coleur : blank.
Imådje:Tamines3.jpg|L' meur des fuziyîs.
Imådje:LesAlloux.jpg|Eglijhe Nosse Dame des Alloux.


## Tuzance walone
Sicrijheu e walon : José Schoovaerts, d' Aujau, î a fwait ene pårt di ses scoles, minme ki c' estéve avou Willy Lambillotte.

## Ôtes rilomêyès djins
Willy Lambillotte, dessineu des "*Tuniques bleues*".

Sacwants mimbes del famile da Jijé (Joseph Gillain).

## Difoûtrinne hårdêye

Ene pitite banslêye d'&nbsp;imådjes so Tamene

## Sourdants
1858

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 3 d' may : Louis Loiseau
* 16 di djulete : Eugène Ysaÿe
* 8 d' awousse&nbsp;: Dieudonné Bury

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
*
1904

## Evenmints
* 1î d' octôbe: askepiaedje del gazete e walon “El Crikion”

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons eyet waloneus
* 7 di djulete&nbsp;: Émile Lambert
* 12 di djulete&nbsp;: Pablo Neruda, powete et scrijheu tchilyin.

### Ôtès djins

* Jacques Van Melkebeke

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons eyet waloneus

### Ôtès djins
1905

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* *[[Powezeyes do docteur Vermer|Poésies du Docteur Vermer]]*.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
Marcel Hecq

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 28 di djanvî : Théodore Chapelier
### Ôtès djins
* 23 di decimbe : Jules Mandos
1854

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Nicolas Defrecheux scrît l' cåzaedje di Leyîz m' plorer, ene des pus rlomêyès tchansons e walon, eplaideye dins ene gazete di Lidje li 13 di djun.

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 15 di djanvî: Adolphe Hoyaux
* 22 d' may: Louis-Joseph Courtois
* 30 di djulete: Auguste Lurquin

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1765

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1740 | anêyes 1750 | **[[anêyes 1760]]** | anêyes 1770 | anêyes 1780



1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | **1765** | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1765 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* Philippe Aubry

## Ont morou ciste anêye la
*
Boledjreye-påstedjreye

Li **boledjreye-påstedjreye**, c' est l' cwårtî d' l' economeye a vey avou l' ovraedje des boledjîs (et des boledjresses), eyet l' fijhaedje di pwins u di påstedjreyes.

## Sacwants påstedjreyes walones
thumb|on rouyot
* cramiks
* pistolets
* rouyots
* torteas al paile
* gozetes
* dorêyes
** gozåds
* aloumire
* boûketes
* restons et vôte
Påstedjreye

Ene **påstedjreye**, c' est ene glotinreye fwaite avou del påsse.

Li **påstedjreye** est li boket do cwårtî del boledjreye-påstedjreye a vey avou li fjhaedje di ces glotinreyes la.

## Les sôres di påstedjreyes
* les mitchotreyes.
* les dorêyes (on dit eto les tåtes).
* les vôtes; inte did zeles, les boûketes.
* les gozetes et les gozeas
* les rouyots (on dit eto: les wasteas), et les cramiks.
* les wåfes.
Pwin

thumb|On pwin côpé come el Beldjike
thumb|pwin cût dins ene taile (padrî), ki va esse metou so on waxhea
On **pwin** ou **pan**, c' est èn amagnî fwait avou del påsse sins souke, et del farene d' ene dinrêye avou do gluten.

Dins les tins d' pômagne, on-z a aprins a fé des pwins sins farene.

## Sôres di pwins
* **pwin d' manaedje** (onk a deus kilos). El Walonreye, c' est çou k' on fjheut å pus sovint come pwin, soeye-t i on rond pwin, soeye-t i on cåré pwin. Pus tård, les boledjîs ont fwait eto des dmeys-kilos.
* **pwin francès**: longou pwin k' on lome eto baguete.
* blanc pwin, noer pwin, grijh pwin.
* botyî

## Les dinrêyes k' on fwait do pwin avou
* Li frumint
* Li speate
* Li swele
* Li oidje
* Li mayisse

## Fijhaedje d' on pwin
### Ingredyints
I fåt del farene, di l' aiwe, do sé, et des leyes.

Cwand on vude l' aiwe sol farene, el fåt prusti.

