open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Michel Duchatto

**Michel Duchatto** fourit on scrijheu d' pîces di teyåte e walon del prumire mitan do 20inme sieke.

I skepia a Hesta li 10 di nôvimbe 1897.

I mora a Lidje li 24 di djulete 1975.

Il esteut mimbe del SLLW.

Di s' mestî, il esteut gaztî.

## Vicåreye et ouve e walon
I cminça tot djonne a scrire dins l' Clabot.

E 1916, i scrît ene rivuwe avou Léon Dighaye (Måle linwe, va). Pu ramexhner des powinmes dizo l' tite «Sol guere».

I djoke di scrire e walon di 1916 a 1927.

Adon, i s' assoçnêye a Théo Beauduin, et i vont scrire eshonne «Tchantchès» (1930), a môde do *Cyrano* da Jean Rostand. Leus ôtès meyeutès pîces del pwaire fourît "Li dierinne voye" eyet "Deus omes". 

Mins Bauduin mourt e 1932. Mitchî Duchatto scrît tot seu ene pîce e-n èn ake "On clair dimegne", k' a bråmint do succès. Mins après, i va dmorer a Paris, po s' mestî (il est gaztî), et n' sicreye pus e walon.

I rvénrè a Lidje e 1946, et ricmincî a scrire totès sôres di pîces, des creyåcions u des redjårbaedjes. Inte di zeles, li radaptaedje di *L' Electre* di Sophocle, a pårti del modêye da René Giraudoux (1957).

## Sacwants ouves
* Måle linwe, va (rivuwe) (1916)
* Sol guere (ramexhnêye d' arimés, 1916)
* On clair dimegne (èn ake, 1932)
* C' est vos (pîce policire e 3 akes, 1937)
* Èn ome al trape (redjårbaedje, ridjouwé e 2015 å Triyanon)

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* 
* Pådje Mitchî Duchatto
Continint

Dins l' djeyografeye, on **continint** (do latén *continere*, tini eshonne), c' est ene masse di tere ki tént eshonne. Li Tere a cénk continints:

## Discôpaedje des continints
* l' Afrike
* l' Amerike
* l' Antartike
* l' Urazeye (Urope + Azeye)
* l' Oceyaneye

Pa côps on discôpe l' Urazeye e deus: Urope ey Azeye; mins c' est on discôpaedje divant tot politike; djeyograficmint ça tént bén d' on seu bloc.

Des ôtès djins, copurade dins l' tuzance anglo-sacsone, discôpèt l' Amerike en Amerike nonnrece ey Amerike bijhrece, pa côps avou ene Amerike mîtrinne inte les deus; bén ki ç' discôpaedje soeye djusse do pont d' vuwe djeyolodjike, dins l' cåzaedje corant on n' cåze ki d' l' *Amerike*, sins discôpaedje.

Pareymint, l' Inde, est on boket d' tere diferin do restant d' l' Azeye, ki s' a vnou stitchî låvå, eyet askepyî l' tchinne di montinnes del Himalaya.

## Provnance des continints
Les diferinnès plakes continintåles bodjèt sol Daegne. D' on continint unike i gn a 300 miyons d' anêyes, li Pandjêye, ça a divnou çou k' on cnoxhe asteure.

La wice ki les plakes si dispårtixhèt, i gn a des oceyans ki s' fijhèt, avou, å mitan d' l' oceyan, la ki les plakes naivièt evoye l' ene di l' ôte, ene coidlire oceyanike, ki c' est l' magma do nawea del tere ki rmonte, et poûssî les plakes d' on costé et d' l' ôte; årvierdimint, la ki les plakes si rascontrèt, i gn a des noûzomès tchinnes ou coidlires di montinnes, avou ene plake ki plonke pa dzo l' ôte (eyet pa côps fé ene fosse marine, les plaeces li pus parfondes des mers), eyet l' ôte ki dvént tote cafougneye, dj' ô bén avou des montinnes.

Ces plaeces la ki les plakes si schåyèt ou s' rascontrèt c' est des plaeces avou bråmint des volcans eyet des stombixhmints d' tere.
Pus lådje oyowe

Li **pus lådje oyowe**, e rfondaedje do walon, c' est l' prononçaedje d' on mot k' est l' pus spårdou sol Walonreye. 

Les ôtes prononçaedjes sont lomés **stroet oyous**, u **coinreces**. Cwand onk di ces prononçaedjes la est tchoezi, on dit k' on a afwaire a ene sorwalonde.

Li rîle del pus lådje oyowe, c' est l' pus åjheye a tchoezi cwand l' mot est cnoxhou totavå, ey esse foirt vî. Mins pacô, dins des ôtes cas, on va eployî purade li rîle des rîlêyes.

## Egzimpes di pus lådjes oyowes
C' est purade des pus lådje oyowes ki Djan Djermwin aveut tchoezi e 1989 po mostrer l' ådjeu di rfonde li walon. Gn aveut la :
*  (pus lådje oyowe, disconte les fômes coinreces  & )
…
Son UN

Li **son UN** est on son naziå, tipike do francès.

Notåcion AFE: **<big>/œ̃/</big>**

## Vîs mots walons rifondous avou l' son UN
I n' egzistêye e walon ki dins ene trokete di mots : 
* li moes d' 
*  (mot do Coûtchant walon).
*  (a costé del dobe rifondowe 

## Mots so balance
*  (calcaedje riwalonijhî do francès); li walon pus peur eploye: «»

On l' rescontere eto dins des calcaedjes do francès : 
* li «martchî comun».
* les comuns (sol DTW).

Mins li vî vî mot «» a stî rapexhî e rfondou, po l' uzaedje corant di cist addjectif la. Insi, on a li cmon martchî dins ene tchanson da Daniel Droixhe.

## Noûmots
On l' riprind dins sacwants noûmots come «»
 
## Li son UN ezès walons coinreces
Coinreçmint, li son UN egzistêye come disfondowe di l' oyon ON/IN e tchestrolès, et pacô sol Coûtchant walon.
* **' (on) pwin.
* dj' end a **' (onk)..
* **' ([[londi]]).)
* C' est nén les **' les moreus.

E Coûtchant walon, i sieve come cawete do Nén Durant Indicatif Erirece pluriyal (cåzants et rwaitants).
* Les djins *astunt* (estént) mwais. C' esteut l' accint noté dins les scrijhaedjes da Josée Mathot).

#### 
* 

## Sourdants
Sene di pontiaedje

On **sene di pontiaedje**, c' est on scrijha ki n' est nén ene lete (dj' ô bén, k' i n' est nén prononcî), et ki sieve come usteye dins l' sicrijhaedje po-z aidî a comprinde on tecse. On ls eploye copurade po mostrer des poizes dins l' dijhaedje do tecse; c' est ene edvincion assez recinte dins l' istwere do scrijhaedje.

I n' fåt nén confonde les senes di pontiaedje avou les **faflotes**, ki c' est des senes ki candjèt l' valixhance d' ene lete (et k' on lome pus sincieuzmint des *[[diyacritike]]s*), minme si pa côps l' loyeure est contêye eto dins les faflotes.

I n' fåt nén confonde nerén avou l' tipografeye, ki leye c' est po l' epådjnaedje, li prezintaedje vizuwel (dismetant k' les senes di pontiaedje c' est del semantike, il dinèt-st on sinse).

## Eployaedje
Li scrijhaedje est ene fôme di comunicåcion k' implike on etcherpetaedje lineyåre; la k' c' est nén possibe di tot scrire sol minme plaece, i fåt pårti les idêyes, les mete e-n ôre.

L' eployaedje des senes di pontiaedje dene å tecse ene tcherpinte ki rind pus åjhey si lijhaedje eyet si compurdaedje.

