open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pailtaedje (uzance sociåle)

Li **pailtaedje**, c' est ene viye uzance des viyaedjes del Walonreye et co d' ôte pårt.

On pailtéve (po) ene sakî ki n' respectéve nén les rîles di boune kidujhance sociåle, aprume po çou ki compete li mariaedje.

On pleut insi pailter :
* deus ki viként aclapés
* onk ki s' aveut disrindjî (endaler foû di s' måjhone et coûtchî avou ene ôte comere) li djoû k' i rivneut dilé s' feme.
* ene veve, on vef ki s' rimaryive divant li fén di s' doû.
* on vî ome ki s' rimaryive.

## L' eglijhe catolike et les pailtaedjes
Å cminçmint do 17inme sieke, l' eglijhe catolike disfinda les pailtaedjes et mancî les pailteus d' esse discomunyîs. Plamor ki ci n' esteut nén azès djins di djudjî si on mariaedje esteut convnåve u neni. Portant, l' uzance a tcheryî, dins les viyaedjes todi, disk' å mitan do 20inme sieke.

## On pailtaedje, raconté dins ene novele
:(Mignolet, on bribeu, vike aclapé avou ene veve)
:*Li feme tineut si mwin inte les coxhes di s' galant et lyi fjheut des crolés ouys, cwand rdoxha l' prumî côp d' coine, tot fén parey ås cis k' dinèt les trakeus les djoûs d' tchesse. Ca vneut di padrî l' grosse håye, la ki gn a-st ene golete avou on pazea ki moenne å viyaedje.
:*On etinda on deujhinme côp d' coine et adon ataca-st èn araedje di tos les diåles. Ci fourit-st on disdut inimådjinåve. I gn aveut d' tot la dvins : on etindeut xhufler, muzer, boerler, rawter, claper des shabots onk conte l' ôte, bouxhî so des cocmwårs, des saeyeas.
:*Tot s' aresta d' on côp, on-z åreut etindou voler ene moxhe. Adon èn ome si meta-st a tchanter, il aveut l' hôte et l' claire vwès d' on mineu d' cråmignon, et on comprindeut åjheymint ses laids messaedjes:
:*- A-t i trové s' covieke, li cocmwår å noer cou ?
:*- A-t i trové ene boune biesse, po fiesti s' må-metou ?
:*- Tertos eshonne, asteure !
:*Ene volêye di vwès riprinda djoyeuzmint l' respleu et l' samrou rataca co pus roed.
:*Li djaene vizaedje del veve aveut divnou co pus blanc k' ene makêye. Ele dimoréve clawêye so s' banc; ses ewaerés ouys rilouként droet dvant leye, dismetant k' ses lepes et ses djnos s' metént a tronner. Pu, come si ene wesse l' aveut picî e cou, ele potcha so ses pîs et roufla-st el måjhone
:*- A ! Les våréns, les canåyes, breyeut ele, mi fé çoula, a mi ! "
:*Ele si leya toumer so ene tcheyire et a dmeye sitåreye so l' tåve, si vizaedje catchî dvins ses mwins, ele tchoûla a gros hikets.

## Sourdants
Pailtaedje

* Pailtaedje (uzance sociåle)
* Pailtaedje des moxhîs po-z espaitchî on djonnea d' rexhe oudonbén pol fé dischinde
Moxhî

On **moxhî** ou **moxhtî** ou **moxhlî**, ene **moxhresse** ou **moxhtresse** ou **moxhelresse**, c' est ene djin l' acleve des moxhes al låme, come mestî ou come pasmint d' tins.

## Les moxhîs del Walonreye
Disk' al fén do 19inme sieke, les moxhîs aclevént les moxhes al låme dins des tchetoeres (di schinons u di strin).

E 20inme sieke, les moxhîs si rashonnèt e askepyî des "gropmints apicoles". Et passer al tchetoere-caisse ou ruche ås cådes.

Ci n' est k' après 1945 k' i poitront des masses ou båboes po tirer l' låme.

## Motlî do moxhtî
*  = (1) ene moxhe al låme, (2) totes les moxhes al låme d' ene tchetoere; (3) li tchetoere leye-minme.
*  =  = 
*  = 
* tchetoere, moxhe ås mouwants cådes (tchetoere-caisse avou des )
*  = trô d' vol
*  = , , 
*  = mere moxhe, , ovrire
*  = 
* djonnea = samroû; djonne; 
* , pailtaedje
* låme, djelêye del rinne, propolisse
* , , , , 
* cére, mîl (idromîl)
* masse di moxhî = 

## Hårdêye difoûtrinne
* Istwere di moxhlî 

## Sourdants
Erîlêye ratourneure

Les **erîlêyès ratourneures**, e-n éndjolike, c' est ene manire d' ecôder des modeles, des patrons ki plèt-st adon esse ricnoxhous (ou nén) dins on tecse. 

Les erîlêyès ratourneures sont-st eployeyes totavå la wice k' on-z a mezåjhe d' ovrer (podbon) avou do tecse, dins les rcweraedjes so les båzes di dnêyes, metans.

Come sol pådje do DTW (vaici).

L' idêye c' est k' on mete des côdes sipeciås po dire çou k' i pout aveur al plaece.

## Egzimpes d' erîlêyès ratourneures
Metans: "abc" c' est ene tchinne ewale a "abc"; "a.c" c' est ene tchinne di 3 letes, ki cmince avou "a", finixh avou "c" eyet å mitan ça pout esse tot l' minme cwè. Ça pout esse: "abc", "aac", "acc", "axc", "a c", "a:c", "a/c", "açc", ...

"a[bB]c", c' est ene tchinne ki l' 2inme lete pout esse "b" oudonbén "B": "abc", "aBc"

"a[a-z]c", c' est ene tchinne ki l' 2inme lete pout esse tot l' minme kéne lete di l' alfabet, mins e ptite lete, et sins accint: "aac", "abc", "acc", "adc", "aec", .... "ayc", "azc". "a2c" corespond a "a.c" mins nén a "a[a-z]c".

Etur cwårêyès åtchetes, on dene ene shûte di possibes replaeçmints.

Si on-z a ene loyeure, c' est tote li rîlêye etur les deus limites:  [0-9] = tos les chifes, 0, 1, 2, 3, ...9

Les rondès åtchetes replaeçèt ene tchinne, eyet avou on "|", on pout dire onk ou l' ôte; metans:  "a(ma|mou)gnî" = "" ou "".

[abc] = (a|b|c).

* Waibe d' esplikêye so les erîlêyès ratourneures (e francès)

## Sourdants
Moude

On **moude** ou **assazinaedje** ou **crime**, c' est l' touwaedje esprès d' ene djin pa onk (ene) k' on va lomer li **moudreu** ou **assazin** (**moudreuse** ou **assazene**). 

## Motlî
Li djin k' a stî touwêye, c' est l' **moudri** (l' **assaziné**) ou l' **moudreye** (l' **assazinêye**); pus biesmint, li **victime**.

Li moudreu pout touwer sacwants djins ene après l' ôte : c' est çou k' on lome on rîlmoudreu ou moudreu al cawêye.

Dins sacwants culteures, li moude pout esse djustifyî pa l' oneur del famile : c' est çou k' on-z a batijhî moude d' oneur.

Gn a eto li moude di lu-minme, metans tot s' fijhant broûler dvant les djins.

Les moudreus ki touwèt des djins a l' aveulete å no d' idêyes politikes sont purade rindjîs come terorisses.

Les moudreus polèt aveur apicî evoye leu victime et l' awè wårdé on tins come ostaedje.