### pwins må reyussis
* carnassires: cwand gn a on trô e mitan.
* båjheures: broûlaedje del crosse, cwand deus pwins s' ont toutchî e cujhant.

## 
*  (responda da Aline Brôlet)
*  (spepieuse sinteze da Louwis Baidjot)
Antartike

thumb|230px|Antartike
thumb|230px|Ene imådje pa spoutnik di l' Antartike

L' **Antartike** (do grek ἀνταρκτικός, *k' est d' l' ôte des costé di l' artike*), c' est on continint, metou al fene copete del meye-bole nonnrece, tot rascovrou d' glaece et d' nivaye.

I nel fåt nén confonde avou l' Artike, ki c' est l' plaece (mins sins nole tere) al fene copete del meye-bole **bijhrece**.

L' Antartike fourit dischovrowe e moes d' djanvî 1820.

L' Antartike est retouré pa l' Oceyan Antartike.

L' Antartike, c' est li cénkinme continint pa s' grandeu, après l' Azeye, l' Afrike eyet l' Amerike. Mins nerén, c' est — et d' lon — li ci k' est l' moens peuplé: i gn a po dire li vraiy nole populåcion permaninte, les omes k' î vikèt sont des syincieus ki sont po on tins dins ene båze di rcweraedje syintifike ou l' ôte.
C' est eto l' continint avou l' pus grande hôteur moyene, eyet li pus basse crouweur moyene, di tos les continints del planete, di minme ki l' ci avou les pus bassès timperateures moyenes.

Il a-st on mwaisse dominne Internet da lu: **.aq**.


File: 061212-nordkapp.jpg
File:GletscherMM.jpg
File:Fryxellsee Opt.jpg
File:Mount Erebus Aerial 2.jpg
File:Aurore australe - Aurora australis.jpg


## L' Antartike e droet eternåcionå
230px|thumb|right| Lemaire Channel
E 19inme eyet 20inme siekes, sacwants payis (Norvedje, France, Grande-Burtaegne,...) avént les pinses di prinde des bokets di l' Antartike k' elle avént esploré.

Li Påye di Washington (1959) î va mete ene ahote, tot rclamant ki l' Antartike est on continint leyî po les sincieusès rcwerances. Eto, gn è doet aveur nole astalåcion militaire, ni d' oujhene u d' fosses po saetchî ås minrais. Li Beldjike sina cisse påye la, avou 11 ôtes payis.

## L' Antartike et les Bedjes

Di 1897 a 1899, Adrien de Gerlache va esplorer l' Antartike sol batea *[[Belgica (batea)|Belgica]]*. C' est les prumîs esploreus a dmorer dipus d' èn an lavola (nén pa plaijhi, mins paski leu batea aveut stî edjalé et dmorer astok e mitan des glaeces).

E 1957, li Beldjike astapla ene eståcion po les sincieusès rcwerances e l' Antartike, batijheye *Båze Rwè Bådwin*.
Mins, e 1967, gn ava pupont di liårds po continouwer a-z etertini li ståcion, et on l' a dvou clôre.

E 2007, li Bedjike divreut ribasti ene sitåcion, et ene vintinne di sincieus bedjes et djaponès î dmorer do moes d' nôvimbe 2007 disk' å moes d' fevrî 2008.

## Difoûtrinnès hårdêyes
230px|thumb|right| Camp Academia, Huron Glacier
* Antarctic Place-names Commission of Bulgaria
230px|thumb|left| L.L. Ivanov et al, Map of Livingston Island and Greenwich Island
Djerlaxhe

Po cmincî, Djerlaxhe a stî on ptit no.

Egzimpes di fråzes ritrovés dins les vîs papîs avou li ptit no "Djerlaxhe" (divins: Germain et Herbillon, 1996): 
* A cparexhou ouy divant Nos, li lomé Djerlaxhe di Warsedje (vîs papîs, 1427). 

* Ci-la a ametou Djerlaxhe d' Åve (Dauffe), di Spontin (vîs papîs, 1586).