Dabôrd, on eploye les senes di pontiaedje po:

* Etcherpeter on tecse
* Mostrer l' fén des fråzes et des hagnons
* Mete e-n avant les mwaissès idêyes
* Mete e-n ôre les idêyes segondaires
* Eliminer les ambigwités

Li bon eploaedje des senes di pontiaedjes permete di bén adinçner les unités di sinse ki fjhèt ene fråze ou on hagnon. Po çoula les senes di pontiaedje ont mezåjhe d' èn eployaedje bén precis; si on les mete al mwaijhe plaece, les mots et les fråzes ni djhèt pus çou k' l' oteur a vlou dire. Di pus, tot rindant veyåve li tcherpinte do contnou (mwaisse tinme, dizo-tinme, idêye,
detay), li tecse divént pus precis eyet coherint.

Li pontiaedje candje sorlon li stîle di scrijhaedje; mins nerén, les diferinces di stîle k' i pout gn aveur n' espaitchèt nén di shure sacwantès rîles minimom po-z eviter çou k' on djudje å pus sovint come des grossès flotches. Did la l' impôrtance di cnoxhe eyet d' apliker les rîles soûmintreces do pontiaedje.

## Senes di pontiaedje
* espåce (co lomé *vude* ou *blanc*) « »
* pont «.»
* coma «,»
* pont-coma «;»
* deus ponts «:»
* pont di dmande «?»
* pont di sclameure «!»
* ponts di suspinsion «...» («…» e cogne tipografike)
* wiyemets «» “” ""
* loyeure «-»,
* tirets «–», «—»
* apostrofe (ou *crole*) «'» («’» e cogne tipografike)
* åtchetes «()»
** cwårêyès åtchetes «[]»
** crolêyès åtchetes «{}»
* asterike (ou *stoele*) «*»

senes di pontiaedje nén classikes:
* arobasse «@»
* slache (ou *bår di coûtchî* ou *di costé*) «/»
* slache å rvier (ou *bår å rvier*) «\»
* bår d' astampé «|»
* sorlignî «_»
* ampersande «&»
* diyeze «#»
* wachlete (ou *tilde*) «~»
Faiviè

Li  *Grand Faiviè *' (F. *Fauvillers*, almand *Feitweiler*), c' est èn rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 1.191 (2004)
* Limeros del posse : **6637**.
* Arondixhmint : Bastogne
* Sitindêye: 75,11 km²
* Dinsité: 25,55 djins/km²

## Ban d' Faiviè
* Faiviè (viyaedje)
* Holindje / Olindje
** Honveye / Onveye
** Sinlé / Sonlé
** Strintchamp (Holindje)
* Tîtindje

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Faiviè (viyaedje)

**Faiviè ** (F. *Fauvillers*, almand *Feitweiler*, lussimbordjwès *Fäteler*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

thumb|Eglijhe di Faiviè

* Limeros del posse :
** asteure : **6637**.
** davance : **6633**.
* Limero diyalectolodjike : **B 33**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Sipotaedje des djins : les Parizyins.
* Rima : A Faiviè, li diåle î fwait s’ paket (les djins end alént voltî bouter a Paris et rivni al pinsion viker d’ leus rintes).
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Faiviè|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Faiviè
### Hamteas
* Faiviè-cinte : dinltins, lusimbordjwès-cåzant, asteure walon-cåzant.
* Bodindje (lussimbordjwès-cåzant)
* Wizamba (lussimbordjwès-cåzant)
* a Hote (walon-cåzant)
* a Mnufontinne (walon-cåzant)

### Ôtès plaeces
Bråmint des plaeces ont des nos e lussimbordjwès; minme les nos walons sont sovint des calcaedjes do lussimbordjwès (e Dål = e vå).

Les nos d' plaeces di Wizamba, di Faiviè-cinte et d' Bodindje sont tîxhons. Les cis d' Hote et d' Munufontinne sont pår walons.
* A vey avou des åbes et des bwès :
** å Bwès Båru (*â Bwas Bâru*)
* A vey avou des aiwes :
** al Sitrålete (ri) (*al sètrâlète*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** e Dål (*o dâl*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Dins les Guisseles.
** Sol Hetche (*su la Hètche*)
** al Lôre
** Tchezå (*Tchèzâ*)
** Sol Watixh (*su l' Watihy*)

### Alére
V. Balter et Ch. Dubois, *Lieux-dits du canton de Fauvillers*, 1941, p. 9-33, corwaitî pa J. Haust (Bultén di toponimeye et diyalectolodjeye, 16, 1942, p. 312-315, et pa A. Bertrang (*Institut  des Archives du Luxembourg, Bulletin trimestriel*, 18, 1942, p. 169-19.

## Lingaedjes so payis
### Vicansté do lussimbordjwès
E 1978, gn aveut 15 åcint des djins ki savént l' lussimbordjwès, bråmint ezès hamteas d' Wizamba et Bodindje.

Li passaedje do lussimbordjwès å walon sol pårotche di Faiviè-cinte s' a dvou fé divant 1679 (date des pus vîs redjisses).
### Tuzance walone
Sicrijheus e walon : Jean-Marie Lhote
:Èn arimé da Jean-Marie-Lhote
Måjhret

**Måjhret** (so plaece *Maujret*, F. *Maizeret*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Andene.
* Limeros del posse :
** asteure : **5300**.
** davance : **5133**.
* Limero diyalectolodjike : **Na 81**.
* Arondixhmint : Nameur
* Sipotaedje des djins : Cloupeas (la-minme: les *cloupias*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Måjhret|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Måjhret.
### Hamteas
* Biali (e F. *Bialy*).
* Mwinni (la-minme: *Mwin.ni*, e F. *Moisnil*).
* Vilevå (F. *Villeval*).
### Ôtès plaeces
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Cinse del Bixhe.
** A Ståve.
* A vey avou des rotches :
** ås platès schayes.
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** A Garodê.
## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon : André Van Acker, sipoté Dédé å Laecea.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Andenne Online : les noveles sol comene d' Andene
* Waibe del comene
Radoûceye atouwance

Li **radoûceye atouwance** u **atouwance radoûceye**, c' est cwand on atowe ene sakî tot lyi djhant twè, et nén ti.

Les pronos d' l' atouwance radoûceye s' ont dvou diswalper diviè l' 19inme sieke, a on moumint la k' on-z a spårdou l' idêye kel pronon "ti" esteut foirt måhonteus, mins ki les djins n' estént nén grandiveus assez po leyî tchaire li walon, come çou ki s' a passé e 20inme sieke.

## Pronos d' l' atouwance radoûceye
### Pronos sudjets (F. ''tu'')
* to
### Pronos tonikes (F. ''toi'')
* Radoûcixhant totavå.
** twè
* Radoûcixhant e sacwantès coines (mins måhonteus ôte pårt).
** tizôtes
** ti-minme / t'-minme (Roman Payis)

### Prono d' apårtinance
* twinne
## Istwere di l' atouwance radoûceye
Dinltins, gn aveut k' deus liveas d' atôtchance: li poli (dire vos) et l' atouwance (dire ti).
A pårti di 1800, on-z a rsintou l' atouwance come todi dpus måhonteuse. Mins, on n' si pleut nén tolminme dire vos inte francs soçons. Eto, on-z a askepyî des noveas pronos (twè, ti-minme, tizôtes, li twinne, to), a tchaeke plaece diferinne. 

Li prono "twè", c' est co l' ci k' est l' pus corant po atouwance adoûceye.

