open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Awan (viyaedje)

thumb|Tchapele a Awan
**Awan** (fr: *Awans*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

* Limero del posse: **4340** (vî limero **4341**)
* Limero diyalectolodjike: **L 47**
Clouctea

On **clouctea** (on dit eto **clouctrê**, **clouk**, **cwåkea**, **cloukete**, **clotchteu**, **lurtea** u **houlpea**, c' est ene sôre di ptit crapåd, ki fwait des "clouk, clouk", al nute, a l' esté, et ki dmeure dins les vîs meurs. 

 *Alytes obstetricans*

*Les djins d' [[Måjhret]] sont spotés "les Cloucteas" (la-minme : "*Cloupias*")*.

## Discrijhaedje
C' est des ptitès glumiantès biesses, ki n' sont nén pus k' 5 cintimetes longues. Li dzeu do coir est grijhåsse, avou tos ptits nocrês. Li dzo est brun schite.

thumb|''Alytes obstetricans''
## Mopliyaedje
Après l' adjermelaedje, li måye wåde les oûs sor lu. End a 70 a 80. Il î dmorront disk' å discloyaedje, la k' il irè mete les maclotes e l' aiwe.

## Dispårdaedje
thumb|left|Dispårdaedje do clouctea
Li clouctea, c' est ene biesse k' on n' trouve k' e sacwantès coines di l' Urope. Foû del Walonreye, on l' rescontere el France, el Swisse, e l' Espagne ey å Portugal, al Bijhe, et tot do long del Mîtrinne Mer (mins nén disk' å Stroet d' Djibraltar). E l' Almagne, end a sol hintche erive do Rin, et disk' ås tienes del Basse-Sake.

## No dins des ôtes lingaedjes
* e l' almand corant :  (rinne ås "gloks").

## Sourdants
Landene

**Landene** (fr: *Landenne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.

* Limero del posse: **5300** (vî limero **3400**)
* Limero diyalectolodjike: **H 35**

Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas loukîz e motî.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Andenne Online : les noveles sol comene d' Andene
* Waibe del comene
Rôcou

**Rôcou**  (fr: *Rocourt)* c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.

* Limero del posse: **4000** (vî limero **4420**)
* Limero diyalectolodjike: **L 37**

Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas loukîz e motî.

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon : c' est la ki Mariette Vignette a vnou å monde.
## Refrencement
Rîle tipografike Francård

Li **rîle tipografike Francård**, c' est ene piceure po-z enairer les scrijhaedjes e walon, tot metant èn espåce, a tot côp bon, dirî tchaeke apostrofe.

## Istwere di l' atuze
Li rîle a stî atåvlêye pa Michel Francard et aplikêye dispu 1994 el rivuwe Singulîs pu dins l' Motî d' Bastogne.

Elle a stî rprinjhe e rfondou dispu li cminçmint, e 1996.

## Avantaedjes
A pårti d' l' arivêye des rcoridjreces otomatikes so les programes aspougneus d' tecses des copiutreces, li rîle da Francard permeteut, e-n ene houbonde, di mete d' adrame les spåces tipografikes di tolminme ké tecse e walon, sicrît sins crolete divintrinne ni coron-stitchete.

## Manaedjmint di l' apostrofe e sistinme Feller

Dins les sistinmes Feller classikes, gn aveut sovint des espåces divant cossoune 
:li fi di m'_pa
mins nén divant voyale
:dj'a fwin.
Gn aveut bråmint des croles divintrinnes.
:elle est m'nowe (elle est vnowe).
Li corwaitaedje des troes sacwè n' esteut nén åjhey, çou ki minéve a des droles di tipografeyes, la k' des mots estént côpés a deus pa ene crole divintrinne. Les meyeus scrijheus et les pus felès soces di belès letes ont-st eplaidî des scrijhaedjes avou des sfwaitès flotches.
Espåce (tipografeye)

Èn **espåce** (on dit eto on **blanc** ou on **vude**) c' est ene convincion tipografike po mostrer l' dispårtaedje etur les mots cwand i sont scrîts (ça fwait ki, c' est eto on sene di pontiaedje, minme si on nel voet nén).

Les vudes inte les mots sont-st eployés enute dins l' pupårt des alfabets, apus k' dins li scrijhaedje do chinwès et do djaponès (dins l' corêyin modiene on-z eploye asteure des blancs).

Dins l' tins on n' eployive nén d' espåces e latén, mins purade des ponts å mitan, ou simplumint rén; ci n' est k' viè l' 6inme—8inme sieke k' on-z a eployî les espåces.
Dins les scrijhaedjes semitikes (come les alfabets arabe, ebreu, fenicyin), ki n' notèt nén les voyales, on-z a todi eployî des vudes po separer les mots, la k' ça sereut trop målåjhey ôtrumint.
Ça fwait k' l' alfabet latén, k' a stî copyî do fenicyin, a pierdou les espåces poy les rprinde des siekes pus tård.

So les copiutreces i gn a sacwantès sôres diferinnes d' espåces:

* l' espåce simpe (U+0020), k' a-st ene valixhance semantike
* l' espåce nén côpåve (U+00A0), ki dene l' infôrmåcion k' on n' pout nén côper l' fén del roye a cisse plaece la (c' est cila k' on-z eploye e boune tipografeye walone po mete après l' apostrofe).
* espåce di lårdjeu do N (U+2002), blanc tipografike 
* espåce di lårdjeu do M (U+2003), blanc tipografike 
* espåce di lårdjeu 1/3 M (U+2004), blanc tipografike 
* espåce di lårdjeu 1/4 M (U+2005), blanc tipografike 
* espåce di lårdjeu 1/6 N (U+2006), blanc tipografike 
* espåce po les tåvleas (U+2007), blanc tipografike del lårdjeu eployeye po les chifes dins ene fonte di lårdjeu ewale
* espåce di pontiaedje (U+2008), blanc tipografike del minme lårdjeu ki les féns senes di pontiaedje (come li coma, li pont ou l' pont-coma)
* fén espåce (U+2009), blanc tipografike foirt fén
* espåce come on tchvea (U+200A), blanc tipografike co pus fén
* espåce di lårdjeu 0 (U+200B), i n' a pont d' veyåve vude, mins permete d' ecôder l' semantike po dispårti les mots; i pout eto divni veyåve dins on tecse djustifyî
* fén espåce nén côpåve (U+202F), blanc tipografike nén côpåve
* simbole d' espåce (U+2420), simbole po håyner on blanc (ki normålmint n' si voet nén)
* espåce ideyografike (U+3000), blanc tipografike di dobe lårdjeu, del lårdjeu d' èn ideyografe chinwès, di manire a wårder l' aroymint des caracteres.
* dimey espåce ideyografike (U+303F), blanc tipografike ki fwait l' mitan del lårdjeu d' èn ideyografe chinwès
* espåce nén côpåve di lårdjeu 0 (U+FEFF)

dins l' ecôdaedje electronike d' on tecse, on n' doet eployî ki l' espåce simpe (U+0020) et l' espåce nén côpåve (U+00A0); po des lingaedjes normålmint sins vudes, on pout eto eployî l' espåce di lårdjeu 0 (U+200B) po mårker les frontires des mots;
tos les ôtes ni s' divèt nén eployî po-z ecôder on tecse, mins seulmint pol tipografeye (dj' ô bén, eployîs påzès programes å moumint di håyner ou d' imprimer).
Cawete -iner

Li **cawete -iner**, c' est ene raptitixhante cawete di viebes.

