open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Famile des lingaedjes sino-tibetins

thumb|200px|right|E rodje: plaeces k' on-z î dvize des lingaedjes sino-tibetins

Li **famile des lingaedjes sino-tibetins** rashonne, pol moens, les lingaedjes chinwès, tibetins eyet birmans, çou ki fwait a pô près 250 lingaedjes. Po çou k' est do nombe di cåzeus, c' est l' deujhinme famile di lingaedjes del daegn, après les lingaedjes indo-uropeyins.

## Loyéns inte les lingaedjes sino-tibetins
Mins nerén, li loyén etur les lingaedjes di cisse famile la n' est nén ossi acertiné ki, metans, li ci ki rashonne les lingaedjes indo-uropeyins. C' est pus målåjhey do rmete les lingaedjes sino-tibetins a onk l' ôte paski c' est sovint tos lingaedjes ki n' ont waire di morfolodjeye (å rvier des lingaedjes indo-uropeyins) et ki c' est mwints côps li morfolodjeye ki sieve a rmete des lingaedjes po vey s' i sont da ene minme famile. 

Avou ça ki : li chinwès eyet l' tibetin sont scrîts dispû lonmint, mins nén les ôtes lingaedjes del famile.
Serêye Påke

Li **Serêye Påke**, po les crustins, c' est l' dimegne après Påke.

## Sinonimeye
* li **Clôse Påke**, l' **Eclôse Påke** u l' **Reclôse Påke**
* li **Blanke Påke**
* li **Deujhinme dimegne di Påke**
* li **Dimegne del cazimodo**
* li **Dimegne del divene Mizericôre**

## Mwaissès piceures
C' est l' dierin djoû po "fé ses påkes". Dj' ô bén, s' aler cfesser et aler al comunion po les cis ki n' î vlént aler k' on côp l' an (li minimom po dmorer crustin). Après çoula, les påkes sont clôses, serêyes, dabôrd.

Li Serêye Påke est eto spotêye **Påke des Mônîs** u l' **djoû des mônîs** u **dimegne des monnîs**.

C' est a cåze di l' idêye ki les mônîs ni s' alént cfesser k' adon, pask' i rmetént disk' al dierinne broke di dveur avouwer tos les hapaedjes di farene k' il avént l' no di s' è rinde coupåbes.

"Blanke Påke" vént do latén "*Dominica in albis*", di cåze des blancs mousmints des catrucimîs k' alént esse batijhîs ci dimegne la. On dit cobén eto po l' Serêye Påke **Dimegne des catrucimîs**.

Li messe e latén di ç' djoû la kimincive avou les mots "*Quasi modo geniti infantes*" (come des efants djusse sikepyîs). Djustumint paski les grandès djins ki s' fijhént batijhîs estént rmetous, po leus petchîs, come des novea-nés.

## Rilevåve Serêye Påke
El Beldjike, e 1960, on aveut batijhî mwints catrucimîs, et des grands efants, ci dimegne la. C' esteut tos des cis ki rivnént do Congo.

## Pî-notes
Å boird des aiwes

thumb|Ene imådje do roman.
**Å boird des aiwes** *(Shui-hu-zhuan)* (e tchinwès 水浒传, çou ki vout dire "racontroûle des erives", pinyin : *Shuǐ hǔ zhuàn*), c' e-st on roman d' advinteures k' a skepyî foû d' racontroûles metowes so papî eyet riscrites pa d' pus d' on scrijheu, mins k' on dit d' acostumance ki c' e-st on lomé Shi Nai'an l' oteur, dins les anêyes 1300 et des. L' istwere conte les faitindjes eyet les furdinnes da cint et hût bindeyes ki s' ribelèt conte on cron govienmint eyet les hôts fonccionåres ki siervèt l' impreur. 

Ci roman la e-st onk des cwate grands classikes del literateure tchinwèse, avou l*'[[Istwere des troes rweyåmes]]*, *[[Li perlinaedje a solea djus]]* eyet li *[[Sondje el rodje måjhire]]*. I gn a d' pus d' ene modêye di ci roman la; ele contèt di 70 a 120 tchapites. Li pus spårdowe est l' cene da Shi Nai'an. Po dire li vraiye, c' e-st apreume èn ôte sicrijheu, on lomé Jin Shengtan, k' a ramîdré l' roman po ndè fé l' meyeuse modêye eyet l' mî cnoxhowe pol djoû d' oûy. Seulmint, li Jin Shengtan esteut si pô grandiveus k' i n' sina nén di s' no, et s' leya-t i l' no da Shi Nai'an come oteur, minme dins l' adrovaedje.

Bråmint des spots eyet des ratourneures do tchinwès d' enute provnèt foû do roman. Li roman n' a måy sitî ratoûrné e walon, ni etir, ni a bokets. E francès, i gn a on clapant ratoûrnaedje da Jacques Dars (*Au bord de l'eau*) k' a paretou amon Gallimard (Pléiade eyet adon Folio, e 1997).

Li racontoûle rapoite des faitindjes ki s' ont passé po do bon, do trevén des Song (960-1279). Di ç' tins la, on lomé Song Jiang s' a metou al tiesse d' ene binde di bindeyes. Il esteut si malén eyet si bén aspoyî d' ses copleus k' i fala des ans eyet des razans po k' les sôdårs di l' impreur parvininxhe a les bate. Les djutinnes del binde passît raddimint dins les racontroûles des ptitès djins.

Les 108 bindeyes (èn emacralé nombe, dins l' tuzance tchinwesse) sont les imådjes di 108 démons ki sont dislaxhîs, å cmince do roman, på grand marixhå Hong, mwaisse sôdår da l' impreur Ren-Zong, des Song. Trinte shijh bindeyes, omes eyet cméres, les pus foirts, sont-st aloyîs ås asses do cir, eyet 72 ås asses del daegn. Les 36 prumîs sont les grands mwaisses des bindeyes, les 72 ôtes, des pus ptits mwaisses. Ces bindeyes la, å pus sovint, n' ont nén todi stî des harlakes eyet des calins: bråmint estént des fonccionåres ou des sôdårs k' ont dvou peter å diåle eyet les cåzes, c' esteut l' indjustice d' on cron govienmint. Sovint eto, il ont dvou divni des bindeyes après ene biestreye k' il ont fwait.

thumb|Prumî tchapite: li tiestou grand marixhå Hong dislaxhe les 108 demons ki ravicront come bindeyes.

Foû do roman, on-z a fwait on fouyton eyet des pîces di teyåte, on djeu videyo (Suikoden), des bindes d' imådje, des istweres di kungfu eyet minme èn ôte roman tot etir: Li fleur e posson d' ôr.

## Hårdêye difoûtrinne
* Bibioteke E-Asia di l' univiersité di l' Oregon: Tot l' roman, ratoûrné e l' inglès.
Les Haleus-dlé-l'-Rotche

**Les Haleus-dlé-l'-Rotche** (pus sovint dins ene fråze "ås Haleus", la-minme *Aus Haleu*, F. *Grand-Halleux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Rotche, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6986**
** davance : **6698**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 40**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

Les Haleus, c' est li Grand Haleu eyet li ptit.

*Gn a ossu des [[Les Haleus-dlé-l'-Viye-Såm|Haleus dlé l' Viye Såm]].*

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Haleu|l' esplicant motî]].*
Matalebreras

300px|right

**Matalebreras**, c' est ene comene del kiminålté otonome di Castile et Leyone, e l' Espagne.
Yopôl III d' Beldjike

thumb|e 1934
**Yopôl III d' Beldjike** (on dit eto **Leyopôl III** ou **Popôl III**), c' esteut li cwatrinme rwè des Bedjes, li fi da Albert Prumî. I skepia li 3 d' nôvimbe 1901 et mora li 25 di setimbe 1983.