On ome lomé Djerlaxhe a divnou sint, dizo l' no da sint Djerlaxhe.

Come sovint, li ptit no a divnou on no d' famile ki s' a rtrové el Walonreye ey el Flande, sicrît a môde francesse, flaminde u walone: *Gerlach*, *Gerlache*, *Gerlage*, *Gerlaxhe*, *Guerlache*, et dins les vîs papîs: 
*Jerlaxhe*, *Huerlache*, *Hierlaxhe*, *Guerlaxhe*, *Gerlach*, *Gerlaiche*, *Gerlasse*. E walon, les prononçaedjes ritrovés sont 
*Djèrlahe*, *Djèrlake*, *Hèrlake*, *Djèrlache*, Erlake*. On rlomé poirteu di ç' no la fourit [[Adrien de Gerlache]].

==Etimolodjeye==

[[pitit no]] tîxhon *gairi-lah''.
Pitit no

:*[[pitit no walon|Djivêye di sacwants vîs ptits nos walons]]*
Li **ptit no**, c' est l' no k' on tchoezixh po èn efant ki vént do skepyî, eneviè li no d' famile, k' i rçût di s' pa (u di s' mame), eyet såvadje no, k' on vos houkive tofer avou, dinltins.

El Walonreye, gn a ene cåkêye di ptits nos k' ont divnou des nos d' famile, k' ont sovint wårdé l' prononçaedje walon. Tant k' ås ptits nos walons, i n' ont måy sitî rashious a l' estat civil.

E l' rilidjon crustinne, li ptit no, on l' dene å bateme. I s' lome, adon, **no d' bateme**. Dinltins, on tchoezixheut cobén li no do grand-pere u del grand-mere, ki divnént sovint li pårén eyet l' mårene des efants. C' est co insi k' les nos des rwès del Daenmåtche sont tchoezis. Padecôps eto, on rprind li no do pere, po les rwès (Yopôl I et Yopôl II). Ezès Stats-Unis, on fwait minme ça dins les familes. Adon, on fwait l' diferince avou l' deujhinme pitit no, u tot metant *junior*, *senior* après li ptit no.

El rilidjon muzulmande, li ptit no si dene al fiesse do 7inme djoû, tot sgoziyant l' bedot k' on towe po l' ocåzion.

Dinltins (et co asteure emey les waloneus), po houkî , e walon, ene sakî k' a l' minme pitit no k' vos, on lyi pout dire: bateme ! (eployî come aduzoe).

Sacwants ptits nos corant divnèt voltî des nos passe-partot.

Gn a ene sôre d' arimé simpe fwait avou tos ptits nos. 

Li studiaedje des ptits nos walons est metou so ene pådje tote seule.
Bateme

Li **bateme**, c' est on sacramint del rilidjon crustinne ki fwait moussî li batijhî e l' Eglijhe.

Li batijhî pout esse on ptit efant, mins pacô eto ene grande djin k' a djusse sitî catrucimêye.

## Istwere
C' est Djhan Batisse k' a l' prumî vudî di l' aiwe sol tiesse di creyant, avou l' såme di les rapurer di leus petchîs, et les fé tchoezi ene droete voye. Djezu-Cri s' a fwait batijhî pa Djhan Batisse.

## Disrôlmint classike do bateme el Walonreye
On batijhive l' efant li pus rade possibe après l' nexhance. Li mame estant co flåwe, et nén ramesseye, c' est l' mårene ki poirtéve li påpåd a l' eglijhe, avou l' pårén et l' pa.

C' est l' priyesse ki batijhe l' efant, tot lyi vudant di l' aiwe so s' tiesse, et l' enôler (li oende avou del sinte ôle).

Après, divant l' eglijhe, les pårén et mårene tapént des çanses a tos les efants do viyaedje, ki s' avént rashonné po ça.
Mitchotreye

Ene **mitchotreye** est ene pitite påstedjreye, di 50 a 100 grames, magnåve pa ene mierdjin.

## Sôres di mitchotreyes
les mitchots, les crenés, les pistolets, les cougnous, les torteas al paile.
Mitchot

On **mitchot** (on dit eto: ene **mitche**, on **pistolet**), c' est ene påstedjreye fwaite d' on boket d' påsse di pwin, k' on meteut a cure e for (eneviè li tortea al paile, k' on coujheut al paile).