Li bodje pout esse : 
* on viebe 
** tuzer => tuziner
** raezer => raeziner 
* on no 
** Mouze => mouziner
** cope => copiner.
 
Les viebes avou l' cawete -iner si codjownut come "copiner".
 
Li cawete -iner si rcandje pacô e cawete -ner, et dner des dobès rfondowes
.
Codjowaedje copiner

Li **codjowaedje di copiner**, c' est come li ci d' bouter, mins avou on candjmint d' voyale å singulî di l' indicatif prezintrece, do suddjonctif prezintrece et do cmandeu (cloyowès sillabes å coron).
A ces tins la, li bodje divént **copen-**
* dji copene, i copene, ele copene.
* ti copenes.
Gn a nou candjmint d' voyale dins les cloyowès sillabes divintrinnes :
* dji copinrè (prononcî "*copin'rè*")
* dji copinreu (prononcî "*copin'reû*")
Les viebes ki shuvnut ci codjowaedje la, c' est å pus sovint des viebes bastis avou l' cawete -iner. Mins gn a eto des viebes ki l' shuvion -iner est dins l' bodje lu-minme (diner, rwiner,). Les noûs viebes intrés e walon e 20inme sieke shuvnut eto ci codjowaedje la (machiner, patiner, mådjiner, rafiner, boubiner)

Gn a eto ene trokete di viebes ki n' ont nén -iner e coron, mins **-irer, -imer, -iler**.

## Sacwants viebes di cisse sôre la
### Viebes avou -iner.
* "Vîs" viebes.
** .
** .
** .
** .
** .
** .
** .
** , .
** .
** .
** .
** .
* Noûs viebes (moussîs e lingaedje walon e 19inme et purade 20inme sieke).
** .
** .
** .
** 
** .
** .
** .
** .
** .

### Ôtes corons
Sacwants viebes avou -i- + Cossoune + cawete -er ont stî on moumint rindjîs dins les codjowaedjes "copiner". Pu rimetous avou on codjowaedje normå. 
* viebes avou -irer : 
** , , , 
** , , 
* viebe avou -imer 
** . 
** .
* viebe avou -iler.
**  (aler rade),  (passer onk après l' ôte).

## [[Dobès rfondowes]].
E sacwants viebes, li cawete -iner si pout spotchî, et divni -ner: raezner / raeziner, rouziner / rouzner.

## Dins les accints do walon
* E Payis d' Lidje, les viebes come "copiner" si cdujhèt come e rfondou, mins on-z a eto pacô on candjmint d' voyale åvou l' bodje B (futurrece et condicioneu : 
:hiner; dji *hène*, dji ***hèn'rè***.
Dins les codjowaedjes da Stasse, li modele , c' est hiner (p. 42). Gn a 40 viebes di cisse sôre la (so åk come 2200, dj' ô bén 3 åcint).
Bråmint di ces viebes si polèt eto codjower avou ene moyeye cawete (-êye)
:dji *gruzinêye*.
* E Payis d' Nameur, ey el Basse-Årdene ey e Coûtchant walon, les viebes come "copiner" ni candjèt nén d' voyale.
:copiner : dji *copine*, dji copinrè.
Portant, dins les sustantifs, gn a cobén on candjmint d' voyale (eg: *dji copine*, mins *one copène*), copurade so Nameur et Tchålerwè (loukîz al mape ALW 1.35.).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "copiner"
* Tåvlea do codjowaedje di "diner"
*
Råcoû

thumb|eglijhe 
**Råcoû** (F. *Racour*, nl. *Raatshoven*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Lîssin, el province di Lidje
* Limeros del posse :
** asteure : **4287**.
** davance : **5968**.
* Limero diyalectolodjike : **W 2**.
* Arondixhmint : Wareme.
* Lomaedje des djins : 
** les Råcotês.
** Sipotaedje: les Chåchås. 

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Råcoû|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Råcoû
thumb|Plake del Plaece Sint Cristofe 

* A Nåtsibosse.
* Al Fossegate (ridoblant aplacaedje do no walon "fosse" avou l' minme no flamind "gat").
* Al Krezbôme (so plaece: *krèzboûm*, flamind Kruisboom, åbe del croejhlåde).
* al Ferteråy.
* li voye di Lande (so plaece: *Londe*).
* li Bracåte
* pî-sinte al diele

## Lingaedje des djins.
Les djins cåzént flamind el Moyinådje (did la bråmint des nos d' plaeces flaminds, riwalnijhîs).

## Tuzance walone.
* Sicrijhaedje e walon "Plaece Sint Cristofe".
* Dijhaedje des Råcotês :
:Bondjoû, m' feye (ås båsheles); bondjoû, m' gueuye (ås valets).
Pré (toponimeye)

Pådje avou les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot  **[[pré]]** et ses parints : **preyea**, **preyale**, **praireye**,  **preyon**

thumb
[thumb|[Pråyon, hamtea di Foret-dlé-Tchôfontinne, vout dire eto "pitit pré"]]

Gn a eto des plaeces ki c' esteut des prés ki s' lomnut han eyet broû(s).

## Viyaedjes et hamteas avou "pré"
* Bounîpré
* El Presgå
* Li Noû Pré.
* Lompré-el-Fagne
* Lompré-el-Fåmene
* Hamîpré
* Måbompré
* Målimpré
* Noyaipré
* Ompré

## Nos d' plaeces avou "pré"
* Adjinçaedje latén
** a Engroe : les prés do Stokea, do Viabout, del Fosse, li pré d' ås Deus Oûtes, li grand pré å molén di Spitindje, les prés do Himbri et les prés d' å Voyea
** A Mårcin: li pré Djadin; li Pré Melåd; li Pré Pirote
** A Noveye-dilé-Bwès: li Pré ås Pådjes
** A Transene: li Pré Douni
* Aplacaedje tîxhon
** a Bayamont: Waeripré
** A Mårcin: Ramompré
** a Ôtchamp: Hermampré
** a Pelinne: Erbåpré

## Nos d' plaeces avou "preyale"
* a Mårcin: e Preyale.
* a Corti-Wodon: ri a Preyale.

## Nos d' plaeces avou "preyea"

* a Bévurcé: e Preyea (F. *Préaiz*, so plaece: *o prèyê*).
* a Verlinne-dlé-L'-Tchestea: Li preyea (F. *Préai*).

## Nos d' plaeces avou "praireye"
* a  Transene: Li Praireye (so plaece: *la Prêrîe*).

## Nos d' plaeces avou "preyon"
* a Foret-dlé-Tchôfontinne: Pråyon (= Preyon).

## Nos d' plaeces avou "preyisse"
* Bwès d' Preyisse a Påye.
Vaxhå (aiwe)

L' aiwe di **Vaxhå** (fr: *le Vachau*) c' est ene aiwe del Walonreye ki s' egolene dins Lesse.

