open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motî Dasnoy

Li **Motî Dasnoy**, ki s' no e francès c' est *Dictionnaire wallon-français à l'usage des habitants de la Province di Luxembourg et des contrées voisines*, c' est on motî walon-francès sicrît pa **Jean-Baptiste Dasnoy** ey eplaidî e 1856.

Il est rprins sol limero **S100** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
* Sol Wikisourd e francès : Motî da Dasnoy.
Ratourneure

Ene **ratourneure**, c' est ene manire di dire ene sacwè, avou èn emantchaedje di mots ki leu prumî sinse vout dire ôte tchoi.

Les ratourneures ni plèt nén sovint esse tradûtes d' on lingaedje a l' ôte.

## Sôres di ratourneures
Dins les ratourneures, gn a d' l' adire inte :
* les ratourneures d' esplikêye, ki l' sinse est cåzu l' minme ki l' ci des mots k' i gn a dvins. Li limotche avou les mots d' aplacaedje est tene.
::*li ptit gris moxhet
:
* les ratourneures di [[rimetaedje (retorike)|rmetaedje]], sovint avou l' divancete "come".
::*Il est doûs come èn agnea*
:
* les [[spot]]s, ki l' sinse est sovint ene luçon.
::*
:
* Ladvins, on pout mete tot seus les spots sol l' tins
::*Del nive so les broûs, djalêye eco troes djoûs
:
* les [[djhêye]]s : fråze k' on dit e-n ene metowe sitouwåcion, mins ki n' est nén ene sintince djeneråle come on spot :
::*
:
* les rime-rames d' efant
::''Soye, soye, Mareye-soyete; Soyîz vosse bwès Mareye-soyon
:

## Lives di ratourneures
* Live di ratourneures Denis
* Live Coppens di rvazîs
* Live Slangen di ratourneures
* Live di spots Dejardin
…

* sol Wiccionaire
** 
** 
*** 
** 
*** 
** 
* Sacwants ratourneures ramexhnêyes pa Reynold Hostin
** Prumire djivêye
** Deujhinme djivêye
Cawete -rê

Li **cawete -rê**, c' est l' cogne omrinne del cawete -rece.

## Dobès cawetes
Ele si pout adjonde a ene ôte cawete (metowe padvant) po fé des dobes cawetes :
* dobe cawete -trê : , 

## Omofoneye
Li cawete -ea, avou on bodje ki finixh pa "-r-" pout dner des omofones des cawete -rê. Li rapoirt avou l' bodje est cial : raptitixha do bodje.
* ** => 

Sacwants mots do Wiccionaire avou l' cawete -rê
Tévé waloncåzante

[thumb|plake fwaite avou ls emissions 2008 (dessén da [José Schoovaerts)]]
Li **tévé waloncåzante** (pacô spotêye **Youtube-RTW**), c' est ene tchinne di videyos, pår e walon, eplaideye so Youtube. 

L' idêye a stî enondêye pa Pablo Sarachaga e 2007.

Li mwaisse adierceu del tchinne, c' est Lucyin Mahin.

## Contnou
[thumb|Rapoirtaedje sol [fåkinreye]]
Gn a des rapoirtaedjes la ki les djins cåzèt e walon, int di zels des respondas di waloneus udon d' ôtes walon-cåzants.

Gn a eto des tchansons e walon.
Ons î trouve eto des rapoirtaedjes foû payis, aprume e Marok. Adon, si djins n' cåznut nén walon, i sont, soeye-t i sortitrés, soeye-t i doblés avou on djåzaedje e walon.

Les muzikes di fond provnèt sovint des tchansons da Urinda Hernandez (li feme da Yves Paquet) oubén del plake Emacralaedje prodûte pa Pierre Otjacques et l' Rantoele.

## Sortitraedjes
Les cåzaedjes e walon sont sovint sortitrés e rfondou, do moens les passaedjes ene miete målåjhey a comprinde, ou wice ki l' cåzeu eploye des ratourneures coinreces. Si l' cåzaedje rishonne foirt å francès, on nel mete nén e sortite.
Des côps k' i gn a, li tecse est åjhey a trover e sistinme Feller (metant il est ddja sol videyo), et s' est i leyî insi.

## Imådjete
thumb|imådjete
L' imådjete del tévé walon-cåzante est fwaite avou les letes MTV (Mahin TV). Ele n' est nén metowe so totes les videyos.

## Sacwants videyos
thumb|Egzimpes d' emissions, å cmince del tchinne
* Sicoles di walon&nbsp;: emission prezintêye pa Souzane Mahin, avou s' pa, Lucyin Mahin, dirî eyet come foû-vwès nouv côps so dijh.
* Responda di waloneus : Joseph Docquier, Lucien Gaspar, Serge Fontinne, Emile Sullon ou ds ôtes waloncåzants (on bankî filozofe)
* Respondas di temoens diyalectolodjikes, a pårti di vîs eredjistrumints odio.
* Tchansons e walon : Li ptit banc, *[[L'Auvergnat (tchanson e francès)|L'Auvergnat]]* rimetou e walon, Li walone tchanson di m' payis, Li nute di may… (Loukîz tocial)
* Grands rapoirtaedjes : Voyaedjes e l' Almagne avou Manfred Lejoly, rapoirtaedjes å Marok avou Lucyin Mahin.
* Etrevéns a vey avou l' langue walone : prezintaedje di lives, messe e walon, sicole di walon, cåzaedjes avou ls efants, rime-rames d' efant, rapoirtaedjes sol fiesse ås lingaedjes walons.
* Teyåte e walon : do Christian Derycke, come On dit k' les manaedjes ni vont pus, mins eto des pîces avanciveuses, come Antigone, redjårbé da Jean Anouilh
* Rilidjon: ene messe e walon a Bastogne, vizite di l' eglijhe di Bhô, messe di Noyé a Transene.

## Kékes advizes di rwaitants
Vos tchants d' Noyé, c' est sins parèy ! A rschoûter voltî.Foirt bén di todi mete les scrijhaedjes po-z aidî a comprinde les paroles dés tchants.Dji vs fwai complimint.Jean-Pol Pirson.

#### 
* Adresse del tchinne
* Pådjes rashonnant les videyos del tévé waloncåzante, pa tinme 
** Pådje di grands rapoirtaedjes
** Pådje di tchansons
** Pådje di raploûs ås waloneus
** Pådje des respondas d' waloneus
** Sicoles di walon pa des videyos
Videyo

Ene **videyo**, c' est on ptit court fime k' on pout prinde lu-minme, et waitî so èn aparey e s' måjhon. Cist aparey la si lome eto **on** **videyo**.

Ene foirt pitite videyo si lome voltî «ene **[[videyete]]**». 

## Sopoirt
Les prumirès videyos estént eredjistrêyes so des cassetes videyo.

Pu ont-st arivé les plake lazer DVD.

Adonpwis, les simpes fitchîs éndjolikes.

## Cogne des fitchîs videyos
Li cogne ogg, c' est ene des råles cognes di videyos ki fouxhe on libe programe. C' est l' ci k' est eployî so les Cmons d' Wikipedia.

## Filmaedje des videyos
Divinltins, faleut ene filmrece esprès po tourner des videyos. Avou l' binde ki tournéve a fwait k' on filméve.

Adonpwis, gn a yeu des filmreces avou des deurès plakes.

Pu, on-z a polou ndè prinde avou des sûtifones (diviè 2007).

## Loucaedje des videyos
Les cassetes videyo, po lzès waitî so ene tévé, faleut on lijheu d' cassete. Après, ça a stî on lijheu d' DVD. Pu, les éndjoles divnant todi pus pouxhantes, on lzès loukive sol waitroûle del copiutrece. Pu sol waitroûlete do sûtifone.

