Arabe marokin

Croejhete di l' arabe marokin
thumb|Rivuwe "Nichan" k' eployive l' arabe marokin 
thumb|Live po les francès-cåzants aprinde l' arabe marokin (sicrît pa Ahmed Salmi, eplaidî el France) 
thumb|Ôte live po les francès-cåzants aprinde l' arabe marokin (sicrît pa Ahmed, eplaidî e Marok)
thumb|Ådvins do live da Ahmed Salmi eplaidî e Marok

L' **arabe marokin**, c' est l' arabe coinrece cåzé å Marok. 

I&nbsp;candje ene miete d' ene coine do payis a l' ôte, mins il est comprindåve pa tos les djåzeus.

## Kékes mwaissès dnêyes
Les cåzeus zels-minmes li lomnut "**d-darija**" (). Cwand on lzî pårlêye grandiveuzmint (avou toplin do francès u d' l' arabe classike), i dijhnut *derrej !* (fwai des egrés = cåze e "darija", on lingaedje k' on comprind).

Il est eployî dispu todi dins les tchansons marokinnes, et dispu 1950 dins l' teyåte et les sketchs. Gn a eto del powezeye do 19inme sieke e-n arabe marokin. Eto des stîles di tchanson (melhoun).

Bråmint des fåves do vî vî tins do Marok sont racontêyes en arabe marokin.

## Statut d' l' arabe marokin
L' arabe marokin n' est nén rsintou come ene langue pa ses cåzants, kel lomnut *lahja* (patwès). Si n' a-t i nou statut dins l' payis. Portant, c' est l' lingaedje di fonccionmint di 80 åcint di l' economeye marokinne. Minme les Berberes ki vnèt dmorer ezès payis arabe-cåzants, et les etrindjirs ki s' astalnut e Marok, l' aprindnut.

L' arabe marokin pout esse riwaitî come on mancî lingaedje (a 100, 200 ans d' tins), nén pask' i n' est pus eployî, mins paski n' a nou statut. Tos les djonnes k' ont stî a scole ni cnoxhèt pus les vîs mots et les ratourneures tipikes do lingaedje. Il eployèt on cåzaedje avou ene tcherpinte d' arabe marokin mins toplin des mots d' francès dvins (aransiya), u èn arabe classike, avou les codjowaedjes et l' croejhete di l' arabe marokin.

Tolminme, dispu 1990, gn a sacwants clintchas ki fjhèt rmonter si statut :
* Il est eployî dins les fimes marokins (dispu 1980), dins bråmint des téléfimes (dispu 1995)
* Les caricateures, et sacwants papîs po rire dins les gazetes et les rvuwes marokinne e-n arabe.
* Li tite d' ene rivuwe politike et culturele rexhowe e 2006 (Nichan), les tites di sacwants årtikes, et l' ratacaedje del rivuwe.
* Li tchataedje et le SMS inte djonneas si fwait sovint e-n arabe marokin, rashious e-n alfabet latén (avou eployaedje di "9" po "ق" eyet 3 po "ع".

Dispu 2007, avou l' succès del rivuwe "Nichan" (tot droet), li monde politike a stî aminé a prinde pôzucion so li statut di l' arabe marokin. Copurade shuvant des procès k' ont stî fwaits a cisse rivuwe la, a cåze di l' eployaedje di sacwants mots d' arabe marokin k' ont stî djudjîs måhonteus. Adon, li mwaisse sicrijheu di "Nichan", a rclamé noer so blanc ki l' arabe marokin esteut li seu vraiy lingaedje nåcionå do Marok. D' èn ôte costé, les wårdiveus di l' Istiqlal (pårti nåcionalisse) et des pårtis islamisses discåznut l' arabe marokin et ni ricnoxhe ki l' arabe classike come seu vraiy lingaedje nåcionå.

Dispu 2008, li ratournaedje di fouytons mecsikins e l' arabe marokin a yeu beacôp do succès.

## Rapoirt avou l' amazir
Pacô, l' arabe marokin eploye èn emantchaedje di fråze berbere, avou des mots arabes. Metans cwand on marokin dit:
:***Ara''' iddik ''(dene mu t' mwin)
:''howa, '''nît''' ''(c' est bén lu)
:***yak**, ghad ji ? ''(edon ki t' vas vni ?)
il eploye des mots [[amazir]] (e cråssès letes) avou des mots arabes.

