open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vireu-Molén

**Vireu-Molén** (fr: *Vireux-Molhain*; avårla on dit eto simplumint *Li/Å Molén*), c' est on viyaedje del Walonreye francesse.

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 1.836 (1999)
* Limero del posse: 08320
* Dipårtumint des Årdenes
* Sitindêye: 8,29&nbsp;km²
* Dinsité: 221 djins/km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 113&nbsp;metes
* Ricwerances da Bruneau: Br&nbsp;4
* Sipotaedje: les Warokeas (*warokias*) u les Xhinåds (*chignârds*)

## Djeyografeye
Li viyaedje si trouve sol boird di hintche di Mouze, a mitan voye etur Fumwè eyet Djivet; di l' ôte costé d' Mouze i gn a Vireu-Walran, avou l' minme limero del posse, et les minmes limeros diyalectolodjikes.

## Istwere
Ene coledjåle fourit fondêye å Molén e 752, eyet rbasteye å 18inme sieke.

## Tuzance walone
#### Eredjistrumints
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye et dite avou l' accint d' Vireu-Molén pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Vireu-Walran

**Vireu-Walrand** (fr: *Vireux-Wallerand*), c' est on viyaedje del Walonreye francesse.

* Dimorants: 2.035 (1999)
* Limero del posse: 08320
* Dipårtumint des Årdenes
* Sitindêye: 21,07&nbsp;km²
* Dinsité: 97 djins/km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 108&nbsp;metes
* Sipotaedje: les Bayamonts

Li viyaedje si trouve sol boird di droete di Mouze, a mitan voye etur Fumwè eyet Djivet; di l' ôte costé d' Mouze i gn a Vireu-Molén.

L' etimolodjeye do no vénreut d' èn erî-rfwait walon *[[:Wikt:viroe|Viroe]]* (minme bodje ki Virwin).

Vîs scrijhas: *Uileruel* (1171), *A Mont Viruel* (1289), *Viruel* (1292), *Montviruel* (1307).
Méch-divant-Vierton (viyaedje)

thumb|L' eglijhe dirî les måjhons did sol grand-rote 
**Méch-divant-Vierton** (fr: *Meix-devant-Virton*, so plaece prononcî *Minch*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis gåmet, divnou intité.

* Limero del posse: **6769** (vî limero **6750**)
* Limero diyalectolodjike: **Vi&nbsp;27**
* Arondixhmint: Vierton
* Lingaedje do payis: gåmès

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Méch-divant-Vierton|l' esplicant motî]].*

## Avey
L' eglijhe, metowe so on tiene, dirî totes les måjhons.
Betchete a-

Li **betchete a-**, c' est ene betchete k' a sacwantès valixhances:
* betchete a- d' atelaedje
* betchete a- d' aprepiaedje
* betchete a- po fé fé
* betchete a- di rindaedje (betchete a- des viebes del cwatrinme troke)

Coinreçmint, sacwantès betchetes a- polèt esse des disfondowes d' ene betchete e-.

Li betchete a- provént del betchete latene ad-

Tos les a- metous å cminçmint d' on mot (ki shonne esse fwait pa aboctaedje) ni rprezintnut nén todi l' betchete a-.

## Fåssès betchete a- di riscôpaedje.
Li riscôpaedje pout provni:
* d' on mot femrin do francès:  (*la vision*),  (*la boisson*),  (*la smala*).
* d' on mot femrin do lorin u d' on mot omrin u femrin do tchampnwès:  (*la* ,  (*la* ).
* d' on stindaedje, ådvins do walon, des piceures cial ådzeu: .

## Atroclaedje d' ene divancete
 Atroclaedje del divancete
C' est des mots k' ont skepyî d' on sustantivaedje d' ene troke "divancete" + "mot ki shût"
thumb|200px|right|Li mot "aprandjire"
* divancete + viebe: , ,  , , , , , . Les mots s' ont abocté a pårti di fråzes come:
:Dinez mu åk (ene sacwè) a magnî => Dinez mu a magnî. => Dinez mu d' l' amagnî.
:Il a arivé a rok => il a yeu ene aroke.
:Dj' a tcherwé l' tchamp al bôle. Dj' a tcherwé l' Albôle.
* divancete + årtike + no: , , a l' Albôle. Les mots s' ont abocté a pårti di fråzes come:
:Il a vnou å matén => Il a vnou å matén
* parint fwait so ene etroclaedje divancete + no: . Les mots s' ont abocté a pårti di fråzes come:
:Il est todi a maye avou onk u l' ôte. => :Il est todi amayî avou onk u l' ôte.

## Alére
L. Remacle Sintake do walon del Gléjhe, II, p. 11-12.

## 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Malåtchî

**Malåtchî** (e sistinme Feller *Malautchî* u *Malôtchî*,  *Mont-Gauthier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt, e l' province di Nameur.

thumb|eglijhe

## Etimolodjeye
Li mwaisse setleu, c' esteut dandjreus on lomé «Walcher» (pitit no tîxhon ki vleut dire å cmince «Welch», «nén Djermwin») come sicrît e 1139 (Montis Walcheri), ki dveut dedja esse prononcî e vî walon «Mont-l'-Wåtchî» (vî scrijha «Monlewalchier» e 1280); mins e 1330, li mot «Wå**tch**î» a stî rcomprins «Wå**t**î» ey adon scrît «Montis Watheri», ratourné e francès «Mont-Gauthier».

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5580**
** Di 1969 a 1977: **5394**
* Limero diyalectolodjike: **D 74**.
* Arondixhmint: Dinant

## No di des plaeces di Malåtchî
thumb
Toponimeye
### Hamteas
* Bricmont (on prononce eto :*Brucmont* e F. *Bricquemont*). Li vî no esteut Wanindje.
* Cinse dal Bele-Vowe.
* Frandeu (avårla, on prononce *Frandë*, e F. *Frandeux*).
* Lalou (e F. *Laloux*).

les hamteas di Bricmont, Frandeu et Lalou sont raiwîs pa l' aiwe di Vaxhå.

### Ôtès plaeces
* So les fîs.
* Li cinse di Pirtchamp.
* Cinses des Tenires.

## Djeyografeye
Viyaedje metou sol setche Fåmene.

## Spôrts
Ekipe di djeu d' bale. Li balodrome est dirî li scole.

Balodrome Malåtchî.jpg
Balodrome Malautchi plake.jpg


## Tuzance walone
left|150px|thumb 
Gn a on live fwait avou les sovnances (e walon ey e francès) des djins d' Malåtchî, Bricmont, Frandeu, et Lalou (et eto di Bouxhonveye et Havsin): «*Des gens d' ici racontent*», eplaidî pa «*Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg*»; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).

## Hårdêye difoûtrinne
* Sovnances d' èn ome di Malåtchî del deportåcion al guere di 1914-1918
Strintchamp

**Strintchamp** ( *Serinchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5590**
** davance : **5390**
* Limero diyalectolodjike : **D 58**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Strintchamp

### Hamteas
* Havsin (e F. *Haversin*). C' est la k' gn a l' gåre di trin sol voye Nameur-Lussimbork. Eto, Havsin est pus cnoxhou ki Strintchamp. Après l' rebanaedje, les hamteas sont metou come del "seccion d' Havsin".
* Les Basses.
* a Hé (F. *Haid*)

### Ôtès plaeces
* Paxhi Djåke
* Longue Rowe
* Les Defes.
* Les Nawes 
 
## Tuzance walone
Live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins di Strintchamp, d' Havsin, des Basses et d' Hé (et eto di Bouxhonveye et d' Malåtchî) : *"Des gens d' ici racontent"*, eplaidî pa *Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg*; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).
Djoû

On **djoû**, c' est ene termene di 24 eures ki cmince djusse après meynute et s' finixh al meynute d' après.