## Cossemaedje des videyos
Duspu aviè 2005, gn a ene rilomêye waibe, Youtube la k' on-z a l' credit di mete ses videyos so les fis.

Les rantoeles di soçnaedje, dispu 2010, eplaidèt eto po rén les videyos di leus soçneus.

## 
Tévé walon-cåzante

#### 
*Tchinne di videyos waloncåzante
Lives Gaziaux so l' amour et l' seke

thumb|Coviete do prumî tome
Les **lives Gaziaux so l' amour et l' seke**, kel tite e francès, c' est *Amours wallonnes*, c' est troes gros spès lives d' inketes emon des temoens do payis d' Djodogne sicrîts pa Jean-Jacques Gaziaux.

Come les ôtes ovraedjes di l' oteur, li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temognaedjes e walon. 

A cåze di s' motlî di 38 pådjes (pp. 857-894) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero **[C61]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
Li ctaeyaedje si fwait sorlon les troes tapes del veye amoureuse :
* Tome 1 : les prumirès sayes
* Tome 2 : l' « atacans, mes efants ! »
* Tome 3 : li veye ezès manaedjes, metans :
** li ratindance
** li payelé

## Boket do live
*Çou ki dj' a veyou sovint, c' est lever l' cote des crapådes. On fjheut ça avou des cenes k' i n a. Å pus sovint, t' arivéves e corant did padrî, et t' petéves å diåle. Totshûte, ele rimetént leu mwin so leu cote, mins c' esteut trop tård. Mins to n' aveus rén veyou. T' åreus fwait ça padvant, t' aveus seur ene clatche e t' gueuye.*

## Interesse pol motlî do seke
Li motlî do seke, c' est onk k' est l' pus målåjhey a trover divins les motîs walons. Plamor ki les parints ni djåzént nén d' çoula avou ls efants:
*Les parints n' câzént nén d' ça avou leu efants, ou målåjheymint, a mots côpés. On inméve mia tourner l' kession. Et les mwaisses et les professeurs n' è cåzént nén e scole. On n' åreut nén sondjî d' cåzer d' ça a on professeur, et co moens a on curé* (p. 81).

Gn a eto des diccionairîs k' estént honteus di mete des sfwaits mots. Ou ki n' les cnoxhént nén, n' estant nén assez soçon avou leus temoens.

Did la les mots interessants k' on n' trouve nén ôte pårt.
* lipion
* 
* gozåd

## 
* Ramessaedje
Ståvleu (veye)

**Ståvleu** (la-minme *Stâvleu* F. *Stavelot*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province do Lussimbork, divnou intité tot s' recråxhant djusse di Francortchamp.
* Limeros del posse : **4970** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 40**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins : 
** Ståvlotin, Ståvlotinne (F.&nbsp;*Stavelotain, aine*).
** Tchaltî (hamtea di Tchale)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Ståvleu
### Hamteas
* E-n Amermont
* Beamont
* Blantchîmont (Fr *Blanchimont)
* Tchale (Fr. *Challes*)
* [[fosse (toponimeye)|Tchefosse]] (*Tchèfosse*, Fr. *Chefosse*
* [[Tchenoe (toponimeye)|Tchenoe]] (*Tchèneû*, Fr. *Cheneux*)
* Å [[Li Cô (Ståvleu)|Cô]] (*â Cô*, Fr. *Coo*)
* [[Fagne (toponimeye)|Sol Fagne]] (Fr. *Sur la Fange*)
* E l' [[veye (toponimeye)|Francveye]] (*ol frandjvèye*, Fr. *Francheville*)
* a Froeveye (*a freûvèye* Fr. *Froidville'')
...

## Tuzance walone
### Ricwereus sol walon
* François Duysinx î a stî prof a l' Atenêye.
* Jean-Philippe Legrand î dmeure.
### Sicrijheus e walon
* Lucien Gaspar (di Beamont)
### Eplaideus di lives e walon
* Imprimreye Tchåvhé (Imprimerie Chauveheid)

## Sourdants
Å rvey, todi (tecses)

thumb|Coviete do live
**Å rvey, todi !** (*A r'vwêr toudis!*), c' est on live e walon eplaidî al moirt da Pierre Faulx dins l' Coleccion do Bourdon.

I rprind :
* ene biyografeye do scrijheu, e francès (p. 5-21)
* Sacwants pinsêyes (p. 22-29)
* Sacwants scrijhaedjes di prôze (p. 30-41)
* Des arimés (p. 42-54)
* Do teyåte (p. 56-65)
* Des ratourneures (p. 67-69)
* Ds rapoirts morås di l' ALWAC, sicrîts e walon (p. 71-72)

Pol sinse del ratourneure "Å rvey, todi !", waitîz sol .
Biyografeye

[thumb|Biyografeye da [Joseph Vrindts pa Octave Servais (1924)]]
Ene **biyografeye**, c' est on scrijhaedje ki raconte li vicåreye d' ene rilomêye djin. Dabôrd, c' est del prôze nén racontrece. 

Ça pout esse on live udonbén ene notule di live, u asteure, ene waibe-pådje.

Si c' est li scrijheu ki raconte si prôpe veye, ça s' lome ene otobiyografeye.

## Biyografeyes e walon
N a måy yeu on live pår e walon, k' esteut ene biyografeye d' èn ôte. Mins n a-st oyeu sacwants otobiyografeyes e walon come "Dji vs va dire li minne, pacô a môde di roman, come "Pilipili".

Les lives di biyografeye des scrijheus e walon u les notules biyografikes so leus ovraedjes, sont scrîtes å pus sovint e francès. 

Li pus grand nombe di biyografeyes e walon si trouve so l' eciclopedeye Wikipedia. N a vaila des spesses biyografeyes di totes sôres di djins, sicrîtes pa sacwants wikipedisses, metans Pablo Sarachaga, José Schoovaerts, evnd.

Les biyo-bibiografeyes des scrijheus et rcwereus e walon î ont stî adierceyes, aprume, pa Lucien Mahin.

* Egzimpe di biyografeye d' on politikî revinteu : Abdelaziz Al Rantissi pa Pablo Sarachaga
* Egzimpe di biyografeye d' èn esploreu: Adrien de Gerlache pa sacwants bouteus
* Egzimpe di biyografeye d' on spiroutî: Willy Maltaite pa José Schoovaerts
* Egzimpe di biyo-bibiografeye d' on rcwereu sol walon : Jean-Jacques Gaziaux pa Lucyin Mahin
* Egzimpe di ptite biyografeye d' on politikî walon : Rudy Demotte pa Stéphane Dohet.

#### 
Egzimpe d' ene biyografeye sicrîte e walon (li cene da Gaston Lucy, pa Louis Baijot)
Dji vs va dire li minne (otobiyografeye)

thumb
**Dji vs va dire li minne** (*Dji v' va dîre li meune*), c' est ene otobiyografeye da Emile Sullon.

Il a moussî foû e 1997 ås Edicions Dricot.

C' est cåzu l' seule otobiyografeye sicrîte pår e walon, et publiyeye come live.

## 
Bokets do live
Li hatche di bronze (noveles)

**Li hatche di bronze**, c' est on live di fåves ki s' passèt el preyistwere, dins l' antikité, e Lon-Levant, evnd.

Il a stî scrît pa Marcel Fabry ey eplaidî e 1937.

C' est l' prumî côp ki les Belès Letes e walon rexhnut foû do splaca des "istweres d' amon nozôtes".
Frés moslimîs

Les **Frés moslimîs**, c' est on mouvmint rlidjeus et politike askepyî e l' Edjipe pa Hassan el Benna.