## Vicåreye
E 1926, i s' mareye li 4 di nôvimbe 1926 avou Astride di Suwede.

I va divni rwè foirt djonne (a 33 ans), al moirt (pa accidint d' alpinisse) di s' pa, Albert I d' Beldjike, li 23 d' fevrî 1934. Mins il est ddja vef l' anêye d' après, la ki s' feme mourt dins èn accidint d' oto e l' Swisse.

Arive li guere di 40. I cmande l' årmêye bedje, et c' est lu k' anonce li rindicion do payis, après l' campagne des 18 djoûs. Foirt critikêye des Francès Mins ci n' est nén ene påye separêye (li payis dimeure dins l' guere), come li cene ki les Francès, tant critikeus, vont siner troes samwinnes pus tård.


Léopold III-1940-revue-02.jpg|a l' atacmint del guere di 40, dabôrd k' il a 39 ans
Belgische Propaganda Poster Van Koning Leopold III met opschrifft "28 Mei 1940, Halt, Sire Dat Vergeten Wij Nooit" naar aanleiding van de 18 daagse veldtocht.jpg|afitche po Yopôl III avou marké: «On n' roveyrè nén li campagne des 18 djoûs» (la k' il a dmoré a costé des sôdårs) 
Belgische Propaganda Poster over Koning Leopold III Met het opschrift "Mijn Lot Zal Het Uwe Zijn" uitgegeven in 1950 in het kader van de Koningskwestie.jpg|afitche disconte di lu ki s' rimaria et bén viker tins del guere di 40, adon k' il aveut dit «mi destinêye serè li minme ki l' vosse !»


Mins, e plinne guere, i s' rimareye avou Lilian Baels, çou ki va aminer del haeyåvisté disconte di lu, vinant di toplin des djins.

I fourit cåzu metou a l' ouxh pa ene revintreye des djins del Beldjike, å coron di çou k' on loma li Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike. Si cwita-t i l' trône tot-z abdicant li 16 di djulete 1951, ey esse replaecî pa s' fi, Bådwin I d' Beldjike.

## Hårdêye difoûtrinne
*On tecse so les ca et les ma di l' Afwaire Leyopôl III

## Sourdants
Ivan IV di Rûsseye

**Ivan IV di Rûsseye**, sipoté **Ivan l' Teribe**, c' esteut on tsår di Rûsseye k' a stî foirt waeraxhe. Il a distrût totes les moskêyes et tos les palås d' Kazan. Et fé des båzlikes estô.

On cåze di lu dins l' l' roman "Vera" da Lucyin Mahin
Plastic Bertrand

**Plastic Bertrand**, di s' vraiy no **Roger Jouret**, c' est on tchanteu Bedje k' a skepyî li 24 di fevrî 1954 a Brussele. Si pa esteut francès eyet s' mame oucrinnyinne.

I s' a lomé « Plastic » pask' il esteut taborineu dins ene binde, et k' i s' agadvéve tofer avou mousseures di plastike.

Il a ataké a tchanter e 1977 avou on tube « *Ca plane pour moi* » (ça va å pair do pôce por mi), k' esteut on xhinaedje des tchansons punk, avou des boerlaedjes yéyé a môde des « Beach Boys ».

Ses tchansons sont purade dins li stîle « disco ».
Ôre des Timplîs

L’ **ôre des Timplîs**, c’ est èn ôre di moennes k’ estént eto des sôdårds. I fourit askepyî, aprume, po waeranti les pelrins k' alént a Djeruzalem, do tins des Croejhådes.

Tchaeke mimbe esteut lomé on **Timplî** u on **Rodje moenne**.

On vout k’ il åyénxhe muchyî on gros niyåd, mins nouk ni saveut wice.

Sacwants viyaedjes del Walonreye sont co lomés a cåze di ces moennes la : Viyé-les-Timpes.
Actinomicôze ås biesses

L’ **actinomicôze**, c’ est ene maladeye des bovrins, kel cåze, c’ est ene bactereye lomêye ***Actinomyces bovis***.

Elle acsût purade les åmeas (1 a 3 ans vîs). 

C’ est todi l’ oxhea del mashale u do babetch k’ est rascråwé på må. I houze, pus i trawe, tot leyant sûner del sipesse matire, mins foirt waire.

Li trô si va rclôre tot seu, mins l’ oxhea va dmorer houzé. I gn è pout aveur on trawaedje ôte pårt. 

Li maladeye va pacô avou ene fivlote (39,5°C), mins l’ biesse n’ est cwand minme waire malåde. Si magne-t ele co bén. Dabôrd, les cinsîs n’ vont nén todi a l’ årtisse po ça. Et, come d’ efet, li må pout rweri tot seu, mins todi tot leyant des durès tchikes, rashiowes so l’ oxhea ki brikèt foû del mashale u do babetch.

## Médiaedje
Dins l’ prumire mitan do 20inme sieke, on etonéve di l’ iyode. Mins on pleut epwezner l’ malåde avou. Adon, gn aveut do breya, et l’ biesse ni magnive pus.

A cmincî des anêyes 1970, on-z a yeu ptchî d’ eployî des tetraciclenes, copurade des long-ovrantes. Elle assouwe l’ må, mins les groxheurs ås oxheas dmorèt po todi.

## Kimons nos dins sacwants lingaedjes
Li walon, nén pus kel francès ni cnoxhèt di cmon no po cisse maladeye la. Mins on nd a dins sacwants lingaedjes.
* inglès: *lumpy jaw*
* arabe marokin : *senfed*

## Hårdêye difoûtrinne
* Li maladeye dins l’ live veterinaire Merck (en inglès)
SuSE

left
thumb|right|350px|openSUSE 10.3 avou KDE4 e walon
thumb|right|350px|openSUSE avou KDE4, XGL eyet Compiz-fusion
**SuSE** (prononçaedje : /su:zə/, "souzai" e walon) est ene mwaisse distribucion Linux ki vént d' Almagne et k' est eplaideye pal societé amerikinne Novell mins todi disvelopêye en Almagne. SuSE est onk des mimbes ahiveus do Desktop Linux Consortium.

Li prumire modêye di cisse distribucion la aparexha e 1994, çou ki fjha d' SUSE li pus viye distribucion comerciåle k' egzistêye co ouy.

I gn a deus sôres di distribucions SuSE : ene comerciåle, Suse Linux Enterprise eyet ene cominåltaire, openSUSE.

## openSUSE
openSUSE, ki s' loméve dins l' tins SUSE Linux, est diswalpé po-z aveur ene modêye, normålmint, tos les shijh moes. Ele vike deus ans å long a pårti del date di rexhowe (ça vout dire deus ans di rapontiaedjes di såvrité). On l' pout pår aberweter po rén cwand ele rexhe, avou l' tchuze d' obtini ou nén les programes prôpietaires. Elle est ossu vindowe e boesse dins les botikes.

## Limeros des modêyes
Les limeros des modêyes d' openSUSE shût l' eplaidaedje del modêye eterprijhe di Novell (SUSE Linux Enterprise Desktop). C' est paski openSUSE est l' båze del modêye eterprijhe. Insi, sol tins des 18 a 24 moes di martchî di SUSE Linux Enterprise Server 10, les modêyes publikès d' openSUSE ont stî les modêyes 10.0, 10.1, 10.2 et 10.3. Li modêye 11.0 a rexhou l' 19 di djun 2008.

