open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stiernixhaedje (biyolodjeye)

thumb
Li **stiernixhaedje** (**stiernixhmint**) ou **sprognaedje** ou **stiernouwaedje** (**stiernouwmint**), c' est li rshoflaedje, sins l' voleur, et d' on plin côp di l' air på narenes, tot spitant padvant lu avou des fenès gotes, po ene djin ou ene biesse.

## Fiziolodjeye do stiernixhaedje
On stiernit cwand ene sacwè fizike ou tchimike vént catyî des sintoes k' i gn a dins les trôs del narene.

## Come sene di maladeye
Sene foirt kinoxhou do matchurea (moirgunea).

## El minêyolodjince

Li stiernixhaedje rispåd dins l' air sacwants microbes, des bactereyes mins aprume les virûsses. Did la, li rcomandaedje di catchî s' nez avou on noret d' nez (mocoe d' potche, mocoe d' papî) cwand on sprogne.
Son CH

Li **son CH**, c' est l' ci k' on scrît /ʃ/ e-n Alfabet Fonetike Eternåcionå.

## Sicrijhaedje e sistinme Feller
Dins l' sistinme Feller, li son ch si scrît :
* « ch » å cminçmint ey å mitan des mots
::in **', ène **', dul **', ène **', in **' (d’êwe), il est **', dj’unn’ ê **', **' vos, on teût d’ **', des gros **', one **', **', a l’ **.
* pacô « j » al fén des mots :
::dul **' (/ʃiːʃ/), a s’n **', **'.

## Sicrijhaedje do son CH e rfondou
E rfondou walon, c’ est on son ki n’ respond nén a on metou foninme do walon.

Dabôrd, li son ch si va scrire di 36 façons :

### Li son « ch » ki si scrît ch
* paski ça vént d’ on brut :
::chîler
* pas’ i vént d’ on chwintaedje namurwès
:: Li Chwès, rinchinchote
* pask’ i vnèt d’ ene ôte langue et k’ i k’ i n’ candjèt nén dins les accints do walon
:: niche (gamès / tchampnwès) / chnop (almand) / chniker, bacachnik / cachî après (picård), dj’ end a puch

### Li son « ch » ki si scrît « xh »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî XH ki s’ prononce « ch » Nameur eyet l' Basse Årdene.
:: xhame / bouxhî / maxhî / pexhon / ouxh / Daxhlet / Moxhet / Xhoûte-s’i-ploût

### Li son « ch » ki si scrît « sch »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî SCH ki s’ prononce « ch » a Nameur, Tchålerwè eyet sol Basse Årdene (i s’ prononce « H » a Lidje et « SK » après Tchålerwè, et des côps bråmint pus lon)
:: schåle / schaye / schete / schoice / schoupe

### Li son « ch » ki si scrît « sh »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî SH ki s’ prononce « ch » après Tchålerwè et Nameur et « SS » a Lidje et so l’ Årdene.
::shabot, eshonne, rashonner, mashale / mashele, shijhe, shijh

### Li son « ch » ki si scrît « jh »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî JH metou al fén do mot (ça s’ prononce « ch » Tchålerwè / Nameur /  Basse Årdene et « ich-lauté » so Lidje et l’ Hôte Årdene)
::shijhe, binåjhe, mezåjhe

### Li son « ch » ki si scrît « s » ou « ç »
chwintaedje namurwès 
::amiståve, Françwès, chwache
Sånî

On **sånî**, c' est on gros pot å sé. 

*On ptit potiket avou des trôs po saler les amagnîs si lome ene *'sårlete*'.*

## Rindjmint do sånî
On l' meteut voltî sol djivå po k' el sé n' frexhixhe nén. Ou l' ahavter après l' meur del måjhon.

## Cognes
* rond pot
* cwårêye boesse avou on covra d' bwès. Kécfeye pus lådje å fond.
Claude Criquielion

**Claude Criquielion** (spoté «Claudy» ou «El Crike» ou, e walon, «li Crikion», sinse di s' no e picård), c' esteut on coreu a velo walon.

Il a skepyî a Acren (Lissene) el 11 di djanvî 1957. Il a morou li 18 di fevrî 2015.

## Vicåreye
I steut on gamén d' cinsî et c’ est låvå k’ il aveut dné les prumîs côp d’ pedale. 

Estant djonne, i vleut ddja wangnî. Po comincî, bén seur, c’ esteut des ptitès coûsses dins l’ redjon. Po shure, gn a yeu l’ toû d' l’ Avni. Il aveut 20 ans.

L’ anêye d' après, i passe mon les professionels dins ene ekipe espagnole (KAS) eyet i repoirtêye direk el Samwinne catalane. 

Claudy Criquelion, po s’ prumire anêye, ès mostere totshûte èn apougnant des belès plaeces.

Adon, gn a ene ekipe bedje ki s’ va interessî å coreu, ki discrotche on bea contrat mon Splendor. Il î dmorrè nouv anêyes.

## Grandès victweres
Il a wangnî ene swessantinne di coûsses di 1979 a 1991.
 
Metans :
* li Flitche Braibançone (1982)
* li Flitche walone e 1985 et 1989
* el Toû d' Romandeye e 1986
* el « Toû des Flandes e 1987
* tchampion d’ Beldjike e 1990
* tchampionat do monde a Bårçulone e 1984

## Après s' veye di coreu
Cwand i s’ a djoké di cori, il a dvinou directeur spôrtif. 

Ene coûsse poite ès no « el Grand Pris Criquelion » ki s’ court fén do moes d’ may.

Al fén, il a prins ces distances avou l’ velo eyet a rvinou viè ses raecenes dins s’ viyaedje. Dispu 2006, i steut scabén d’ el Veye di Lsene.

## Sourdant
Sånî (discramiaedje)

* on sånî, c' est on gros pot å sé
* on **Sånî**, c' est on dmorant di Sårt-Mélin
** On Sånî a pårt (roman)
Sårlete

Ene **sårlete**, c' est on ptit potiket å sé k' on scheut so les amagnîs a saler.

*On gros pot po wårder l' sé si lome on *'sånî*'.*
Fagne del Poleur

Li **Fagne del Poleur**, c' est l' pårteye del Hôte Fagne, la ki l' Hoûgne prind s' sourd.


File:Polleurvenn, Polleurbach.jpg|ri del Poleur
File:Wetterstation Polleurvenn, Mont RIgi (3).jpg|sitåcion meteyo
File:Polleurvenn, Torfstich.jpg|tera d' troufes (ridrovou po mostrer)


## Tourisse et rcwerance univiersitaire

Dispu 1924, gn a la li ståcion di rcwerance di l' ULg sol Fagne. C' est la ki Serge Fontaine a ovré so les coks di brouyire, come tecnicyin do professeur Ruwet.

N a-st on pazea scolrece ki fwait l' toû del fagne. I pout minme esse prins pa les disfoircîs, veyanmint k' i gn a des rafoircixhaedjes so les boirds, calfeye des hôtès bayes, espaitchant les rôlantès tcheretes  di toumer djus.

Minme si l' Fagne est clôse po l' acovaedje des coks di brouyire, li cene di Poleur dimane drovowe.

## Come bén-fond
Divant padviè 1960, c' esteut on hopea di prôpietés privêyes ki siervént a troufler. C' est po çoula k' ele sont foirt longues.

Elle ont stî ratchtêyes pa l' Estat po fé l' rezieve del Hôte Fagne.
Hôte Fagne

Li **Hôte Fagne** (la-minme, djusse "Li Fagne", pluriyal e francès *Hautes Fagnes*, singulî e-n almand *Hohes Venn*), c' est l' pus hôt platrê di l' Årdene.

## Payizaedje
Dins les mapes di Ferraris, li Fagne est bråmint pus lådje ki çou k' elle est asteure.

Ene grande pårteye a stî rplantêye e-n epiceyas, dedja e 19e sieke.