Li filozofeye do mouvmint, c' est èn islam politike.

Il a stî disfindou e l' Edjipe, mins ses mimbes ont parvinou, avou l' leyance do povwer, a moussî å Pårlumint come indepindants.

Les fré moslimîs ont stî li prumî mouvmint di çou k' on lome ezès payis do Coûtchant, li foirt-islam u islam aschativeus. Il î sont sovint loukîs come des sotneus do terorisse.

Li mouvmint palestinî "Hamasse" a shuvou bråmint des idêyes des Frés moslimîs. (Loukîz li biyografeye da Abdelaziz Al Rantissi.)
Motî d' Fosse-li-Veye

Li **Motî d' Fosse-li-Veye**, c' est on motî walon-francès sicrît pa Auguste Lurquin ey eplaidî dins li BSLLW e 1910 (Tome 52, deujhinme pårteye, pp. 105-170).

Il est rprins sol limero **[C5]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Sacwants mots do vicaedje ezès viyaedjes e 19inme sieke s' î rtrovèt, dabôrd k' i seront pierdous et nén rmetous dins les motîs d après, metans  (dobe ruslî et crepe po les bedots).
Ståvleu

Li **grand Ståvleu** (la-minme *Stâvleu* F. *Stavelot*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 

 
## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **4970**
* Dimorants : 6705 djins (2008)
* Sitindêye : 85,05 km²
* Contrêye naturele : Årdene
 
## Ban di Ståvleu
* Ståvleu (veye)
** Beamont
** Li Cô
* Francortchamp
** Ster (Francortchamp)
** Hocai / Hokê

## Economeye
* Rivnou par djin :
** pa declaråcion ås contribucions : 18,8 a 21,1 (meye uros) e 2003, çou k' est l' troejhinme categoreye so 5. 
** par dmorant : 12.457 € (2005)

## Tourisse
* Foclore : mascaråde des Blanc-Moussîs (al Letare).

## Istwere
L' istwere del veye est pår assoçnêye a l' abeye di Ståvleu, askepieye pa sint Rmåke e 605.

## Sourdants
Foutaedje

thumb|Egzimpe di '''foutaedje di djin'''.Li **foutaedje**, c' est l' accion d' rire d' ene sakî u d' ene sacwè. 

## Referinces eyet sourdants
Auguste Lurquin

**Auguste Lurquin**, c' est on rcwereu et on scrijheu e walon, ki provneut d' Fosse. 

Il î a vnou å monde li 30 di djulete 1854. Il a morou a Brussele li 21 di decimbe 1937.

Riprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès.

Di s' mestî, il esteut directeur al posse.

## Ouves e walon et sol walon
thumb|right|Ene pådje di ses spots.
Il a-st scrît li Motî d' Fosse (eplaidî del SLLW e 1910) et co ene ramexhnêye di ratourneures k' ont parexhou a bokets dins ene pitite gazete del SLLW.

Il a eto eplaidî on live so les nos d' plaeces do canton d' Fosse : (*Toponymie de Fosses*).

Come sicrijheu, il aveut-st eplaidî on live di ratournaedje des fåves di Lafontinne, avou on tite e walon : Sacwants fåves di Lafontinne (1908). Les pus beles serént : "Li moirt et l' målureus", "Li sôlêye et s' feme", "Li rinne ki s' vout fé ttossu grosse ki l' boû".

## Sourdants
Stindaedje do sinse

Li **stindaedje do sinse** ou **[[metonimeye]]**, c' est cwand on mot atrape on novea sinse, tot près del mwaisse sinifiance do mot.

## Egzimpe
Cwand on dit :
:*Tot l' viyaedje saveut l' novele divant mi *(Motî d' Bastogne a "vièdje")
ci n' est nén l' viyaedje lu-minme ki sait ene novele (on viyaedje n' a pont d' cervea), c' est les **djins** do viyaedje.

On, ene crowate, ci n' est pus ene djin del Crowaceye, mins on mousmint ki totes ces djins la poirtént dinltins, mins ki ça a divnou ene môde totavå l' Daegne.  

## Eployaedje po fé des noûmots
C' est ene boune piceure, ki n' kischeut nén dtrop les orayes des wårdiveus, po fé des noûmots. Metans : on purnea e-n infôrmatike.

#### 
sol Wiccionaire
* Sacwants mots avou on stindaedje di sinse
*
Cawe-di-rat

* Cawe-di-rat (crouwå) (*[[Spiraea filipendula]]*)
* Cawe-di-rat (fôraedje), ene plante k’ on seme po do four, li fiole, *[[Phleum pratense]]*
----
Li cawe-di-rat n' est nén li cawe d' on rat.
Rilomêye djin

Ene **rilomêye djin**, c' est ene djin k' est cnoxhowe lon et lådje.

Li spoûle del vicåreye d' ene rilomêye djin si lome ene biyografeye.

On voet docô di l' adire inte les rilomêyès djins di l' Istwere (ki sont moites, et k' on pout avirer leu rlomêye) eyet les vudetes ki vicnut co, et ki provegnnut aprume do monde des årts et do spectåke.

## 
* Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere
* Les rlomêyès djins ki sont ddja dins l' Wiki walon
Mawoumet

**Mawoumet** (sicrît eto **Mahomet**, arabe ****, mouHammad; rortografyî e l' alfabet latén *Mohammed*, *Mohamed*, *Muhammad*), c' est l' mwaisse profete di l' Islam.

Il a skepyî e 570 ey a morou e 632. 

Dins l' djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, ene sincieuse ricwerance so les grands personaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels, Mawoumet est metou prumî, divant Isaac Newton eyet Djezus-Cri.

## Ouve politike
Politicmint, Mawoumet a askepyî èn estat a Medene, après k' il åye sitî tchessî del Meke e 622 (li date ki dvénrè l' anêye 1 do calindrî moslimî).

## Ricnoxhance come profete
Po les muzulmans, Mawoumet est seulmint li messaedjî del parole do Bon Diu, ki lyi a stî dictêye di l' andje Gabriyele et k' il a fwait rashir so des spales di chamo, e-n arabe, a fwait ki l' messaedje adschindeut. On côp fini, tos ces scrijhaedjes la ont divnou l' Alcoran.

Les crustins et les djwifs ni ricnoxhèt nén Mawoumet come on profete.

## Sipårdaedje di l' ouve da Mawoumet
Paski Mawoumet est li seu askepieu di rlidjon k' åye defini pår les creyances eyet les pratikes del novele rilidjon di s' vicant, et k' åye kimincî a l' sipåde tot metant so pî ene tcherpinte politike et militaire po.

Cisse tcherpinte politike la si va stinde pår avou ses shuveus al tiesse di l' estat moslimî k' on loma les califes Aboubaker Seddiq, Omar Ben Xhettab, Otman. Did la, li concwesse arabe ki va askepyî èn impire ki va des Pirenêyes disk' a l' Inde. Li pus grande pårteye di cist impire la a continouwz a djåzer arabe disk' ås djoûs d' ouy.

## Riwaitance do personaedje di Mawoumet
Po les muzulmans, Mawoumet, c' est on personaedje sacwè, k' on n' pout nén ddja fé s' portrait. C' est parey po les crustins avou Djezus-Cri.

Dins les fimes sor lu, i n' aparexhe nén coirzenoxh, mins djusse come ene vwès difoûtrinne. 

Dins les pays do Coûtchant, on s' a sovint fotou do personaedje di Mawoumet. Metans dins l' pîce di teyåte da Voltaire "Mahomet". Loukîz eto les sinses do mot "" come kimon no e walon. 