Li djoû d' 24 eures est diferin del djournêye, ki c' est l' tins inte li lever do solea et solea-djus.

## Pårtixhaedjes et rashonnaedjes
Li djoû est don cpårti e 24 eures, tchaeke eure estant leye-minme pårteye e 60 munutes.

Dins l' vicaedje corant, li djoû d' 24 eures est aprume pårti a deus, inte li djournêye et l' nute.

Set djoûs fijhèt ene samwinne.

Ene trintinne di djoû fwaiynut on moes

I fåt 365 djoûs po fé ene anêye. Po les anêyes bizetes, c' est 366.
Priyires del vesprêye

Les **priyires del vesprêye** (on dit eto: **vepes** ou **viesses**), c' est des priyires k' on dit al vesprêye (sol cotoû do coûtchî do solea) dins les abeyes et les moustîs. 

Etur les priyires del djournêye, c' est l' prumire. Li priyire del vesprêye est l' imådje do prustixhaedje, cwand l' Bon Diu åreut prusti l' Daegne et ttafwait. Li mot «» vént do latén *vesperæ*. E grek on dit *εσπερινός* (wesperinos).

Li priyire del vesprêye a normålmint 5 psåmes, ene îme, des litanêyes, des priyires po rinde gråces å Bon Diu pol djournêye ki finixh.

*Tant k' ås [[vepes di Glaireuse (tchanson)|vepes di Glaireuse]] (u d' Tåverneu…), c' est des fåsses vepes po rire di des hamteas ki n' avént pont d' eglijhes.*

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Egzimpe di priyires del vesprêye po les dimegnes di djamas
* Egzimpe di priyires del vesprêye po les ovråves dimegnes
* Egzimpe di priyires del vesprêye po les londis
Rebanêye comene

Ene **rebanêye comene** (on dit eto : ene **intité**), el Beldjike, c' est ene comene askepieye pa  ( administratif) di sacwants ptits bans (viyaedjes et veyes) di dvant k' estént vijhéns.

## Istwere
El Beldjike, li prumî d'&nbsp;djanvî 1977, i gn a-st avou on grand candjmint des aroyaedjes administratifs di cåzu totes les ancyinnes comenes, k' ont stî rebanés, pacô ene vintinne eshonne. On a lomé çoula les **Grands rebanaedjes**.

Divant, gn aveut ddja yeu des sayes avou des pus ptitès comenes, les Ptits Rebanaedjes.

Sovint, les viyaedjes ont-st adon candjî leu limero del posse.

Les comenes del Walonreye di France ni sont nén rebanêyes. 

## Novelès comenes di Walonreye ki leu no n' esteut nén ene comene divant
Les novelès comenes ki leu no n' esteut nén ene comene divant 
* Bruniau (*Brëniô*)
* Chevri-Rance
* Colfontinne (*Colfontène*)
* Faime
* Ferneamont
* Flémåle
* Fraine-dilé-Anvegn
* Gouvi (*Goûvi*)
* Les Bons Viyés
* Les Brouwires, la-minme: *Les Brouwêres*
* Li Noû Lovén
* Li Noûpré
* Li Trô
* Li Troepont (*Lu Treus-Ponts*)
* Manhé
* Mont-d'-l'-Inclû
* Onele
* Sambveye
* Sinte-Oude 
* Vå-so-Seure
* Virwinvå

## Hårdêye divintrinne
* djivêye des rebanêyès comenes del Walonreye, eyet des bans di dvant les rebanaedjes ki les compôzèt.

## Sourdants
Mont-Sint-Wubert (rebanêye comene)

**Mont-Sint-Wubert** (fr: *Mont-Saint-Guibert*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Mont-Sint-Wubert
* Mont-Sint-Wubert
* Côrbay
* Éviyé

## Economeye
Dispu les anêyes 2020, comene a leyî li cinse del déme a totes pititès societés ki produjhèt des sacwès e coûte tournante eyet a môde biyo.

## Referinces eyet sourdants
Vesprêye

Li **vesprêye** (sovint, dins ene fråze **al vesprêye** ), u l' après-cwatre-eures, c' est l' boket del djournêye ki va di cwate cénk eures disk' a solea djus.

## Sourdon do mot
Mon les prumîs crustins, li priyire *vespera* si djheut a solea djus. 

El Walonreye, li « vesprêye » est bråmint pus timpe a cåze des moennes benedictins et des  rîles da sint Bnoet, k' avént ravancî li priyire *nona*, disk' a nonne.

## Diferinces d' etindmint
Po bråmint des walon-cåzants, li vesprêye est compinjhe come dierin cwårt del djournêye. 

El Basse Årdene discå 20inme sieke, c' est minme tote li deujhinme mitan del djournêye, après nonne (12 eures). 

Po dire li tote fén del djournêye, on eploye pacô li ratourneure **al vesprêye tote basse**.

## Sourdants
Mont-Sint-Wubert (corinveye)

**Mont-Sint-Wubert** u **Mont-Sint-Gubiet** (la-minme *Mont-Sint-Guëbêrt*; fr: *Mont-Saint-Guibert*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Mont-Sint-Wubert
* Les buretes
* Li Dodinne
* Rowe del gade

## Istwere
Viyaedje lomé e 1100 å no d' sint Gubiet.

## Economeye
Bressene ki produjheut l' bire «Vî Tins» (*Vieux Temps*).

Ene pårteye des bastimints a rdivnou ene bressene a môde di coperative e 2019, ki bresse ene bire lomêye l' «Ôrnwesse». Elle a bagué e l' «cinse del déme» e 2023.

## Referinces
Sint Gubiet

**Sint Gubiet** (on dit eto: sint Gobiet u sint Guëbert, e F. *saint Guibert* u *Wicbertus*), c' est on sint fiesti el Walonreye k' a skepyî diviè 892 dins l' conteye di Darnau. Si pa esteut on mwaisse-sôdård do rwè d' Lotarindjeye. Si mame provneut del cour d' Ostrazeye.

Gubiet leya hatche et matche li veye di sôdård, po s' vini s' astaler a Djiblou. Ci fourit l' troejhinme conte do dominne. Il î fjha basti ene ritche abeye benedictene.

Il erala a l' abeye Gorzé dé Metz po ses vîs djoûs, et c' est la k' i dhota e 962. Mins il aveut dmandé ki s' coir fourixhe reminé a Djiblou.

E 1100, on loma a s' no li viyaedje di Mont-Sint-Gubiet.

I fourit beyatifyî e 1110.

## Porcession sint Gubiet a Djiblou
Si fjheut del nute, li 22 et l' 23 d' may. Ene miete divant meynute, les djins s' rapoûlént avou des lantienes divant l' tchapistrea. A meynute petante, i s' metént e-n erote po fé l' **Toû sint Gubiet**.

Li porcession statéve a totes les tchapeles, et dire ene påter. I dmorént pus lontins e **Bouxhon Sint Gubiet**. Lavola, sint Gubiet åreut planté s' bordon e tere, et i nd åreut crexhou on bouxhon d' årdispene.

Les pelrins codént des fleurs la dins l' cotoû, et les raminer el veye. I rarivént diviè 3 eures et dmey, cwatre eures å matén. I florixhént li posteure do bondiu d' pitié, eyet l' tombe da sint Gubiet.