L' uzaedje di "to" come prono sudjet (divant cossoune) d' atouwance adouceye a stî atåvlé pås rfondeus. Li stindêye la ki ç' prono la est esployî naturelmint est mostrêye sol mape A.L.W. 2. 16 (Payis d' Måtche et d' Bastogne).
Prono tonike

On **prono tonike**, c' est on prono metou tot seu u padrî ene divancete u ene adrovire.

## Djivêye des pronos tonikes e walon

## Hårdêye difoûtrinne
* Les pronos tonikes e walon (e francès).
* Les pronos tonikes (e walon).
Maronite

Les **Maronites**, c' est des crustins ki sont purade e Liban et k' on cmincî a esse ene kiminålté diviè l' 7inme sieke. Leu no vént d' sint Maron, on moustî metou a Nonne d' Antioche, e Liban. 
Les Maronites s' ont raloyî ås catolikes romins XIIinme sieke. 
 
L' eglijhe maronite est minêye pa on patriyåtche ki dmeure e Liban.
Moustî (toponimeye)

**Pådje sol mot [[moustî]] el [[toponimeye]]**
[thumb|rowe do moustî a [Grune]]
[thumb|rowe do moustî a [Leglijhe (viyaedje)|Leglijhe]]

## Etimolodjeye
Li mot, ki vént do grek "monasterium", si rtrouve dins bråmint des nos d' plaeces el Walonreye, mins eto foû payis (dizo aloumåcion : *moutier*, *moustier*, *münster*).*

== Viyaedjes del Walonreye ==
* [[Moustî-so-Sambe]]
* [[Moustî-dlé-Nivele]] (so plaece: *Moustië*)
* [[Cirou-Moustî]]
* [[Moutiè]].

== Plaeces dins des viyaedjes ==
* [[Grune]]: rowe do moustî
* [[Hestape]]: Li Voye do Moustî (la-minme: *li vôye dè mostî*), c' est l' voye di l' eglijhe d' asteure. 
* [[Leglijhe (viyaedje)|Leglijhe]]: rowe do moustî
* [[Måmdey (veye)]] : Li Moustî (la-minme: *lu Moustîr*) : vî no di l' abeye. Li coulot metou padrî si lome "Padrî l' Moustî" (la-minme: *Podrî l' Moustîr*).
* [[Rwene]] : "Li Moustî", c' est l' no del cimintire, k' esteut da l' abeye di [[Ståvleu]].
* [[Såssere]] : Li Moustî (la-minme: *lu Moustî*).
* [[Suni]] : Li Moustî (la-mime: *lu Moutî*).
* [[Virwinvå]] : [[fondreye (toponimeye)|Fondreye]] do Moustî (la-minme: *fondri dè Mousti*).

== Foû del Walonreye ==
* France : veyes ki s' lomèt *Moutier* ou *Moustier* : Neumoutier, Moustiers-Sainte-Marie (Alpes-de-Haute-Provence).
* Almagne : veyes ki s'lomèt *Münster'' : Neumünster (Schleswig-Holstein)
Druzes

Les **Druzes**, c' est des djins do Liban, di Sireye et d' Israyel, ki shuvnut ene rilidjon muzulmande, mins ki s' a houwé evoye di l' Islam chiyite e 11inme sieke, po shuve li voye des Ismayelîs, bråmint pus lådje d' idêye, et pus filozofike.
 
Les Druzes do Liban fijhèt a pô près 250.000 djins. C' est ene foice politike, kel mineu d' asteure, c' est Walid Djoumblate.
Brane

Ene **brane** (li mot vént di *mimbrane*), dins l’ «&nbsp;teyoreye des coides&nbsp;», c' est ene sacwè k’ a sacwants diminsions tot bagnant dins l’ tins-espace a dijh diminsions. 

Ene 1-brane, c' est insi ene lroye, ene 2-brane, c' est ene sitindêye, ene 3-brane, c' est on volume, evnd.

Nost Univier pout insi esse veyou come ene 3-brane k’ est å loyeu-djondant (eterface) avou ds ôtès diminsions k’ ont nd a nén l’ idêye et k’ on n' rissint don nén.

Tchaeke pårticule a si contrupårticule, si dobe k’ èst s’ contraire (negatif) di contrumatire. Metans: on “pôziton”, c' est l’ vraiy dobe di l’ “electron” mins avou ene contrutchedje (negative).

Di minme ene **antibrane** sereut don ene brane d' antimatire.
Grand Pris d' Beldjike di Formule 1

Li **Grand Pris d' Beldjike di Formule 1**, c' est ene coûsse d' otos k' a cmincî e 1924; ele si fwait sol circût d' Francortchamp (mins dins ls anêyes 1970-80 sacwants côps eto a Nivele ou Zolder).

## Istwere
On-z a anixhilé l' coûsse e 1969. E 1970 on-z a ricmincî on dierin côp sol circût di 14km, tot rôlant a 241 km a l' eure. 

E 2003, li Grand Pris d' Beldjike a stî rsaetchî foû do calindrî, paski li govienmint federå ni vleut pus k' on-z î fwaiye del riclame pol toubak. Totfeye, les boss del formule I avént dandjî d' ces cwårs la po viker. On-z aveut decidé d' ersaetchî foû fén di l' anêye 2002. Al Nonne del Beldjike, l' Ecolo esteut l' seu pårtî a disfinde ci lwè la, çki lz a fwait fé berwete ås votaedjes di 2004. C' est ciste anêye la k' li Grand Pris riprinda, paski l' competince po les lwès sol riclame pol toubak rivna al Redjon walone. 

Tenawete, e 2006, i n' end a yeu co pont paski l' organizateu aveut fwait fé des ovraedjes po-z amidrer l' circût d' Francortchamp.

## Djivêye des wangnants
Les anêyes nén sol tåvlea c' est k' i n' a nén yeu d' coûsse.

## Referinces eyet sourdants
Djerpene

**Li grande Djerpene** ou **l' grand Djerpene** (fr: *Gerpinnes*), c' est ene comene-intité del Walonreye, el province do Hinnot; sikepieye li prumî d'&nbsp;djanvî 1977.

## Ban d' Djerpene
**No des pitits bans -- Limero del posse**

*Djerpene (viyaedje) -- 6280
*Åcoz -- 6280
*Låsprele -- 6280
*Lavervå -- 6280
*Gougniye -- 6280
*Djoncret -- 6280
*Viyé-Potriye -- 6280
*Froumiêye -- 6280
*Les Flaches -- 6280
*Umiêye -- 6280

## Rilidjon
## Foclore
Gn a deus måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze
*Måtche Sint-Pire
* Måtche Sinte-Rolande

## Rilomés dmorants d' Djerpene
* Waloneus
** Michel Robert
** Jean Goffart
** Gwenaëlle Cappellin a prezinté l' comene so Walons-nous
** Stéphane Quertinmont î a raprins l' walon.
* Djins cnoxhous lon et lådje
** Albert Frère
** Alain Simons

## Tuzance walone
Dramatike e walon (*L'équipe*)

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Åcoz

**Åcoz** (so plaece *Auco*, fr: *Acoz*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djerpene.

* Sipotaedje des djins: *Les Cokis* (Les cis ki fjhèt tchanter les cokeas); eto li no do club di djeu d' bale. (prumire divizion).
thumb|x|centré
## Etrevéns
Animåcions son et loumires dins l' tchestea d' Åco (avou des tchansons et tecses e walon da Michel Robert.

## Tuzance walone
Sicrijheu et rcwereu sol walon: Octave Pirmez

## Difoûtrinnes hårdêyes
* Fanfare Royåle d' Åcoz

## Sourdants
Priyires del djournêye

Po les crustins et les moslimîs, i gn a sacwants moumints del djournêye cwand i fåt priyî. Ces priyires la polèt esse e-n èn ofice u nén.

