open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tchålerwè Waterlô (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Waterlô** est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.  : 
Tchålerwè Beas-Årts | Tchålerwè Waterlô | Tchålerwè Janson

 : 

Tchålerwè Janson | Tchålerwè Waterlô | Tchålerwè Samaritinne

 : 

Tchålerwè Samaritinne | Tchålerwè Waterlô | Tchålerwè Beas-Årts


## Fotografeye

Imådje:Metro Charleroi - Waterloo station 1.JPG|Tram del ancyinne lene 54 viè Tchålerwè Nonne.
Imådje:Metro Charleroi - Waterloo station 2.JPG|Avuzion sol deujhinme peron di-stant dål peron cintrå.
Imådje:André Goffin - Charleroi - Station Waterloo - 04.jpg|Ouve d' André Goffin.
Imådje:Marc Feuilien - Charleroi - station Waterloo - 02.jpg|Ouve da Marc Feuilien.


## Referinces eyet sourdants
Tchålerwè Palå (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Palå**, ubén ancyinmint «&nbsp;**Tchålerwè Beas-Årts&nbsp;**», c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè do ledjir metro d' Tchålerwè, wice ki totes les lenes rôlnut dzeu.  : 
Tchålerwè Waterlô | Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes 
 (viè Anderluwe) : 

Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes

 (viè Tchålerwè) : 

Dårmè Pidjes | Tchålerwè Beas-Årts | Tchålerwè Waterlô

 : 

Tchålerwè Waterlô | Tchålerwè Beas-Årts | Tchålerwè Coûtchant 

[vignette|317x317px|Vocial li plan des ståcions drovowes e [1983, avou li ci do **Palå**, ki s' loméve **Beas-Årts** a l' epoke, sol droete.]]

## Voye

### Blouke
Li **blouke des Beas-Årts**, c' est ene blouke wice k' on tram ki vént di Tchålerwè Ståcion Cintråle, ubén di Dårmè Pidjes. C' est pout fé l' toû del ståcion po si trover dins l' sinse des deus ståcions rola. Ci sistinme ci est uzé på les lenes : M2 yet M3 (po cwiter li blouke di Tchålerwè, po daler viè Anderluwe u Gochliye).

### Perons
Ci ståcion ci a deus perons. L' onk cintrå, l' ôte al Bijhe. Li ci do cinte a deus rays. Li prumî vnant do Coûtchant po daler al ståcion Waterlô. Li deujhinme, c' est l' ôte sinse. Po l' dierin peron, c' est l' minme ki l' deujhinme sinse do peron cintrå. Totfeye, cisse-la n' est pus uzé asteure. Davance, i gn aveut les lenes 88 eyet 89 ki l' uzént voltî po daler viè Anderluwe.

## Busses
Djenerålmint, les ståcions do ledjir metro sont raloyîs åzès busses. Avou l' candjmint d' no, c' est eto l' edroet des hobetes k' a candjî. D' avance, c' ît sol Boulvård Solvay. Drola, c' est, asteure, on djeyant schayî. Les hobetes d' ouy sont djusse ådzeu del **ståcion d' metro**. On-z ertrouve troes perons po les busses**&nbsp;**: 41, 43, 50, 71, 83, 154, 710, CityBus, MIDO eyet les lenes di busses ki rcandjèt les metros al shijhe. Avou ça k' i gn a èn ôte po les voyaedjeus disbarker. 

## Fotografeyes

Imådje:Metro Charleroi - Beaux-Arts tracks 2.JPG|Les rays po rintrer dins li ståcion. Li tram sol gåtche vént di Tchålerwè Coûtchant eyet les rays tot droets vegnnut di Dårmè Pidjes.
Imådje:Charleroi - station Beaux-Arts - orgue multicolore - 01.jpg|Ôre del ståcion.
Imådje:Francis Dusépulchre - Charleroi - station Beaux-arts - Environnement habitable - 01.jpg|Ovraedje dins l' eståcion ådzeu des perons.


## Referinces eyet sourdants
Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Dårmè Pidjes** est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2) eyet di ci d' Gochliye (M3).  : (viè Anderluwe) 

Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes | Dårmè

 (viè Tchålerwè) :

Dårmè | Dårmè Pidjes | Tchålerwè Coûtchant

 (viè Tchålerwè) :

Dårmè | Dårmè Pidjes | Tchålerwè Beas-Årts

 (viè Gochliye) :

Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes | Dårmè Sacré Madame

 (viè Tchålerwè) :

Dårmè Sacré Madame | Dårmè Pidjes | Tchålerwè Beas-Årts


## Fotografeye

Imådje:Dampremy - métro léger de Charleroi - station Piges après rénovation 2015 - 05.jpg|Peron del ståcion.
Imådje:Dampremy - métro léger de Charleroi - station Piges après rénovation 2015 - 04.jpg|Intrêye sol Voye di Brussele.
Imådje:Dampremy - métro léger de Charleroi - station Piges après rénovation 2015 - 01.jpg|Avuzion viè l' ståcion di-stant del Voye di Brussele.


## Referinces eyet sourdants
Motlî do fotbale e rfondou

Li **motlî do fotbale e rfondou**, c' est on motlî seulmint pol fotbale. Èç motlî la a stî metou so pî pa Lucyin Mahin e 1998 eyet metou a djoû disk' a 2004. Si limero dvins l' djivêye des diccionaires, c' est «&nbsp;**R5&nbsp;**».

## Djouweus eyet djouweuses

## Djouwaedje

## Rzultat

## Lûtes

## Rwaita

## Usteyes eyet bastimints

## Pokes eyet les brognes

## Gaztaedje fotbalisrece

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje waibe do motlî.