## Priyaedje sint Gubiet
On l' priyive po esse waeranti des oraedjes et pol dislaxhaedje des prijhnîs.
Sôdård di 40 (sovnances)

thumb|Coviete do live
**Sôdård di 40** (*Sôdârt di 40*), c' est on live di sovnances da Louis Sohy sol guere 1940-1945. Ci n' est nén vormint li vicåreye d' on sôdård, mins li cene d' on prijhnî e l' Almagne. 
 
Li live a stî eplaidî ås edicions do Bourdon e 1965.
 
## Kitaeyaedje do live
* Coviete difoûtrinne: avou on dessén nén siné. Li scrijheu mete eto si limero d' prijhnî (P.G. 5521).
* p. 5: adrovaedje e francès pa Leyon Wilmotte, mwaisse-sicrijheu al gazete *Le prisonnier de guerre*.
* pp. 7 a 163 : sicrijhaedje:
** pp 7 a 9 : divant 1939.
** pp 9 a 10 : 1939.
** pp 10 a 92 : 1940.
** pp. 92 a 106 : 1941.
** pp 106 a 121 : 1942.
** pp 121 a 131 : 1943.
** pp 131 a 141 : 1944.
** pp 141 a 163 : 1945 (disk' å 16 di may).
* p. 163 catchet d' eplaideu, et adresse di l'impimeu, Felicyin Barry.
* Coviete dirîtrinne : sins rén dsu.

## Les sintimints da Sohy åd triviè do live
Tot åd dilong do live, Louwis Sohi ni djoke nén do raconter come e s' fotant, magré k' il î djåze di grands måleurs. Metans (p. 46) po dire çou k' gn a dins l' sope.

Cwand on n' pout vormint nén tourner l' racontaedje mocresmint, boutans po djåzer del moirt d' on soçon, il est foirt court (p.20)...000

Ses rdjiblaedjes di s' veye di sôdårds et d' prijhnî eviè ses pinsêyes k' ervont tofer a Djilî: il spite åjheymint d' ene a l' ôte.
:*...come on dit a Djilî a Djilî ? Cwè çki s' passe pa låvå, pol moumint ? *

Sohy n' est nén pol breyaedje, et edeurer ses rascråwes: 
:*A cwè bon djemi ? On-z a deus rujhes.*

A co del pitiè po les pus målureus k' lu (les Espagnols) :
:*I s' peként so des saeyeas d' sope po peu poujhî ddins avou les gameles, mågrè les bounès rames k' i ramassént a côps d' pî, a côps d' pougn des cis ki n' fijhént ki disfinde leu racion.*

:*Sins s' disfinde, dj' end a veyou des cés ki breyént; les låmes tcheyént d' leus mashales come des pieles åd triviè des côps. Sins djemi sins rnicter, i nos dmandént pårdon. Oyi, i faleut awè ene pire al plaece do cour po n' nén esse apicî a les tripes.*

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwantès pådjes do live
Ôno

**Ôno** (F.  *Onoz*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djmepe-so-Sambe.

* Limeros del posse :
** asteure : **5190**
** davance : **5832**
* Limero diyalectolodjike : **Na 53**
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje des djins did la : Ôrnolî, Ôrnolresse; (F. *Onozien, ienne*)

## Djeyografeye
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Trevåtchî pa l' Ôrnô, aiwe ki poite li minme no ()

## A vey
* Li tchestea di Mielmont.
* Li vî molén.

## Atôtchance
Des rapoûlaedjes di waloneus si fwaiynut pacô å "Cinte di l' ome di Spî, voye d' Inguezêye 301-303.

## Sourdants
Henri Forir

**Henri Forir** a skepyî li 20 u l' 21 di nôvimbe 1784 ey a morou li 11 d' avri 1862.

Ci fourit on scrijheu e walon eyet diccionairî. 

Il esteut djeyomete di s' mestî. 

## Ouve e walon et sol walon
I ramexhna des mots walons dispu 1820, mins si mwaisse ouve, li *[[Motî Forir|Dictionnaire liégeois-français]]* n' a parexhou k' après s' moirt, e deus gros lives, e 1866 et 1874. Il î rprind des mots et des fråzes di tos les tchamps del vicåreye, et nén fok li "lingaedje des ptitès djins". 

Come sicrijheu, i fourit rlomé long et lådje avou ene paskeye sol mariaedje, a môde di dvinltins, “Li ctapé manaedje” k' a moussî foû e 1836.

Diviè 1845, il fwait rexhe li ramexhnêye di paskeyes et di tchansons ''Blouwett lîgeoiss''.

I scrijha eto del prôze nén racontrece, “So les bassès scoles do vî tins”, eplaideye dins onk des prumîs bulténs del *[[S.L.L.W.|Société Liégeoise de Littérature Wallonne]]*.

Prezidint del minme S.L.L.W. e 1856, i leya ouve, pask' on n' esteut nén d' acoird avou si sistinme d' ôrtografeye, lon erî del cene do francès. 

## Pî-notes


## Difoûtrinnes hårdêyes
* Ene pådje di ses scrijhaedjes 
* 
* 
*
Tinre

**Tinre** (e F. *la Dendre*, e Ny. *de Dender*), c' est ene  aiwe, 65 km longue, ki prind sourd e Hinnot, passer a Ate, ey egoliner dins l' Escô a Termonde (Dendermonde, ki vout, e flamind, dire "Geuye del Tinre").

## Nos di des plaeces avou "Tinre"
* Pont d' Tinre : (so plaece, on prononce *Têre*) :  no d' ene plaece d' Ate.

## Etimolodjeye
A pårti des vî scrijhas (*Thenre*, 941, *Tenerae*, 1271, *Tenre*, dins *Pont de Tenre* a Ate), on-z a tuzé å bodje gayel *tanaro* (aiwe ki fwait do brut). 

Come dins Tîle, po les bodjes gayels avou on T, li T a dmoré e walon (Tinre, Termonde), et a divnou D e flamind (*Dender*, *Dendermonde*, *Dijle*).
Ate (veye)

**Ate** (avårla, on prononce *Âte*, e F. *Ath*, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payi djåzant picård, divnou intité

* Limero del posse: **7800** (nén candjî)
* limero diyalectolodjike: **A 1**.
* Sipotaedje des djins: 
** les Bordjoes (so plaece: *Bourjoû*).
** les Goyasses.

## Djeyografeye
Ate est raiwêye pa Tinre.
C' est l' mwaisse-veye do *vert payis*.

## Toponimeye
### Coulots d' Ate (ancyins hamteas)
* Hamea di Scan (so plaece: *amiô dë Scan*; e F. *Scamps*).
* El Pont d' Tere (vî scrijha *Tenre * = F. *Dendre* ).
* El Triyeu Périyeu

### Nos di ds plaeces d' Ate
* El vî Baron (so plaece:*el vië Baron*)
* *Rue Brancgnî* (e F. *Brantegnie*).
* *Rue au Brai* (rowe å brå).

## Foclore
Les adjeyants d' Ate, avou, a leu tiesse, Goyasse et s' feme, dansnut li cwatrinme dimegne do moes d'&nbsp;awousse. Eto, les djins d'&nbsp;Ate ont bråmint do plaijhi li djoû del dicåce.