Ele prind sourd nén lon do hamtea di Havsin (a ene dozinne di kilometes å sudess di Cînè), passer pa Bouxhonveye (viyaedje di Rotchfoirt), Frandeu, Lalou, Bricmont (tos troes hamteas d' Malåtchî) et Djamblene (hamtea pa dvant Viyé-so-Lesse) wice ki l' aiwe s' egolene dins Lesse.
Havsin

**Havsin** (fr: *Haversin*), c' est on hamtea di Strintchamp, nén lon do sourd di Vaxhå.

C' est la k' gn a l' gåre di trin sol voye Nameur-Lussimbork. Eto, Havsin est pus cnoxhou ki Strintchamp.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Havsin
### Hamteas
* Hé

## Tuzance walone
thumb|right|coviete di ''«Des gens d' ici racontent»'' 
Live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins di Strintchamp, d' Havsin, des Basses et d' Hé (et eto di Bouxhonveye et d' Malåtchî) : *"Des gens d' ici racontent"*, eplaidî pa *Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg*; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).
Viyé-dvant-Ôrvå

**Viyé-dvant-Ôrvå** (la minme: *Vilé-dvant-Orvau*, fr: *Villers-devant-Orval*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Floravile.

* Limero del posse: **6823** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Vi 25**

### Nos d' plaeces di Viyé-dvant-Ôrvå
* Mohimont
* Monleyon
Viyé-so-Lesse

thumb|eglijhe 
**Viyé-so-Lesse** (F. *Villers-sur-Lesse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur
* Limeros del posse :
** asteure : **5580**.
** davance : **5420**.
* Limero diyalectolodjike : **D 87**.
* Arondixhmint : Dinant
* Sipotaedje des djins : 
** les Xhinåds (la-minme: *Chinârds*) 
** les Coirnayes.
** A Djamblene : les Moxhons d' toet.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Viyé|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Viyé-so-Lesse.
### Hamteas
thumb|tchapele et aite di Djamblene 
* Djinîmont (dins ene fråze *a Gngnîmont*, F. *Genimont*).
* Djambijhoûle (la-minme: *Djamb'joûle*, F. *Jambjoul*).
* Djamblene (la-minme: *Djamblène*, F. *Jambline*).
* Cinse di Nanfale (F. *Namphale*).
* Nåron (la-minme: *Nauron*, F. *Naron*).
* Vignêye (a Vgnêye).

### Ôtès plaeces
thumb|Li Louwete 
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Li grande Préle.
** Li Grand Paxhi.
** Djamblene-les-Bounîs.
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Al Grosse Håye, Al Frexhe Håye.
** Å Rond Tchinne 
** Bwès des Falijhes; Bwès d' Nåron.
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Cinse di Vatchåd.
** Al Brictreye.
* A vey avou des aiwes : 
** Li Vaxhå (ri).
** Ribåfontinne 
* A vey avou les tienes et les vås :
** Trivå 
* A vey avou des rotches :
** Les Falijhes.
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Li Rovia.
** Louwete.

## Djeyografeye
thumb|Ravel, fwait so l' ancyinne voye di tchmin d' fier 
Raiweye pa l' Aiwe di Lesse.

## Voyes di comunicåcions
Gn a veut ene gåre di trin, la kel Rwè Albert dischindeut po-z aler a Ciergnon.
Wavreye

**Wavreye** (e sistinme Feller, *Wavrèye*, fr: *Wavreille*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt.

thumb|Viyaedje d' å lon

## Etimolodjeye
Li pus simpe des esplikêyes etimolodjikes, c' est l' bodje «(w)åve» (come Åve) avou l' cawete -eye; adon, pitit Åve.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5580**
** Di 1969 a 1977: **5431**
* Limero diyalectolodjike: **D 102**.
* Arondixhmint: Dinant
* Sipotaedje des djins did la: les Panses d' Araegne (la-minme: *panses d' èrègne*.

## Nos d' plaece di Wavreye
Kékes nos d' plaece di Wavreye
### Hamteas
* Belvå (davance, on hamtea metou mitan so Wavreye, mitan so Stegne)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des aiwes:
** ri d' Fåle (k' î prind sourd).

## Tuzance walone
Gn av ene dramatike ki djouwéve e walon. Dins les anêyes 2020, ele s' a maxhî avou l' cene di Rotchfoirt.  

## Sourdants
Viyé-les-Hesses

**Viyé-les-Hesses** (la minme, e sistinme Feller: *Vilé-lès-Ès’*, fr: *Villers-lez-Heest*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele comene des des Brouyires.

* Limeros del posse:
** asteure: **5080**
** di 1969 a 1977: **5842**
* Limero diyalectolodjike: **Na 36**.
* Arondixhmint: Nameur

## Nos di des plaeces di Viyé-les-Hesses
thumb
* Dizo l' Bwès

## Istwere
Gn ava des djins d' Vilé-dlé-Hesse po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.

## Rilomés dmorants
Paul Gilles î a skepyî li 10 d' octôbe 1930.

## Sourdant
Tieuziye

**Tieuziye** (fr: *Thieusies*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sougniye

thumb|Tchapele dol voye di Castia

* Limero del posse: **7061** (vî limero **7461**)
* Limero diyalectolodjike: **S 27**
Nåsse

**Nåsse** (so plaece *Naus’*, fr: *Naast*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sougniye.

* Limero del posse: **7062** (vî limero **7401**)
* Limero diyalectolodjike: **S 22**
Joseph Defrecheux

**Joseph Defrecheux** a skepyî e 1853 ey a morou e 1921.

C' esteut on diccionairî lidjwès. 

Il a stî bibliotekî, et vice-prezidint del SLLW. 

On lyi doet: «*[[Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux|Recueil de comparaisons populaires wallonnes]]*» (1886) eyet “*[[Motlî Joseph Defrecheux so les biesses|Vocabulaire des noms wallons d'animaux]]*” (1890). 

Il a-st askepyî, avou Oscar Colson eyet Georges Willame, li rvuwe "Wallonia".

C' esteut l' deujhinme fi da Nicolas Defrecheux.
Georges Willame

**Georges Willame** a skepyî li 9 di djulete 1863; il a morou li 10 di fevrî 1917.

C' esteut on scrijheu e walon, ki sinéve cobén dizo les nos d' pene di «Stoisy» et «Gamin». 

Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.

Il a eto scrît e francès et fé des rcwerances so l' Istwere.

Di s' mestî, i fourit hôt fonccionaire a Brussele å ministere di l' Interieur. Låvå, il aida a askepyî des pris do govienmint po les scrijhaedjes e walon.

## Ouve pol walon
I fourit askepieu del gazete «&nbsp;L' Aclot&nbsp;», k' a parexhou di 1888 a 1890 et ki studyive li walon eyet l' foclore di Nivele.

Il amonta eto, avou Oscar Colson eyet Joseph Defrecheux li rvuwe "Wallonia". Il a-st aspalé Paul Collet a l' adjinçnêye di «&nbsp;L'Inradgî&nbsp;».

I scrijheut purade des contes: ene pitite vintinne, bråmint eplaidîs dins "L' Aclot". On lyi doet co ene pîce di teyåte, "li rôze da Sinte Ernele", tuzêye a pårti d' on floriconte do payis d' Nivele. 

Mins il a stî cnoxhou come fijheu d' belès-letes e walon, purade pa l' eplaidaedje après s' moirt, pa Jean Guillaume, d' ene vintinne di ses xhilteas ki n' avént nén stî rashonnés dvant, dizo l' tite «*Sonnets, édition critique*».

## Onk di ses bokets
:::**On djoû**

:*Come èn efant trop scran ki rclame d' eschô di s' mere,
:*Dilé vos, m' vî Nivele, po todi dj' ervénrè.
:*Dji doimrè (*doûrmirè*) meyeu m' dierin some dins l' minme tere,
:*Å mitan d' tos mes djins, k' al fén, dj' ertrouvrè (*dj' èrtrouvèrré*).

