open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motî

On **motî** (on dit eto : on **live di mot** u on **diccionaire**), c' est on live wice ki les mots d' on lingaedje sont metous onk dirî l' ôte, sorlon l' ôre alfabetike di ç' langue la. 

Les motîs do walon sont metous so ene pådje tote seule.

## Mwaissès esplikêyes
Les intrêyes d' on motî sont des mots, des trokes di mots valant on seu mot, aplakés u nén, et les mots d' etroclaedje. Tchaeke intrêye est lomêye djivion.

Les cis k' adjinçnèt des motîs sont lomés des **[[diccionairî]]s** (**dicionairresses**).

Dispu les anêyes 2000, les motîs sont-st eto eplaidîs sol Daegntoele.

Gn a des esplicants motîs, la k' les mots sont shuvous di leu-z esplikêye, et des ratournants motîs la k' les mots sont ratournés eviè èn ôte lingaedje.

Gn a eto ses motîs speciås come les motîs etimolodjikes. Mwints d' inte di zels rabindlèt sacwants motîs eshonne, al môde do *[[Trésor de la Langue Française Informatisé]]*.

Les lingaedjes k' eployèt des caracteres chinwès ont eto des motîs d' caracteres, wice ki les caracteres sont spepyîs (clé, nombe di traits, manire delzès scrire, sinses, prononçaedjes,…).

E l' arabe, les motîs ni sont nén erîlés pa ôre alfabetike des mots mins sorlon les bodjes (sovint ås troes letes). Tote li parintêye avou "betchetes" et "cawetes" si rtove dins l' minme hagnon.

On motlî, c' est ene djivêye di mots d' on tchamp d' kinoxhances.
Ratournant motî

On **ratournant motî** (on dit eto : **motî d' ratournaedje**), c' est on motî ki dene li ratournaedje des mots d' on lingaedje a l' ôte.

E walon, les ratournants motîs sont les motîs walon francès et les franwals.
Beuzet

**Beuzet** (fr: *Beuzet*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou.

## Nos d' plaeces
### Hamteas et coulots
Ferô (fr: *Ferooz*)

## Tourisse
Les Caracoles di l' Ourchet !

## Referinces
Les Înes

**Les Înes** (fr: *Isnes*) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou.

## Etimolodjeye
*Etimolodjeye et vîs scrijhas: loukîz e l' [[:Wikt:Les Înes|esplicant motî]].*

## Hamteas et coulots
* Didi
* Såvadje Énne

## Referinces
Bôtè

**Bôtè** (fr: *Bothey*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou.

## Hamteas et coulots
* Li tchet boté
* Fond d' Serêye
## Refernices eyet sourdants
Bossire

**Bossire** (so plaece *Bossêre*, fr: *Bossière*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou.

## Hamteas et coulots
* Golzene, awou k' on tiréve foû do noer marbe
* Vijhnet (*Vichenet*)

## Tourisse
Li romane eglijhe est-st ene des pus viyes do diyoceze di Nameur.

## Referinces
Ernadje

**Ernadje** (fr: *Ernage*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, dedja rebané avou Djiblou li 5 di may 1964.

*Etimolodjeye et vîs scrijhas: vey e l' [[:Wikt:Ernadje|esplicant motî]].*

## Istwere
Gn ava des djins d' Ernadje po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.

## Adjermelaedje
Ernadje est adjermelé avou ene île di Grece: Skiros.

## Referinces
Grand Lé

**Grand-Lé** (fr: *Grand-Leez*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou.

C' est on ptit viyaedje tipike del Hesbaye, avou bråmint des plaeces a vey.

## Hamteas

* Limlete
* Laimåle (e F. Laid-Mâle)
* Pitit-Lé
* Pont des Pådjes (e F. Pont-les-Pages)
* Repeumont
* Såci
* Taravizêye
* Trô (e F. Trou)
* Vilcran
* Waerixhet 

## Istwere
Gn ava des djins d' Grand-Lé po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke; i gn a minme ene plaece låvå k' a stî lomêye "Grand-Lé" (asteure ele poite li no d' "Lincoln").

## A vey

### Li tchestea di Ptit-Lé
Li tchesta d' Pitit-Lé c' est des construjhaedjes di brike eyet di bleuwe pire, rashonnés åtoû d' ene aire rectangulåre, eyet ki datént do 17inme å 20inme sieke; mwints côps rifwaits.

On-z î intere pa ene åtche ki s' trouve a l' inglêye nôr-ouwess. A nonne, i gn a-st on grand lodjisse di stîle tradicionel, avou sol prumî livea ene pire avou ene date di 1618 eyet les åres des contes di Gromberghe; li lodjisse a deus tours di 5 liveas di tchaeke costé.
Sol droete do lodjisse, i gn a les ståves avou ene sitocaesse tour di deus liveas, ki datént ambedeus del prumire mitan do 17inme sieke.
Les costés a Bijhe et å Levant sont do 19inme sieke, apus k' ene poite å Levant ki date di 1673.

### Li molén Defrenne

C' est on molén a vint, basti d' brikes e 1830, al copete d' on ptit tiene; il est di ronde cogne.
I fourit classé come monumint l' 17 d' octôbe 1962 eyet ristôré e 1990 avou l' contribouwaedje des pouvwers publiks.

Li mônî riçût lu-minme les viziteus eyet fé do guide po lzî espliker les pondants et les djondants do mestî d' mônî et do molén.
Li frumint est molou avou del pire naturele, ki toûne avou l' vint, cwand end a, oudonbén avou on ptit moteur electrike.

### Li vevî

Po fé l' otovoye E-411, on poujha å såvion po les travos. Cisse pitite såvnire la si rimplixha d' aiwe ki vneut des sourds des ålintoûs, eyet fé on ptit vevî.

thumb|Eglîjhe di Grand-Lé, l' plaece et s' Monument|centré

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe di l' ekipe di fotbale di Grand-Lé
* Ene waibe avou les årtchives del pårotche (po cachî après vosse famile et vos tayons d' Grand-Lé)

## Referinces
Tiret

On **tiret** c' est on sene di pontiaedje ki sieve a:

* marker ene ristitcheye fråzlete, li metant insi e-n avant dins l' etcherpetaedje del fråze. eg:

:Après les pelrinaedjes al potale do passé eyet come ça dveut ariver on djoû, — l' cawe do tchet a bén vnou — dj' a yeu ene pitite cwåte di mes parints, ene pitite cwåte ki vneut d' Djilî.

* mostrer on candjmint d' cåzeu dins des diyalogues. eg:

:– S' i vs plait… dessinez m' on bedot!
:– Di cwè?
:– Dessinez m' on bedot…

I n' fåt nén s' brouyî inte li tiret eyet l' loyeure, cisse dierinne est on sene d' ortografeye, ou pa côps on sene di pontiaedje avou, mins po mostrer k' on mot a stî côpé. 
Li loyeure est sovint pus coûte ki les tirets, eyet avou moens d' vude po l' ataetchî åzès mots; cwand on n' a nén di fontes tipografikes (metans, e peur ASCII, ou avou ene viye machine a scrire mecanike), on eploye «-» pol loyeure, eyet «--» ou «---» po les tirets (po «–» et «—», tirets tipografikes del lårdjeur do N et do M, respectivmint), mins on pout eto eployî «-» pol tiret avou.