## Tuzance walone
* limero diyalectolodjike: [A1]
* Sicrijheu e picård Henry Delcourt
* Accint picård d' Ate: prononçaedje do betchfessî oe avou **wa** (come e francès), dabôrd ki c' est **wo** a Irchonwé. Fråze po balter les pårlers atwès:
:«Gn aveut ene gade so l' esplanåde; ele tchiyive, ele pixhive; ele fijheut tot d' on côp et mi, dj' esteu la kel riwaitive et dji n' dijheu rén.» 
:*«En i-y avwat ène gâde su l' èsplanâde; èle tchwat, ele pichwat, ele fèzwat tout a la fwa, èt mi, j' ètwa la quë j' l' èrgardwa et jë n' dizwa rië.»*
* Motî do picård d' Ate: *Le picard du pays d'Ath*, 2000
Tîle

thumb|Li vå d' Tîle inte Limlete et Limal
**Tîle** (e F. *la Dyle*, *la Thyle*, e Ny. *de Dijle*), c' est ene aiwe ki prind sourd a Tiyî (viyaedje ki l' no a l' minme provnance) (pol Tîle levantrece, fr. *Thyle*) ey a Houtin-l'-Vå (pol Tîle coûtchantrece fr. *Dyle*). 

Les deus Tîle si rashonnèt a Coû-Sint-Stiene.

Adonpwis li mwaisse Tîle riçût l' Trén, pu passer do costé d' Gré-Dwecea e payis flamind (Lovén, Malene), po s' egoliner dins Rupel ki s' va maxhî a l' Escô.

## Etimolodjeye

A pårti do vî scrijha *Thilia* (1008), on-z a tuzé å bodje gayel (erî-rfwait) *tilo* (bigåd, purea), a cåze des noerès aiwes k' ele tchereye do costé d' Brussele.

Come dins Tinre, po les bodjes gayels avou on T, li T a dmoré e walon (Tîle, Tîlsene), et a divnou D e flamind (*Dender*, *Dijle*, *[[:Wikt:Tîlsene|Dilsen]]*). E francès, il a stî tchoezi Dyle come e flamind mins on a wårdé l' vî no pol Thyle, a Coû-Sint-Stiene et Viyé-l'-Veye.
Tiyî

**Tiyî** ([FR] *Tilly*), ubén «&nbsp;**Tiyi**&nbsp;» e Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Viyé-l'-Veye.
thumb|271x271px|L'&nbsp;eglijhe do ptit ban.|gauche
## Djeyografeye
Tiyî est metou so onk des sourds di l' aiwe di Tîle (ki c' est kécfeye li minme mot, etimolodjicmint).

## Referinces
Trén (aiwe)

**Trén** (e F. *le Train*), c' est ene aiwe ki prind sourd a Côroe-l'-Grand, ki passe a Djistou, Bonlé, a Gré, a Årtchene et s' aler maxhî a Tîle.

## Etimolodjeye
Des vîs scrijhas l' lomént *Trer* (Xe s.), *Traynes* (1323), *Hierchine* (1442), *Morte Eaue* (1655) ou co *Trine* (1777, Ferraris). E vî walon, les addjectifs dizeur et dizo s' dijhént *dezeûrtrin* et *dessoûtrin*. On loméve les deus boket d' Bonlé insi : *Bonlez-desseurtrain* (Bonlé-Dzeu) et *Bonlez-dessoubstrain* (Bonlé-Dzo). On a pus tård, cwand on n' eployive pu ces vîs addjectifs, creyou k' *trén* esteut l' no d' l’ aiwe ki passéve a Bonlé : Bonlé dzeu l' Trén et Bonlé dzo l' Trén.
Idje

thumb|150px|Coleur a l' aiwe d' Idje, da Jean-Paul Surin
**Idje** (on prononce erîlêymint *Îtch* /iːʧ/;  *Hierges*), c' est on ptit ban del Walonreye di France (Bote di Djivet).

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: 08320
* Limeros diyalectolodjikes
** Ricwerances da Doppagne: **G6**
** Ricwerances da Bruneau: **Br7**
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Idjwès, Idjwesse; (F. *Hiergeois, oise*)
** Sipotaedje: les ; la-minme, les **Crousses**.
* Dipårtumint des Årdenes


Hierges 008.JPG|måjhon-comene
Hierges place 02.JPG|li tchestea


## Djeyografeye
Li viyaedje est metou so les Hôteurs di Mouze, sol hintche erive, djusse astok del frontire bedje.
* Sitindêye: 405 ha
* Pont l' pus hôt: 121 metes

## Demografeye
Gn av 341 djins (e 1948).

End av 208 e 2013.

## Istwere
Idje fjheut pårteye d' ene baroneye di ût viyaedjes; et k' esteut tere di Lidje, disk' e 1774, la k' i fourit metou avou l' France.

Al Moyinådje on î bastixha ene foite plaece, replaeceye pa on tchesta au 16inme sieke. Ci tchestea la fourit foitmint acsût e 1792.

C' est do viyaedje d' Idje ki vénreut Marluzene d' Idje (ossu lomêye Sibile di Lusignant), ki divna royinne di Djeruzalem. 
Li ledjinde dit k' ele sereut ene dischindante direke del **[[fêye Meluzene]]**, k' åreut basti l' tchestea, di 365 finiesses, so ene nute. Si pere Manassé d' Idje, si fjha cnoxhe tins des Croejhådes.

Ele si maria avou Guy d' Lusignant, eyet fourit eto tchesturlinne di Samson (so l' aiwe di Samson, nén lon erî d' Nametche, di l' ôte costé d' Mouze), wice ki, dit-st on, ele prinda pårt al disfinse do tchestea.
D' après des sourdants k' i gn a, elle åreut morou del pesse e 1190, divant Sint Djhan d' Ake; d' après ds ôtes sourdants, elle åreut morou e 1187, dins ses teres di Samson.

Ele fourit eterêye e l' eglijhe di Nametche, wice k' on pout vey ene pire avou l' sicrijhaedje: *«YCI REPOSE LES OSSEMENTS DE SYBILLE DE LVSIGNANT REINE DE YERVSALEM DECEDEE L' AN 1187»* (*chal ripoizèt les oxheas da Sibile di Lusignant royinne di Djeruzalem, moite l' an 1187*).

## Nos di des plaeces d' Idje
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** al Coûteure.
** Les ptits  (la-minme: *les ptits djardinâtches*)
** a Aire des Tchamps.
* A vey avou des åbes et des bwès :
** al Bouxhire (la-minme: *Bouchêre*).
** å Tchenoe (la-minme : *Tchènè*).
** Li Tiyoû (la-minme: *Tiyou*)
** Les  ås Pemîs (la-minme: *faches aus pomîs).
* A vey avou des aiwes :
** Les [[Gotale (toponimeye)|Goteas]] (la-minme: *Gouteaus*).
** a [[Mouze]].
** å [[Ri]] (e F. *La Joncquière*).
** Les [[vevî (toponimeye)|Vevîs]] (la-minme: les *Vivîs*).
* A vey avou des rotches :
** Li Trô Mitchå. (la-minme: Trô *Mitchau*).
** Li Trô del [[håye (toponimeye)|Håye]] (la-minme: *Trô d' l' aye*).
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** å [[tchestea (toponimeye)|Tchestea]] Soret.
** a  (la-minme: *Tchestiyon*)
** Les .
** al .
* Les voyes et les rowes.
** å [[hierdå (toponimeye)|Hierdå]] (la-minme: *au yerdau*).
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
**  (la-minme: *Èm'tèm*)
** al  (la-minme: *Dréf*).
** Les  (la-minme: *lôris'')
** Les Grands Rawîs.