Po les moslimîs i gn a 5; po les crustins 7.

## Po les crustins

Po les crustins, i gn a 7 priyires k' i fåt dire tins del djournêye, mins i gn a ki les moennes et les curés ki sont-st oblidjîs. Po les catolikes romins, dispoy li 2inme concile e Vatican, i polnut dire seulmint 5, come les moslimîs.

Les 7 priyires crustenes del djournêye sont:
* li priyire del vesprêye (u vepes), al vesprêye;
* li priyire di l' après-rciner (u compleyes), après l' soper;
* les matenes, foirt timpe;
* les lôdes avou l' prime, å matén;
* li tîce, etur 7 et 9 eures å matén;
* li sesse, etur 9 eures et l' nonne;
* li nonne, etur nonne et l' vesprêye.

Les curés catolikes polnut leyî foû: li prime et ene des troes dierinnes.

I gn a eto des moennes ki s'lomnut «woeyants» u copurade «les cis ki n' doimnut nén» (grek *ακημήτης*- akémétés), ki priynut 24 côps tos les djoûs, et ki, del nute, si levnut a totes les eures po priyî.

## Po les moslimîs
 priyires muzulmandes
Matenes

Les **Matenes**, po les crustins, c'est l' 3inme priyire del djournêye, ki s' dit foirt timpe, ås aireurs do djoû, après s' awè levé. 

## Mwaissès dnêyes
Les bizantins et les årmenyins ont aclapé les matenes ås lôdes, et po ça ont metou des ôtès matenes a leu plaece, ki les bizantins ont lomé "priyire e meynute", et les årmenyins "rimetaedje des catches å for". Did la, li ratourneure "ratinde matenes" pol rewoeyon d' Noyé, divant l' messe e meynute.

Les matenes si lomnut *ορθρος  (orthros)* e grek, *matutinus* u *tenebris* u *nocturnæ* e latén, *outreniya* e slåve. Cisse priyire est l'imådje do ravicaedje da Djezus-Cri.

Normålmint dins tos les rites, les matenes ont 12 såmes po d' bon, des imes, des priyires et, po les coûtchantreces, des lijhaedjes del Bibe et des Peres di l' Eglijhe. Po les levantreces, come lijhaedjes, i gn a ki l' evandjîle, seulmint les dimegnes et les djamas. Ciste evandjîle est acoplêye a ene pitite porcession et des tchants, ki s' lomnut "les comeres ki poitnut des ôles", po rimimbrer les femes k' årént discovrou l' ravicaedje da Djezus-Cri.

## Matenes a pårt
Tins del peneuse samwinne, les matenes estént avanceyes al nute do djoû di dvant.

Les troes dierins djoûs, le divént esse fineyes après solea djus. Did la leu nos, di distindowès matenes (ki replaecént ossu les lôdes).

## 
* Distindowès matenes
* ratinde-matene (rewoeyon d' Noyé)
Lôdes

Les **Lôdes**, c'est l' 4inme priyire del djournêye, ki s' dit l' åmatén, après l' lever do solo. Li mot «lôdes» est on calcaedje d' après l' francès *laudes*, ki vént do latén *laudæ*. E grek on l' lome *αινείτα (aineita)*, e slåve *xhvalite*.

Dins tos les rites les lôdes ont 3 psåmes, normålmint les 3 dierins: 148, 149 et 150, avou des îmes et des priyires.

Al cawete des lôdes, les rites levantreces ont l' îme del Gloriya. Li pupårt des rites acopelnut li prime al cawete des lôdes.
Prime (priyire)

Li **prime**, po les Crustins, c'est ene priyire ki shût les lôdes, ki les deus fwaiynut eshonne li 4inme priyire del djournêye, ki s' dit l' matén, après l'levé do solo.

Li prime a 3 psåmes, ene îme et on boket di priyire. Li novea brevåre po les curés e francès a leyî l'prime foû.
Tîce (priyire)

Li **tîce**, c' est l' 5inme priyire del djournêye, ki les moennes dijhnut etur 7 et 9 eures å matén. Elle est l' imådje do dischindaedje do Sint-Esprit so les aposses.

Li tîce a 3 psåmes, ene îme et on boket di priyire.
Tchinne (åbe)

thumb|L' ombion d' on tchinne 

On **tchinne**, c' est èn åbe avou on deur bwès, ene coschirêye eschoice, et des foyes avou des crolés boirds. Li frut est lomé **gland**, et tént après les coxhes pa ene sôre di cabonete k' on lome .

 *[[Quercus]] spp.*

thumb|foyes eyet gland di ''Quercus robur''

*Li mot "tchinne" lu-minme sieve eto dins sacwants [[tchinne (toponimeye)|nos d' plaeces]].*

## Motlî
On ptit tchinne si lome on **tchenea**. Dins l’ tins, e l' Årdene, les tcheneas estént pelés (on djheut eto: ) po fé del poude di schoice, po les taenreyes. Loukîz sol hagnon pelaedje des tcheneas. On schoircî tchenea si loméve on .

Sacwants tchinnes ont ene schoice ki pout esse rissaetcheye, sins fé crever l' åbe : li tchinne-lidje.

On bwès d' tchinnes si loméve on ; on bwès d' tchinnes rouves, on **** (des mots k' on n' ritrouve pus k' dins les nos d' plaeces del Walonreye).
 
## Sôres di tchinnes
* li **cmon tchinne** u **tchinne d' esté** (*Quercus robur*) 
* li **tchinne d' Amerike** : avou des pus fondès dintleures, et des rodjès foyes a l' erî-såjhon.
* tchinne-lidje

## Tchinnes foû-ordinaires
Gn a des tchinnes dins les åbes foû-ordinaire del Walonreye.
* li vî tchinne di Presgå.
* li tchinne di Liernu
Nawatl

lingaedjes &gt; amerindyins &gt; yuto-azteke &gt; **nawatl**
----

thumb|sipårdaedje des nawatl-cåzants å Mecsike
Li **nawatl** (*nawatl* e nawatl, mins sovint eto scrît d' après l' viye ortografeye: *náhuatl*), c' est on lingaedje amerindyin del famile uto-azteke; il est foirt sipårdou dins l' Amerike cintråle eyet nonne di l' Amerike bijhrece, la k' il esteut l' lingaedje di l' impire des Mechikes (Aztekes), eyet eployî come lingaedje di comiece co pus lon k' les frontires.

Co enute c' est onk des lingaedjes amerindyins les pus cåzes, avou pus d' on miyon et dmey di cåzants, å Mecsike eyet nonne des Estats-Unis.

Li lingaedje nawatl a dné sacwants mots walons (åd triviè do castiyan et do francès), come advocat (*awakatl*), cacawete, cacawo 
(*kakawaātl*), tchocolåt (*txokolatl*), coyote (*koyotl*), tomate (*tomatl*).
Eto les nos d' sacwants payis d' Amerike cintråle sont des nos ki vnèt do nawatl: Mecsike (*Mēxihko*, "Mexico" si prononcive "Mechico", mins li "x" a stî må comprin), Gwatemala (*Kwaohtēmallan*) eyet Nicaragwa (*Nikānāwak*).

Côde ISO: **nah**.

## Sicrijhaedje
Divant l' arivêye des uropeyins, li lingaedje esteut scrît dins des documints po rmimbrer des batreyes ou ôtes fwaits impôrtants, avou on sistinme pictografike, a môde di "rebus".