Li tiret est ossu diferin do sene matematike moens («-», ki s' ecôde del minme manire kel loyeure dins les copiutreces), ki lu a-st on sinse matematike.
Djiniesse ås ramons

thumb|fleur
Li **djniesse ås ramons** (sovint, djusse: el **djiniesse**, li **djniesse** ), c' est l' djiniesse li pus corante el Walonreye.

 *[[Sarothamnus scoparius]]* u *[[Cytisus scoparius]]*

## Discrijhaedje
Bouxhon avou des belès djaenès fleurs ki divnèt des hotches e moes d' setimbe (el Walonreye).

## Crexhaedje
Plante foirt voltrûle, ki vént l' prumire dins les trîxhe. Ele ripoûsse dins les sårtaedjes li troejhinme anêye (après semaedje do rgon li deujhinme anêye).


Djiniesses a hotches.jpg|co vetes
Djiniesse floreye moes d' may.jpg|a fleur e moes d' may
Djiniesses a hotches.jpg|a hotches e moes d' octôbe
Djalêye djiniesses Rouvroe.jpg|edjalêyes
Hotche djiniesse måss poes.jpg|hotches e moes d' måss
Hotche djiniesse måss.jpg|item est i


## Uzaedjes
On s' endè sierveut po lîter les vatches, et fé des ramons. Les djins els alént siyî dins les bwès et les sårtaedjes, et raminer des grossès tchedjes so des berwetes.

## Dins les Belès Letes e walon
* Calixte Culot, Li siyeuse di djniesses : Cåzans walon l° 1, 1979, p. 48-49
Orobantche del djiniesse

L' **orobantche del djiniesse** (*Orobanche rapum-genistae*) c' est ene orobantche (plante parazite, sins clorofile), del famile des orobantchacêyes, 20 a 70&nbsp;cm hôte. 

Ele crexhe so les raecinêyes des djniesses et lzî sucî leu seuve po viker. Les foyes sont come des schayes. Les fleurs e påte, ont l' coleur del låme. 

Li plante inme bén l' solea et florixh sol moes d' may et l' moes d' djun, åtoû del Pintcosse, djans.

Li tidje est roede, pus spesse al rexhowe di tere et casse come do vere. On l' rascontere e l' Årdene, mins nén tos costés  (canton d' Djedene), eyet a ds ôtès plaeces e l' Urope.

## Kékès plaeces avou di l' orobantche des djniesses el Walonreye
* Såcere : å dzeu do terén d' fotbal et å "Gon des Sårteas".
* Moncea-e-l'-Årdene : sol tchimin des Tranlets.
* Al Foret.
* Graide : a Taman et al gåre di Graide, dé l' soyreye.
* Our-dilé-Ôpont
Melones

Les **melônes** c' est do fôraedje ki vént d' on semaedje di swele u d' avoenne avou des veces, des feves u des fåvetes, k' on seméve dinltins po dner vete åzès biesses å bontins.

L' ôte no ki s' rapoite a çti-ci c' est **[[dravire]]**, ki vout dire li minme afwaire, adon ki l' drave  si rapoite a ene croejhrecire (*crucifere*) (come li tchou, li golzå, li blanke moståde).
Ces dinrêyes la siervèt asteure di vete-angrais, po n' nén leyî l' tere nowe et tot fjhant, apoirter ene dringuele d' azote.
Diyacritike

[thumb|faflotes pol fonetike dins l' [FEW]]
On **sene diyacritike** u, pus courtinnmint, on **diyacritike** (on dit eto: ene **faflote** ou èn **accint**), c' est on sene ki s' mete å pus sovint å dzeu, å dzo ou åd triviè d' ene lete po ndè fé ene lete diferinne (ou on prononçaedje diferin).

## Siervaedje dins sacwants alfabets
C' est eployî aprume avou l' alfabet latén, k' a 26 letes di båze å pus sovint, mins pus d' ene trintinne tot contant sacwantès letes speciåles et loyeures di sacwants lingaedjes. Mins nerén, les diyacritikes permetèt d' aveur ene tchuze bén pus grande, di pus d' ene cintinne di caracteres.

Les alfabets grek et cirilike eployèt eto les diyacritikes.

Dins l' alfabet arabe, les troes coûtès voyales et l' soucoun sont tertos metous a môde di faflote, simpe ou dobe. Li sene di rdoblaedje di cossoune (chedda) sifwaitmint. Cisse faflotreye la ni s' sicrît nén dins les lives et les gazetes, çou ki rind l' lijhaedje ça pus målåjhey.

C' est parey po les alfabets d' l' Inde (devanagari,...), et l' ebreu k' eployèt sifwaitmint des diyacritikes po mårker les voyales. 

Les sillabaires djaponès eployèt des diyacritikes po fé l' diferince inte les vuzlêye et divuzlêyès cossounes. Tant k' ås caracteres aboridjinnes canadyins, il eployèt eto des diyacritikes dins sacwants lingaedjes.

Li scrijha tifinar eploye deus faflotes po les rinflés G (ⴳⵯ) et K (ⴽⵯ).

## Faflotes foû des letes
* faflote
** tchedje di faflotaedje
** disfaflotaedje
* loyeure
* coron-faflote
* crole

## Diyacritikes so des letes
* tchapea u toetea (eg: âêîôûĉŝŷ)
* montant accint u accint sol hintche (eg: áéíóúćśý); dins l' lingaedje corant, «E accint sol hintche» est co dit «betchou E»
* dobe montant accint (eg: űő)
* dischindant accint u accint sol droete (eg: àèìòùỳ); dins l' lingaedje corant, «E accint sol droete» est co dit «schayî E
* bole (eg: åů); dins l' lingaedje corant, «A-bole» est co dit «A botroûle»
* pont å dzeu (eg: ȧėiċṡ)
* pont å dzo (eg: ạẹị)
* cedile (eg: çţş)
* ogonek (eg: ąęįǫų)
* bår å mitan (eg: łøŧħđ)
* caron (eg: čšž)
* breve (eg: ăĭŏŭ)
* accint-båre (macron) (eg: āīōūȳ)
* wachlete (ou *tile*) (eg: ãẽĩõũñỹ)
* dobe pont sol lete (ou *[[trema]]* ou *diereze*) (eg: äëïöüÿ)

## Sourdants
Fôraedje

Li **fôraedje** ...

* four et waeyén
** fiole
** luzere
** melones
** raigra
** trimblene
* essilaedje
Stanislas Bormans

**Stanislas Marie Bormans** sikepia-st a Hasse li 2 d' fevrî 1835 et mora-st a Lidje li 15 di nôvimbe 1912.

C' esteut on sincieus k' a stî professeur a l' univiersité d' Lidje, årtchivisse di l' Estat a Lidje, mimbe del Comission Royåle d' Istwere di Beldjike. 

## Ouve pol walon
I scrijha bråmint des årtikes so l' istwere do payis d' Lidje eyet sol motlî do walon lidjwès.

Il amoussa come replaeçant mimbe el Comission Royåle d' Istwere li 20 d' nôvimbe 1874; divna  li 26 di måss 1891, et poy prezidint li 6 di djulete 1891.