On vind voltî des mitchots dins les fiesses et les dicåces, sovint avou ene wårniteure divins.

## Sôres di mitchots
* vindous ezès fiesses. 
** pistolet å fromaedje
** pistolet å djambon
* po rciner.
** crené, conin d' beguene : mitchot, avou on crin e mitan, metou sol longueur, k' on magnive voltî ås etermints.
** soucré mitchots ou sandwich.
** breutchene: pitit rond blanc pwin 

## 
tchôd-tchén
Tortea el paile

On **tortea el paile**, c' est ene påstedjreye fwaite el måjhone avou les restants del påsse di pwin, k' on leye cure el paile avou do saeyén.
Wåfe

Ene **wåfe**, c' est ene påstedjreye k' on fwait avou on cadon, k' on ndè poujhe ene locêye po mete dins li fier ås wåfes. Les wåfes levèt, mågré k' i gn a pont di yesses divins (come dins les mitchotreyes, fwaites avou del påsse di pwin), pask' on eploye del farene fermintante. 

thumb|260px|des wåfes di Lidje

## Les sôres di wåfes

* Les wåfes å souke (co lomêyes *di Lidje*), grosses et spesses. Po les fé, on mete des groumiote di souke å mitan del påsse (on spotche li mwairon, mete les groumiotes di souke so ene mitan, pu rascovri avou l' ôte mitan).
* Les molès wåfes (co lomêyes *di Brussele*, ey en inglès *Belgian waffle*) k'&nbsp;on pout magnî avou del crinme ou co del crinme al glaece. Les Amerikins les ont cnoxhou al fôre eternåcionåle di Noû York di 1964. Les molès wåfes ni s' wårdèt ki sacwants djoûs.
* Les deurès wåfes. C' est come les wåfes å souke, mins on n' mete pont d' groumiotes di souke divins. Ele si wårdèt dipus d' on moes. Tins del guere 1940-1945, on ls evoyive dins des colis ås prijhnîs e l' Almagne.

## Ricete po 10 a 15 (molès) wåfes

thumb|220px|Ene mole wåfe

maxhî a l'&nbsp;avirance ene djatlêye di fén souke, on paket d'&nbsp;crinme (200 grames&nbsp;?), 2 u 3 oûs, et radjouter del farene a l'&nbsp;asulon, po k'&nbsp;el cadon ni soeye nén trop spès. (ôtmint, c'&nbsp;est des galets).

Leyî li påsse monter tot l' wårdant en ene tchôde plaece (metans, å dzeu d' ene sitouve. S' el påsse rafroedixh (metans s' on leye les ouxhs å lådje, et k' i fwait froed dins l' måjhon), li påsse ritoume.

Après, cure ene a ene u deus a deus dins l' wåflî, tot l' recråxhant (avou on kerton u di l' ôle) inte les côps.

### No del dierinne wåfe

Li dierinne wåfe, pus ptite, k' on fwait avou l' restant do cadon si lome:

li mårmitchon u li bounante.

## Li mot "wåfe" dins l' lingaedje walon

On dene sovint li mot "wåfe" come modele po mostrer li rlåcion inte les G do francès *gaufre*, et l' W do walon *wåfe*. Eto, po mostrer sacwantès rshonnances inte li walon eyet l' flamind *waffel*.

Dins l' prononçaedje, li **W** ni s' ôt kécfeye nén: des *aufes*.

On toitche-linwe e walon: "des bounès holès molès wåfes".
Cadon

Li **cadon** est ene påsse po fé des vôtes, des boûketes u des wåfes, ki dmeure likide, fwaite d'&nbsp;oûs, di farene et d'&nbsp;souke, avou a l'&nbsp;asulon, do laecea, des kertons, evnd.
El fåt fé ene miete d'&nbsp;avance, po kel farene prinjhe bén l'&nbsp;laecea, endè rmete; s'&nbsp;i fåt.
Extensible Messaging and Presence Protocol

**Extensible Messaging and Presence Protocol** (**XMPP**) (old **Jabber**), c' est l' no d' on protocole di messaedjreye sol moumint.

