open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ståve (discramiaedje)

* Ståve (cinse) : bastimint la k' on tént aprume des vatches.
** Ståve di tchvås (la k' gn a k' des tchvås, tchaeke dins ene sitaminire da sinne)
** Ståve di pourceas (ran)
** Ståve di motons, ståve di bedots (biedjreye)
** Ståve di gades (gadelreye)
** ståve des poyes (poyî d' ene måjhon; grosse pouytreye)
* Ståve (viyaedje)
* Ôtes viyaedjes ki s' lomèt "Ståve" dins des ôtes lingaedjes
** Etale (*Ètale* e gåmès, viyaedje di Walonreye)
** Étable, Étables (francès, viyaedjes di France)
Boignes contes (discramiaedje)

* Fåve do vî vî tins
* Doûce creyance
* Lives e walon :
** Boignes contes : des noveles da Firmin Callaert
** Boignes contes, ou... ? on roman e walon da Chantal Denis
** Boignes contes : ene ramexhnêye di diferins scrijhaedjes di fåves avou des doûcès creyances des scrijheus di l' ALWAC
Doûce creyance

Ene **doûce creyance** u **emacralêye creyance**, c' est ene creyance e-n ene sacwè ki n' avize nén esse vraiye pa ene madjorité d' djins dins ene metowe kiminålté. Li ci k' î croet est waitî come ene miete båbimene.

## Motlî
Ene istwere avou des doûcès creyances, on l' lome sovint boigne conte.

Cwand c' est ene sacwè k' est racontêye dispu foirt foirt lontins, et k' a ene valeur acsegnrece, on djåze pus voltî di fåve do vî vî tins.

## Rilativisté di l' atuze
L' adire inte "creyance" et "doûce creyance" est foirt endalisse. 

Les andjes et les diåles, et minme li Bon Diu polnut esse waitîz come des doûcès creyances des atés.

## 
* Doûcès creyances (categoreye)
* Doûces creyances a vey avou l' Noyé
* Doûces creyances sol magriyete

## Sourdant
Passe-pî

Li **passe-pî**, c' est ene sôre di viye danse di l' l' Årdene.

## Dansaedje
Divins l' tins, cwand on payive co les danses (danse å tiket), li mestré ramasséve les cwårs. Adon, s' il esteut binåjhe, i djouwéve on passe-pî po rawete.

## Muzike

## Sourdant
La p'tite coumére avu la blantche camisole (novele)

thumb
**Li ptite comere avou l' blanke camizole** (*La p'tite coumére avu la blantche camisole*), c' est ene novele sicrîte pa Lucyin Mahin et eplaideye dins li ptite coleccion del SLLW e 1989.

Li motlî k' i gn a-st al fén a stî rashonné pa Jean Germain. Il est rprins dizo l' limero **S57** dins l' djivêye des motîs do walon. Li minme, e rfondou, apresté pa Pablo Sarachaga e 2005, est limeroté **R21**.

## Tinme
Li mwaisse personaedje, c' est on studiant årtisse des biesses ki vént d' aler piker des vatches pol cocote dins l' payis do Tchestea et d' Libråmont. I rvént e-n oto del nute, adon k' i gn a on spès brouyård.

Tot d' on côp, i voet ene pitite kimere ki rote sol boird del voye. Elle a ene blanke camizole. El tchedje, et li rmoenner e s' måjhone, a Glaireuse. 

Foirt oniesse, li valet n' oize nén trop dmander des kesses al kimere, mins gn a totès sôres d' idêyes ki lyi aspitèt dins s' tiesse, ca ci ptite djin la lyi rvént bén: 
:''Ele ni respond nén; mins s' soreye-t ele tot doûcetmint, di l' coine des lepes. Ses grands bruns tchveas mitan crolés lyi rafaxhèt les spales et les mashales. I gn a djusse si ptit nez et s' fén minton ki brikèt foû pa dvant. On ptit muzea d' sori, direut ele li grosse Dondon Capiche, ki n' est k' li linwe cwand elle est al canlete. Mins dj' n' end a d' keure; dj' inme co bén ci ptit djinre la, la, mi.

## Corwaitaedje
Jean Hamblenne trouve ki c' est l' pus bea live k' il åye djamåy léjhou e walon.
Djè l’ di sovint à tos lès cias qui l’ volenut bin ètinde : li pus bia lîve è walon qu’ dj’a lî di tote mi vicaîrîye, c’èst "Li ptite comére avou l’ blanke camizole". Dj’a todi lî fwârt voltî lès contes à n’ nin crwêre come Jean Ray èt Thomas Owen ènn’ont scrît dès drigléyes, minme qui c’èst lès scrîjeûs bèljes qu’ont div’nu maîsses la-d’dins. Ét lîre ça dins l’ bia lingadje di Transine, c’èst co cint côps pus plaijant.

## 
* Bokets del novele 
* (so Wikisourd)
** Mwaisse modêye (Feller SLLW)
** Rifondou walon (Pablo Sarachaga, 2005, rapontieye e 2021)
** Mwaisse modêye (motlî S57)
** Rifondou walon (motlî R21)

## Sourdant
Ôrvå (bire)

L' **Ôrvå** (pus sovint lomêye al francesse : *Orval*), c' est ene bire bresseye pa les trapisses d' Ôrvå.

Elle est foirt rilomêye el Walonreye, et aveur diné l' idêye d' on personaedje di binde d' imådjes askepyî po des creyåcions pår e walon, li Professeur Titôrvå.
Evayixhante indje

Ene **evayixhante indje**, c' est ene indje di plante, di biesse ou d' ene ôte vicante sacwè otonome (nén les formagnants ou les microbes) ki rexhe di si spårdaedje djeyografike kinoxhou, et si vént mopliyî e-n ene ôte biyonaxhe, la k' ele dizindjnêye les ôtes plantes ou biesses do payis.

## Egzimpes d' evayixhantès indjes
### Biesses

* Li biesse, dins sacwants payis la k' il a disparexhou dispu lonmint (come e l' Årdene nonnrece).
* Li rnåd dins les viyaedjes ou les veyes (dispu k' on reclôt les tchéns et les tni al laxhe dins les måjhones).
* Li fonnet d' Azeye
* l' ourson-laveu

### Plantes
: Evayixhante plante
Sodoirmant ordinaire

Li **sodoirmant ordinaire**, c' est l' pus cnoxhou des sodoirmants; el Walonreye, todi.

C' est eto l' pus gros.

 *[[Glis glis]]*

## Discrijhaedje
Li sodoirmant ordinaire est 14 a 19 cintimetes long, del tiesse å cawî, avou ene cawe ene rawete di 11 a 13 cm pol cawe. 

I peze å pus sovint 120 a 150 grames, mins pout esse li dobe crås divant di s' fordoirmi.

## Biyolodjeye

## Sipårdaedje
Ri d' Rome

Li **ri d' Rome**, c' est on ri ki prind sourd a Ptignî et s' taper dins l' Noere Aiwe a Couvén.

Dispu 1965, il est côpé på båraedje do Ri d' Rome.

Il est lomé dins l' tchanson "Maridjene" da tchanteu.
Båraedje do Ri d' Rome

thumb|Astantche do båraedje do Ri d' Rome
Li **båraedje do Ri d' Rome**, c' est ene astantche del Walonreye basteye sol Ri d' Rome.