## openSUSE e walon
Dispoy setimbe 2007, openSUSE est ratourné e walon. Li ratournaedje n' est nén co pår fini mins ça rshonne dedja a on vraiy sistinme d' operance ki djåze walon. Les modêyes e walon sont les 10.3 eyet 11.0.

Ene vicante plake po-z astaler Open SuSe a stî ofreye ås abounés del Rantoele-gazete, avou l' limero 53.

## Eterface grafike
openSUSE est disponibe avou les eterfaces grafikes Gnome, KDE (3.x et 4.x) eyet XFCE. Gnome eyet KDE sont ratournés e walon.

## Difoûtrinne hårdêye
* openSUSE so walotux.walon.org, li waibe di Linux eyet des libes programes (e walon)
* www.opensuse.org Li waibe d' OpenSuSE
* Les statistikes des ratournaedjes d’ openSUSE e walon
* Esplikêyes po-z astaler Open SuSe a pårti d' ene vicante plake
Li flûte andoûleuse (operå)

"**Li flûte andoûleuse**", en almand "*Die Zauberflöte*", c' est ene operå da Mozart k' a stî djouwêye pol prumî côp li 30 di setimbe 1791 a Wîne (Teyåte "so les tchamp").

Il a stî monté e walon pa Emile-Henri Genon et djouwé å  Triyanon d' Lidje e 2008.
Pire li Houyeu (operå)

**Pire li houyeu** (***Piére li houyeû***), c' est ene operå e walon da Eugène Ysaÿe ki n' a måy sitî eplaidî. C' est l' dierinne ouve do scrijheu, li mî adierceye, paret i. Elle a stî creyeye a Lidje li 4 di måss 1931, a schipe 3 samwinnes divant l' moirt di l' oteur. Li royinne Lisbete esteut dins l' såle. L' ouve fourit difuzêye e minme tins al radio eyet Izayî l' etinda di so s' tchambe e l' ospitå. Après, i djåza minme e direk dins l' posse.

Après Lidje, l' operå a stî djouwé et a Brussele li 25 d' avri 1931. 

Mins on a eto rtrové èn eredjistrumint ki date di 1951. C' est l' adrovaedje di l' ouve.

Il a stî studyî pa Philip Sisto, po s' teze di muzicolodjeye a Case Western Reserve University, Cleveland, Ohio (Estats Unis).

## Tinme
Pire, on porion, a divnou, sins l' trop voleur, li mineu d' ene binde di houyeus ki fjhèt greve. I decidnut di mete ene bombe dins l' buro do mwaisse del houyire. Meliye, si feme li rsait. Ele saye del fé candjî d' avis. Mins lu n' vout nén, et aler mete li bombe e plaece. Meliye si winne divins l' buro, et va rapicî l' bombe. Mins cisse-ciale lyi potche inte les mwins, et l' touwer.

Pire, fén disbåtchî, decide di passer l' restant d' ses djoûs e-n on moustî.

Li tinme est basti so èn etrevén ki s' a passé podbon e 1877.

## Rôles

* Mèlîye (soprano) - 
* Piére (ténor) - 
* Djåke (baryton) -

* Premier houyeû -
* Deuxième houyeû -
* Troisième houyeû -
* Un moine -

## Plake lazer
Piére li houyeû, Guylaine Girard (soprano), Alain Gabriel (ténor), Patrick Delcour (baryton), sous la direction de Jean-Pierre Haeck avec l'Orchestre et Chœurs de l'Opéra royal de Wallonie, Musique en Wallonie MEW 0844-0845, 2008, 2 CDs.
Actinomicôze

L' **actinomicôze**, c' est ene maladeye cåzêye pa des bactereyes di l' indje des *[[Actinomyces]]*. Elle arive assez rålmint ås djins, a cåze di *Actinomyces israelii* et padecô *A. gerencseriae*.

Li maladeye est bråmint pus corante dins les biesses. Li cåze, c' est *Actinomyces bovis* k' acsût bråmint les bovrins, mins eto les tchvås, les pourceas et les tchéns, foirt rålmint les bedost. Loukîz a : Actinomicôze ås biesses.
Sun Zi

**Sun Zi** (6e-5e siéke divant Dj.-C.) (孫子 e pinyin: **Sūn Zǐ**)c' esteut on scrijheu chinwès. 

Il est cnoxhou po-z aveur sicrît *[[L' årt del guere]]*, on live k' a bråmint toûrné l' façon do pinser li stratedjeye militåre eyet li façon k' les payis si hantèt. C' e-st onk des prumîs reyalisses dins les syinces politikes.

**Sun Zi** e-st on no d' oneur; li vraiy no di l' oteur est Sun Wu (孫武, Sūn Wǔ).

Tot çou k' on sait sor lu provént di l' istoryin Sima Qian, ki nos dit ki l' Sun Zi esteut on rlomé djenerå di l' estat di Wu. Il avize portant kel live k' on vout k' c' est lu ki l' a scrît, åreut stî atuzlé pitchote a midjote, eyet pus tård, inte 400 eyet 300 dvant Dj.-C.
Mwaisse veye

Li **mwaisse veye**   u **veye capitåle**, c' est l' prumire veye administrative dins on (dislaxhî) payis. Mins on pout eto eployî l' mot po ene province, ene redjon otonome, evnd.

## Mwaissès dnêye
Dins on rweyåme, c' est la k' li rwè dmane. Dins ene republike, li prezidint. Dins on redjime å pårlumint, c' est la kel pårlumint s' rashonne.

Sovint eto, c' est l' pus grande veye do payis. Portant, e sacwants payis, on-z a rifwait ene novele mwaisse veye lon erî del pus grande veye :
* Braezi : Braezilia, lon erî di Rio de Janeiro
* Coisse d' Ivwere Yamoussoucro, lon erî d' Abidjan.

Padecô ossu, ci n' est nén l' mwaisse veye ki s' a diswalpé l' pus dins on payis, mins ene ôte plaece, k' on lomrè **mwaisse veye economike** :
* Marok : Rabat (administrative)  Cazablanca (economike)

Sifwaitmint, dins les sacwants payis ki sont des federåcions, li mwaisse veye n’ est nén foirt diswalpêye. Et s’ gn a-t i bråmint des pus grandès veyes e payis.
* Estats Unis : Washington
* Canada : Ottawa
* Ostraleye : Camberra
* Swisse : Berne

Cwand on payis a stî côpé a deus, et k' i s' rashonne après, i n' fwait nén åjhey todi di tchoezi ene seule mwaisse veye. Ça pout esse :
* li mwaisse veye istorike : Berlin puvite ki Bonn po l' Almagne.
* li  mwaisse veye des vinkeus : Ho Chi Min-veye purade ki Saygon pol Viet-Nam.

## Les dmorants del mwaisse veye
Dins bråmint des payis, les dmorants del mwaisse veye sont foirt grandiveus. I waqitnut did hôt les ôtès djins do payis.

Insi, el France, i lomèt tot l’ restant do payis avou l’ minme no : li « Province » ; les dmorants di tote li stindêye del France ki n’ est nén Paris, i les lomnut grandiveuzmint les « Provinciås ».

El Beldjike, sacwantès classes sociåles francès-cåzantes a Brussele si codujhèt pacô del minme manire eneviè des Walons. 