## Sacwants rlomés moudes
: Rilomés moudes
* el Walonreye
** Assazinas tins del guere di 40 : François Bovesse, Jean Theugels
** Moude da Julien Lahaut
** Afwaire Dutroux
** Afwaire Cools
** Afwaire Fourniret
* foû payis
** e 1914, on lomé Günther Princip assazene l' årtchiduk et l' årtchidutchesse d' Otriche a Sarayevo. Çoula va ehinonder li Prumire guere daegnrece.
** Afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene

## Sacwants rlomés moudreus d' zels-minmes
* Yan Palach
* Mohammed Bouazizi
Afwaire Cools

L' **afwaire Cools**, c' est l' assazinaedje d' on politikî bedje walon, André Cools, li 18 di djulete 1991.

On n' a djamåy sepou l' fén mot di l' istwere, dj' ô bén : kî çk' aveut cmandé l' moude.

## Rôlmint cronolodjike
André Cools fourit touwé di sacwants côps d' feu 18 di djulete 1991 a 7 eures 25 å matén (cénq munutes pol dimeye di ût). Si cpgneye, Marie-Hélène Joiret, fourit laidmint djostêye.

Po l' inkete, on meta so pî li « celule Cools », ene pougneye di rcwereus del police djudiciaire, dizo l' mambornance del djudje Véronique Ancia, k' esteut d' gåre å moumint do moude.

Deux Tunizyins, Abdelmajid Ben El Amine et Abdeljalil Ben Rajib fourît codånés e moes d' djun 1998 come moudreus da Cools et po-z aveur sayî d' touwer Marie-Hélène Joiret. I dvrént co esse el gayole el Tunizeye å djoû d' ouy. Ces deus omes la avént stî egadjîs pal mafia itålyinne po code ås orandjes à Agrigente (Sicile). On lzî djha ki l' Andrî Cools esteut on rvindeu d' disfindowès droukes.

E 2004, Richard Taxquet, èn ancyin djindåre di Gråce-Hologne, divnou tchåfeu do minisse Alain Van der Biest, a stî codåné avou cénk ôtès djins (Pino di Mauro, Cosimo Solazzo et Domenico Castellino, Luigi Contrino et Carlo Todarello) po-z awè adjinçné l' assazinaedje. Alain Van der Biest lu-minme esteut ametou dins l' afaire. Mins i fjha l' fén d' lu-minme e 2002, çou ki djoca si ametaedje el djustice.

Dispu don, li «celule Cools» a stî dismantcheye. Mins l' dossî est todi å lådje.

#### 
*  On forom sol moude da Cools
*  Dierinnès racsegnes da Marie-Hélène Joiret
Betchfessî ai

Li **betchfessî ai**, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut cåzu parey totavå l' Walonreye, mins avou des accints ki l' sistinme Feller a noté spepieuzmint, çou ki dene sacwants scrijhas diferins po cåzu l' minme mot.

## Prononçaedjes coinreces
Après Lidje, ces mots la si prononçnut å pus sovint "ê" (/ɛ:/) mins e des plaeces "è" (/ɛ/).

Après Nameur, c' est ossu "ê" (/ɛ:/). L' ahike, c' est ki l' prumire soce di scrijheus d' après Nameur (les Relîs Namurwès) sicrît ci son la "aî".

Sol Basse Årdene, ça pout esse "ê" (/ɛ:/) ou "é" (/e/), mins padecô "è" (/ɛ/) avou.

Après Tchålerwè, c' est todi "é" (/e/).

## Egzimpes

* Lidje [ɛː] & [æː]: (son ê rinflé) : mêsse (E1), m*ê*sse (E2)
* Nameur [ɛː] : maîsse (C1), mêsse (C106)
* Basse Årdene [ɛː] & [e] : mêsse (S0), mwêsse (S117), mwésse (S104)
* Tchålerwè [e] & [ɛː] : mésse (O0), mwésse (O90); mwaisse (O2)

Li prononçaedje zero-cnoxheu est [ɛː]

## Foû-rîle
i  (viebe "" = "")
* Lidje : i sét (i sèt)
* Nameur : i sét
* Basse Årdene : i sét, i sèt
* Tchålerwè : i sét, i sént

Li prononçaedje zero-cnoxheu dimeure [eː]

Li foû-rîle va po , , , , 

## Istwere do betchfessî ai
Li betchfessî scrijha ai a stî ratåvlé pa Lorint Hendschel diviè 1997. Adon, i n' esteut nén dins l' rîlêye des betchfessîs do raploû d' Mårcinele. I n' est nerén eployî dins les 3000 mots Mahin (1998).

## Rifondowes avou l' betchfessî ai
Bråmint des mots scrîts avou l' betchfessî ai estént ddja ortografyî "aî" dins les scrijhaedjes namurwès. Metans dins l' Motî Linåd, li motî Somme eyet l' motî Denis. Mins l' motî Gilliard eploye li scrijha ê.
* Mots ki si scrijhnut e francès avou "ai"
:  (*laîd*, Fr laid),  (*maîsse*, fr **')
* Mots ki n' si scrijhnut nén e francès avou "ai"
: (**', Fr. )
Sacwants mots ont stî radjoutés 
* des cis k' ont des parints francès avou "ai" :  (C1 , fr. **
* des ôtes mots, todi avou on long E (/ɛː/ /e/) :  (C1 : dispêtchî), , (C1 : véci, ),  (C1 : ).

*
Aclevaedje des moxhes al låme

L' **aclevaedje des moxhes al låme**, c' est l' aclevaedje des moxhes di tchetoere pa on moxhî (ene moxhresse).

## Motlî
### Racourti di l’ aclevaedje des moxhes
Li **[[moxhtî]]** eleve des moxhes al låme dins ene **[[tchetoere]]**. 
Les **[[ovrire (moxhe al låme)|ovrires]]** vont **ploukî**. Ele volnut d’ ene fleur a l’ ôte, ès tchedjnut d’ **[[polen]]**, ervegnnut a l’ **[[apî]]**, rimplixhnut li **[[gato]]** avu del **[[låme (amagnî)|låme]]**, termetant ki l’ rinne pond ses oûs.
On djoû, ene novele **[[mere moxhe]]**, avou on novea **[[djonnea ((moxhe al låme))|djonnea]]**, va **djeter** et s’ endaler pus lon.

### Pitite djivêye di mots des moxhtîs
 vaici

## Documintåcion
* studias e francès sol motlî walon
** Louis Remacle, *Le parler de La Gleize*, 1937 (Rahouca [E8] del djivêye des motîs do walon), p. 120-122.
** Joseph Guérard, *L’apiculture dans le centre de la province de Luxembourg ; vocabulaire français et dialectal*, memwere UCL, 1975, (S43)
** Robert Dascotte; *Etude dialectologique, ethnographique et folklorique sur l' élevage dans le Centre*, *Bibliothèque de philologie et de littérature wallonne*, n° 4, SLLW, Liège, 1978 (O78), pp 131-133.
* Documints e walon
** Cassetes Lucyin Mahin l° 4 & 5, 1994 (respondeu : Albert Ferrauche).
** Joël Thiry, Li moxhî, Singulîs, 2/2009 30-34 (respondeu : Fernand Barvaux).
** Tecse so l' rascodaedje d' on djonnea da Arthur Schmitz 
** Tecse sol fijhaedje del cére da Albert Lenfant 

## Sourdants
Lingaedje del mame

Li **lingaedje del mame**, c' est l' lingaedje ki l' mame cåze a si ptit efant et k' i va haper sins må sins rujhe, aprume si deujhinme anêye.

## Li walon come lingaedje del mame
Li walon a stî li lingaedje del mame di tote li Walonreye linwistike disk' å 20inme sieke. 

El pumire mitan do 20inme sieke, i l' esteut co dins les viyaedjes.