Come ricwerances sol walon, gn a:
* on motlî so les houyires a Lidje, *[[Motlî Bormans sol houyreye lidjwesse|Vocabulaire des Houilleurs liégeois]]* (E171), eplaidî e 1863; il a siervou come sourdant pol ricweraedje sol houyreye lidjwesse da Jean Haust.
* on motlî so les taeneus d' Lidje, *Glossaire [du bon métier des tanneurs de la cité de Liège]*, eplaidî e 1863 dins l' BSLW, T. .., pp. 361-388.
* on motlî so les drapîs, *Glossaire technologique du métier des drapiers*, eplaidî e 1867 dins l' BSLW, T.9, pp. 240-296.
Drave

Li **drave**, c' est on crouwå ki fwait 3 a 15 cm, avou des foyes e rozete et des tidjes sins foyes. Ele florixh timpe : fevrî måss. C' est motoit po çoula k' on l' seméve come les melones po dner å bisteu å prétins.

No e sincieus latén : *Erophila verna* Wilk

Famile : Croejhrecires
Påye (viyaedje)

**Påye** (la-minme *Pauye*, F. *Pailhe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Clavir, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4560**.
** davance : **5371**.
* Limero diyalectolodjike : **H 69**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Hu
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Påye
### Hamteas
* Sinfontinne (kécfeye po «cint Fontinnes»; F. Saint-Fontaine).
### Ôtès plaeces
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Li Sawijhisse (la-minme: *Saw'hissse*).
** So Wespene (la-minme: *Wèspine*).
** Bwès d' Fayea (la-minme : *faya*).
** Bwès d' Hårtoe (la-minme : *Hôtû*).
** Bwès d' Preyisse.
* A vey avou des biesses :
** A l' Agaesse (la-minme *a l' Aguesse*).
* A vey avou des aiwes :
** å .
** a l'  do Pont.
* A vey avou les tienes et les vås :
** e .
** E Djetfond (la-minme *Djèt'fô*).
** Fond do  (la-minme *dè glumiont*).
* A vey avou les teres et les rotches
** So les claveas (la-minme : *clavia*).
* Nén clairs
** Å Dagå.
** a l' Airguesson.
** Li Grande Ombioûle.
** Li ptite Ombioûle.
** Al Houbire (pr. *Hoûbîre*).
** E Wagri.
** So les Contreyes (la-minme: *Con'trîye*).

## Tuzance walone.
### Sicrijheu e walon.
* Jean-Pierre Dumont ki dmeure co a Sinfontinne.
### Accint do walon.
Metou al limotche des Payis d' Nameur et d' Lidje.
* Betchfessî ea : disfondowe -ia come a Hu et Nameur : les *Clavias*, Bwès d' *[[:Wikt:fawea|fayas]]*.
* Betchfessî ey : disfondowe -îy, come a Nameur (so les *Con'trîyes*).
Vene

Ene **vene** c' est on sistinme ki permete di mwaistri l' debit (li stantchî et l' rifé aler cwand on vout) d' on flouwide (likide, gaz, påsteus).

## Sôres di venes
thumb
Mins tradicionelmint on cåze di vene copurade po:
*ene vene so ene rivire, c' est ene sôre di båraedje (sovint fwait d' pires), po-z elever l' livea d' l' aiwe et lyi fé prinde li voye do bî d' on molén. Elle a des trôs po leyî passer l' aiwe mins nén les pexhons.
*so on rixhea, ene sitantche ki fwait l' minme efet. Ça pout-z esse on vevî u on bî di kékes cints metes di long, ki sieve di rezieve d' aiwe po l' molén.
Lonzêye

**Lonzêye** (fr: *Lonzée*) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou dedja e 1964, divant les grands rebanaedjes.

## Sipotaedje des djins
Payis des macrales (des *[[:Wikt:sôrcire|Soûrcîres]]*).
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Lonzêye|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Gn ava des djins d' Lonzêye po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.thumb|Li dvant di l' eglijhe.|centré

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Lonzêye
* Årdjeton
* Bwès Hinri (Fr. *Bois-Henri*)
* Taeye Colin
* åzès Monts (*auzèmonts*, Fr. Zémont)
* ri d' l' Arton

## Referinces
Bî

On **bî**, c' est on rixhea k' amoenne l' aiwe al rowe do molén. 

## Rotaedje
Li bî do molén purdeut l' aiwe a ene vene ki s' trovéve pus hôt ki l' molén, po rwangnî li hôteur del rowe et l' aiwe ariver sol dizeu po l' fé tourner.
Dråwe des frumints

thumb|Adjinçna del dråwe
Li **dråwe** c' est ene fenaesse ki vént dins les tchamps d' dinrêyes. End a di sacwantès sôres, inte di zeles, li dårnale (sôlante dråwe u doirmion).

 *[[Lolium perenne]]*, *[[Lolium multiflorum]]*

 Fenaesses.

## Sôres vijhenes
 «Dråwe (discramiaedje)»
 «drave»

Mins gn a eto des ôtes sôres, metans ene ki rshonne foirt al dråwe des frumints, mins ki c' est ene ôte indje: li dråwe des rgons.

## Relijhaedje
C' est li relijhaedje del dråwe k' a dné l' raigra.
Sellou

Li **sellou** (e-n arabe marokin  (on dit eto : li **sfouf**, ), c' est ene farene avou des amandes å sezame.

C' est èn amagnî tipike do Marok.

C' est ene brune påsse fwaite avou del farene, des amandes, des cacawetes et do sezame. Ça a ene miete li minme  k' el påsse k' on tape a l' aiwe divant d' pexhî po-z assaetchî les pexhons.

C' est èn amagnî foirt nourixhant k' on magne å pitit coyî avou do té u do cafè. On l' magne voltî å ddjuner, et co purade tins do cwareme.

## Ricete do sellou

### Aprestaedje des ingredyints
* Prinde on kilo d' farene; li mete bruni å for.
* D' èn ôte costé, prinde on kilo d' amandes, les mete cure el bolante aiwe et les peler; les rpasser dins ene paile avou d' l' ôle; les rsouwer; les moure.
* Fé parey avou troes cwårts di kilo d' cacawetes.
* Prinde eto troes cwårts di kilo di grinnes d' sezame, les mete bruni å for; elzès moure.
* Dins ene casrole, mete on grand vere (200 ml) d' ôle d' olive avou on dmey vere di corante låme et cwate grands coyîs d' boure; les maxhî tot lzès tchåfant.

### Maxhaedje
Mete li farene so ene platene; radjouter les amandes, pu les cacawetes, pu l' sezame, pu 125 gr di glaecé souke; adonpwis, vudî li casrolêye avou l' cujhaedje d' ôle d' olive, di låme et d' boure dissu, tot prustixhant l' påsse.

Raidjî sol pitit raidje po bén maxhî totafwait.

Li sellou est presse.
Andrée Bacq

**Andrée Bacq** (**Andrêye** e walon, mins pus sovint **Madame Bacq**), c' esteut ene fijheuse d' arimés k' a skepyî å Sårt-Sint-Lorint li 5 d' awousse 1927. Elle a morou li 9 di djun 2014 a Nameur.

Ele djåzéve todi walon avou les waloneus.

Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, elle esteut prof di francès (di matematikes sapinse li gazete micRomania) ezès umanités. Elle a stî eto ene radiowisse.