## Mwaissès veyes pol Walonreye
Do tins des Ancyins Bedjes, li veye capitåle des Eburons, c' esteut Tongue, li cene des Adouwatikes, Nameur, li cene des Trevires, Treve, li cene des Nervyins, Bavai.

Do tins des Romins, nosse mwaisse veye esteut Rome.

Do tins d' Tchårlumagne, nosse mwaisse veye da tertos, c' esteut Åxhe.

Po les viyaedjes et veyes del Walonreye k' esteut sol principåté d' Lidje, li mwaisse veye a todi stî Lidje, di 980 a 1792.
 
Po les « payis do Rwè », do tins des Bas Payis espagnols, li mwaisse veye esteut Gant. Mins li vraiye capitåle esteut Madrid.

Des trevéns otrichyins, li mwaisse veye administrative esteut Brussele. Mins li vraiye capitåle esteut Wîne.

Dizo l' Redjime francès, li mwaisse veye esteut Paris po tertos (ancyins Lidjwès et ancyins « Otrichyins ».) Ci l' esteut ddja dispu 1678 po les viyaedjes del Walonreye di France.

Dizo l' Redjime holandès, li mwaisse veye fourit Misterdam.

Li Beldjike indepindante ritchuzixha Brussele come mwaisse veye. Mins pol Walonreye måmdiyinne (1816-1919), c' esteut Berlin.

Après li refôme di l' Estat, e 1975, c' est Nameur ki divna veye capitåle del Walonreye.

## Sourdants
Cawete -é 2

Li **cawete -é 2**, c' est ene råle cawete d' ene pougneye di sustantifs.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Cwand on louke les rîlêyes francès-walon, on voet kel cawete -é, c' est ene foû-rîle del riguilite ki vout ki les mots francès avou -ier åyénxhe come frés des mots walons avou -î (*boulanger* / boledjî; *métier* / mestî, evnd.)

Çou ki fwait pinser ki les mots avou l' cawete -é n' ont nén vnou e walon direk do latén, mins pa ene ôte voye (kécfeye de vîs vîs calcaedjes do francès).

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
CF Kuban Krasnodar

Li **CF Kuban di Krasnodar** (e rûsse: *Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'nyi klub Kuban' Krasnodar*) c' est l' club di fotbale di Krasnodar, e l' Rûsseye.

## Difoutrinnès hårdêyes
* Waibe do club 
* Fanwaibe do club
* Fanforum GREENMILE
Leyon Cranasse, tchampete pa amour (roman)

thumb|Foto do live
**Leyon Cranasse, tchampete pa amour** (*Lèyon Cranasse, champète par amour*), c' est on roman e walon da Félicien Barry.

I serè shuvou di "Sonk walon".

Li live fourit saetchî a 1200 egzimplaires (onk des pus grands tiraedjes po les lives e walon).

## Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
C' est ene sipoûle ki court cronolodjicmint, dispu li skepiaedje da Leyon Cranasse, disk' å moumint k' il est lomé tchampete, après aveur fwait s' tins d' sôdård. Adon, nos dirans d' aviè 1915 a 1939. Li spoûle si finit djusse divant l' guere di 40; «Sonk walon», li shûte avou les min mes personaedjes, si passe tins del guere di 40.

Come di djusse, l' evironmint, c' est on viyaedje do payis d' Tchålerwè. Motoit bén Reve.

## Personaedjes
Les pesounaedjes shuvèt li modele da Propp po l' adjinçmint d' on roman. 
* Gn a l' ero, Leyon Cranasse, et les bons ki sont ses soçons.
* Gn a l' metchant, Constant do Tokeu.
* Gn a l' evoyeu : c' est l' pårén Clodimir, l' ancyin tchampete, k' a todi revé ki s' fiyoû el replaece.
* Gn a l' princesse : come di djusse, al fén, cwand nosse djinti tchampete årè fwait reclôre li metchant Tokeu, i s' mareyrè avou ene vayante comere, Lore.

## Sourdants
Disco (muzike)

Li **disco**, c' est ene sôre di muzike, fwaite po danser dsu, k' a cmincî eviè 1975.

Onk des pus rlomés tchanteus disco, ci fourit John Travolta. Ki rexha foû d' l' ombrire avou l' fime « *Saturday Night Fever* » (Li five do semdi al nute).

Dins les djins d' avårci, gn ava Plastic Bertrand.

Dins les Francès, ont passé al môde disco : Sheila et Barbara.

Et pu, kinoxhou come les mwais sô : les Bonney M, li l' askepieu vineut des Antiyes neyerlandesses.
Tchôfontinne (viyaedje)

**Tchôfontinne**, (F. *Chaudfontaine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité el Province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4050**
** davance : **4930**
* Limero diyalectolodjike : **L 102**
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : Tchôfontinnî,  Tchôfontinnresse; (F. *Calidifontain, -aine*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tchôfontinne|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Viyaedje metou so Vesse.

## Economeye
Viyaedje ås bagns.

## Tuzance walone
thumb|Lete di priyaedje di l' SLLW po ene djournêye di studiaedjes sol pîce "Li voyaedje a Tchôfontinne" e 2007
Li prumî operå (et pîce di teyåte) e walon, ci fourit : "Li voyaedje di Tchôfontinne".

## Sourdants
Waibe (Daegntoele)

:*[[waibe|Discramiaedje des pådje avou l' mot "waibe"]]
Ene *'waibe** (on dit eto : on **site**, ene **waibe Etrernete**, on **site Etrernete**), c' est ene u sacwantès pådjes, riloyeyes inte di zeles pa des [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêyes divintrines]], k' on pout lére so ene waitroûle di [[copiutrece]] (u ene waitroûlete di [[telefone axhlåve]]), raloyîs al [[Daegntoele]].

Tchaeke waibe est fwaite di ene ou sacwantès **waibe-pådjes**.

Li ci (cene) ki s' ocupe d' ene metowe waibe si lome li **waiburlin(ne)*'.

Ene waibe si trouve so on [[sierveu]], et tchaeke waibe-pådje est metowe e-n on [[lodjoe]], k' a ene [[hårdêye (Daegntoele)|hårdêye]] bén a pårt.

*Les waibes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.''
Émile Sullon

thumb|120px|left|(diviè 1990)

**Émile Sullon**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Lidje diviè 1922 et k' a morou diviè 2000.

Il est l' oteur di deus romans e walon, k' ont stî eplaidîs après s' moirt : 
* "Li famile Sinte"
* "L' ome ki n' dimandéve rén"

Il a eto stî l' prumî a scrire tote ene otobiyografeye e walon "Dji vs va dire li minne" (1997).

Il a eto scrît on tchaptrê do live "Ké walon po dmwin ?" (sol Tchant des Walons).

Di s' mestî, il esteut tchanteu, tchîf d' orkesse, et fijheu d' tchansons e francès. Si pus grand succès fourit "*Les filles de mon village*", compôzêye po l' espôzicion di 1958. Dins s' mestî, il ovra avou bråmint des vudetes, come Salvatore Adamo u Luis Mariano. 

Il a eto scrît on live e francès, "Li Prayonnaise", so s' feme k' esteut d' Pråyon (2001).

## Sipepieuse biyografeye
Il aveut cwatre ans ås grossès aiwes di Lidje e 1926. L' aiwe avna disk' e s' måjhone, rowe Sint-Linåd.

Il a cmincî a djouwer teyåte avou s' pa li minme anêye.

