open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Roman fouyton

On **roman fouyton**, roman k' est eplaidî pa ptits bokets, dins ene gazete.

## [[Romans e walon]] k' ont parexhou e fouyton
Sacwans romans e walon n' ont parexhou k' e fouytons.
* Li bedoye da Charles Camberlin, parexhou dins l’ Coirneu.
* Li fi del guere, da Louwis Tilkin e 1919 dins l' Clabot".
* Li mariaedje di Djhan Flipe (René Barmarin, parexhou e fouyton divins l'&nbsp;Cok d'&nbsp;Awousse, 1906-1908).
* Padzo ene belfleur, da Léon Mahy, parexhou e 1956-1957 dins l' Bourdon
* Pascal, li ptit maneuve da Oscar Mollet, parexhou e 1956-1957 dins l' Bourdon.
Fouyton tévé

On **fouyton tévé** u on **rîlêye-fime**, est on fime k' est mostré al tévé so sacwants bokets, et minme so sacwantès rîlêyes.

On fouyton al tévé est sovint bråmint pus londjin k' on fime.

Gn a måy yeu d' fouyton al tévé e walon (mins bén des tévéfimes).

## Sacwants rlomés fouytons tévés
* Dallas (anêyes 1970, onk des prumîs a esse sipårdou tocosté)
* Modiene famile (Estats Unis, anêyes 2010)
* Téléchat

## Sourdant
Sacrifiaedje

thumb|Li sacrifiaedje da Abrahan.

**Sacrifiaedje**, c' est l' fwait d' sacrifyî u li rzultat. Tcherpetaedje: Li latén *sanguis*, "sonk", a dné li no d' on diè romin Sancus, mins eto li viebe *sancire* (pårticipe *sanctus*), "fé cori do sonk", "sacrifyî", k' a diné *sacer*, "sint", et l' viebe *fari*, "fé".

Ezès rlidjons, sacrifyî, c' est di sayî di s' fé sint, si sintifyî, et po çoula, diner ene sacwè ås diès u å Bon Diu. Li pus sovént, çou k' on dinéve, c' esteut tot broulant des dispouyes di tchår et dinrêyes.

## Po les Djwifs

Li Djneze dit k' les prumîs sacrifiaedjes ont stî fwaits pa Cayin et Abel. Li Cayin a broulé des dinrêyes so èn ôté, et l' Abel a broulé on bedot. Pus rård, li Bon Diu åreut dmandé a Abrahan di sacrifyî Izayak, po l' sayî, et pus tård n' el nén leyî d' el fé, mins lyî a dmandé seulmint un bedot.

A cmincî avou Moyize, les Djwifs ont yeu des sacrifiyeus ki broulént des dispouyes di biesses et d' pwins, po les petchî do peupe, et magnî l' tchår des biesses sacrifyêyes ou l' pwin do sacrifiaedje ki n' a nén broulé. Pus tård, li roy et profete David tchanta dins ses psåmes ki l' meyeu sacrifiaedje et d' taper des lawes å Bon Diu. C' est seulmint ci sacrifiaedje vaici ki les Djwifs ofrixhnut ouy, a cmincî avou l' distrujhaedje do dairén timpe.

## Po les [[crustin]]s

Les crustins croeynut ki les sacrifiaedje del prumire aloyance ont stî cmandé på Bon Diu, po dire å dvant li sacrifiaedje do Crisse so li croes. Li Djezus åreut stî lu minme li sacrifiyeu, li dispouye et l' ôté, et åreut sofri po spanî les petchîs d' tot l' monde. Li teyolodjins ni tcheynut nén d' acoird po dire si on spanixhaedje a stî dmandé på Bon Diu come pris di ratchtaedje, po payî les petchîs des djins, u purade ki l' Crisse s' a leyî fé, la k' i n' åreut nén corou evoye cwand k' ons a vlou l' touwer.

A pårt sacwants protestants, les crustins dijhnut eto ki l' messe est l' ofice ki fwait ki l' sacrifiaedje do Crisse sereut vaici so l' ôté del eglijhe, disvoyî avår les trevéns, po k' les djins polnuxhe magnî l' dispouye do sacrifiyaedje, ki li pwin et l' vén, divnous li coirp et l' sonk do Crisse.

## Po les [[moslimî]]s

Les moslimîs ont li fiesse di sacrifiaedje.
Soteriyolodjeye

thumb|right|«Pocwè l' Bon Diu s' a fwait ene djin?», li mwaisse kesse del crustinne soteriolodjeye
Li **soteriolodjeye** (do grek *sotêria*, "schapaedje", et *logos*, "parole, divize"), c' est ene pårteye del teyolodjeye, del coxhe del teyolodjeye sistinmatike et dogmatike. Li soteriolodjeye voet les pondants et les djondants do schapaedje.

E l' crustinnisse, li pere del soteriolodjeye est sint Ansele di Cantorbereye, mins ele a stî co apontyeye pa sint Toma d' Akin, et d' Mårtén Luther, tchaeke boutant a s' tcherete.
Cwareme (crustin)

Li **cwareme**, po les crustins, c' est ene termene di cwarante djoûs, ki les creyants dvèt fé penitince e rmimbrance do passaedje di 40 djoûs da Djezus-Cri dins l' dezert, et s' aprestyî po mia poleur goster pus tård li Påke.

*Li cwareme [[muzulman]] si lome «[[ramdinne]]».*

## Mwaissès dnêyes
Li cwareme kimince li mierkidi des cindes, ey esse foû li Semdi d' Lazåre.

Djusse divant cwareme, gn a l' cwarmea et les mascarådes, li schiråde eyet l' grand feu. Mins asteure, ces uzances la si fwaiynut eto tot do long do cwareme, tchaeke samwinne a on diferin viyaedje.

Li djoû vint e cwareme, c' est l' Letåré u mey-cwareme. A Ståvleu, c' est l' djoû des blanc-moussîs.

Li ledmwin do dierin djoû d' cwareme comince li peneuse samwinne, avou l' Florêye Påke

A pårti do blank-djudi al Gloriya, les clotches ni sounnut pus dins les eglijhes, et les djins sont houkîs a l' eglijhe pa des efants ki vont racter dins l' viyaedje. On djheut adon k' i tchessént l' cwareme foû. Li Sint-Semdi, après l' messe do ravicaedje on lzî dene leus oûs d' Påke. Adon i tchantént: 
:*Ratata cwareme eva*
:*Crocans les oûs, cwareme est foû*
Cwareme

* Cwareme (crustin)
* Cwareme muzulman (cwareme (islam))
* Cwareme (viyaedje) (Fr. *Corswarem*)
* No d' famile "Cwareme"
** ki provént d' on spotaedje, onk k' a on vizaedje di cwareme
** ki provént do viyaedje di Cwareme
Glin-dlé-Lidje

**Glin** (do discramyî, **Glin-dlé-Lidje**) (fr : *Glain*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4000 **
** davance : **4301**
* Limero diyalectolodjike : **L 63**
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Glin|l' esplicant motî]].*

*Gn a èn ôte [[Glin-dlé-Mont|Glin, dilé Mont]].*

## Istwere
Po dire li veur, Glin n' a nén sovint stî ene dislaxheye comene.

Do trevén do Vî Redjime, Glin esteut elaxhî al signeurreye d' "Anse et Molén".

Po l' eglijhe, elle a stî pårotche d' Anse disk' e 1624. Adon, ele divna ene pårotche, dicåçtêye a Notru-Dame des Loumires ki si stindeut disk' a Sint-Nicolai.

Å 19inme sieke, c' esteut l' comene d' Anse et Glin, k' a stî disbanêye li 21 di decimbe 1874.