File:Bacq Andrée Louis Baijot.jpg|avou Louis Baijot e 2004
File:Bacq Andrée 2005.jpg|e 2005, a l' etermint da Rodjî Viroux


## Cårire come waloneuse
Elle atake a scrire des arimés e 1943. Ele datéve todi ses scrîts.

Ele rashonne les scrîts disk' a 1978 dins ene schorseye kel tite, c' est : "D' ayir et d' ådjourdu" (*D'ayîr èt d'odjoûrdu*).

thumb|"D' ayir et d' ådjourdu" 

Elle eplaida eto ene ôte ramexhnêye di ses powezêyes el pitite colleccion del SLLW : "Diè, vos, l' mere" (*Diè vos l' mére èt Les nûts d' frède bîje*) (1984).

Elle a moussî ås Relîs Namurwès e 1977 ey a eto stî mimbe des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. Ele vineut cobén eto al Soce des Rcåzeus d' walon a Bietris.

Elle a bouté a des emissions e walon al RTBF, e a stî mimbe do djuri do Grand Pris del Tchanson walone.

## Andrêye Bacq, linwe-ehåyeuse
Come si copleu Rodjî Viroux, elle esteut foirt sipepieuse sol respet del croejhete do scrît walon, les cåzaedjes des tchansons et minme li djåzaedje ordinaire dins les copinreyes di walon. Ele pout esse riwaitêye come ene des linwe-ehåyeuse do walon. Mins ele n' esteut nén avnante assez po-z atôtchî les djins et fé passer ses idêyes.

Andrêye Bacq n' a rén trové a rdire å scrijhaedje rifondou, veyanmint ki c' esteut ene manire come ene ôte di scrire li walon, k' ele riwaitive come ene seule langue.

## Andrêye, li balzineuse
 

Andrêye Bacq a todi balziné po-z eplaidî ses bokets. Ele n' a måy volou, metans k' i soeyénxhe dins des ptitès gazetes (avou bråmint des "flotches") come li Coutcouloudjoû. Foû del SLLW, ele ni s' a leyî eplaidî fok dins les Cayés Walons eyet dins les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès.

C' est çou k' ele dit dins l' rimea metou al tiesse di s' prumî cwåtron et ki s' lome "**Balzinaedje**" :

:Est çk' i les fåt mete
:Bén lon dins l' ridant
:Ki dispoy trinte ans,
:A stî leu catchete ?

:Les fåt i mostrer
:Et pu k' on-z è reye ?
:K' on-z è braiye kécfeye…
:D' inmreu mia les wårder (*lz aurder*)

:Fåt tchoezi, *alons* !
:Dji n' a waire d' aleure (*alûre*)
:Est çk' i m' fåt tant d' boure (*bûre*)
:Po on ptit cwåtron ?

:C' est l' vraiy, après tot !
:Si l' papî s' lait scrire
:C' est po s' leyî lére (*lîre*)
:Lijhoz les, tinoz !

Portant, elle dijha aveur eto tote ene rîlêye di scrîts dins ses ridants k' ont motoit stî tapés å diåle pås eritîs.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Ene pådje avou des scrijhaedjes da sinne
* Sacwantès tuzêyes da sinne sol walon

## Sourdants
Rilomés Brusselwès

Les **rlomés Brusselwès** sont ttossu bén des Bedjes skepyîs a Brussele et avårla, ki des djins aloyîs al redjon brusselwesse dispu si skepiaedje.

* Eddy Merckx
* Georges Remi (Hergé)
* Paul-Henry Spaak
* Emile Vandervelde

Loukîz eto :
* Rilomés Walons
* Rilomés Flaminds
* Rilomés Bedjes
Politike del Beldjike

Li **politike del Beldjike**, c' est l' politike minêye på rweyåme di Beldjike. 

Ele kimince don e 1831. 

## Responsåvté des liveas d' povwer dins l' politike el Beldjike
A pårti di 1975, ene pårteye del politike va esse manaedjeye pa les redjons et les kminåltés : 

* Redjons : Walonreye, Flande, Brussele. 
Politike del Walonreye
* Kminåltés : Federåcion Waloneye-Brussele, Flande et Kiminålté tîxhon-cåzante.

Mins néren, èl federå povwer egziste core.

## 
Politikîs bedjes
Agaesse

Ene **agaesse**, c' est on grand (40-50 cm) oujhea del famile ås coirbås (coirbidîs), avou des noerès lujhantès plomes sol coir, et des blankès plomes sol vinte eyet åd dvibout des aiyes.

Cåze di ces coleurs on l' ricnoxhe åjheymint. 

 *[[Pica pica]]*

## Vicaedje
[thumb|tchampiant so ene vatche [BBW]]
Les agaesses magnèt copurade des ptitès biesses et des insekes, mins eto des fruts et grinnes di totes sôres.

Come les ôtes coirvidîs, les agaesses sont foirt curieuses, cisse dujhance fwait k' on l' dit hapeuse di ptits blinkantès sacwès.

## Djonnlaedje
Viè l' kimince do moes d' avri, les copes d' agaesse costrujhèt leus nis, dins des plaeces hôt metowes dins des åbes ou des bouxhons.

Ci ni la est fwait avou des setchès coxhetes, des fistous, et des crins, avou come ene sôre di toet pol waeranti. Cisse cogne la, cåzu tote ronde, fwait k' on les pout prinde po des boles di hamustea.

Li frumele pon troes a dijh oûs k' ele va cover leye seule so ene termene di cåzu troes samwinnes. Après l' askepiaedje des poyons, i vont dmorer e ni po cwate samwinnes a pô près, et c' est les parints k' elzès nourixhèt.

## Sipårdaedje
L' agaesse, est foirt corante dins tote l' Urope, mins eto e l' Azeye, e l' Afrike bijhrece eyet e l' Amerike bijhrece.

Elle voet voltî les plaeces wice k' i gn a des ptits bwès, les djårdéns et les parks.

## Agaesse et lingaedje walon
Gn a-st a Djiblou ene "*rue de l'agasse*". Mins ci sereut cobén on rcomprindaedje di agåjhe, insi k' å Rou-dlé-Tchålerwè.

## Sourdants
Oujheas (toponimeye)

Pådje po rashonner les nos d' oujheas ki rivnèt el toponimeye do walon.

## [[Agaesse]]
* Djiblou : rowe di l' Agaesse

## [[Åwe]]
* Djiblou : ås Åwes (hamtea)
* Habâ : Li pont d' oye (tchestea)

## [[Ciwagne]]

## [[coucou (oujhea)|Coucou]]
* Limbôr : so Coucoumå

## [[miele]]
* Tchantmele

## [[:Wikt:moxhon|moxhon]]
:*Loukîz a [[moxhnire (toponimeye)|moxhnire]]*

## [[Ôrimiele]]
* Spå : rowe di l' Ôrimiele.

## oujhea
* Twin (veye) : å tchant d' oujheas

## [[pinson]]
* Li Grande Flemåle : a Pîssontchamp (tchamp do pinson)
Tchet d' bwès

Li **tchet d' bwès** c' est ene biesse-ås-tetes del famile des tchetidîs, ki vike dins les bwès. 

