Tchålerwè (rebanêye comene)

El **grand Tchålerwè** (la-minme, ***Châlèrwè***; a Courcele, *Chålèrwo*; ôte pårt e l' Walonreye, e 20inme sieke, on prononcive a môde francesse *Charlërwa*; e francès, *Charleroi*), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, avou l' tite di veye, el province do Hinnot.

## Istwere
**Tchålerwè** a stî ahivé e 1666 pa les Bas Payis espagnols, el no del veye vént d' Tchåle II d' Hasbork. Cwek' on lz ava skepyî i gn a cwate siekes, ele dimeure co l' deujhinme pus djonne veye walone après Ocgniye-Li Novele Lovagne.  

Tchålerwè esteut ene novele fôrturesse conte les francès ki vlaxhe s' adjîstrer e l' redjon. I gn avént ddja kékes viyaedjes divant ki Tchålerwè sereut ahivé, come Dårmè eyet Tchårnwa. Mont ey Nameur ki fouxhénxhe ddja ål trevén di l' istwere, polént esse pus åjheymint raloyî avou èç novele fôrturesse. L' adierça, c' esteut d' aschouwer Brussele des Francès.   

**Tchålerwè** eyet s' redjon sont lomés li «&nbsp;Noer Payis&nbsp;» eto, pask' i gn avént bråmint d' houyires. Mins nerén, elle ont seré eyet les seus rmanants sont les teris.   

E 1977, Tchålerwè eyet catoize ôtès comenes s' avént rebanêyes po divni ene grande veye di 200.000 dimorants, al plaece di 26.000 dimorants, seulmint po l' corinveye.
## Djeyografeye
 «Payis d' Tchålerwè»

### Bans di Tchålerwè
Dispu les rebanaedjes di 1977, li comene di **Tchålerwè** conte cwénze pitits bans.Enute, ci rebanêye comene ci est dvizêye e cénk distrîkes. Tchaeke distrîke a ene måjhone-comene, ene antene sociåle do C.P.A.S., on comissariat ey èn espåce citweyin. Les ptits bans sont, yeusses-minmes, cpårtî e pluzieurs hamteas.  
 


thumb|362x362px|lien=Special:FilePath/Map_Charleroi.svg|alt=|Ban di Tchålerwè.|centré

### Comenes åtoû d' Tchålerwè
Avou pus di 200.000 dimorants, 500.000 dins l'&nbsp;aglomeråcion, c'&nbsp;est l' veye li pus peuplêye di Waloneye eyet li cwatrinme di Beldjike.




### Evironmint
El veye di **Tchålerwè** si trouve so ene tere industriyele, k' ele minme si trouve so ene frontire ki schåye troes redjons natureles : li Condroz, li redjon do Hinnot limoneu ey el redjon do Braibant limoneu. Come bråmint d' veyes eyet viyaedjes bedjes, mins sortot walons, **Tchålerwè** n' est nén lon d' el frontire avou l' France.

### Aiwe
Li principåle aiwe ki passe på Tchålerwè, c' est Sambe. Mins nerén, i gn a sacwants rixheas ki pasnut dins ç' veye ci, mins i sont cåzumint tos moens kinoxhou ki Sambe, åré Canå Brussele-Tchålerwè ki difine a costé des ancyinnès oujhenes siderudjikes. Li canå vént d' Courcele, i passe ene mitan pa Gochliye, pu i va å Rou, adonpwis i passe al Nonne d' El Dochriye eyet, po fini, èç canå la si hine e Sambe, a Dårmè. Li Sambe raloye Tchålerwè avou Nameur, å Levant, eyet li France, å Coûtchant.  

### Bwès
Minme si Tchålerwè est ene grande veye, i gn a tolminme sacwants bwès come li ci d' Egne, k' est dins l' hamtea di Djumet do minme no. 

### Teri
Teris di Tchålerwè
**Tchålerwè** a sacwants teris. Èç veye ci esteut, avou li Borinaedje eyet Lidje e Walonreye, come d' efet on houyî bassin disk' a l' fén do vintinme sieke. Les teris sont sovint accessibes. Li Bwès do Cazî (Mårcinele) est l' teri li pus kinoxhou dins l' redjon, aprume po s' broûlaedje e 1956. Sacwants houyeus d' oridjene itålyinne î ont leyî leus hozetes.  