Les espagnols ont scrît l' lingaedje avou on sistinme k' a dmoré en uzaedje disk' å 20inme sieke, et co asteure dins tos les nos d' plaece å Mecsike; les letes si prononcèt come e castiyan (eg: **j** = /h/), avou, di pus: **x** come /ch/ walon (eneviè **ch** = /tch/ walon), **z** = /ss/, **tz** = /ts/, **hu** (oudonbén **uh** al fén do mot) = /w/ eyet **tl** (ki c' est nén /t/+/l/, c' est /t/ eyet on son come li "ł" polonès, ça rshonne ene miete /tw/, mins avou l' linwe).
Li prononçaedje di "x", "z" eyet "tz" corespondèt å prononçaedje do castiyan do 16inme sieke.

Dispoy li 20inme sieke, des ortografeyes modienes eployèt purade **h**, **x**, **tx**, **s**, **ts**, **w**; et co bén seur **tl**; eto **y** (sicrît **i** dins les viyès ortografeyes), eyet on måke (mins nén dins totes les ortografeyes) les longowès voyales;
ça fwait ki les letes eployeyes dins l' ortografeye modiene sont: 
* voyales: a, ā, e, ē, i, ī, o, ō
* cosounes: p, k, t, h, l, m, n, s, x, tx, ts, tl
* dimey-voyales: y, w

Les sillabes sont tofer del cogne CV ou CVC

### egzimpe di tecse

* e nawatl: Notxi tlakameh wan siwameh kipiah manoh kwali tlakatiseh, notxi san se totlatetxpowiltilis wan titlatepanitalohkeh, yeka moneki kwali ma timowikakah, ma timoiknelikah, ma timotlasohtlakah wan ma timotlepanitakah.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinnès hårdêyes
Wikipedia e nawatl
Sesse

Li **sesse**, c' est l' 6inme priyire del djournêye, ki les moennes dijhnut après 9 eures å matén, mins d' åbitude divant nonne. Elle est l' imådje do crucifiaedje da Djezus-Cri.

Li sesse a 3 såmes, ene îme et on boket di priyire.
Li Vatchreye

**Li Vatchreye** ou **Al Vatchreye** (fr: *Lavacherie*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sinte-Oude.

thumb|Eglijhe del Vatchreye

* Limero del posse: **6681** (vî limero **6973**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 18**
Amberlou

**Amberlou** (fr: *Amberloup*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sinte-Oude.

thumb|Eglijhe d' Amberlou

* Limero del posse: **6680** (vî limero **6960**)
* Limero diyalectolodjike: **B 20**

## Djeyografeye

Pitit viyaedje etur Sint-Houbert, Bastogne et Libråmont, rebané avou Tiyet et Li Vatchreye al comene di Sinte-Oude.

## Istwere

Rassonrêye e 1827, l' eglijhe a livré des afwaires foirt viyes, ki datént di l' epoke rominne:
* li *"Titulus"*, ene pire rimetowe å fronton d' l' eglijhe, ki poite, e madjuscules: **CVRIA ARDVENN(AE)**
* li *"labrum"*, ene cuve d' on mete, po l' aiwe "lustråle",
* l' *"ara"*, ene cwårêye pire di 75&nbsp;cm di hôt et 45 di costé, avou, e rulief so les costés, les amblinmes di Diyane, Mineve, Mierkere et Venusse (a vey å Muzêye di Lussimbork)

Å 5inme sieke, li villa d' Amberlacus a passé dins les mwins des Merovindjins, pwis des Carolindjyins, come li prouve ene donåcion di Zwentibold e 896.
E "Moustî", on-z a rtrové des bokets d' murayes d' on vî moustî di l' epoke franke.
Tchåmont-Djistou (rebanêye comene)

Li **Grand Tchåmont-Djistou** (fr: *Chaumont-Gistoux*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
[thumb|L' eglijhe Sint-Bavon a [Tchåmont.|gauche]]

## Ban Tchåmont-Djistou
* Tchåmont-Djistou
* Bonlé
* Côroe-l'-Grand
* Dion-Våmont
* Longue-Veye

## Referinces eyet sourdants
Bonlé

**Bonlé** (fr: *Bonlez*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou.

## Referinces
Dion-Våmont

**Dion-Våmont** (fr: *Dion-Valmont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja fwait pa pitits rebanaedjes di Dion-l'-Vå et Dion-l'-Mont, li 17 di djulete 1970; pus rabindlé avou l' Grand Tchåmont-Djistou li prumî d' djanvî 1977.

## Diyalectolodjeye
Come li comene n' egzistéve nén dvant 1970, ele n' a nou limero diyalectolodjike, ni di vî limero el posse.

## Tuzance walone
Ricwereu sol walon : Alphonse Massaux, k' a fwait on motî walon-francès, rahoukî come Motî Alphonse Massaux ki l' tite e francès, c' est *Lexique brabançon (Dion-le-Val et environs)*.

## Referinces eyet sourdants
Longveye (Roman Payis)

**Longveye** (la-minme e sistinme Feller: *Longvële*, fr: *Longueville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou, e l' province do Roman Payis.

## Lomaedje eyet spotaedje
* Lomaedje:Lonviyî, Lonviyresse; (F. *Longuevillois, oise*)
* Sipotaedje: les Ramonîs.

## Nos d' plaece di Longveye
**[[Toponimeye do walon|Toponimeye di Longveye]]**

### Hamtea u coulots
* Årnale (*Aurnale*', F. *Arnelle*)
* Staket (*Staquèt*, F. *Straquet*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Hurlinpré
** Trî (F. *Try*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses:
** Brouwire (*Bruwêre*, F. *Bruyère*)
* A vey avou des aiwes:
** Baclinne (F. *Baquelaine*)
** Les Globay (*globây*), c' est deus ris k' egolinèt e Trén
* A vey avou les tienes et les vås:
** Mont d' Incoû (F. *Mont d'Incourt*)
* A vey avou l' istwere
** cinse del Malplakêye (F. *La Malplaquée*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces:
** Raive (F. *Raives*)
** Roblet

## Referinces eyet sourdants
Tchåmont

**Tchåmont** (fr: *Chaumont*, *Chaumont-Gistoux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' Province do Roman Payis.

thumb|L' eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **1325**
** davance : **5890**
* Limero diyalectolodjike : **Ni 63**
* Arondixhmint : Nivele

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tchåmont

### Hamteas
* Djistou (F. *Gistoux*)
* Al Babåre (*Babaure*, F. Babaures*)
* Bwès Sonet (F. *Bois-Sonnet*)
* Bwès des [[bovreye (toponimeye)|Bovreyes]] (*Bovréyes*, F. *Bovrées*)
* al [[broû (toponimeye)|Brule]] (F. *La Brule*)
* [[tchamp (toponimeye)|Tchamptinne]] (*Tchamptène*, F. Champtaine*)
* al Colibrene (*Colëbrëne*, F. *La Collibrine*)
* Djintissåt (*Djintëssaut*, Fr. *Gentissart*)
* Intchebrou (*Îtchebrou*, F. *Inchebroux*)
* Okire (*Okêre*, F. *Ocquière*)
* a l' Ônoe (*a l'Ôrnwè*, F. *L' Ornoi*)
* Somveye (*Somvële*)
* So les Tienes (*seu les Tiènes* F. *Tiennes*)
* Tos-Vints
* *Tout-Feute*

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Pré Delcoû, Manipré
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Tombe d' ôrnale
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Al papelreye (*Papelrîe*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Al Picote (*Pëcote*)

## Sourdants
L' Avespré (binde d' imådjes)

**L' avesprêye** (***L' Avespré***), c' est ene binde d' imådjes k' a vudî e 2001 eyet 2002, dissu l' Arincrin, dins l' gazete éndjolike «RABULèTS», prodûte pa José Schoovaerts.