Li stindêye k' est co fagne å lådje a dvnou rezieve narurele a dater di 1957, mins nén d' ene plinne pîce (dipus d' 15 bokets).

## Istwere
 «Fagne Walone»

## 
* Fagne del Poleur
* Bôdrindje
** Tour di Bôdrindje
** Barake Mitchî
* Viyaedjes do boird del Fagne :
** Xhofrê
** Lonfay
** Ôvîfa
** Zôrbrôte
** Ezès Meslés (*Mützenich*)
** Conse (*Konzen*)
** Reutxhene (*Roetgen*)
** Lamerdoûpe (*Lammersdorf*)
* Aiwes ki sourdèt del Fagne
** Vesse
** Hoûgne
** Hele (ri del Dutcheye)
** Roûle
Mwaisse pådje

Wilicom sol coxhe walon-cåzante do Wikipedia…
			…ki c' est ene libe eciclopedeye, dinêye po rén, k’ on pout tertos recråxhî.
		
		
			Nos estans li    ey i gn a  **årtikes**.
Gråces a tertotes ey a tertos ! 

			[//wa.m.wikipedia.org Modêye po les sûtifones]
		
		
	
	
	
		
		
			Pordjets d' asteure
			
				
			
		
		
			Dominnes dedja bén diswalpés e l' eciclopedeye 
			
				
			
		
		
	
	
		
			Prezintaedje do Wikipedia
			
		
		
			Årmonak
			
				
			
		
	
		
			El savîz ?
Joseph Kinable

**Joseph Kinable**, c' esteut on scrijheu e walon. I skepia a Lidje li 1î d' avri 1833 eyet î mora li 4 di djanvî 1907.

Di s' mestî, il esteut eployî.

## Ouve e walon
Il a bråmint scrît des motlîs, k' ont stî eplaidîs dins les Bulténs del Societé d' Lidje (1886-1891).

E 1889, i fwait moussî foû ene ramexhnêye di contes arimés, lomés Les crostiyons.

## 

## Sourdants
Philippe Blain

vignette|2014
**Philippe Blain**, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 20 di djanvî 1960 e France.
Stéphane Antiga

[vignette|Foto d' lu, prindowe e [2015.]]
**Stéphane Antiga**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 3 d' djanvî 1976, e France.
Licince di libe documintåcion GNU

Ene **licince di libe documintåcion GNU**, c' est ene licince d' eplaidaedje ki permete di rcandjî ene ouve po l' amidrer.

Sacwants lives ou eplaidaedjes éndjolikes e walon eploynut cisse licince la.

## Tecses walons d' ene licince GNU
### e rfondou walon
Vos poloz bén copyî, csemer eyet candjî ci live ci tot shuvant li droet do djeu del licinse GNU pol libe documintåcion, modêye 1.1 ou tot l' minme li kéne modêye qui vénreut a esse eplaideye pal *Free Software Foundation*; ci live chal n' a pont di Secsion Invariåve; pont di tecse di prumire coviete ni di cwatrinme coviete. Ene copeye del Licinse si trouve el seccion «GNU Free Documentation License». (Lorint Hendschel, Grosse croejhete e francès, prumire pådje)

### e rfondant namurwès
:*Vos p'loz bin copyî, doner à conèche èt candjî ci scrîjadje ci, tot sûvant li drwèt do djeu dèl licince GNU. (GNU Free Documentation License), prumêre modéye èt co totes lès cènes qui vêront après, scrîtes èt donéyes à conèche pa l' « Free Software Foundation. » Ci lîve ci n'a pont d' bokèt qu'on n' pout candjî, à paurt li scrîjadje dèl couviète dèl prumêre al quatryinme pâje. One copîye dèl licince èst mètouwe po tortos dins « Licence de documentation GNU. »* (Jacques Desmet, dins Gueuyes di Walons)
Sei Shōnagon

thumb|Sei Shōnagon
**Sei Shōnagon**, c' esteut ene scrijheuse e djaponès. Elle aveut skepyî a Kioto e 966 ey a morou dins l' minme veye e 1017.
Lingaedje (discramiaedje)

*lingaedje (langue)
**djivêye des lingaedjes del Daegne
*lingaedje d' oyi
*lingaedje d' ene djin
**ridresseu d' lingaedje
*Nosse lingaedje : gazete e walon
*lingaedje éndjolike
Univiersité des 3 côps 20

Ene **univiersité des 3 côps 20**, c' est ene sicole la k' on acsegne des sacwès di livea univiersitaire a des 3 côps 20, k' î vnèt po leu plaijhi.

## Univiersité des 3 côps 20 et lingaedje walon
Scoles di walon des univiersités des 3 côps 20
*Nosse lingaedje : scole et gazete e walon di l' univiersité des 3 côps 20 di Lidje
*Scoles di Bive : scole di rfondou walon di l' univiersité des 3 côps 20 di Nameur a Bive (dispu 2003, dinés pa Lucien Mahin)
*Scoles di Djiblou : scole di walon di l' univiersité des 3 côps 20 di Nameur (dispu 2014, dinés pa Chantal Denis)
Godet

* on godet, c' est on potiket avou on rond fond
* fleurs
** **[[godet (fleur)]]** (fleur d' avri, tchabårêye des bwès, porea (fleur), xhilete; *[[Narcissus pseudonarcissus]]*
** **[[godet-d'-tchet]]** (bråye-di-tchet, *[[Primula veris]]*)
* les **[[tchivå-godet|tchvås-godets]]** (tchivås d' bwès, djeu d' dicåce)
* li **[[sene do godet]]**, el medcene, c' est l' mwaisse sene clinike di l' udinme
Giorgio Demetrio Gallaro

thumb|

**Giorgio Demetrio Gallaro**, c' est on curé itålyin k' a divnou eveke di Piana degli Albanesi de l' eglijhe greke-catolike itåli-albanesse li 31 di måss 2015.

Il a skepyî a Pozzallo li 16 di djanvî 1948. I fourit apriyesté e 1972. Di 1987 a 2014, il a stî dins les Melkites ezès Stats Unis.

Il a stou fwait eveke li 28 di djun par l'eveke Donato Oliverio.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe do eparchie de Piana degli Albanesi

## Sourdants
Boke sol costé

Li **boke sol costé**, c' est ene maladeye nierveuse des musses do vizaedje, k' endè va sovint tote seule so sacwants djoûs. Ele si voet li mî al boke k' est tinkeye d' on costé.

Did la li creyance ki c' est on må d' sint.

Mins gn a des cognes ki dmorèt pus lontins, disk' a sacants moes.

## Cåzes
On n' kinoxhe nén bén les cåzes del cogne k' endè va tote seule. On dit k' c' est cwand on hape on froed.

Les fômes ki durèt pus lontins polèt esse cåzêye pa on ptit accidint d' ecdût do cervea (AEC, *[[AVC]]*).

## Senes del maladeye
C' est les musses eniervés do nier do vizaedje ki sont tinkyîs d' on costé. Ça s' voet l' mî å musses do toû del boke, k' est haetcheye padrî. Did la, li no del maladeye.

Pus ki l' maladeye est awiyante, pus k' on voet eto des tinkiaedjes so les ôtes musses, inte di zels, les musses des mashales, do toû d' l' ouy et do front.

Li cåzaedje est candjî a cåze del målåhjmince a fé aler les lepes comifåt.


File:Bell's Palsy smiling.jpg|Flåwe cogne del maladeye
File:Bells.jpg|Pus griyeuse fôme
File:William_S._Soule_-_Esadowa.jpg|Avou fondaedje des musses des mashales
File:Paralisis facialMOCHE.jpg|Posteure avou l' boke sol costé
Motî d' Nålene

Li **motî d' Nålene**, ki s' tite e francès, c' est "***Lexique wallon de Nalinnes***", c' est on motî walon-francès avou ene rawete francès-walon sicrît pa Émile Lempereur ey eplaidî e 2000.