## Istwere
Elle a stî cminceye diviè 1960, pu a djoké, pu ricmincî diviè 1964.

left|thumb|Vuwe di l' astantchêye
El Pwayuwe

**El Pwayuwe** (la-minme : *El Pwayûwe*, F. *Poyue*), c' est on hamtea d' Gonri.

## Sovnances do hamea
Diviè 1950, e l' ivier gn aveut bråmint del nive; les djins avént leu bwès e l' abatou di l' ôte costé del voye. I dvént fé des trintchêyes dins l' nives po daler cweri des bokets d' bos di l' ôte costé del rowe po s' tchåfer (sovint dins de crapåd).
Réguétone

Li ***reggaeton***, ubén «&nbsp;**réguétone&nbsp;**» e walon, c' est on tipe di muzike di Cariyibes.

## Rilomêyès djins
*El General
*Nando Boom
*Vico C
*Daddy Yankee
Evayixhante plante

thumb|evayixhante plante foirt edurante al setcheur, e Marok
Ene **evayixhante plante** (ou **plante evayixhante**), c' est ene plante ki n' est nén do payis, k' î est apoirtêye, pu ki si spåde télmint bén k' ele towe les ôtès plantes k' i gn a dins ene metowe biyonaxhe (et kécfeye les biesses ki vicnut tot paxhant ces plantes la).

Les plantes evayixhantes ni sont k' èn egzimpe des evayixhantès indjes (plantes, biesses et ôtès vicantès sacwès).

## Egzimpes d' evayixhantès plantes

### ricnoxhowes insi
* li grande paxhnåde (paxhnåde do Cocaze) el Walonreye ey ôte pårt e l' Urope coûtchantrece.
* sacwantès ales el Mîtrinne Mer, apoirtêyes d' Azeye.

### a statut plaidåve
* canada ås coines : s' a spårdou tot do long des corantès aiwes après l' guere di 40 pask' on nel coûtivéve pus (declaré evayixhant el France, Otriche, Almagne, Slovakeye et Pologne.

## Evayixhantès plantes et pepinierisses
Sacwants pepinierisses vindnut des plantes evayixhantes

## Sourdants
Steven Spielberg

[thumb|Spielberg, [2017]]
**Steven Allan Spielberg**, c' est èn produjheu d' fimes estazunyin.

Il a skepyî li 18 di decimbe 1946.

## Ouve
C' est lu k' a yeu l' idêye di mete å cinema on roman so l' riprodujhaedje di dinozôres (fimes «djurassikes»).

## Rapoirt avou l' Walonreye
Kécfeye est ç' e 2011 k' on-z a l' pus cåzé d' lu el Walonreye cwand i tourna des sinnes, pu mostrer e dvant-prumire li *[[Li cwacwa del licoine (fime d' imådjes)|Li cwacwa del licoine]]*.
Betchete sor-

Li **betchete sor-**, c' est ene betchete assez råle e walon. Ele mostere on mouvmint ki va do dzo å dzeu :
* , , , , , , 

Ou k' est pus flåwe ki l' cene do viebe :
*  (, , )

Des côps, l' idêye n' est nén si direke, et s' poreut on dire ki ça vént do dzeu å dzo :
* , 
* 
* 

Ou ene pôzucion ådzeu do bodje : 
* .

## Mots respondants e francès
Les mots walons avou l' betchete sor- respondèt padecô a ene betchete francesse sur- (), des ôtes feyes a ene betchete su- (),  mins eto a ene betchete sou- (). 

## Dins les noûmots
Come l' idêye del betchete sor- n' est nén claire (do dzo ou do dzeu), i fåt esse mo precocioneus po l' eployî dins des noûmots :
* ,   , 
*   

Did la eto, l' emantchaedje di noûmots avou l' betchete dizo-
* 

Dins les noûmots calkés do francès, c' est purade li foûme "so-" ki s' mostere :
* , 

Noûmots nén co acertinés: , 

## Ratournaedje e walon di mots francès avou l' betchete sur-
Sacwants mots francès avou l' betchete sur- n' ont pont d' respondant e walon classike : , , , , , , .

Leu ratournaedje e walon ni s' divreut kécfeye nén fé avou l' betchete sor-.

Des côps, on pôreut motoit eployî l' betchete for- (, )

## Betchete so-
Li R del betchete sor- toume sovint si l' bodje ki shût a lu-minme on R: c' est l' betchete so- :
* , 
* 
* 

Mins des côps gn pupont d' R dins l' bodje walon (mins nd aveut motoit onk dins l' bodje etimolodjike) :
*  , , 

Ele atoume afeye d' on calcaedje do francès.
* 

Fårè co fé des rcweraedjes po vey si, po dins mots ki shuvèt, on-z a l' betchete so- :
* 
* 

*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Potchante soyete

Ene **potchante soyete**, c' est ene soyete avou ene lame di 10-15 cm ki potche tot soyant des plakes d' Unalite ou d' ôte tchoi. 

Li grand diferince avou ene ôte soyete, c' est k' ele pout soyî tot tournant, paski les lames sont foirt sitroetes.
Mochtchena

**Mochtchena**, c' est on viyaedje d' Oucrinne. E 2010, i gn aveut vaila 581 djins.

## Referinces eyet sourdants
Noveles

* Sacwès d' novea a fé cnoxhe
** **[[Noveles al tévé]]**
** **** (noveles eplaideyes sol Wikipedia walon
** **[[Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès]]** (viye gazete e walon)
* Pitits romans
** **[[ramexhnêye di noveles]]** 
*** Å coulot do feu (noveles)
*** Avå trîxhes et bwès (noveles)
*** Avou ene hatche et on bos d' voye (noveles)
*** Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)
*** Doze femes (noveles)
*** Doze omes (noveles)
*** Eviè Nonne (noveles)
*** Foû del voye (noveles)
*** Les hameas distindous (noveles)
*** Li gros petchî do fré Boniface (noveles)
*** Noveles di Mélin (noveles)
*** Padrî li schoice (noveles)
*** Paskeyes d' avår ci (noveles)
*** Ramadjes (noveles)
:: Noveles e walon
Les Djiffs

**Les DJIFFS** (ou **Djiffs**), c' est ene binde di tchanteus e walon.

## Mwaissès dnêyes
Leu no vént del shûte des prumirès letes di leus ptits nos.

I fwaiynut les paroles di leus tchanson eshonne.

I rprindnut cobén des viyès airs po rmete des novelès paroles.

Totes leus tchansons sont-st amuzantes. Li pus cnoxhowe, c' est kécfeye "Li rock des cinsîs".

## Sitroetès plakes mousseyes foû
Il ont rexhou deus stroetès plakes:
* Les Djiffs, ene binde di copins (*Les DJIFFS, one bande di copins*), avou deus poureyès potêyes (2007)
* Deujhinme plake (sins date), ki rprind troes bokets del prumire (Les Djiffs, ene pitite mwin, li djårdinî)

####
Motî d' Vå-so-Seure

Li **Motî d' Vå-so-Seure** kel tite e francès, c' est *Petit dictionnaire wallon du parler de la Haute-Sûre*, c' est on motî walon-francès sicrît pa Maurice Georges, tot rashiant l' accint walon d' après Vå-so-Seure. 

C' est on ptit live di cogne A5 k' a vudî e 2002. 

Il a stî saetchî a ene cintinne d' egzimplaires.

Les mots sont scrîts e sistinme Feller, sovint sorlon l' sistinme do motî d' Bastogne, mins nén todi (metans : "" po "" dins l' Francard). 

Il est rprins come limero **S40** dins l' djivêye des motîs do walon.
Sint Måcrawe Albergati

**Sint Måcrawe Albergati** (e-n årmenyin Մակար = Magar, do grek Μακάριος = Makarios, ki vout dire «»), c' est on sint fiesti el Walonreye, li 9 di may.