C' est l' shûte do roman «So l' anuti» da Lorint Hendschel.

## Shuvance
Elle a stî rprinjhe dissu papî e 2003 l' Rantoele-gazete (a pårti do limero 37). Mins ele s' î a djoké, divant d' esse foû, a l' intrêye di 2005.

L' ouve esteut propôzêye po esse coplêye å roman «So l' anuti» ås edicions Weyrich. Mins finålmint, ele n' î a n' a nén stî eplaidêye.

Elle a stî shuvowe d' ene ôte B.I., «Li nute s' a stindou» (eplaideye e l' Rantoele-gazete di 2021 a 2025.

## Tinmes
L' istwere cåze di bråmint des cayèts. Li tot, c' est d' ariver a les comprinde. Ci n' est nén åjhey.
Thierry Dumont

thumb|120px|left|(2002) 
**Thierry Dumont**, k' on lome pus sovint **Tiri**, c' est on rcwereu sol walon k' a skepyî li 15 di fevrî 1969. Il a bråmint ovré sol rifondaedje do walon.

Di s' mestî, il est ratourneu. Si a-t i ovré lonmint po l' Union Uropeyinne a Lussimbork.

## Ouve e walon
I fourit l' prumî copleu da Lorint Hendschel po bouter so les foyous do Diccionaire di Tot l' Walon, on pordjet enondé pa Djohan Viroux e 1991. E 1992, i fwait ddja tot seu ene saye sol lete N. Pu bouter fer so les B et les C.

E 1996, on l' ritrouve dins les askepieus del soce Li Rantoele, la k' serè tot on tins emantcheu del gazete.

I fourit, dispu li cmince, al tåvlotêye rifondaedje di l' UCW. C' est lu k' î adjinçnêye li djivêye des nos walons des viyaedjes (1998). Après l' dishonnaedje di cisse comission la e 2000, i va continouwer a-z ovrer so li rfondaedje avou les cis del Rantoele, veyanmint k' il esteut eto al tåvlotêye rifondaedje del Rantoele dispu tot å cminçmint.

Il a scrît on tchapite do live Ké walon po dmwin ?, la k' i dvize des vîs mots walons muchyîs dins li scrîta et k' on pôreut rapexhî pol prôze nén racontrece d' ådjourdu.

Dispu 2005, i scrît eto kécfeye dins l' eciclopedeye Wikipedia e walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Les prumîs foyous do DTW
* Li prumire saye do DTW e tecse (lete N)
* On scrijhaedje da Tiri Dumont pol Rantoele gazete
* Fitchî so les viyaedjes del Walonreye avou l' prumî rfondaedje fwait pa Tiri Dumont
*
Tchini (viyaedje)

**Tchini** (la-minme eto *Tchinè*, *Tchinë*; fr: *Chiny*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

thumb|L' eglijhe di Tchini

* Limero del posse: **6810** (vî limero **6822**)
* Limero diyalectolodjike: **Vi 8**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Lingaedje do payis : gåmès

## Djeyografeye
thumb|left|Li pont Sint Nicolai
Tchini est al frontire inte l' Årdene eyet l' Gåme, raiwé pa Smwès.

## Tuzance gåmesse
* Motî d' Tchini

## Sourdants et pî-notes
Guy Brener

thumb|left|120px|diviè 2000 

**Guy Brener** a skepyî a Moustî li 17 d' avri 1934.
Il a morou li 28 di setimbe 2010 a Nameur. 

C' esteut on scrijheu e walon.

## Cårire come sicrijheu e walon
Il aveut cnoxhou, estant djonne, li fjheuse d' arimés Gabrielle Bernard, et il a sovint atôtchî Emile Gilliard, deus ôtes rilomés scrijheus e walon ki provnèt d' Moustî. Mins il a purade sitî scolé ås Relîs Namurwès, divant d' divni lu-minme on scoleus al sicole di walon d' Nameur.

Il a scrît des noveles et del powezeye dins les Cayés Walons. I fourit onk des prumîs a djåzé des novelès tecnolodjeyes dins ses spoûles ("Pus vî, pus biesse", 1998). Il a yeu l' Pris del Marlagne e 1998 avou ene paskeye lomêye "Ene drole di veye". 

Il a eto scrît ene pîce di teyåte "Adofe rote todi". Il est eto redjixheu et essinneu del dramatike "Les soçons d' Loyî".

E 2008, il eplaide si prumî live e walon : "Foû del voye".

Li stîle da Guy Brener est foirt peur, avou on ritche motlî. Pol linwe-ehåyaedje, l' ome est ene miete puriveus, et-z vleur espaitchî kel walon poye calker eto des noûmots d' l' inglès (come copiutrece). Il s' a eto rclamé disconte do rfondaedje.

I scrît ossu e francès (des noveles et des xhinaedjes d' Arthur Masson). C' est eto on pondeu ki dessine des coleurs a l' aiwe et des acrilikes.
Les Bûles

**Les Bûles** (fr: *Les Bulles*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.

* Dimorants: *les Bûlots*
* Limero del posse: **6811** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Vi 11**

Les Bûles est ont ptit viyaedje el Gåme, dins l' vå di Smwès, a l' inglêye ki l' Viere fwait tot s' î agolinant.

Li no do viyaedje a deus rediveusès etimolodjeyes:
* soeye-t i do viebe roman "broûler", cåze do grand feu ki s' fwait tins do cwarmea.
* soeye-t i do bodje tîxhon "bûr" (*burias*: plaece wice k' on dmeure)
Li scrijhaedje *Les Bulles* est eployî dispoy 1340.

## Istwere

On cåze dedja des Bûles å 13inme sieke, avou des tecses ki cåzè do vicaedje e viyaedje.

E 1340, les Bûles c' est ene franke signeurreye; e 1673 elle est metowe avou l' baroneye di Djamogne.
Chuchi

**Chuchi** (la-minme *Chëchi*, fr: *Suxy*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.

* Limero del posse: **6812** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 74**

## Djeyografeye
Prumî viyaedje di Gåme, tot cwitant l' Årdene på Tchestea.
Ijé

**Ijé** (fr: *Izel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.

* Limero del posse: **6810** (vî limero **6808**)
* Limero diyalectolodjike: **Vi 9**
Souwaedje-evoye des credits

Li **souwaedje-evoye des credits**, c' est ene estance economike, cwand les bankes ni sont waire tchôdes po pruster des cwårs.
Feu e l' aisse

On **feu e l' aisse**, c' est on feu ki s' fwait dins ene grande lådje tchiminêye, sins stouve.

## Discrijhaedje
Les schenes sont metowes so des ahesses k' on lome cropecindes.

Li tcholeur pout esse revoyeye dins l' tchambe metowe padrî li tchminêye (li bele plaece), pal voye d' ene take.

Divinltins, on cujheut e feu e l'aisse, tot pindant les tchôdrons avou l' amagnî a cure après on crama.

Ådzeu do feu e l' aisse, gn av li djivå, avou on  di tchminêye (, , …) ki pindeut après.

On pout eto suspinde eto li feu e l' aisse.

## Ahesses d' on feu e l' aisse
thumb|fiers di murea (nén metous sol murea) 
Astok do feu a l' aisse, gn aveut tofer les **fiers di murea**
* l' 
* li 
* li graweye
* ene 

Pus vî, gn aveut cobén ene  : c' est ene usteye di fier ki s' agritchive å crama; li boket do dzeu agritchî å crama, did la deus bresses ki dschindèt, et å dzo on boket d' coûtchî kelzès radjond, å mitan do boket d' coûtchî i gn a-st on rond (di coûtchî eto).

Dins l' aisse, gn a eto les cropecindes.