## Sourdants


## Difoûtrinne hårdêye
* XMPP Standards Foundation
* Open list of public XMPP servers
Fåmene

Li **Fåmene** est ene longowe binde metowe inte li Condroz al Bijhe, eyet l'&nbsp;Årdene a Nonne.

A&nbsp;l'&nbsp;aschate di l'&nbsp;Årdene et del Fåmene minme, gn a ene sitroete binde di calistinne, k'&nbsp;on lome eto li Calistinne. C'&nbsp;est del boune tere. A Nonne, djusse astok do Condroz, gn a des pus pôvès teres k'&nbsp;on lome li Setche Fåmene.

Lomaedje des djins k'&nbsp;î dmorèt: les Fåminwès (-esse).

Sacwantès veyes del Fåmene: Biarin, Måtche-el-Fåmene.

Fåminwès et Årdinwès ni s'&nbsp;etindént nén. Sacwants spots ki les Fåminwès racontént so ls Årdinwès (k'&nbsp;estént pus pôves, et n'&nbsp;nén si bén magnî k'&nbsp;zels):

**Årdinwès, magneus d'&nbsp;crompires, magneus d'&nbsp;coirbås* (ramexhné a Forire).
**Årdinwès, panse ås poes, magneus d'&nbsp;boleye, raletcheus d'&nbsp;coyî* (ramexhné a Vencîmont). (so plaece panse a *pwès*, magneus d'&nbsp;*boulîe*, raletcheu d'&nbsp;*kîe*).

## Plantes ki crexhnut voltî el Fåmene.

pask' ele ni vnèt ki sol castinne.

### åbes

bwès d' poye

### bouxhons

*coignoûlî

### coûtivêyès plantes

* luzere
Rouyot

thumb|On '''rouyot''' avou on trô å cinte. 

On **rouyot**  (on dit eto: **wastea**), c' est ene grosse ronde påstedjreye come en rowe, avou on trô e mitan, avou avou des gros bokets d' souke dins l' påsse, k' on magne voltî al Tossint et ås etermints. C' est èn amagnî tipike del Walonreye.

Li rouyot a l' minme påsse kel cramik, mins nén l' minme cogn. Èn egzimpe di **rouyot** walon, c' est l' merveyeu.

## Li rouyot dins l' foclore walon
* Dins l' conte do violoneu et do leu, li violoneu rivént sovint avou on rouyot, k' i va dner å leu a ptits bokets.
* Dins les fiesses did dinltins, on pindeut on wastea ådzeu d' on ridant mat, et i faleut griper disk' ådzeu po l' wangnî.
Tchåte

Ene **tchåte**, c'&nbsp;esteut, el Moyinådje, on papî oficire ki li coû del veye ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k'&nbsp;il avént atchté oudonbén vindou åk.
 
Å pus sovint, li tchåte esteut discôpêye e deus pårts: li prumire, ki li coû (li mayeur et les scabéns) wårdéve, si loméve li dzeutrinne (li pårt do dzeu) et li deujhinme, ki li ci ki vindeut wårdéve, si loméve li dzotrinne. S'&nbsp;i gn aveut deus djins k'&nbsp;estént la, li prumî wårdéve li deujhinme pårt - li mîtrinne (li cene do mitan) - et li deujhinme wårdéve li pårt do dzo - li dzotrinne.
 
S'&nbsp;i gn aveut on rclamaedje, k'&nbsp;ene sakî vleut ki li tchåte esteut fåsse, i gn aveut on moyén d'&nbsp;aveuri tot ça. Inte les deus (ou les troes bokets), on scrijheut li mot "&nbsp;*chirographe*&nbsp;" et on côpéve les bokets å mitan do mot. Po-z aveuri, on rmeteut les bokets onk padzo l'&nbsp;ôte, et si les tchåtes estént vraiyes, les deus mitans do mot s'&nbsp;acoirdént ttafwaitmint.

*Li mot "tchåte" a eto [[:Wikt:tchåte 1|des ôtes sinses]].*
Påye (cossina)

Ene **påye**, c' est èn acoird, sovint clawêye so papî pa on cossina, la k' deus pårtêyes k' estént-st e margaye s' etindnut po viker eshonne a môde di djin.