Mins, dispu les anêyes 1990, ci cdujhance la est foirt riskeuse. On-z a veyou les rujhes ki Selman Rushdie ava avou si live "Les versets do Diåle". E 2005, gn ourit l' afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet. Pu, e 2015, li macsådaedje å Tchårlî-samwinne, la k' tote l' ekipe d' ene gazete po-s'-fote fourit touwêye cåze k' il avént eplaidî et replaidî ces caricateures la.

## Sourdants & pî-notes
Doûcete

Li **doûcete** u **[[oraye-di-live]]** u el **[[salåde di blé]]**, c' est plante k' on ahive dins les cortis po magnî come salåde, et ki dmeure boune et vete disk' å moes d' decimbe (el Walonreye).

 *[[Valerianella locusta]]* (*[[Valeriana olitoria]]*)

## Semaedje
On l' seme e moes d' djulete u awousse, après ene ôte verdeures. Ele pout minme passer l' ivier, minme s' i djaltêye.
570

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

* 8 di djun : Askepiaedje di l' Islam.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
* Mawoumet

## Ont morou ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
Personaedje istorike

On **personaedje istorike**, c' est ene djin k' a viké.

L' atuze di "personaedje istorike" est sovint diferinceye del cene di personaedje di roman dins les Belès letes.

Les personaedjes historikes des romans polèt esse des rlomêyès djins ubén des djins k' ont viké polbon, mins ki n' seront bén cnoxhous ki pa ç' roman la.

## 
Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere
Izlande

L' **Izlande**, c' est on payis d' Urope bijhrece.

C' est ene iye.

Mwaisse veye : Rékiavik

President :   Guðni Th. Jóhannesson 

Lingaedje : izlandès, li pus vî des lingaedjes scandinåves, foirt près do ci des Vikignes.

## Djeyografeye
Li tere di l' Izlande est volcanike. Onk des volcans ki fjha cåzer d' lu e 2010, ci fourit l' Eyjafjallajökull.

Les viyaedjes sont purade des hamteas, sins voyes, mins seulmint avou des barakes. 

## Economeye
Les foumantès aiwes dinèt l' enerdjeye (tchåfaedje & corant) a bråmint des måjhones. 

## L' agricoûteure
Avlevaedjes di berbis et di tchvås. Aprume li tchvå izlandès.

## Rilidjon
Eglijhe d' Izlande (nåcionåle, luteryinne, avou des vekes).

Gn a ene eglijhe po tchaeke hamtea.

## Avey
Basses di tchôde aiwe :
* Bleuwe Basse (Bláa Lónið)
* Jarðböðin, dilé Akureiri

## Culture
Le culture dans le Izlande est vraiment chouette le lumière de Nord est le 


Reykjavik-90-Vesturgata-Loftkastalinn-Wandbild-2018-gje.jpg|Reykjavik
Glaumbaer-54-Museum-2018-gje.jpg|Glaumbaer
Troellafoss-10-Leute-1980-gje.jpg|Troellafoss
Reynisfjara-36-Dyrholaey-2018-gje.jpg|Reynisfjara
Almannaskard-08-Pass-2018-gje.jpg|Almannaskard
Grabrokargigar-30-2018-gje.jpg|Grabrokargigar
Island-Pferde-06-2018-gje.jpg|Iceland horse
Joekulsarlon-20-Guide-2018-gje.jpg|Joekulsarlon
Thingvellir-06-Kirche-Bach-1980-gje.jpg|Thingvellir
Sveinbjarnargerdi-06-2018-gje.jpg|Sveinbjarnargerdi


## Alére
* G. Sfasie "L' Izlande et ses foumantès aiwes",  l° 52, ivier 2009-2010.
Oraye-di-live

* oraye-di-live (salåde) (*[[Valerianella locusta]]*)
* oraye-di-live (crouwå) (*[[Plantago lanceolata]]*)
* oraye-di-live (såvadje plante) (*[[Véronica beccabonga]]*)
* oraye-di-live (tchampion) (*[[Otidea onotica]]*)
----
L' oraye-di-live n' est nén l' oraye d' on live, mins ene pårteye del plante î rshonne, todi.
The 100, a ranking of the most influential persons in history

Li **djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere**, c' est ene djivêye di 100 personaedjes istorikes ki leu vicåreye a candjî li vicaedje des ôtès djins, dins leu veye di tos les djoûs.

Li djivêye a stî eplaidêye e 1978 e-n on live ki l' tite e-n inglès, c' est "*The 100, a ranking of the most influential persons in history*. 

ISBN 08055-0365-X.

## Manire di fé
Li scrijheu et rcwereu, Michael Hart, a sayî di prinde des mzuras obdjectifs (kibén d' djins ont stî infouwinceyes, kibén d' tins, po kéne durêye di leu egzistince).

Après côp, rimete inte di zeles les djins k' ont inflouwincî les ôtes dins on metou dominne. Metans dins li rlidjon, kî fåt i mete divant l' ôte : Mawoumet u Djezus-Cri ? I tuze insi: gn a dipus d' crustins ki d' muzulmans sol Daegne. Mins li rlidjon muzulmane shût di foirt près les idêyes k' ont stî spårdowes pa Mawoumet, et les pratikes k' il a-st acsegnî. Dabôrd ki li crustinnisse ni s' åreut motoit måy sipårdou foû do peupe djwif s' i gn åreut nén yeu sint På. Adon, l' inflouwince di cisse rilidjon la doet esse pårteye inte les deus (c' est po ça k' sint På est shijhinme sol lisse).

Sifwaitmint, gn a bråmint des askepieu di rlidjon u des filozofes dins les prumîs, ca c' est des djins k' ont foirt inflouwincî (do bon u d' on mwais costé) li vicaedje des djins k' ont vnou après zels. Dins l' deujhinme pôzucion vnèt les sincieus. Pår après, les politikîs, rwès ey impreurs.

## Djivêye des 100 pus rlomêyès djins di l' Istwere
#Mawoumet
#Isaac Newton
#Djezus-Cri
#Bouda
#Confuciusse
#Sint På
#Tchay Loun
#Johannes Gutenberg
#Cristofe Colombe
#Albert Einstein
#Karl Marx
#Louis Pasteur
#Galilêye
#Aristote
#Lenine
#Moyisse
#Charles Darwin
#Shih Huang Ti
#Cezår Ogusse
#Mao Tse-tung
#Djendjisse Xhan
#Uclide
#Martin Luther
#Nicolaus Copernicus
#James Watt
#l' Impreur Constantin
#George Washington
#Michael Faraday
#James Clerk Maxwell
#les Frés Wright
#Antoine Laurent Lavoisier
#Sigmund Freud
#Alegzande li Grand
#Napoleyon Bonapåre
#Adolf Hitler
#William Shakespeare
#Adam Smith
#Thomas Edison
#Antony van Leeuwenhoek
#Platon
#Guglielmo Marconi
#Ludwig van Beethoven
#Werner Heisenberg
#Alexander Graham Bell
#Alexander Fleming
#Simon Bolivar
#Oliver Cromwell
#John Locke
#Michelangelo
#li påpe Orban II
#Omar Ben Xhettab
#Asoka
#Sint Ogustén
#Max Planck
#John Calvin
#William Morton
#William Harvey
#Antoine Henri Becquerel
#Gregor Mendel
#Joseph Lister
#Nikolaus August Otto
#Louis Daguerre
#Joseph Stalin
#René Descartes
#Djule Cezår
#Francisco Pizarro
#Hernan Cortés
#Royinne Izabele I
#William li concwerant
#Thomas Jefferson
#Jean-Jacques Rousseau
#Edward Jenner
#Wilhelm Conrad Röntgen
#Johann Sebastian Bach
#Lao Tzu
#Enrico Fermi
#Thomas Malthus
#Francis Bacon
#Voltaire
#John F. Kennedy
#Gregory Pincus
#Sui Wen Ti
#Mani
#Vasco da Gama
#Tchårlumagne
#Cirusse li Grand
#Leonhard Euler
#Machiavel
#Zorowasse
#Menesse
#Pire li Grand
#Menciusse
#John Dalton
#Homere
#li royinne Elizabete
#Djustinyin I
#Johannes Kepler
#Pablo Picasso
#Mahavira
#Niels Bohr
Wespî d' Urope

Li **wespî d' Urope**, c' est on wespî avou des bleus penas.