## Transpoirt

### Voyes
vignette|Plake di voye|lien=Special:FilePath/Chârlèrwè_-_plake_di_voye.jpg|alt=

#### Otostråde
*A15 (E42)
**Li A15 raloye troes grandès veyes d' Walonreye : Tchålerwè, Nameur eyet Lidje. Ådzeu d' ça, cwand ele s' rebane avou l' A7, ele raloye Tchålerwè a Mont eyet Tornè.

*A54 (E420)
**Li A54 raloye Tchålerwè eyet les viyaedjes åtoû, al Bijhe. Al fén, li A54 s' rebane ossu avou l' A7 ki acdine les djins daler disk' a Brussele, virpus Anverse.
*A503
**Li A503, c' est ene pitite otostråde ki va del Nonne do R9 disk' al Nonne d' Mont-dzeu-Mårciene.

#### Rigne
*R3
**On l' sipote sovint li «&nbsp;grand rigne di Tchålerwè&nbsp;» ki n' est nén vraiymint on cieke, veyanmint k' el Bijhe n' egzistêye nén. Kécfeye ki l' A15, ki passe di ç' costé la, acdine di serer l' rigne, tot fijhant ene sôre di cieke.
*R9 (E420) 
**Lu, il est puvite cnoxhou tot-z estant l' «&nbsp;pitit rigne di Tchålerwè&nbsp;» ki caweye li corinveye. Ci voye ci ni rote k' avou l' sinse conte el ci des ôrlodjes.

#### Nåcionåle
*N5
*N90

### Kimons transpoirts
Li rantoele des busses eyet do ledjir metro dpind do KT. Cisse-ci, c' est ene soce publike raloyî al Redjon walone. Dinltins, **Tchålerwè** end avént deus. Li prumire, c' esteut les Vicinås, k' ît ossu ene soce publike, mins nåcionåle. A costé d' leye, li deujhinme, c' esteut li STET, djuridicmint publike eto, mins puvite banåle. Foiravant dins les hamteas do Levant del rebanêye comene.

Li rantoele des tréns, come patavå el Beldjike, c' est l' SNTB. On conte set eståcions&nbsp;:

* Couyet
* Lodlinsåt
* Mårciene
** Mårciene-å-Pont
** Mårciene-Zône
* Rou-dlé-Tchålerwè
* Tchålerwè
** Tchålerwè-Cintrå
** Tchålerwè-Coûtchant

## Peuplåcion
### Sorlon les anêyes

Dispu les rebanaedjes des comenes e 1977 : 1984, 1990, 1995, 2000, 2005, 2010, 2015 eyet 2018. I gn a yeu ene ledjire discrexhince del djin etur 1984 eyet 2000. El nombe di dmorants dimore constant pindant li prumî cénkinme do vingt-ey-ininme sieke.

### Adjinçna
El dispårtaedje del populåcion s' adjince d' après les dnêyes padzo. On rwaite ås sekes, ås ådjes, virpus a l' edroet d' oridjene des djins&nbsp;:

**Comeres :** 98.474 (48,8% ; 2018)

**Omes :** 103.342 (51,2% ; 2018)

**0-14 ans :** 36.986 (2011)

**15-64 ans :** 133.960 (2011)

**65 ey pus :** 33.204 (2011)

**Bedjes :** 171.087 (84,8% ; 2018)

**Urope :** 19.493 (9,7% ; 2018)

**Afrike :** 7.187 (3,6% ; 2018)

**Azeye :** 3.434 (1,6% ; 2018)

**Ôtes :** 615 (0,3% ; 2018)

## Politike

### Lisse des borguimwaisses
El borguimwaisse d' asteure, c' est Thomas Dermine, dispoy li 2 d' decimbe 2024. Ancyinnmint, Jean-Claude Van Cauwenberghe î a stî lontins mayeur. Vocial el lisse des borguimwaisses dispôy 1977.