Pu il a stî replaecî på francès pa totes les mames. Li candjmint esteut tot fwait diviè des anêyes 1960.
Cwarante Molons (soce)

thumb|Les askepieus del soce Moncrabeau
Li **Soce "Moncrabeau"** ou **Les Cwarante Molons** (*Quarante Molons*), c' est ene soce di bénfjhance di Nameur.

## Istwere

Li soce fout metowe so pî oficirmint li 27 di setimbe 1843 a Nameur pa Nicolas Bosret, Charles Wérotte, Philippe Lagrange et Julien Colson, a pårti del Cofréreye des Minteus. 

Li no "Moncrabeau" vént d' on viyaedje di Gascogne, la k' gn aveut eto ene cofrereye di minteus.

Elle a stî rlomêye "les 40 Molons°", ca les molons sont come les Namurwès : londjins.

Li soce a come divize "Po les pôves".

Tchaeke mimbe si lome on "Molon" ou on "Moncrabeaucyin".

## Uzances

Les prumîs Molons n' ont nén meskeyou leus foices po fé rviker li lingaedje walon a Nameur. 

Ås fiesses, les Molons si mostrèt so on tchår avou des droles d' instrumints d' muzike, mins sovint avou ene flûte a l' agnon padrî ki les fwait roter.

Disk' å djoû d' ouy, il adjinçnèt, ås Fiesses del Walonreye, ene bate di mintes. Li wangnant est lomé li "Rwè des Minteus" po èn an. Charles Massaux a wangnî l' bate sacwants côps.

Les bate di mintes et l' siermint des Molons si dveut fé e walon. Mins il acceptèt eto l' francès.

## Ôtes etrevéns
Bosret di s' no d' famile : live da Joëlle Spierkel ki raconte l' askepiaedje des «Cwarante Molons».


File:Affiche Quarante Molons.jpg|Afitche sol måjhon-comene di Nameur, e moes d' may 2023.


## Hårdêye difoûtrinne
* Videyo d' l' askepiaedje del soce des Molons
Claire Colonval

**Claire Colonval**, c' esteut ene sicrijheuse e walon do payis d' Tchålerwè.

Elle a skepyî li 28 di fevrî 1949.

Elle a morou li 12 di nôvimbe 2022.

Di s' mestî, elle esteut dame di scole.

## Ouve pol walon
Elle est d' l' ALWAC. 

Ses tecses ont parexhou dins l' Bourdon.

Elle a bouté timpesse pol walon e scole, avou l' CHADWE. Inte di ses ovraedjes, fé des stroetès plakes.

Elle end a fwait eto ene ramexhnêye a môde di sillabusse, «Contes pou m' djårdén».

## Egzimpe di tecse
thumb|Schoûtez lu dire on tecse da sinne

:::**Ene «nounou» d' bos**
Å mitan do djårdén, on grand måstampé dissu ses djambes di bos ès fwait berloker på vint. Les firlokes di s' viye frake ermouwnut patocosté po fé peu ås moxhons. I vôreut bén esse camaeråde avou yeusses, mins l' mestî d' on sbara, c' est d' les tchessî.

So s' tiesse di fistous, on a etaessî ene dimeye buze sins fond.

On mwais djoû d' fevrî, ene hoûlêye di noere bijhe shofele ene nouwêye di pierots. Scranse di lûter conte el vint, ene pitite frumele s' aflaxhe e mitan do tchapea, et s' erpoise ene cope d' eures.

El cour di strin bate pus rade…

## 
* Pitit tecse da sinne (so les moxhes al låme).

##
Låme (amagnî)

vignette|droite
Li **låme**, c' est on soucré amagnî fwait påzès moxhes d' apî po nouri leu covén (tchalons ki vont divni des moxhes al låme).

Cwand gn a pupont d' covén, ki tos les tchalons ont divnou des moxhes, li moxhî pout **fé s' låme** ou **saetchî al låme**.

## Saetchaedje al låme
### Avou les tchetoeres
Avou les tchetoeres, come les broxhes divèt esse rissaetcheyes pår, on doet fé crever (fé mori, fé peri) les moxhes po fé l' låme.

Adon, on n' rascodéve li låme ki des pus pezantès tchetoeres. On les pezéve avou on pezea al mwin. On relijheut les pus pezantes (on djheut eto les pus cråsses, les pus foites, les meyeuses). Ça dipindeut des moxhîs et kimint çki l' campagne aveut stî. On a rilevé des pwès di 8 (Chuchi a 20 kilos (Tchonveye).

Ces tchetoeres la, c’ est les cenes ki n’ ont nén semé. On-z a peu ki les moxhes rimagnénxhe tote leu låme et n’ pus rén aveur l’ anêye d’ après. 

Li moxhî fwait on trô del hôteur del tchetoere et l’ î stitchî. Pus ristoper l’ trô avou on covra. I broûle ene viye loke avou del soûfe k’ i tént avou on ptit baston sol boird do trô.

Mins on pout eto rmaxhî li tchetoere k’ on va rascode avou ene ledjire moxhe. Po çoula, i les fåt tchessî foû. Çoula s' fwait ot–z acoplant les deus tchetoeres, li pus pezante ådzeu, eyet l’ ledjire å dzo, li cou å hôt, dins on saeyea metou so on xhame. Pus tapoter so les costés po fé dischinde les moxhes.

## Sourdants
Ri des Alinnes

Li **ri des Alinnes** ([FR] *ruisseau des Aleines*), c' est on ri ki s' va egoliner e Smwès a Åbî.

I passe eto a Cugnon.

## Etimolodjeye
Do vî scrijhaedje "Alisina", on pout rtrover li bodje romin-tîxhon "alisa" (ônea) avou ene cawete -ene. Li prononçaedje e walon d' asteure, c' est est on rfrancijhaedje.

## Sourdant
Gilbert Mottard

**Gilbert Mottard** a skepyî li 10 d' octôbe 1926, ey a morou li 21 d' fevrî 2011.

C' est l' seul ome politike a-z aveur sitou mayeur, govierneu, minisse, et oteur walon.

Ses tecses e walon parexhît dins Intrez don.

E moes d' octôbe 1983, come govierneu del Province di Lidje, i va fé tot s’ discours e walon. Ki serè-st eplaidî e-n on live d' imådjes Lidjwès, fir di l’ esse et del mostrer.

## Alére
François Nyns, Gilbert Mottard,  l° 58, esté 2011.
Mer do Nôr

[vignette|Ene imådje espoutnike del '''Mer do Nôr'''. Li rodje fôme, c' est l' [Doguerbanc.]]
Li **Mer do Nôr**, c' est ene mer k' est ene pårteye di l' Oceyan Atlantike, et k' est metowe inte li Grande Burtaegne, li Beldjike (Flande), les Bas Payis et les payis scandinåves.

## Mwaissès dnêyes
Li Mer do Nôr est 970 kilometes longue et 580 kilometes lådje. Ele rascovere ene sitindêye d' aiwe di 750.000 kilometes cwårés.

Elles est raloyeye a l' oceyan pal Mer Mantche (sipoté "li Rixhot") et pal Mer di Norvedje.

Gn a del petrole dins ses bas fonds, a Bijhe, espweté pa les Inglès.

Mågré k' il î fwait co sovint froed, elle assaetche beazebén des tourisses, paski c' est l' seule mer po des payis come li Beldjike eyet les Bas Payis.
Yebe årtificiele

thumb|Yebe articiele (côpe)
El **yebe rtificiele** ou **fåsse yebe** ou **fåsse waide**, c' est on rascovraedje di plastike po replaecî li vraiye yebe po fé l' rimouye d' on terén d' fotbale. Ey eto so les ôtes teréns di spôrt (tenisse, evnd.).