Il a morou a Gant li 10 d' avri 1012.

## Vicåreye
Il a stî patriyåtche d’ Antiyoke. Il a leyî evoye li tcheyire et s’ aler fé ermite dilé Djeruzalem.

Adonpwis, i vna a Tournai et s’ mete etur li prince Bådwin l’ Bårbou et les djins, po-z espaitchî on bardouxha.

Il ploréve toltins po ses petchîs et fé bråmint des miråkes.

I s’ fijha moenne å moustî Sint-Bavon a Gant.

## Sint Måcrawe et l’ foclore walon
Dinltins, al fiesse del grande Notru-Dame, a Djudla Mouze (Lidje) gn aveut ene porcession por lu. On maxhuréve èn efant avou del souye (la k’ les Årmenyins ont ene pus morete pea) et l’ poirter el plaece d’ ene posteure, shuvou pa ene hierdulêye di roufions ki poirtèt des lantienes.

I tchantént : «Vive sint Måcrawe, grosse tiesse di bwès ; li ci ki n’ a nole tiesse n’ a nén mezåjhe di tchveas (dj’vès).»

## Sourdant
1012

## Etrevéns
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
### Djins k' ont viké e çou ki va divni l' Walonreye
* Sint Måcrawe Albergati
Eplaidaedje

**Eplaidî** ene sacwè (on dit eto : l' **editer**, el **publiyî**), c' est l' fé cnoxhe a tertos. 

Come cwand do tins des signeurs, on l' vineut dire ezès plaides djenerås.

Pol djoû d' ouy, c' est purade eployî po les lives, cwand i sont-st imprimés et vindous. Mins eto po les tecses, fotos, evnd. metous so ene waibe.

Li ci k' eplaide on live si lome l' **eplaideu** (**editeu**, **publiyeu**). Ça pout esse on mestî. Li måjhon k' eplaide des lives si lome ene eplaidreye.

Mins, po les lives e walon, les eplaideus sont sovint des SNR ou li scrijheu lu-minme (lives eplaidîs a conte d' oteur).
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart**, ubén d' ès veur no : **Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart**, c' esta on muzicyin. C' est l' onk des compôzeus d' muzike classike les pus rlomés avou Ludwig van Beethoven.

## Sourdant
Bèrwètéyes di spots, r'vazîs, toûrnûres èt ratoûrnûres d'après Nameur èt avaur-la

**Berwetêyes di spots, rvazîs, tourneures et ratourneures d' après Nameur et avår la** (*Bèrwètéyes di spots, r'vazîs, toûrnûres èt ratoûrnûres d'après Nameur èt avaur-la*), c' est on live di spots et ratourneures do walon rashonnés pa Chantal Denis ey eplaidî e 2010.

Les ratourneures sont dnêyes avou l' accint do walon do Mitan.

Ele sont rindjeyes pa rahoucant mot francès. On minme espot si pout don trover e sacwants plaeces dins l' motî.

Côde e Wiccionaire : **SpC99** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

##
Gozî

* d' ådvins, li **gozî** ou **goyî**, c' est :
** li farink
** li larink
** les amigdales et l' fond del boke
* d' ådfoû, c' est l' hatrea, dins les ratourneures ki vlèt dire apicî ene sakî på cô
* li nuk do gozî, ' est l' gaviote
Advina

Èn **advina** ou **advinea**, c' est ene kesse k' on dmande (å pus sovint a èn efant) avou tote ene tournurete, sovint arimêye.

## Sacwants advinas e walon
 Motî da Léonard p. 380-385.

## Advinas e l' arabe marokin
Egzimpe d' advina :
* Advinez mi advinea: ene blanke poye a rodje rivlinne k' apoite des novele dins s' bodinne ? Response: ene lete evoyeye pa avion.

*
Sistinme Feller-Carton

Li **sistinme Feller-Carton**, c' est on sistinme di scrijhaedje do picård, ki note les accints di tchaeke cåzeu, a môde do sistinme Feller diswalpé pol walon.

Il a stî apontyî pa Fernand Carton.

Å djoû d' ouy, i n' est nén si spårdou emey les scrijheus e picård ki l' sistinme Feller emey les scrijheus e walon.

## Bons et mwais costés
Li sistinme Feller-Carton permete a deus scrijheus k' ont pår li minme accint di scrire avou les minmes escrijhas. Ça rastrind li nombe d' orfografeyes diferinnes pol minme mot prononcî del minme façon. I permete a on tecse d' esse léjhou pa des cis ki n' kinoxhèt nén l' picård, mins ki sont afaitis å lijhaedje do walon sicrît e Feller.

Mins i n' apoite nole response al kesse di rfondaedje do picård, afîsse d' aveur ene kimene ortografeye, po pleur acsegnî l' lingaedje azès djonnes ki n' ont pupont d' atna eviè on metou accint do picård. 

Avou ça ki sacwants scrijhas e Feller vont shonner foû scwere po des cis k' i gn a :
:''Lès pindèrlèws deu l'Castafyôre  les pinderleots de l'Castafiore.

## Egzimpes di mo-scrijhaedje do minme mot
Li minme mot avou l' minme prononçaedje si pôrè scrire di sacwants façons, minme ådvins do Feller-Carton
* cawete -iau : , , , , , 

## 
*  Mwaissès rîles
*  sol Wikipedia e picård
Rose-Marie François

thumb|(e 2009)
thumb|Riçuvant li pris del Kiminålté Walonreye-Brussele (2021) (deujhinme a hintche)
**Rose-Marie François** a skepyî li 31 d' octôbe 1939. C' est ene sicrijheuse di powezeye, di romans et d' pîces di teyåte e picård.

Ele note l' accint d' après Bådoû (*Douvrègn-Bôdoûr*).

Elle a rascodou des Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2007, 2015 eyet 2021.

Ele sicrît eto e francès, et prezinter des monologues di ses prôpes tecses.

Di s' mestî elle esteut prof di sgondaire et d' univ.

Ele cåze 13 lingaedjes, inte di zels l' almand, li suwedwès, li hongrwès, l' itålyin, l' espagnol, li leton, eyet l' rûsse.

## Ouve e picård
* Panamusa, ene tchantifåve e picård (live eplaidî a micRomania).
* Sint Nicolas rèyûs´: ratournaedje d' on live d' imådjes fwait so on tecse da Félix Timmermans, edicions Tintenfaß, 2017; ISBN 978-3-94619058-5
* *[[Flipet et Djihan (teyåte)|Filipè & Je.han]]*: ene pîce di teyåte ki mete e l' sinne Jean Froissart, on Picård, ki va trover ene royinne inglesse ki provént come lu d' Valinchinne.

#### 
Ès waibe
Arinnoe

Èn **arinnoe**, c' est on boket d' fråze, bén distaetcheye des ôtes trokes di mots dins l' cåzaedje, et ki shonne arinner li djin k' on djåze avou leye. On l' rotrovrè don aprume dins les fråzes di dmande et di sclameure.

Èn arinnoe pout esse fwait d' on seu mot, on mot-arinnoe (ki n' a pont d' ôte sôre di croejhete). Sovint, c' est on mot-arinnoe, shuvou d' on prono d' atôtchance (vos, twè, ti, ti-minme), d' on sustantif (cwålité di l' arinnêye djin), ou d' on no prôpe (pitit no del djin).