## Industreyes
Tins d' l' Ancyin redjime, gn aveut la mwintès ptitès fosses. Mins n aveut pus k' ene houyire e 1896, li "beur ås comeres". Elle dinéve co d' l' ovraedje a 1401 jins e 1947. Ele fourit serêye e 1969.

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon : Dieudonné Salme

## Sourdants
Yangtzé

Li **Yangtzé** (長江 e chinwès, *Chang Jiang* e romanijhaedje pinyin; འབ, * 'bri chu* e tibetin) est ene aiwe 6300 km longue, ki court e l' Azeye. C' est l' pus longue so ç' continint la, eyet l' troejhinme do monde (après l' aiwe di Nil e l' Afrike eyet l' aiwe d' Amazone e l' Amerike nonnrece). 

Ele fwait a pô près l' frontire etur li Chine bijhrece eyet li Chine nonnrece. 

Si no d' asteure, e chinwès, est Chang Jiang (長江), çou ki vout dire "li longue aiwe"; li no d' "Yangtzé" vént d' on vî no chinwès *Yangzi Jiang*  (揚子江 ou pa côps 洋子江).

Ele prind sourd so les hôteus do Tibet eyet egoliner el mer del Chine levantrece, dilé Shanghai.
Séndje

[thumb|louca d' on [:wa:mårticot d' Djibraltar|mårticot d' Djibraltar]]
thumb|ene guenuxhe del sôre ''Cercopithecus neglectus''
On **séndje** ou **mårticot**, c' est ene biesse ås tetes, foirt rishonnant ås djins.

Ôre: Primates

## Motlî
Li frumele des séndje si lome li **guenuxhe**.

On séndje fwait voltî des .

## Sôres di séndjes
* les mårticots vraiys (*Macaca*)
** mårticot d' Djibraltar (*[[Macaca sylvanus]]*)
* les grands séndjes
** gorile
** tchimpanzé
*** séndje bonobo
** ouranwoutan
Séndje bonobo

li **séndje Bonobo**, c' est on séndje, ki n' vike ki dins les grands bwès prumioûles, e Congo.

On ls a spoté les **séndjes ipîs des grands bwès**.

No e sincieus latén : *Pan paniscus*

Les bwès des bonobos ont stî trevåtchî pås årmêyes tins des guere civiles des anêyes 1990. Les djonnes sont-st apicîs po rvinde u po magnî.

Gn è dmorreut inte 10.000 et 20.000 bonobos.

Cwand on l' apice et l' schåyî di s' mame, li djonne di bonobo si leye mori. Il lzî fåt des femes (des "mames-djins") por zels bén voleur viker.

## Sayes di sorvicance des bonobos
Lola ya bonobo : rezieve dilé Kinchasa. Po manaedjî l' park, on fwait viker les viyaedjes did ttåtoû (fé bouter les djins, lezî atchter leus bananes). 

Avou do scolaedje des efants po lzî fé comprinde k'  wangnrént dpus a wårder les bonobos ki d' les cotchessî.

## Alére
Claudine André a ebagué å Congo diviè 1948, a l' ådje di cwatre ans. Elle a scrît on live *Une tendresse sauvage* eplaidreyes Calmann-Levy e 2006.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li live da Claudine André
Univiersité d' Birzeyt

L' **Univiersité d' Birzeyt**, c' est l' pus grande univiersité del Palestene.

On-z î studeye cåzu totes les brantches.

Bråmint des mineus politikes del Palestene ont passé pa Birzeyt.

Les soces di studiants sont, come li societé palestinyinne, dispårteyes inte les shuvants do "Fattah" et les cis do "Hamass".
Comedeye

Ene **comedeye**, c' est ene pîce di teyåte po rire.

Li contråve d' ene comedeye, c' est on drame ou tradjideye.

Nouf côps so dijh, et co hay, les pîces di teyåte e walon, c' est des comedeyes.

On lome pa des côps **vodvile** u **vådveye** ene sôre di comedeye foirt populaire, wice ki les sinnes sont todi a pô près les minmes.

On cåze eto d' "comedeye" po des romans u des fimes po rire.

*Ene [[comedeye muzicåle]], c' est on [[fime]] avou des [[tchanson]]s.*

## Rilomés scrijheus d' comedeyes
* Christian Derycke
* Emile-Henri Genon

## Egzimpes di comedeyes
* Kimelêye håsplêye
* On dit k' les manaedjes ni vont pus
Bouyon (rebanêye comene)

Li **Grand Bouyon** (F. *Bouillon*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork. Elle a l' tite di veye.

## Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

*Bouyon (veye) -- 6830
*Belvå-dlé-Bouyon -- 6834
*Corbion -- 6838
*Curfoz -- 6832
*Dôhan -- 6836 
*Lès Hayons -- 6830
*Noere-Fontinne -- 6831
*Pouphan -- 6830
*Rotchô -- 6830
*Ucîmont -- 6833
*Vivî -- 6833


Bouillon_(Belgique);_le_vieux_pont_sur_la_Semois_et_le_château-fort_(Xe–XVIe_siècles).jpg|Li tchestea eyet Smwès
Plake Li Coirnete (Bouyon).jpg|hamtea do Grand Bouyon


## Referinces eyet sourdants
Porea (maladeye)

On **porea**, c' est ene  maladeye del pea des djins, mins eto des biesses.

C' est ene sôre di nucrê kel cåze, c' est on virûsse.

Ås djins, les poreas crexhèt purade so les doets et les årteas.

## Cåzes
Cisse maladeye est cåzêye pa des virûsses, aprume les porea-virûsses, mins eto pacô des pocvirûsses.

## Sôres di poreas ås djins

* prindåve mol porea ås efants (*[[molluscum contagiosum]]*), purade ås mwins.
* sorlon leu nombe : mierseus poreas ou a poreas a trokes.
* sorlon li plaece k' i vnèt : poreas ås mwins; poreas å plat do pî; poreas ås påpires, poreas sol vedje ou l' nateure. 
* sorlon leu cogne : eraeçnés poreas; florixhants poreas

## Médiaedje
Les poreas sont des maladeyes sins grand må. Si evont i sovint tot seus. On les médeye tot lzès broûlant a l' azote likide u avou des broûlantès droukes. Gn a eto des rmédes omeyopatikes come li touya.

## Poreas ås biesses
Les poreas ås bovrins sont bråmint pus gros.

On trouve des poreas ossu ås tchéns et ås tchvås.

Les damadjes del pea des plokes ås oujheas rishonnèt foirt a des poreas.


File:Moulet porea.JPG|porea a on moulet
File:Porea åmea babetch.JPG|porea a èn åmea sol dizo do babetch
File:Poreas aumea khouitir abdellah.jpg|Deus gros porea a on vea d' cwate moes
File:SOA-Condylomata-acuminata-man.jpg|Porea sol vé d' ene djin
File:Porea pixha.JPG|Porea sol pixha d' èn åmea
Viyé-dvant-Hanut

**Viyé-dvant-Hanut** u **Viyé-l'-Plope** (la-minme, prononcî ***Vélé-dvant-Hanou***, ***Vélé-l'-Plope***,  F. *Villers-le-Peuplier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanut, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4280**
** davance : **4293**
* Limero diyalectolodjike : **W 46**.
* Arondixhmint : Wareme
* Sipotaedje des djins : 
*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:Viyé|Viyé]]" eyet "[[:Wikt:plope|plope]]".*

'' Gn a eto bråmint des ôtes viyaedjes lomés Viyé.
Silocibe des flates

thumb|des silocibes des flates
Li **silocibe des flates**, c' est on silocibe (ene sôre di ptit tchampion), ki vént voltî åtoû des flates di vatche, a l' erire-såjhon, el Walonreye et ôte pårt e l' Urope coûtchantrece. 