Il a on noer gorea.

 *Merops apiaster*

## Mopliyaedje
I keuvnut dins les payis del Mîtrinne Mer, et do Près-Levant.
Sint Serwai d' Tongue

**Sint Serwai d' Tongue** u **sint Servå d' Tongue** (latén **Servatius**; årmenyin Շիրվանզեանզ = chirvantzeantz),  c' est on sint fiesti el Walonreye, li 13 di may. Pask’ i mora d’ five a Måstraik li 13 di may 383.

A stî eveke di Tongue et Måstraik.

## Vicreye
Il esteut årmenyin et skepyî a Paytagaran, e l' redjon d' Chirvan. On n' sait nén si c' esteut s' vraiy no, u purade s' on l' loméve insi a cåze di s' payis di stok.

On n' sait nén si c' esteut s' vraiy no, u purade s' on l' loméve insi a cåze di s' payis di stok, li contrêye di Chirvan, e l' Årmeneye des vîs trevéns.

Sint Serwai fourit on grand pretcheû disconte di l' arianisse. Il a stî a bråmint des raploûs disconte les aryins: e 344 e l’ Bulgareye, e 351 e l’ Edjipe, e 352 a Rome, e 359 a Rimini. Vaila k’ on l’ a metou e prijhon shijh moes po s’ foe.

I fjha camaeråde avou sint Atanaze d’ Alegzandreye (k’ a stî eveke di Trive).

## Sint Serwai et l’ Walonreye
E walon ons a deus cogne po s' no: li prumire ki vént do latén; l' ôte est come e des ôtes lingaedjes (Servaas e neyerlandès, Servan e galo, Şerban e roumin), ewou gn a pont d' "i".

I paretreut k’ il åreut passé a Sint-Servå-Lin, el Hesbaye. Ey eco dlé Nameur et dire messe la ewou ki l’ viyaedje si lome asteure Sint-Serwai.

## Sourdant
G. Sfasie, Les sints d' Årmeneye fiestis pamon nozôtes, , Bontins 2010.
2010

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
[thumb|Seraedje di deus côps cénk inte li [Professeur Titôrvå et Djowel Tiri ki tént li limero do 26 d' avri 2010 del novele binde d' imådje e walon eplaideye dins l'Avenir du Luxembourg]]
thumb
* Gazetes e walon u avou do walon
** Li walon fwait - après bén des ans d' purgatwere - ès rintrêye dins l' gazete l' "Avenir du Luxembourg" avou ene binde dessinêye : Professeur Titôrvå (Joël Thiry & José Schoovaerts).
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Motî d' Årsumont (Louis Verhulst & Julie Servotte)
* Lives e walon k' ont rexhou :
** Rondeas e walon såmî (da Joseph Docquier)
** Del pire di molén al pire d' åté (da Robert André)
** Pa totès stroetès voyes (da Auguste Laloux)
** Disfouyaedje do cabu (da Michel Robert)
** Ene sacrêye pitite arsouye (da Chantal Denis)
** L' efant d' èn ôte (da Lucyin Somme)
** Céncwante powezeyes relîtes foû d' mes scrijhaedjes (Émile Gilliard)
* Ôtes lives
** Motî des beldjicisses da Francard et aidants (Michel Francard, Geneviève Geron, Régine Wilmet et Aude Wirth).

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* Les vôtaedjes federås el Beldjike si pasnut e moes d' djun, mins n' a nou govienmint ki s' a polou amonter ciste anêye la. Li vî govienmint moenne les "corantès afwaires" disk' å coron d' l' anêye. Minme li prezidince di l' Union uropeyinne.

### Ôtes etrevéns
* 12 di djanvî : teribe tronnmint d' tere so Ayiti, k' a fwait dipus d' 200.000 moirts, veyanmint kel mwaisse veye, Pôrt-å-Prince fourit acsûte, copurade les pôves coulots, avou les måjhons basteyes al varade.
* Moes d' avri : Li volcan "Eyjafjalla" d' Izlande s' a dispierté, et-z evoyî des monceas d' cindes e l' air, ki s' ont fwait shofler so tote l' Urope et disk' a l' Afrike bijhrece. Les areyoplanes ont dmorés ahotés ene grosse samwinne, et plinnes vacances di Påke.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 23 d' djanvî : Serge Fontaine
* 31 d' awousse&nbsp;: Jef Ulburghs
* 28 di setimbe : Guy Brener
* 22 d' nôvimbe : Simon Stasse
* 2 d' decimbe : Emile Van Aelst

### Ôtès djins
Degzametazone

Li **degzametazone**, c' est on cortizonike foirt pouxhant, sovint eployî des docteurs tot ossu bén k' des årtisses.

Elle a stî diswalpêye diviè les anêyes 1960.

Gn a des fômes lon-durantes.

Elle a tos les avantaedjes et les dizavantaedjes des cortizonikes.
Bwès (toponimeye)

**Pådje des mot "bwès", "bos", "legne" & "foresse" et leus parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mot bwès u bos et leus parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

On trouve eto pus rålmint li mot "legne" ki vout dire parey.

Li vî mot "foresse" ni raparexhe waire; c' est "foret" k' on prononce pattavå e 20inme sieke.

## Viyaedjes et hamteas avou "bwès"
* Li Cawe-do-Bwès
* Li Bwès-d'-Viyé
* Noveye-les-Bwès
* Bos-di-Lsene
* Laforet

## Mot "bwès" tot seu
* Nafraiteure : Dvant l' bwès; Drî les bwès
* Bietris : Dizo l' Bos (*duzou l' Bos*)

## Aplacaedje tîxhon d' on no d' djin
N a ene cåkêye di nos d' plaeces avou "bwès" e-n aplacaedje tîxhon, dins tos les viyaedjes del Walonreye. Sacwants egzimpes :
* Palijhoû : Tibåbwès

## Aplacaedje  ordinaire d' on no d' djin
* Transene : li ptit bwès Poncian.  

## Avou addjectif
* Bietris : li Gros Bwès (*lë gros bwès*)

## Avou on cmon no come disterminant
* Nafraiteure : Bwès des deus aiwes; Bwès Ladame; Bwès Monseu
* Transene : li bwès-e-ban; li Bwès d' Hous

## Boschet
* Rotchô : Li boschet (*Lë Bochet*)

## Legne
* Ôtchamp : Belegne (*bèlègne*)
* Sint-Pire-dilé-Libråmont : Belegne (*bèlègne*)

## foret
Li vî mot "foresse" ni raparexhe waire; c' est "foret" k' on prononce pattavå e 20inme sieke.
* Bietris : li foresse (*la foret*)
Pierzin

thumb|pierzin

Li **pierzin**, c' est ene plante k' on s' sieve sovint di ses foyes come yerbêye.