## Referinces eyet sourdants
Dårmè (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Dårmè**, u core lomé nén-oficirmint, **Dårmè Metro**, est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). : 
Mårciene Providance | Dårmè | Dårmè Pidjes


## Fotografeye

Imådje:Dampremy metro station (Charleroi) - 2018 - 05.jpg|Peron, e 2018.
Imådje:Dampremy - station de métro - accès place Albert I.jpg|Ancyinne intrêye nonnrece, e 2011.
Imådje:Dampremy - station de métro - entrée côté rue Paul Janson.jpg|Ancyinne intrêye bijhrece, e 2011.
Imådje:Dampremy metro station (Charleroi) - 2018 - 12.jpg|Intrêye nonnrece, dispoy 2018.
Imådje:Dampremy metro station (Charleroi) - 2018 - 01.jpg|Intrêye bijhrece del ståcion, dispoy 2018.


## Referinces eyet sourdants
Mårciene Providance (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Mårciene Providance** est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). : 
Mårciene De Cartier | Mårciene Providance | Dårmè


## Fotografeye

Imådje:Métro Charleroi Providence IMG 2262.jpg|Peron del ståcion avou on tram vinant di Dårmè.
Imådje:Charleroi, Belgium - panoramio (11).jpg|Intrêye del ståcion.


## Referinces eyet sourdants
Mårciene De Cartier (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Mårciene De Cartier**, c' est l' no d' ene sitåcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). : 
Moncea-so-Sambe Molén | Mårciene De Cartier | Mårciene Providance


## Fotografeye

Imådje:Station De Cartier.JPG|Peron del sitåcion, padvant 2019.
Imådje:De Cartier metro station (Charleroi) - 2019 - 03.jpg|Peron del sitåcion, asteure.
Imådje:De Cartier metro station (Charlero) - décor interne - murs provenant du château Bilquin-de Cartier.jpg|Ovraedje : Tchestea da Bilquin.
Imådje:De Cartier metro station (Charlero) - décor interne - reproduction gravure de Remacle Le Loup.jpg|Ovraedje da Remacle Le Loup.


## Referinces eyet sourdants
Moncea-so-Sambe Molén (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Moncea-so-Sambe Molén** est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). : 
Goutrou Morniye  | Moncea-so-Sambe Molén | Mårciene De Cartier


## Fotografeye

Imådje:Moulin metro station Charleroi.JPG|Intrêye del ståcion.
Imådje:Metro Charleroi - Moulin station.JPG|Avuzion sol ståcion eyet ès akeduk.


## Referinces eyet sourdants
Goutrou Morniye (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Goutrou Morniye**, c' est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). : 
Liene-e-Hinnot | Goutrou Morniye | Moncea-so-Sambe Molén


## Fotografeye

Imådje:Metro Charleroi - Morgnies station outside.JPG|Intrêye del ståcion.


## Referinces eyet sourdants
Lucien Harmegnies

**Lucien Harmegnies**, c' esteut on politikî walon- eyet francès-cåzant di Mårcinele eyet d' Tchålerwè.

I provneut d' Flawene.

## Referinces eyet sourdants
Le Peuple (gazete)

**Le Peuple** ([WA] Li Peupe), c' est on djournå d' foite droete askepieye e 2010 pa Mischaël Modrikamen, askepieu eyet prezidint di l' ancyin Pårti do Peupe. Asteure, si waibe ni shonne pus ovrante.

## Etimolodjeye
Divins l' istwere del Beldjike romane, i gn egzista deus gazetes avou ç' no la. Ci-ci ki date do vint-ey-oninme sieke. 

Disk' e 1998, il egzista ene gazete socialle eponime. On-z el a metou avou deus ôtès gazetes po mete so pî «&nbsp;Le Matin&nbsp;», k' a disparexhou e 2001.

## Ideyolodjeye
Cisse **gazete** si vout liberalisse eyet wårdiveuse. Elle esteut foirt djondante do Pårti do Peupe.

## Referinces eyet sourdants
Norvedjin

Li **norvedjin**, c' est on lingaedje djåzé el Norvedje. Li **norvedjin** a deus ortografeyes rifondowes. Çk' i est ene piceure.

## Famile
Li **norvedjin** c' est on lingaedje tîxhon-cåzant bijhrece come li suwedwès u co l' daenwès. C' est eto on lingaedje del Scandinaveye coûtchantrece.

## Lingaedje

### Croejhete
Croejhete e norvedjin

### Motlî
Li **norvedjin** a bråmint d' mots k' ershonnut avou les cis d' ôtes lingaedjes. Avou ça, k' i gn a des mots inglès k' ont passé ddins&nbsp;: «*&nbsp;paye&nbsp;*» (di « *pay&nbsp;*») al plaece di «*&nbsp;betale&nbsp;*» u co «*&nbsp;limitere&nbsp;*» (di «*&nbsp;limit&nbsp;*») al plaece di «*&nbsp;begrense&nbsp;*». Totfeye, gn a totplin d' mots inglès eyet norvedjins k' ont l' minme raecene, dj' ô bén li Norwès&nbsp;:




## Varyistés

### Ortografeyes rfondowes
* Bokmål : «**&nbsp;bokmål&nbsp;**» vout dire, li lingaedjes des lives. Cisse rifondou est purade djondant do Daenwès, k' esteut li lingaedje scrît e Norvedje padvant. Ciste ortografeye ci est purade djondante des diyalekes cåzés å Levant del Norvedje. Dj' ô bén, åtou d' Ouchlou. 
* Nynorsk : li «**&nbsp;nynorsk&nbsp;**», ancyinnmint lomé, **landsmål**, vout dire platezak, li «**&nbsp;**noû-norvedjin**&nbsp;**». Cisse-ci est purade djondante des diyalekes do Coûtchant del Norvedje, k' li principåle veye, c' est Bergue̊ne.