Il a ene copowe pitite ronde grijhe tiesse, avou come come on ptit boursea al miercopete. I vént pa plake di trinte a céncwante åbussons.

Divins, gn a ene drouke ås forvuzions, li silocibene, del famile do LSD. C’ est Albert Hofmann, l’ askepieu des laboratweres Hofmann-Laroche, ki mostra çoula l’ prumî e 1962.

No e sincieus latén : *Psilocybe semilanceata*.

## Plaeces k' il î crexhe
El Walonreye, on l' trouve tot å long do waeyén-tins dins les waides k' on n' î mete pupont d' biesses. I vént dins les hoûssets, avou totès sôres di yebes rafiantes d' azote, a costé des flates di vatches, des strons di tchvå, des peteles di bedots. Mins i n' crexhe nén so les waides k' on-z î a semé ås ecråxhes tchimikes å bontins udonbén di l' esté. 

I fåt co k' il î fwaiye crou et k' il î lujhe li solea assez.

I crexhe pus voltî so les surès teres.

## Forvoeyants efets
Les efets sont bråmint pus foirts avou des souwés tchampions k' avou des frisses. Les forvuzions arivèt åjheymint avou 10 setchis tchapeas, mins i ndè fåreut ene cwarantinne di frisses po-z aveur li minme efet.

L' efet dispind di l' estat del djin divant d' endè prinde. S' elle est tote seule dins on bwès, ele voerè purade des belès fleurs et des åbes ki s' kitoirdèt. Si li magneu d' droctant tchampion est avou des djins ki l' riwaitnut d' cresse, i va aveur l' epinse k' i gn a des moudreus (u des djindåres) kel shuvnut. Et cori evoye, u s' coûtchî al tere po s' rinde.

Les efets cminçnut après ene grosse dimeye eure, et durer 5 a 8 eures.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sicrijhaedje so ene forvuzion come li cene k' on atrape avou l' silocibe des flates (li måjhone do djårdinî da André Gauditiaubois).
Bouyon (pitit ban)

**Bouyon** (F. * Bouillon *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intitée, el province do Lussimbork.

## Lomaedje des djins
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Bouyonîs, Bouyonresse (la-minme: Bouyounî, Bouyounîre (F. *Bouillonnais* u *Bouillonais, aise*)
** Sipotaedje: les Bouyonants; les Miclets.

## Sacwantès plaeces di Bouyon
* pont d' Lidje : basti diviè 1050.
* pont d' France
* rowe di l' aite "*rue de Laitte*" inte Simwès et l' eglijhe Sint-Tchåle; la k' gn aveut l' prumire cimintire. Li såvadje no des djins, c' est les Lutons.
* alêye des sospirs (Fr. *allée de la paroisse*) : voye a roye-di-cir ki rdjond li rowe des moirts a l' ancyinne eglijhe.
* rowe des moirts (*rûe des môrts*, Fr. *rue des Hautes Voies*) : voye ki monte eviè l' eglijhe Sint-Tchåle

## Rilidjon
deus eglijhes :
* sint Tchåle (asteure l' ospice) : droete erive (costé walon).
* eglijhe des Ogustins (dilé l' eglijhe d' asteure), sol gåtche erive (costé "francès").

## Tuzance walone
### Sicrijheus et rcwereus
* Philippe Aubry
* Pierre Gillet
* François Twisselmann

### Pårler d' Bouyon
Li pårler d' Bouyon, c' est on maxhaedje di walon, di gåmès eyet d' tchampnwès.

Li spotchåve voyale est  "ë".

## Djeyografeye
Bouyon est raiwé pa Smwès, ki fijheut la l' limotche inte l' evetchî d' Lidje et l' ci d' Rinse.

## Istwere
Bouyon esteut l' mwaisse veye del Dutcheye di Bouyon.

## Rilomêyès djins

* Philippe Albert
* Godfrwè d' Bouyon
* Djan d' Vidieu

## Sourdants
Noere-Fontinne

**Noere-Fontinne** ([FR] *Noirefontaine*), ubén «&nbsp;**Nwâre-Fontinne**&nbsp;» e Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye. **Noere-Fontinne** est rebané avou Bouyon.

## Referinces
Cocote

* cocote : maladeye des bovrins (et eto des bedots, des gades et des pourceas)
* cocote : grosse casrole di scroufier
* comere ki s' mousse foirt vivmint et mete toplin des sint-bon


|tchôdurnete
File:Shorthorn heifer foot-and-mouth disease1.png|maladeye
File:Iwona Sobotka.jpg|comere
Motlî Lempereur et Marcelle so les plantes

Li "**Motlî Lempereur et Marcelle so les plantes**", c' est ene  avou les accints do Coûtchant walon. C' est èn årtike k' a parexhou dins les *[[Diyalekes del Walonreye (rivowe)| Dialectes de Wallonie]]* e 2006. 

Si tite e francès, c' est *Les noms des plantes dans le walon occidental*.

Il a stî scrît pa Louis Marcelle, so ene prumire djivêye da Emile Lempereur. Cisse-ciale aveut stî ramexhnêye pa l' ome a pårti des lomaedjes d' onk di ses vîs mononkes, Henri Lempereur, k' esteut djårdinî di s' mestî.

Riprins sol limero **[O99]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Sourdants
Li djivêye da Limpreur a stî recråxheye di :
* les nos risplitchîs dins l' Motî do Coûtchant walon, et eto dins on dossî nén eplaidî ritrové dins les vîs papîs da Arille Carlier.
* les cis do Motî d' Cerfontinne
* les cis do Motî del Lovire
* les cis do Motî d' Nivele
* les cis do Motî d' Djanmioû
* les cis d' on rcweraedje da Robert Dascotte *Les noms wallons des plantes de la région du Centre", parexhou dins l' *Mouchon d'aunia* e 1985.
* les cis d' èn ôte ricweraedje da Jean Lebeau : *Les noms en patois de Jamioulx de quelques plantes indigènes ou cultivées*, k' a stî eplaidî dins *Natura Mosana* ([[Tchålerwè]], 1974).
* les cis do brouyon 2005 do [[Franwal do Coûtchant walon]].

Dilé les nos e walon, gn a les nos e francès ey e [[sincieus latén|latén]], minme les sinonimes. I manke, po l' ovraedje esse bén ahessåve, èn indecse des nos laténs et francès, come dins les ôtes rilomêye djivêye come li cene da Boxus.

== Egzimpe d' intrêyes ==
* [[lairdjon]] : 
: *lèrdjon * n.m. (cht). Laiteron des champs ou laiteron maraîcher. Sonchus arvensis vel Sonchus oleraceus.*
: *létijon n.m. (cb, dow, dwc) voir lèrdjon.''
Ene miye di mi (prôze-powezeye)

thumb|Sorcoviete di "Ene miye di mi", avou l' sicrijheuse pondowe e mitan
**Ene miye di mi**, c' est on live avou des tecses di prôze-powezeye sicrîte pa Danielle Trempont ey eplaidî dins l' Coleccion do Bourdon e 1991.