## Egzimpes
### Mots-arinnoes metous tot seus
:*Oyi, <span style="color:#FF0000;">***'</span> k' il irè, avou.
:''Bén i n' fåt nén awè fwin po magnî on boket d' tåte, **** ! ([[C99]])

=== Mots-arinnoes avou l' shuvance ===
:''Avance, <span style="color:#FF0000;">**la, ti, **</span> !
:''Vénroz avou mi al nute, <span style="color:#FF0000;">**, vos, Djihene**</span> ?
:''Taijhe tu, <span style="color:#FF0000;">**ti, po on tchén**</span> !
:''Ashidoz vs, <span style="color:#FF0000;">** vs**</span> !
:''Bén nén avou lu, <span style="color:#FF0000;">****,  twè</span> !
:''Dji n' lyi scrirè nén, <span style="color:#FF0000;">****</span> ! Ca dji n' pou bén må !
:''C' esteut nén lu les cåzes, <span style="color:#FF0000;">****</span> !
:''Clôs t' gueuye, <span style="color:#FF0000;">**, ti, barakî k' t' es**</span> ! Ca t' es-st on barakî, avou, ki ti m' fwais si må dire !
:''Shoûtez ! schoûtez bén, **, djins*' Li fåve do gamén Alin.

== Arinnoes et môde vocatif ==
Les arinnoes sont kécfeye les dmanants des môdes d' arinnaedje ([[vocatif]]) dins des lingaedjes come li [[latén]] et l' [[gayel]], la k' c' esteut des [[dclinåjhon]]s a pårt.

== Arinnoes et senes di pontiaedje ==
On mete voltî on [[coma]] inte tos les mots d' èn arinnoe.

== Istwere di l' atuze ==
L' atuze a stî atåvlêye li dvant-z-ouve do tôme I d' «[[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (live)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]» dizo l' noûmot «*aduzoû*» («aduzoe»). 

Après çoula, on a yeu ptchî del basti sol viebe «», pus a vey avou l' [[atôtchance]] ki so «», pus fizike.

== Alére ==
[[Lucyin Mahin]] [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]] p. 26 (les *adusoûs'').

## 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Gérard Avril

thumb|(e 2011)
**Gérard Avril**, c' est on scrijheu e tchampnwès.

## Kékes ovraedjes da sinne
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins "*Terres d'Orchimont et d'Herbeumont*", Singulîs (mwaissès modêyes) eyet "Li Rantoele (ratournés et riscrîts e rfondou walon).

Il a vudî on live, diviè 2010, avou des ptitès prôzes et des powinmes : «Èm patwès d' Årdene e 40 istweres», k' i gn a ene plake lazer odio ki va avou (ISBN 2-902413-71-8).

## 
On tecse da sinne
Roland Thibeau

thumb|(2015)
**Roland Thibeau**, c' est on scrijheu e picård.

I note l' accint d' Élouje, la k' il a skepyî e 1948.


Roland Thibeau.jpg|2009
Thibaud Roland (2022).jpg|2022


## Ouve e picård
Ella a rascodou li pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2008 po ene pîce di teyåte amontêye so on personaedje istorike, li bandiy "Moneuse".

E 2015, il a acvierné on live ås 15 oteurs di sacwants lingaedjes d' oyi, «*[[Voyaedje ezès payis d' oyi (live)|Le voyage en Oïlie]]*». 

E 2016, i redjårbeye «Li ptit prince» pol teyåte avou sacwants accints picårds et walons. Li pîce wangne li pris teyåte del fiesse ås lingaedjes walons ey esse djouwêye come copete-etrevén do grand raploû.


Pitit Prince Pîce Thibeau Walons Willam Warnier.jpg|li ptit prince eyet l' tchanteu
Pitit Prince Pîce Thibeau Walons djeyografe.jpg|avou l' djeyografe
Pitit Prince Pîce Thibeau Walons esprindeu distindou.jpg|avou l' esprindeu d' lampes
Pitit Prince Pîce Thibeau Walons vudete.jpg|avou l' vudete
File:Pitit Prince Pîce Thibeau Walons rwè.jpg|avou li rwè


E 2017, i scrît ene pîce sol guere di 40, «Merci monsieu Douxhane», prumêye dins les ocupaedjes coinreces del fiesse ås lingaedjes walons.

E 2024, il a dné 7 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## 
*
Bruno Delmotte

**Bruno Delmotte**, c' est on scrijheu e picård ey on bouteu pol culteure picåde après Tournai.

Il a lonmint stî èn eployî del aisse del Tuzance di Tornè, mins il a dispindou l' gayole e 2024.

I scrît cobén dins l' Bourdon.

## Sourdants
Pierre Moreau

**Pierre Moreau**, ki s'  no d' pene  esteut **Pierre Defagne**, c' est on rcwereu sol walon  k' a skepyî a Baileu diviè 1926.

Il a cmincî pa eplaidî on live so l' etimolodjeye do walon, *Origine de quelques mots de notre patois*, a pårti d' årtikes k' avént parexhou, po cmincî, so l' apasseu "*En Fagne et Thiérache*" ().

Adonpwis, s' ataker a on pus gros boket : li motî del Fagne et del Tieraxhe.

Dins ces deus ovraedjes la, i prind bén sogne et asteme di dner tchaeke côp des fråzes d' egzimpes, zeles-minmes e-n on foirt bea walon.
Motî Hécart do picård

Li **motî Hécart do picård**, c' est on motî picård-francès scrît pa Gabriel Hécart, et lomé *Dictionnaire rouchi-français*.

Il est rprins avou l' rahouca **[[PiF1]]** dins l' Wiccionaire.

#### 
Copeye do motî
Grok

On **grok**, c' est ene abwesson fwaite avou del foite gote et del tchôde aiwe soucrêye. Li vraiy grok esteut fwait avou do rom.

On è prind voltî po rweri les matchureas.

Li bistouye est rishonne å grok, mins c' est avou do cafè.

## Ricete di grok
Fé cure 2 gros decilites d' aiwe avou ene piceye di rodje souke et ene grosse coyirêye di låme. Maxhîz po fé fonde li låme et l' rodje souke

Cwand vosse maxhot boût, et k' tot est fondou, vudîz dins on vere a bire (250 ml) et rimplixhoz l' vere avou del foite gote (rom, wiski, fine, peket, evnd.).

Metoz vos ådzeu do vere po ddja houmer l' alcol ki si svinte. Bevoz a ptitès golêyes, li pus tchôd ki vs poloz, pus alez coûtchî.
Todi sol voye (tchanson)

**Todi sol voye** (*Toudi sul vôye*), c' est ene rilomêye tchanson e walon da William Dunker.

## Cåzaedje

Dji n’ sai nén çk’ i gn a,
Dji m’ sin bén *flagada
Dji n’ sai nén çk’ i gn a,
Dj’ n’ a måy sitî come ça
Dj’ end a m’ sô d’ esse todi sol voye,
:todi sol voye, todi sol voye.

Mi, dj’ a stî partout
Di [[Mårcinele]] disk’ a [[Djiblou (veye)|Djiblou]].
Dj’ a prins ostant d’ [[trén]]s
K’ ti n’ as d’ doets so ene mwin.
Et mi dj’ a beu témint d’ [[bistouye]]s
Ki dj’ m’ aratchreu les pwels di mes … tchveas

Dj’ vôreu bén daler ås [[Uyessês]]
I paret k’ drola tot est todi bén
Mins mi dji m’ poize ene biesse kession :
Est çk’ a [[Noû York]], i pålnut walon.