### Tåvlea
centré|852x852px

## Hårdêyes difoutrinnes
Sol lWikimedia, li **norvedjin**, veyånmint k' il a deus ortografeyes erconoxhowes, a onk Wikipedia, insi k' on Wiccionaire po tchaeke ortografeye :

### Bokmål
Wiccionaire e bokmål

Wikipedia e bokmål yet riksmål

### Nynorsk
Wiccionaire e bokmål

Wikipedia e bokmål yet riksmål

## Sourdants
Motî walon Soumillon d’ après Tchålerwè

Li **motî walon Soumillon d’ après Tchålerwè**, ki s' tite e francès, c' est «Dictionnaire
Wallon de Charleroi-Français et Français-Wallon de Charleroi», c' est on motî walon-francès eyet francès-walon sicrît pa Pol Soumillon.

## Istwere
Il aveut stî metou sol waibe Freelang e 2014, et rapontyî diski 2017.

E 2018, li diccionairî a tchoezi on tite po mete l' ovraedje dizo modêye pdf, al dimande do pordjet Wiccionaire walon.

## 
*Modêye eterovrante so Freelang 
*Modêye PDF
Jean Stamanne

**Jean Stamanne**, c' est on bouteu walon pol picård.

## Ovraedje
**Jean Stamanne** est l' askepieu d' on motî picård, purade on motî sol patwès d' Ate. Cisse motî a stî askepyî e 2007 ey il esteut metou å djoû disk' e 2014. Cisse motî a 60.738 mots dins les deus sinses d' rapontiaedje. Il åreut scrît cist ovraedje po kibati l' disparexhance di l' uzaedje d' èç patwès.

Il a scrît on live so s' viyaedje wice i vikeut cwand il esteut djonne.

## Referinces eyet sourdants
Anêyes 300

3inme sieke | **[[4inme sieke]]** | 5inme sieke



anêyes 280 | anêyes 290 | **anêyes 300** | anêyes 310 | anêyes 320



300 | 301 | 302 | 303 | 304 | 305 | 306 | 307 | 308 | 309


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
El Jeann'Elizabètt Schrapnèl Binde

**El Jeann'Elizabètt Schrapnèl Binde**, c' est ene binde di tchanteus e picård.

Il ont vudî ene sitroete plake, do no d' leu binde, avou rawete å tite: «eyé ieus ourchs foc à mitan adwits» (dins les anêyes 2000).

## Contnou del sitroete plake
Gn a deus viyès tchansons:
* El renant djwif (*El juif érant*)
* Påldene a-st acaté on djambot (*Poldine a acaté è djambot*)
Batterie faible (Albom, Damso)

**Batterie faible** ([WA] Batreye distcherdjeye), c' est l' prumî albom da Damso k' a vudî e 2016. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé pa Damso est foirt måhonteu ey i djåze sovint d' seke.

## Lisse des tchansons

# *Periscope*
# *Débrouillard*
# *Exutoire*
# *Quotidien de baisé*
# *Sombre*
# *QuedelaVie*
# *Graine de sablier*
# *Beautiful*
# *BruxellesVie*
# *Autotune*
# *Monde*

## Referinces eyet sourdants
Ipséité (Albom, Damso)

**Ipséité** ([WA] Ipseyité), c' est l' deujhinme album da Damso k' a vudî e 2017. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på Damso est foirt måhonteu ey i djåze sovint d' seke.

## Lisse des tchansons

# *A. Nwaar is The New Black*
# *B. #QuedusaalVie*
# *Γ. Mosaïque solitaire*
# *Δ. Dieu ne ment jamais*
# *E. Signaler*
# *Z. Kietu*
# *H. Gova*
# *Θ. Macarena*
# *I. Peur d'être père*
# *K. Kin la belle*
# *Λ. Lové*
# *M. Noob Saibot*
# *N. J Respect R*
# *Ξ. Une âme pour deux*

## Referinces eyet sourdants
Lithopédion (Albom, Damso)

**Lithopédion** ([WA] Litopedyion), c' est l' troejhinme album di Damso k' a vudî e 2018. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på Damso est foirt måhonteu ey i djåze sovint d' seke.

## Lisse des tchansons

# *Introduction* 
# *Festival de rêves*
# *Baltringue*
# *Julien*
# *Silence*
# *Feu de bois*
# *Même issue*
# *Smog*
# *60 Années*
# *Aux paradis*
# *Dix leurres*
# *NMI*
# *Perplexe*
# *Tard la night*
# *Noir meilleur*
# *William*
# *Ipséité*

## Referinces eyet sourdants
Edvard Grieg

**Edvard Grieg**, c' esteut on compôzeu ey on piyanisse norvedjin pindant l' dierinne troke do 19inme sieke. 

## Rilomêye
Li shuvante muzike est l' pus cnoxhowe da lu : *I Dovregubbens Hall* ([WA] Dins l' colidôr da Dovréguboen). Dovréguboen, c' est l' no e norvedjin då rwè då mont. Li deujhinme tchanson l' pus cnoxhowe, c' est *Forspill: Morgenstemning* ([WA] Antchou : oumeur då matén).

## Referinces eyet sourdants
Le Matin (gazete)

**Le Matin** (l' åmatén), c' esteut ene gazete socialisse bedje eyet francès-cåzante. 

## Istwere
Elle aveut askepyî, e moes d' måss 1998, avou l' rashonnaedje di troes gazetes socialisses : 
* *[[Le Journal de Charleroi (gazete)|Le Journal de Charleroi]]*
* *[[Le Peuple (gazete)|Le Peuple]]* (ki s' no a stî rprindou pal gazete da Mischaël Modrikamen, mins sins l' ideyolodjeye socialisse), eyet
* *[[La Wallonie (gazete)|La Wallonie]]*. 