## Istwere
El prumire pårteye di fotbale djouwêye e-n Urope dissu in té terén date di decimbe 1981. C’ esteut å Queens Park Rangers (Londe).

El Beldjike, c’ est a Sint-Trond, å Stayen, ki pol prumî côp, on a djouwé ene pårteye di prumire divizion. Ca s’ passeut el set do moes d' awousse 2011. L' Union bedje di fotbale aveut dné l’ otorizåcion e moes d’ setimbe 2010.

## Sourdant
Moxhe ås mouwants cådes

Ene **moxhe ås mouwants cådes** ou **tchetoere-caisse**, c' est ene tchetoere di bwès, avou des cådes k' on pout rsaetchî po ramasser l' låme.

Les avantaedjes (eneviè les tchetoeres di schinons ou di strin)
* on pout ragrandi l' moxhe (avou des rahåsses).
* on pout saetchî l' låme sins touwer les moxhes d' apî.
* on pout apoirter les gatos d' cére, et dishaler les ovrires di cisse bouye la.
Moxhe (discramiaedje)

* Moxhe (inseke ås deus aiyes)
** Moxhe di måjhone ou doumiesse moxhe (*Musca domestica*)
** Moxhe al låme, Moxhe d' apî, Moxhe di tchetoere (*Apis mellifera*)
* Lodjmint des moxhes al låme
** Moxhe di strin (tchetoere di strin)
** Moxhe ås mouwants cådes (tchetoere di bwès)
* Moxhe (viyaedje)
Basse d' aiwe

Ene **basse d' aiwe** u on **floy** ou pus courtinnmint ene **basse**, c' est ene plaece ki l' aiwe î dmeure so ene certinne sitindêye.

thumb|Basse di plaijhance

L' aiwe î pout dmorer tote l' anêye ou nén.

Li basse pout esse naturele ou schavêye.

''Li mot "basse" rivént dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.

## Discrijhaedje et rmetaedje ås ôtes sitindêyes d' aiwe
thumb|Basse di plouve
thumb|Basse ki n' rivént ki des anêyes di lavasses
Li basse est pus grande k' on potea ou on frexhea, ki l' plouve a askepyî et k' endirè cwand i rfrè setch. Elle est pus ptite k' ene laetche ou ene astantchêye.

Gn a rén d' bén clair po mete di l' adire inte "basse" et "vevî".

Li vevî a todi stî schavé pa les djins, et î basti ene astantche, ey est siervou pa ene corante aiwe k' endè rexhe. 

Li basse est pus sovint naturele. Ele pout s' rimpli a pårti d' ene corante aiwe, mins cisse-ciale n' è vude nén.

## Sôres di basses
* basse d' enaiwaedje ou basse di plouve
** dins des fonds
** dirî des ramblais (voye, tchimin d' fier)
* basse abuvroe (po les biesses)
* basse di plaijhance (sins les cortis).
* basse sicolrece

## 
* bu (toponimeye)
* grande basse (mer u oceyan) 

## Sourdant
Basse (toponimeye)

**Pådje do mot "basse" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot basse dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Hamtea

Les Basses

## Ôtès plaeces
* Ôtêye : el måle basse (la-minme *èl mâle basse*)
* Spî : rowe del Basse
* Lignire : al basse
* Li Ptite Louwate : rowe del Basse


File:Li Ptite Louwete plake rowe basse.JPG|al Pitite Louwate
File:Spî plake basse.JPG|a Spî
File:Lignire plake al basse.JPG|a Lignire
Schavêye (toponimeye)

**Pådje do mot "schavêye" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

[thumb|Plake "Li schavêye" a [Transene]]

On rtrouve li mot  et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Tot seu
* Transene : li schavêye (*la chavêye*, F. *La Chavée*)
* Viyance : Li Schavêye (*La Chèvêye*)
* Belfontinne-e-l'-Årdene: Li Schavêye (*La Chavée*)
* Groyene: les Schavêyes (*Les Échavées*).
* Belvå-dlé-Rotchfoirt: li Schavêye (ancyin lét d' l' Aiwe di Lesse)

## Måle schavêye
* Djumet : Målavêye (*Maulavéye*, Fr. *Mallavée*)

## Ôte addjectif
* Ôtêye : ås grandès schavêyes (la-minme *âs grandès tchavêyes*)

## schavté
* Rudû : Les Schavtés Louwis (*Chaftés Louwis*)

## taeyeye voye
* Buzet :el taeyeye voye (*el tayéye voye, el trayéye voye*)
Håre (viyaedje)

**Håre** (F. *Harre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele rebanêye comene di Manhé, el province do Lussimbork.

thumb|Banire pol walon el såle di Håre

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6960**
** davance : **4082**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 13**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Hårwès, Hårwesse; (F. *Harrois, oise*)
** Sipotaedje: les Hårkeas (*Hårkês*, F. *Harkay*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Håre
### Hamteas
* Bwès d' Håre (F. *Bois-de-Harre*)
* li tchamp d' Håre (F. *Champ-de-Harre*)
* li Deus-ris (F. *Deux-Ris*)
* li Fagne (F. *Fagne*)
* li Fayis (F. *Fays*)
* al Rotche å Frinne (F. *Roche-à-Frêne*)

## Istwere
Les teres di Håre rilvént bråmint del signeurreye di Derbu.

E 1634, li viyaedje fourit distrût et broûlé pås Holandès.
## Rilidjon
L' abeye di Vå-Sint-Lambiet î aveut ene cinse, et gn aveut eto èn ermitaedje å Fayis, wice k' on bastixha ene tchapele, pu l' eglijhe Sint Antoenne.

## Industreyes
Gn a on sourd d' aiwe, metowe e botaye e 19inme sieke. 

Fornea, pu foidje et platinreye al Rotche å Frinne dispu 1508

Maca å Deus-Ris (1530-1560).

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon
** Marcel David (powezeyes)
** Henry Hardenne (teyåte)
* Dramatike "Les côpeus d' pemes" (*côpeus d' pomes*).

## Sourdants
Pousse (toponimeye)

**Pådje do mot "pousse" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot pousse et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Pousse cåvlé pås djins
* Ebli: Li Pousse des Tchéns
* Houyet : Li Pré ås Pousses (F. *Trou du pré aux Pus, ou Pusses)*.
* Ôtêye : Li pousse do Mont (*Li pus´ dè Mont*) 

## Pousset
* Li-Vå-d'-Xhavane : e Pousset

## Pousse naturel
Dins les terins castinnixheus
 tchantwere (toponimeye)
Rowe (toponimeye)

**Pådje des mots "rowe" et "rouwale" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots rowe et rouwale dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

Li mot "rowe" pout esse ossu scrît "reuwe" (après Nameur), "rou" (a Måmdey), ruwe, rûe, evnd.


File:Ôtêye plake rouwale gosson.JPG|Rouwale des gossons a Ôtêye
File:Fosses-la-Ville JPG05W.jpg|Rowe al Vå a Fosse-li-Veye
File:Name of street in Walloon Liège.jpg|Måsseye rouwale a Lidje
File:Maumdey plake tchinrowe grand.jpg|[Tchimin-rowe a [Måmdey (veye)|Måmdey
File:Ocquier - Grand Rowe.JPG|Grand-rowe a Okir
Peumoneye

thumb|Peumoneye sol gåtche peumon (rond)
Ene **peumoneye** ou on **froed d' pwetrene**, c' est l' efouwaedje do peumon.

Ele pout shuve on matchurea må sognî, ou on tchôd-et-froed. Inte les deus, gn a sovint del tosse et del brontchite (rôguias a l' aschoûtrece). Mins li peumoneye pout ariver direk, sins tossaedje.

On ndè mourt åjheymint.