## Boket saetchî foû do live
::**Ey asteure**

:*Bon Diu d’ pitié, purdoz sogne di m’ moman. Elle a bouté s’ conte dissu tere ey elle a yeu telmint d’ mizeres k’ al longue, ès keur vayant, i s’ a uzé.*

:*Bon Diu, s’ i vos plait, dijhoz lyi d’ s’ erpoizer. Si vos  l’ leyîz shure ses dondinnes, elle ertoûnrè tote vo coujhene, ele si frè sote après l’ savon, après les broushes et les saeyeas. Elle erlavrè tos vos bidons et frè rlure tos vos clicoteas.*

:*Bon Diu, fjhoz bén atincion a vos lokes ! D’ awè metou a boure totes nos bouwêyes, i gn a lontins k’ ès dos a s’ croke eyet ses doets, yeusses, sont fin crons d’ awè rpoli et rassercî des longuès swerêyes tot åd dilong.*

:*Bon Diu, po m’ fé plaijhi, n’ leyîz pus trinner vos ostis. Oudonbén, vos vieroz k’ inte deus cujhêyes, el viye djin dirè co fouyî vo djårdén et rascode a plinne eschournêye di cwè rapåjhî totes vos fwins !'

:*Bon Diu da mi, lyi fåt fé ene plaece å Paradis. Paski mågré ses poennes et ses coûtresses d’ alinne, mågré les brognes, mågré ls anoyes, sins mete on seu pî so l’ costé, elle a shû s’ voye todi tot droet, ey ele vos a veyou voltî, Bon Diu, telmint voltî k’ a l’ après d’ rén, gn aveut pus d’ grins å noer tchaplet k’ on vént d’ croejhî ses mwins avou.*

:*Ey asteure, binamé Bon Diu…*

:*Asteure, i vos fåt schoûter l’ vwès d’ on vî efant ki vos preye di prinde sogne di s’ moman k’ a drené s’ vicåreye durant.''

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Boket "ey asteure" (mwaisse modêye)
* Pådje avou des ôtes bokets do live (e rfondou, so l' Aberteke)
* Co on boket do live (e "Feller", sol waibe di l' SLLW)
Eschweiler

**Eschweiler**, c' est ene veye almande do Lande di Renaneye-Wesfaleye, nén lon erî d'&nbsp;Lidje. Bråmint d' sôdårds bedjes î ont passé leu tins après l' guere (221inme Copagneye d' ordance et l' pont d' ersaetche, ki siervéve à ramwoenner cial les tanks et otos k' estént sketés).
* Dimorants: 55.646 (2006)
* Sitindêye: 76,56&nbsp;km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 262&nbsp;m
* Pont l'&nbsp;pus bas: 110&nbsp;m

## Ôtès hårdêyes
Li waibe oficire del veye d'&nbsp;Eschweiler. (e-n almand)

## Pî-notes
Plake-tot-seu

On **plake-tot-seu**, c' est on boket d' glaecî papî avou on dessén ou on scrijhaedje dissu, ki s' plake tot seu après ene sacwè ki les djins ont dvant leus ouys.

Les plake-tot-seus ont stî foirt al môde dispu les anêyes 1970.

*Li mot "plake-tot-seu" fourit onk des prumîs [[noûmots do walon]] del fén do 20inme sieke, bråmint spårdou pa l' [[UCW]].*

## Egzimpes

Imådje:plake-tot-seu_wi.jpg|plake-tot-seu waloneus å drî d' ene oto avou ene plake marokinne
Imådje:Autocollant antifachisse Namur 2.jpg|plake-tot-seu antifachisse a Nameur
Imådje:Autocollant avec Torè et Perron.jpg|plake-tot-seu del soce di studiants *Régionale Liégeoise de Namur*
Imådje:Autocollant Kerdji mais impeccap.jpg|plake-tot-seu del binde di tchanteus Les Slugs, dins les tchiyotes del bressene *La Source Beer Co* a Låken
Imådje:Autocollant Si on ne boit nin.jpg|plake-tot-seu e "franlon" a Bince
Pourcea

thumb|Nourins del raece "Pîtrin" al fôre di Libråmont
On **pourcea** (pus coinreçmint, on **coshet**), c' est ene aclevåve biesse provnant do singlé ki, dins l' lingaedje corant, a on diferin no, sorlon si ådje eyet si seke.

 *[[Sus scrofa domesticus]]*

## Motlî
On lome on pourcea :
* "" po les frumeles k' ont ddja .
* "" u "" po les måyes ki plèt siervi
* "" po les frumeles ki vont divni des troyes (3 moes disk' å prumî djonnlaedje)
* "" u "" u "" po les djonnes nén co spanis.
*   u   po les djonnes djusse sipanis.
*  po les pourceas d' 100 kg, bons a touwer (a 3 moes, 3 samwinnes et 3 djoûs).
*  po les pourceas k' on sougne pou touwer å coutours du Påkes .
*  po on godi amedé

Dinltins, les pourceas estént aclevés dins des **rans**. E sacwantès plaeces, il estént minés dins les bwès pa on **poirtchî** en on tropea ki s' loméve li **sonre**. Mins asteure, el Walonreye et ôte pårt e l' Urope, on tént des pourceas dins des grossès **poitchreyes**.

L' aclevaedje des pourceas a leyî des nos d' plaeces el Walonreye.

Metans li plaece la k' des gros menirs (rwè, princes, signeurs) aclevént bråmint des bovrins si loméve ene "cinse ****" (did la, les deus viyaedjes ki s' lomnut Poitchrece).

Li pourcea ** po reclamer a magnî, u cwand on l' towe.

== Mopliyaedje ==
Cwand l' troye va å måye, ele grogne et ele pestele. On dit k' ele **verote** () u k' ele **vereye''' ().

Mins cwand l' veråt potche dissur leye, ele dimeure coete, tot l' tins di l' acoplaedje. Eto, po vey si ene troye va a godi, li poirtchî lyi poize les mwins so les rins, et ele doet dmorer sins bodjî.

Li troye va 3 moes, 3 samwinnes et 3 djoûs. 

Ele coshlêye disk' a 13 catoize coshets. Mins, come ele n' a k' 12 tetes, les racoulots sont målåjheys a schaper.

Li spanixhaedje si fwait a deus moes, la kel pouchlon a-st a pô près 20 kilos.

Les singlés s' polnut i mopliyî avou les coshets.

## Les raeces di pourceas
* Pîtrin : ki provént do viyaedje di Pîtrin
* "Landrace".

## Touwaedje do pourcea
### Touwaedje
Dinltins, tos les manaedjes touwént onk u deus pourceas so l' anêye.

On les assouméve avou on mayet. Pus pus tård, on ls a touwé nete å fizik (ene bale å mitan do front).

Adonpwis, on l' sonne : i fåt planter l' coutea al raecinêye do hatrea, tot-z alant do costé do cour. On rascod l' sonk po fé des tripes.

Après, on l' broûle, avou do strin (on dmey botea), po les soyes disparexhe. On l' broushe, et discaloter les ongletes. Pu on li screpe (dinltins avou ene rape, asteure å carcher).

### Kitaeyaedje
Pol kitaeyî, on cmince pa côper l' tiesse...


File:Schene pourcea rindjeye coisletes.JPG|schene ås coisletes
File:Coisletes pourcea.JPG|bokets å rosti
File:Djambon di dvant.JPG|djambon di dvant
File:Djambon et pougnet.JPG|djambon do drî et pougnet
File:Salêye tchå pîs d' pourcea.JPG|pîs d' pourcea salés
File:Miyôle pourcea.JPG|miyôle
File:Bagues lård.JPG|bakes di lård


#### 
* Videyo sol touwaedje do pourcea dins ene cinse
* On scrijhaedje sol touwaedje do pourcea  (so l' Aberteke)
Pîtrin

:*Li "pîtrin", c' est eto ene [[pîtrin (pourcea)|raece di pourceas]].*
**Pîtrin** (F. *Piétrain*, neyerlandès *Petrem*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.