Gn a bråmint des nos d' plantes ki vnèt eto d' l' amazir.

Li mot "" po "tchet" vént d' l' amazir, poy k' i gn a eto li sinonime arabe "qett".

Po des mots d' etimolodjeye målåjheye, al fén des féns, on rtome so l' amazir, come "[[tazota]]".

== Rishonnance avou les lingaedjes vijhéns. ==
Li diyaleke est foirt dilé do ci cåzé e-n [[Aldjereye]] eyet [[Tunizeye]], eyet l'&nbsp;minme kel ci cåzé dins l'&nbsp;tins dins l'&nbsp;[[Espagne]] mozlimrece (''Al Andalouz''), ki c'&nbsp;est d'&nbsp;lu k'&nbsp;ont stî prins li pupårt des mots [[castiyan]]s d'&nbsp;oridjene arabe, et ki sacwantes d'&nbsp;inte di zels n'&nbsp;egzistèt ddja nén e-n arabe classike (metans: ''adobe'').

Li grande diferince avou les arabes edjipsyin, c'&nbsp;est les mots [[francès]] k'&nbsp;ont moussî dvins, metans :
:''retraite'' (francès po "pinsion") =&gt; ''in'trîte''
Gn a eto des mots [[espagnol]]s), metans:
* ''rueda'' (espagnol po "rowe") =&gt;''rouwida''
* ''muñeca'' (espagnol po "popene") =&gt;''mounica''
* ''tardida'' (eurêye k' on prind di l' après-nonne)

Li calcaedje est arabijhî pår, poy k'&nbsp;on va vey:
* des erîlés femrins pluriyals: ''mounicate'' (des popenes).
* des pluriyals divintrins: ''rouwa'id'' (des rowes).
* di l'&nbsp;aparintaedje: ''intrîti'' (pinsioné).

Loukîz eto : les [[noûmot e-n arabe marokin]]

Li diferince avou l'&nbsp;aldjeryin: li **JIM** (**ج**) si prononce **J** å Marok, et **DJ** e l'&nbsp;Aldjereye:

* marokin: Al Jaza'ir, el jbel, el jellaba (l'&nbsp;Aldjereye, li montinne, li djelaba, grande cote d'&nbsp;ome et d'&nbsp;feme ki va disk'&nbsp;al tere)
* aldjeryin: el Djaza'ir, el djebel, el djellaba.

L'&nbsp;arabe Marokin a li lete **GU** (**گ**) (''el begra'') (li vatche) estô do **QAF** (**ق**) (''el baqara'') di l'&nbsp;arabe classike.

== Diferinces inte les coines do Marok. ==
* A [[Fès]], ci lete la si prononce come li hamza (ça vout dire avou èn ahiket): ''el ba'ra''.
Li GU est eto foirt corant e-n amazir (berbere): Agadir, Mogador, Goulmim, Guelta Zemmour (no di des veyes). C'&nbsp;est motoit di la k'&nbsp;el prononçaedje marokin didvént.

Les Fassis (les djins d'&nbsp;Fès) ni savèt rôler les **R**: i prononcèt come li R francès: 
:''Tahat el jerrada fi l' berrada wa gualt frrrrr''
c' est ene fråze po vey l'&nbsp;accint di Fès (''li cok d'&nbsp;awousse a toumé dins l'&nbsp;djusse et a fwait Frrrrr&nbsp;!'').

* A [[Meknès]], li **CH** (**ش**) si prononce **S**, et li **J** (**ج**) si prononce **Z** avou l'&nbsp;fråze po s'&nbsp;fote: 
:''Ghadi n-tsemsou fi zbel''
ki vout dire "nos alans nos fé rayi do solea el montinne", mins la k'&nbsp;el mot ''JBEL'' (montinne) divént ''Zbel'' (mannesté). 