Cisse gazete la a disparexhou li 14 d' avri 2001 (djoû d' ès dierin limero).
QALF (Albom, Damso)

**QALF** est l' cwåtrinme album da Damso k' a vudî e 2020. 

## Lisse des tchansons

### Oridjinå albom

# MEVTR
# LIFE LIFE
# DEUX TOILES DE MER
# SENTIMENTAL
# THEVIE RADIO (Interlude)
# BXL ZOO
# COEUR EN MIETTES
# POUR L'ARGENT
# BPM
# D'JA ROULÉ
# 911
# FAIS ÇA BIEN
# ROSE MARTHE'S LOVE
# 8HORIZONTAL
# INTRO

### Sgonde varyisté

# O. OG
# Π. VANTABLACK
# P. DOSE
# Σ. MOROSE
# T. CHIALER
# Y. 2 DIAMANTS
# Φ. THEVIE RADIO
# X. ZWAAR
# Ψ. PASSION
# Ω. VIVRE UN PEU
# YOUVOI
# MEVTR
# LIFE LIFE
# DEUX TOILES DE MER
# SENTIMENTAL
# THEVIE RADIO (Interlude)
# BXL ZOO
# COEUR EN MIETTES
# POUR L'ARGENT
# BPM
# D'JA ROULÉ
# 911
# FAIS ÇA BIEN
# ROSE MARTHE'S LOVE
# INTRO

## Referinces eyet sourdants
Tipik

vignette|El logo.
**Tipik**, kécfeye avou l' ortografeye,**Tip!k**, c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del RTBF. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li 7 di setimbe 2020, avou l' ribanaedje di La Deux, ancyinne deujhinme tchinne di tévé del RTBF, eyet Pure FM, ene ancyinne tchinne di radio.

## Emissions
Les emissions so les spoirts&nbsp;: 

* *Le Grand Cactus&nbsp;*: emission ki rwaite les noveles politikes eyet mediatikes. C' est coprezinté pa Jérôme de Warzée eyet Adrien Devyver. Amon les comikes ki djouwnut dins les sinnes, i gn a James Deano eyet Kody.
* *La Tribune&nbsp;*: emission ki s' passe sovint les dilons, ewou k' on cåze do fotbale bedje.

Les fouytons*&nbsp;*:

* *The Simpsons**&nbsp;*:  Dins les anêyes 2000, ci fouyton ci esteut stramé a Club RTL.

## Sourdants
Amagnî halal

[vignette|Ene botchreye halale, a [Londe.]]
L' **amagnî halal**, c' est l' amagnî otorijhî på islam.

## Piceures

### Divni halal
Li mot **halal** vout dire k' c' est otorijhî avou les lwès di l' islam. Po k' ene tchå soeye **halal**, i fåt k' ele soet aflaxheye come l' Alcoran li vout ey èn imam doet vni priyî.

### Cénk categoreyes

# واجب / فرض (fard/wajib) : Obligatwere
# مستحب / *mandūb* (mustahabb/mandūb) : Plaivowe
# مباح (mubah) / *halāl* (mubah/halal) : Legåle
# مكروه (makrou) : Disconsieye
# حرام (haram) : Disfindowe

## Gastronomeye

### Amagnî
Li **tchå halale**, c' est est ene sôre di tchå k' les moslimîs eyet les moslimresses polnut mindjî, contråvmint al tchå haram ki pout nén esse mougnî dins l' islam. Come di djusse, les moslimîs n' polnut nén mougnî del tchå nén-halal, sorlon l' Alcoran.

### Abwesson
L' alcol est disfindou dins l' islam. La k' c' est Mawoumet k' i l' aveut clatchî. Dj' ô bén k' on n' endè pout nén boere u nd e siervi, si on-z est moslimî. La pocwè ki l' alcol n' est nén halal. Vola eto ki boere di l' alcol, ça dmeure ene violåcion gråve del chariya (no dné al lwè islamike).

## Referinces eyet sourdants
Vooruit

Li **Vooruit** ([WA] Djans-è), ancyinmint lomé : **Socialistische Partij Anders** ([WA] Pårti Socialisse ey Ôtes), u core li pus sovint, «&nbsp;**sp.a&nbsp;**»,  c' est on neyerlandès-cåzant pårti del Beldjike. 

## Impôrtance
Contråvmint å PS e Walonreye, li **Vooruit**  n' est nén l' prûmi pårti del Flande å livea des votaedjes. 

Il est rwaitî come on pårti d' cinte-gåtche, veyanmint ki disfind l' ideyolodjeye d' ene democraceye socialisse .

## Istwere

### Askepiance
Èç pårti ci s' aveut askepyî e 1945, cénk ans padri l' dismantchaedje do POB (Pårti des Ovrîs d' Beldjike). Cwand l' **pårti socialisse** aveut skepyî, il esteut so tote li Beldjike disca 1978, cwand ç' pårti la s' aveut kipårti e deus diferins pårtis. Onk po l' Beldjike francès-cåzante, eyet l' ôte po l' Beldjike neyerlandès-cåzante. E l' Walonreye, ès-n omonime, c' est l' Pårti Socialisse (*[FR] Parti Socialiste*). Dins l' pårteye tîxhon-cåzante do payîs, i gn a li Sozialistische Partei, k' est seulmint on frawén do ci del Nonne do payis.  