## Lomaedje des djins
Pîtnî, Pîtinresse ; (F. *Piétrinois, oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Pîtrin|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Pîtrin
### Hamteas
* Erbåy (F. *Herbais*)
* Pîtrimea (*Pîtrëmia*, F. *Piétremeau*)

## Agricoûteure
C' est l' viyaedje k' a dné s' no å Pîtrin (sôre di pourcea)

## Tuzance walone
Ghislain Wauthelet î a skepyî.

## Sourdants
Såme

* såme (filet d' pexhe)
** el filozofeye, ou el estratedjeye, li såme, c' est la k' on vout-st ariver
* såme u psåme : sôre di priyire


File:Seining for wild fish.jpg|filete d' pexhe
File:Salon du livre ancien et de l'estampe 2013 033.jpg|priyire
Corti

On **corti** u on **djårdén**, c' est ene plaece k' est bén recloyowe, la k' on-z ahive des plantes.

Les mots "corti" et "djårdén" ont dné bråmint des nos d' plaeces del Walonreye.

## Motlî
vignette|djårdéns et cortis
On fwait sovint l' diferince inte les cortis ås verdeures u "wangne-cortis", la k' on prodût des verdeures (ou des djotes) po magnî, et les djårdéns ås fleurs, i c' est djusse po s' î porminer.

Li **corti ås ouves**, c' esteut ene tchenvire.

On ptit corti, c' est on **cotjhea** (*cot'hê*, *courtijê*) u **djårdinia**.

Li **djårdinî** s' ocupe di tos les djårdéns, aprume les cis ås fleurs. Li **cotî** u **cotlî** coutive des djotes po vinde et wangnî s' veye.
A (plante)

vignette|ene tiesse d' a k' a djermé
thumb|

L' **a** u les **as**, c' est ene plante k' on-z ahive po si agnon, k' on eploye po coujhner.

 *[[Allium sativum]]*

 Feudlissêyes

## Pårteyes
Cist agnon la si lome eto ene **tiesse** u **bole** d' a. I s' pårtixh a 10 a 25 bokets, k' on lome on **sclat**, ene **hûfe** (**schåfe**), ene **esclepe**, ene **schipe** u on **cwårtî** d' a.

## Wårdaedje
Po wårder les as, on ndè fwait des **tresses**, k' on lome eto on **rin** u on **tchaplet** d' as.

## Come yebe ås maladeyes
L' a, c' est eto ene yebe ås maladeyes, metans, disconte des viers.

On l' pout mete avou do djus d' citron po rispåmer l' goidje dins les mås d' goidje.
Dominique Pire

vignette|droite|Dominique Pire
**Dominique Pire** (Georges Charles Clement Ghislain Pire) (10 di fevrî 1910, Dinant - Lovén, 30 di djanvî 1969)
Vegne

thumb|gripante vegne di måjhon avou roejhéns
thumb|Vegne ritaeyeye avou coxhes al tere
Li **vegne**, c' est èn ahivé bouxhon ki prodût do roejhén. K' on magne u k' on leye carmoujhî po ndè fé do vén.

 *[[Vitis vinifera]]*.

*Li mot "vegne" a leyî sacwants [[vegne (toponimeye)|nos d' plaeces el Walonreye]].*

## Motlî
On tchamp (u on plantisse) di vegne si lome on **vigni**. S' il est pus ptit, ene **vignoûle** ou ene **vignurete**.

On pazea dins on vigni si lome èn andli.

Li codaedje des roejhéns, c' est l' ****; les codeus, c' est les s.

## Discrijhaedje
Li vegne s' agritche a des astocas avou des crankions.

## Ahivaedje
Li vegne si continte d' ene pôve tere, purade do såvlon, et di waire di plouve (300 a 500 mm par an, c' est assez por leye). Ele vént voltî eto dins les mårlires.

## Les vegnes el Walonreye
Gn a yeu bråmint des vegnes el Walonreye dins l' prumire pårteye del Moyinådje, so les cresteas d' Mouze. C' est des moennes di l' abeye di Lobe k' ont stî aprinde ås Hongrwès a-z ahiver les vegnes. Après l' 15inme sieke, li climat s' a rafroedi, et les vegnes ni dnént pus rén.

Ezès anêyes 1960, gn aveut pus k' ene vignoûle el Walonreye, a Torgnî, al fene betchete nonnrece del Gåme. Mins, dispu don, bråmint des vegnes ont stî rplantêyes, et do vén prodût, sovint avou l' aidance des cofrereye.

## Les vignoûles sol daegne
Sitindowe des vignoûles sol daegne.
* Espagne : 1174 ectåres
* France : 882 e.
* Itåleye : 835 e.
* Tourkeye : 570 e.
* Chine : 490 e.
* Estats Unis : 400 e.
* Iran : 296 e.
* Portugal : 246 e.
* Årdjintene : 222 e.
* Roumaneye : 213 e.

## Maladeyes del vegne
* mildiou (*[[Plasmopara viticola]]*)
* maladeye farineuse (*Uncinula necator*)
* poûriteure do roejhén (*Bothritis*)

## Li vegne dins les rlidjons et les creyances
Sapinse a ene dijhance del Bibe, c' est Noyé k' åreut ahivé l' prumî des vegnes, et fé do vén avou les reujhins.

Les Romins avént on diè del vegne Diyonizosse.

## Sourdants
Sébastien Pocognoli

thumb|right|Sébastien Pocognoli
**Sébastien Pocognoli**, sipoté ***Poco***, a skepyî li 1î d' awousse 1987 à Serè. C' est on fotbalisse bedje. I djowe gåtche bak.

## Cårire
Il a stî aprins å Standård, mins, a 15 ans, i s' egadja avou Genk, el Flande. Po 2007-2008, il a siné po Alkmaar, el Holande.

I djouwa avou les Espwers el Holande cwand i wangnît l' dimeye finåle di l' Euro 2007. La, i marca on gôl d' antolodjeye, ey esse lomé "ome del pårteye". C' est ç' gôl la ki permeta ås Espwers bedjes di esse relîs po les djeus olimpikes di Pekin, çou ki n' aveut pus arivé dispu 1927. 

## Sourdants
Ebem-Emål

**Ebem-Emål** u **Ébem-Émål** (la-minme prononcî *Ébeum-Émål*  u *Inbèm* , F. *Ében-Émael*, ny *Eben-Emaal*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bassindje, asteure el province di Lidje, mins el Province do Limbork disk' e 1962.
* Limeros del posse :
** asteure : **4690**
** davance : **4498**
* Limero diyalectolodjike : **L 2**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Lidje (davance, e l' arondixhmint d' Tongue)
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' [[esplicant motî]] a "[[:Wikt:Ebem|Ebem]]" eyet "[[:Wikt:Emål|Emål]]".*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Ebem-Emål
:(Sourdant )
* A vey avou des åbes et des bwès :
** å Frinne (*å frågne*)
** å Tchinne (*å tchågne*)
* A vey avou des aiwes :
** el Berwinne (*èl Berwène*)
** e Broûkea (*è broûkê*)
* A vey avou des rotches :
** a Falijhe (*a fayîhe*)
** so Sténî
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** el Peron (*el Pèrone*)
** å Robé Tchår (*å robétchår*)
** e Tîxhon-Payis (*è tchè payis*)
* Les voyes et les rowes :
** Hemîvoye (*Hèmîvôye*)
** Voye di Trék (*vôye di Tré*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** el Heyoûle (*èl Hèyoûle*)
** å Lûlê (Lîlaiwe ?)
** el Tîsbane (tîxhe-binde ?)

## Istwere

Li fôrt d' Eben-Emål, basti inte 1932 eyet 1935, diveut waeranti l' Beldjike disconte èn abrocaedje des Almands. Il esteut rwaitî come "impurdåve" pås oficîs bedjes. 