## Senes del peumoneye
Onk (ene) k' a ene peumoneye :
* est tot fayé, cacame, aflaxhåve
* a del five
* tanfele, mins nén come dins l' coûtresse d' alinne
* pout aveur må s' pwetrene, mins eto, padecô, si dos.

## Médiaedje des peumoneyes
Dins les vîs rmédes, on citéve li foirt.

Dispu les anêyes 1950, on dene des antibiyotikes.

## Peumoneyes ås biesses
thumb|Peumoneye avou foetijhaedje (bedots)
* Peumoneye inzotike des bedots
* Rinopeumoneye å virûsse des tchvås
* Pluropeumoneye des bovrins
* Five des tcheriaedjes (bovrins)
Mere moxhe

Li **mere moxhe** ou **mere** ou **rinne**, c' est ene moxhe al låme frumele k' a stî esmincêye, et ki vike dins ene tchetoere.

Li mere moxhe, come si no l' dit bén, c' est l' mere di totes les moxhes del tchetoere.

Les meres moxhes vinèt di tchalons k' ont stî relîs pa les ovrires. Ces tchalons la vont continouwer a esse sognîs avou del royåle djelêye après l' 3inme djoû d' leu veye, dabôrd ki les ôtes halenes ni rçuvront k' on passe d' aiwe, di polen, et d' låme.

I n' doet aveur ki ene seule mere moxhe (esminceye) pa tchetoere.


File:Weiselnaepfchen 29a-thumb.jpg|Ene lodjete di mere moxhe (cahote)
File:Weiselzellen 68a.jpg|Des tchalons d' rinne bagnant l' royåle djelêye
File:Weiselzellen 79a.jpg|Pus vîs tchalons
File:Bienenkoenigin im Puppenstadium 99b.jpg|Påpåd-lôlô d' rinne
File:Adult queen bee.jpg|Mere moxhe å mitan des ovrires


## Sourdants
Memwere Guérard so les moxhes al låme

Li **Memwere Guérard so les moxhes al låme**, ki s' vraiy no, e francès, c' est *L'apiculture dans le centre de la province de Luxembourg; vocabulaire français et dialectal*, c' est on memwere so l' aclevaedje des moxhes al låme dins l' Basse Årdene eyet l' Gåme.

Ça fwait ki l' memwerisse a rlevé des mots do walon, do gåmès et do tchampnwès.

L' ovraedje a stî prezinté a l' UCL e 1975.

Il est rprins sol limero **[S43]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Viyaedjes estudyîs
* walon : Fayi-les-Vneus, Poitchrece-e-l'-Årdene, Bernîmont, Tchonveye, Veskeveye, Wårdin
* gåmès : Floravile, Mårbuhan, Chuchi
* tchampnwès : Suni
Moxhes al låme (sôres)

[thumb|Sipårdaedje des indjes di moxhes al låme sol [Daegne]]
**Djivêye des sôres di moxhes al låme**

I gn åreut dipus d' 20.000 sôres di moxhes al låme. Vo ndè ci sacwants

## Urope
thumb|Sipårdaedje des dzo-indjes e l' Urope
Les raeces di moxhes di tchetoeres d' Urope sont schåyeyes pa les montinnes ki les djonneas ni savnut passer houte.
* Li noere moxhe di tchetoere (*[[Apis mellifera mellifera]]*, Linné, 1758) ocupéve li pus grande pårteye di l' Urope, dispu l' cåziyea iberike disk' a l' Rûsseye et pår e l' Inglutere.
** noere moxhe di tchetoere d' Årdene (raece di l' Årdene, foirt bastårdeye)
* Li djaene moxhe d' Itåleye (*[[Apis mellifera ligustica]]*, Spinola, 1806) 
* Li moxhe d' Otriche (*[[Apis mellifera carnica]]*, Pollmann, 1879) provént d' Otriche et d' Sloveneye
* Li moxhe do Cocåze (*[[Apis mellifera caucasica]]* Pollmann, 1889), avou ene longowe trompe.

Mins les moxhîs ont bråmint bastårdé les moxhes di tchetoere.

## Azeye
* Moxhe al låme siryinne (*[[Apis mellifera syriaca]]*)
* Moxhe al låme indyinne (*[[Apis cerana]]*), k' edjîstréve li varowa sins rujhes.

## Afrike
* Djaene moxhe al låme d' Afrike (*[[Apis mellifera scutellata]]*)

## Alére
Louis Baijot & Gaston Lucy "Les moxhes al låme do Congo",  l° 59, erî-tins 2011.


Abeille-bee-face.jpg|Noere moxhe
Apis mellifera scutellata.jpg|Djaene moxhe d' Afrike
Apis mellifera bi.jpg|Djaene moxhe d' Itåleye
Mougnlêye

**Mougnlêye** (la-minme *Mougnléye*, F. *Moignelée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sambveye, el province di Nameur.

* Lomaedje et spotaedje des djins : Mougnlêyins, Mougnlêyinne; (F. *Moigneléen, éenne*)

## Tuzance walone
Louis Loiseau î skepia li 3 di may 1858

## Sourdant
Grégoire-Joseph Chapuis

**Grégoire-Joseph Chapuis**, e walon "Grigwere", a vnou å monde a Vervî li 11 d' avri 1761; il a morou a Lidje, condåné a-z aveur li tiesse djus, li 2 d' djanvî 1794.

Tot djonne, i vout shuve les grandès idêyes del Revintreye francesse. Après li ricnoxhance del republike a Lidje (17 di fevrî 1793, i divna oficî di l' Estat Civil a Vervî. C' est la k' il ecoraedja li mariaedje civil, ki l' prumî si fjha li 22 d' fevrî 1793. Et mete so pî li "tchambe des vayants" (*chambre des zélés*), ene sôre di scole po les ovrîs. 

Di s' mestî, il esteut docteur, et c' est lu ki fjha li prumire cezaryinne dins çou k' aléve divni l' Walonreye et l' Beldjike.

A cåze di s' disfinse des abondroets del djin, i divna cohigne cohagne avou l' Prince Eveke di Lidje, di Meyon. Ci-ci aveut corou evoye après l' Binamêye Revolucion (1789). Il aveut stî rmetou so trône on prumî côp e moes d' fevrî 1791, mins dva rcwiter après l' batreye di Djmape (1792). Portant i parvina a rivni on deujhinme côp avou ls Otrichyins e moes d' måss 1793.

C' est di ces trevéns la k' on-z ameta Grigwere Chapuis d' aveur trayi li Principåté d' Lidje po l' France revintresse. Après on swè-dijhant procès, i fourit condåné a moirt.

Dispu 1880, il a s' monumint a Vervî. Chapuis divna adon on modele po les liberås.

## Chapuis dins les Belès Letes e walon
Françwès Nyns a rilevé ki, dins les scrijhaedjes da Martin Lejeune, on medcén come Chapuis et do minme payis, on n' trouve nén ene roye so nosse Grigwere. A moens ki, inte les lenes do powinme "on doû", p. 173 des "Œuvres lyriques".

Daniel Droixhe aveut ddja bén mostré ki les scrijheus e walon del fén do 19inme sieke estént foirt wårdiveus, disconte di totes les idêyes socialisses.

## Sourdants
Bådwin I d' Beldjike

**Bådwin I d' Beldjike** u **Bådwin prumî d' Beldjike**, di s' vraiy no *Baudouin Albert Charles Léopold Axel Marie Gustave de Belgique*, pus sovint lomé **li Rwè Bådwin**, c' esteut l' cénkinme Rwè des Bedjes. 

I skepia li 7 di setimbe 1930 et mora li 31 di djulete 1993. 

I monta sol trône tot djonne, li 16 di djulete 1951 cwand s' pa, Yopôl III fourit oblidjî d' abdiker po dfiner l' "Afwaire rweyåle".