* 1977-1982 : Lucien Harmegnies (PS)

* 1983-2000 : Jean-Claude Van Cauwenberghe (PS)
* 2000-2006 : Jacques Van Gompel (PS)
* 2006-2007 : Léon Casaert (PS)
* 2007-2012 : Jean-Jacques Viseur (cdU)
* 2012-2012 : Éric Massin (PS)
* 2012-2024 : Paul Magnette (PS)
* 2024-Asteure : Thomas Dermine (PS) 

### Coledje eyet consey comunås

#### 2012-2018




#### 2018-2024




#### 2024-Asteure




### Herlemes politikes

#### Anêyes 1990
Li herleme Richard Carlier s' a trevnou e 1994, cwand Richard Carlier aveut stî colté po-z awè fwait mwintès margoules, copurade avou l' Etercomunåle des Sociålès Ouves, k' esteut l' ancyin ISPPC.

#### Anêyes 2000
Etur 2005 eyet 2007, i gn a yeu bråmint des disduts a cåze del måluzance des cwårs del comene, metans dins les lodjmints sociås. Å cåze d' èç herleme la, li PS aveut pierdou les eleccions federåles e 2007. 

#### Anêyes 2010
E 2017, après l' herleme Publifin, des gaztîs del RTBF avou des ôtes, ont stî naxhî do costé des eterkiminåles, come l' ISPPC a Tchålerwè. Les ospitås di l' ISPPC årént stî å cinte di måluzances eyet Philippe Lejeune aveut stî metou so les foitès loumires des medias.

## Tuzance

[thumb| L' Eglijhe Sint-På d' [Mont-dzeu-Mårciene.|175px|lien=Special:FilePath/0_Mont-sur-Marchienne_-_église_de_la_Conversion_du_Saint_Paul_(2).jpg|alt=]]

 Tchålerwè (veye)#Tuzance walone Tchålerwè_(veye)#Eredjistrumints

### Literateure
*Dupuis : c' est ene eplaidreye especialisse dins les bindes d' imådjes. C' est l' ene des cwate pus grandès eplaidreyes po les binde d' imådjes francès-cåzantes.
*Li Pitit Spirou : c' est ene binde d' imådjes ki raconte l' vicåreye d' on gamén lomé Spirou.
*Marcel Thiry : c' esteut on scrijheu francès-cåzant ey on militant walon, k' a nexhou dins l' corinveye.  
*Spirou eyet Fantasio&nbsp;: c' est l' minme k' el ci padzeu lomé « *Li Ptit Spirou* », åré k' li portagonisse a crexhou eyet k' il est todi avou Fantasio.

### Muzike
*Jacques Bertrand : c' est l' ome k' ava scrît l' ime del veye (Payîs di Tchålerwè) po l' ancyin borguimwaisse do pitit ban. Cist ime la est tchanté påzès sopoirteus des Gådes-as-Royes divant l' matche.
*Bob Dechamps : c' esteut on tchanteu ey on monolokisse walon, k' esteut foirt cnoxhou e Tchålerwè.
*Wiyam Dunker : c' esteut on tchanteu walon eyet walon-cåzant eto.
*Arthur Grumiaux : c' esteut on violonisse. El conservatwere d' Tchålerwè est lomé d' après s' no.
*Louis Petyt (d' es sobriket : Louis Strike) : c' est on rapeu tchålerwetî francès-cåzant cnoxhou po si tchanson «&nbsp;*Qu'est-ce qu'ils ont fait de ma ville* ([WA] Il ont fwait cwè d' èm veye)&nbsp;».
*Kid Noize : c' est on didjé, k' est cnoxhou po s' tchanson «*[[Spirou eyet Fantasio|&nbsp;]][[Ocean (tchanson, Kid Noize)|Ocean&nbsp;]]*».
* Henri Golan: c' esteut on tchanteu e walon.

### Tourisse
*Bwès do Cazî
*Muzêye del fotografeye, a Mont-dzeu-Mårciene.

## Spôrts
https://www.charleroi.be/?q=node/4724&Docid=5586

### Ekipes
Soce di baskete : 
* Li Spirou Tchålerwè Baskete Club, ki les djouweus sont spotés les "Spirous". 
** N.B. : Spirou est ene biesse, mins Spirou est eto on personaedje d' ene binde d' imådjes.

Soce di fotbale : 
* Li Esportigne di Tchålerwè, ki les djouweus sont spotés les "Gades-ås-Royes".
* Li Royå Djumet Spôrt Club.
* Li Royå Fotbale Club Djilî.
* Li Royå Gochliye Spôrt.
* Li Royå Goutrou Spôrt.
* Li Royå Olympic Club di Tchålerwè, ki les djouweus sont spotés les "Dogues".