I n' tina k' 36 eures, et les sôdårds si rinde li 11 di may 1940.

## Hårdêye difoûtrinne
* Li fôrt d' Ebem-Emål (e francès, sol Wiki francès)

## Sourdants
Vegne (toponimeye)

**Pådje sol mot "vegne" et ses parints el toponimeye do walon**

Li mot vegne a leyî sacwants nos d' plaeces el Walonreye.

## Viyaedjes ey hamteas
* "Vignêye", hamtea d' Viyé-so-Lesse
* Vivgni (vî vgni)
* Evgnêye (e vignêye)

## vegne
* rowe des vegnes: Montniye-Tiyoû, Mont-Sint-Gubert
* Tîleu : "Dizo les Vegnes"
* Bambuch : "Fagne å bwès el Vegne" 
* Mont-dlé-Lidje : "ås Vegnes"
* Tchôfontinne : "Trîxhe des Vegnes"

## vignoûle
* Djoupeye : "Al Vignoûle"

## vignurete
* Mermwete : " al Vignurete"

## vignêye
* "Vignêye", hamtea d' Viyé-so-Lesse
* Evgnêye (e vignêye)
Voye Sint-Djåke (sitoelreye)

thumb
Li **Voye Sint-Djåke** ou **Voye di Sint-Djåke-el-Galice**, c' est ene nouzome sitoelreye, k' est metowe, e moes d' awousse, å cminçmint del nute (c' est adon k' on l' voet l' mî) dins ene direccion Nôr-Ess Sud-Ouwess. Insi, ele shonne mostrer li voye ki va del Walonreye disk' a Sint-Djåke-el-Galice, la k' on fjheut on rlomé perlinaedje (voye a Sint-Djåke).

Li Voye Sint-Djåke fwait ene blanke, waire lujhante trinnêye k' on voet e stoelî del nute, s' i gn a waire li loumires electrikes dins l' cotoû.

## Ôtes lomaedjes
* Tchimin Sint-Djåke, Pazea Sint-Djåke, Rote Sint-Djåke, Tchåsseye Sint-Djåke, Roye Sint-Djåke
* Voye Sint-Djhan / Voye Sint-Djan, Tchimin Sint-Djan, Pazea Sint-Djan, Roye Sint-Djhan / Roye Sint-Djan
* Tchimin Sint-Pire, Tchåsseye Sint-Pire
* Tchimin Sint-Andrî
* Tchimin d' l' Aviedje
* (d' après Abråm): Pazea d' Abråm, Tchår Abråm
* Tchåsseye di Rome
* Voye rominne, Tchåsseye rominne, Tchåsseye des Romins
* Tchåsseye, Hôte Tchåsseye, Grande Tchåsseye, Blanke tchåsseye
* …

## 
Kî pout co vey li Voye Sint-Djåke ? (da Jean-Pierre Dumont, )

## Sourdants
François Twisselmann

**François Twisselmann**, c' est on diccionairî do walon. Il a skepyî diviè 1910 ey a morou diviè 1998.

Il eplaida e 1993, pu replaidî e 1994 li Motî d' Bouyon, kel tite e francès, c' est "*L' patois d' Bouyon*", li dierin des rcweraedjes publiyî sol l' pårler d' Bouyon.

Di s' mestî il esteut prof d' univ a l' ULB, al fak di medcene.
Silocibe

thumb|des silocibes
Les **silocibes**, c' est des ptits tchampions ki crexhèt dilé les ansinêyès plaeces. I contnèt des prodûts ki dnèt des forvuzions.

## Sacwantès sôres
* Silocibe des flates (*Psilocybe semilanceata*)
* Silocibe do Mecsike (*Psilocybe mexicana*)
Cawete -isse 2

Li **cawete -isse 2**, c' est ene cawete copieye di calcaedjes do francès, leye-minme copieye do latén, po des noûmots k' ont aspité bråmint a cmincî do 19inme sieke : «», «», «», «», «», «», «».

*Li cawete -isse est omofone d' ene [[cawete -isse 1|ôte cawete -isse]], sovint po des plaeces, et veyowe do mwais costé («», «», «»).*

## Sourdant
E walon, di cåze do displouctaedje des dobès cossounes å coron, les deus cawetes francesses *-isme* et *-iste* dinèt ene seule cawete : **-isse**. 

Li cawete -isse 2 a si bén stî ascoyeye e walon, k' elle a rsiervou po des noûmots nén calkés do francès : «», u avou on candjmint d' sinse e walon: ». Mins il egzistént motoit e minme tins e francès d' Beldjike.

## Eployaedje del cawete -isse 2 e walon d' ouy
Les scrijheus n' ont nole eguegne po-z eployî li cawete -isse po les mots ki s' sicrijhnut avou *-iste* e francès. 

Mins po les mots avou **isme**, c' est pus rujhûle. Bråmint des scrijheus wårdèt li scrijha "-isme", mågré k' i n' est nén prononçåve dins l' fonolodjeye classike do walon.

Portant sacwants motîs walons dinèt "-isse" a tot côp bon :
* Motî d' Bastogne : ciclisse (*cycl*'isme***)
* [[Motî da Haust]] : ''sôciålisse'' (''social, -iste, '''-isme***)

Les ôtes (Motîs do Coûtchant walon, Motî d' Nivele, Franwal di Nameur tapnut l' côp foû : i n' dinèt rén po "*comunisme*" u "*socialisme*".

Adon, po on stîle rissintou come pus "peur", on årè ptchî di replaecî li mot avou *-isme* på mot avou *-iste*.
:*Li comunisse *(fr. le communisme)* a fwait bråmint do bén, mins eto bråmint do må.*
serè replaecî pa 
:*Les comunisses *(fr. les communistes)* ont fwait bråmint do bén, mins eto bråmint do må.*

## Noûmots d' lanawaire
Les noûmots po replaecî l' cawete *-iste* si front spontanêymint des cåzeus et scrijheus.

Les noûmots po replaecî l' cawete *-isme* divront esse ehåyîs, et spårdous pa les rfondeus : «», «», «», «».

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
1702

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1680 | anêyes 1690 | **[[anêyes 1700]]** | anêyes 1710 | anêyes 1720



1697 | 1698 | 1699 | 1700 | 1701 | **1702** | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1701 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Penitince

Ene **penitince** (on dit eto : ene **pûnicion**, on **pûnixhaedje**), c' est ene sacwè k' ele n' inme nén, k' on oblidje ene sakî u ene biesse a fé u a subi, pask' ele n' a nén schoûté.

## Sôres di penitinces
* Penitince al måjhon
* Penitince e scole
** Noer boton (penitince)
* Penitince a l' årmêye

## Penitinces foû mzeure
* margougnaedje des prijhnîs
Penitince e scole

Ene **penitince a scole**, c' est ene penitince k' on dene ås scolîs k' on fwait ene biestreye. 