I fourit shuvou sol trône del Beldjike, di s' fré, Albert II.

## Sacwants rujhes di s' ringne
Li djoû di s' prustaedje di siermint, Julien Lahaut et les ôtes pårlumintîs comunisses minît herleme tot boerlant "Vive li Republike". I fourit assaziné sacwants djoûs pus tård.

Li 30 di djun 1960, ås fiesses do dislaxhaedje do Congo bedje, dins s' cåzaedje, i vanta timpesse l' ovraedje des Bedjes dins leu coloneye. Patrice Lumumba responda avou on spitch foirt hagnant. Lumumba fourit touwé pa des policîs sicrets bedjes, avou l' aidance des Amerikins, sacwants moes pus tård.

Li 4 d' avri 1990, li Rwè Bådwin abdica on djoû, po n' nén dveur siner ene lwè so l' avortumint ki dzôrnéve si fwè catolike.

## Vicåreye
Come pasmint d' tins, il aléve al tchesse å Bork, come ses tåyes Yopôl prumî et Yopôl II, mins lu, i dmoréve avou les trakeus.

#### 
* Powinme ki rmimbere li criyaedje di "Vive li Republike" li djoû di s' montaedje sol trône (da Laurent Hendschel) 

## Sourdants
Bêtri des Bas Payis

vignette
**Bêtri des Bas Payis**, di s' vraiy no *Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau*,  c' est l' royinne d' asteure des Bas Payis.
Lantiene (fleur)

Li **lantiene**, c' est ene  plante des djårdéns, ki l' frut rshonne a ene lantiene lampe.

 *Physalis alkegenki*
Lantiene (discramiaedje)

* Lantiene lampe
* intrêye d' air d' ene sitouve
* grigne-dints (betråle vudeye avou ene lame divins)
* lantiene (fleur) (*[[Physalis alkegenki]]*)
Boignes contes, ou... ? (roman)

thumb|Coviete

**Boignes contes, ou... ?** (*Bwagnes contes, ou...?*), c' est on roman e walon scrît pa Chantal Denis, et k' a vudî e 2009.

## Racourti
Li Ness, èm mononke, esteut prof d' univ. Mins il a dvou tuzer dtrop. I nd a pierdou ses tåtes. Et dveur esse reclôs a Dåve. 

C' est la k' il emantche des sayes po waitî do cåzer avou les moirts. Et adiercî s' côp ?!
Gayole

On cåze di gayole po :
* ene cadje po les moxhons, aprume les moxhons xhufleus.
* ene cadje po des såvadjès biesses u ôte tchoi.
* ene prijhon po les djins.
El galant dal dame Tchaterlai (roman)

**El galant dal dame Tchaterlai**, ki l' vraiy tite, e-n inglès, c' est *Lady Chatterley's Lover*, c' est on roman scrît pa David Herbert Richards Lawrence (1885–1930) ey eplaidî pol prumî côp a Florince e 1928. Li live n' a polou rexhe oficirmint e Grande Burtaegne k' e 1960.

C' est l' istwere d' ene asblawete inte on bokion ey ene tchesturlinne. Li discrijhaedje di l' amour fizike k' i gn a dins l' live ni s' aveut co måy oizou scrire di ces trevéns la.

On passaedje a stî redjårbé e walon pa José Schoovaerts, k' a parexhou sol waibe des ''RABULèTS'', pu k' a stî rprins sol Rantoele-gazete ey a môde di fime d' imådjes, sol tévé des Rabulets so Youtube.

## Boket foû do live
:*Bladjot k’ il estéve. Sins pont d’ sintimint dsu s’ vizaedje, tot come èn ome ki n’ a pus rén a ratinde.
:*« Sitindoz vos vaici ! » dit-st i, et serer l’ ouch. E l’ cahoute, i fjheut noere niût.
:*Ewaerante di schoûte, ele s’ a stindu dsu l’ coviete. Tot d’ shûte, ele a rsintou l’ doûce, berôlante, ardante mwin lyi capougnî s’ coir et ranxhî après s’ vizaedje. Rassurants et rapåjhants, pate a pate, les doets candôzént s’ nez, si front, ses lepes. Et adonpwis, rouf, dissu s’ mashale, el doûs rivtaedje d’ on betch.
:*Ele dimoréve sins bodjî, estindowe di tot s’ mierlong, come edwarmowe dins ene sôre di sondje. 
:*Adonpwis, ele s’ a metou a triyaner. El balzinante mwin, pansåde et måladroete, si muchive dins ses mousmints. Les doets shonnént sawè d’ avance comint l’ dismoussî ; la, tot djusse ewou çk’ ele li voleut.
:*Precocioneuzmint, li tene camizole di soye a ridé cåzu a ses pîs.
:*Il a frumjhî d’ plaijhi å djonde si doûs et tchôd coir. Lyi betchî s’ botroûle. Sins pus ratinde, il lyi a falou s’ etchessî, trover la, å fén fond di s’ cacane, el påjhirté del tere. 
:*Por lu, ès muchî è l’ comere divneut pår on moumint d’ miercoehisté.
:*Elle a dmoré ecwete, come essoktêye, come tote etire edwarmowe.
:*Tot l’ ovraedje, tot l’ ahessaedje vineut d’ lu. Ele ni poleut pus rén d’ leye-minme. L’ esseraedje des bresses, les atocaedjes di s’ coir, el crou brotchaedje å fén fond d’ leye, tot n’ esteut ki sokiaedje. 
:*I s’ a djoké et s’ mete a haner doûçmint disconte si pwetrene. Adon, ele a comincî a s’ dispierter.
:*Ele s’ a sbaré et s’ dimander cwè et kesse ? Pocwè aveut i falou çoula ? Pocwè k’ ça lyi aveut si åjheymint rsaetchî on grand pwès d’ nûlêyes et l’ rinde si tant påjhire ? Est ç ki c’ esteut po d’ vraiy ? El vraiy vraiy do vraiy ?

* Mwaisse modêye do redjårbaedje 
* Ci passaedje ci a môde di fime d' imådjes (Rabulets so Youtube)
Sodoirmant

On **sodoirmant**, c' est on rawiant, come ene grosse sori, mins ki s' fordoime tins d' l' ivier.

End a sacwants sôres, totes del famile des Gliridîs.

 *[[Gliridae]]*

Li pus cnoxhou, c' est l' sodoirmant ordinaire (*[[Glis glis]]*).

## Sôres di sodoirmants
### Ki vicnut el Walonreye
* Sodoirmant ordinaire (*[[Glis glis]]*)
* Lûte des toets (*[[Eliomis quercinus]]*)
* Crake-noejhe (*[[Muscardinus avellanarius]]*)

### Ôtès sôres
Amin Zaoui

**Amin Zaoui** (no ki sereut riscrît e walon *Amine Zawi*), c' est on scrijheu e francès, k' a skepyî li 25 di nôvimbe 1956 e l' Aldjereye.

Il est foirt libe dins ses scrijhaedjes, eneviè les dujhances del societé aldjeryinne et d' ôte pårt.