 *[[Petroselinum crispum]]*

## Sincieus rindjmint
C' est l' seule indje del djinre **Petroselinum**.

## Ôtes uzaedjes
C' e-st eto ene yebe ås maladeyes.

## Doûcès creyances
On vout ki l' ci ki rpike do pierzin ripike li pus près d' ses parints.
Nicolai d' Mire

**Sint Nicolai**, c' esteut en eveke di Mire e l' Azeye mineure, asteure li Tourkeye.

Il a skepyî e 270 et il åreut morou li 6 di decimbe 310. C' est ç' djoû la k' il est fiesti come patron des efants (u des scolîs) e l' Beldjike (Walonreye & Flande), e l' Lorinne ey e l' Holande. C' est l' fiesse di Sint Nicolai. 


Imådje:Saint Nicholas.jpg|Sint Nicolai, avou s' morea vizaedje, come les djins di ç' payis la
Imådje:Sinter-claes-saint-nicolas-dam800.jpg|Sint Nicolai, tot rblanki d' aveur vinou dins les froedeures


## Floriconte då sint Nicolai
 Floriconte då sint Nicolai

## Sint Nicolai et l' pere Noyé
E l' Amerike, al difén do 19inme sieke, les colons walons, flaminds, holandès et d' avår la volît rfiesti sint Nicolai, mins i n' si sovnént pus des ca et des ma sol sint et s' fiesse. C' est insi k' a stî edvinté l' pere Noyé.

## Alére
Li floriconte da sint Nicolai, Li Chwès, moes d' decimbe 2009 p. 12.

## 
Li floriconte sint Nicolai, e l' Amerike

## Sourdants
Holande

Li mot «**&nbsp;Holande&nbsp;**», c' est on mot k' a sacwants definixhas**&nbsp;**:
* Li **Holande**, c' est èn eshonna di deus provinces neyerlandesses.
** Li province di Holande bijhrece.
** Li province di Holande nonnrece.
* På stindaedje di sinse, el mot «**&nbsp;Holande&nbsp;**» pout mostrer el Neyerlande.
Live (biesse)

thumb|On live a l' awaite
Li **live**, c' est on robtidî ki s' tént dins les tchamps.

Il est prins come ene imådje di biesse ki va rade dins les fåves di djåzantès biesses.

No del sôre : *[[Lepus]] spp.*

Li mot "live" a leyî des passêyes dins les nos d' djins et les nos d' plaeces del Walonreye.

## Motlî
Li måye si lome **bokin**. Li frumele "**håze**". Les djonnes des .

I fwait s' **djîsse** (on di eto si **coûtche**, si **coûtchete**, si **bôre**, si **fôme**, si **pote**, si **potale**) dins les fours et les dinrêyes. Il î dmeure ascwati disk' å dierin moumint.

I court foirt rade, did la li mot walon "". S' il est porshû, i craweye d' on plin côp, djusse divant kel tchén nel racshuve.

La k' i passe, i leye ene passêye dins l' yebe ki s' lome ene **côpe**, on **pazea** u ene **passe**.

Li live si lome eto, plaijhanmint, dins sacwants djårgons : "***'", on "***'", on ***', on ***'.

## Rimetaedje do live d' Urope å lapén
Les orayes des lives sont pus longues ki les cenes des robetes.

Les lives ont ene pitite blanke taetche divant les orayes.

Les lives si rpoiznut dins des coûtchetes dins les tchamps, les robetes dins des terêyes.

Les djonnes di live sont ni-fuyants, les djonnes di lapén ni-rafiyants.

## Sôres di lives
* live d' Urope
* blanc live
* live xhufleu

## 
* Responda d' on bracnî ås lives

## Sourdants & pî-notes
Robtidîs

Les **robtidîs**, c' est ene famile di biesses ås tetes come li robete.

Come les rawiants, il ont des grandès dints di dvant.

## Sacwants robtidîs
* Robete
* Live
** Live d' Urope
** Blanc live
** Live xhufleu
Fluworôze

Li **fluworôze**, c' est ene maladeye des djins et des biesses a cåze do magnaedje di dpus d' fluwôr k' i n' elzî fåt.

Ele si voet ås oxheas (sorcrexhances) et ås dints (noerixhmint, pu fel erôdaedje).

Ele pout provni del tere (fluwôr dins l' aiwe, dins les plantes) ou di l' air (mannixhance pa des foumires d' oujhenes).


File:Fluorôze dints2.jpg|Fluworôze ås dints d' ene vatche di 4 ans, a cåze des foumires d' oujhenes
File:Fluorôze dints.JPG|Erôdaedje complet des dints d' ene viye vatche djusse atchtêye (adon, on n' sait nén si ça provént des plantes u des foumires d' oujhenes)
File:Fluworôze egzostozes2-800h.jpg|Sorcrexhances ås oxheas do dzo des pates d' ene vatche a cåze des foumires d' oujhenes tcherdjeyes di fluwôr
Idintité

* idintité (tuzance) : çou ki fwait k' on peupe, ene nåcion n' est nén l' minme k' èn ôte.
* cwåte d' idintité
Jeanine Xhenseval

**Jeanine Xhenseval** sicrît des prôzes e walon  dins *[[Li Walone (gazete)|la Wallonne]]*.

*Li no d' famile "Xhenseval", c' est on [[forcoridjaedje]] di [[Enzivå]] (hamtea).

== Ouve pol walon ==
Come sicrijheuse, elle ava l' troejhinme pris al bate di noveles del soce do minme no, avou "Djoziane", ki l' eroyene, c' est ene [[drouke ås forvuzions|drouctêye]]. Li novele fourit-st eplaidî dins l' minme gazete e walon, dins l' l° 1-2010.

E 2020, ele riprinda l' posse di cwårelresse [[Li Walone (gazete)|al Walone]].

== Corwaitaedje del novele «Djoziane» ==

=== Rascourti ===
Ene crapåde di 17 ans djowe a des djeus dandjreus avou on capon di si ådje et … si rtrouve e [[pôzucion]]. Si pa el caye a l' ouxh.

Ele si ressåve a Lidje, et si rtover e-n on scwate di drouctés. Et fé come zels.

Po-z aveur des cwårs po s' tchedinne, ele va briber. C' est adon k' ele rescontere ene fonccionaire ki va magnî al taviene...

=== Motlî ===
Jeanine Xhenseval doet bén eployî des [[noûmot]]s po fé tcheryî si spoûle dins l' monde d' ouy, pus waire walon-cåzant. Elle è prind :
* des cis d' [[aparintaedje]] : si 
* des cis di stindaedje di sinse :  (å prumî sinse : fé boere on rméde a ene biesse);  (po « snak », prumî sinse [[cåbaret]] di dvins l' tins la k' on pleut eto magnî.)
* des calcaedjes : des ki passèt bén (), des ôtes ki pôrént esse replaecîs pa des piceures pår walones (**); )
	
Dins l' fråze :
:*Taijhe tu, ****, nozêye come t' es, i n rè todi bén des omes po t' fé des calinreyes.
Rilevez 
* li stindaedje di sinse del croejhete di « mcoye » (normåldimint po èn ome, cial po ene glawene).
* l' eployaedje kécfeye flotchrece di  (normåldimint : metchansté, cial doûdoûce, ).
Idintité (tuzance)

:*[[Idintité|Discramiaedje des årtikes so l' idintité]]
L' *'idintité''', dins l' tuzance d' on peupe, d' ene nåcion, end., c' est tot çou ki fwait k' i (ele) n' est nén come èn (ene) ôte.

L' idintité est fwaite di totès ptitès sacwès k' on n' sait nén ddja lu-minme, si on dmeure ådvins del trope di djin k' on-z a î crexhou, ey apicî leu-z idintité. 