:*Dji vôreu po ç' djoû la ki l' solea ès mostere,
:*– Aski, dins dins m' noû lujhea resseré, dj' arivrè –
:*Lu ki m' a si sovint seu rinde el veye ledjire,
:*rén k' a rsouwer dvant mi l' yebe ramateye d' on pré.

:*Ene djonnesse, di låvå m' veyant passer dsu l' voye
:*S' aspoyrè dsu s' galant po lyi dire: «vo l' la voye!
:*Il esteut vî assez, todi, po fé on moirt.»

:*Mins l' djonne ome, tot sondjant, lyi respondrè putete,
:*Pårlant come a lu-minme, etot saetchant s' caskete:
:*«I nos veyeut voltî, ci-la; away, ça; foirt!»

## Alére
* Charles Botos, ''Édition critique d'''Èl roûze dè sinte Èrnèle'' de Georges Willame''

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Pådje da G. Willame 
*  Biyografeye e l' eciclopedeye do movimint walon (e francès)
*  Powinme "on djoû"
* 
* 

## Sourdant
Courcele

El **Grand Courcele**, etimolodjicmint **el Grande Courcele** (*[FR]* *Courcelles*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province do Hinnot.

## Djeyografeye

### Ban d' Courcele
**Lisse des ancyins pitits bans - Limeros del posse**

* Courcele (viyaedje) -- 6180
** El Lîtchamp
* Gowi -- 6181
* Sovret -- 6182
* Trejhniye -- 6183

### Idrografeye

* Li Tchenå Tchålerwè-Brussele
* Li Pieton

## Istwere
Dizo l' Ancyin Redjime, gn aveut troes signeurreyes (Courcele, Riyanwé eyet Hamål) mins fok ene pårotche ki comprindeut eto Sovret. 

Li 18 d' awousse 1944, 27 djins dont 19 rezistants do Payis d' Tchålerwè (dont 'l doyén curé Pierre Harmignie) ont stî touwés pa des Recsisses. Èç etrevén est lomé les "Moudes di Courcele". 

## Industreye
Courcele est metowe so l' aschate bijhrece do bassin houyî. Dispu li 15inme sieke, on-z î a saetchî å tcherbon. Çou k' a fwait mo do bén al houyreye di Courcele, ci fourit l' raloyaedje pa tchmin d' fier å tchenå Tchålerwè-Brussele (1848). 
L' ovraedje dins les fosses a duré disk' e 1965. 

Ôtès industreyes: clawtireyes (divant 1840), glaeçreye, brictreye (gn a bråmint del diele dins tere a Courcele), veultreye (disk' e 1979). 

## Tuzance walone
### Sicrijheus d' walon
* Omer Bastin,
* Armand Deltenre
* Michel Meurée
* Raymond Lequeux

### Accint walon
pårler walon ki saetche pacô après li ci do Cinte: 
* *<span lang=wa-fell>pangn; fangn, mangn</span>* (pwin, fwin,mwin);
* indicatif erirece avou *<span lang=wa-fell>-oût: i mindjoût</span>* (i mindjive).

### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Michel Meurée avou l' accint d' Courcele pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Adjermelaedje
*20px Guémené-Penfao (France)
*20px Artogne (Itåleye)

## Referinces eyet sourdants
Weslår

200px|thumb
**Weslår** c' est ene veye d' Almagne, en almand *Wetzlar*, la k' i gn aveut li tribunå d' impire (do Sint Impire, ki l' Principåté d' Lidje endè dpindeut), ene sôre di "cour di cassåcion" ådzeu di tos les tribunås d' l' Impire (et do côp, di tos les tribunås d' Lidje avou).

Li veye di Weslår, a 53.000 dimorants, et si trouve dins l' Estat d' Hesse.

* Dimorants: 53.000 (2005)
* Sitindêye: 75,67&nbsp;km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 401&nbsp;m
* Pont l'&nbsp;pus bas: 141&nbsp;m

Li scrijheu almand Goethe vica eyet mori a Weslår.
Li veye est ossu rlomêye po l' industreye optike, et c' est l' plaece d' askepiaedje del copagneye d' optike Leica, ki fourit l' prumire a-z eployî des fimes negatifs po les apareys fotos.

Weslår est adjermalêye avou les veyes d' Åvignon (France), Colchester (Rweyåme Uni), Siena (Itåleye), Schladming (Otriche), Berlin (Almagne), Windhoek (Namibeye), Písek (Tchekeye).

## Ôtès hårdêyes
*li waibe oficire del veye de Weslår (en almand)
Tribunå d' Weslår

thumb|Li bastimint do tribunå d' Weslår

Li **tribunå d' Weslår** ou **Reichskammergericht** (*Tribunå des Tchambes di l' Impire*, en almand), esteut l' pus hôte institucion d' djustice do Sint Impire Djermanike, di 1495 a 1806.

I n' a nén todi stî a Weslår (*Wetzlar*); a s' fondåcion pa l' pårlumint d' l' Impire (*Reichstag*) e 1495, li tribunå si troveut a Francfoirt, e 1527 i fourit transferé a Speyer et dispoy 1693 disk' al fén d' l' Impire a Weslår.

Tos les djudjmints fwaits dins l' Sint Impire polént esse rapoirtés å tribunå d' Weslår, a pus ki dins les teritweres wice ki l' mwaisse aveut-st on droet di n' nén esse aplé (*privilegium de non appellando*), dj' ô bén, ki l' pus hôt schålon del djustice dins ç' teritwere la aveut stî metou so pîs pås mwaisses do teritwere, eyet n' esteut do côp nén dizo l' djuridiccion d' l' Impire.

Li tribunå d' Weslår esteut (må) rlomé pol tins k' i lyi faleut po-z ariver a on djudjmint. Des afwaires k' i gn a, copurade les cenes ki c' esteut des margayes inte des teritweres di l' Impire inte di zels, ont pris kékès cintinnes d' anêyes; sacwantes di ces afwaires n' estént nén co decidêyes cwand l' impire a stî disfwait e 1806. Mins des djins k' i gn a djhèt ki çoula c' esteut cwand les diferinnès pårteyes ni s' interessént pus a l' margaye, mins ki l' tribunå saveut esse bén pus eficace cwand el voleut.

## Difoûtrinne hårdêye
* Societé pol ricwerance åd fwait do Tribunå d' Weslår (en inglès ey almand)
Our (Seure)

L' **Aiwe d' Our** (po discramyî avou l' Our ki s' tape e l' Aiwe di Lesse, on dirè **Our-e-Seure**), c' est ene aiwe 78&nbsp;km longue ki passe el Beldjike, al Grande Dutcheye do Lussimbork ey e l' Almagne et s' egoliner dins Seure.

*I gn a ene ôte aiwe et co ds ôtes omonimes lomés *'Our.'''