Dji n’ sai nén çk’ i gn a,
Dji m’ sin bén *flagada''
Dji n’ sai nén çk’ i gn a,
Tén ! Rwaite asteure, ça va mia.
Ey ene boune pinte, ey alez evoye
Todi sol voye, todi sol voye (deus côps)

## 
Des comeres todi sol voye.

## Pî-note
«&nbsp;Flagada&nbsp;» divént «» e rfondou walon.

## Sourdants
Waxhea

thumb|el mortouwaire
On **waxhea**   (on dit eto, pus rålmint, on **lujhea**), c' est ene caisse di bwès, del taye d' ene djin, la k' on mete on moirt, po l' eterer.

## Cognes di waxheas
Asteure, el Walonreye, les waxheas on on covra del foûme d' on trapeze, el côpe. C' est télmint tipike ki ça a dné s' no a ene sôre di cristå k' on trouve dins li xhlé (fosfate amoniaco-magnezyin). 

Elle est sovint clawêye avou des beas gros clås, les . Si rmarcåves ki ça a dné s' no a sacwants mås et maladeyes.

## Pris
Li pris d' on waxhea dipind do bwès. Les cis d' tchinne sont les pus tchirs; les cis d' pichpin les meyeumartchîs.


Etermint waxhea corbiyård.jpg|dins l' corbiyård
Etermint waxhea fosse djins.jpg|e l' aite, sol fosse, avou les djins
Etermint waxhea fosse1.jpg|dischindou dins l' fosse


## Pî-note
Waxhea (discramiaedje)

* caisse po mete on moirt
* caisse po foler les draps
* rond batch pol boledjî fé l' pwin, po scramer l' laecea
* sôre di hena, vere, evnd.
* tchetoere
Côre (discramiaedje)

* baguete di côrî po **[[schinlaedje|schinler]]**
* **[[baston]]** d' côrî po fé des mantches d' usteye.
* li **[[côrî]]** (noejhî, noejhtî) lu-minme.
Schinlaedje

Li **schinlaedje**, c' est li fjhaedje di schinons a pårti d' côres (baguetes di côrî.

Adonpwis, avou les schinons, on fjheut des tchenas des mandes et des coirbeyes, tos ovraedjes di banselreye.

## Codaedje des côres
Les schinleus alént å bwès e l' erî-såjhon po code des côres ou schinlires. C' est des baguetes di côrî, belzè droetes, ni trop djonnes ni trop viyes ; dijhans des rdjets di 2 a 4 ans. I fåt aler ås côres cwand les noejhes sont sweres (djaenes-brunes) et schayetes (k' ele si drovèt d' zeles-minmes et toumer).

## Hazixhaedje
On meteut les fas d' schinlires al gregne po les leyî hazi (souwer tot doûçmint), por zeles divni bén coriantes. Elle î dvént dmorer troes a cwate samwinnes.

## Schinlaedje
On fwait on prumî acrén a ene aspagne (15 20 cm) do dbout del côre. Pu on-z avance avou on coutea tins k' on ploye li côre so li djno po l' fé pårti. Pu porshure tot do long del côreye, po-z aveur on schinon di troes cwate metes long. 

Cwand on-z a yeu l' prumî schinon, on atake li deujhinme pu les ôtes (4 ou cénk, todi). 

## Descrijhaedje des schinons
On schinon est 8 a 10 milimetes lådje et troes cwate metes long. Gn a des beas, sins nuk, del minme sipexheur, et des cis k' ont moussî dins l' bwès ou ndè sôrti (sovint des trop djonnès côres, ou des côrîs d' fagne). C' est po ça k' i les faleut rewaler tot raezant les pus spès.

## Sourdants
* Lucyin Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, tome II, pp. 129-132 (Mwaisse modêye)
* Edmond Delvaux, *La fabrication des paniers*, *Enquêtes du Musée de la vie wallonne*, n° 32-33  (1934-1935), p. 224-244 (rahouca **O15** des djivêye des motîs do walon).
* Les schinons et l' schinlaedje,  60 (ivier 2011-2012).
Gabriel Hécart

**Gabriel-Antoine-Joseph Hécart** a skepyî li 24 di måss 1755 a Valinchinne, la k' i mora li 19 di nôvimbe 1838.

Il est cnoxhou come diccionairî do picård, avou si "*[[motî picård da Hécart|Dictionnaire rouchi-français]]*".
Achal Prabhala

thumb|250px|'''Achal Prabhala''' al Wikimania 2009.
**Achal Prabhala**, c'est on scrijheu, activisse et ricwereu indyin ki dmeure a Bangalore.

Il est aprume conoxhou po s' boutaedje so les abondroets del prôpieté intelectuwele dins les dominnes del medcene et l' syince. 

Il est eto mimbe do consey d' administråcion do Cinte pol Daegntoele et l' Societé et do Consey del Fondåcion Wikimedia.
Paul Gilles

[thumb|a hintche, eredjistrant les bokets di l' antolodjeye [Scrijheus d' Årdene (2002), et kécfeye dedja atuzlant l' pordjet «Ké bea bouket»]] 
**Paul Gilles** (riwalnijhåve *På Djîle*), c' est on scrijheu e walon ki provneut d' Meu.

Il a skepyî li 15 d' octôbe 1930 a Viyé-dlé-Hesse ey a morou li 31 di decimbe 2025.

## Ouve pol walon
Il a scrît aprume so les viyès uzances del Hôte Hesbaye (Hesbaye namurwesse) (dins les Cayés walons).

Il a stî eto lontins prezinteu di l' emission e posse 900.000 Walons. Adonpwis, co fé do radiowigne al Radio univiersitaire di Nameur (avou Lucien Metten et Guy Delvaux).

C' est lu k' a-st enondé l' pordjet di l' antolodjeye «Ké bea bouket», parexhowe e 2023.

## Alére
* *[https://www.lavenir.net/regions/namur/2026/01/02/la-bruyere-li-socon-paul-est-mwart-li-wallon-tchoule-VXICTAH2L5AODN4NSR2E7EZO2A/ « La Bruyère: Li soçon Paul èst mwârt, li wallon tchoûle »]*, årtike sol gazete L' Avni, li 2 d' djanvî 2026.
* Anne-Marie François, *« Hommage à Paul Gilles »*, dins *[[Les Cahiers Wallons (gazete)|Les Cahiers Wallons]]*, 89inme anêye, , djanvî-fevrî 2026, p. 6-7.

## 
* 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» k' i ratourna avou l' accint d' après Meu pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Marwale

Li **marwale**, c' est on mol froumadje di vatche di l' Avenwès. Ene marwale, c' est dandjreus ossu ene trintche di ç' froumadje la.

## Ene ricete avou des marwales
::**[[Coisse (tchå)|Coisses]] al môde di [[Grande Tieraxhe|Tieraxhe]]**
:Çou k’ i fåt : (po cwate djins)
::4 coisses di pourcea.
::1 trintche di crou djambon
::4 trintches di marwale
::1 agnon fén discopecî
::kékes coirnitchons et do pierzin (si on vout)
::1 grande paile ou deus ptitès longowes (c’ est pus åjhey).
:Çou k’ i fåt fé : 
::Vos fjhoz cure les coisses dins l’ paile avou ene boune nukete di boure, deus munutes å long. Vos les rtournez deus munutes ; vos les rtournez ene deujhinme feye deus ôtès munutes, po k’ ele purdexhe ene bele coleur des deus costés.
::So tchaekene, vos poizez do djambon discopecî.
::Ladsu, vos poizez ene trintche di marwales, li spexheur a vosse convnance.
::On finit pa l’ agnon, avou on pô d’ pierzin si on vout.
::On fwait co cure 5 munutes, tot rascovrant l’ paile, po k’ les marwales fondexhe doûçmint.
::Vos siervoz tot d’ shûte : ça node bon et on s’ rassapene.
Coisse di pourcea

Ene **coisse di pourcea**, c' est ene coisse ki provént d' on cushet touwé po-z esse magnî.