## Alére
"Dji vs va dire li minne sol tchant des Walons", Li Rantoele, ahan 2010.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje di des scrijhaedjes e walon  (so l' Aberteke)
* Papî d' anonce di s' moirt (e francès, dins La dernière heure

## Sourdants & pî-notes
Plåke ås grevesses

Li **plåke ås grevesses** u **pesse des grevesses**, c' est ene maladeye des grevesses kel cåze, c' est ene tchamosseure des aiwes, lomêye *Aphanomyces astaci*.

Li grevesse ås rodjès pates est pô-edurante al maladeye. C' est ene des cåze do dzindjnaedje di cisse sôre la di grevesses e l' Urope. La kel tchamosseure a stî apoirtêye pås grevesses amerikinnes.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:plåke|plåke]]", "[[:Wikt:pesse|pesse]]" et "[[:Wikt:grevesse|grevesse]]".*

## Istwere del plåke ås grevesses e l' Urope

Elle a-st avnou e l' Itåleye avou les aiwes di balasse d' on batea amerikin e 1860.

Adon, ele s' a rade sipårdou totavå l' Urope. Elle a stî ricnoxhowe el Suwede e  1907, e l' Espagne e 1972, e Norvedje e 1971, e Rweyåme Uni e 1981, e Turkeye e 1984 ey e l' Irlande e 1987.
Grevesse ås rodjès pates

thumb|Ene grevesse ås rodjès pates
Li **grevesse ås rodjès pates**, c’ est l’ seule grevesse ki vikéve dispu todi el Walonreye. Mins end a todi moens dispu l’ deujhinme mitan do 20inme sieke.

 *Astacus astacus*

## Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye
Disk’ el prumire mitan do 20inme sieke, gn aveut des grevesse ås rodjès pates dins totes les corantès aiwes del Walonreye. Ey eto dins les vivîs et les abandnêyès cårires.

Mins dispu k’ on vude les saiwaedjes des veyes dins les ris, li peuplåcion a bråmint baxhî.

Deus studias ont stî fwaits d’ on cinte di rcwerances di Djiblou, li prumî di 1982 a 1986, li deujhinme di 1990 a 1996, li troejhinme e 2003. 

E 1996, n’ aveut pus ki 9 ris et 103 vivîs et cårires avou des grevesses divins. E 2003, end aveut pus ki 77 (dins les cropantès aiwes).

Li grevesse ås rodjès pates est e lûtance po sorviker avou 4 ôtès sôres di grevesses vinowes d’ ôte pårt, et ki sont bråmint pus vorasses ki leye. Avou ça k’ elle edjîstrèt ene tchamosseure ki coixhe li grevesse do payis, et finit pal fé crever (plåke ås grevesses).

Po-z espaitchî li dzindjnaedje del grevesse ås rodjès pates, gn a des SNR k’ ont stî metowes so pî, inte di zeles, a Teu (Soce di Teu po l’ Evironmint).  

## Sourdants
Cawete -ir

Li **cawete -ir** eyet s' femrin **-ire**, c' est ene råle cawete di sacwants addjectifs. 

* Mots classikes : , , , , , .
* Noûmots : 

Li cawete -ir / -ire est omofone del cawete -ire (poûssire, foumire).

## Sifwaits mots e francès
Les sfwaits mots francès sont sovint scrîts avou l' cawete francesse *-er* (*léger*, *gaucher*, *étranger*). Mins padecô, c' est *-ier* (*droitier*, *grossier*).

## Ôtès cawetes -ir dins sacwants accints do walon

Dins les accints do walon, do costé d' Lidje et copurade di Måmdey, gn a des cawetes *-îr* k' ont stî rfondowes ôtmint :

* rifondaedje avou l' cawete -î : djanvî (*djanvir*); cawete francesse *-ier* (*janvier*)
* rifondaedje avou l' cawete -i : plaijhi (*plêzîr*); cawete francesse *-ir* (*plaisir*)
Roger Foulon

**Roger Foulon** a skepyî a Twin li 3 d' awousse 1923 et-z î dhoter li 23 d' fevrî 2008.

Il a scrît troes ramexhnêyes d' arimés e walon :
* Batlîs et bateas do tins k' est houte (1996)
* Eve et Adam (2003)
* Mots d' on scrijheu (2007).

A costé do walon, i scrijheut eto timpesse e francès (dipus d' 120 lives et papîs di rvowes).

## Èn arimé da sinne
::***El lune di måss.***

:*Waitans d' passer l' lune di måss po co scrire bråmint*
:*Des belès fåves, des belès tchansons ki tchîpèt*
:*Dins m' tiesse, et ki ratindèt d' vudî pa hikets*
:*Po dner a tertos do plaijhi, do bouneur.*

:*Way, waitans d' passer l' lune di måss, et co pus lon.*

:*Dj' a télmint des sacwès a dire a vo-n oraye...*
:*Aschoûtez, c' est on roytea ki shofele ses airs,*
:*On ptit efant ki djuguele dins les tchabårêyes,*
:*On bouxhon ki triyane, ertoké pa les vints.*

:*Way, waitans d' passer l' lune di måss.* 

## Hårdêye difoûtrinne
* Onk di ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
* L' arimé "el lune di måss" avou l' accint do scrijheu

## Sourdants & pî-notes
Gilbert du Motier de La Fayette

thumb|si portrait, pondou pa Joseph Désiré Court (1792)
**Lafayette**, di s' plin no, **Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, marquis de la Fayette** (6 di setimbe 1757 - 20 di may 1834), c' esteut on nôbe francès, divnou militaire.

Il a stî evoyî e l' Amerike po-z aidî les Amerikins a s' dislaxhî d' l' Inglutere.

Al Revolucion francesse, il a stepé evoye ezès Bas Payis otrichyins, mins il a stî ramassé a Rotchfoirt.

## Istwere di s' ramassaedje a Rotchfoirt
E 1792, Lafayette aveut stî codåné come "traite al nåcion" pås revinteus francès. I s' vola aler catchî el Prûsse. Avou ds ôtes pareys a lu, il arivît a Rotchfoirt et dmander po trevåtchî dins les Bas Payis otrichyins. Les otorités otrichyinnes ont bén vlou, mins les oficîs francès si dvît dner a conoxhe. 

Il arive a Rotchfoirt et lodje a l' "Otel do Pelican". Mins les Otrichyins estént djusse di l' ôte costé del voye, e tchestea d' Rotchfoirt. Adon, i l' ont vnou ramasser.

Cwand l' fel-marixhå otrichyin Moitelle, ki cmandéve a Nameur, a savou cwè po Lafayette, i lyi fjha dire kel prince Tchåle di Lorinne aléve vini a Brussele et l' vôreut bén vni trover po dvizer avou lu del sitouwåcion el France. Adon, Lafayette fourit eminé a Lussimbork, et-z î esse reclôs.
Rotchfoirt (veye)

**Rotchfoirt** (la-minme : *Rotch'fwârt*, F. *Rochefort*, davance **Bhogne**, prononcî ***Pogne***, fr. *Behogne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.

## Maissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5580**
** davance : **5430**
* Limero diyalectolodjike : **D 90**
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Rotchfoirtî, Rotchfoitresse;; (F. *Rochefortois, -e*)
** Sipotaedje : Les Beas Cayets (*Bês Cayèts*).

## Djeyografeye
Rotchfoirt est raiwêye di Lome. Elle a vnou foû e moes d' djulete 2021, et totes les djins ki leu måjhons estént so les erives ont stî sinistrés (disca on mete d' aiwe dins les plaeces låvå).


Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 23.jpg|Lome, co grosse
Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 22.jpg|vudaedje d' ene måjhon
Pierre-Yves Dermagne - Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 21.jpg|li prezidinte di l' Urope, Ursula von der Leyen, vinant vey les damadjes après les grossès aiwes


## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Rotchfoirt
### Hamteas
* Amrene

### Ôtès plaeces

## Tuzance walone
 Rotchfoirt#Tuzance walone
* Lou Pierrard î a stî mwaisse di scole.
* Copinreye e walon dispu 2008, ki s' a lomé d' on no e walon, «Soce Julos B.». Elle est minêye pa Désiré Malet.
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Désiré Malet avou l' accint d' Rotchfoirt minme pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Corbiyon

* Corbiyon-dlé-Bouyon (*Corbiyon*, *Corbëyon*, *Côrbion*, *Corbion*)
* Corbiyon-dlé-Legnon (*Côrbiyon*)
* on "coirbiyon" (''corbiyon''), c' est ene pitite coirbeye

----
* Corbion e splitchant motî
* li coirbiyon e splitchant motî
Corbiyon-dlé-Bouyon

**Corbiyon** (la-minme : *Côrbion*; a Rotchô : *Corbion*, al Foret, *Corbëyon*, a Bive, *Corbiyon*; F. *Corbion*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon, el province do Lussimbork.

## Etimolodjeye
Li mot **Corbiyon** vént aprume do latén&nbsp;: «&nbsp;*curuus[[Latén|&nbsp;]]*» (coube) + betchete «''&nbsp;''iyon''&nbsp;''» po l' mouze ki passe dins ç' viyaedje la.

**Corbiyon** vént eto d' on no d' famile scrît e francès : Corbion. C' esteut l' no da Sébastien de Corbion k' a nexhou drola. Cist ome la, c' est l' edvinteu d' ene åre do minme no.

## Istwere
Disk' e 1858, el hamtea nén erconoxhou oficirmint, Frôhan, esteut metou avou **Corbiyon**. Dispu ciste anêye la, Frôhan est metou avou Rotchô.

## Lomaedje eyet spotaedjes
* Lomaedje et spotaedje des djins did la&nbsp;: Corbionî, Corbiyonresse (F. *Corbionnais, -e*)

* Sipotaedje :
** Corbiyot(e); (*Corbëlot, -e*).
** Les Cocoyes, ki vénreut d' ene fråze : «*dji di k' oy, et dji di co k' oy*», adon k' les viyaedjes vijhéns po oyi, dijhèt *ây* u *wi*.

## Lingaedje do payis
Come li ci d' Bouyon, li pårler d' Corbiyon est foirt målåjhey a classer. Il est djusse metou inte li walon, li gåmès eyet l' tchampnwès.

## Discrijhaedje
[thumb|left|Discrijhaedje do viyaedje (pa Pascal Baidjot, ås [scoles di Bive)]]
:*Coirbion, c' est on ptit viyaedje on pô ådzeu d' Bouyon, atur Yåle et Suni, alans dj' dire. I s' lome insi paski li djeyografeye do viyaedje, c' est cåzu come ene coirbeye. * 
:*Ça vout dire k' i gn aveut k' des coisses et des valêyes ‒ des dischintes. Faleut todi monter ou dusvaler.*

## Sourdants
Corbiyon-dlé-Lenion

**Corbiyon-dlé-Lenion** (la-minme : *Côrbiyon*), c' est on hamtea d' Lenion.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Loumire

vignette|Loumire
Li **loumire**, c' est des waches electromagnetikes di ptite wachlire. 

C' est l' loumire ki permete ås djins et ås biesses di vey.

Li loumire va tot droet, çou ki s' voet so on **rai** ou ene **rayeye**.

## Sôres di loumire
Li loumire naturele, c' est des waches emetowes pa les coirs poirtés a hôte timperateure : li solea do djoû, li lune ey ene miete des stoeles, del nute.

Li loumire pout esse eto prodûte pa les coirs sitombyîs (loumiryince): c' est l' cas des viers-gayets. 

Li loumire artificiele pout vni :
* do feu 
* des tchandeles
* des crassets
* des kénket et lantienes.
* des lampes electrikes.
* d' on fier tchåfé å blanc

## Coleurs del loumire
Li blanke loumire si pout dismantchî e totes les coleurs di l' airdiè. C' est çou k' on lome li **speke** del blanke loumire.
Twin (veye)

**Twin ** (F. *Thuin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.

## Spotaedje des djins
Lomaedje et spotaedje des djins : 
* Lomaedje : Tudinî, Tudinresse; (F. *Thudinien, -ienne*)
* Sipotaedje : les Spantoles.

## Avey
* Cloke-poite
* Måtche foclorike Sint Rok: 3inme dimegne do moes d' djun.

[thumb|Tote li veye avou l' [cloke-poite ki brike foû des måjhones|centré]]

## Tuzance walone
* Accint do walon : Twin est metou djusse a l' aschate inte li walon et l' picård.
* Sicrijheus e walon: Roger Foulon, Camille Rouvroy, Freddy Walbrecq
* Sicrijheu sol walon: Paul Bay

## Sourdants
Live Louwis Rmåke so les mots walons di dvant 1600

thumb|Coviete do live

Li **live Louwis Rmåke sol datåcion des mots walons di dvant 1600**, ki s' vraiy tite e francès, c' est «***La différentiation dialectale en Belgique romane avant 1600***», c' est on live sol walon sicrît pa Louis Remacle dins ses vîs djoûs.

Il a stî eplaidî pa Droz, a Djneve, e 1990, dins l' coleccion del Fak des letes di l' Univ di Lidje.

Il est eployî come sourdant so l' eciclopedeye Wikipedia et sol Wiccionaire dizo l' rahouca **VSG1**

ISBN 2-260-66256-0

## Mwaissès piceures
I rprind tos les ponts k' i nd aveut ddja djåzé dins ses lives di dvant, pacô tot ls ecråxhant, pacô tot si rcoridjant.

I fwait moussî eto tote ene cåkêye di dnêye des tezes k' il acvierna sol sudjet.

Li live s' ocupe eto des ôtes lingaedjes do payis del Beldjike romande, li picård eyet l' gåmès.

## Såme do live
Li såme do live, c' est d' mostrer ki l' walon egzistêye beazebén dispu aviè 1100, et vey cwand çki les diferinnès piceures del langue aparexhèt, pitchote a midjote. Eco mostrer li cminçmint di l' adire k' i gn a enute inte les diyalekes do walon.

Li soûmint po decider d' tot çoula, c' est les scrijhas di sacwants mots dins li scrîta.

## Sacwants dataedjes di foninme ou morfinmes
* divant 1000
** Oyon ou/u
* divant 1200
** Cawete -aedje (dizo disfondowe , et motoit )
** Cawete -ea : (dizo disfondowes  et ); Cawete picåde -iau
** Cawete -eye : (dizo disfondowes  et )
** Sons ixhlåtés (betchfesîs xh, jh & sch

## Bokets ahessants po li rfondaedje do walon
Gn a bråmint des plaeces ki les rfondeus s' î sintèt dins leus waibes :
* betchfessî å: p. 38-42.
* cawete -aedje & betchfessî ae: p. 47-49.
* candjaedje e A del voyale del prumire sillabe: p. 52-53.
* cawete -î & cawete -ire: p. 53-56.
* betchfessî ea: p. 59-61.
* cawete -ale: p. 63
* oyon OU/U: p. 83-85
* rîlêye francès "ui" walon "u" (/y/): p. 85-86
* cawete -êye: p. 86-87
* cawete -eye, cawete -ene: p. 85-86
* oyon O/OU/U: p. 88-89
* cawete -reye: p. 90-91

## Bokets ahessants pol diyalectolodjeye do walon
* Cawete coinrece  do NDIE (payis d' Waime) (p. 151-152)
* rifondaedje di  et «e» (p.152-153)
* vîs scrijhas po  (p. 153).
Candjaedje e A del voyale del prumire sillabe

Li **candjaedje e A del voyale del prumire sillabe** (on dit eto **A-divnance å prumî pî**), c' est ene piceure del fonolodjeye do walon.