L' accint noté, c' est l' ci d' Nålene, ene sôre di walon do Coûtchant.

Il est rprins sol limero **[[O103]]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sacwants piceures d' ortografeye
* li betchfessî å est scrît au (ô dins li sistinme Bourdon-Fauconnier)
* li cawete di codjowaedje di l' infinitif des viebes del prumire troke est scrîte «» («**» dins li sistinme Bourdon-Fauconnier)
Rîle des rîlêyes

Li **rîle des rîlêyes**, dins l' rifondaedje do walon, c' est ene rîle ki saye d' adiercî li rfondaedje di totes sôres di mots vijhéns avou l' minme foninme ou morfinme, minme ki leu spårdaedje dins l' payis sereut diferin.

Les mots polnut esse waitî come vijhéns sorlon leu-z etimolodjeye, ou sorlon leu cogne dins ene langue vijhene, foiravant, li francès.

Li rîle des rîlêyes si pout opôzer al rîle del pus lådje oyowe ou al cene des sorwalondes.

Vola sacwants egzimpes di rfondaedje shuvant ene rîlêye do francès
## Rîlêye francès -ui- walon -u- ou -û-
### U
Li pus corant des rfondaedjes, c' est -u-
*  => ,  => ,  => 

Li -ui- francès si pout scrire -uy- aprume dins les nos d' plaece
*  => ;  => ;  => 

### Û
Dins les pårticipes erireces des viebes del céncwinme troke avou l' cawete -ure, c' est "-ût"
* **' => ; **' => 
* 

Sacwants sont-st ene miete diferins di leu parey e francès
*  (*suivi*),  (sins sfwait mot, ki sereut **aconsuivi*).

Eto dins sacwants ôtes mots :
*  => ;  => ,  =>  (dobe rifondowe di «nute»).

### U=Û

Li -u- walon pout esse long shuvant li rîle Mahin d' alondjmint des voyales i, u et ou divant ene vuzlêye cossoune
* cuir => , suivre =>  / 
* Viebes avou l' cawete -ure a l' infinitif :  => ;  => ,  => ,  => 

### Foû-rîles
*  => 

### Istwere
Ci caractere do walon la est ddja veyåve al fén do 12inme sieke. Metans :
* (1258) *cinquante eut* = céncwante-ût
* (fén 13e sieke) : lu = lu; *uteme* = 
* (1242) : Duz = 
* (1185) Fellu = Felu

### dins des noûmots
Li rîle a passé dins sacwants noûmots
* 
* , 

## Rîlêye francès -en- walon -in-
Bråmint des mots avou l' son /ã/ scrît «en» e francès, si prononcèt avou l' son /ɛ̃/ («in») e walon.



Foû-rîles : li betchete francesse en- divént e /ɛ/ (è-) mins k' a ene disfondowe  a- e l' Basse Årdene ey e Coûtchant walon, ey ene disfondowe in- ås aschates walon picård.




Li dierin egzimpe mostere ki l' rîle a stî shuvowe dins l' askepiaedje di noûmots.

Po les mots savants, k' ont-st intré dins l' walon e 19inme sieke, i shonne ki l' rîle esteut co sovint aplikêye. Mins dins les motîs do 20inme sieke, on calkêye purade li son AN (/ã/) do francès.





Portant, po des mots k' i gn a, li rfondowe est rprindowe del cogne francijheye: «», did la «»

## Rîlêye francès -an- walon -an-
Les mots ki s' sicrijhèt avou *-an-* e francès si scrijhèt eto avou **-an-** e walon. 





Mins gn a sacwantès foû-rîles.





Sacwants disfondowes polèt esse des foû-rîles





## Rîlêye francès -euil, -eul ou œuf walon -oû
*  => ;  => 
*  => 
*  => ;  => 

Cisse rîlêye shonne dedja aveur sitî rcwerowe pa Jean Haust po tchoezi l' mwaisse intrêye di sacwants mots di s' *[[Motî Haust|Dictionnaire liégeois]]*.

## Sourdant
Toûtrale

thumb
Li **toûtrale** (pus spepieuzmint, **toûtrale des bwès**), c' est èn oujhea come on ptit colon, mins ki tchante on tchant a troes notes, åjheymint ricnoxhåve. 

 *[[Streptopelia turtur]]*

Mins gn a des ôtes sôres di toûtrales.


European Turtle Dove (Streptopelia turtur).jpg
Toûtrale do drî.jpg|avou l' colé, padrî
Toûtrale loucant a droete.jpg


## Discrijhaedje
Elle a des noeres et blankès plomes sol hatrea, ki lyi fjhèt come on gorea (did la onk di ses nos, toûtrale å colé).

Les plomes di s' cawe sont noeres (nén come li toûtrale des veyes).

## Vicaedje
thumb|payis d' acovaedje (vete) et d' iviernaedje (bleu)
C' est on voyaedjant.

Li toûtrale arive e moes d' avri e l' Walonreye ey raler viè l' Afrike e l' erî-såjhon. Elle acove divins tote l' Urope et l' Afrike bijhrece.

Ele magne voltî les grinnes di golzå et les ôtès grinnes a l' ôle. Po çoula, elle esteut loukeye, e 19inme sieke, come on nujhant oujhea. 

## Sourdants
Arameyin

L' **arameyin**, c' est on vî lingaedje del Palestene et del Sireye, k' a èn alfabet bén da sinne. 

C' esteut l' lingaedje da Djezus-Cri, et l' ci ki les prumîs Evandjîles, come li ci da Matî, årént yeu stî scrîts.

## Vicansté
Pol djoû d' ouy, c' est on mancî lingaedje.

Al messe di meynute a Betleyem, gn a co bén ene priyire ou deus ki sont dites e-n arameyin.

## Alfabet
L' alfabet arameyin vént di l' alfabet fenicyin. C' est dandjreus lu k' a dné l' alfabet arabe.
Strin

Li **strin** (ou **paye**), c' est l' bodje des dinrêyes d' awousse, cwand elle ont stî batowes ou spåtlêyes ôtrumint.

## Uzaedjes do strin
* po stierni les biesses (al mwin u avou ene sitiernixheuse), ey insi fé d' l' ansene
* po fé do stramé ou payroû
* po fé des toets di strin (purade avou des wås di strin d' swele)
* po fé des tchapeas di strin (foirt rilomés vinant del Basse Mouze sol difén do 19e sieke, kiminçmint 20inme).
* po basti des måjhons etires avou des botes di strin come ricatchmint.
* po fé des tchetoeres


Tchetoere strin.jpg|Tchetoere di strin
Måjhon strin.JPG|Måjhon di strin
Toet strin novea.jpg|Toet di strin al novele môde
Les ôrreyes del Castafiore (binde d' imådjes)

thumb|Ratournaedje da Christine Tombeur
**«Les ôrreyes del Castafiore»**, c' est l' seu albom Tintin ratourné e walon, dins cénk accints diferins. 

Li sinne si passe e-n on payizaedje come li ci del Walonreye.

Si on mete eshonne totes les modêyes, c' est l' deujhinme binde d' imådjes e walon li pus imprimêye après «Li vî bleu».

## Ratournaedjes coinreces
### Tchålerwè
* "Les ôrreyes del Castafiore", rimetou e walon d' après Tchålerwè pa Jean-Luc Fauconnier.
### Nivele
* "Les berlokes del Castafiore", tradût pa Jacques Chapelle, Michel Harcq, Remy Jeanson eyet Willy Chaufoureauk, a sôrti e 2005, saetchî a 5000 egzimplaires.