## Sôres di penitinces a scole
### El Walonreye sol comince do 20inme sieke
#### Penitinces fizikes
* li vedje
* li plake : plake di cur ou d’ bwès ki les mwaisses avént po bouxhî so les påmes des mwins des cis k’ i vlént pûni. Cisse penitince la egzistéve dins totes les scoles do tins k’ ele fijhént pårteye des moustîs avou les cours dinés pås moennes. Elle est lomêye e francès : *férule*.
* li bouxhaedje avou ene rîle : les mwaisses prindént ene plate regue po bouxhî so l’ plat des mwins. Ça fjheut bråmint do brut mins ça n’ fijheut nén foirt må. Les pus metchants des mwaisses bouxhént sol dos del mwin, et les « crapuleus » bouxhént sol dos del mwin avou ene cwårêye regue.
* Metaedje dins l’ cwén, c’ esteut co ene djinteye penitince.
* Saetchaedje des efants pås orayes ou bén pås tchveas ådzeu d’ l’ oraye. Oudonbén bouxhî avou ene cwårêye regue so les orayes (mins on pout finde li tinroxh).
* Fé mete les efants a djnos, so l' estråde. Pus foirt : lzès fé mete a djnos so ene cwårêye regue. Co pus foirt, les oblidjî a tni leus bresses e croes. Co bråmint pus foirt : mete on gros live so tchaeke des mwins e croes. Dabôrd, l' efant pleut esse a djno so l’ estråde avou ene cwårêye regue ådzo des djnos, avou les bresses e croes et on gros live so tchaeke mwin.

#### Ricopiaedjes
* Sicrijhaedje di royes : faleut scrire cint côps «*Je dois me taire en classe*» (dji m' doe taire dins l' sicole); «*Je ne peux pas parler wallon*» (dji n' pou nén djåzer walon); «*Je dois arriver a l' heure*» (dji doe ariver a l' eure); «*Je dois faire mon devoir*» (dji doe fé mes dvwers); «*Je dois me laver les oreilles et le cou*» (dji m' doe laver mes orayes et mi hatrea; «*Je ne dois pas lancer des boules de neige*» (dji n' pou nén hiner des warokeas d' nive); «*Je ne dois pas embêter les filles de l'école des Sœurs*» (dji n' pou nén tijhner les båsheles del sicole des macherseurs).

#### Penitinces moråles
Po lûter disconte do cåzaedje do walon, on dene on noer boton (penitince) ås scolîs ki djåznut walon, et sel divèt i rpasser a èn ôte k' il ont oyou djåzer walon eto.
### E l' Inglutere
* li scoreye k' esteut pindowe addé l’ tåvlea. On-z aveut droet a ostant d’ côps pa fåte. C’ esteut bén specifyî dins ene lisse ki pindeut a costé del sicoreye.
### El France ey e l' Almagne
* li "bonete d' ågne" k' on dnéve ås cis ki respondént må. Vos l' veyoz sol dessén å dzeu.
### Å Marok
Li penitince lomêye **felaka** : bouxhî so les pîs d' on scolî k' est tnou astok pa on pus grand, avou on baston.

## Lwès so les penitinces a scole
El Beldjike, li plake a dvou esse disfindowe diviè 1930.

## Sourdants
Politike linwistike eneviè l' walon

Li **politike linwistike eneviè l' walon**, c' est totes les mzeures k' ont stî prindowes pa des instances oficires k' estént mwaisses el Walonreye po discoraedjî u ecoraedjî l' walon.

## Redjime francès
Tins do Redjime francès, li walon est on patwès come les ôtes. L' idêye, c' est d' elzès dzindjner.

## Beldjike do 18inme sieke
Li Beldjike est basteye so on lingaedje oficir, li francès. Tos les lingaedjes do payis, flaminds et walons sont rwaitîs po rén.

## Walonreye prûssyinne
El Walonreye prûssyinne (1915-1919), c' est l' Kulturkampf. Li walon n' est nén vizé directumint pask' i n' est rwaitî ki come ene *mundart* (diyaleke). Mins Bismark vout fé disparexhe li francès vijhén, k' est pår disfondou pa les walon-cåzants.

## Beldjike del kimince do 20inme sieke
### ezès scoles
Ene circulaire di 1952 dimande ås mwaisses di scole di lûter disconte l' eployaedje des patwès dins le coûs d' recreyåcion.

Sacwants instituteurs vont adon apliker des penitinces po les cis (cenes) ki djåeèt "patwès".

On dene, metans, ene boesse d' aloumetes u on noer boton ås scolîs ki djåznut walon, et sel divèt i rpasser a èn ôte k' il ont oyou djåzer walon eto.

On fwait scrire cint côps «*Je ne peux pas parler wallon*» 

## Beldjike del fén do 20inme sieke
### Abondroets des lingaedjes dilérins
* Decret Valmy Féaux
* Decret Urbain
* Tchåte uropeyinne po les lingaedjes dilérins

### Margayes di cåze di l' uzaedje oficir do walon
* Siermint da Rodjî Viroux
* Siermint da Claude Snaps

## Walonreye di France
Li walon, cåzé dins l' Bote di Djivet, est rprins dins ene djivêye d' ene 70inne di lingaedjes dilérins del France. Mins c' est po les cis ki sont disconte di zels mostrer ki ci n' est nén possibe di tertos les aconter.

Les lingaedjes dilérins sont ricnoxhous pal nouve constitucion k' a stî vôtêye e moes d' djulete 2008.

## Sourdants
Florene

**Florene** (F. *Florennes*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye.

thumb|Pôzicion del comene dins l' province

Ban d' Florene:
* Florene (veye)
* Anzene
* Côrinne
* Flavion
* Emtene
* Marveye
* Rôzêye
* Sint-Åbwin
* Môriamé
Messaedjreye sol moumint

thumb|280px|Waitroûlêye di "Kopete", on programe di MsM
thumb|280px|Waitroûlêye di "pidgin", on programe di MsM
Li **messaedjreye sol moumint** u **MSM**, c' est ene manire di berdeler so si éndjole (tot scrijhant u tot cåzant podbon) inte ene troke di djins lomés "soçons". 

Mins ene messaedjreye sol moumint, ci est nén fok li berdelaedje. On pout eto evoyî des messaedjes cwand l' soçon est evoye, ou a des robots. Dj' ô bén, gn a eto des ovraedjes ki s' fwaiynut sins response; ça fwait k' on n' berdele nén.

## No di sacwants cliyints di messaedjreyes sol moumint
* protocole XMPP (Jabber)
** Psi
** Jabbin
** Coccinella
** Pidgin
** Kopete
** Google talk (ni va ki sol sierveu "gmail.com")
** ...
* protocole MSN
** Microsoft Messenger
** Pidgin 
** Kopete
** aMSN
* protocole AIM
* ...

## Hårdêye difoûtrinne
Ratournaedje e walon di sacwants cliyints Jabber.
Braezi

Li **Braezi**, c' est on dislaxhî payis d' Amerike nonnrece.

## Veyes

Mwaisse veye : Braezilia.

Ôtès grandès veyes :
* Curitiba
* Riyo d' Djaneyiro (Rio de Janeiro), ancyinne mwaisse veye.
* Sawo Pålo
* Santos

## Lingaedjes
On-z î djåze portuguès.[vignette|Plake del faculté des letes di l' [Univiersité Federå d' Goiás.|centré]]
## Djeyografeye
Li Braezi contént onk des pus grands bwès tropicås del Daegne, li Grand Bwès d' l' Amazone

## Politike
Les govienmints d' gåtche et d' droete s' î ont shuvou, estant mitan mitan dins les vôtaedjes.

Li **Braezi** est onk des cénk grands mimbes do BRICS.

## Rilomés Braezilîs
* João Havelange
* Waldemar Esteves da Cunha
* Pelé
* Luiz Inácio Lula da Silva
* Jair Bolsonaro
Sint Luk

**Sint Luk**, c' est onk des doze apoisses da Djezus-Cri ey onk des cwate evandjilîs.

## Sicrijhaedjes
Il a scrît l' Ouve des Apoisses eyet l' evandjîle a s' no.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse en etir di l' Evandjîle sint Luk ratourné pa J.M. Lecomte :
** avou l' accint del Hôte-Årdene.
** tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)
Ombrelires

Les **ombrelires**, c' est ene famile di plantes ki dnèt on lådje flormint ki fwait come on paraplu.