## Egzimpes
Po tote ene cåkêye di mots, li voyale etimolodjike divént A e walon :
* 
*  (?)
*  (bodje *kr<span style="color:#0000ff;">e</span>master*)
*  (bodje *g<span style="color:#0000ff;">e</span>lare*)
*  (bodje *g<span style="color:#0000ff;">e</span>minare*)
*  (bodje *h<span style="color:#0000ff;">u</span>ndinna*)
*  (bodje *m<span style="color:#0000ff;">o</span>neta*)
*  (bodje *m<span style="color:#0000ff;">u</span>ccare*)
*  (bodje *m<span style="color:#0000ff;">i</span>xtiare*)
*  (aplacaedje di "pot al cawe")
*  (bodje *s<span style="color:#0000ff;">e</span>ptimana*)
*  (bodje *t<span style="color:#0000ff;">e</span>mo*)
*  (*scoulé => houlé => halé + chalé).

Les bodjes sont sovint laténs, mins end a eto des francikes (come po "halene")

Ça pout esse eto des mots d' aplacaedje (pacawe)

## Sipårdaedje des sfwaits mots
Po des mots come "crama", "manoye", "djaler", "samwinne"li cogne avou A est spårdowe dins tote li Walonreye walon-cåzante.

Po des mots come "halene", "agnon", gn a eto des disfondowes avou l' oyon O/OU (*holène*, *ouline*).

## Alére
L. Remacle : *Alphacisme à la syllabe initiale* (Live da Remacle sol datåcion des mots walons di dvant 1600, p. 52-53)

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdants
Halene

thumb|grosse halene e såvlon
Ene **halene**, c' est come on vier ki vike so les plantes, et ki va divni on påwion.


Chenille de Grand porte queue (macaon).jpg|halene carimadjoylêye
Parasemia.plantaginis.caterpillar.jpg|poyowe halene
Mer d' Aral

thumb|Mape classike del Mer d' Aral
Li **Mer d' Aral**, c' est ene mer divintrinne del Mîtrinne Azeye, k' aveut pierdou disk' a 80 åcint di s' contnance. Dispu 2005, ele ricmince a s' rapleni gråce a ene novele astantche.
Motî do Coûtchant walon

thumb|Coviete do motî

Li "**Motî do Coûtchant walon**", ki s' vraiy no, c' est "***Dictionnaire de l' ouest-wallon***", c' est on motî walon-francès basti a cmincî des dnêyes ramexhnêyes pa Arille Carlier dins tot l' Coûtchant walon.

Li live a stî eplaidî di l' ALWAC e troes sillabusses k' ont vudî pol tome I e 1985, pol tome II e 1988 eyet pol tome III e 1991.

Divant çoula, gn a yeu ene peclêye di djins k' î avént metou l' mwin, inte di zels : Omer Bastin, Jean-Luc Fauconnier et Willy Bal, ki l' a adjinçné sorlon les mwaissès rîles del diyalectolodjeye walone.

Il est rprins sol limero **[O0]** dins l' djivêye des motîs do walon.

L' adrovaedje est scrît pa Émile Lempereur et li dvant-z-ouve pa Willy Bal.
Pôrt (ås bateas)

On **pôrt**, c' est ene plaece, so ene mer u èn oceyan, u so on gros mouze u ene grande basse, la k' on pout rçure des bateas.

## Sôre di pôrts
Sorlon wice k' i sont, gn a des pôrts di mer et des pôrts di mouze.

Sorlon li sôre di bateas, gn a :
* des pôrts di martchandeyes
* des pôrts di pexhe
* des pôrts di plaijhance

El Walonreye, li pus gros pôrt, c' est l' ci d' Lidje.

## Hårdêye difoûtrinne
* Rapoirtaedje so on pôrt di mer e Marok (sol tévé walon-cåzante)
Dorene

**Dorene** (*Dorène*, F. *Dorinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5530**
** davance : **5312**
* Limero diyalectolodjike : **D 10**
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Dorinî, Dorinresse; (F. *Dorinnois, -se*)
** Sipotaedje 
*** Les Magneus d' roukes (*Mougneus d' rukes*)
*** les Poirteus d' bigåd (*Pwarteus d' bigaud*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Dorene
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** L' ôritchamp
** Les tricwintes
** Li Frexh Trî
** Les longs traits 
** Pré del Dutchire (*prè dol duchêre*)
** El Preyale (*ol Praule*)
** Tchampea (*Tchampia*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Li Beyôloe (*Bêlwè*)
** Les Bôletes
** E Spinoe (*è Spènè*)
** L' Erbwès (*êrbwès*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des aiwes :
** Les Aiweyes (*Êwîyes*)
** Ås aiwisses (*êwis´*)
** Li ri d' awousse
** Wé d' pont
* A vey avou les tienes et les vås :
** Li fond des Hepes
** Al mote
** Tiene do tchampea
** li Plin
* A vey avou des rotches :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Cårires des Bas Stiès 
** Li Croyire (?) (*Cwayère*) 
** Al Comogne
** E fouwåd (*è fuwau*, *è fu.au*)
** El tchestrêye (*ol Tchestréye*)
** Les Vejhineas (*vèjinias*)
* Les voyes et les rowes :
** Tchivoye (*tchi-vôye*)
** Voylete del Fagne (*vôliète dol fagne*)
** Sol bati
** Rouwale des Fossés
** Rouwale Djowassin
* A vey avou les cwate costés del Daegn :
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes) :
** Li Diferin (*Dîfèrin*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** E Ti (*o Ti*)
** Al schovlete (*Al chovlète*) 
** Sol Clavea *Clavia*)
** Sol Bran
** E Rolene
** Stiè

## Istwere
Viyaedje pårti inte li Conteye di Nameur (Bas Payis espagnols) eyet l' principåté d' Lidje. Li pårotche, ci fourit les bokets do viyaedjes metou so l' Levant, rileve del mwaireye di Cînè (di Lidje, dabôrd).

Dizo l' redjime francès, li comene di Dorene ni comprind ki les teres k' estént d' Lidje; les ôtes estént co on cwårtî di Spontin. I n' fourît rmetous eshonne k' e 1821. Adon, li ban d' Dorene fijheut 557,15 ectåres. Mins li 8 d' awousse 1887 , i rprind sacwants bokets å ban d' Purnôde et si stind so 622,89 ectåres.

Come a Spontin, et disk' e 1938, on-z î a pårti les manêyes et les sårts sorlon k' el måjhon del djin k' î a droet est basteye sol payis d' Lidje u l' payis do Rwè.

## Economeye
Viyaedje di (ptits) cinsîs, come li mostere les spotaedjes des djins.

Les pirires ocupént co on cint d' ovrîs e 1937.

## Tuzance walone
### Sicrijhjeus e walon
Payis da Auguste Laloux, la k' il a plaecî ses romans : "Li ptit Bert", "Pa totès stroetès voyes.