### Ocgniye
thumb|100px|Dicåçtaedje des «Pindants»
* "Les pindants del Castafiore ", ratourné pa Christine Tombeur, et k' a vudî e 2006. Il a stî saetchî a 5000 egzimplaires, inte di zels, 500 limerotés; ISBN 2-203-00933-0. Al fén do live, gn a on motlî d' a pô près 500 mots et ratourneures, rahoukî sol limero **[O95]** dins l' djivêye des motîs do walon.

### Lidje
* "L' emerôde del Castafiore", redjårbé pa François Nyns, k' a moussî foû eto e 2006, eplaidî pa on editeu d' mestî, "Noer Dessén". Il a stî saetchî a dpus d' 20.000 egzimplaires.

### Nameur
* "Les ôrreyes del Castafiore", rimetou e walon d' après Nameur pa Châle Massaux.
Bulgåre (lingaedje)

Li **bulgåre**, c' est on lingaedje eslåve djåzé el Bulgareye.

I s' sicrît e l' alfabet cirilike.

## Rilomés Walons cåzant l' bulgåre
Rudy Demotte
Tîfusse

Li **tîfusse**, c' est ene troke di maladeyes des djins ki dinnut des foitès fives ey on spitaedje-foû? 

Divinltins, fé mori bråmint des malådes.

Li cåze, c' est ene pitite bactereye del sôre des riketseyes.

A costé do tîfusse vraiy, gn a eto les fives come li tîfusse.

## Minêyolodjince
Come les riketseyes divèt viker ådvins d' ene celule, ele ni dmorèt nén après les sacwès djondowes do malåde. 

Li maladeye ni s' atrape ki pa ene hagneure d' on viermin come les pouces et les tikets.

Li tins d' covaedje, c' est ene a 3 samwinnes.

## Senes del maladeye

Ça cmince pa ene foite five, des frumjhons, des mås d' tiesse.

Cénk a nouv djoûs pus tård, gn a on spitaedje-foû tipike ki cmince so les coisses et si stind eviè les mimbes. Pu so tot l' coir (mins nén sovint sol tiesse ni les tanceas.

Adonpwis, li maladeye acsût l' cervea (menindjecefalite). Li malåde est avå les tchamps et rcrind l' loumire. Sins médiaedje, i va mori.
Maraton

Li **maraton**, c' est ene  coûsse a pî di 40 kilometes.

## Istwere
C' est l' distance k' a corou on sôdår do tins del viye Grece, po-z anoncî ene victwere di si årmêye.

## Sacwants rlomés maratonîs
* Karel Lismont
* Emil Zatopek
* Jibré Sélassié
Tîfusse (discramiaedje)

* tîfusse ås djins (maladeyes ki les cåzes, c' est ene pitite bactereye del sôre des riketseyes)
* five come li tîfus (maladeye ki les cåzes, c' est des bactereyes del sôres des såmonales, ki l' pus griyeuse, c' est *[[Salmonella typhi]]*)
* tîfusse des tchets (panlucopeneye å virûsse)
* tîfusse des tchéns (parvovirôze)
Ecefalite

Ene **ecefalite**, c' est l' efouwaedje di l' ecefale (cervea et organes djondant). Sovint eto, les menindjes. Did la, li lomaedje corant menindjecefelite.

Si l' miyôle del schene est enindjeye toparey, on djåze di ecefalimiyôlite.

C' est des maladeys foirt griyeuses, ki cåzèt sovint l' moirt des malådes.

## Sacwants ecefalites
### ås djins
* dins l' tîfusse
* dins l' må d' araedje
### ås biesses
* dins l' må d' araedje (totes les biesses ås tetes)
* Ecefalite do Nîl coûtchantrece (tchivås)
Timpesse

Ene **timpesse**, c' est on foirt vint ki pout råyî les åbes et fé des ôtes damadjes.

Li timpesse est diferinne do stron-d'-pourcea, la k' l' air toûne so leye-minme, et d' l' oraedje, la k' gn a des aloumoeres et del tonire.


File:Timpesse åbes ployant.jpg|åbes ki ployèt
File:Timpesse Fnideq bateas.jpg|naeçales di pexheus dimorêyes a tere


## Consecwinces so l' traeyin des djins
Les bateas ni polnut nén rexhe e l' mer.

Sacwants voyes sont côpêyes pa des åbes.

Les fi electrikes polnut esse råyî, et tote ene contrêye dimorer sins corant.

S' i gn a toplin des sapéns råyîs (chablis), li pris do bwès baxhe (grandès timpesses k' acsujhèt sacwants payis).


File:Timpesse Zawiya råyaedje ciprès.jpg|ciprès råyîs
File:Timpesse såvlon.jpg|såvlon sorlevé pa l' grande air
File:Timpesse-Zawiya ågne.jpg|


## Timpesses a pårt
* timpesse di såvlon
* timpesse tropicåle
Lete yaq (tifinar)

Li **lete tifinare yaq** (ⵇ), c' est l' cene ki rprezinte, dins l' alfabet tifinar, on son ki n' egzistêye nén e walon, ni dins les lingaedjes romans ou tîxhons. 

C' est ene sôre di son K ki soudreut do disclapaedje di l' assene del linwe d' avou l' palå.

C' est l' minme son ki l' ci rprezinté pal lete ق dins l' alfabet arabe.

## Sacwants mots avou l' lete yaq
: (pectî å daguet)
: (cwårs)
Nodebay

**Nodebay** ( *Nodebais*,  *Nodebeek*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, el province do Roman Payis.

## Etimolodjeye
Li no prôpe «&nbsp;**Nodebay&nbsp;**». Li pårteye «**&nbsp;Node&nbsp;**» vénreut do bas latén. Ci boket ci vôreut dire «**&nbsp;**praireye**&nbsp;**», termetant ki «**&nbsp;bay&nbsp;**», lu, åreut des oridjenes bataves. Ci mot ci vôreut dire «**&nbsp;**mouze**&nbsp;**».

Tot rwaitant l' ortografe rifondowe di **Nodebay**, fåt noter ki l' ortografe «&nbsp;**Nodebåy**&nbsp;», avou èn a-bole, c' est l' viye. Elle a stî rcandjeye lanawaire på rîle da Cayron so les nos des comenes do Roman Payis. 

## Referinces eyet sourdants
Lete A

thumb
Li **lete A**, c' est l'  prumire lete eyet l' prumire voyale di l’ alfabet latén.

## Prononçaedje e rfondou walon
E rfondou walon (prononçaedje zero-cnoxheu), li lete A sins accint riprezinte todi li son a court (/a/).

## Prononçaedjes coinreces
Dins sacwants mots, li lete A est prononceye come long A (/aː/) coinreçmint; adon, ele si scrît â e sistinme Feller:
* mots tipicmint walons:
:  (**')
:  ('', , , '')
* mots calkés do francès:
: ,  ('', '').

== Dins des ôtes lingaedjes ==
=== francès ===
E [[francès]], li lete a riprezinte sovint li court son a (arbitre, salle, sage = /saʒ/). Mins, e francès d' Beldjike, li prononçaedje est voltî ralongui cwand c' est dins l' dierin pî (salle = /saːl/, prononçaedje foirt critiqué; sage = /saːʒ/, prononçaedje djenerå).

Pol prononçaedje del lete â, loukîz a [[lete Â]]
=== neyerlandès ===
E [[neyerlandès]], li lete a riprezinte li court son a dins les cloyowès sillabes (), ey l' son a long dins les drovowès sillabes (). Gn a èn ôte sicrijha, li [[dobe lete]] [[dobe lete aa|aa]] po rind li long a dins les cloyowès sillabes ().