Cwand ene des pårtêyes a stî rdoblêye pa des Aloyîs, li påye est sovint sinêye djusse inte des Aloyîs, mins ele mete sifwaitmint ene ahote al guere.

## Sacwantès rlomêyès påyes.
 påye (discramiaedje)
* Påye d' Angleur
* Påye di Fexhe
* Påye di Wîne
* Påye di Yalta
* Påye d' Aroucha
Påye d' Angleur

Li **Påye d' Angleur**, c' est ene påye acoirdêye e 1313 påzès nobes ås djins des Mestîs d' Lidje, et lzî dner li mitan do Consey cominå.
Påye di Fexhe

Li **påye di Fexhe**, c' est ene Påye acoirdêye a Fexhe, li 18 di djun 1316 ås Lidjwès, k' elzî waeranti leus vîs abondroets, inte di zels, di poleur esse djudjîs "serieuzmint", et d' awè bråmint åk a dire dins l' administråcion del Comene.

Ci serè ene des pus consecantes påyes lidjwesses, ki definixh çou ki va esse li soûmint do droet publik lidjwès disk' e 1795:

* les libertés dnêyes ni polèt nén esse saetcheyes evoye på prince-eveke tot seu, i fåt eto l' acoird des cis k' endè djouwixhèt
* tertos divèt esse djudjîs d' après l' lwè, *pa djudjmint des [[scabin]]s et des omes*, dj' ô bén, li prince ni pout nén mete so pî des tribunås da lu
* les lwès n' polèt esse candjeyes k' avou l' acoird tertos eshonne do prince-eveke di Lidje, do tchapite di Sint-Lambiet, des tchvayîs, eyet des rprezintants des Bounès Veyes.

Ezès belès letes walones, on ndè djåze dins ene des paskeyes del Revolucion lidjwesse, sicrîte pa Marian d' Sint-Antoenne.

:Les araedjîs avou leu påye, 
:K'&nbsp;i lomèt d'&nbsp;Fexhe et ki l'&nbsp;diåle åye, 
:Cisse påye ki, dispoy deuss troes ans, 
:Fwait saetchî les ptits et les grands, 
:Cisse påye ki dji lome on tchinisse 
:Di chagrin m'&nbsp;a fwait vni l'&nbsp;djaenisse&nbsp;!
Vôte

Ene **vôte** ou on **reston** ou ene **coukebake**, c' est èn amagnî a vey avou li boledjreye-påstedjreye, et l' amagnî abeye abeye.

Les vôtes al boûkete si lomèt boûkete (après Lidje) ou berdeles (sol Simwès).

## Ricetes

### Spessès vôtes
thumb|Deus spessès vôtes
Ricete des spessès vôtes (å lård) come on les fjheut dinltins :
* On leye souwer 2 grands kertons d' maigue lård evoye dins ene paile; (adon, s' i gn a nén del cråxhe assez, avou l' foû maigue lård des pourceas d' asteure, rimete on boket d' boure).
* Prinde deus oûs, et lzès bate al fortchete dins ene djate po les maxhî comifåt; radjouter ene djate di laecea, pus troes coyirêyes di farene.
* Vudîz l' cado dins l' paile.
* Cwand l' vôte kimince a cure, el trawer avou l' coutea po n' nén k' ça plake. Gn a des pailes esprès po les vôtes, ki n' aplakèt nén; mins i n' f les fåt nén dischaver avou des fortchetes.
* Cwand on costé est cût, on l' ritoûne so ene coviete di casrole, et l' rimete el paile po rcure l' ôte des costés. Al Tchandleuse, on sayive di rtourner les vôtes tot lzès fjhant potchî e l' air. Li ci k' adiercive si côp aveut del tchance tot l' anêye.
* Li vôte si prezinte come ene bele ronde assietêye ki tént bén eshonne. On pout mete do souke dissu. Avou les bokets d' lård, ça fwait salé et soucré.
* Cwand on n' reyussixh nén ene vôte (metans k' ele plake al paile, et s' dismantchî), on maxhe totafwait, et ça fwait do touyisse. On l' magne so ene pîce di pwin.