Gn a eto li djeu d'&nbsp;mot:
:''ma t-bouli ssi hana''
(ni pixhe nén cial), metou po
:''ma - boul ch hana''
mins ricomprin
:''mat boulissî hana'' (gn a on policî k'&nbsp;a morou cial).
                                                                                
* A [[Marakech]], li **GH** (**غ**) (R francès) n'&nbsp;est cåzu nén prononcî; ça vént dandjreus di l'&nbsp;inflouwince afrikinne. Li fråze po s'&nbsp;fote est:
:''Li biti, bitou, li ma biti, ma bitou'', 
metou po: 
:''Li bghiti, bghitou, li ma bghiti, ma bghitou'' 
(çou ki t'&nbsp;vous, djel vou; çou ki ti n'&nbsp;vous nén, dji nel vou nén).
                                                                     
* A [[Taza]] et [[Oujda]], li **QAF** (**ق**) si dit come a Fès, dj'&nbsp;ô bén k'&nbsp;i s'&nbsp;candje a hamza (''baqara'' =&gt; ''ba'ra''); ça fwait k'&nbsp;on voet pa des côps on forcoridjaedje des hamza normås, metans: ''el Qor'an'' (l'&nbsp;alcoran) => ''el Qorqan''

* Dins les Jbala (payis d' Ouzzane et Tandjî), gn a bråmint des mot diferins.
:''el ayla'' (li båshele) estô di ''el bent''
I n' fwaiynut nén l' diferince inte li [[prono tonike]] di l' [[atôtchî]] omrin (''anta'') et femrin (''anti''). I dijhnut :
:''antina''

== Sacwants mots tipikes di l' arabe marokin. ==
* Mots corants :
** ''jouj'' (deus, mot po mot: li [[:Wikt:pwaire|pwaire]]) (arabe classike ''ithnan'').
** ''nichane'' (tot droet).
** ''hachouma !'' (c' est honteus, çoula !).
** ''safi'' (c' est ddja bon, c' est assez, n' è cåzans pus).
** ''walou'' (rén).
** ''zama'' (dj' ô bén, dji vou dire).
** ''gaa, g3'' (nén do tot)
** ''hanach'' (sierpint)
* No d' amagnîs :
** [[sellou]] (sôre di påsse ås amindes).
** [[tadjine]] (sôre di télêye).
** [[xhliaa]] (souwêye tchå d' bedot wårdêye divins s' cråxhe)

== Sicrijhaedje di l' arabe marokin e letes latenes ==
Il a stî ecoraedjî lanawaire pa l' arivêye des [[emile]]s, purade avou des [[sistinme d' operance|sistinmes d' operance]] e francès, et copurade les [[messaedje d' axhlåve|SMS]].

=== Ralfabetijhaedje des målåjheyès letes di l' arabe marokin e-n alfabet latén ===
Ci [[ralfabetijhaedje]] ci des målåjheyès letes di l' arabe marokin e-n [[alfabet latén]] est asné so les dujhances des Marokins cåzeus natifs, dins les [[SMS]], so les [[messaedjreyes sol moumint]] et les [[emile]]s. Mins ci sistinme la "spontané" ni s' a nén rindou mwaisse di sacwants rujhes come l' adire inte les deus "T" (ت ط), les deus D (د ض), les deus S (س ص), li scrijhaedje do "chedda" (ّ) ki mostere on dobelmint del cossoune et candjaedje do sinse do viebe.

=== Modeles di scrîts pa des djonnes Marokins ===
:''kydayer labass alik. ana rani bikhir'' (ké noveles ? ça vos va ? Mi, di m' costé, ça m' va)
:''ayd bounanî mabrouk'' (boune anêye, avou on calcaedje do francès, ''bounanî'', ene miete fotrece)
:''mabrouk 3wachir'' (bounès fiesses)

=== Rexhowes po les rujhes di transliteraedjes ===
* li longue voyale wa est rindowe pa "ou", come e francès : ''mabr**ou**k''. Mins sacwants scrijhnut tot biesmint "o".
* les S k' on-z etind å coron des mots sont rindous pa 2 SS : ''laba**ss***).
* l' [[cossoune goidjrece aayin di l' arabe|aayin]] ('''ع''') est rindou på chife 3 (***3**wachir = aawachir''); les pus spepieus, so les emiles, eploynut cobén li [[dobe lete]] "aâ"" : ''aâwachir''.
* Li [[qaf (cossoune arabe)|qaf]] est pacô scrît "9", dabôrd kel lete "q" est eployeye po ça e Levant arabe:
:''3ndi wahd lfaroj makay9w93ch'' (''aandi wahid el ferrouj ma kay-qaqâou-ch''; dj' a on cok ki n' tchante pus.)
* Li [[ha (cossoune arabe)|ha]] est scrît "7".
L' eployaedje des chifes 3, 7 eyet 9 a cmincî avou les novelès tecnolodjeyes ([[telefone axhlåve|axhlåves]]) diviè 2000.