Po resprinde on feu k' eva, gn a l' shoflete.
Marbwê

**Marbwê** (fr: *Marbaix*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.

* Limero del posse: **6120** (vî limero **6914**)
* Limero diyalectolodjike: **Th 33**
Mamite å grangrin

Li **mamite å grangrin** u **mamite al grangrinne**, c' est ene mamite des vatches et des berbis. 

C' est ene grangrinne do pés, ki dvént tot bleu, avou ene roye ki pårtixh les moitès tchås do pés des plaeces ki sont co vicantes. Å cminçmint, li biesse pout awè må, et piter viè s' vinte (fåssès  trintchêyes). 

Li laecea est come di l' aiwe. Ed a waire a mode.

Dins les 10 a 20 djoûs, les moirts bokets vont souwer evoye, et s' distaetchî do pés et toumer djus tot seus (d' on seu blo, si on n' î a nén bodjî).

Li vatche u l' berbis k' a stî rascråwêye doet esse vindowe po touwer.
 
Li må est cåzé pa ene bactereye, l' ôristaf (*Staphylococcus aureus*).


File:Mamite å grangrin vatche pés fritches.jpg|vete fritche : moirt del tete; djaenès fritches : boirds netes des moitès tchås sol pés
File:Mamite å grangrin laecea.jpg|laecea (come di l' aiwe, et k' i gn a waire a mode)
File:Mamite grangrin moirt pés.JPG|moirt pés, toumé tot seu
File:Mamite grangrin moirt pés drovou.JPG|moirt pés (k' a toumé tot seu), côpé å mitan
Joseph Boucher

thumb|120px 
**Joseph Boucher**, c' esteut on fjheu d' arimés e walon do Roman Payis. Il a skepyî e 1917 a Torebåy-les-Beguenes. 

Riprins dins les antolodjeyes do Roman Payis ("Nos campagnes" & "Vey voltî").

Di s' mestî, il a stî on moumint a l' estat, pu il a divnou mwaisse di scole a Inguezêye.

## Ouve pol walon
Il a moussî ås Såverdeas d' après Djodogne e 1987, et ås Relîs Namurwès e 1989.

Ene ramexhnêye di ses powinmes a stî publiyeye dins les Cayés Walons. 

## Egzimpe di tecse
:::**Les grins**
:*Les grins sont les efants del tere.
:*Il î pasnut leus prumîs djoûs.
:*Dins l' doûce tcholeur, i sont påjhûle
:*E ratindant di poûssî foû.

:*Les ptits djermons crexhnut dins l' plinne
:*E stindant leus longs alignmints.
:*Måy li boune tere ni spågne ses pwinnes
:*Po k' i soeynuxhe foirts ås mwais tins.

:*E moes d' awousse, baxhant leu tiesse,
:*I vont rmerciyî leu trezôr
:*Et li rcovri, li djoû di s' fiesse,
:*D' on spès tapis ås coleurs d' ôr.

:*Et cwand les pezantès machenes
:*Åront soyî et bate les grins,
:*Ns årans del nourixhante farene
:*Di oidje, di  et d' frumint. 

:*Les djaenès steules di nos campagnes
:*Vont recråxhî les teres… et dmwin,
:*Li boune mame va rsouwer ses lagnes
:*Po-z î rfaxhî ses noveas grins.

## Sourdant et pî-notes

## 
* 
*
Richard Joelants

thumb|(2022)
thumb|(2005)
**Richard Joelants**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

Il a vnou å monde e 1937.

Di s' mestî, il esteut ovrî et sindicalisse.

## Ouve e walon
Il a scrît 22 pîces di teyåte e walon, mins ele n' ont nén stî djouwêyes tertotes. Inte di zeles, Revolucion et consyince sol condicion des ovrîs (2003). Li pîce fourit prezintêye å Pris Marcelle Martin e 2004, et-z enonder ene bate di dvize emey les waloneus, ki sacwants trovént l' metaedje el sinne trop «comunisse».

Il a-st enondé li gazete e walon «Intrez don» avou François Nyns.

Il scrît eto pol Rantoele-gazete.

I wangna ene bate di ratournaedje francès-walon del federåcion UCW del province di Lussimbork (2011).

## Sacwantès pîces da sinne
* «Revolucion et consyince» (2003)
* «Et come consomåcion?» (2007)
* «Cafè et atirance» (2014)

## Si rwaita so li rfondaedje
C' est l' seule manire di schaper l' walon, a-t i dit a Lucyin Mahin (Bastogne, li 15 d' octôbe 2011).

I djha co: «Porshuvez vost ouve, vozôtes les rfondeus. Dji n' m'a nén metou å rfondou pask' on n' candje nén åjheymint d' ortografeye, mins dji vos sotén coirzenåme».

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje avou d' ses scrijhaedjes 
* 
* 

## Sourdants
Joseph Osselet

**Joseph Osselet**, c' est l' ci k' a riscrît Les Mémoères d'on Namuroès su l'vî Nameur a pårti des racontaedjes da Désiré Baulieu.

C' est l' prumî scrijheu di prôze nén racontrece e Payis d' Nameur.
Grangrin

Li **grangrin** (on dit eto : **grangrinne**), c' est ene maladeye ki des pårteyes do coir morèt, et dvèt esse côpêye evoye. 
 
Gn a deus sôres di grangrins : les setchès grangrinnes et les frexhès grangrinnes. Inte di zeles, gn a les schoumeus grangrins.
 
## Egzimpes di des setchès grangrinnes.
* Epweznaedje pås emileures do swele, ki c' est les tocsenes des dints d' leu, *Claviceps purpurea*, (ergotisse).
* Setch grangrin pa stronnaedje d' on mimbe (trop foirt bråylaedje).
 
## Ezimpes di des frexhès grangrinnes
* mamite al grangrinne des vatches et des berbis (*Staphylococcus aureus*).
 
## Ezimpes di schoumeus grangrins
* tcherbon des tchås des vatches (*Clostridium chauvoei*).
* schoumeuse grangrinne des playes (*Clostridium septicum*).
Djistou

**Djistou**  (fr: *Gistoux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou.

* Limero del posse: **1325** (vî limero **????**)
* Limero diyalectolodjike: **Ni ??**
Our (Ôpont)

**Our**, c' esteut on hamtea d' Ôpont, asteure onk des viyaedjes do Grand Palijhoû.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Sipotaedje des djins: les Oursons.

## Djeyografeye
Our est raiwé pa l' aiwe d' Our.

thumb|pont so l' Aiwe d' Our

## Rilidjon
L' eglijhe est dicåçtêye a sint Lorint. On î vént a perlinaedje pol må Sint-Lorint (maladeyes del pea, come li rôze).

## Economeye
Dispu les anêyes 1980, gn a ene des pus grande eterprijhes di bastimint del Beldjike k' a s' sidje a Our, «Thomas et Piron».
Aiwe di Lesse

L' **Aiwe di Lesse** (ossu : li **Lesse**, u biesmint **l' Aiwe**), c' est ene corante aiwe ki sourd inte Ôtchamp et Rcogne, foû do Platrê d' Libråmont. 

thumb|L' Aiwe di Lesse a Ôtchamp, nén lon do sourdant 
thumb|les aweyes di Tchaleu-so-Lesse

## Coraedje
### Mwaissès dnêyes
L' Aiwe-di-Lesse si pormoenne e l' Årdene tot rascodant les surès aiwes k' ont arozé les teréns d' edjåjhe. 

Pu, ele disvale sol Fåmene, eyu çk' ele rascontere les pires castinnes, pus doûces, k' elle a hagnî å long des ans et des siekes.