### Fenès vôtes
Les fenès vôtes ou vôtions, ou restons si fwaiynut insi :
* Pol cado, on n' mete ki deus oûs avou do laecea et del farene, et passer maxhoe electrike; si l' cadon shonne trop spès, rimete do laecea; s' i shonne trop aiwiasse, rimete del farene.
* On les cût al paile dins do boure. 
* On les magne avou do boure di coxhe (del confiteure) dissu, et les rôler eshonne come on cigåre, k' on pout côper al fortchete u prinde avou ses doets.

## Acpagnmint
Les **vôtes** polnut s' magnî totes seules ubén avou èn, virpus puzieurs, acpagnmints :

* Cassonåde
* Souke
* Tchitchon
* Tchoco

## Ôtès sôres di vôtes
les boûketes.
Matoufè

Li **matoufè**, ou **touyisse** el Basse-Årdene, c' est èn amagnî raddimint fwait, dins ene paile, avou les minmes ingredyints ki les vôtes, mins tot touyant toltins l' pailêye.

Li mot «&nbsp;**touyisse&nbsp;**» vout dire k' on touye tofer li cadon dins l' paile, dabôrd ki po les vôtes (fwaites avou les minmes ingredyints), el fåt bén wårder eshonne, d' ene seule pîce, pol poleur ritourner.

## Ricete
Vola l' ricete do matoufè måtchwès, po ût djins.
* fé fonde dins ene paile å lådje boird 200 grames di maigue lård – salé mins nén foumé –, et côpé a ptits bokets. * dins on pailon sol costé, maxhî deus djates di laecea, ene djate d’ aiwe et on coyî d’ farene. 
* casser ût oûs dvins, et touyî vigreuzmint. 
* vudî dins l’ paile avou l’ lård fondou. 
* cure e l’ rimouwant et siervi bén tchôd so do pwin ene miete rashît.

## Istwere
On rtrouve si traece dins les vîs papîs dispu l' 16inme sieke.

## Dins les Belès Letes e walon
A dné ene tchanson da Guy Cabay, ki l' tite est l' minme.

Ene ôte des Djiffs.

Ene pîce e trintche di bon djambon 
K’ on rafricasse dins on pailon;
Divins l’ laecea, on casse les oûs
Avou l’ farene on maxhe tot foû.

Ça fond el paile et ça sint bon.
Ti cmaxhes li cråxhe et les kertons
Ça cût el paile, ça serè bon
Fåt nén k’ ça hape sortot e fond

Ene fameuse pîce di pwin d’ frumint
Ene coûtche bén spesse di matoufè
Tot å matén, mes bråvès djins,
Dji so al gasse, dji magnrè bén.

## 
* Tecse del tchanson Cabay  
*  Videyo avou l' dijhaedje del ricete et l' tchanson

## Sourdant
Alfabet grek

Imådje:Ell-AlphabitosUpload.ogg

Les 24 letes di l'&nbsp;alfabet grek



## Sourdant

*http://www.opoudjis.net/unicode/unicode.html
6 di måss

Li 6 di måss, c' est li 65inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 66inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 300 longs djoûs po-z ariver å coron d' l' an.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1862: Jules Sottiaux.

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1973: Jules Rivière

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

4 di måss - 5 di måss - 7 di måss - 8 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
7 di måss

Li 7 di måss, c' est li 66inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 67inme po ls anêyes bizetes), avou 299 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1885 : Stith Thompson, rilomé foclorisse des Estats-Unis.

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

5 di måss - 6 di måss - 8 di måss - 9 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Nîme

On **nîme**, c' est ene retourêye plaece la k' les Gålwès priyént leus diès. Sovint retourné e francès "eclôs sacré" u "bwès sacré".

Li mot vént do gayel *nemetum* ki vout dire parey.