 *[[Felis sylvestris]]*

## Discrijhaedje
Il est bråmint pus gros ki l' tchet d' måjhon, et n' si mopleye nén avou lu.

Li tchet d' bwès peze disk' a ene dijhinne di kilos. Il a cwate noerès royes ki vont do nez disk' a padrî l' hanete et si rdjonde en ene noere frindje ki court tot do long del schene do dos; il a ene grande longowe cawe avou cénk shijh noers aneas.
Cawete -ård

Li **cawete -ård**, c' est ene dobe rifondowe del cawete -åd, k' on rescontere dins sacwants mots k' ont-st avnou e walon lanawaire. 

*  (gros clå).
*  (onk ki merite d' esse pindou)
*  (sôre di grosse )

Po des mots k' i gn a li cawete -ård est eployeye pa stindaedje.
* 
* 

Coinreçmint (Coûtchant walon, Basse-Årdene), li cawete -ård, c' est eto ene disfondowe del cawete -åd :
*  -> *chinârd*.
*  -> *boyârd*.
*  -> *chôgnârd*.
*  -> *fagnârd*.

Li cawete -ård si rescontere eto, po les minmès råjhons, dins les nos d' djin :
*  => 
*  -> *Djirârd*.
*  -> *Linârd*, *Leyonârd*.

## Mots avou on coron omofone
Portant, po sacwants mots, li coron omofone "-år" ni prind pont d' D, paski ci n' est nén ene cawete -ård :
* 
* 
* 
*
Picoteuse

thumb|ene picoteuse 

Ene **picoteuse** (on dit eto on **picot**), c' est ene usteye d' arindjaedje del tere, fwait d' on cåde avou deus rindjeyes di stoeles di fonte, a 5 brantches (k' on lome eto "picots"), emantcheyes ene siconte di l'ôte et ki tournèt so zeles-minmes afwait kel machine avance, po brijhî les dierinnes roukes di tere et damer l' tere divant d' semer. 

Li picoteuse ni va nén po ringyî, ca, po ça, i fåt kel tere soeye rimouwêye po fé lver les sminces ki trinnèt so li steule. Li picot, lu, ni fwait ki d' rôler, sins foyî l' tere.

Passer l' picoteuse si dit **picoter**.

## Istwere des picots.
C' esteut ene usteye eployeye avou les tchvås, et k' a leyî s' plaece al kischoyante îpe, pus modiene.

El Walonreye, les dierinnes ont stî eployeyes aviè les anêyes 1950.
Brijhaedje (d' on tcherwé)

Li **brijhaedje** d' on tcherwé, c' est ene operåcion d' aprestaedje do tchamp divant d' semer. On passe avou ene usteye di cinse po brijhî les grossès roukes di tere.

Li brijhaedje est diferin do ringuiaedje.

Les usteyes di brijhaedje : picot, seracuze.
Seracuze

thumb|seracuze haetcheye pa des tchvås u des boûs
thumb|seracuzaedje ås deus tchvås
thumb|seracuze rifwaite po-z esse atelêye å tracteur 
Ene **seracuze** (pus rålmint: **îpe ås rsôrts**), c' est ene sôre di grosse îpe avou des arondis dints, saetcheye pa des boûs, des tchvås u on tracteur.

## Motlî
Li passaedje å seracuze si lome **seracuzaedje** (on va **seracuzer** ).

## Istwere des seracuzes
L' usteye a amoussî el Walonreye diviè les anêyes 1920. On l' a eployî disk' aviè les anêyes 1980. Adon, elle a stî remantcheye po-z aler so les ptits tracteurs.

Di cisse façon la, on ndè pleut saetchî deus d' on côp.


Herse avec 2 bœufs.jpg|haetcheye pa deus boûs
Double drag spring tooth harrow.jpg|dobe seracuzaedje å tracteur


## Discrijhaedje d' ene seracuze.
L' adire etur ene seracuze et ene îpe, c' est k' les dints del seracuze fijhèt rsôrt et sont montés so èn aessi. Eto, on les pout clintchî tot saetchant so on levî ki tént so on crama. A ç' moumint la, les dints moussèt pus fond dins tere.

## Li seracuzaedje
On seracuze so les royes di tcherowe po on prumî ctaeyaedje des royes, et bén sovint, on l' fwait e croes (dins les deus sinses). On rpasse avou ene îpe après, po fé on fén lét al simince et l' ricatchî après l' semaedje.

On pout eto eployî l' seracuze pol ringuiaedje.

Des ôtes ekipaedjes polèt fé l' minme ovraedje : picoteuse et kischoyante îpe.

## Sourdants
Rimagne

**Rimagne** (avou spotchåve voyale: **a Rmagne**, so plaece *R(u)magne*, fr: *Remagne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont.

* Limero del posse: **6800** (vî limero **6611**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 28**
* Sipotaedje des djins: les Graevîs (la-minme : les *Grèvîs*).


Eglijhe di Rmagne cou.jpg|cou d' l' eglijhe
Rimagne tchapele ND di Lorete.jpg|tchapele ND di Lorete


## [[Toponimeye do walon|Sacwantès plaeces]] di Rmagne

### Hamteas
* Rondu
* Nimbiermont (F. *Nimbermont*)

### Ôtès plaeces
* Erlonfwè
* tchapele Notru-Dame di Lorete
* å Tchenoe (*â Tchin.nè*)

## Tuzance walone
* Brå aveut evoyive sovint ene ekipe å libråmonissime
* Charles Bentz esteut d' Rondu.
Fagne (toponimeye)

thumb|Plake avou on vî scrijhaedje "''fouet''"

**Pådje des nos d' plaeces del Walonreye a vey avou les fagnes**

Ene **fagne**, c' est ene frexhe plaece, la k' on fonce, metowe so ene hôteur. C' est on mot k' est co bén vicant e walon.

On **fa** u on **fwè** (u *fè* u **fwin** u *fin*), c' est ene pitite fagne metowe å mitan d' on bwès. C' est on vî vî mot, k' on rtrouve dins sacwants nos d' plaece, e l' Årdene.

## Viyaedjes et hamteas
* Boussu-el-Fagne
* Maredret
* Maredsou
* Marene
* Mårene
* Ofagne
* Li Sårt-el-Fagne
* Viyefagne
* Ôvîfa

## fa
thumb
### sol cogne "fa"
* Hodlinfa
* Morfa
* so les fas (Brå-dlé-Lierneu)

### sol cogne fè
* Ronfè, Djerbaifè (Ôtchamp)

### sol cogne fwè
* Ronfwè, Djerbaifwè (Glaireuse)
* Baconfwè (Tniveye)

### sol cogne fin
* Herbofin (Libråmont)
* Molénfin (Li Tchestea)
* Nolinfin (Li Tchestea)
* Orsinfin (Habai)
* Piråfin (*Pîrafin*) (Viyance)


Plake Orsinfin.jpg
Plake Nolinfin.jpg
Nolinfin.jpg


## fagne
thumb|Xhavane-dilé-Harsin rowe des fagne.jpg
* rowe des fagnes (Xhavane-dilé-Harsin)

## 
Gn a eto les mots ki vnèt do tîxhon *marwandra* rilatinijhî e *mariscus*. C' est des fagneusès plaeces, purade dins des fonds.