### Idintité
1978-1980 : Belgische Socialistische Partij ([WA] Pårti Socialisse Bedje)

1980-2001 : Socialistische Partij ([WA] Pårti Socialisse)
[vignette|Ancyin logo etur [2018 yet 2021.]]
2001-2020 : Socialistische Partij Anders ([WA] Pårti Socialisse ey Ôtes)

2021- : Vooruit ([WA] Djans-è)

## Rilomés mimbes

### Vicants

* John Crombez
* Conner Rousseau
* Johan Vande Lanotte
* Frank Vandenbroucke

### Revoye

* Karel Van Miert

## Referinces eyet sourdants
Anêyes 400

4inme sieke | **[[5inme sieke]]** | 6inme sieke



anêyes 380 | anêyes 390 | **anêyes 400** | anêyes 410 | anêyes 420



400 | 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
Anêyes 410

4inme sieke | **[[5inme sieke]]** | 6inme sieke



anêyes 390 | anêyes 400 | **anêyes 410** | anêyes 420 | anêyes 430



410 | 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
Anêyes 420

4inme sieke | **[[5inme sieke]]** | 6inme sieke



anêyes 400 | anêyes 410 | **anêyes 420** | anêyes 430 | anêyes 440



420 | 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
Anêyes 470

4inme sieke | **[[5inme sieke]]** | 6inme sieke



anêyes 450 | anêyes 460 | **anêyes 470** | anêyes 480 | anêyes 490



470 | 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
Open VLD

L' **Open VLD**, ubén d' ès veur no, ***Open Vlaamse Liberalen en Democraten*** ([WA] Liberås eyet Democrates Flaminds Avinés), c' est on pårti neyerlandès-cåzant d' Beldjike, lomé pus simpmint les « Liberås flaminds ». 

C' est nén l' pus impôrtant pårti flamind ni l' pus impôrtant pårti d' droete e l' Flande å livea des vôtaedjes, contråvmint å MR, e Walonreye. 

Il est rwaitî come on pårti d' droete, veyanmint ki disfind l' ideyolodjeye do liberalisse. Minme si le « **V** » di « **VLD** » vout dire « **Vlaamse** », èç pårti la est purade po ene Beldjike uneye. 

Li ***Partei für Freiheit und Fortschrit''t‎''', c' est l' lomaedje do minme pårti pol [[Kiminålté tîxhon-cåzante]]. 

== Istwere ==

=== Askepiance ===
L' '''Open VLD''', ki s' loméve davance, ***Partij voor de Vrijheid en Vooruitgang**', s' aveut disribané do PLP e 1971.

### Lomaedjes
* 1971-1992 : *Partij voor de Vrijheid en Voortuigang* ([WA] Pårti del Liberté eyet do Progrès) 
* 1992-2001 : *Vlaamse Liberalen en Democraten (*[WA] Liberås eyet Democrates Flaminds) 
* 2001-2026: *Open Vlaamse Liberalen en Democraten* ([WA] Liberås eyet Democrates Flaminds Avinés)  

## Rilomêyès djins

### Vicants
* Philippe De Backer
* Maggie De Block
* Alexander De Croo
* Fréderic De Gucht
* Egbert Lachaert
* Guy Verhofstadt

### Revoyes
* Willy De Clercq
* Frans Grootjans

## Referinces eyet sourdants
Copixhe

Ene **copixhe** u ene **frumijhe**, c' est èn inseke sociå.

End a trinte-shijh meye sôres.

## Motlî
Les grossès «måjhons» dins les bwès d' sapén si lomnut des **copixhîs**.

Les ptits hopeas d' tere des copixhes k' on leu ni e l' tere, c' est des **frumijhîs**.

Li mere copixhe et les måyes, e «voyaedje di noice» si deynut «volantès copixhes».

## Sôres
* rodje copixhe (pitite, foirt corante)
* copixhe-marixhå (grosse, dins les bwès)

## Imådje essegnrece
Li copixhe est sovint discrîte come l' essegne del sipårgnance. Metans dins l' fåve Lafontinne «Li copixhe et l' cok d' awousse».
El mariaedje del feye Beulemance (teyåte)

thumb|Coviete del prumire edicion, di 1910. Dessinaedje da Philippe Swyncop
**El mariaedje del feye Beulemance**, ki s' vraiy tite, c' est «***Le Mariage de Mlle Beulemans***», c' est ene pîce di teyåte sicrîte pa Fernand Wicheler eyet Frantz Fonson.

C' est ene pîce di troes akes, creyeye å teyåte di l'Olimpia d' Brussele li 18 di måss 1910.

## Racourti
thumb|Dessén des djouweus d' role a Paris. Dessinaedje da Jean Lorac
Come di djusse, li sinne si passe a Brussele.

Souzane Beulemans, c' est l' båshele d' on ritche bresseu. Elle est acoirdêye a Serafin Meulemeester, li fi d' èn ôte bresseu concurint, mins c' est purade on mariaedje di cwårs.

Mins gn a des xhames e l' roye: n a-st èn ôte marieu dins l' djeu d' beyes: Albert Delpierre, on djonne Paridjot ki fwait on stadje al bressene Beulemans, et k' est roed bleu sot del crapåde.

Kî çki wangnrè l' mwin del feye (et l' eritance del bressene) ?

## Rilomêye
Li pîce a stî rdjouwêye a Paris nén ddja deus moes pus tård.

Li lingaedje del pîce, c' est do francès d' Brussele, avou des ratourneures di tîxhwès braibançon. 

Ci côp la, par après, on a lomé ci piceure lingaedjrece la, li «francès Beulemans».

## Ratournaedje e walon
Li ratournaedje Auguste Carton, ki l' mwaisse tite, c' est ***L'mariatche delle fie Beulemance***, a yeu on franc succès cwand i fourit djouwé å Teyåte des Varyistés a Tchålerwè e 1912.

## Sourdants
Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)

thumb
**Cénk (prumirès) letes d' apoisse e walon**, c' est on live ki s' vraiy tite, e francès, c' est «''Les deux épitres de Saint Paul aux Corinthiens; L'épitre de Saint Paul à Philémon; Les deux épitres de Saint Pierre traduites en wallon».