 : *[[Apiaceae]]* ou *[[Umbelliferae]]*

## Sacwantès ombrelires
* cierfouy di pidjon
* paxhnåde
* paxhnåde do Cocaze
* raecene (miere plante)
* yebe di troye
Ospice po viyès djins

Èn **ospice po viyès djins** (on dit eto on **hôme** ou ene **måjhon di rpoize**), c' est ene måjhon la k' on plaece les viyès djins ki n' savèt pus viker tot seus, u ki leu famile ni sait pus wårder avou zels.

## Motlî
Aler a l' ospice si dit "**aler ås vîs omes**" (pask' å cmince, gn aveut la aprume des omes) u asteure, "**aler ås viyès djins**"". 

Mete ene sakî a l' ospice si dit "plaecî" ene viye djin.

## Istwere
El Beldjike, les prumîs ospices fourît adjinçnés pa l' Estat. Gn aveut les ospices civils et les ospices di l' årmêye.

Les ospices privés vinît après. I n' sont nén po rén. El Walonreye, diviè 2000, i faleut ddja conter di 1000 a 1500 uros par moes.

## Djudjmint so l' plaeçaedje des viyès djins
Dins l' tuzance di bråmint des djins del Walonreye disk' al fén do 20inme sieke, c' esteut rsintou come ene honte di dveur plaecî ses vîs parints. 

Les djins vicant todi pus vîs, et les efants åyant des veyes todi pus foirt kitapêyes, li metaedje a l' ospice des vîs parints a divnou l' uzaedje «normå» e 21inme sieke.

## Sicrijhaedjes e walon sol vicaedje dins les ospices
Li veye a l' ospice a cmincî a esse li sudjet d' ouve e walon brint a pårti des anêyes 2000.

Emey des ôtes, citans :
* Li dierin des catîs (roman)
* Pol Bossart : Inte li cir et l' infier (novele)
Sårt-a-Statche

**Li Sårt-a-Stache**, ubén «&nbsp;**Li Saut al Stache&nbsp;**» e sistinme Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse-li-Veye.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént di «&nbsp;sårt&nbsp;».
## Referinces
Sint-Åbwin

**Sint-Åbwin** (la-minme, prononcî *Sint-Aubin*, F. *Saint-Aubin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5620**
** davance : **6389**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 23**
* Arondixhmint : Flipveye
* Sipotaedje des djins : les "Djirins".

## Tuzance walone
C' est la ki Lucien Somme a skepyî. L' accint walon d' avårla est noté dins si prumî live "Viye di djins". 

I rcåze di Sint-Åbwin dins s' shijhinme roman, *[[Djihan-Leu (roman)|Djan-Leup]]*.
Scroufier

Li **scroufier** u **croufier**, c' est aloyaedje di fier et d' tcherbon, ki rexhe des hôts-forneas, et ki va esse eployî po fé les acîs et les fiers d' industreye.

## Cwålités
Li scroufier pete åjheymint. Il est foirt pezant.

Li scroufier ni s' leye nén poli.

## Eployaedje
Il esteut eployî po fé des stouves, des tchôdrons, des cocmwårs, des cawets (pailons), des takes, les weles (rôlea d' cinsî).
Lingaedjes francikes d' asteure

:*[[Francike|Discramiaedje des årtikes a vey avou l' francike]]
Les *'lingaedjes francikes d' asteure*' provnèt tertos do [[vî francike]].



Gn a la dvins deus [[lingaedjes oficirs]] et sacwants [[ptits lingaedjes]], ki les alomåcions ni sont nén todi clairmint ricnoxhowes.

== Djivêye des lingaedjes francikes d' asteure ==
* lingaedjes oficirs :
** [[Africanse]] (bas francike)
** [[Neyerlandès]] (bas francike)
*** [[Neyerlandès d' Surinam]] (bas francike)
** [[Lussimbordjwès]] 
*** [[Sint Vit|pårler d' Sint-Vit]]
* lingaedjes coinreces :
** [[Tîxhwès do Braibant]] (bas francike)
** [[Flamind]]
*** [[Flamind d' Wess-Flande]] u [[flamind coûtchantrece]](bas francike) 
*** [[Flamind levantrece]] (bas francike)
** [[Limbordjwès]] (bas francike)
** [[Klevlandès]] (bas francike)
** [[Zelandès]] (bas francike)
** [[Holandès]] (bas francike)
** [[Ripouwaryin]] (francike mîtrin)
** [[Limbordjwès do Sud-Ess]] (francike mîtrin)
** [[Francike del Mozale]]
** [[Francike do Rin]]
** [[Francike levantrece]]
*** [[Francike do Main]]
** [[Hôt-francike]]
** [[Moyén-heswès]]
** [[Heswès bijhrece]]
** [[Heswès levantrece]]

== Adire linwistike ==
Li "bas francike", c'est cwand i gn'a pont di candjmint d' cossoune (li flamind dit "*dief*" ([[:Wikt:hapeu|hapeu]]).

Li "hôt francike" c'est cwand i gn'a des candjmints tos costés (f divént b, p divént pf, t divént z, evn)

Li "francike mîtrin", c' est inte les deus.

E lussimbordjwès, i gn'a des mots come e flamind (*op*, [[:Wikt:dissu 1|dissu]], >< *auf* e l' almand) eyet des mots come e l' almand (*zu*, [[:Wikt:aviè|aviè]] >< *tot'' e flamind)

Li cminçmint di ces candjmints la, c'est li limbordjwès, eyet li dierin divant l' "hôt almand", c'est li francike do Rin.&nbsp;

## Sourdants
Peul (lingaedje)

Li "**lingaedje peul**" u "**foulani**" (e peul "**foulfouldé**"), c' est on lingaedje di l' Afrike coûtchantrece et del Mîtrinne Afrike, djåzé pås Peuls.

## Sons speciås
* bb (ɓ) : riprezinte on son inte B eye P
* mb : riprezinte on son inte M et B
* dj : come li son walon DJ, metans dins les calcaedjes di l' arabe J (ج).

## Rifondaedje
Saye d' alfabet speciå pa on cåzeu d' Marwa.

## Calcaedje di des lingaedjes vijhéns
* arabe
** *mibbé adama* = arabe *bni Adam* (بني ادم) (les efants d' Adam, les djins).
** *bahimé* = arabe *bha'im* (بهائم) (les biesses = les vatches u les aclevåvès biesses)
** *wadjib* = arabe *wajîb* (واجب) (i fåt, c' est oblidjî di)
* arabe marokin
** *walla* = arabe marokin *oula* (u, ou)

## Egzimpe di fråze
* *mibbé adama fou dagnama bé dimgual et potal ko larani netdakou et hakké.kala moy fou don mari hackilo et dolé do kala guoto fou wontirguo bé tana moun bé èndam bandiragou.* (accint d' Marwa, Camroun).
** ratournaedje e walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus abondroets. Leu råjhon et leu consyince elzî fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés (prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
 
* *Foulbé doum djama aré andira dé bé ngantaguo bahimé *
** ratournaedje e walon: Les Peuls, c' est ene kiminålté k' est bén cnoxhowe pask' i tnèt des grossès biesses.

## Hårdêyes
* Wikipedia e lingaedje peul

## Sourdants
Florene (veye)

Florène [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F.   Florennes, divnou intité, avou novea limero del posse: 5620; limero diyalectolodjike: [Ph 24]; vî limero del posse: 6388.

## Tuzance walone
C' est dins les viyaedjes tot åtoû d' Florene kel shijhinme roman da Lucyin Somme, *[[Djihan-Leu (roman)|Djan-Leup]]*, si passe.