## Sourdants
Motî d' Nivele

thumb|Coviete
Li **Motî d' Nivele**, k' el vraiy tite, c' est *“Dictionnaire [[:Wikt:Aclot|aclot]] wallon-français; Parler populaire de Nivelles”*, c' est on motî adjinçné pa Joseph Coppens, et eplaidî pal Rweyåle Federåcion Walone do Braibant, sins date (mins les rcoridjaedjes e rawetes (p. 424) fourît datés do 1î d' decimbe 1952. 

L' accint noté, c' est l' ci d' Nivele.

Li motî d' Nivele, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e scrijha Feller, et enimådjî avou des desséns et des portraits d' Nivele.

Il est rprins sol limero **[O4]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

Il a come pindant li Franwal di Nivele, sicrît på minme diccionairî.

## Kitaeyaedje do live
* Coviete difoûtrinne: On î måke eto kel saetcheu d' portrait, c' est Octave Sanspoux, et k' les desséns sont då Sindicat d' avizance

## Contnou
Houte des mots, des ratourneures et des fråzes, i dene pacô des racsegnes so l' etimolodjeye di sacwants mots. Metans : po . Mins cisse bouye la a kécfeye eto stî critikêye pa les linwincieus, pask' i gn åreut des flotches divins..

## 
* Copeye do motî
* Copeye di scours
Sociolinwince

[thumb|TP d' sociolinwince avou les studiants do Noû-Lovén a [Bietris (avou Yves Gourdin)]]
[thumb|Minme TP, avou [Joseph Lahaye]]
[co l' parey avou [Bernard Louis

Li **sociolinwince**, c' est ene syince ki louke kimint çki les lingaedjes sont djåzés podbon emey les djins ki les pratikèt, nén fok tecnicmint, mins eto sicolodjicmint et dins les diferins léts d' ene societé. Les cis (cenes) ki s' end ocupèt si lomnut . 

## Sacwants esplikêyes
Li sociolinwince pout dmorer ådvins d' on seu lingaedje, et, dabôrd, situdyî li manire di cåzer di trokes d' ådjes (lingaedje del djonnesse, lingaedje des axhlåves), u di trokes sociåles (lingaedje del hôte / lingaedje des ptitès djins), u dins diferinès coines do payis, u dins diferins payis k' on-z î djåze cisse langue la.
 
E walon, metans, li bate di dvize, todi mo spitante, so l' atouwance (sorlon les viyaedjes, les mestîs, tot djåzant ås biesses, ådvins del famile), c' est, pårmint, del sociolinwince. Sifwaitmint, kimint çki les waloncåzants lomnut li lingaedje k' i djåzèt: patwès, walon, walon lidjwès, evnd., d' après la k' i dmorèt.

Po les mancîs lingaedjes, li sociolonwince va studyî, avou,  li raddisté do rescoulaedje des ptitès langues divant li spotchant lingaedje. U, årvierdimint, li ravicaedje des ptits lingaedjes, ki rispitnut dins des noveas dominnes, come sol Daegntoele, pa egzimpe. 

Li soûmint del sociolinwince, c' est l' responda. Dabôrd, gn è pout aveur di l' adire inte çou ki les respondeus dijhnut (metans : "dji sai" u "dji n' sai nén" l' walon) et l' veur (boutans: ratourner e walon ene vintinne di mots d' francès). 
 
Li sociolinwince est diferinne do linwe-ehåyaedje, la ki c' est les linwincieus u les bouteus po on lingaedje ki sayèt di fé bodjî l' societé po-z amidrer si statut, u li manire del djåzer u del sicrire.

Gn a des racsegnes pus speciåles sol walon sol pådje del sociolinwince do walon.

## Istwere del sociolinwince
On rwaite voltî William Labov come l' askepieu del sociolinwince. 
 
El Walonreye, on pout dire ki c' est Michel Francard k' a stî l' enondeu des rcwerances di sociolinwince, e 1987.
 
## Alére
Di l' alére (sol sociolinwince et l' linwe-ehåyaedje) :
* CALVET, L.J. (1974) *Linguistique et colonialisme. Petit traité de glottophagie*. Payot, Paris.
* LABOV, W. (1976) *Sociolinguistique* *Les éditions de minuit*, Paris.
* LABOV, W. (1978) *Le parler ordinaire* *Les éditions de minuit*, Paris.
* CALVET, L.J. (1987) *La guerre des langues et des politiques linguistiques*. Payot, Paris.
* COOPER, R. L. (1989) *Language planning and social change, Cambridge University Press*, New-York.
* LAKOFF, R. T. (2000), *The Language War', University of California Press, Berkeley*, Californeye.
Soce di Racsegnes ås Tourisses

thumb|250px|right|Li soce di racsegne ås tourisse a sovint on buro avou l' essegne "i" ene sadju e corin del veye.

Ene **Soce di Racsegnes ås Tourisses** (on dit eto: **Sindicat d' Avizance**), c' est ene S.N.R., dins ene veye u ene rebanêye comene, ki parpinse tot çou ki sereut clapant po-z assaetchî les tourisses aviè ç' coine la. Dins bråmint des payis, c' est ene administråcion ki s' ocupe di ça, ki s' lome cobén **Buro d' racsegnes ås tourisses**

## Uzaedje do walon pa les soces di racsegnes ås tourisses
On trouve sacwants buros des Sindicats d' Avizance, la k' on pout djåzer walon, come a Rdû
Sacwantès Soces di Racsegnes ås Tourisses eploynut voltî l' walon po-z atôtchî leus djins. Gn a des pådjes so les fis a:
* Hu
* Hermåle-dizo-Hu
* Lidje

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje po les tourisses e walon:
* Bénvnowe a Lidje ! (pådje e walon pol tourisse del veye di Lidje)
* Li waibe do sindicat d' avizance di Hermåle-dizo-Hu
* Pådje poles tourisses del waibe del veye di Hu
Isadora Duncan

thumb|Isadora Duncan

**Isadora Duncan** (San Francisco, 1878 - Nice, 1927), di s' vraiy no **Dora Angela Duncanon**, fourit ene danseuse estazunyinne. 
Ele fourit-st ene des grandes moderniveuse del danse, la k' ele metou sol costé tot çou k' esteut pår academike, po dner pus di liberté eyet d' creyativité åzès årtisses, askepiant insi li danse modiene.

Si vuzion del danse a stou foirt influwenceye pa l' classicisse eyet l' sinsiûlisté di l' årt grek;
dins ses coreyografeyes, ele cwereut après ene årmoneye des coirs, èn omaedje å coir.
Isadora fourit eto l' prumire a-z eployî, come soûmint po ses spectåkes, del muzike di concert, minme si ele n' aveut nén stî scrîte po-z esse dansêye.

Ele vica-st e l' Urope, wice k' elle a cnoxhou ses pus grands succès, bagant a Paris e 1900.
La ele frecanta les djins les pus cnoxhous di si epoke emey les cotuzeus avanciveus; etur zels Lenine eyet les mwaisses mineus bolchevikes.
Ele si maria e 1922 avou on powete rûsse 17 ans pus djonne ki leye; mins ci cial el leya l' anêye d' après et rintrer a Moscou, wice k' i touma dins on grand disbåtchmint eyet fini pa s' touwer e 1925. 

L' estîle da sinne a marké pår les noveas corants del danse, come les cis des danseuses Mary Wigman ou Martha Graham. Elle ourit ene sicole da sinne, eyet cwand li Teyåte des Champs-Elysées a Paris a stî constrût e 1913, li vizaedje da Isadora fourit sculté dins les bas-reliefs på sculteu Antoine Bourdelle ey eto pindowe på pondeu Maurice Denis.