## Lomaedje des coisses
Les coisses did dizo l' espale si lomnut les coisses å spiringue.

Les **coisses a l' oxh** (ou **cotletes**), c' est les cenes avou ene mitan do cronzoxh do dos. Gn a la on bea boket d' tchå ki vént do long musse do dos.

Les **ptitès coisses**, c' est les dbout des coisses, avou djusse les musses etercoistås.

## 
Ene ricete di coisses di pourcea
Coisse (tchå)

thumb|Coisses di pourcea
thumb|Coisses di bedot
Ene **coisse**, come tchå, c' est l' oxhea do minme no avou l' tchå k' est après.

## Kékès dnêyes
On magne voltî des coisses di pourcea, mins eto di bedot, di vea, evnd.

Les ptitès coisses di pourcea, c' est les skinêyes

## 
Coisse di pourcea
Cawe (discramiaedje)

* cawe (antomeye) : dibout del schene des biesses.
* scheuve di sacwants verdeures eployî po leu raecinêyes (canadas, raecenes, betråles...)
* mantche di sacwants usteyes (broushe, ramon...)
* (måhonteuzmint) vé
* cawe (toponimeye) : Nos d' plaeces avou "cawe" ou "cawete"
Tûtûte

Ene **tûtûte** ou **sucete**, c' est ene pitite tetene k' on dene a teter ås påpåds po k' i n' tchoûlexhe nén cwand i n' tetèt pus leu mame ou leu tûturon.

Les efants l' wådnut sovint disk' a 2, 3 ans. Mins des côps dpus.

## Béns et mås des tûtûtes
Sacwants fén cnoxheus di l' aclevance des efants veyèt les tûtûtes evi.
Pixha

Li **pixha**, c' est èn organe des biesses ås tetes måyes, ki sieve a pixhî et å mopliyaedje di l' indje.

Po les djins, on dit purade li «vé».
Vé (antomeye)

Li **vé** c' est l' pixha des djins.

## Lomaedjes
Li mot "vé" lu-minme esteut corant davance, kécfeye nén avou on måhonteus livea. Les mots corants e 20inme sieke estént soeye-t i des mots d' efant, soeye-t i rsintous come måhonteus, soeye-t i po rire. 

Vo ndè ci sacwants : ,
Muzlire

Ene **muzlire**, c' est ene ahesse ki rascovere li muzea des tchéns po ls espaitchî d' hagnî.

Pout gn aveur eto des muzlires po les biesses (vatches; bedots, evnd.) k' on moenne ås tchamps, po k' ele n' alexhe nén a damadje dins les dinrêyes des djins.


File:Cabasson muzlire.jpg|muzlire di vatche (2)
File:German Shepherd with muzzle.jpg
Willhelm Busch

**Willhelm Busch** (skepyî li 15 d' avri 1832, moirt li 9 di djanvî 1908), c' esteut on fjheu d' arimés et on dessineu almand.

Si mwaisse ouve est kécfeye «Max und Moritz», k' a stî ratourné e walon dizo sacwants tites «Li vicåreye di Simon et Linåd», «Miyin eyet Morice», «Djîle et Toumas».
Jean-Baptiste Bastien

**Jean-Baptiste Bastien** a skepyî a Heuzî li 27 di nôvimbe 1851. C' esteut on scrijheu e walon d' arimés et d' tchansons.

Po ses scrijhaedjes, i foirdja on diccionaire di rimes di 16.000 mots.

Il a stî relî dins l' antolodjeye di Vervî. Eto, Jean Wisimus riprindrè voltî des fråzes di ses scrijhaedjes dins l' Motî d' Vervî.

Di s' mestî, il esteut prof di dessén.

## Sourdants
Professeur

On **professeur** ou pus coûtmint, on **prof** (ene **professeure**, ene **prof**), c' est ene djin ki dene cours a l' univ u dins ene grande sicole (hôte sicole, après l' sigondaire).

On lome eto «prof» ene djin k' acsegne dins li sgondaire.

Ossu li ci u l' cene ki dene des cours foû des scoles oficires, come des cours di walon.

## Sicrijheus e walon et rcwereus sol walon k' estént professeurs
### Profs di sgondaire
On djheut purade dinltins "prof d' umanités".
* Jean-Baptiste Bastien
* Laurent Dabe
* Anne-Marie François
* Gaston Hoyaux
* Charles Josserand
* Bernard Louis
* Michel Meurée
* Raymond Mouzon
* Jean-Pierre Surkol
* Roger Viroux

### Profs di hôtès scoles
* Romain Berger

### Profs d' univ
* Willy Bal
* Marie-Guy Boutier
* Michel Francard
* Jean Haust
* Albert Maquet
* Jean-Marie Pierret
* Maurice Piron
* Louis Remacle
* Willy Vanderschueren

## Sacwants profs di walon (après djournêye)
* Christiane Binamé (Sicole di walon d' Nameur)
* Mariette Chinon (sicoles di l' univiersité des troes côps vint di Djoupeye)
* Anne Delporte (sicoles di l' univiersité des troes côps vint di Djoupeye)
* Chantal Denis (sicoles di walon d' Nameur diski 20199)
* Pol Englebert (sicoles di walon d' Nameur, diski 20199)
* Anne-Marie François (Sicole di walon d' Nameur)
* Jean Hamblenne (Sicole di walon d' Nameur, 2019)
* Laurent Hendschel (scoles di rfondou walon do Noû Lovén, 1999-2002)
* Lucyin Mahin (scoles di rfondou walon d' Bive, 2003 a asteure)
* Henri Maron (sicoles di l' univiersité des troes côps vint di Djoupeye)
* Joëlle Spierkel (Sicole di walon d' Nameur, 2019)
Sint-Nicolai

* **[[Nicolai d' Mire]]** (eveke et sint, li vraiy sint Nicolai), sicrît «**sint Nicolai**» (sins loyeure, pitite lete a "sint")
** Floriconte da sint Nicolai (li spoûle la k' i fwait raviker les troes efants)
** **[[Fiesse del Sint-Nicolai]]** (li 6 di decimbe), sicrît «li, al **Sint-Nicolai**» (grande lete a "Sint" et loyeure, come les ôtes nos d' fiesse).
*** Hanscroufe ou Pere Fwetård (noer sierveu da sint Nicolai, ki dene des penitinces ås efants)
*** Li nute di dvant l' Noyé (live d' imådjes) : istwere di Sint Nicolai riscrîte pa les Amerikins al fén do 18inme sieke 
**** Pere Noyé
*** tchanson d' Sint-Nicolai
**** N aveut-st on côp troes ptits efants
** on  (pitite lete a "sint" et loyeure), ça pout esse
*** bistoke k' on fwait a cisse fiesse la.
*** boulome di biscûte riprezintant l' sint.
*** ene mwaijhe usteye = ene usteye di Sint-Nicolai
* veyes, viyaedjes et hamtea ki s' lomèt **Sint-Nicolai** (grande lete et loyeure) :  «Sint-Nicolai (veyes et viyaedjes)» 

## 
Tecses e walon sol Sint-Nicolai
Weyler

**Weyler** (la-minme, e lussimbordjwès *Weller*, ki sereut prononcî «Veler», «*Vèlêr*», e walon) , c' est on hamtea d' Åtébas. 