Ene di ses fråzes a siervou d' in-tiesse al coirnêye Belès Letes del Rantoele-gazete:
:*La littérature qui ne choque pas le conservatisme, c’est une littérature morte* (Les Belès Letes ki n' avizèt nén måhonteuses azès wårdiveus, c' est del forcrexhowe literateure; les ouves di Belès Letes ki n’ fwaiynut nén potchî les wårdiveus foû d’ leus clicotes, c’est k’ c’ est  del literateure k’ il a ddja ploû dsu).
Arsouye

* Målåjhey efant
* Efant ou djonnea ki djowe voltî des kéntes
* "**[[L' Arsouye (gazete)]]**" : gazete e walon
* "L' arsouye", tchanson e walon da Vincent Delire, so des paroles da Philippe Antoine
* "**[[Ene sacrêye pitite arsouye (roman)|Ene sacrêye pitite arsouye]]**" : roman e walon da Chantal Denis
* "L' Arsouye", c' esteut eto l' no d' pene da **[[Emile Romain]]**

:''Li mot "arsouye" e walon a on sinse diferin do mot omofone "" e francès standård; mins les sinses e walon sont les minmes k' e francès d' Beldjike.
Ene sacrêye pitite arsouye (roman)

thumb|(coviete)
**Ene sacrêye pitite arsouye** (*One sâcréye pitite ârsouye*), c' est on roman e walon scrît pa Chantal Denis, et k' a vudî e 2010.

## Rascourti
Catrene a dvou rprinde l' eterprijhe di s' pa k' elle esteut co tote djonne.

Come ene traeyincieuse, ele n' a nén dtrop l' tins di sondjî mariaedje. Et monter a sminces, sins aveur co l' florete djus (teyoricmint). Adon, *po fé come tolmonde, ele s' aveut maryî avou l' prumî vnou. Orelyin k' on l' loméve.* (p. 12).

Po fé plaijhi a si ome, ele lyi "atchete" èn efant, tot bouxhant l' martchî djus ki c' est l' pa ki s' end ocupreut. Ca *fé rizete a on gnognot des eures å long, ci n' est nén des mantches po ses bresses* (p. 13).

Ça fwait k' nosse Kantin  est aclevé tot lyi leyant fé ses cwate voltés... Et divni bénrade **ene sacrêye pitite arsouye**...
Henri-Joseph Raxhon

**Henri-Joseph Raxhon**, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Enzivå li 10 di djanvî 1843. Il a morou a Heuzî li 2 d' djanvî 1908.

I scrijheut tos arimés.

Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.

Des fråzes da sinne sont rmetowes dins l' Motî d' Vervî.

Di s' mestî, il esteut prôpietaire d' ene filateure di linne a Vervî. Mins i vinda si oujhene et divna rintî.

## Ouve
Sacwants d' ses scrijhaedjes fourît eplaidîs dins ene ramexhnêye d' arimés "Portraits, tåvleas, glawes et lawes k' a moussî foû e 1900.

## Corwaitaedje di si ouve e walon
Tos ses scrijhaedjes e walon ont come tinme li vicåreye di tos les djoûs d' on bordjoes. Porminådes, fiesses, corwaitaedje des djins åtoû d' lu, response sibarante.

Pont d' tuzaedje filozofike ou politike.

Çou ki fwait l' tchåme di ses bokets, c' est l' ritchesse di beas mots walons, et di spots et ratourneures metowe djusse la k' i fåt.

#### 
* Sacwants tecses da sinne  (mwaisse ortografeye di dvant Feller)
* 
* Les minmes, e rfondou 
* Copeye di scours 

## Sourdants
Enzivå

**Enzivå** (dins ene fråze, ossu : a **Nzivå**) (e scrijha Feller *(è)n'zîvå*; F. *Ensival*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vervî, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4800**
** davance : **4850**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 28**.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins : Enzivåtî, Enzivåtresse; (F. *Ensivallois, oise*)

## Djeyografeye

Raiwêye pal Vesse

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Henri-Joseph Raxhon î a vnou å monde.

## Sourdants
Atroclaedje del divancete

L' **atroclaedje del divancete**, c' est èn sôre d' aplacaedje d' ene divancete après l' mot ki l' shût, po fé on novea mot.

On l' rescontere dins sacwants cmons nos et sacwants nos d' plaeces.

## Atroclaedje del divancete a
 Betchete a-#Atroclaedje d' ene divancete

## Atroclaedje del divancete e
* divant cossoune
**   => 
* divant voyale (e-n), pu riscôpaedje.
** e-n Åwinne (come : li bwès d' Åwinne) => 

## Atroclaedje del divancete ezès
*   => Ezemonts

#### 
* Atroclaedje di l' årtike
* Etroclaedje (linwince)

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Troejhinme påpire

Li **troejhinme påpire**, c' est on boket d' tinroxh, sovint foirt tene, metou al coine divintrinne des påpires di sacwants biesses.

Li troejhinme påpire pout vni rcatchî ene pårteye di l' ouy, pol frexhi. 

Li troejhinme påpire des oujheas est claire, et leye li biesse vey totoute.

## Maladeyes veyowes el troejhinme påpire

Li troejhinme påpire pout dmorer foû dins sacwants maladeyes.

Ele vént foû nierveuzmint dins l' tetanosse ås tchvås.
Dujhance sociåle

Ene **dujhance sociåle** ou **uzance** ou **acostumance** ou **tradicion**, c' est ene sacwè ki s' pratike naturelmint dins ene metowe societé, et k' tertos admete sins rnicter, et sins s' dimander pocwè.

Les dujhances sociåles fwaiynut pårteye del tuzance (culteure) d' on metou payis. 

Les dujhances sociåles polèt divni on sourdant po les lwès di ç' payis la. C' est l' droet dujhançresse.

Ele sont pacô foirt målåjheyes a discovri et a comprinde po onk (ene) k' est etrindjir a cisse societé la. Dabôrd k' elle sont adoptêyes otomaticmint des cis et cenes k' ont stî aclevêye e ç' payis la. 

Les cis ki vont voleur candjî sacwants dujhances sociåles seront lomer "**avanciveus**" (kécfeye minme "revinteus"). Zels lomront les ôtes "**wårdiveus**".
Tourkeye

Li **Trouk** (vî mot walon) ou **Tourkeye** (pus sovint prononcî *Turkîye*), c' est on payis a tchvå so l' Urope (po ene ene pitite coine) et l' Azeye (pol pus grand boket).

Mwaisse veye : Ankara

Ôtès veyes : Istamboul

Manoye : live trouke.

## Vijhnaedje
Elle a des frontires daegnreces avou : 
* l' Årmeneye et l' Azerbayidjan å Levant
* li Grece å Coûtchant, e l' Urope.
* li Bulgareye, a Bijhe, e l' Urope.
* li Djôrdjeye, a Bijhe, e l' Azeye.
* li Sireye et l' Irak a Nonne.

## Djeyografeye
Ele bagne dins :
* li Mîtrinne Mer å Coûtchant e l' Azeye.
* li Noere Mer a Bijhe.

## Rilidjons
* Islam (sunite)
* Crustinnisse (ortodosse)[centré|vignette|Ene moskêye a [Edirne.]]

## Lingaedjes
* trouk (oficir), rifondou a môde puriveuse, siconte des calcaedjes di l' arabe do trevén d' Atatürk.
* kurde

## Istwere
* do trevén des vîs Greks
* do tins des Romins
* Impire romin do Levant
* Impire otoman
* Sipataedje des Armenyins
* Prumire guere daegnrece aloyî a l' Almagne.
* li republike da Kemal Atatürk
* moussaedje e l' OTAN
* les côps d' estat di l' årmêye.
* wangnaedje do Pårti del djustice et do diswalpaedje

## 
* Atake des bateas po Gaza (2010)

## Sourdants
Gustave Schaefs

**Gustave Schaefs**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 16 di decimbe 1901.

Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Refantixhaedje

Li **refantixhaedje** ou li **rtoumaedje** u **rtcheyaedje e-n efance**, c' est cwand ene viye djin si rmete a s' codure come e-n efant.

Metans :
* plorer cwand on lyi fwait ene pitite poenne.
* pixhî e lét.
* magnî voltî des boubounes et ds ôtès gougouyes.