* Marexhe
Louwis d' Djer

thumb|Louwis d' Djer
**Louwis d' Djer** (fr: *Louis de Geer*, 1587-1652) fourit on walon, del Principåté d' Lidje, ki meta so pî l' ebagaedje des Walons d' Suwede ki vont diswalper les foidjes walones el Suwede.
Ça fwait ki Louwis d' Djer est cnoxhou come li *pere di l' industreye suwedwesse*.

I vina-st å monde li 17 di nôvimbe 1587, å tchestea d' Gayårmont, k' est asteure pårteye do dominne del Clinike Notru-Dame des Brouwires, a Tchinnêye.

I cwita Lidje po les Bas-Payis, Dordrecht, poy Amsterdam, wice
k' i s' mete come courtî po les martchands walons.
I s' va eto interesser eto ås åres et amonucions, eyet esse mwaisse-batlî,
pol tcheriaedje di martchandijhes inte li Baltike eyet l' Portugal.

C' esteut èn ome capåbe pol comiece, k' aveut les toûs po-z apicî les bounès ocåzions. Ça fwait ki, cwand i fourit-st atôtchî pa Wiyåme di Bexhe, ki s' trovéve dedja el Suwede dispoy 1595 po diswalper les foidjes, i potcha so l' ocåzion eyet s' astapler come comierçant et financî.
Come d' efet, li Suwede aveut tot çou k' i faleut pol diswalpaedje des foidjes: do minrai d' fier, des grands bwès (po fé do tcherbon), bråmint des aiwes (po fé des bîs eyet î mete les rowes po fé aler les macas).

[thumb|posteure da Louwis d' Djer a [Norrköping, å dzo on pout vey ene foidje walone so on bî (clitchîz so l' imådje pol ragrandi)]]

I dvénrè l' waerant eyet l' soçon da Wiyåme di Bexhe po l' espwetaedje des oujhenes di Finspång, ki fabriként des rlomés canons d' fier.
Louwis d' Djer adjinçna l' ebagaedje d' ovrîs walons po diswalper les foidjes, et divna mwaisse di foidje e mo des plaeces el Suwede.

I va eto pruster des cwårs å rwè Guståve II Adofe di Suwede eyet divni l' bankî da sinne, po-z ecwårler li modiernijhaedje do payis; come ricompinse i rçuva l' nåcionålité suwedwesse e 1627.

Il ovra-st eto pol rwè d' Suwede, po s' ocuper des oujhenes royåles d' åres eyet, ambedeus avou Erik Larsson, esse directeur do comiece di keuve eyet do sé.
Po-z aloyî co d' pus Louwis d' Djer al Suwede, i fourit-st anôbli e 1641 et rçure des teres.

E 1643] i gn ourit-st ene guere avou l' Daenmåtche, eyet di Djer fourit-st evoyî e Holande po-z î dmander d' l' aidance pol Suwede.
Li dmande serè rfuzêye, mins nerén, Louwis va-st ekiper, di s' taxhe, ene flote di bateas.
Cisse flote ni pola nén ariver do prumî côp el Suwede, ci n' est k' al deujhinme saye ki les bateas ont polou passer l' blocusse eyet moussî a Göteborg. E 1644 li flote da Louwis d' Djer, avou l' cene do rwè d' Suwede, ont wangnî ene grande bate naiviåle.

Après l' sinaedje del påye, Louwis rivna a ses afwaires.
Dins ses vîs djoûs, i lijha bråmint, e s' dominne di Finspång, eyet s' interessa dins l' comiece eyet les coloneyes del Suwede.
I cwita l' Suwede en on dierin voyaedje, eyet mora-st a Amsterdam li 19 di djun 1652.

Des dschindants da lu, foirt rilomés el Suwede, ont eto poirté l' minme no:
* Louis De Geer (1622-1695), si fi, financî e mwaisse di foidjes
* Louis Gerhard De Geer (1818-1896), sicrijheu, politikî et minisse suwedwès
* Gerhard Louis De Geer (1854-1935), li valet da Louis Gerhard, politikî et minisse
Congrès d' Wîne

Li **Congrès d' Wîne** ou **Påye di Wîne** ou **Cossina d' Viene**, c' est l' påye sinêye a Wîne e 1815 inte des Aloyîs k' avént batou Napoleyon al Batreye di Waterlô.

I decida d' askepyî on seu estat avou les ancyins Bas Payis otrichyins eyet l' ancyinne Principåté d' Lidje, dizo l' minance do Rwè d' Holande. Pol Walonreye, li Flande eyet l' Grande Dutcheye d' asteure, ci fourit li cminçmint do redjime holandès.

Il askepia eto li Neute Teritwere di Moresnet.

Li Påye di Wîne meta l' France foirt a l' abaxhe. C' est bråmint a cåze di leye ki Napoleyon III, pus tård, va voleur fé l' guere di Crimêye.
1652

## Etrevéns
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 19 di djun: Louwis d' Djer, on Walon, l' askepieu di l' industreye suwedwesse.

### Ôtès djins
1587

15inme sieke | **[[16inme sieke]]** | 17inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1560 | anêyes 1570 | **[[anêyes 1580]]** | anêyes 1590 | anêyes 1600



1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | **1587** | 1588 | 1589 | 1590 | 1591 | 1592


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1587 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* 17 di nôvimbe: Louwis d' Djer, askepieu di l' industreye suwedwesse.

## Ont morou ciste anêye la
*
Walons d' Suwede

thumb|right|100px|Louwis d' Djer
Les **Walons d' Suwede** c' est les Walons k' ont bagué après l' Suwede al fén do 16inme sieke eyet l' kimince do 17inme sieke, po-z î diswalper les foidjes eyet modiernijhî l' payis.

Bråmint viként dins des viyaedjes da sinne, eyet dins sacwantès plaeces continouwer a djåzer walon disk' å 19inme sieke.

## Rilomêyès djins
Onk des pus cnoxhous c' est Louwis d' Djer, låvå spoté *li pere di l' industreye suwedwesse*.

Onk des dischidants foirt conoxhous, c' est Emil Gille.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Årtike so les Walons del Suwede del rivuwe d' istwere "Tere di Derbu" 
*     Waibe so les viyès foidjes walones del Suwede (e suwedwès, inglès, francès ey almand)
*  ( ) Waibe del soce des dschindants des Walons del Suwede (e suwedwès, avou rascourtis e francès ey inglès)
*  Diyaporama so les Walons d' Suwede (e francès)
*  Waibe des Suwedwès dischindants des Walons (e suwedwès)
Påye d' Aroucha

Li **påye d' Aroucha**, c' est l' påye sinêye a Aroucha, k' a-st aidî clôre li peupe-sipata di 1994 e Rwanda.
16inme sieke

14inme sieke | 15inme sieke | **16inme sieke** | 17inme sieke | 18inme sieke



anêyes 1500 | anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540
anêyes 1550 | anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590

----

## Istwere do 16inme sieke

### Evenmints
* Walons d' Suwede

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 16inme sieke
Criptogame

On **criptogame** c' est ene plante u on tchampion ki ses ôrganes di rprodujhaedje sont muchyîs ou nén veyåves do côp.
Li contråve c' est on **[[fanerogame]]** u **[[spermatofite]]**.