Li lingaedje, c' est ene mwaisse pîce di l' idintité. Mins eto les amagnîs, les dujhances sociåles, li rlidjon et les doûcès creyances, evnd.

L' idintité n' est nén loyeye a l' insctruccion. Årvierdimint, on rprotche sovint a l' inscruccion di distrure l' idintité d' on peupe, metans si li scolaedje des efants si fwait e-n on lingaedje etrindjir. Insi, on dit sovint ki l' idintité, c' est çou ki dmeure cwand on-z rovyî ttafwait di çou k' on-z aprinda e scole.

Cwand gn a bråmint des abagants e-n on payis, sacwants politikîs polnut rimete valeur l' idintité nåcionåle po dmander a ces novea-vnous la di s' mete avå les djins. 

Mins li definixha d' ene idintité nåcionåle est pacô ene aroke abominåbe. Metans, el Beldjike, defini ene idintité bedje (foirt al môde di 1850 a 1950), ene idintité flamande (acceptêye cåzu totavå el Flande dispu les anêyes 1960) ey ene idintité walone (foirt kischoyowe, el Walonreye minme). Sins cåzer d' ene idintité brusselwesse...

## L' idintité walone
N a todi d' pus d' cåzaedjes, dispu li cminçmint do 20inme sieke so l' idintité walone. Çou k' est pår drole, didins ç' cas ci, c' est ki l' consyince d' ene idintité del Walonreye ala avou li dzartaedje del langue walone pa les djins d' ses djins.
Cwåte d' idintité

:*[[Idintité|Discramiaedje des årtikes avou "idintité"]]
:*Discramiaedje des årtikes avou "cwåte"
Ene *'cwåte d' idintité*, c' est on papî ki totes les prumirès racsegnes so ene djin, si no, si ptit no, si adresse, si date di skepiaedje, si portrait.

El fåt aveur sor lu dins s' prôpe payis, et dins les vijhéns payis ki n'&nbsp;dimandèt pont d'&nbsp;passe-pôrt.

Sacwants payis come l' Inglutere et les ôtes payis di cisse tuzance la n' ont pont d' cwåte d' idintité.

## Li cwåte d' idintité bedje
Dins les anêyes 1950, c' esteut ene dobe vete foye. On-z î meteut li no del feme u d' l' ome po les djins maryîs.

A pårti des anêyes 1990, n a yeu les cwåtes d' idintité éndjolikes. Tchaeke djin a on limero nåcionå, di 12 chifes, les 6 prumîs, c' est li date di skepiaedje a l' evier.

## Ôtès sôres di cwåtes d' idintité
* cwåte di dmorance : po les cis ki dmorèt e-n on payis, sins nd aveur li nåcionålité.
Cwåte

* Cwåte di cwårdjeu
* Cwåte d' idintité
* Cwåte di vizite
* Cwåte di djeyografeye
* Cwåte poståle
Motî d' Perwé

Li **Motî d' Perwé**, c' est on motî walon-francès rashonné pa Arthur Grede a pårti des mots d' après Perwé.

Gn a eto tote ene peclêye di ratourneures, prezintêyes a fwait, avou les mots.

Li motî d' Perwé est rprins sol limero **[C105]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Båze di dnêyes

Ene **båze di dnêyes** (on-z a eto dit **fond di dnêyes**, **fond d' bayeyes**), c' est on programe infôrmatike la k' des dnêyes di tot l' minme cwè (des chifes u les racsegnes) sont arindjeyes e-n on tåvleu, po poleur fé totès sôres di rcwerances dissu.

Dispi les anêyes 1990, les motîs walons sont-st adjinçnés aprume a môde di båze di dnêyes, divant d' rexhe so papî.

## 
* Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece
* DTW

## 
Fond di dnêye di tot l' walon
Isaac Newton

vignette|Si portrait pondou pa Godfrey Kneller e 1689
**Isaac Newton** (riwalnijhåve *Izåk Noûtone*), c' est on sincieus inglès k' a skepyî li 4 di djanvî 1643 et k' a morou li 31 di måss 1727 do calindrî grigoryin (adon, ces djoûs la estént rashious come 25 di decimbe 1642 et 20 di måss 1727 do calindrî djulyin).

Il est ricnoxhou come li pus grand sincieus di tos les tins. Eto, i s' ritrouve rindjî å **l° 2 des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]]** dins l' djivêye Michael Hart. 

## Ouve
Tot djonne, et cåzu sins aidance di professeurs, il a discovrou li loyén inte trinte-shijh esperyinces ki des ôtes sincieus avént fwait dvant lu. Et fé lu-minme on clitchet d' sayes, ey end astapler les lwès djeneråles po bråmint des cwårtîs del fizike.

Li pus cnoxhowe di ses lwès, c' est l' cene di l' assaetchance del tere so les coirs ki sont dsu u djondant (li gravité), çou ki dna li mwaisse esplikêye di tote l' astronomeye.

Il a eto mostré ki l' blanke loumire esteut fwaite do rashonnaedje di sacwants rais k' avént totes les coleurs di l' airdiè.

## Sourdant
1643

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
* 4 di djanvî (rashiou come 25 di decimbe 1642 e calindrî djulyin) : Isaac Newton

## Ont morou ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
Suwede

Li **Suwede**, c' est on payis d' Urope bijhrece. C' est onk des troes payis del Scandinaveye avou l' Daenmåtche ey el Norvedje. C' est eto onk des deus payis del Bijhe Urope avou l' Finlande a esse dins l' Union Uropeyinne. Les dmorants rola sont spotés, dinsi : les **Suwedwès** (omrin) eyet les **Suwedwesses** (femrin).

## Istwere
Li Suwede a bråmint stî industriyalijheye pa des Walons aminés torla på Louwis d' Djer.

## Djeyografeye

Veyes di Suwede:
* Stocom
* Göteborg
* Malmö
* Örebro
* Uppsala

## Djins

* Gustav II Adolf
* Tchåle XII
Joseph Lahaye

thumb|left|100px|El Djôzef, sitindant s'-n oraye...

** Joseph Lahaye** a skepyî li 14 d' octôbe 1921 a Fraipont.

Il a morou a Såvnire li 17 di may 2013.

C' esteut on scrijheu e walon.

## Sicrijhaedjes e walon

Il a scrît dvins Les Cayés walons, pu dins Coutcouloudjoû, eyet Li Rantoele. 

Il vneut sovint ås raploûs del Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece.

Si foice, c' esteut les ptitès noveles.

## 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes
Live d' Urope

thumb|Spårdaedje del biesse, e rodje coleur : mwaisse dominne; e rôze coleur : aminaedje pås djins
Li **live d' Urope**, c' est on live ki vike e l' Urope ey e l' Afrike bijhrece, Moyén Levant et Mîtrinne Azeye. Mins end a pont e l' Irlande.

Il a stî eminé pås djins e l' Ostraleye, Amerike nonnrece, evnd.

Li live do Cap est rwaitî, dispu 1965, come li minme indje ki li live d' Urope. 

 *[[Lepus europaeus]]*

 Robtidîs 

## Discrijhaedje
Il a on blanc cou.

Il a des grandès longowès orayes, did la li lomaedje "orayes-di-live" a bråmint des plantes.

Les pates di drî sont bråmint pus longues ki les cenes di dvant.


File:Feldhase 078-11.06.08.jpg|ki magne
File:Running hare.jpg|ki court
File:Lepus.europaeus.jpg|a l' awaite, el Hôte Årdene
File:Lepus.europaeus.dung.jpg|ses petales
File:Young-hare-hiding FI-EU 2007-Aug-09 RAM.jpg|levrot dins on djîsse inte les pires
File:Feldhase 100102.jpg|ascwati dins s' coûtchete, al nive


## Mopliyaedje
### Tcholeurs
Cwand les måyes ricwerèt les frumeles, on dit k' i sont-st **al tchôde** u å **bokinaedje**.