Li refantixhaedje pout esse riwaitî come on divnaedje normå des viyès djins. C' est don diferin del roviance d' Alzemer, ki ça, c' est ene vraiye maladeye.
Vîs djoûs

Les **vîs djoûs** (pus politicmint comifåt ki "**viyesse**"), c' est l' dierinne termene del veye. 

*L' aviyixhmint est eto studyî el biyolodjeye, po totes les [[vicantès sacwès]] : loukîz a [[aviyixhmint (biyolodjeye)]].*

## Motlî
Les cis (cenes) k' sont dins leus vîs djoûs si lomnut des "**viyès djins**", ou des "**vîs**", radoûcixhanmint, des **[[troes-côps-vint]]**. Après 80 ans, des "cwate-côps-vint".

Dinltins, èn djin d' 50 ans esteut ddja waiteye come ene viye djin. Asteure, sapinse li spot del gazete Tintin, on s' loucreut voltî come djonne disk' a 77 ans. Adon, les "vîs", c' est les cwate-côps-vint.

## Sacwants piceures des vîs djoûs
Sacwants divnèt pus sûtis, pus påjhires.

On-z atrape des gris tchveas (on dvént tchenou).

Sacwants refantixhèt. 

Dinltins, bråmint des viyès djins s' ocupént di leus ptits-efants, k' i nd estént sovint les pårén et mårene.

Dispu les anêyes 1970, el Walonreye, totes les viyès djins ont leu pinsion. I plèt pus åjheymint aveur on pasmint d' tins.

Mins, todi pus sovint, les viyès djins sont "plaeceyes" pa leus efants : dj' ô bén : metous e l' ospice.
Aviyixhmint (biyolodjeye)

L' **aviyixhmint**, el biyolodjeye, c' est l' efet d' l' ådje so tote vicante sacwè.

Elle est studieye sincieuzmint, aprume po-z aswadjî les arnåjhes des viyès djins.
Biyolodjeye

Li **biyolodjeye**, c' est l' syince ki studeye totes les vicantès sacwès.

## Sacwants coxhes del biyolodjeye
* Zôlodjeye
** Antomeye des biesses
* Botanike
* Microbiyolodjeye
** Bacteriolodjeye
** Virolodjeye
* Citolodjeye (studiaedje des celules)
* Istolodjeye (studiaedje des texhous)
* Medcene
** Antomeye (des djins)
** Årtisyince
** Djenetike
A tchvå sol biyolodjeye et l' tchimeye, gn a l' biyotchimeye

## 

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage
Motî do picård di Wiyere

Li **motî do picård di Wiyere**, ki s' vraiy no, c' est *Lexique du parler picard de Wiers (Hainaut belge)*, c' est on motî picård francès sicrît pa Jules Renard, tot notant l' accint d' Wiyere. 

Li live a stî eplaidî e scrijhaedje Feller e 2006 pa Jean-Marie Kajdansky dins l' coleccion "bibioteke di filolodjeye et d' Belès Letes walones" del SLLW.

Il est rprins avou l' rahouca **PiB2** dins l' Wiccionaire.

ISSN : 1782-4400
Pemî d' Sodome

thumb|ombion do bouxhon
Li **pemî d' Sodome**, c' est on bouxhon ki crexhe dins les ouweds des payis del Mîtrinne Mer.

 "*[[Calotropis procera]]*"

## Discrijhaedje
Il a on gros rond frut come ene peme.

Li seuve, c' est come on blanc laecea, k' est foirt hagnant (i vos pout aveuler s' i djond vos ouys). 

Sacwants volnut k' i rote disconte do magnant må.


Pomme de sodome.jpg|Bouxhon
Aguedz Ouwed Draa aveulant bouxhon fleurs torza.JPG|Fleurs
Aguedz Ouwed Draa aveulant bouxhon fruts torza.JPG|Fruts
Tieraxhe (Walonreye)

thumb|Eplaeçmint del Tieraxhe (vete coleur)
Li **Tieraxhe** (el Walonreye), c' est l' difén do ploymint ercinyin, metou vizon vizu avou l' Årdene, di l' ôte costé d' Mouze.

## Vijhnaedje
Li Tieraxhe est boirdêye pal Calistinne pu pal Fagne, a Bijhe. Å Coûtchant, ele si stind bråmint so France dizo l' no d' Grande Tieraxhe.

## Viyaedje et veyes
Viyaedjes et veyes del Tieraxhe bedje:
* Wegniye(-el-Tieraxhe)
* Couvén
* Chimai

## Tuzance walone
* Accints do walon : del cogne do Walon do Coûtchant, mins so Chimai, c' est ddja do picård.
* Motîs : Motî del Fagne et del Tieraxhe
* Sicrijheus : Gérard Baudrez
Grande Tieraxhe

Li **Grande Tieraxhe**, c' est on boket naturel del France, metou å dbout del contrêye do minme no el Walonreye.

## Lingaedjes do payis
C' est bråmint l' picård, avou kécfeye ene miete di tchampnwès so les aschates, å Levant.
Tieraxhe (discramiaedje)

E walon, cwand on djåze di **[[Tieraxhe]]**, c' est å pus sovint po lomer li **[[Tieraxhe walone]]**. Mins cisse-ciale n' est k' on ptit boket del **[[Grande Tieraxhe]]** ki si stind bråmint pus lon so France.
Nadine Modolo

**Nadine Modolo**, c' est ene sicrijheuse e walon do Payis d' Tchålerwè. 

Elle a skepyî e 1942.

Ele note l' accint do Bourk (Han-so-Eure). 

Elle est vice-prezidinte di l' ALWAC.

Di s' mestî, elle esteut responsåve dins on grand botike.

## Ouve e walon
E 1995, elle amonte ene dramatike po ls efants, «les Arsouyes».

Did la, bråmint d' ses scrijhaedjes, c' est des pîces di onk ou deus akes po les efants ou les djonneas.

Mins ele sicrît eto del prôze et del powezeye. 

Ses bokets sont-st eplaidîs dins l' Bourdon.

Avou Marie-France Gilles et des ôtes do CHADWE, elle a-st amonté ene farde «Tchansons po nos efants» (2008).

Elle a scrît onk des tchaptrês do live di sovnances «Aviretes et glawinreyes».

## Sudjets
Dins l' pitit powinme «on cour po deus», ele djåze tinrûlmint do divoice, on sudjet waire aboirdé pa les scrijheus e walon do 20inme sieke.

Ele shût eto voltî l' actouwalité. Insi, do tins del parminêye 2020-2021, ele sicrijha so les cis k' avént mådjiné fé fé des «vraiyès fåssès vacances» ås amateurs, tot les fjhant monter dins èn avion ki n' diveut nén voler.

## Egzimpe di boket
:::**On cour po deus**
:*Il esteut la tot somadjant,
:*Bén decidé a s' arester.
:*«Ça sieve a cwè di co toker?»,
:*Dijheut on tot ptit cour d' efant.

:*Tot tchôd d' amour, cåzu bolant,
:*Il aveut tcheu a l' astcheyance
:*Gonflé d' bouneur et sins mefiyance
:*Inte on popa ey ene moman.

:*L' avni por lu, est egadjant;
:*(I) pinséve ki ça durreut todi.
:*Et i rdjibléve dins s' pitit ni
:*Come gn a k' po l' fé, on cour d' efant.

:*On djoû, on påle tot bas, portant;
:*Oyi, el fåt pårti a deus.
:*Mins on frè ça avou doûceur,
:*Onk pol popa, l' ôte pol moman.

:*Parints, n' fijhoz nén les ronflants;
:*Ç' n' est nén åjhey, el vicåreye;
:*Mins c' est mwints côps po des biestreyes
:*K' on skete a deus on cour d' efant''

## 
* 
* 

## Sourdant