Ele poirtéve sovint des norets d' tiesse avou des grandès trinnes pa drî leye, eyet c' est çou k' a stî l' cåze di s' moirt, cwand si longou noret s' a-st erôlé dins l' aessi del vweteure d' ene amisse, Ivan Falchetto.

Ele sicrijha ene otobiyografeye e francès, *Ma Vie*;
eyet li spoûle di s' vicåreye a stî l' sudjet d' on fîme, *Isadora*, parexhou e 1968.

A s' moirt, Isadora Duncan fourit broûlêye, eyet ses cindes si trovèt e l' aite Père Lachaise a Paris.

### Difoûtrinne hårdêye
*Waibe sol danseuse
Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne

thumb|180px|right|Reclame pol vindaedje
Li **motî d' Bastogne**, k' el tite e francès, c' est ***Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne***, c' est on motî walon-francès k' a rexhou e 1994, sicrît pa Michel Francard, et publiyî ås Eplaidreyes De Boeck å Vî Lovén. 

Ci fourit l' prumî gros motî del Basse Årdene. 

Il est rprins sol limero **[S0]** dins l' djivêye des motîs do walon.

ISBN 2-8041-1957-2

## Sitindêye des rcwerances
Li Motî d' Bastogne est on motî diyalectolodjike, ki prind l' accint d' Bastogne-veye come rahoucant accint. Les accints des viyaedjes did ttåtoû sont dnés e ptitès letes. Astok di Bastogne, li motî rileve eto les mots di Tnîveye (portant dedja ene miete pus lon, et foirt diferin, diyalectolodjicmint), ramexhnés a pårti d' l' ouve da R. Dedoyart.

## Adjinçnaedje do motî d' Bastogne
## Noveatés linwistikes dins l' Motî
Sacwantès noveatés, ritnowes e rfondou, sorvinèt pol prumî côp dins l' Motî d' Bastogne:
* Minme prezintaedje po totes les spotchåves : sipotchêyès voyales des betchetes (betchete ki- / c(o)-, betchete r(i)- / (e)r- et ristitchêyès voyales des mots ki cminçnut pa S + Cossoune.
:*c(u)taper* ()
:*d(u)dins* ()
:*r(u)finde* ()
:*s(u)mince* ()
* Les spotcheyès cognes di ces mots la si scrijhnut sins crole (idêye riprinjhe e rfondou walon):
:*, , , *.
* Rissaetchaedje des halcrosses E divintrins, sins nerén mete ene crole a non-syince.
:doûçmint, croejhler (*creûjler*), ruslî (*rèslî*). Les scrijhaedjes classikes estént:
:*douç'mint, creûj'ler, rus'lî* (avou ene crole).
:*doucemint, creûjeler, russelî* (avou on halcrosse E).
* Rassonraedjes tipografikes.
Ça fwait ki totes les croles si trouvnut å coron d' on ptit mot ki finixh pa ene sipotchåve voyale. Po bén mostrer li discôpaedje del fråze e mots, tchaeke crole est shuvowe d' on blanc tipografike, cobén kel mot d' après kiminçaxhe pa ene voyale:
:Pou dj'_vini ?
:Dj'_a fwin.

## Vindince
Li motî fourit saetchî a 1000 egzimplaires. Troes cints did zels estént vindous sol martchî eternåcionå (linwincieus et univiersités) pa l' eplaideu. Li restant esteut vindou på Muzêye do Pårlaedje do Payis d' Bastogne.

Li live a stî spoujhî so deus ans.

Mågré k' il a stî metou so les fis e 2014, li Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene el replaida a 300 egzimplaires e 2019.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Modêye éndjolike
*  Prezintaedje
* Prezintaedje di sacwantès intrêyes
*
Fråzlete

Ene **fråzlete**, c' est ene troke di mots ki s' comprind tote seule, mins ki vént dins ene pus grande fråze.

Les rîles po plaecî les mots dins ene fråzlete sont studieyes avou les cenes po-z adjincî tote ene fråze (sintake).

## Sôres di fråzletes
* **mwaisse fråzlete**: fråzlete ki fwait soûmint ene fråze la k' i gn a des ôtès aloyeyès fråzletes. (e F. *proposition principale*).
* **aloyeye fråzlete**: fråzlete ki rote come on coplemint (di tins, di såme). (e F. *proposition subordonnée*). Ladvins, gn a les fråzletes infinitives avou "po".
* **[[fråzlete condicionante]]**
** **forveyowe fråzlete**: fråzlete ki cåze d' ene sacwè ki n' såreut ariver, come "si matante end åreut, ci sereut mononke". (e F. *proposition irréelle*). 
* **[[fråzlete rahoucrece]]**: fråzlete aloyeye a on no (e F. *proposition relative*). Ele rishonnnut a l' emantchaedje avou des adrovires.
* **sititcheye fråzlete**: fråzlete sititcheye e mitan del fråze, et waeranteye pa des åtchetes u des tirets.

## Hårdêye difoûtrinne
* Dipus d' racsegnes e walon so sacwantès sôres di fråzletes e walon (e francès).
Teu

Li **Grand Teu** (fr: *Theux*), c' est ene comene rebanêye di Walonreye, el province di Lidje.



thumb|centré|On tchestea a '''Teu'''.

## Ban d' Teu
* Teu 
* El Ré
* Poleur
** Tchonster

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene

## Referinces
Teu (viyaedje)

**Teu** (fr: *Theux*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **4910** (vî limero **4870**)
* Limero diyalectolodjike: **Ve&nbsp;33**

Teu est raiwî pa l' aiwe di Hoûgne.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Teu.
### Hamteas
* Frantchîmont, li viyaedje des 600 Frantchîmontwès (pitite årmêye di k' a batou l' Duk di Bourgogne).
Abdjade

Èn **abdjade** c' est on sistinme di scrijhaedje wice k' on note fok les cossounes (al diferince d' èn alfabet wice k' on note eto les voyales); les pus cnoxhous estant l' alfabet arabe eyet ebreu.
Li no *abdjade* (u *abjad*) vént do vî ôre des letes do scrijhaedje arabe: alef, ba, jim, dal,...

Tos les abdjades ki sont cnoxhous sont des sistinmes di scrijhaedje ahivés po scrire on lingaedje semitike, eyet i dschindèt tos do scrijhaedje *lineyaire bijhrece*.
Çoula c' est paski les lingaedjes semitikes, di pal morfolodjeye di ces lingaedjes la, n' ont sovint nén mezåjhe di noter les coûtès voyales.
Li maltès est li seu lingaedje del famile semitike ki n' si scrît nén avou èn abdjade, mins il a eto bråmint do motî eyet del croejhete romane.

L' alfabet arabe a stî stindou avou bråmint des senes di pus po l' adapter a ds ôtes lingaedjes, çou ki fwait ki, dins l' uzaedje k' end est fwait po ces lingaedjes la, c' est pus èn alfabet k' èn abdjade.
Pareymint, li scrijhaedje ebreu eto note les voyales cwand il est eployî po scrire li yidish.

Li scrijhaedje tifinar esteut, dins l' vî vî tins, eployî come èn abdjade avou; mins enute ç' a divnou èn alfabet, wice ki les voyales sont notêyes.

C' est interessant di rlever eto ki bråmint des alfabets eployîs asteure (latén, grek, cirilike) dischindèt do scrijhaedje fenicyin, k' esteu-st èn abdjade; mins i fourît stindous eyet adaptés po les ôtes lingaedjes eyet des senes eployîs po noter les voyales.