=== inglès ===
E l' [[inglès]], li lete A rind puzieurs sons diferins:
* april: /**eɪ**.pɹəl/
* about: /**ə**baʊt/
* sad: /s**æ'''d/

## 
 (sol Wiccionaire)
Lete E

* Lete E di l' alfabet latén
* :Wikt: lete E (Mots do motî ki cminçnut pa E, )
*  E (discramiaedje)
E (discramiaedje)

* Lete E
** E (lete di l' alfabet latén)
*** Lete ê
*** Lete é
**** cåzu-betchfessî é
*** Lete è
*** scrijha ē
*** scrijha e̊
*** scrijha ë
** :Wikt: lete E (sacwants mots do motî ki cminçnut pa E, )
* son ê ordinaire /ɛː/
** son ê ralongui /æː/
* son é /e/
* son è /ɛ/
* son ë /ə/

## Fås amisse
* lete yadd (tifinar) (ⴹ) (ki rshonne al lete E, mins avou èn ôte côde éndjolike)
B (discramiaedje)

* Lete B
** B (lete di l' alfabet latén)
** :Wikt: lete B (sacwants mots do motî ki cminçnut pa B, )
* son B
** lete arabe ba (ب)
** lete yab (tifinar) (ⴱ)
* sene nåcionå des plakes d' oto del Beldjike.
E

thumb|250px|Grands et ptits E
Li **lete E**, c' est l' cénkinme letedi l' alfabet latén.

## Sôres di E
### sins accint
* Halcrosse E
### avou accint
* Lete ê
** son ê ordinaire
** son ê rinflé
* Lete é
** cåzu-betchfessî é
** Betchfessî én
* Lete è
* scrijha ë
** son ë

## Lete E dins des deus-letes
E walon, li lete e, avou ou sins accint, n' intere ki dins on deus-letes, li Betchfessî én.

Dins les vîs scrijhas do walon, on pleut trover : 
* li deus-letes "ei" (/ɛː/, /e/, /ɛ/)
* li deus-letes "en (/ã/, mins pacô /ɛn/ come dins )

Dins l' sistinme Feller, li scrijha ei et li scrijha "en" n' ont nén stî acceptés. Mins e Feller-Léonard, et shuvanmint mon les Relîs namurwès, li scrijha "en" sieve todi dins des mots francès nén rwalnijhîs (*mon par*'en**t'', po si **en''' cas).

E rfondou walon, li shuvion "en" riprezinte todi /ɛn/. Po espaitchî l' eployaedje di "en" come /ã/, on-z a ptchî di scrire  (e-n almand, e-n Espagne) purade ki "en" a prononcî /ɛn/ (en almand, en Espagne).
Diyuretike

On **diyuretike** ou **apixhant**, c' est ene drouke di farmaçyin ou ene yebe ås maladeyes ou on simpe amagnî ou aboere ki fwait pixhî.

## Sacwants apixhants
### Amagnîs
### Aboeres
* bire et gotes
* cafè
### Yebes ås maladeyes
* såvadje cécoreye
* aiwe di beyôle
### Droukes tchimikes
* furozemide
* idroclorotiayazide
Atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone (2001)

Les **atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone**, c' est des atakes avou des avions d' lene k' avént stî distournés pa des terorisses so des bastimints di Noû York eyet Wachintone.

Ça s' passa li 11 di setimbe 2001.

## Racontaedje oficir
Cwate avions d' lene fourît distournés pa des terorisses, ki ndè vont prinde les comandes.

Deus d' zels si vont aler spotchî disconte deus hôts bildignes di Noû York, ki vont croûler.

Onk si va aler stitchî dins l' meur do Ministere estazunyin del disfinse, a Wachintone.

Li cwatrinme va esse riprins pa les ocupants, tot mwaistrixhant les terorisses, et va toumer dins on tchamp e l' Pensilvaneye.

Les atacaedjes fourît adjinçné pa l' organizåcion terorisse «El Qayida».

Adon, po s' rivindjî, les Estats-Unis, shuvous des ôtes payis d' l' OTAN, vont-st evayi l' Afganistan e moes d' octôbe del minme anêye.

## Criticaedjes des esplikêyes oficires
* des avions d' lene ni polnut nén cwiter leu voye di volaedje ostant d' tins (disca deus eures) sins esse shuvous pa des tchesseus, ki s' enûlèt otomaticmint après 5 munutes di piete di contak.
…

## 
Corwaitaedje do rapoirt avou les rascråwes des Palestinîs
Avion

Ene **avion** ou èn **areyoplane** (eto on **plêne**), c' est on volant éndjin avou des aiyes et on moteur.

C' est nén come les planeus ki n' ont pont d' moteur.

## Sôres d' avions
* avion d' lene
* avion cargo
* bombardî
* avion d' tchesse
* avion solrinne (ki les moteurs rotnut å solea)
* pitite avion d' tcheriaedje (di djins u d' martchandijhe, come les Fokker)

## Pårteyes d' èn areyoplane
* li coir
* les aiyes
* li nez
* li cawe
* li trén d' atårmacaedje (rowes d' aterissaedje)
* li cocpite (pititès avions) u l' cabene (gros areyoplanes)
* bawetes dilérinnes (po loukî l' payizaedje)
* les cåves (po mete les matchandijhe)

## Pî-notes
Feve (discramiaedje)

* feve (plante)
** grosse feve (*Vicia fava*)
** pitite feve, å pus sovint coûtivêye avou des åleas ou stapetes (*Phaseolus vulgaris*)
*** ninte ou cropete (pitite sôre ki n' monte nén so des pietches)
*** mindjtot, princesse (feve) : ôtès sôres
* feve (mestî) vî vî mot po «marixhå» (ome di mestî ki travaye li fier), k' on rtrouve dins l' rilomé no d' famile 
** ôrfeve : (onk ki travaye l' ôr)
Grosse feve

thumb
Li **grosse feve**, c' est ene påwionacêye ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on rno, et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del pitite feve, k' on magne les cosses eto).

 *[[Vicia faba]]*

## Motlî
L' ewalpeure des feves si lome  (ou «» ou «» ou «»). Les minmes mots alèt po les ptits poes et les garvanes.

Drovi ciste ewalpeure la si dit  ou . 

## Coûtivaedje
Dins les cortis, on les semes a roye et les ramasser al mwin, et les dihotchî.

E plin tchamp, on ratind k' ele soeyexhe souwêyes, pu les bate. Dins l' tins, on les bateut pacô avou des tchvås å manedje.

## Uzaedje
### Come amagnî
Foirt ritche e blandoûs (proteyenes), mins fwait proutler.
### Come riméde
On l' magne souwêye cwand on-z a on matchurea.

## Maladeyes des grossès feves
* orobantche del grande feve (tiesse di moirt)
Africanse

Li **tîxhwès nonnafrikin** ou **africanse** (*[AF] Afrikaans ; [NL] Afrikaans*), c' esteut li deujhinme lingaedje oficir di l' Nonne-Afrike disk' e 1994, cwand èç payîs est divnou ene democraceye. Asteure, il est li troejhinme lingaedje li pus cåzé rola ey on des 11 oficîre lingaedje. On l' djåze eto e Namibeye. C' est on lingaedje di minme soûmint ki l' neyerlandès, mins rifondou d' ene ôte manire. A 's askepiance, c' esteut seulmint on pidjin, k' a divnou on creyole pus k' a divnou on lingaedje come ç' est cor li cas asteure.

Côde ISO: **af**

## Istwere di si eployaedje
Il a stî aminé pa les colons neyerlandès, al fén do 19inme sieke.

Do trevén del Nonne-Afrike blanke, c' esteut li deujhinme lingaedje oficire, dilé l' inglès. Tos les Nonnafrikins, noers et blancs, el divént aprinde e scole. Gn aveut mo des djins a n' nén esse binåjhe, tot djhant ki ci lingaedje la ni sierveut waire foû payis.