Des egzimpes di plantes criptogames c' est: les mossireas, les likens, les fetchires, les algues... on-z a eto, do tins k' on pinséve ki c' esteut des plantes, metou la dvins des tchampions, li mildiou,...

On n' eploye pus vormint ci lomaedje la, la k' i n' fwait nén l' diferince inte les plantes et les tchampions, mins i fourit foirt eployî dins l' tins.

Li mot est fwait des bodjes greks «kryptos» (*catchî*) eyet «gameein» (*si maryî*, bodje eployî pol seke).
Fraire

thumb|tchapele ND di l' Assoncion (1841), a Fairoûl
**Fraire**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû.

* Limero del posse: **5650** (vî limero **6433**
* Limero diyalectolodjike: **Ph 22**

## Tuzance walone
Sicrijheuse e walon et ricwereuse: Brigitte Hosslet
Å (discramiaedje)

* Å (lete), li lete a-bole di l' alfabet latén
* betchfessî å, li betchfessî a-bole e rfondou walon
* å, l' etroclaedje "a + li" (dins l' motî)
* Å (viyaedje), sacwants viyaedjes sont lomés "Å" e Scandinaveye
* **Å** (todi e grande lete), racourtixha d' l' ångstroem, viye unité di mzeure po les foû-ptitès longueurs.
Hodrémont

**Hodrémont** (la-minme *Odrémont* , fr: *Houdremont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **5575**
** Di 1969 a 1977: **6876**
* Limero diyalectolodjike: **D 122** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Dinant
* Eplaeçmint sol Daegne: 
* Vîs scrijhas: Holderus mons (*Mont d' Huldéric*), Hodreimont (XIV°s.), Houdrémont (1472), Hodrimont (1580), Hodrémont (1571-1598).
* Dimanants: 228 (1830), 303 (1910), 285 (1930)
* Eglijhe: prumî odjivå (1890-91) broûlêye e 1945 (ribasteye après l' guere)
* Patron: Sint Cwirin. 
* Dicåce: al Pintcosse.

## Istwere
E moes d' decimbe 882, les moennes di Ståvleu, ki vnént d' Djivet et eralént a Ståvleu avou l' coir di Sint Quirin, ont laixhî ene rilike a Hodrémont. Nosse Sint a divnou adon li patron del pårotche.

Al fén do XVII° s., Orcîmont a stî rataetchî kéke tins al France, çou k' a aminé kékes familes a pårti s' astaler dins l' bwès des Hayes, nén lon des Vîs-Moléns.

E 1706, li rwè Tchåle III lezî a acoirdé ene tchapele, avou Sint Antoenne di Padouwe come patron. Ça a stî, sol payis, li cmince del veneråcion a Sint Antoenne.
On pelrinaedje a don demaré ås Vîs-Moléns, mins après l' Traitî des Limites di 1769, les djins des Hôts Butés, k' avént aidî a basti l' tchapele, ont obtinou do Rwè d' awè l' tchapele a leu viyaedje. Çou k' a stî acoirdé e 1778.

Les pelrinaedjes ont adon wangnî les Hôts-Butés, deus kilometes pus lon. Ci pelrinaedje la do 13 di djun est co foirt rilomé asteure des deus costés del frontire et deure deus a troes djoûs.

Li pelrinaedje des Vîs-Moléns estant ddja foirt frecanté a l' epoke, li Rwè aveut permis, pa octroyaedje do 18 di setimbe 1709, d' î stabli troes fôres l' an: li prumire, li 30 d' avri, li deujhinme, li 14 di djun et li troejhinme, li 30 di setimbe. Elle ont duré la djusk' e 1747, pwis ont stî raminêyes a Hodrémont.

E 1830, a Hodrémont, sol Bati, gn aveut 4 fôres so l' anêye: li 4 di may, li 14 di djun, li 5 d' awousse et l' 30 di setimbe. Co foirt frecantêyes divant 1914, elle ont baxhî et ont divnou des fôres ås pouchlets, djusk' al guere di 1940.

Li viyaedje fourit broûlé des Almands li 23 d' awousse 1914, tins del guere 1914-1918.

Tins del guere 1940-1945, il est rbroûlé pa des SS k' estént a Bive, cor on 23 d' awousse, e 1944, eyet distrure li rezistance k' i gn aveut.

Li djoû del Sint Antoenne 1944, li makis francès des Manizes a stî ataké pås SS di Charleville. 107 djonnes djins di Rvin ont stî touwés å combat u martirijhîs dins les bwès des Hôts Butés. Ene ceremoneye d' omadje les î est rindowe li djoû minme do pelrinaedje a Hodrémont.

## Tuzance walone
* Accint do walon e 20inme sieke : Les doûcès cossounes å coron ni s' prononcént nén adeureyes : ene gade si prononcive *èn gad* (nén *gat*, come cåzu totavå l' Walonreye).
Ône (unité)

L**'ône**, c' esteut ene viye unité pol longueur. Ele ni shût nén l' sistinme d' unité eternåcionå.

## Muzeure
L' **ône** våt 4 pîs. Dj' ô bén k' ça rprezinte ås alintoûs des 118 cintimetes. Ça rprezinte eto l' distance inte l' espale eyet li hôt do pôce.

## Uzaedje
Ça aveut stî uzé el France come el Waloneye.

## Referinces eyet sourdants
Nos pinsêyes (gazete)

**Nos pinsêyes**, c' esteut ene gazete e walon ki parexheut tos les moes, di 1921 a 1940.
Li dzo tite esteut «bultén des semdis literaires» (*bul'tin dès sèm'dis litèraires*)

Li gazete fourit-st amontêye pa Tchåle Bicheroux eyet Lucyin Motmans, mimbes del soce literaire *[[Djonnes Oteurs Walons (soce)|Djonnes Oteurs Walons]]*, paski l' soce n' eplaidive k' on côp l' an, et k' i dmoréve bén des scrijhaedjes interessants ki n' rexhént nén.

Li gazete, vindowe a 6 francs l' limero, 12 limeros l' an, a parexhou disk' e 1940, cwand l' guere l' a fwait djoker.

Oteurs k' ont stî eplaidîs dins *Nos pinsêyes*:
* Tchåle Bicheroux
* Lucyin Gillard
* Françwès Kerkx
* Djôzef Looze
* Colas Marechal
* Lucyin Motmans
* Tchåle Vertrist
Charles Bicheroux

**Charles Bicheroux** (ou, come el dijheut lu-minme, **Tchåle**), esteut-st on fjheu d' arimés e walon.

Il ataca-st a scrire e 1909, la k' il evoya, po on concours di prôze emantchî pal gazete "Li Coucou" di Serè, troes ouves, k' ont tertotes riçuvou ene mincion.

Mins i pinséve k' i scrijheut må l' walon.  Ça fwait k' il ala trover Djôzef Vrindts ki lyi consia d' moussî dins ene soce literaire; c' est insi k' nosse Tchåle moussa ås "Djonnes Oteurs Walons".

I scrijha bråmint, mins come li soce n' eplaidive k' on côp tos ls ans, i gn aveut bråmint des scrîts (da lu et da des ôtes soçons) ki n' rexhént måy.

Ça fwait k' il amonta, avou Lucyin Motmans di Gravioûle, ene gazete, "Nos pinsêyes", ki rexheut on côp l' moes, dj' ô bén 12 limeros l' an, di 1921  a 1940.