## Les nos d' plaeces ki provnèt do vî vî mot "nîme"
* El Walonreye.
** Nîme (Virwinvå)
** Nîmi
** Nameur (motoit)
** Nametche (motoit)
** pa ecramiaedje des letes M & N, les viyaedjes et hamteas lomés Les Înes.
* El France
** Nîme (France)
** Nemours
** Nanterre (gayel *Nemato-durrum*, martchî d' Nîme).
Clå

thumb|Des cmons clås
On **clå**, c'&nbsp;est on ptit stocaesse droet boket d'&nbsp;fier, avou ene tiesse et ene ponte, k'&nbsp;on cougne, aprume dins l'&nbsp;bwès, po fé tni eshonne deus sacwès.

*Imådjreçmint, li mot sieve a djåzer di [[clå (del pea)|sacwantès maladeyes del pea]].*

## Motlî
Po clawer on clå, on s'&nbsp;sieve d'&nbsp;on mårtea.

Po bén fé moussî on clå dins èn ovraedje di scrinî, on s'&nbsp;sieve d'&nbsp;on tchesse-clå.

Po råyî les clås, on s'&nbsp;sieve å pus sovint d'&nbsp;ene tricoijhe.

Les marixhås ki fjhént aprume des clås, c'&nbsp;esteut les clawtîs. Li foidje, pu les ptitès oujhenes ki n'&nbsp;fijhént k'&nbsp;ça, c'&nbsp;est les clawtreyes.

## Sôres di clås
right|
* ponte
* clå di fier a tchvå
* marinî
* boessalî
* clå d'&nbsp;acî.
* picård u ponte di Paris

Tant k'&nbsp;å clå ås deus tiesses, c'&nbsp;est on forveyou clå k'&nbsp;on-z evoye ene sakî cweri å botike, po lyi fé poirter l'&nbsp;moes d'&nbsp;avri.

Si l'&nbsp;clå a 2 tiesses est on pexhon d'&nbsp;avri, li clå a 2 pontes egzistêye bén.
So Smwès wice k'&nbsp;on plantéve do toubak. Ces clås la estént stitchîs betchfessîs dins ene ronde pietche di 2 metes di long. A&nbsp;l'&nbsp;ôte dibout do clå, on pindéve li plant d'&nbsp;toubak po l'&nbsp;fé souwer dins les hangårs.

## Istwere des clawtîs
Li clawtireye s' a bråmint diswalpé e 18inme sieke, et djoker al guere di 1914-1918.

Sacwantès plaeces avou bråmint des clawtîs:
* Payis do Bork (Pwès, Nåwinne).
* Tote li valêye del Basse-Simwès, e l' Årdene francesse: Les Rivires et avårla.
1î d' avri

Li prumî d'&nbsp;avri, c' est li 91inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 92inme po ls anêyes bizetes); n a co 274 djoûs po-z ariver å dbout d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

Ouy, c' est l' djoû k' on fwait poirter l' moes d' avri ås .

## Li spot do djoû
:*I gn a pont d' prumî d' avri *
:*kel [[coucou (oujhea)|coucou]] nel dit.*

## Ça s' a passé ç' djoû la
(et c' est nén des boudes d' avri)
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
* 1939: fén del Guere civile espagnole, wangneye påzès fachisses
* 1976: fondåcion di l'&nbsp;eterprijhe Apple Computer
* 1979: L'&nbsp;Ayatola Xhomeyni proclame li republike islamike d'&nbsp;Iran.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1833: Joseph Kinable
* 1875: Armand Masson
* 1925: Willy Chaufoureau
* 1961: Dominique Vanderstoken

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2005 : Armand Deltenre

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* djoû do pexhon d' avri

----
**Vey eto:**

30 di måss - 31 di måss - 2 d' avri - 3 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Wideumont (Sinte-Mareye-dilé-Libråmont)

**Wideumont** est on hamtea di Sinte-Mareye (dilé Libråmont).

E moes d'&nbsp;awousse 2003, l'&nbsp;I.M.R. î a astaplé on radar po-z anoncî l' plouve. C'&nbsp;esteut ene foirt bele plaece, metowe sol plazrê d'&nbsp;Libråmont, k'&nbsp;est 500&nbsp;metes hôt, et lon erî des lenes electrikes ki djinnèt les waches radar.

## Difoûtrinne hårdêye
Dipus d' racsegnes (e francès) sol radar di Wideumont.