A-st arivé, dins les trimblenes, k' on robtê porshuvaxhe on ptit tchén, contant k' c' esteut ene frumele.

### Poirtêye
Li poirtêye deure 42 djoûs.

Sorraplinnixhaedje : li bokin pout potchî ene håze plinne sacwants djoûs divant k' ele ni djonnlêye. Adon, ele pôrè resse plinne on deujhinme côp après l' djonnlaedje, sins raler avou l' måye. 

## Vicaedje
Li live vike pus voltî dins les plins la k' i gn a des coûteures.

Li coûtche do live d' Urope est del longueur d' on solé d' 44.

Ses innmis magneus d' lives, c' est les bråmint les rnåds. El Walonreye, cwand on-z aveut vlou dzindjner les rnåds di cåze do må d' araedje, gn aveut yeu des lives a hotche. 

Cwand end a bråmint, on les towe cobén al nute tot rôlant dsu avou ene oto.

Et les tchesseus, come di djusse. Did la li spot "la k' i gn a des lives, i gn a des tchesseus".

## Tchesse
I dmeure ascwati disk' å dierin moumint, et steper evoye … come on live (a grande felesse). Li live pout fé do 70 a l' eure, pus rade k' on tchvå ki galope. A tot moumint, i biyairdêye d' on plin côp, et leye ses shuvant aler tot droet. 

On l' pout tchessî :
* a l' afut, tot les leyant aprotchî. Li meyeu moumint, c' est cwand i sont-st al tchôde.
* al bricole : li bricole si doet mete troes doets ådzeu d' tere, e-n on pazea.
* avou des tchéns levrîs. Fåt k' ça soeye après l' awousse et k' i gn åye pont d' bouxhons ni d' hôtès waides.

## Aclevaedje
Li live n' est nén aclevåve. Si i nd apice onk, et l' mete dins ene cadje ås robetes, i va aveur l' air di s' etraityî sacwants djoûs, pu on bea côp, on l' ritrouvrè crevé.

## Maladeye des lives d' Urope
* tularemeye
* stafilomicôze
* pasteurelôze
* fåsse tuberculôze
* coccidiôze
* tocsoplasmôze
* viers solitaires (*Cittotaenia pectinata*, *Cittotaenia ctenoides*, *Andrya spp.*)
* kisse idatike
* ronds viers
* brontchite viermineuse

* Responda d' on bracnî ås lives

## Sourdants
Spotchaedje (discramiaedje)

* linwince :
** spotchåve voyale
*** spotchaedje des voyales do prumî pî
** spotchaedje des cossounes å coron
* tuzance
** spotchaedje culturel
*** Spotchaedje d' ene langue
*** Spotchaedje culturel prûssyin
Spotchaedje del voyale do prumî pî

Li **spotchaedje de voyale do prumî pî**, c' est l' dizartaedje di sacwantès voyales (lomêye spotchåvès voyales) cwand ele sont metowe sol prumire sillabe do mot, et k' gn a des voyales assez padvant et padrî po poleur respecter li rîle des troes cossounes.

E walon, li spotchaedje amoenne todi des noveas djivions : dj', dmande, vleut.

## e rfondou walon
### Voyale i
E rfondou walon, li spotchaedje si fwait sovint sol voyale i.

E walon, gn a des cas la k' li spotchaedje est oblidjî, des cas la k' i n' l' est nén.
:*dj(i) + a + fwin => *'dj' **a fwin ''(oblidjî)
:''dji + d(i)mande => dji **dmande** ''/dji nmãt/ (cåzu oblidjî)
:''i + n' + v(o)leut nén => i n' **vleut** nén ''(nén oblidjî)

=== Ôtes sipotchåvès voyales ===
* U: munujhî, muzeure / mneujhî, mzure
* O: voleur, poleur / vleur, pleur

=== Shûte di ptits mots ===
Dins les shûtes  di ptits mots d' ene sillabe avou dins tchaeke ene [[sipotchåve voyale]], li spotchaedje si pout fé di sacwants façons, mins todi tot respectant li [[rîle des troes cossounes]].

:Fåt des liårds po k(i) dj(i) t(i) r(i)fwaiye ti velo =>
#...po k' dji t' rifwaiye ti velo (dandjreus l' pus corant)
#...po ki dj' ti rfwaiye ti velo
# (londjin cåzaedje) ...po ki dji t' rifwaiye ti velo
# (payis waire "sipotcheus", come après Måmdey): ...po ki dji ti rfwaiye ti velo

== divins les accints do walon ==
Li spotchaedje si fwait a pô près del minme façon sol [[Walon do Mitan]], li [[walon do Levant]] eyet l' [[Basse Årdene]].

Li [[walon do Coûtchant]] pout spotchî eto ene voyale mågré ene dobe cossoune ki shût. Dj' ô bén ki l' [[rîle des troes cossounes]] n' î est nén si straegne.

Dins l' [[payis d' Måmdiy]], li spotchaedje n' est nén si corant, çou k' amoenne des shûte di ptits mots avou des spotchåvès voyales.
:''Ele vout **ku** èle ravize one andje do Paradis.''
:''Vos les Eburons, / Tortos, vos-atrimpîz d' vosse sonk / Chake pî d' tere **ku** on v' voléve prinde 
:''Lè bîche èt l’ solè **sè** dèspitînent, chaqu’onque forbatant què i-esteût **lè** pu fwèr’
:''Pitit efant, ôss bén l’ Ambleve / Ki tchante avå les prés ladrî / Li minme tchanson k’ ele tchantéve / Cwand ki t’ esteus co tot **pi**tit; schoûte bén çou k’ ele raconte / Et scrî lu dvins ti **pi**tit cour.
:''Vo-n la do distilé po vs reschandi l**i''' cour

## Sourdant
Tchapea

thumb|On '''tchapea''' di strin.
[vignette|On sifwait modele, so èn otoportrait di [José Schoovaerts.]]
On **tchapea**, c' est on mousmint, assez roed, k' on mete so s' tiesse, pol waeranti do solea u del plouve, udonbén pol gårni. Il a ene **pene** tot åtoû.

## Motlî
Les tchapeas d' femes estént fabrikés pa les modisses. Les cis d' omes dins des **tchapelreyes**.

Les tchapeas di strin estént fwait dinltins pa les **tchaplîs**. Henri Frenay, on scrijheu e walon, a studyî li motlî des fjheus d' tchapeas di strin, avou l' aidance da Djan Haust.

## Sôres di tchapeas
Gn a des sôres di tchapeas come:
* les tchapeas-buzes: ki montèt foirt hôt a môde d' ene buze. 
* les tchapeas-mlons u tchapeas-boles: tot ronds
* les tchapeas d' solea u tchapea d' esté
* les tchapeas d' fier

## Dins les belès letes e walon
Gn a ene bele sinnete avou l' tchoezixhaedje d' on tchapea pa ene kimere dins Zande et Twenete (raconté pa Henri Matterne.
Brigitte Hosslet

**Brigitte Hosslet**, c' est ene sicrijheuse e walon ki provént d' Fraire. Elle a skepyî e 1947.

Ele sicrijha sawants anêyes dins Nosse lingaedje tot notant l' accint di s' payis.

Ele aveut prezinté on memwere a l' ULB, e 1971, so l' motlî des cinsîs a Fraire (*Ferme et élevage à Fraire, étude dialectologique*). Cist ovraedje la a stî rprins sol limero **[O102]** dins l' djivêye des motîs do walon.