## Djivêye des abdjades
* arabe
* ebreu
* ougaritike
* fenicyin
* nabateyin
* siriake
* libike (les tifinar do vî vî tins)
Drapea

thumb|håynaedje do drapea walon a l' Elizete
On **drapea** (ossu, divinltins, ene **åbarone**), c' est on boket d' toele, sovint metou so ene sititche di bwès, k' est l' essegne d' on payis, d' ene contrêye, d' ene soce. 


Drapeas bedje et marokin mer.jpg|drapeas bedje et marokin divant l' Oceyan atlantike


## Vey eto
* Drapeas del Daegne
Påye di Nîmegue

Li **Påye di Nîmegue** fourit sinêye li 10 d' awousse 1678 a Nîmegue (Bas Payis), inte li France eyet les Provinces Uneyes (a ç' moumint la aloyeyes a l' Espagne), po fini li guere di Holande.
C' est adon ki les viyaedjes del Walonreye di France (Bote di Djivet) vont divni francès.

I s' adjixha d' ene *blanke påye*; Louwis 14 rinda Måstrek eyet li principåté d' Orandje, kel France ocupéve dispoy 1672, ey eto leyî les foites-plaeces di Tchålerwè, Binche, Ate, Audenarde eyet Courtrai. 
Come compinsåcion, li France riçuva del Sipagne li Franke Conteye, l' Artwès, Lonwi, Fribourg-en-Brisgau, les foites-plaeces flamindes di Cassel, Bayeu, Ypres, Werwick eyet Warneton, avou Cambrai, Bouchain, Condé-so-Escô eyet Bavai, e Hinnot.
Çoula rinda li frontire inte li France eyet les Bas Payis pus droete eyet avou moens d' inclawes.

Li påye di Nîmegue fourit completêye pa èn ôte traité siné li 5 di fevrî 1679 inte li France, li Suwede eyet l' Impreur, ki fjha li *statu quo ante*, eyet onk kel France impôza å Daenmåtche e moes d' nôvimbe del minme anêye.

## Bibiografeye

* Lucien Bély, *Les Relations internationales en Europe, XVIIe–XVIIIe siècles*, PUF, 1998 (2inme epl.) ISBN 2-13-044355-9
* Nelly Gissard d'Albissin, *Genèse de la frontière franco-belge: les variations des limites septentrionales de 1659 à 1789*, Picard, 1970
* Paul Sonnino, *Louis XIV and the Origins of the Dutch War*, Cambridge University Press, 2003 (3inme epl.)
Xhinaedje di brut

Li **xhinaedje d' on brut**, c' est ene fråze, sovint k' on dit sacwants côps en erote, ki rshonne a on brut, copurade a on xhuflaedje di moxhon.
## Xhinaedje di xhuflas d' moxhons
* colon mansåd: Boute co on côp, Tetene, boute.
* fåbite : Fi di Diu ! fi di Diu ! bele betcheye bele betcheye !
* måvi: Tchiritchitchi dia dia dai, Batisse Cadia !
* mazindje : Coucou, mazindje, Ki ti n' tén dj', T' as magnî m' tåte A brimbådes; ti mel rindrès A ptits bokets Ou ti m' dirès Cwand dji m' mareyrè. 
* ôrimiele : Gn a-t i co des ceréjhes å bos ? :: C' est nén por vos, c' est po m' gaviot. Gn a des ôtes xhinaedjes sol pådje di l' ôrimiele.
* pénson : sôres di pénsons lomés pa leus xhuflaedjes : 
** vidiu (*vîdiû*, *vîdieû*, *vîdië*, *vîdju*, *vridju*).
*** Crotchet vidiu ! Ratchatcha vidiu ! vidiu Batiscucwi !
** Ritchitchi Batisse mayeur.
** récipiew (*ricipiew*).
* roytea : Eco des pus ptites ! eco des pus ptites ! eco des pus ptites !

## Xhinaedjes d' ôtes bruts
* Brut d' on trin al wapeur : Dj' a foit a fé, dj' a foit a fé, dj' a foit a fé.
1678

## Etrevéns
* li dutcheye di Bouyon est prinjhe pås Francès. Ele dimorrè schåyeye do restant del Walonreye disk' å Redjime francès.
* 10 d' awousse: sinaedje del Påye di Nîmegue

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Tchamosseure del pea

thumb|tchamosseures des årteas 
Les **tchamosseures del pea**, c' est des maladeyes del pea des djins et des biesses, kel cåze, c' est des tchampions microscopikes

Ele cåzèt les diermifitôzes.

## Sacwants sôres
* *[[Trichophyton verrucosum]]*, *T. mentagrophytes*, *T. equinum*
* *Microsporum gypseum*, *M. canis*, *M. nanum*
Tchamosseure

thumb|250px|right|(vetes et rodjès) tchamosseures sol boure 
Ene **tchamosseure**, c' est ene plante microscopike foirt simpe, sovint a ene celule, sins clorofile, ki vént dins les crowès plaeces sins air, aprume s' il î fwait tchôd. 

Ele fwait pårteye des tchampions.

Les tchamosseures, c' est eto l' cåze di sacwantès maladeyes del pea (des djins u des biesses u des plantes). Mins eto do timprou pourixhmint des fruts.
1670

16inme sieke | **[[17inme sieke]]** | 18inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1650 | anêyes 1660 | **[[anêyes 1670]]** | anêyes 1680 | anêyes 1690



1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | **1670** | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1670 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Harloucrale

thumb|Bokets di souwêyès raecinêyes

Li **harloucrale** u **peme di tchén**, c' est ene plante ås fortchowès raecenes ki crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer. Li raecinêye pout esse rimetowe å coir d' ene djin, avou deus djambes, et l' bodje.

 *Mandragora spp* 

Famile : crompiracêyes

## Uzaedjes
A cåze del cogne di ses raecinêyes, on s' end a siervou dispu l' vî vî tins, come emacralant prodût.

Come yebe ås maladeyes, on s' sieve di té fwait avou les parbolowès raecinêyes, come reschandixhant rméde. Ezès payis do Magreb, ele si vind, co å 21inme sieke, a tos les martchands d' yebe å maladeyes. Elle contént d' l' atropene, k' alårdjixh li poupåd d' l' ouy.

## Sourdants & pî-notes
Codjowaedje viker

[thumb|[Avrè, cwadran solaire]]

Li **codjowaedje di "viker"** est on codjowaedje erîlé del prumire troke da Hendschel. Eto, i s' va codjower come "bouter".

Nerén, li dierinne cossoune do bodje, li **K**, va divni **C** divant li voyale A (nos vicans), et divant ene cossoune (dji vicrè co), (i vicnut vîs), sorlon les rîles di scrijhaedje do son K.

*Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deujhinme troke, sol piceure di «[[Codjowaedje loukî|loukî]]»*.

## Kékes viebes ki s' codjowèt come "viker"
* , , , .
* , .
* , , .
* .
* , .
* , .
* , , 
* , .
* .
* , .
* , .

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "viker" 
*
Sordjoû

thumb|250px|sordjoû des rwenes rominnes di Volubilisse, e Marok

On **sordjoû**, e fotografeye, c' est on portrait saetchî cwand ene loumire loume did pa padrî so çou k' on vout fotografyî, dismetant ki l' aparey (u l' fimrece) riwaite li sourdant del loumire. Ça fwait ki çou k' on vout prinde e portrait est metou inte les deus. Dabôrd, i va rexhe come ene ombrire.