Li sourdant d' l' aiwe d' Our si trouve el Hôte Fagne, nén lon d' Manderfeld et-z aler viè l' sudouwess, passer e l' Almagne, å hamtea di Verschneid, ripasser e Beldjike, å hamtea d' Adler et shure cåzu l' frontire viè nonne, passer pa Schoenberg, Burg-Reuland, Ouren, a pårti d' wice l' aiwe definixh li frontire inte l' Almagne eyet l' Grande Dutcheye.
Raiwî l' veye di Vianden et fini pa s' egoler dins Seure a Wallendorf.
Djihé

**Djihé** (dins ene fråze: «**a Djhé**», la-minme «*a Tch'hè*»; fr: *Jehay*), c' est on viyaedje di Walonreye rebané avou Bôgneye do trevéns holandès (1822) po fé l' ban di Djihé-Bôgneye, dismimbré e 1977 ås grands rebanaedjes. Asteure onk des viyaedjes di l' [intité d' [Ama.

thumb|li tchestea d' Djihé

*Lomaedje des djins did la: Djihétî, Djihétresse; (F. *Jehaytois, oise*)

## Istwere
Signeurreye del coû fiydåle di Lidje. A stî dås Awans å 12inme sieke ey ås Lexhi a pårti do 13inme sieke.

## Grands Djhétîs
C' est a Djhé ki vna-st å monde Zénobe Gramme, l' edvinteu del dinamo.

Jacques Warnier î dmeure. C' est la k' il a scrît «L' efexaedje».

## Sourdant
2006

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete d' "Eviè Nonne" da Lucien Mahin 
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Tintins e walon
** "Les pindants del Castafiore" (ratourné pa Christine Tombeur)
** "L' emerôde del Castafiore" (ratourné pa François Nyns)
* Cint haycous (Albert Maquet) 
* Djan-Leu (Lucien Somme)
* Et mi, dji vs ratindeu (Chantal Denis)
* Eviè Nonne (Lucyin Mahin)
* El fi do schayteu (Maurice Georges)
* Kî çk’ a touwé JFK ? (Chantal Denis)
* Sint-Houbert (Emile Pècheur, lives adjinçnés pa Georges Pècheur, T. II.)
* So l' anuti (Laurent Hendschel, 2006)
* El tchimin d' mes pinsêyes (Liliane Faes)
* Al fosse al diele (Henry Matterne)
* Des åbes et des yebes d' åtoû des Fagnes (Alphonse Nicolet)


Castafiore Tombeur coviete.jpg
Nicolet plantes Måmdiy.JPG
so_l'_anuti_wi.jpg
Sh pecheur 2.jpg
Denis JFK.jpg


### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 26 di decimbe: Robert Bauffe

### Ôtès djins
* 15 di djun : Raymond Devos
* 13 di djulete&nbsp;: Gaston de Gerlache de Gomery
Wimbe

L' aiwe di **Wimbe** (fr: *Wimbe*) est ene aiwe di Walonreye ki prind sourd nén lon di Hôt-Fayi, aler viè Bijhe, passer etur Froedfontinne et Onai, poy prinde viè l' Levant, passer al Vå-Sinte-Ane et s' egoliner dins l'&nbsp;Aiwe-di-Lesse a Viyé-so-Lesse.
Waerijhoû

**Waerijhoû** (so plaece *Warjou*, fr: *Warisoulx*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Les Brouwires.

* Limeros del posse :
** asteure : **5080**
** davance : **5032**
* Limero diyalectolodjike : **Na 37**
* Arondixhmint : Nameur

## Istwere
Gn ava des djins d' Waerijhoû po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.
Waermayes

[thumb|Ene waermaye el rezieve naturele di [Furfô]]
Les **waermayes**, c' est des insekes ki crexhèt dins les basses d' aiwe et ki les adules ni vikèt ki foirt waire (di kékès eures a deus djoûs).

Ôre: efemeropteres  *[[Ephemeroptera]]*

## Sôres
I gn a kékès 2.500 especes (200 e l' Urope) di waermayes di cnoxhowes.

E l' Walonreye, c' est l' waermaye ordinaire (*[[Ephemera vulgata]]*). Mins gn a eto li waermaye daenwesse (*[[Ephemera danica]]*)

## Vicaedje
Li halene des waermayes, k' on lome *froyén*, vike dins les rews et les basses d' aiwe.

## Uzaedje
 «waermaye ordinaire»
On ls apicive po-z aler al pexhe. 

## Difoûtrinnes hårdêyes
* Dipus d'&nbsp;racsegnes sol waermaye.
*  manire di ls apicî e l' Walonreye di France

## Sourdants
François Walthéry

thumb|120px|left|(e 2002)
**François Walthéry**, c' est on dessineu d' binddimådjes k' a vnou-st å monde li 17 di djanvî 1946 a Årdjetea.

## Cårire
I rexhe del sicole di Mårcinele eyet cmince avou Peyo e 1962, pu askepyî si prôpe personaedje, l' otesse di l' air Natacha (1967). Mins c' est si dessinaedje so les colebeus walon dins «Li vî bleu» (1974), k' el va fé moussî a djonds pîs emey les cis k' on fwait bråmint pol rivicance do walon al fén do 20inme sieke. *“Li vî bleu”*, si modêye e walon est saetcheye a 20.000 egzimplåres, et va esse léjhowe pattavå l' Walonreye, årvier des ôtes sicrijhaedjes e walon, ki n' si vindèt ki dins leu ptite coine. 

Emey les ôtes alboms da Walthéry ratournés e walon: *“[[Tchantchès]]”* (1988), et l' rîlêye *“Li ptit bout d' tchike”*, on personaedje da Walthery, riprind e walon pa Mitteï. Dins totes ses bindes d' imådjes, k' il est dessineu et sinnarisse, i mete mo voltî des mots-brut e walon, come  (li no del copagneye d' avion da Natacha), , evnd.

Dispoy 1993, i fwait ene novele séreye ki l' eroyinne si lome *Rubine*.

E 2011, li deujhinme tôme do Vî Bleu rexhe, al fén des féns (li sinnariou est presse dispu 1981), ås Eplaidreyes Noer Dessén.

## Pitite istwere di sacwants ouves
Ene di ses Natacha (*La ceinture de Cherche-Midi*) s' aspoye dissu "*La ceinture noire*", on «Jacky et Célestin» k' a parexhou dins les anêyes 60 ezès pådjes do «Soir Illustré». Li sinnariou come l' idêye estént da José Schoovaerts ki s' muchive dizo l' no d' pene da "José-Charles Ghislain".

## Ôtes alboms radjustés e walon
* Natacha: Ene wadjeure di sôlêye (2006)
Wanfercêye-Bålet

**Wanfercêye-Bålet** (so plaece: *Wan'fèrcéye-Baulèt*, fr: *Wanfercée-Baulet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a [[:Wikt:Wanfercêye|Wanfercêye]] ey a [[:Wikt:Bålet|Bålet]].*

## Rilomêyès djins d' Wanfercêye-Bålet
* Ferdinand Bracke (coreu a velo).

## Tuzance walone
* "Li grande Eva", ene tchanson tchantêye pa Bob Dechamps si passe sol voye di Timplou a Bålet.
* Ene måhonteuse tchanson s' åreut passé a l' eglijhe di Bålet

## Sourdants
Modeste Grétry

thumb|right|Modeste Grétry

**André Ernest Modeste Grétry** (e walon : **Andrî Gretri**, *Modèsse Grètri*) a skepyî a Lidje li 8 di fevrî 1741, d' on pere k' esteut muzicyin, et mori a l' Ermitaedje di Montmorency, el France, li 24 di setimbe 1813. 

Eto, si prumire nåcionålité esteut lidjwesse. Après, il ebaga el France e 1767, ovrer låvå, et prinde li nåcionålité francesse.
 
C' esteut on compôzeu d' muzike. Il a stî purade rilomé pa ses operas comikes (*Zémire et Azor*, 1771 ; *Richard Cœur de Lion*, 1784).
 