=== Sistinme do Wiccionaire walon ===
 [[w:Wiccionaire:arabe_marokin#Ralfabetijhaedje]]



Sol [[Wiccionaire]], gn a bråmint des mots ki sont ratournés e l' arabe marokin. On eploye on sistinme po scrire les foninmes todi del minme manire.
* eployaedje des chifes 8, 2 (rålmint), 6, 7 (loukîz e tåvlea)
* eployaedje do q (ق)
* eployaedje do ç (ص) , måy do [[scrijha]] "qu" come e francès do Marok
* eployaedje do s (س), måy do [[scrijha]] "ss" come e francès do Marok
* ridoblaedje des cossounes pol chedda. Po les cossounes avou deus letes (kh, ch, gh), on mete on pont sol roye (qech.cher = peler èn oû)
* les longuès voyales sont rindowes pa a (ا), y (ي) et o (و). On n' eploye måy "ou" come d' uzaedje e francès do Marok.
* po les coûtès voyales, on s' sieve d' ene **voyale indiferinne**, li "e";  dabôrd, ci n' serè måy "a" come d' uzaedje e francès do Marok, paski l' "a" sieve dedja po 3 letes (ا ى ة). On n' eployrè li kesra ki dirî "ت" (t) po les codjowaedjes et pronos (تِ).

== Sicrijhaedje di l' arabe marokin e-n arabe classike ==
=== rujhe del prumire cossoune avou soucoun ===

E l' arabe marokin, li voyale do prumî [[sillabe|pî]] est spotcheye nouv côp so dijh. Çou ki dene on [[soucoun]] e scrijha arabe. Mins, e l' arabe classike, on n' pout scrire ene cossoune avou on soucoun al tiesse d' on mot. Adon, on mete on [[halcrosse lete|halcrosse]] [[alif]] al tiesse do mot. Bråmint des riscrijheus di l' arabe marokin k' ont stî scolés e l' arabe classike fwaiynut insi. Mins po les aprindisses, c' est come s' i gn åreut on [[son a]] padvant l' mot.

E [[wiccionaire walon]], les mots d' l' arabe marokin, dins leu cogne [[faflotêye]], sont scrîts avou l' soucoun dizeu l' prumire cossoune, et djamåy avou on halcrosse alif dins leus cogne disfaflotêye.

<gallery>
File:Ary-chleuh hamza d' tiesse.jpg|sicrijhaedje di rclame d' on cafè avou l' mot [[:wa:Wikt:شلح|شلح]] sicrît avou les rîles di l' arabe classike ([[:wa:Wikt:أشلح|أشلح]]]])
File:Ary-hrara soucoun prumire lete.jpg|manke di voyale sol prumire cossoune (dins l' ralfabetijhaedje: **h'''rara)]]


## Motlîs di l' arabe marokin
* live di fråzes Lonely Planet so l' arabe marokin

## Hårdêyes divintrinnes
* Croejhete di l' arabe marokin
* Tikchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin)
* No des crodjambots e l' arabe marokin.
* Les noûmots di l' arabe marokin
* Les rdobletes e l' arabe marokin
* Ridaedje L N e l' arabe marokin
* Toitche-linwe e l' arabe marokin
* Doetrece e l' arabe marokin
* Hosseuse e l' arabe marokin

## Hårdêye difoûtrinne
* Ratacaedje del rivuwe "Nichan" en arabe marokin, k' a stî djudjeye tchocante eneviè li Rwè på govienmint marokin, et li scrijheu metou å tribunå
* sol Wiccionaire :
** 
** 
* Saye di Wikipedia e-n arabe marokin
*  Eredjistrumints d' arabe marokin: Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea)
** avou l' accint d' Casablanca
** avou l' accint di Mdacra (Chawiya)
** avou l' accint des Douccala
** avou l' accint d' Rabat