Il a stî eplaidî pa Jean Hamblenne e 2020.

ISBN 978-2-87594-043-8

## Cotoû d' l' eplaidaedje
C’ est on novea boket do pordjet Jean Hamblenne di ratourner pår li Novea Testamint e walon, pordjet k' a stî ahivé e 2016. L' ouve etire serè-st editêye so papî e 2022.

## Contnou
Li prumire lete da sint På ås djins d’ Corinte a stî rmetowe e walon pa Maurice Debaty. L’ accint est l’ ci d’ après Djeve, et l’ ortografeye est l’ cene do scrijheu. 

Li deujhinme lete sint På ås minmes Corintîs a stî ratournêye e rfondou walon pa Lucyin Mahin. 

C’ est l’ eplaideu lu-minme, Jean Hamblenne, dabôrd, k’ a tradût li lete sint På a Filemon eyet l’ tecse, e Feller-Léonard, a stî raloukî pa Anne-Marie François. 
 
Désiré Malet sene les deus translataedjes des letes sint Pire (Prumire lete sint Pire et deujhinme lete sint Pire), sicrîts «e namurwès al såce d’ après Rotchfoirt avou ene piceye di rfondou.»

## 
* Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)

## Sourdant
Deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin (livret)

**Deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin**, c' est on livret avou deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin, eplaidî pa Jean Hamblenne e 2020.

## Contnou
* Adrovaedje e francès: p. 5
* Cours moudris (Coeûrs moudris): pp. 7-23
* L' ome (L'ome): pp. 24-45.
Charles Letellier

**Charles Letellier**, di s' plin no, **Charles-Constant Letellier**, c' esteut on scrijheu e picård.

Il a skepyî a Ate li 18 d' avri 1807 ey a morou a Biernissåt li 30 d' avri 1870

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye Piron.

Di s' mestî, il esteut curé.

## Ouve e picård
C' est lu l' prumî ratourneu des fåves di Lafontinne divins tote li Walonreye. Ele fourît-st eplaideyes dins s' live: «*Essais de littérature montoise*» (1843).

C' est dandjreus a cåze di ç' live la ki les scrijheus d' après Lidje, ey aprume Tchåle Dovevî, on curé come lu, a s' enonder a fé l' minme bouye e walon.

Astok des fåves, dins l' minme live, gn a eto ene pîce di teyåte, «El mariaedje del feye Chôze».
Imådjî

thumb|left|èn imådjî e walon (5 modêyes coinreces)
Èn **imådjî**, c' est on live d' aprindaedje avou des imådjes ki mostrèt des mots simpes (sovint les prumîs k'on aprind e-n on metou lingaedje.

## Imådjîs e walon
Mes meye prumîs mots (6 modêyes coinreces)
Marie-Claire Buchholz

100px|left|thumb
**Marie-Claire Buchholz**, c' est ene sicrijheuse ey ene bouteuse pol walon, do payis d' Måmdiy.

## Ouve e walon
[thumb|ki prezinte les "Cactaedjes" al [fiesse ås lingaedjes walons 2019]]
Elle est mimbe do Rweyå Club walon, et mwaisse sicrijheuse al Pitite gazete di Måmdiy.

Come bouteuse, elle a emantchî ene copinreye, lomêye «Les cactaedjes di Måmdiy», k' a stî prumêye al fiesse ås lingaedjes walons 2019.

E 2020, ele rexha avou troes ôtes mimbes do Club walon, li modêye måmdiyinne des meye prumîs mots.

Elle a aidî, avou Jacky Lodomez al modêye måmdiyinne del fåve del bijhe et do slo po l' djåzant atlasse.
Co n’ rawète (plake di muzike)

thumb
**Co ene rawete** (scrît oridjinålmint e sistinme Feller «*Co n’  rawète*»), c' est ene sitroete plake da Julos Beaucarne, eplaidi e 2007.

## Contnou
Tites des tchansons (inte åtchetes, el mwaisse ortografeye)

# Co ene rawete (*Co n' rawete*)
# El ronfleu (*El Ronfeleu*)
# Les bastixheus d' catedråles (*Les baticheux d'cathedrales*)
# Li braibançone walone (*La brabanconne wallonne*)
# Ça n' va nén, èm colåd ? (*Ca n'va ni em' colau*) (monologue)
# Li vî batea (*Li vi batia*) (cåzaedje da Arthur Masson)
# Èn an d' pus (*Un an d'pu*)
# I våt meyeu s' betchî k' ès capougnî (*Y vaut meyeu s'betchî qu'es'capougny*)
# Båshele co pus bele (*Bauchelle co pu belle*)
# Les leus ont des tiesses di bedot (Les leus ont des tiesses de bedot)
# *Aujourd'hui vous avez un an de plus* (e francès)
# Soye, soye soyete (*Souye souye souyette*)
# El coirbå eyet li rnåd (*L'cwerbau eiet le r'nau*) (arimé da Leyon Bernus)
# Dji tchante po tertos (*Du tchante pou ttestous*) (cåzaedje da Ernest Haucotte)
# Mi, mes solés (*Mi mes solés*)
# Ele mi l' aveut todi prometou (*Elle me l'avait toudis promis*)
# *Le wallon, latin venu a pied du fond des âges* (e francès)
# Muzike del braibançone walone

## Referinces eyet sourdants
Auguste Carton

**Auguste Carton**, c' esteut on scrijheu e walon (mins i n' a scrît k' ene pîce di teyåte e walon).

Il a skepyî a Mårciene li 4 di måss 1872, et mori a Tchålerwè e moes d' djanvî 1924.

Di s' mestî, il esteut cåzaedjisse, djouweu d' teyåte pu adon directeur di teyåte.