Dispu li candjmint d' minance del Nonne-Afrike (fén del politike di vicaedje a pårt), il a seur moens di succès.

## Lingaedje

### Boket d' africanse
#### Årtikes des droets des djins

##### Årtike prumî

###### Africanse
Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree.

###### Walon (ratournaedje)
Tos les omes vinèt-st å monde libes, et sol minme pî po çou k' end est d' leu dignité et d' leus droets. I n' sont nén foû råjhon et-z ont i leu consyince po zels, çou k' elzès doet miner a s' kidure onk po l' ôte tot come des frés.

##### Årtike trintinme

###### Africanse
Niks in hierdie Verklaring mag interpreteer word as impliserend dat enige Staat, groep of persoon die reg het om deel te neem aan enige aktiwiteit of enige daad wat gerig is op die beskadiging van enige regte en vryhede hierin beskryf nie.

###### Walon (ratournaedje)
Rin di tot çou ki s' trouve divins cisse Declaråcion cial ni pout dner a tuzer d' èn Estat ou d' ene sakî, k' il a l' droet do fé tot l' minme cwè ki pôreut mete a må les droets et les libertés k' î sont rashious.

### Diferinces avou li Neyerlandès

### Fås-amisses

## Djeyografeye
centré|vignette|Afrikaans el Nonne-Afrike e 2011.

## Hårdêye difoûtrinne

* Eciclopedeye Wikipedia e tîxhwès nonnafrikin

## Referinces eyet sourdants
Fime di racsegne

On **fime di racsegnes** ou **documintåre**, c' est on fime, nén trop lon, ki vout racsegnî so ene sacwè, et nén conter ene sipoûle, come les ôtes fimes.

## Fimes di racsegnes avou des passaedjes walon-cåzants
* «*Les Walons du Wisconsin*» da Zavî Istasse (2011)
* «*[[Le bout de la langue]]*» da Zavî Istasse (58 munutes, 2015)
Ostinde (rebanêye comene)

**Ostinde** (e neyerlandès «&nbsp;*Oostende&nbsp;*», e-n inglès «*&nbsp;Ostend&nbsp;*», e francès ey e wess-flamind «*&nbsp;Ostende&nbsp;*»), c' est ene veye di Flande, sol Mer do Nôr el province di Flande coûtchantrece.

## Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

*Oostende (pitit ban) -- 8400
*Stene -- 8400
*Zandvoorde -- 8400

## Rilomés Ostindès

*Arno, on tchanteu ki tchante cobén e flamind did la.
*Roger Prigneaux, on scrijheu e walon, k' î a dmoré lontins, come marén, et î askepyî on ceke di Walons.
*Adrien de Gerlache î a studyî.
*James Ensor î a skepyî et î ponde bråmint d' ses tåvleas.
Bouroundi

Li **Bouroundi**, c' est on ptit dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.

Mwaisse Veye : Boudjoumboura (*[[Bujumbura]]*).

## Djeyografeye
### Sitouwåcion
Metou ene miete k' Ecwateur inte 2° eyet 4° d’ latitude Sud, çou ki vout dîre a pô près etur 225 km et 450 km pus bas k’ ene lene ki passe d’ Ess e-n Ouwess å bea mitan d’ l’ Afrike

### Monzevås
C' est on payis d’ montagnes eyou ça monte et ça dischind a continouwer. 

A pårt Boudjoumboura eyet l’ plinne coistrece di l’ Imbo so l’ boird del laetche Tanganica, on est todi å dzeu d’ 1500 metes di hôt, des côps minme a pus d’ 2000 mètes. La il î fwait froed mågré k’ on est e-n Afrike eyet toprès d’ l’ Ecwateur. 

Vos dirîz k’ el « parfond Bouroundi » (sapinse ås Francès…) c’ est come el crosse d’ on gros pwin k’ a levé e fjhant des wagues. On pwin k’ åreut stî cût dins ene platene å hôts boirds et k’ après, on l' åreut leyî tchaire inte el laetche Tanganica, el Rouzizi (el ri pawou l’ laetche Kivou ès vude dins l’ laetche Tanganica) eyet l’ Acaniarou (el ri ki fwait limite avou l’ Rwanda divant di s' endaler divierser dins l’ laetche Victoria). 

Tossu lon k’ on rwaite, i gn a k’ des « tienes ».

## Istwere
### Colnijhaedje
Colnijhî aprume des Almands, i fourit dné e mambornance al Beldjike al Påye di Versaye (1919). Ele li wårda disk' å dislaxhaedje li 1î d' djulete 1962.

### Anêyes del mambornance bedje (1922-1962)
 Rwanda-Ouroundi#Istwere

### Prumirès anêyes di dislaxhance
Les Toutsis dimornut les mwaisses do payis disk’ aviè 2000.

## Demografeye
Gn aveut 1.900.000 djins e 1952, eyet 11.178.921 e 2015.

## Santé publike
Gn a bråmint do sida.

## Alere
André Chauvaux, Li Bouroundi,   73, esté 2015.

## Sourdants
Mårtén-pexheu

* vert-pexheu (*Alcedo atthis*)
* mårténs-pexheus (sôres) (*Alcedinidae*)
* «Mårtén-pexheu», tchanson da Mimile
Djoyes et rascråwes (live)

**Djoyes et rascråwes**, c' est ene ramexhnêye di bokets d' lives, dedja eplaidîs dvant, da Henri Matterne.

C' est l' limero 37 del pitite coleccion di l' SLLW.

Li live a vudî e 2012.

ISBN 978-2-930505-15-2

## Contnou
* Adrovaedje (e francès) pa Victor George
* Rimarkes so l' ortografeye (e francès) pa Esther Baiwir
* deus bokets di "Al bricole et al verdjale" (Cayés walons, 1990, pp. 7-16)
* Paskeye del rîlêye "Zande et Twenete" (li rîlêye a stî eredjistrêye so plake lazer odio)
* deus bokets di "les cis do rixhot" (Cayés walons, 1985) (pp. 19-24 & 54-55)
* Boket des "Memere d' on poirteu d' depeches" (Cayés walons, 1992, pp. 24-26)
* Boket di "Al fosse al diele" (live k' a rexhou e 2006, pp. 27-29)
* troes ptitès noveles parexhowes dins les Cayés walons (pp. 16-18 30-32, 44-47)
* Boket di "Louwis d' emon l' Pitchou" (live k' a rexhou e 2012, pp. 33-36)
* Boket di "Sovnances d' èn ovrî do tchmin d' fier" (Cayés walons, 1994, pp. 36-40)
* Boket nén co eplaidî (p. 40-43)
Esther Baiwir

thumb|(e 2019)|150px
**Esther Baiwir**, c' est ene ricwereuse sol walon.

Di s' mestî, elle est assistante et rcwereuse a l' univiersité (å cmince a l' ULg, après a Lîle).

Elle est mimbe et onk des doetoes del SLLW.

C' est li ptite-feye da Louis Nisen.


Baiwir Esther.jpg|thumb|e 2002, å prezintaedje di «Scrijheus d' Årdene»
Raploû Lile pretchaedje Boula Rantoele.jpg|A on raploû a Lîle, e 2019 (Esther, li mwaisse adjinçneuse, est a droete)
Baiwir Esther atlasse éndjolike tot l' picård.jpg|prezintant si atlasse éndjolike (Fiesse ås lingaedjes walons, 2023)


## Sacwants ovraedjes pol walon

Elle a-st adiercî li gros et spès tôme 17 di l' ALW.

Ele dit l' sinne dins l' fime di racsegnes da Zavî Istasse «Li langue åd dibout del linwe».

Dispu 2016, elle overe a l' Univiersité d' Lîle sol picård. E 2019, elle î adjinçna on sincieus raploû so l' réndjolijhaedje atlasse des lingaedjes galiromans.