## Condicions des sordjoûs
thumb|100px|left| 
Come li mwaisse-sudjet aparexhe come ene ombrire, les detays èn sont nén veyåves, eyet li contrasse inte çou k' est loumé et çou k' est e spexheur est pus grand, çou ki mete en avant les fômes eyet les cotoûs.
Sovint, c' est l' solo (copurade cwand i s' leve ou s' coûtchî) k' est l' sourdant del loumire; mins ça pout esse eto ene foite lampe pa drî l' mwaisse-sudjet, po les fotos e studio, u minme ene loumire d' airaedje, cwand l' aparey si trouve dins ene coine wice k' i fwait pus spès.

## Sôres di fotos e sordjoû

### Sordjoûs rcwerous et sordjoûs haeyis
thumb|150px| 
A cåze del loumance do sourdant d' loumire, i fåt pa côps djouwer avou l' båcnire di l' aparey po bén fé les fotos:
* Si on vout prinde li sudjet comifåt. Adon, i fåt drovi pus foirt li trô del båkete di l' aparey. L' erî-fond serè foirt clair.
* Si on vout prinde li sudjet come ene ombrire, dins ene bele loumire d' erî-fond, adon, i fåt rserer l' diyafrague.

### Sacwantès fotos ki n' vont bén k' e sordjoû

* Sibarantès fotos d' djins (on n' vout nén k' on voeye leu vizaedje; leu-z ombion doet esse ewaerant).
* Po vey les ombraedjes ki sont d' vosse costé (li seul moyén di bén vey des consires, metans).
* Åbes, montinnes, evnd, k' ont des clapantès cognes.

## Tecnike do prindaedje des sordjoûs

### Avou les apareys å fime
thumb|250px|A Amersfrane, e Marok, ene montinne ki rshonne a ene catedråle 
So ls apareys k' on pout régler lu-minme, vos ecådrez vosse portrait, eyet li loumire k' arive sol celule di mzurmint vos va mostrer li drovaedje del båkete di vost aparey. Mins si vos l' leyîz insi, les plaeces avou del loumire seront bråmint trop claires. I fåt passer å réglaedje al mwin (ki va bouter å pus sovint å cintinme di sgonde), et fé on drovaedje deus a cwate côps pus stroet kel ci ki vos åreut dné ene foto otomatike å cintinme di sgonde. Les ombraedjes seront co bråmint pus noers (mins ça, on nd a d' keure), mins adon, les plaeces avou del loumire åront leus vraiyès coleurs. Si c' est l' sudjet ki vos vloz bén nete, i fåt fé å rvier (diyafrague deus côps pus lådje drovou).

So des apareys k' i gn a, gn a on boton po dmorer en otomatike, mins prinde djusse li mitan u l' cwårt del loumire k' el celule aveut mzuré (po les soleas-djus). Po les sudjets e sordjoû, i fåt tourner l' boton årvier (li dobe u deus côps l' dobe di loumire).

### Avou les apareys sins fimes (éndjolikes)
thumb|left| 

I vos fåt tchôkî sol boton "Menu", la k' vos ploz candjî l' espôzicion (pus foite u moens foite). I fåt schaper vosse tchuze (boton "i va").

Po des sudjets dins l' sordjoû, gn a èn ôte réglaedje lomé *spot*. Vos l' boutez; vos schapez vosse tchuze, pus vos metoz vosse sudjet bén å mitan del waitroûle. L' aparey ni va aconter kel loumire k' i gn a å mitan do sudjet.
Louis Sohy

thumb|150px|left|Dessinaedje da Marianne Fauconnier

**Louis Sohy** a skepyî e 1907 (a Boufiou) et a morou e 1977. C' esteut on  scrijheu e walon do payis d' Tchålerwè (Djilî). Il a scrît do teyåte et des foirt sipitants racontaedjes so les djeus d' efants. Mins il est aprume conoxhou long et lådje po s' live so ses sovnances come prijhnî e l' Almagne tins del guere di 1940-1945: «Sôdård di 40».

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje då Louwis Sohy
Cougnou

On **cougnou**, c' est ene mitchotreye di Noyé, fwaite avou ene fene påsse, pus longowe ki lådje, avou deus ptits botons ås dbouts. E sacwantès plaeces, li cougnou aveut l' cogne d'&nbsp;on boulome.

Å mitan do cougnou, on mete ene cacaye d'&nbsp;årzeye k' on loméve li **botroûle do cougnou**.

## Spårdaedje et lomaedje
C' est ene påstedjreye di Walonreye eyet d' Picårdeye et l' Tchampagne di France.

El Walonreye walon-cåzante, on l' lome , ki s' prononce eto: , , cougnô, cougno, cugnô, keugnô, cougneû, cugneu, kègneu, cugnèt, cugnon, cugnan.

El Picårdeye di France, on l' lome e picård «».

E tchampnwès, «».


File:Cougnou.jpg|avou grosse botroûle
File:Queniole.jpg|al môde di Picårdeye di France
File:Quenieu.jpg|al môde del Tchampagne


## Li botroûle do cougnou
thumb|Sacwantès sôres di botroûles di cougnou 
Å cmince, c' esteut on simmpe rond d' taexhon. Après, on-z a fwait des desséns dsu. 
Elle aveut on no a tchaeke plaece.

### e payis walon
* , no foirt corant a Tchålerwè (dizo disfondowe *boutroûle*).
* .
*  (a Sombrefe).
*  (e payis d' Lidje).
* .
*  (al Lovire).

### e payis picård
*  (a Opchie).
*  (a Famiyeurû).
*  (a Ouboû)
*  (a Boussu).

## Les uzances a vey avou l' cougnou
E payis d' Djodogne, c' est li **Ptit Noyé** ki passe des cougnous ås efants li nute di Noyé.
 
## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Li rcete des cougnous
* "Les beas cougnous del boune cinsresse", ene vraiye istwere di Noyé e payis d' Djodogne 

## Sourdants
Bourdon

* Insekes
** Bourdon ou malton (*Bombus spp.* et des ôtes sôres di deus-aiyes)
** Bourdon, ou grosse moxhe, on måye di moxhe al låme (*Apis mellifera*)
* grosse clotche, come end a ene a Tchålerwè
** El Bourdon (gazete) (lomêye a cåze di cisse grosse clotche la)

## Pwaire minimom
* Bordon (baston)
Lixhe

**Lixhe** (Ny *Lieze*, so plaece, on prononce *Lihe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vizé.

* Limero del posse: **4600** (vî limero **4551**)
* Limero diyalectolodjike: **L 10**

## Nos di des plaeces di Lixhe
* e bwès di Lwene; 
* a Nivele (Nivele-so-Mouze).

## Djeyografeye
Lixhe est metowe so Mouze. Ça a stî on ptit cinte di batelreye. 

## Istwere
Li signeurreye di Nivele et Lixhe esteut då Prince-eveke di Lidje, mins elle a stî vindowe e 1619. 

## Economeye
* Industreyes: cimintreyes, cårire di croye.
Bolet baron

Li **bolet baron**, c' est on tchampion des bwès.

## Discrijhaedje
Ci tchampion la a on tchapea djaene citron, ki dvént djaene d' ôr et pu si taetche coleur d' orindjêy erunixheure e divnant pus vî, k' a des tubes avou des pôres djaenes vifs et on pî ponctuwé di djaene orindjé a orindje rodjasse. I crexhe padzo les åbes a foyes principålmint dzo les hesses et les tchinnes. 
Tot l' tchampion bleuwi foitmint a l' côpe.

## Eployaedje
Come si couzin li bolet a rodje pî, li bolet baron est magnåve après aveur pris l' précôcion di l' bén cure (ledjirmint tocsike cru).
Målureuzmint, il est råle el Walonreye et po l' waeranti il est consyî di nel nén code.