Gn a ene rowe a Lidje ki poite si no, eyet ene posteure di bronze.

## Vicåreye
Si tåye ki provneut d' Bolan, esteut on violoneu, et stombyî ses efants et ptits-efants a l' esse eto. 

Si pa, Françwès Gretry, vina dmorer a Lidje, et viker del muzike, come prumî violon al Coledjåle Sint-Dnixh ey eto a l' eglijhe Sint-Mårtén. 

Li ptit Andrî kimince a scrire des sinfoneyes, et les dner a schoûter a Simon de Harlez.

A 18 ans, e 1759, i va a Rome po co studyî l' muzike, avou l' idêye di rivni a Lidje et awè ene tote grande plaece come muzicyin. 

E 1767, i dmeure 6 moes a Djneve, la k' i scrît a Voltaire. Pu il ebague a Paris, po-z î viker pôvriteuzmint, å cmince, todi. Mins dedja e 1768, il est aplodi po ene operå "*Le Huron*", atuzlé shuvant "*L'Ingénu*" da Voltaire.

## Operå comike so s' vicåreye
Joseph Schetter sicrijha e 1975 èn operå comike so s' vicåreye (Gretri). I fourit creyé a l' operå d' Lidje li 6 d' octôbe 2013.

## Sourdants
Principåté d' Lidje

thumb|Mape del Principåté diviè 1350

Li **Principåté d' Lidje** u **Payis d' Lidje**, c' esteut èn Estat do Sint Impire Romin Djermanike, askepyî e 980 cwand l' impreur Oton II va dner des povwers timporels a l' eveke di Lidje, Notger. 

## Mwaissès dnêyes
Li principåté esteut minêye pa on Prince-Eveke. Li rlidjon oficire di tos les sudjets do Prince-Eveke, c' esteut l' catolicisse. Mins les protestants ont stî on moumint acceptés a Spå.

Les lingaedje d' atôtchance inte les djins sol pus grande sitindêye del Principåté, c' esteut l' walon ki s' a aprume fôrmé so ç' payis la. Nerén, a Bijhe, dins l' ancyinne Conteye di Lô, c' esteut l' limbordjwès ki les djins cåzént etur zels.

Les Princes-Evekes nén Walons ni cnoxhént nén l' walon. Li lingaedje d' ovrance å Palå fourit l' latén, pu l' alamnd u l' francès, sorlon l' provnance do prince-eveke.

Li principåté dmorrè on dislaxhî Estat disk' e 1794, cwand elle est evayeye påzès årmêyes francesses. Ele disparexhrè li prumî d' awousse 1795, li djoû k' on vota l' aneccion al France.

Li mwaisse-veye del principåté c' esteut Lidje.

## Djeyografeye
[thumb|Bône al frontire inte li Principåté d' Lidje et l' [Principåté d' Chimai (costé Lidje), a Presgå]]
Li principåté d' Lidje si stindeut tot do long di Mouze (såf Nameur, mins bén Djambe), di Dinant disk' al Conteye di Lô. Ça fwait k' ele rascovreut bråmint des bokets do payis walon. 

Li principåté côpéve e deus les Bas-Payis nonnreces, avou les dutcheyes do Lussimbork et do Limbork d' on costé, eyet l' restant des Bas-Payis d' l' ôte.

L' eclåve del Dutcheye di Bouyon resteut avou l' payis d' Lidje.

Pus lon, å Coûtchant, elle djondeut l' Principåté d' Chimai.

## Administråcion
### Les Bounès veyes
* veyes walones: Cînè, Couvén, Dinant, Fosse, Hu, Lidje, Tcheslet, Twin, Vervî, Vizé, Wareme 
* veyes tîxhones: Beringen, Bilzen, Bree, Hamont, Hasselt, Herk-li-Veye, Lô, Maaseik, Peer, Sint-Trond, Stokem, Tongue.

### Les bons mestîs
:''Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje

### Diplomaçreye
Li Principåté aveut des ambassadeurs dins les grands estats d' Urope, inte di zels, a Paris.

### Lwès
Les lwès estént anonceyes pa des cris d' Peron. Dj' ô bén k' å cmince, elle estént criyeyes å djins sol peron, ki rprezintéve les libertés.

## Rilomés Lidjwès (del Principåté)
:Metous so ene påje tote seule

## Hårdêyes divintrinnes
* Djivêye des Princes-Evekes di Lidje
* Li Manoye å vî payis d' Lidje
* Sinonimeye do mot Payis d' Lidje
* Catrè-vint-noûf (sitroete plake)

## Hårdêye difoûtrinne
* Lete di l' ambassadeur del Principåté a Paris a s' fré, tins des Revolucion francesse
Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdene (lives)

thumb|Les 3 lives
thumb|Eplaeçmint do walon d' Transene, siervou dins l' live
**Ene båke so les bwès d' l' Årdene** (*Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdene*), c' est on live a môde di live di scole, k' a rexhou e 3 tômes, li prumî e 1984, les 2inmes et 3inme e 1993, sicrît pa Lucyin Mahin, et eplaidî ås edicions Scaillet, a Montniye-Tiyoû.

Li mwaisse tecse est scrît tot notant li prononçaedje do walon a Transene, on viyaedje del Basse Årdene. 

## Contnou
Li sudjet d' tchaeke tchaptrê, udon shijhe, c' est on roufion, li ptit Firmin, ki dmande a si nonnonke Colas les ca et les ma so des sacwès a vey avou les bwès d' Årdene. 

Les scrijhaedjes e walon sont ratournés pår e francès.

Adonpwis, gn a ene djivêye di målåjheys mots k' i gn aveut dins li lçon, esplikés e francès, pacô avou ene pitite fråze. Eto, li live est rprin sol  dins l' djivêye des motîs. Tos les mots d' "Ene Båke" sont eto reployî dins l' båze di dnêyes Rasgotaedje des Bassårdinreces.

Po sacwants tchaptrês, gn a eto des esplikêyes tecnikes, a môde d' ecådraedje : so les taenreyes di Djivet; so les sôres di raiwaedje, les prumirès foidjes, les voyaedjes d' oujheas. Ces ecådraedjes la sont ratournés e francès, zels eto.

Al fén, gn a eto ene pitite luçon so les trokes di sinonimes, des parintêyes di mots, li manire di dire bondjoû et arvey. Ås deujhinme et troejhinme tômes, gn a des pus beas ptits bokets d' croejhete come li codjowaedje des viebes, so les aidants viebes (inte did zels "aveur" et "esse"), et les dvancetes.