E 2023, elle a wangnî l' pris des studiaedjes del Kiminålté Walonreye-Brussele (mitan mitan avou Guy Larcin) po si adierçaedje d' èn atlasse éndjolike di tot l' picård.
Mîtrinne Afrike

Li **Mîtrinne Afrike** (on dit eto : **Afrike cintråle**), c' est les payis metous å fén mitan d' l' Afrike. 

C' est, miersitroetmint : li Congo-Kinchassa, li Congo-Braza, li Cintrafrike

Eyet sovint eto : li Gabon, li Guinêye ecwatoriåle, l' Angola, li Rwanda, li Bouroundi, li Tchade.

Mins, come les cis del dierinne roye, gn a des ôtes payis ki sont des côps metou avou, et des côps foû del Mîtrinne Afrike.


File:Central-Africa.svg|sitindou relijha
File:LocationCentralMiddleAfrica.png|co èn ôte relijha
Alene

Ene **alene**, c' est ene usteye do coibjhî, do gorlî po fé des trôs dvins l' cur.


File:Alène IMG 4295.JPG|viye alene rominne
File:Awl (PSF).png|keudante alene å rsôrt
File:Setzerahle 2.jpg|droete alene
File:7alenebott.png|ene droete et troes crombès alenes
Hôtitche

Li **hôtitche** (*hôtîtche*, *hôtike*) ou **hôtu** (*ôtu*, *oûtu*), c' est on pexhon des doûcès aiwes.

End a co assez bén dins Mouze et ses aflouwints.

 *[[Chondrostoma nasus]]*

Mins gn a des ôtès sôres di hôtitches.

## Motlî
On ptit hôtitche si lome **hôtea**, mins eto «balowe» ou «cayet».

## Discrijhaedje
Li måye, fwait, muzeure 50 cm. 50 cm.

Li pus pezant hôtu pexhî fijheut 1,5 kg.

Li pus long Vicaedje conoxhou, c' est 15 ans.

## Vicaedje
Vike e tropeas, dins les schatès aiwes, foirt rades; on ndè trouve plin dins les neyisses di drî les pilés d' pont ou des grossès pires vinant foû d' l' aiwe.

I magne des vetès ales. C' est po ça k' on l' mete voltî dins les acwariom, k' il è rneteye les vites.

## Sourdants
Tchivene

El **tchivene** (li **tchvene**), c' est on pexhon des doûcès aiwes.

Li ptit si lome **tchivinea**.

 *[[Squalius cephalus]]*

## Discrijhaedje
Li biesse a on brune dos, et on blanc vinte.
Sindicat

On **sindicat**, c' est ene soce d' ovrîs ou d' eployîs, ou d' ôtès djins do minme mestî ki s' metnut eshonne po disfinde leus droets. Et kécfeye endè dmander des noveas.

## Motlî
Onk (ene) ki moenne on sindicat, on l' lome **sindicalisse**. 

Onk (ene) k' est afiyî a on sindicat, on dit k' il est **sindiké**.

## Sacwants sindicats del Walonreye
* Sindicat des batisses
* CSC
* FGTB

## Sicrijheus e walon k' estént sindicalisse
* Françwès Nyns
* Richard Joelants
Sindicat (discramiaedje)

* Sindicat (miné pa des sindicalisses)
** Sindicat des batisses
* Sindicat d' Avizance (Soce di Racsegnes ås Tourisses)
* Sindik (dins on bildigne di dmorances)
Meumeure

vignette
Li **meumeure** ou **meuron**, ou **noere åmonne** ou **meure**, c' est l' frut del ronxhe ordinaire.

## Discrijhaedje
C' est ene pitite bole ås boletes, 1 a 2 cm lådje.

## Meurixhaedje el Walonreye
E moes d' may et djun, elle est vete.

E moes d' djulete, elle est rodje.

E moes d' awousse, setimbe (e disk' e moes d' octôbe, s' i n' djale nén), ele noerixh, et divni maweure.

## Magnaedje
* tote crowe, frisse codowe 
* so ene dorêye
* e boure di coxhe (confiteure). On è pout minme fé avou les rodjes, nén co ttafwaitmint maweures.
Plaiyofs

Les **plaiyofs**, dins on tchampionat d' fotbale (mins on l' pout fé dins des ôtes espôrts), c' est on sistinme po fé rdjouwer inte di zeles les meyeusès ekipes del divizion onk al difén del såjhon classike (faze normåle). 

On pout eto fé rdouwer inte di zeles les ekipes emîtrinnes (plaiyofs 2) et les dierins (po vey kî çki va dischinde, plaiyofs 3).

Li sistinme a cmincî el Beldjike al såjhon 2009-2010.

## Atuzmint
Al fén del såjhon classike, on divize les ponts e deus. Adon, gn a les shijh prumîs ki djouwnut onk conte l’ ôte.

C' est çou k’ on pout lomer li ptit clasmint. Non seulmint, c' est po sawè kî çki serè prumî a l’ fén do tchampionat, mins i gn a eto l’ bataye po les plaeces po les copes d' Urope.

## Avantaedjes
Li livea do tchampionat rmonte, ca l' ekipe ki s' mete al tiesse å cminçmint do tchampionat et-z î dmorer pepermint n' est nén seure di esse tchampione. Adon, i n' polnut nén divni nawes, et s' ripoizer so leu glwere do moumint.

Avou ça ki l' bataye po les plaeces po l’ Urope pout rapoirter do prestidje mins eto des liårds.

Eyet co : el toû finål pou les shijh prumîs assaetche bråmint des spectateurs avou des rivnous d' rawete (intrêyes et contrats d' riclame).

## Acceptance
Des clubs k’ i gn a end volént nén ci sistinme la. Mins asteure, i sont binåjhes di l’ awè.

Mins gn a co des ôtes ki vôrént fé on tchampionat avou seulmint 16 ekipes eyet pont d’ plaiyofs.

## Sourdants
Bok (aiwe)

Li **Bok**, c' est ene corante aiwe del Walonreye ki prind sourd a Sî et k' egolene e Mouze a Uwar. 

## Coraedje
Passe eto a Moufrin, a Båtche, a Hamwès, a Emtene (a tchaeke di ces plaeces la, on l' lome "ri d' Moufrin, ri d' Båtche…

Eto a Spontin et a Mohiveye.


File:Mohiville Mo1b.jpg|a Mohiveye
File:Bocq à Spontin.JPG|a Spontin
File:Emptinne V1a JPG.jpg|a Emtene


## Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze toplin dins les lives da Natole Marixhå.

## Sourdants
Ribasteye famile

Ene **ribasteye famile**, c' est ene famile rifwaite pa deus djins divoirceyes.

I s' î trouve les efants do pa, les efants del mame, et possibmint, les noveas efants del cope. A môde di djhêye : «les tinnes, les minnes, les nosses».

## Istwere
Les rbasteyès famile n' ont stî possibe po bråmint des djins ki cwand l' societé acceptêye li divoice . El Walonreye, on n' a cmincî a ndè cåzer come «fwit sociå» ki diviè les anêyes 1980.

## Cimint d' ene ribasteye famile
Li cimint n' est pus li parintêye do sonk, mins ene sôre d' acceptance sociåle ki doet esse askepeye pa les deus grandès djins.

## Sourdants
Diclinåjhon

Ene **diclinåjhon**, c' est on candjmint do coron d' on mot (aprume les sustantifs et mots aloyîs) sorlon si fonccion d' croejhete.

End a classicmint e latén ey e-n almand. End aveut eto e gayel.