Soce di fotbale amerikin :
* Li Tchålerwè Coal Miners, ki djouwnut å Djumet.

Soce di fotsåle :
* Li Action 21 Tchålerwè Futsal, k' egzistéve disk' a 2015 padvant li Futsal Team Tchålerwè soeye askepyî.
* Li Futsal Team Tchålerwè, ki djouwe å Tchålerwè ey å Lodlinsåt.

Soce di pign-ponk :
* L' AF Royå Tchålerwè Viyete, ki djouwe a Lodlinsåt.

### Estådes ey omnispôrt såles
Soce di fotbale:
* Ståde do Mambour (Esportigne di Tchålerwè)
* Ståde dal Nouvveye (Royå Olympic Club di Tchålerwè)

## Kimon transpoirt

### Busse
Èl societé ki tchitche dès busses è Tchålerwè est l' TEC. Padvant li ribanaedje do TEC li 1 di djanvî 2019. I gn aveut ene seccion do TEC speciålmint po Tchålerwè eyet li , ki si fouxhe po les busses obén po l' ledjir metro.

### Ledjir metro
Ledjir metro di Tchålerwè
El societé ki tchitche do ledjir metro e Tchålerwè est 'l TEC eto. I gn a cwate lenes.

* M1 (Rodje) : Anderluwe - Fontinne-l'-Eveke - Goutrou - Moncea-so-Sambe - Mårciene - Blouke di Tchålerwè (nén-ôrlodjeu sinse)
* M2 (Vete) : Anderluwe (d'aboird nén adviné) - Fontinne-l'-Eveke - Goutrou - Moncea-so-Sambe - Mårciene - Blouke di Tchålerwè (ôrlodjeu sinse)
* M3 (Djaene) : Gochliye - Djumet - Lodlinsåt - Dårmè - Blouke di Tchålerwè (ôrlodjeu sinse)
* M4 (Bleu) : Djilî - Blouke di Tchålerwè (nén-ôrlodjeu sinse)

### Tram
I gn aveut deus societé ki s' occupént des trams è Tchålerwè :

* Li STIC : Èl tram rantoele do STIC esteut kinoxhou come èl rantoele des Vetes trams di Tchålerwè. Èç rantoele aveut egzistêye diska les anêyes 1970, cwand les busses les avént discandjî.
* Les Vicinås : Èl tram rantoele esteut pus impôrtant ki li ci do STIC. Èl dierin vicinå tram di Tchålerwè aveut rôlé è avrî 1988. Les trams avént stî discandjî på les busses. Mins nerén, les Vicinås avént core èl ledjir metro diska 1991, avou 'l "redjonalizåcion" des kimons transpoirts. 

Asteure li société ki s' occupe do tram e Tchålerwè est l' TEC. Èl seule lene do ledjir metro k' on pout waitî come ene lene do tram est li M3 : Gochliye - Djumet - Lodlinsåt - Dårmè (disk' al ståcion : Sacrêye-Dame)

### Trén
Dispoy 2017, des trénveyes si ståre dins ey åtou d' **Tchålewè**. Ces tréns rola sievnut po les djins ki volnut 'ndaler bouter avou l' trén al plaece d' leus vweteures. 

#### Principåle ståcion
* Tchålerwè-Nonne (*[FR] Charleroi-Sud*)

#### Pang (nén-principåle ståcion)
* Couyet (*[FR] Couillet*)
* Lodlinsåt (*[FR] Lodelinsart*)
* El Ronsåt (*[FR] Ransart*)
* El Rou-dlé-Tchålerwè (*[FR] Roux ; Roux-lez-Charleroi*)
* Mårciene-Zone (*[FR] Marchienne-Zone*)
* Tchålerwè-Wess (*[FR] Charleroi-Ouest*)

## Hantijhe

### Adjermelaedje

#### È Tchålerwè

#### È pitits bans

### Veyes-sours

* Charleroi (Pensilvaneye, Estats Unis) askepyî è 1890 ey nén lon d' Pittsburgh.
* Charleroi (Estat do Victoria, Ostraleye)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe oficire del veye di Tchålerwè

## Referinces eyet sourdants