Pus tård, i moussa al «Walone», k' eplaida ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes dizo l' tite "*Œuvres Wallonnes*".

On pout rlever k' i scrijha lu-minme èn adrovaedje, tot e walon, purade ki del fé e francès come c' esteut adon l' uzance.

*Dipus d' racsegnes so l' no d' famile [[:Wikt:Bixhrou|Bixhrou]].*

## Difoûtrinne hårdêye
* Pådje då Tchåle Bicheroux so l' Aberteke
Ermeton-so-Bier

thumb|li moustî Notru-Dame.
**Ermeton-so-Bier** (F. *Ermeton-sur-Biert*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Mtet, el province di Nameur.

* Limeros del posse : **5644** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : **Na 134**.
* Arondixhmint : Nameur
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Ermeton|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
C' est a Ermeton ki l' aiwe di Behoude si tape dins Molignêye.
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Rmeton-so-Bier.
### Hamteas
* Bier (pron. *Biêr*, F. *Biert*); on dit: "a Bier, e Bier, dins les Biers".
* (*F. La Motte*).
* (*F. Pierraille*).
* Estatche (*F. Stache*).
* (*F. Vigelotte*).
Ermeton-so-Mouze

**Ermeton-so-Mouze** (F. *Hermeton-sur-Meuse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Astire, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : ** 5540**.
** davance : ** 5551**.
* Limero diyalectolodjike : **Ph 44**.
* Arondixhmint : Flipveye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Ermeton|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Rmeton-so-Mouze.
### Hamteas
* Ouria.
* Lavêye (F. *La Vée*).
Gåmès

Li **gåmès** u **patwès gåmès**, c' est ene sôre di lorin k' est djåzé e l' Gåme.

## Vicansté do gåmès
thumb|Li prumî Tintin e gåmès 
Li gåmès est co oyåve dins l' teyåte et dins les bates di recitaedjes el Walonreye.

Gn a yeu des bindes d' imådjes ratournêyes e gåmès.

Les rcwereus sol gåmès (Academeye des patwès gåmès) n' eploynut nén leu prôpe lingaejde po fé leus raploûs et leu rcwerances.

## Sacwants scrijheus e gåmès
* Constant Boinet
* Fernand Bonneau
* Georges Bradfer
* Albert Colard
* Jean-Luc Geoffroy
* Jean-Baptiste Gillet
* Léon Gillet
* Jean Girardin (1917-)
* Henri Jacob
* Roger Laurent
* Edouard Liégeois
* Camille Lemaire
* Nestor Marchal
* Alex Michel
* Marcel Moreaux
* Irène Nepper
* Lucien Pierre
* Lucien Rossignon
* Paul Siméon
* **[[Albert Yande]]**

## Sacwants rcwereus sol gåmès
thumb|Motî francès-gåmès då Djôr Themelin 
* Philippe Barthelemy
* Jean-Louis Laurent
* Jules Massonet
* Georges Themelin
* Roger Moureaux

## Tchanteus e gåmès
* Cécile Liégeois
* Jean-Claude Watrin

## Motîs gåmès
### Motîs gåmès-francès
* **Gm1**: Motî gåmès Moureaux (2009) (totavå)
* **Gm3**: Motî gåmès Liégeois (fwait avou l' aidance da Jules Feller)
* **Gm4**: Motî d' Tchespire  (da Massonet, di Tchespire)
* **Gm5**: Motî d' Tchini (2008) (da Michel, di Tchini)
* **GM6**: Motî d' Viancoû (2018) (da Nestor Marchal, di Viancoû)
* **GM7**: Motî d' Ete (2021) (da Jean-Louis Laurent, d' Ete)

### Motîs francès gåmès
* **FGm1** : dins l' Motî gåmès Moureaux, pp 595-747.
* **FGm2** : Motî francès gåmès da Themelin (1999)

## Ortografeye
L' ortografeye eployeye sol Wiccionaire, ki pôreut serè l' cene do motî Moureaux. Elle a des tchances d' esse prinjhe come ortografeye estandård.

Li son dj si scrît sovint di deus manires :
* dj po les mots avou on "J" e francès :  ()
* dg po les mots avou on "G" e francès :  ()

#### 
* Waibe Jean-Luc Geoffroy
* On papî so des tchansons e gåmès
* 

## Pî-note
Åbî

thumb|Eglijhe 
**Åbî** (so plaece *Aubî*, F. *Auby-sur-Semois*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bietris.

* Limero del posse: **6880** (vî limero **6805**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 57**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
Këgnon

thumb|eglijhe 
**Cugnon** (la-minme, on prononce *Këgnon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bietris, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6880**.
** davance : **6804**.
* Limero diyalectolodjike : 
** ALW : **Ne 72**.
** Bruneau : **62**.
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Lomaedje des djins : les Cugnotîs (*Këgnotîs*).
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Cugnon.
### Hamteas
* Moite-Han
* Tibårotche
* Djeripont.

## Istwere.
thumb|Li monumint ås moirts 
C' est la k' Sint Rmåke åreut dmoré ene hapêye, cwand a-st avnou el Walonreye. Il esteut po-z î basti on moustî e *Casae Congidinum*, et les teres alént esse dinêyes pa Sibiet (tchåte di 645). Mins so ces etrevéns la, sint Rmåke a wangnî Ståvleu, et-z î basti la li dobe abeye di Ståvleu-Måmdey.
 
E 1226, li conte Louis IV di Tchini leye tote li do ban d' Cugnon (bråmint pus stindou k' asteure) a s' båshele. Izabele di Floravile. 
 
Li viyaedje divént ene franke tere e 1269 (lwè d' Beamont).
 
E 1422, li viyaedje est da Evrård II del Måtche, kel valet va askepyî li "Sovrin bayaedje di Cugnon-Tchespire", metou djusse al limotche do Dutcheye do Lussimbork. Eto, di 1621 a 1650, on-z î a batou manoye.
 
E 17inme sieke, les teres di Cugnon-Tchespire vont esse radjondowes al signeurreye d' Arbûmont po fé les "teres walones" des princes Lowenstein-Stolberg.

## Istwere administrative
Li viyaedje d' Åbî esteut sol ban d' Cugnon disk' e 1899 (lwè do 30 di djulete).
 
E 1964, Cugnon s' a recråxhî do hamtea d' Tibårotche, k' esteut so Mûno dvant.

## Djeyografeye.
thumb|li vî molén so Smwès
L' aiwe di Smwès passe pa Cugnon.
 
## Tourisse.
A vey : grote sint Rmåke.
## Rilomêyès djins.
* ? Pierlot, k' a stî prumî minisse di 1939 a 1945, esteut d' Cugnon.
 
## Diyalectolodjeye walone.
L' oyon U s' î prononce ë, come a Bietris (Këgnon).
 
Les prononçaedje do walon d' Cugnon, ki s' rissint foirt do gåmès, ont stî studyîs spepieuzmint pa Bruneau, et riscrît en alfabet fonetike eternåcionå.
Ôrdjô

thumb|vuwe do viyaedje, avou l' eglijhe å fond
**Ôrdjô** (F. *Orgeo*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bietris.

* Limero del posse: **6880** (vî limero **6801**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 58**