## Sôres di diclinåjhons
(po l' almand, metans)
* li nominatif : li sudjet del fråze
* l' acuzatif : li droet coplemint
* li datif : li coplemint nén direk
* li djenitif : coplemint do no
(dins sacwants langues)
* li vocatif : po djin k' on-z atôtche; e walon, on e rtrouve des rmanants dins les arinnoes.
Coûsse a pî

Ene **coûsse a pî**, c' est ene bate di spôrtifs ki corèt ene metowe distance po-z esse li prumî.

## Sacwants rlomêyès coûsses a pî
* 100 metes (coûsse)
* 200 metes (coûsse)
* 400 metes (coûsse)
…
* 3000 metes ås bayes
* 5000 metes (coûsse)
* dimey maraton
* maraton

## Sacwants rlomés coreus a pî
 Coreus a pî
Dimeye Bole bijhrece

Li **Dmeye Bole bijhrece** ou **Emisfere Nôr**, c' est li dmeye bole metowe a Bijhe di l' Ecwateur.

## Contnou
C' est la k' i gn a l' pus grosse pårt des continints. Inte di zels, l' Urope et l' Azeye tote etires, ene grosse mitan d' l' Afrike, et l' mitan d' l' Amerike.

L' Oceyan Atlantike eyet l' Påjhûle Oceyan sont mitan dins l' emisfere Nôr. Come di djusse, l' Oceyan artike î est tot etir.

## Sitoeles
Dins tote li Dmeye-Bole bijhrece, on voet li Stoele di Bijhe ki mostere li Nôr, sins bodjî d' plaece di tote li nute.
Meuronî

vignette

Li **meuronî** ou **noer-åmonnî**, c' est l' ronxhe li corante el Walonreye, ki dene on foirt agostant frut, noer come warsele, lomé **[[meuron]]**, **[[noere åmonne]]** ou **[[meumeure]]**.

 *[[Rubus fruticosus]]*

Famile: Rôzacêyes

## Motlî
Les bwès la k' end a toplin si lomnut ronxhî ou ronxhisse. Li mot a dné nexhance a sacwants nos d' plaece del Walonreye.

## Come yebe ås maladeyes
thumb|Té d' fikes et d' foyes di ronxhe
On fwait do té d' foyes di meuronî (foyes di ronxhe) avou des fikes pol matchurea.
Coulot (toponimeye)

**Pådje do mot "coulot" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On **coulot** ou ene **coulêye**, c' est on boket d' on viyaedje, metou ene miete foû des ôtes, å cmince,todi.

Po les pus grandès veyes, on djheut purade «forbot».

On n' eployive nén e walon l' mot *cwårtî*.

## Coulot
* Djiblou (veye) : Coulot (la-minme : Culot)
* Bietris (veye) : rowe do Coulot (la-minme : Culot)
* Nafraiteure : Coulot Yåtch  (*Culot Iautche*)
…

## Coulêye

* Forire : Li Coulêye (la-minme *Culée*).
* Ridû : * Al coulêye di låvå (*Culéye du lauvau*)
* Bietris (veye) : li Coulêye (*la këlée*)
* Lignouveye : Elcoulémont (e l' coulêye e mont; fr. Reculémont).

## Ôtes
* Leuze-dilé-Du "crole-cou" (la-minme *crole-cu*)
Estonyin (lingaedje)

L' **estonyin**, c' est l' lingaedje oficire di l' Estoneye.

C' est ene langue del famile hongue-et-finwesse.

Côde ISO : **et**

## Rifondaedje di l' estonyin
Johannes Aavik a bråmint fwait pol rifondaedje di l' estonyin, notamint foirdjî des noûmots.
Johannes Aavik

**Johannes Aavik** (riwalnijhåve *Djihan Åvik*), c' esteut on linwincieus estonyin. I skepia li 26 di nôvimbe 1880 et mora li 18 di måss 1973.

C' esteut on grand rfondeu di l' estonyin, la k' i foirdja toplin des noûmots, k' i gn a co 200 eployîs coranmint dins l' lingaedje d' ådjourdu (çou k' est bråmint po on noûmotî).
Azeye

L' **Azeye**, c' est l' continint raloyî a l' Urope (les deus eshonne, on dit l' Urazeye), metou a s' Levant a pårti des Monts Ourals.

Pus a Nonne, c' est l' Mer Caspyinne ki fwait limotche.

## Payis d'Azeye

* Chine 
* Djapon 
* Mongoleye
* Corêye bijhrece
* Corêye nonnrece
* Birmaneye
* Lawosse
* Vietnam
* Cambodje
* Taylande
* Filipines
* Malaizeye
* Indonezeye
* Bruneyi
* Singapour
* Boutan
* Nepal
* Bangladesh
* Inde
* Cazaxhistan
* Ouzbekistan
* Tadjikistan
* Kirguizistan
* Tourcominnistan
* Afghanistan
* Pakistan
* Sri Lanka
* Maldives
* Iran
* Årmeneye
* Azerbayidjan
* Djeyordjeye
* Sireye
* Irak
* Liban
* Palestene
* Israyel
* Djordaneye
* Arabeye Sawodite
* Coweyt
* Bareyn
* Catar
* Emirats Arabes Unis
* Yemen
* Oman
* Tourkeye
Tévé

* tévé (sistinme) (televuzion)
* tévé (posse) (boesse ås imådjes)
* tévé (tchinne) (tchinne di televuzion)
** tévé walon-cåzante
* tévé (programe) (programe di televuzion)
Tonire

Li **tonire** ou **tonoere**, c' est l' brut k' i gn a tins d' èn oraedje.

Li tonire shût todi l' aloumire, todi pus près a fwait ki l' oraedje s' aprepeye do schoûteu u del schoûteuse.

## 
fleur di tonire (ki vént å moes d' awousse el Walonreye, on moumint k' gn a sovint des oraedjes)

## Sourdants
Prezintoe

On **prezintoe** ou **prezintrece**, c' est on ptit mot ki vént divant on cmon no, et diner sacwants racsegne so ci sustantif la.

L' årtike pout esse eto loukî come on prezintoe.

## Sôre di prezintoes
* årtike (croejhete)
** Definixhant årtike
** Nén definixhant årtike
* prezintoe d' apårtinance
* prezintoe d' mostraedje
* årtike pårtixhrê (rastrindou årtike)
* Prezintoe nén definixhant
* prezintreces di dmande eyèt d' acertinaedje

* dins l' pitite Croejhete Hendschel
*  dins l' grosse Croejhete Hendschel
Oxhlets d' l' oraye

Les ** oxhlets d' l' oraye**, c' est troes ptits oxheas metous dins l' oraye (mîtrinne oraye), et ki poirtèt les sons do timpan viè l' oraye divintrinne.

## Lomaedje
Les oxhlets di l' oraye si lomnut
* li mårtea
* l' eglome
* li strî

Li strî est l' pus ledjir oxhea do coir.
Maurice Lacroix

**Maurice Lacroix**, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon.

Il a stî eto directeur d' on grand teyåte di Lidje.

## Sacwants d' ses ouves
*Matante Zabete
Eartha Kitt

**Eartha Mae Kitt** a skepyî li 17 di djanvî 1927. Elle a morou li 25 di decimbe 2008.

C' esteut ene actoresse et tchanteuse amerikinne.
Indonezyin (lingaedje)

L' **indonezyin**, c' est l' lingaedje oficire di l' Indonezeye.

Il a stî rfondou dins les anêyes 1960, après l' dislaxhaedje do payis del pouxhance coloniåle, les Bas Payis (inte 1816 eyet 1830, les Walons endè fjhént pårteye).

Côde ISO : **id**.
Igbo (lingaedje)

L' **igbo**, c' est on lingaedje do Sud-Ess do Nidjeria. 

Gn a eto sacwants viyaedjes del Guinêye ecwatoriåle kel djåzèt.

Gn a bén ene vintinne di diyalekes diferins, avou on clintcha å maxhaedje des accints.

Côde ISO : **ig**