## Biyografeye
I djouwéve todi on role comike, veyanmint s' pwès (130 a 140 kilos).

Il a stî directeur do "Teyåte des varyistés" d' Tchålerwè, pu d' l' Eden-Teyåte. C' est la k' il ovréve a l' intrêye del guere di 14.

## Ouve e walon
Si seule sicrijhaedje e walon kinoxhou, c' est «L'mariatche delle fie Beulemance» e 1912, on redjårbaedje del rilomêye pîce do minme no e «francès Beulemans».

## Ouve e francès
E 1916, il a scrît ene pîce di teyåte e francès : «Le petit belge»

## Sourdants
Li coibjhî et l' bankî (fåve)

thumb
thumb
**Li coibjhî et l' bankî** (eto: **li savtî et l' bankî**, **L' Arpagon eyet l' savtî**), c' est ene rilomêye fåve Lafontinne.

## Sudjet
C' est on coibjhî k' a si ovroe dilé l' måjhon d' on bankî.

Li coibjhî est todi gaiy; i tchante e-n ovrant tote li djournêye.

Li bankî si fwait tofer do mwais sonk po n' nén piede ses liårds, ey esse djalot do coibjhî.

On bea djoû, i l' houke e s' måjhone. Li coibjhî s' plind ki les curés vnèt tofer dimander l' åmone po fiesti on sint u l' ôte. 

Li bankî li rsaetche di spexheur tot lyi dnant on gros niyåd.

Mins ç' côp la, la nosse coibjhî ki n' fwait pupont d' bén pask' il a sogne l' on n' lyi vegne haper s' maczåd. Tantea k' el va repoirter å bankî.

## Moråle
Schoûtans l' moråle, sicrîte pa Leyon Bernus:
:*Stitchîz vos bén tertos dins l’ tiesse
:*Ki l’ contintmint passe el ritchesse.

## 
(so Wikisourd)
* Mwaisse modêye Kirsch
* Modêye Kirsch e rfondou
* Mwaisse modêye Bernus
* modêye Bernus rimetowe e Feller
* modêye Bernus e rfondou

## Sourdants
Plaid Cymru

Li **Plaid Cymru** e walès, u core **Party of Wales** e-n inglès ([WA] Pårti d' Wale), c' est on pårti politike di Wale. C' est on pårti k' est rwaitî come on cinte, oubén cinte-gåtche, veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye d' ene democraceye socialisse. Cisse pårti disfind eto li dislaxhaedje galwès conte li Rweyåme-Uni. 

## Rilomés djins

### Vicant
* Adam Price

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
LibreOffice Calc

**LibreOffice Calc**, c' est l' tåvleu do LibreOffice. 

## Fotografeye

Imådje:LibreOffice Calc icon 3.3.1 48 px.svg|Li logo e 2011.
Imådje:LibreOffice 7.5 Calc Icon.svg|Li logo e 2023.
Imådje:LibreOffice Calc — setimbe 2020.jpg|Såye do tavleu å moes d' setimbe 2020.


## Hårdêye difoûtrinne
Pådje d' aidance po LibreOffice Calc sicrîte e francès.

## Referinces eyet sourdants
Maxime Prévot

**Maxime Prévot**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant. Il a stî prezidint des Egadjîs, d' ès-n' askepiance disk' å 13 d' avri 2025.

## Referinces eyet sourdants
Hendrik Marsman

thumb|Foto d' lu.
**Hendrik Marsman**, c' est on scrijheu e neyerlandès, di nåcionålité neyerlandesse.

Il a skepyî li 30 di setimbe 1899 ey a morou el Mantche li 21 di djun 1940 (touwé tins del guere di 40).

## Onk di ses bokets
:*Denkend aan Holland,*
::Tot sondjant a l' Holande
:*Zie ik brede rivieren*
::Dji voe des lådjès aiwes
:*Traag, door oneindig laagland gaan;*
::K' endè vont tot doûçmint, avå on plat payis ki n' a pont d' fén;
:*Rijen ondenkbaar*
::Et des nouzomès rîlêyes 
:*Ijle populieren*
:: Di longous plopes
:*Als hoge pluimen*
::Ki, come des hôtès plomes
:*Aan de einder staan.*
::Si stampèt sol roye do cir.
Govienmint De Croo I

(***[[Pårlumint federå del Beldjike (Institucion)|Pårlumint federå del Beldjike]]***) Govienmint Wilmès II | **[[Govienmint De Croo I]]** | Govienmint De Wever I
[vignette|Li '''govienmint De Croo I''' erprezinte 87 des 150 sidjes del [Tchambe des Erprezintants. Çou ki fwait 58%.]]
Li **govienmint De Croo I**, c' est l' govienmint bedje k' a-st ataké li 1î d' octôbe 2020, tins del parminêye 2020-2021. Li fôrmåcion do govienmint shût les vôtaedjes federås di 2019.

Li tchîf d' èç govienmint la, c' est Alexander De Croo (Open VLD).

## Mimbes

### Pårtis politikes
Les **pårtis politikes do govienmint De Croo** vegnnut del troke Vivaldi, eto lomêye troke måve-vete eyet l' CD&V :
* Christen-Democratisch & Vlaams.
* Ecolo.
* Groen.
* Mouvmint Rfômrece.
* Open VLD.
* Pårti Socialisse.
* Socialistische Partij Anders, k' a divnou Vooruit.

### Compôzicion
#### Govienmint



#### Mimbes foû govienmint




## Referinces eyet sourdants
Tchanson patriyotike namurwesse tote novele (vî scrijhaedje)

Li **Tchanson patriyotike namurwesse tote novele**, c' est ene viye tchanson e walon do tins des Bas Payis otrichyins.

On pinse k' elle a stî scrîte pa l' abé Grisar.