Ele rifrè parey a toplin d' ôtès plaeces, come li *Trô d' Tchaleu*, li *Trô des Nûtons* et co l' *Trô do Frontå* a Furfô. Bråmint di ces trôs la sont des sites arkeyolodjikes impôrtants.

### Hôte Lesse
Ele prind sourd dins les bwès d' Belegne et Contranhé, inte Ôtchamp et Rcogne.

Ele disvale a Ôtchamp la k' on l' lome li «mere d' aiwe», pu cori viè Anloe (dilé l' trô des nûtons d' Cwî).


Aiwe di Lesse Ôtchamp costé.jpg|a Ôtchamp
Aiwe di Lesse Ôtchamp divant.jpg|Pareymint
Aiwe di Lesse a Cwî (lamont).jpg|arivant å Trô des nûtons, a Cwî (Anloe)
Aiwe di Lesse a Cwî (låvå).jpg|endalant did la


Docô après, ele riçût l' gros bî ki vént d' Glaireuse et del Basse Libin.

Ele lait Viyance so s' droete erive) passe dizo l' Pont Mareye-Tereze divant d' raiwer Maissin so s' gåtche erive), Transene so s' droete erive) pu Lesse. La k' ele riçût Our a ene plaece k' on dit «ås deus aiwes».

On pô pus lon, so Dåvdisse, elle riçût li bî d' Tchitchron, pu l' Almaxhe. Tot ç' payis la si lome li Hôte-Lesse.

### E l' Fåmene
Ele dischind adon sol Fåmene, ås Noûponts, pu a Almå, Tchanlî, Stegne, Belvå.

Ele mousse e tere å Trô d' Belvå, tot s' distournant di s' vî vî lét, k' on lome li Schavêye. Ele va cåvler les grotes di Han et rexhe på Trô d' Han.


Aiwe di Lesse a Belvå.jpg|a Belvå (viyaedje)
Aiwe di Lesse Trô d' Belvå.jpg|arivant å trô d' Belvå
Trô d' Belvå.jpg|Trô d' Belvå
Schavêye Han waide.jpg|li Schavêye, si ancyin lét
Schavêye Han åbes.jpg|sifwaitmint, veyowe del cresse do tiene
Aiwe di Lesse trô d' Han.jpg|rexhant d' tere å trô d' Han


Après aveur rexhou d' tere a Han-so-Lesse, ele ripasse pa Epråve (l' Aiwe di Lome s' î vént maxhî), Lessive, Viyé-so-Lesse (Wimbe î agolene), Ciergnon, Wanlin, 

### Sol Condroz
Tot tournicant pa Liswer (Hour), Houyet, Furfô, Hu-ls-Ôneas, Cele-dilé-Dinant vo l' la-st evoye so Mouze a Ansreme åd triviè d' ene vå di blankès rotches. Dins les pus beles, on n' pout nén passer a costé des Aweyes di Tchaleu (*Chaleux*), sins vs les mostrer.

## Sourdants
Our

thumb|Plake a l' intrêye d' Our-Ôpont
**Viyaedjes et aiwes ki s' lomnut "Our"**

## Viyaedjes et hamteas
* Our: hamtea d' Libråmont, sourd di l' Oûte Coûtchantrece (Fr. *Hourt*)
* Our: hamtea d' Ôpont (Fr. *Our*)
* Our : hamtea d' Rotchô (Fr. *Hour*)
* *Our*, prononçaedje coinrece di Hour (viyaedje do ban d' Houyet) (Fr. *Hour*)

## Aiwes
* Our: aiwe, ki passe a Our (Ôpont), et s' egoliner dins Lesse.
* Our: aiwe ki court el Fagne, å Lussimbork, Almagne eyet s' egoliner dins Seure
Matagne-li-Ptite

**Matagne-li-Ptite** (fr: *Matagne-la-Petite*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.

thumb|right

* Limero del posse: **5680** (vî limero **6393**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 66**
* Sipotaedje des djins: les Kertons d' Djambon

Li no d' Matagne trouve si oridjene dins l' mot tîxhon *matta* ki vout dire bouxhon.

Avou li Grande Matagne ele sont cnoxhowes ambedeus come *Les Matagnes*.

## Tuzance walone
Julien Noël a scrît on motlî do walon des Matagne sapinse l' ouve di Gérard Coulonval.

## Sourdants
El Rubiveye

***ol Rèbîvèye*** (la-minme, mins eto: *ol Rubîvèye* a Måmdiy), pus djenerålmint: **El Rubiveye** ( *Robertville*,  *Zur Bievel*,  *Ter Bievel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Waime, e l' province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4950**
** davance : **4898**
* Limero diyalectolodjike: **My 3**
* Arondixhmint : Måmdiy

## [[Toponimeye do walon|Nos d' plaeces]] del Rubiveye
thumb
thumb
thumb
Ces nos la, rilevés pa Jean Haust, sont totavå l' ancyin ptit ban, metans totsubén so Zôrbrôte.

### Hamteas
* e-n Ovîfa (*è-n-ôvîfa*, f. *Ovifat*)
 Ovîfa (Li Rbiveye)#No di des plaeces d' Ovîfa
* Zôrbrôte (*zoûrbroût´*, f. *Sourbrodt*)
* Bôdrindje
* Outruwåtche (*oûtruwâtche*, *ôtrèwâtche*, f. *Outre-Warche*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des åbes et des bwès :
** sol Tronnoe (*sol troneû*)
** al tchinåye (*al tchinâ*)
** è Gôneahé (*è Gônêhé*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** l' waerixhea (*wèr'hê*)
* A vey avou des aiwes :
** a Bôsfagne
** li noere aiwe (*lu neûre êwe*)
** a pexhérû (*a pèhyérû*); a maclairû
** *sol cwâreû*: pitit ri.
** ezès tchôdires (*èzès tchaudîres*)
** al  Fontinne (*a mah'ré fontêne*, fr. *Machurée Fontaine*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** a l' Adrîfosse
* a vey avou l' istwere:
** *èzès tèrmâs*: vénreut do latén « *terminalia* », ki s' aplicreut a des payis d' limotche. Come d' efet, c' est des grands tchamps del Rubiveye ki vnèt a stok conte l' ancyinne frontire inte li dutcheye do Lussimbork (la k' si trovèt asteure les *Neûrs tièrs*, Zôrbrôte, evnd.) et l' principåté di Ståvleu-Måmdiy..

* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Les hoteas (*lès hotês*)
** e glaire (*o glére*)

## Djeyografeye
Raiwé pa l' Aiwe di Wåtche, astantchêye a l' astantche del Rubiveye.

## Istwere
El Rubiveye (avou Zôrbrôte Ôvîfa) fijheut pårteye del mwaireye di Waime, k' esteut tere del Principåté di Ståvleu-Måmdiy dispu l' 12inme sieke.

Les troes viyaedjes fourît metous avou l' Prûsse di 1815 a 1920. Dizo l' redjime prûssyin, c' esteut ene comene del mwaireye di Waime, come Ôvîfa. Dabôrd ki Zôrbrôte esteut raloyî al mwaireye di Bûtba.

## Bastimints
Sacwants måjhons avou des åvrûles.

Åvrûle poite.JPG|a Outruwåtche
Zôrbrôte avrûles1.jpg|a Zôrbrôte
Zôrbrôte avrûles2.jpg|eto a Zôrbrôte


## Economeye
Gn a deus campignes.

Mins, e 2023, gn aveut pus nole boledjreye.

## Tuzance walone
On gros motî, li ci da Toussaint et on motlî idêye pa idêye, li ci da Lejoly, ont rashonné les mots walons d' Ovîfa.

Nicolas Pietkin esteut curé a Zôrbrôte.

## Sourdants