Gn a eto ene cåkêye di portraits (mins co do tins do noer et blanc), sovint saetchîs på scrijheu lu-minme. Gn a ossu des dessinaedjes da Bernard Lecomte, Marie-Annick Hardy, et minme onk da Serge Duhaillon.

thumb|Coviete do troejhinme tôme d' "Ene Båke"

## Sudjets studyîs

* Li schoirçaedje des tcheneas, disk' å fabricaedje do tan et å taenaedje des peas (c' est les 7 shijhes do prumî tôme). Po schoircî les pelozeas, on s' sierveut d' on peloe.
* Sacwants vîs mestîs k' on fjheut ezès bwès (c' est les 7 shijhes do deujhinme tôme).
** li sårtaedje
** li raiwaedje des prés
** li fådaedje
** les troufires
* Les biesses des bwès (c' est les 7 shijhes do troejhinme tôme). On-z î cåze des singlés, des ciers, des tchivroûs, do taesson (17inme et 18inme shijhes), des magneus d' tchå come les bascolidîs (19inme shijhe), evnd.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*  Corwaitaedje odio  
* Pådje do live so l' Aberteke (avou les tecses di sacwants tchaptrês rashious e rfondou)
* Bokets riscrîts avou l' mwaisse sicrijhaedje (so l' waibe "Li walon d' emon nozôtes")
* Scanaedje do tôme I
* Scanaedje do tôme II
* Scanaedje do tôme III
*
Payis deL Lovire (diyalectolodjeye)

Li **Payis deL Lovire** (on dit eto: li **[[Cinte (Hinnot)|Cinte]]**, u li **[[walipicård]] bijhrece**), c' est ene troke di pårlers metous åtoû del veye del Lovire, ki rsaetchnut dedja mo do picård. Metans, li son K î replaece sovint li son TCH tipike do walon). Portant, c' est co tipicmint des pårlers walons.

## Kékès dnêyes
Les scrijheus do Payis del Lovire ont ene viye soce, les Scrijheus do Cinte, et ene des pus viyès gazetes e walon : El Moxhon d' Ônea.
 
Les accints do Payis del lovire sont foirt bén conxhous a cåze do Motî del Lovire, sicrît pa Flory Deprêtre et Raoul Nopère, et des rawetes ramexhnêyes pa Robert Dascotte (rahouca O5 dins l' djivêye des motîs do walon).
 
## Les viyaedjes do Payis del Lovire
 O5 pp. 337-353.

## Sacwants grands scrijheus do Payis del Lovire
* David André
* Jacqueline Boitte
* Floribert Deprêtre
* Liliane Faes di Carnire
* Joseph Faucon
* Ernest Haucotte
* Dominique Heymans, k' a stî prezidint del Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
* Jean Louvet (pîces di tèyâte e francès avou do walon)
* Raoul Nopère
* René Painblanc, di l' Esse
* Christian Quinet

## Mwaissès piceures diyalectolodjikes do Payis del Lovire
* oyon TCH, pacô divnou K, come e picård (*sec, sècron* po "", "").

## Motlî
Sacwants mots tipikes :
* 
* 
* , 
* 

## Pî-note
Pandjêye

right|250px|thumb|Mape del Pandjêye
Li **Pandjêye** ("totes les teres" et grek) c' est l' continint unike k' i gn aveur e l' ere Mezozoyike, divant ki l' tectonike des plakes ni cmince a l' pårti e continints diferins.
Li no a stî atåvlé pa Alfred Wegener e 1915.

Cwand l' Pandjêye a stî foirmêye, i gn a 300 miyons d' anêyes, des tchinnes di montinnes ont askepyî, sacwantes di zeles egzistèt co enute — mins bén moens hôtes, cåze di l' erôdaedje —, come les Monts Apalatches, Monts d' l' Atlasse, les Monts Ourals.
Li grand oceyan k' i gn aveut tot åtoû del Pandjêye a stî lomé li Pantalassa.
Li Pandjêye s' a cmincî a dispårti i gn a 180 miyons d' anêyes.

Li Pandjêye esteut ene masse di tere del cogne d' on grand "C", li boket del Pantalassa ki s' trouve å dvins do "C" a stî lomé li Mer di Tethys, ki dvént l' Oceyan d' Tethys après l' prumî dispårtaedje des teres e deus continints, li Gondwana eyet l' Lôrazeye sol termene do Djurassike.
Come li Pandjêye esteyt si télmint lådje, l' ådvins des teres esteut foirt setch, la ki l' plouve n' ariveut waire; come c' esteut tot d' on tnant, çoula a eto permetou l' voyaedje des biesses di tere d' on dbout a l' ôte.

Li Mantea pa dzo l' Pandjêye esteut co tchôd et sayive di rmonter, come rizultat on-z a ki l' redjon å mitan des teres, k' a divnou asteure l' Afrike, a stî poûssî viè li dzeur, eyet si trouve asteure e moyene a sacwantès dijhinnes di metes pus hôt k' les ôtes continints.

Motoit bén ki l' Pandjêye n' a nén stî l' prumî "supercontinint"; on pinse k' i gn åreut yeu eto l' Pannotia fwait i gn a 600 miyons d' anêyes et pårti a bokets viè 550 miyons d' anêyes, eyet l' Rodinia fwait i gn a 1,1 miyårds d' anêyes eyet pårti a bokets viè 750 miyons d' anêyes.
Sour (aiwe di France)

L' aiwe di **Sour** (fr: *Solre*) est ene aiwe di France ki s' egolene dins Sambe djusse après Måbeuje.

*I gn a-st ene ôte aiwe lomêye [[Sour (aiwe)|Sour]], el Walonreye.*

L' aiwe di Sour prind sourd al plaece lomêye «l'Épine», prinde viè Bijhe et passer a Solre-le-Château, Solrinnes, Choisies, Ferrière-la-Petite Ferrière-la-Grande, Rousies eyet s' agoliner dins Sambe a Assevent, djusse après Måbeuje.
L' aiwe fwait 23&nbsp;km longue, eyet si pinte moyene est di 4,5 ‰.

* Sol droete erive, l' aiwe riçût: le ruisseau du Grand-Pré, le Quiévelon et l' Écrevisse.
* Sol hintche erive, l' aiwe riçût: le Stordoir.
Dizon

**Dizon** (fr: *Dison*) c' est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene dins l' province

* Dimorants: 15.405 (2018)
* Arondixhmint: Vervî
* Sitindêye: 14,12 km²
* Dinsité: 993,26 djins/km²
* Band d' Dizon: Dizon avou Andrimont

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Dizon (viyaedje)

**Dizon** (fr: *Dison*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

* Limero del posse: **4820** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike: **Ve 16**.

## Djeyografeye
Dizon si trouve a Bijhe di Vervî, cåzu aclapé al veye di Vervî.

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon : Martin Lejeune.
Andrimont

**Andrimont** (parey e francès; dins ene fråze on dit : **a-n Andrimont** u **e-n Andrimont**; la-minme, on prononce *Âdrimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dizon, el province di Lidje.
* Limeros del posse : **4821** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 17**
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje : Andrimonî, Andrimonresse; (F. *Andrimontois, oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Andrimont|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Andrimont
### Hamteas
* Al Nouveye (F. *Neuville*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** A Rnoûpré (F. *Renoupré*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** So les Hés (F. *les Heids*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** E fond d' leu (*è fô d' leu*, F. Fonds du loup)
* A vey avou des aiwes :
** al Tchantwere (*al Tchâtwere*, F. *Chantoire*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Al Rodje Croes (*al rodje creus*, F. *Rouge-Croix*)
* A vey avou l' istwere :
** So les Croejhîs (*so les creuhîs*
** Sol Tomboe (sol *tôbeu*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** el Clizôre (F. Clisor*)
** Hombiet (*Hôbiè*)
** el Wesnî (F. *Wesny*)
** al Xhinoreye (*al hinorèye*, F. *Xhenorie*)

== Djeyografeye ==
Andrimont si trouve djusse a Bijhe di [[Vervî]], sol voye Vervî-[[Hinri-Tchapele]].