On djåze eto d' Dorene dins l' live di fåves do vî vî tins "Å tins des nûtons" da Anatole Marchal.

### Accint do walon
On eploye les deus cawetes di codowaedje -èt et -nut ås rwaitants d' l' indicatif erirece.

Po mancî les efants, on djåze del clotche di Sint-Houbert.

## Alére
P.-A. Servais, *Histoire de Dorinne*, Nameur, (1910), 227 pp.

## Sourdants
Tchôfontinne

**Tchôfontinne** (F. *Chaudfontaine*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
 
Ban d' Tchôfontinne :
* Tchôfontinne (viyaedje)
* Beafayi
* Imbour
* Li Vå-dzo-Tchivrimont
Payinnisse

On **payin**, ene **payinne**, po on crustin, c' est onk, ene ki si rlidjon u craoyances n' est ni crustinne, ni djwive. Did la l' atuze di «**&nbsp;payinnisse&nbsp;**».

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot «*'&nbsp;payinnisse&nbsp;*'», alez s' vey e [[:Wikt:payinnisse|splitchant motî]].*
Cawete -aedje 1

Li **cawete -aedje 1**, c’ est ene cawete foirt corante, kécfeye li pus corante des cawetes e walon. Elle est todi acawêye a on viebe, po fé l’ no d’ fijhaedje. 

* distrure => distrujhaedje
* viker => vicaedje
* fé => fijhaedje
* mori => moraedje
* neyî => neyaedje

Li cawete -aedje est foirt vicante.

Gn a ene ôte sôre di cawete -aedje. Cisse-lale est acawêye a on sustantif.

## Rîlêyes francès-walon
Po çou ki compete les rîlêyes francès-walon, li cawete -aedje si pout trover avou totes sôres di viebes e walon, ki n’ egzistèt nén dins les sfwaits mots e francès :

* eployaedje : *emploi*

Les mots avou l’ cawete -aedje replaeçnut pacô tote ene troke di mots e francès.
* telefonaedje : *appel téléphonique*
* emilaedje : *envoi d'un courriel*

## Po fé des noûmots
Dabôrd, ele sievrè clapanmint po fé des noûmots, des clairs. Et s’ vént ele bén a pont po rastrinde li nombe di calcaedjes do francès avou l’ cawete -cion :
* atåvlaedje, propôzaedje : propôzicion (*proposition*)
* decidaedje : decizion (*décision*)
* otorijhaedje : otorizåcion (*autorisation*)
* iviernaedje, fordoirmaedje : *hibernation*

## Vierbires
L’ askepiaedje di parints avou l’ cawete -aedje si pout fé eto avou sacwants vierbires. Ces mots la sont scrîts avou ene loyeure :
* raler plin => ralaedje-plin
* cori evoye => coraedje-evoye ; poirter evoye => poirtaedje-evoye
N’ a k’ kékes viebes, copurade les cis d’ sintimints, ki n’ ont pont d’ parint avou l’ cawete -aedje.
* inmer (on n’ dit nén « inmaedje » mins « amour »)

## Dins li stîle
Dins li stîle, li cawete -aedje est télfeye rissintowe come trop pezants, copurade s’ i gn a sacwants mots avou -aedje ki s’ shuvèt.

Dins l’ walon spontané, on eploye pus voltî on viebe ki on no d’ fijhaedje. On conseye di fé parey dins li scrît walon, dj’ ô bén d’ uzer d’ on stîle ås viebes purade ki d’ on stîle ås nos.

:*Loukîz a [[Lucyin Mahin]] :  "Waldim".*
Cawete -aedje 2

Li **cawete -aedje 2**, c’ est ene cawete -aedje acawêye a on no, estô des ôtes cawetes -aedje, pår les pus corantes, ki sont-st acawêyes a on viebe, po fé l’ no d’ fijhaedje.

Li sinse est «sacwè fwait avou l’ bodje»:
*  : çou k’ on fwait cwand on a do cour (li viebe « corer » n’ egzistêye nén ; mins gn a èn omonime, «», ki vént do viebe « cori »
*  : totes sôres di fruts (li viebe « fruter » n’ egzistêye nén).
*  : tot ç’ on fwait avou s’ linwe (li viebe « linguer » n’ egzistêye nén).
*  : mousmint fwait avou del linne (li viebe « linner » n’ egzistêye nén).
*  : bistoke po Påke (li viebe « påker » n’ egzistêye nén).
*  : dessén so on parket.
*  : passaedje d' ene rowe (ki fwait ene roye).

Les nos tcherpetés avou l'  cawete -aedje 2 polèt esse riwaitîs come des colectifs do bodje. C' est bén clair dins :
*  : totes les coxhes d' èn åbe.
*  : tote li djivronde.
*  : totes les pårts.
*  : totes les plomes.
*  : tos les poys.
*  : totes les takes.
*  : tos les vijhéns.
*  : totes les waides.
*  : totes les wimbires.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Operaedje des tetes ås vatches

L' **operaedje des tetes ås vatches**, c' est ene operåcion ki s' fwait so les vatches cwand ele s' î ont coixhî. Ci n' est nén si råle ki ça. Ça pout esse tot potchant dins les fis d' ronxhes, tot s' coûtchant so on boket d' veule, u tot s' atrapant l' tete dizo l' onglete e s' rilevant.

Les coixheures å tetes polèt esse simpes (djusse li pea k' est côpêye) u parfondes (aler disk' å tchenå del tete).

Ele polèt esse noveles, u pus deus troes djoûs viyes, ki sont ddja ki s' rifwaiynut, avou ene sipesse crape dissu.

## Pocwè rfé les coixheures ås tetes ?

Dins sacwants cas, c' est ene operåcion co assez åjheye, et ça pout schaper ene u deus tetes. Ôtmint, li vatche årè bråmint moens di valeur, et minme diveur aler a l' abatwer. Les coixheures k' avindèt l' tchenå del tete vont eto aminer, sins fåte, del mamite, ki pôreut passer ås ôtes cwårtîs.

## Edoirmaedje et tinaedje astok

On-z edoime li biesse avou del silazene (*xylazin*), al pus hôte des dôzes. Adon, on l' abate, si ene ni s' coûtche nén tote seule. Come di djusse, el fåt coûtchî sol costé la k' i frè pus åjhey  a operer.

I fåt cmincî pa passer ene buzete modrece dins l' tchenå del tete po n' nén côper dvins (cwand i n' a nén stî atrapé).

Po les viyes coixheures avou ene crape dissu, i fåt bén screper tote li playe, disk' a tant k' ele rissoeye a vif. Adonpwis, rakeuze avou on fén fi ki s' rimagne tot seu, et ene fene aweye. Les serceyès awiyeyes di fi poligluconike (a môde do *Vicryl* (c)) sont foirt ahessantes.

## Sogne après l' operaedje
On-z årè sogne di n' nén leyî l' vea aler après l' tete et rmoudri l' playe. 

Si l' vatche est novelmint velêye, i fårè sayî d' mode a tinzayeure, po n' nén kel biesse atrape del mamite.

Si l' vatche est po-z aler bénrade setche, on l' pout leyî sins mode, après aveur sititchî on tube di setchixhmint dins l' tete.

## Alére
P. Andresen & F. Luhman, *Traitement chirurgical conservatoire des plaies complexes de la peau, du trayon et du paremchyme de la mammelle.*, *Veterinary Medical Review* 2/1976, e francès dins *Le Point vétérinaire*, vol. 7, l° 32, måss et avri 1978.