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. 

## Etimolodjeye
di l' almand "" (hamtea), lu-minme do latén "villarum" (djenitif pluriyal di "", "des viyaedjes").

## Eplaeçmint
Metou tot do long di l' otostråde E411.

## Istwere
Fijha pårteye, avou Stehnen, del signeurreye des set fontinnes (Grande Dutcheye).

## Sourdant
Otostråde

[thumb|[Taesson spotchî so l' E411.]]
Ene **otostråde** (on dit eto: **otovoye**, **otorote**, **mwaisse voye**), c' est ene grande lådje voye, avou sacwants bindes di rôlaedje di tchaeke costé (pol moens deus), et ki n' croejhele nole ôte voye. 

## Motlî
L' otostråde est don pus grande k' ene cwate-bindes et k' ene grand-rote.

## Discrijhaedje
Gn a sovint ene airêye di bouxhons inte les deus sinses di rôlaedje.

## Istwere
Les prumirès otostrådes årént yeu stî fwaites pa Mussolini. C' est po çoula ki c' est l' mot itålyin k' a passé l' prumî e walon. 

## Sacwants otostrådes del Walonreye
* Otostråde Brussele-Lussimbork (E411)
*Otostråde del Walonreye (E42)
* Otostråde El Tchålerwetresse (A54)
* Otostråde Lidje-Lussimbork (E25)


Imådje:Brouheur otovoye es-niebla.jpg|E l' Espagne.
Imådje:Pegnon d' rotche Åviene otovoye.jpg|E l' France.
Imådje:Popo e Izta desde el Arco Norte - panoramio.jpg|Avuzion so Apaxco eyet les monts d' ene otostråde mecsikinne.


## Sourdants
Heuzî

**Heuzî** (F. *Heusy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vervî, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4802** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 29**.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins : Heuzurlin, Heuzurlinne; (F. *Heuzytois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Heuzî
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Ninglohé (*Néglohé*, F. *Ningloheid*), Rouhé (F. *Rouhez*)
* A vey avou des aiwes :
** Mangon-broû (*Mâgôbrou*, F. *Mangonbroux*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Tiervå (*[[Tier (toponimeye)|Tiêrvå]]*, F. *Thiervaux*)

## Tuzance walone
Sicrijheus e walon k' î ont dmanou
* Jean-Baptiste Bastien î skepia li 27 di nôvimbe 1851.
* Henri-Joseph Raxhon î a morou li 2 d' djanvî 1908
Tier (viyaedje)

Tiêr [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tillier, rebané avou 5380 Ferneamont; limero diyalectolodjike: [Na 27]; vî limero del posse: 5042
Tier (toponimeye)

**Pådje des mots "tier" et "tiene" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots tier et tiene (eyet l' gåmès *terme*) dins toplin d' nos d' plaeces del Walonreye.

## Viyaedjes et hamteas

* Tier (viyaedje) (rebané avou Ferneamont)
* Pitit Tier
* Tiene (Cînè)

## ôtès plaeces
### tiene

File:Sombrefe plake tiene mont.JPG|a Sombrefe
File:Åve plake tiene.jpg|a Rotchfoirt
File:Åjhô plake rowe tiene.JPG|a Åjhô

* *lu ployé tchêne; lu tchêne Pichcaye*: Transene

### tier
* *o gros Tièr*: Freu
* *å gros Tièr*: Sinte-Mareye-dilé-Libråmont
* *tièr del creûs*: Tohogne


Harsin tier-Rinåd.JPG|a Harsin
Eur-li-Tîxhe rowe do tier.JPG|minme e payis flamind (Eur-li-Tîxhe)
Yon tier des sours.jpg|a Yon


### ''terme''
C' est ene cogne puvite gåmesse, mins ki rvént eto dins l' Basse Årdene, dizo les cognes «térme», u «têr», u «tême».
* *ou térme*: Longuiè
* *ou gros térme*: Hamipré 
* *drî l' Têr*: Ricogne
* *ou gros tême*: Ricogne

### tiernea
* *li brûlé tièrnê*: Viyance
Erî-rfwait mot

Èn **erî-rfwait mot**, c' est on mot d' on moirt lingaedje, k' on n' a måy trové scrît so des vîs papîs ou scrijhaedjes, mins k' on a rbasti tot loucant tos ses dischindants. 

On cnoxhpu erî-rfait mot doet don esse on bodje etimolodjike po on ou sacwants mots di des vicants lingadjes.

Dins les motîs etimolodjikes, et les ôtes sipepieus motîs, on mot erî-rfwait est dvancî pa ene sitoelete (*)

Emey les mots sourdants do walon, les cis ki vnèt do francike et do gayel sont cåzu tertos des erî-rfwaits mots. Eto sacwants mots di patwès latén.
Motî etimolodjike

On **motî etimolodjike**, c' est on motî ki dene tos les sourdants etimolodjikes des mots d' on metou lingaedje.

Les pus cnoxhous de waloneus, c' est :
* li Motî etimolodjike da Grandgagnage
* li Motî etimolodjike da von Wartburg
Vicant lingaedje

On **vicant lingaedje**, c' est on lingaedje k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.

Li contråve, c' est on moirt lingaedje.

On vicant lingaedje, k' i gn a pus waire di djins k' î djåzèt — et dabôrd ki pôreut bénrade mori — si lome on mancî lingaedje.
Eur-li-Tîxhe

**Eur-li-Tîxhe**, c' est èn ancyin ptit ban del Flande, el Province do Limbork (Flande, Beldjike).

Il est metou djusse djondant Eur-li-Romin.

## Toponimeye
Djibî

On **djibî**, c' est ene såvadje biesse k' on tchesse (ou k' on bracnêye) po magnî.

On fwait l' diferince inte li gros djibî (ciers, singlés, tchivroûs) et li ptit djibî (såvadjès robetes, lives, faizans, pietris, evnd.)

Cwand on djåze di cujhene, on dit eto "magnî do såvadje".

Les bracnîs lomnut sovint l' djibî, camaerådreçmint, li "bisteu".

## Sacwants djibîs del Walonreye
* Gros djibî
** cier et bixhes
** tchivroû
** singlé
* Pitit djibî
** såvadje robete
** live
** faizan
** pietris
** cwaye (boutboute)
Etimolodjeye do walon

L' **etimolodjeye do walon**, c' est tos les sourdants des mots walons.

## Tayons-bodjes
Les tayons-bodjes, c' est l' les mots d' on lingaedje did dinltins k' ont stî wårdés dins on mot walon d' asteure. I provnèt, des pus corants ås pus råles sourdants :
* do latén
* des lingedjes tîxhons, inte di zels, 
** li francike
* les lingaedjes celtikes
* des lingaedjes des Vikigne, aprume les cis ki s' ont setlé e l' Nromandeye (norwès).
* Etimolodjeye arabe (pal voye di l' espagnol, do francès u d' l' almand).
* Etimolodjeye hongrwesse (pal voye di l' almand)

## Calcaedjes
Sacwants mots ont stî calkés di vicants lingaedjes :
* Calcaedje do francès
** Calcaedje do francès d' Beldjike
* Calcaedje do neyerlandès
** Calcaedje do flamind
** Calcaedje do limbordjwès
** Calcaedje do holandès
* calcaedje di l' almand
* Calcaedje do picård
* Calcaedje do lussimbordjwès
* Calcaedje di l' inglès
* Calcaedje di l' espagnol

## Statistikes
E l' Hesbaye lidjwesse, e mitan do 20inme sieke, on avira les sourdants laténs a 65 åcint do motlî et les sourdants tîxhons a 19 %. Li restant c' esteut des calcaedjes, copuvite do francès, des taeyons-bodje mots-bruts, et di totès sores. (Warnant, 1949).