== Rilomés Andrimontwès ==
* [[Andrée Sougnez]] î a skepyî

== Accint do walon ==
Les [[naziåle]]s sont disnaziålijheyes (come dins l' [[Payis d' Heve]]) :
* AN => Â (*Âdrimont*, *tchâtwêre* po Andrimont, [[:Wikt:tchantwere|tchantwere]])
* ON => Ô (*tôbeu*, *fô'' po tomboe, fond)

## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe so l' istwere d' Andrimont (e francès)

## Sourdants
Pelinne

thumb|eglijhe di Pelinne 

**Pelinne** (F. *Pellaines*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Lîssin, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4287**.
** davance : **5959**.
* Limero diyalectolodjike : **W 3**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Wareme.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Pelinne|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Pelinne.
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Erbåpré.
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Såçoe (la-minme: *Såçwè*).
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** ås Pireyes.
** Tchesreye
* A vey avou des aiwes :
** Li Baclinne (ri).
** Li djåce (aiwe).
** Les plakets.
* A vey avou les tienes et les vås :
* A vey avou des rotches :
** Trô d' Abråm (la-minme: ''Trâ d' Abrâm')
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** el Duve.
** Skesroûle.
## Industreyes
* pititès tawires.
Mark

thumb|250px|Mark
**Mark** (fr: *Marcq*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguî.

* Limero del posse: **7850** (vî limero **1393**)
* Limero diyalectolodjike: **S 49**
Djer (viyaedje)

**Djer** (fr: *Geer*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po divni ene intité do minme no.

* Limero del posse: **4250** (vî limero **4255**)
* Limero diyalectolodjike: **W 35**

L' aiwe di Djer passe på viyaedje di Djer.
Djer

**Djer** (fr: *Geer*) c' est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 2.711 (2004)
* Arondixhmint: Wareme
* Sitindêye: 23,62 km²
* Dinsité: 114,76 djins/km²
* Ban d' Djer: Djer avou Boye, Derion, Hologne-so-Djer, Légnè, Oûmål, Sint-Servå-Lin.

Li comene est raiweye pa l' aiwe di Djer.
Li ptit Bert (roman)

thumb|coviete
**Li Ptit Bert** (*Li p’tit Bêrt*), c' est on roman e walon da Augusse Laloux, eplaidî e 1969 a l' Epécé a Cînè.

Des bokets foû do roman ont stî eredjistrés so ene cassete pal SLLW.

Li roman est enimådjî pa Sabine de Coune.

## Tinme
Li roman mostere li vicåreye d' on ptit carioteu ki s' a fwait atraper al cårire, et ki rsaye di viker come les ôtes, et bråmint tuzer. Inte di ds ôtès sacwès : so li rlidjon.

## Istwere do scrijhaedje
Li roman åreut ddja stî atuzlé dispu 1940. Todi est i ki li scrijheu el declåre tot fwait li 30 d' avri 1966. Mins i n' rexhrè ki li 17 di djun 1969.

## Hårdêye difoûtrinne
* Bokets saetchîs foû do roman

## Sourdants
Vôssete

thumb|vôssetes dins les ståves d' ene cinse
Des **vôssetes**, c' est on plafond d' brikes, emantcheyes a môde di tchame inte deus poutreles, k' i gn aveut sovint dins les ståves, u les cåves.
 
Ådzeu d' on ståve ås vôssetes, on pleut aveur ene batire-hôt.
Boye

thumb|L' eglijhe di Boye 
**Boye ** (la-minme *Bôye*, F. Boëlhe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djer, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4250**.
** davance : **4392**.
* Limero diyalectolodjike : **W 24**.
* Arondixhmint : Wareme.
* Sipotaedje des djins : les Ågnes.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Boye|l' esplicant motî]].*

*Li scrijhaedje e francès "Boëlhe" mostere li [[dobe lete LH|vî scrijha walon LH]].*
Bierlô (viyaedje)

**Bierlô** (fr: *Berloz*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni ene intité do minme no.

* Limero del posse: **4257** (vî limero **4391**)
* Limero diyalectolodjike: **W 25**

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon  (latén "berula"), avou li cawete -oe (dizo disfondowe -o): plaece k'&nbsp;il î crexhe des breles.

## Istwere
Boket d'&nbsp;l'&nbsp;ancyinne Conteye di Lô.
Gaston Lucy

**Gaston Lucy** (1898-1986), sipoté **Li Singlé**, c' esteut on foclorisse et on scrijheu e walon.

## Ouve come sicrijheu
[centré|vignette|Tecse da '''Gaston Lucy''', léjhou pa [Louis Baijot.]]
Foclorisse et scrijheu walon dins les gazetes di Sint-Houbert, Gaston a scrît bråmint des contes so les fêyes, les Pépés u les nûtons, les biesses et les oujheas, li Diåle, les spots, l' istwere do viyaedje, les pelrinaedjes, les dicåces, les fôres, evnd.

Ses contes sont plaijhants. Il aveut ene manire di s' fote on pô des djins, tot lzî fjhant  l' moråle a dmey-mot.

Il a ossu leyî on motî di 5-6.000 mots k' on-z eployive dinltins a Bive : li motî d' Bive.

## Eplaidaedjes
Les bokets parexhous dins "*Les Echos de la cité*" sont wårdés å CIDWEL. 

Bråmint des tecses ont stî ramexhnés e-n on sillabusse, tapé pa Yves Joblin, avou Gaston a ses costés, avou ene ortografeye tchoezeye pa zels deus.

Tos les ptits tecses ont stî riscrîts e Feller pa Louwis Baidjot après l' moirt da Gaston.

C' est l' minme Louwis Baidjot ki rtapa tos les mots scrîts hatche et matche dins des cayés di scole, po les rmete pa ôre alfabetike, et rexhe li motî d' Bive.

Lucyin Mahin riscrijha e rfondou et ehåyî li seu roman da Gaston, Les Grignous, et l' fé parexhe dins l' Aberteke. Pierre Otjacques el riprinda dins l' mwaisse modêye, riscrît e sistinme Feller, et l' eplaidî so papî dins l' Coleccion Pårlaedjes do Teroe e 2013.

## Sipepieuse vicåreye
thumb|
Tot djonne, i s' egadje el France po li ristopaedje des trintchêyes del guere di 14.

Did la, i boute on moumint ås tchmins d' fier e l' Aldjereye.

Si passaedje å Congo bedje date di 1927-1930, ca i resteut el Beldjike po les fiesses do cintnaire.

C' est la k' i cmince a scrire (e francès) totès sôres di rilevêyes sol biyolodjeye et mes fåves do vî vî tins des Congolès. Deus dominnes k' i va diswalper e walon, pus tård. Sacwants d' ses scrijhaedjes e francès so des sudjets congolès ont stî rmetous e walon pa Lucyin Mahin et Louwis Baidjot.

A pårt ces kékès anêyes la, wice k' il apurda l' kiswahili, il a passé si veye al gåre di Graide. 

I fourit dins l' rezistance tins del guere 1940-1945.

## 
* Les Grignous
* Les spots do Singlé

## Difoûtrinnès hårdêyes
* 
* 
* 
** Pådje avou sacwants tecses da sinne
** Spots rimetous pa rahoucant mot
** Dipus d' racsegnes so s' vicåreye (da Louwis Baidjot)
* 
** Sacwants tecses riscrîts pa Louis Baidjot
* 
** Ratournaedje d' on calpin scrît e Congo (so les moxhes al låme)
** Egzimpe di si ortografeye (paskeye do Diåle maçon)

## Sourdants