## Dinêyes les pus fiyåves so l' etimolodjeye do walon
* Motî etimolodjike da von Wartburg
* Motî d' Bastogne
* Motî da Villers (replaidaedje pa Jean Lechanteur)
* ALW
La littérature patoisante dans le Centre

thumb
Li **Live Gaston Hoyaux so les scrijheus do payis del Lovire**, ki l' tite e francès, c' est ***La littérature patoisante dans le Centre***, c' est on live di corwaitaedje des scrijheus e walon (puvite e walipicård) et des gazetes e walon do Cinte, dj' ô bén : li payis d' El Lovire. 

Il a stî scrît pa Gaston Hoyaux.

Li mwaisse tecse est scrît e francès, avou tofer des bokets e walon des scrijheus ki sont corwaitîs.

Li live a stî eplaidî ås Edicions Labor, aL Lovire, e 1931.

## Kitaeyaedje do live
* Adrovaedjes : 
* Sacwants scrijheus moirts e 1931 et bén corwaitîs:
** Adolphe Caffet
** Arthur Audiart
** Adolphe Hoyaux
** Charles Malissart
** Arthur Trigaux
* Sacwants scrijheus moirts e djusse cités : Louis Robert, Augustin Baurin, Berard François, Elie Meunier
* Ene miere sicrijheuse : Felixa Blondiau
* Scrijheus co vicants e 1931 :
** Floribert Deprêtre
** Marcel Hecq
** Oscar Roland
** Alfred Populaire
** Hubert Outlet
** Oscar Fromont
** Omar Dupuis
** Léon Noël
** Ernest Haucotte
** Jules Tison
** René Janssens
** Joseph Brismé
** François Nopère
** Oscar Godefroid
* Les deus gazetes e walon : El Moxhon d' ônea et El Muscadin
* Les scrijheus k' ont leyî ouve.
Ben el-Qalanissi

**Ben el-Qalanissi**, c' esteut on cronikeu arabe ki dmoréve a Damasse. 

I provneut d' ene famile di nôbes del veye, ey aveut studyî.

I skepia e 1073. Dabôrd, il aveut 20 ans cwand les prumîs Croejhîs arivît e l' Azeye e 1096. I raconte sins waire monter so ses grands tchvås les faitindjes del prumire croejhåde, téles k' ele estént rapoirtêyes et rsintowes a Damasse.

## Sourdants
Amin Maalouf

**Amin Maalouf** (skepyî e 1976), c' est on scrijheu e francès, ki provént do Liban, mins ki dmeure el France.

Il a stî eto gaztî.

I moussa e l' Academeye francesse e 2011.

## Sacwants d' ses lives
* *Les croisades vues par les Arabes* (les croejhådes, veyowes pa les Arabes).
* *Léon l'Africain* (Leyon l' Afrikin).
* Samarcande (istwere des cwatlin da Omar Xhayyam).
Mante rilidjeuse

Li **mante rilidjeuse**, c' est èn inseke ki djond ses pates di dvant, a môde d' ene djin ki preye.

 *[[Mantis religiosa]]*
Antiyoke

**Antiyoke**, c' est ene veye del Sireye k' a yeu ene rilomêye istwere.

## Istwere
C' est ene des prumirès veyes ki Sint På a cvierser å crustinnisse. Elle est sovint lomêye dins les Ouves des Apoisses.

Diviè 1084, elle est prinjhe pa les Trouks seldjoukides.

E 1097-1098, ele serè assidjeye påzès Francs del Prumire Croejhåde, minés pa Bohemond. Ele serè prinjhe li 3 d' djun 1098, apus ki li çtadele, ki ténrè co sacwants samwinnes.

## Sourdants
Pardurante maladeye respiratwere des poyes

Li **pardurante maladeye respiratwere des poyes** (e l' anglès *C.R.D., Chronic Respiratory Disease*), c' est on må k' est rascråwé pa on micoplasse ki s' lome *[[Mycoplasma galisepticum]]*. 

Les poyes sont-st acsûtes, mins eto les dînes.

C' est ene maladeye foirt consecante, nén pask' ele fwait crever les poyes mins pask' ele lezî fwait atraper totès ôtès maladeyes, ki cåzèt toplin des médiaedjes antibiyotikes. Eto, c’ esse on grand sourdant di l' antibiyo-edurance des bactereyes, minme les cenes des djins.

Come li må pout passer des poyes ås poyons, on n' pout nén vinde des poyons dins èn ôtes payis di l' U.U., si les poyes ni sont nén cwites di micoplasses.
Don Quijote

thumb|Don Quijote
**Don Quijote**, c' est on roman scrît pa Miguel de Cervantes, ey eplaidî pol prumî côp e 1605.
Sint Atanaze d’ Alegzandreye

**Sint Atanaze d’ Alegzandreye**, c’ esteut on sint ki pretcha bråmint disconte di l' arianisse a Alegzandreye et totavå l' Moyén Levant. Il a stî evoyî d’ foice a Trive.
C’ esteut on soçon da sint Serwai.

## Sourdant
G. Sfasie, Les sints d' Årmeneye fiestis pamon nozôtes, , Bontins 2010.
Do minme tonea (prôzes)

thumb|coviete

**Do minme tonea** (*do minme tonia*), c' est on live di totès ptitès prôzes da Eugène Gillain.

Il a vudî e 1951.
Djan et Djene (live d' imådjes)

thumb|coviete
**Djan et Djene** (*Djan èt Djène*, *Dj'han èt Jane*), c' est on live d' imådjes sicrît aprume pa Chantal Denis. et k' a vudî e 2011

Adonpwis, il a stî redjårbé e deus ôtes accints do walon : walon do Levant pa Marcel Slangen et walon do Coûtchant pa Jean-Luc Fauconnier.

Li live est enimådjî pa Stibane.

C' est l' deujhinme limero del coleccion Les bablutes.

Gn a on ratournaedje e francès padrî, sol deujhinme mitan do live.

#### 
* On boket do live (mwaisse modêye) 
* ,  : pådje des deus ptits nos sol Wiccionaire
Abou-l-Aala' al-Maari

**Abou-l-Aala' al-Maari**, e-n arabe, "أبو العلاء المعري", c' esteut on powete arabe ki dmoréve a Maara, el Sireye. Il a morou a 1058. 

Il esteut aveule.

Il esteut foirt liberå po on muzulman di ç' tins la.
:*Les djins del [[Daegne]], n a deus sôres
:*Les cis k' ont-st on cervea et nole rilidjon
:*Et les cis k' ont-st ene rilidjon et nou cervea. 

Et eto on waiteu del veye do noer costé:
:*Li vicåreye nos speye come si nos seréns do veule, et nos bokets ni s' rimetèt måy eshonne.

Si avuzion do djinre umin serè acertinêye pa çou ki s' aléve passer 40 ans après s' moirt dins s' prôpe veye di Maara: li distrujhaedje del veye pa les croejhîs del prumire croejhåde. Et l' touwaedje di tos les dmorants, et minme li magnaedje des efants (canibalisse).

## Sourdants