Elle est limeroté come tecse **62** dins l' invintaire Piron.

## Incipite
*on pou d'visé to-fou des deins*

## 
Modêye rifondowe
Klara

**Klara** est ene tchinne di radio djenerålisse bedje eyet neyerlandès-cåzante del VRT. Elle aveut stî askepyî padvant 1997. Cisse radio djouwe li pus sovint del muzike classike come Musiq3 del RTBF.

## Idintité

* ?-1997 : BRT 3
* 1997-2000 : Radio 3
* 2000-Asteure : Klara
Ene drole di tchanson (vî scrijhaedje)

**Ene drole di tchanson** (*one drole di tchanson*), c' est ene tchanson k' on pinse sicrîte pa Nicolas-Joseph Grisar e 1787.

Elle est rindjeye å limero **63** dins l' Invintaire Piron.

## Incipite
*bon jou, bons per de l' patrie*.

## Contnou
Come les ôtes tchansons do minme oteur, elle atake li politike da Djôzef II.

Gn aveut on rvazî foirt conoxhou des djins:
:*Mayane Baridau
:*Disfind bén t’ cacåd.

## Sourdant
Cwè, vla ddja nos volontaires (vî scrijhaedje)

**Cwè, vla ddja nos volontaires** (*qwè, v’la dèdja nos volontaîres*), c' est ene tchanson di cénk estrofes k' on pinse sicrîte pa Nicolas-Joseph Grisar e 1790.

Elle est rindjeye å limero **97** dins l' Invintaire Piron.

## Incipite
*Quoi, v'la deja nos volontaires*.

## Contnou
Li tchanson xhene les volontaires namurwès då coronel Feyder, evoyîs po sotni l' revintreye braibançone k' avént levé l’ guete e l’ plaece di s’ bate conte des Otrichyins.

## Sourdants
Les deus bådets (fåve)

thumb
thumb
thumb
**Les deus bådets** u **les deus moulets**, c' est ene rilomêye fåve Lafontinne.

## Sudjet
Dins l' modêye Bayeu, c' est deus bådets endè vont, onk dirî l' ôte, onk tcherdjî d' såvlon, l' ôte di spondjes. 

Li ci ki n' a waire di tchedje (les ledjirès spondjes) fwait di s' gueuye.

Arive k' i doevnut passer ene aiwe, djusse a ene plaece k' i gn a ene gofe. 

Li bådet k' a l' såvlon, trop pezant, s' efondere dins l' lét del rivire. Mins l' såvlon s' dismantche dins l' aiwe, et i rdivént pus ledjir, et trevåtchî åjheymint.

Tot l' contråve pol ci k' a les spondjes. Cwand il arive dins l' gofe, ele si rimplixhnut d' aiwe et i dvént pezant ki l' diåle, tantea k' il î dmeure.

Li modêye Leyon Bernus riprind li spoûle då Djhan d' Lafontinne, avou onk des ågnes k' a do såvlon, l' ôte di l' ôr. 

Li passaedje di l' aiwe est replaecî pa on ratindaedje, la k' deus bandiys vont-st ataker l' åze avou les ôrreyes, et co lyi rtaener l' cur divant del leyî la.

## Moråle
Schoûtans l' moråle, sicrîte pa Leyon Bernus:
:*C' est k' el ci ki tchait d' hôt,
:*— C' est todi — s' fwait bråmint pus må.

## 
(so Wikisourd)
* Mwaisse modêye Bernus
* modêye Bernus e rfondou

## Sourdants
Scrijha ē

Li **scrijha ē** (lete e avou båre-macron), c' est on scrijha di sacwants lives di walon scrît e Feller ricandjî, et eto on sene del fonetike.

## E walon
Il est prins po rinde li son ê rinflé dins les scrijhaedjes da Jean-Jacques Gaziaux.

## E l' fonetike
E l' fonetike, i reprezinte on long E drovou, motoit li son ê ordinaire, mins ci-ci est purade noté /ɛː/ e l' AFE.
René Dehez

**René Dehez** a skepyî li 23 d' måss 1927. Il a morou diviè l' moes d' fevrî 1996.

C' esteut on scrijheu e walon ey on bouteu po ç' lingaedje la å Rweyå Club walon d' Måmdiy.

## Ouve e walon
On l' kinoxhe aprume come ratourneu des fåves Lafontinne. 

A-st eplaidî ene ramexhnêye di ses redjårbaedjes e 1985 dizo l' tite «Les fåves do fré Tiedôr».

## 
*
Wålant tchén

thumb
On **wålant tchén** u **renant tchén** u **wågue tchén**, c' est on tchén ki n' a nou mwaisse et ki court avå les voyes.

I sont disfindous dins mo des payis.

## Dandjî des wålants tchéns
I polnut s' rabindler ey ataker des biesses di cinse (aprume les bedots). I polèt ossu ataker des djins. Adon, i ratrapèt les dujhance des leus po porshuve li proye pa padrî et so les costés pu lyi vorer dins les pates.

I plèt ossu ataker des djins, et cåzer des laidès hagneures.

C' est l' batchrê do virûsse do må d' araedje dins sacwants payis e diswalpance.


Rabies in a calve - bellowing.jpg|Åmea avou l' må d' araedje, pa hagneure d' on wålant tchén
Hagneures tchéns coxhe fesse Dj2.jpg|hagneure d' ene binde di wålants tchéns


## Bons costé des wålants tchéns
thumb|wålants tchéns al rinetiåjhe d' ene curêye di grosse biesse
Dins les payis la k' gn a pont d' clos d' ramassaedje des curêye, c' est zels ki magnèt totes les tchås des biesses crevêyes leyeyes sol boird des voyes, et espaitchî l' epufkinaedje do cotoû.

I rnetièt l' curêye si bén k' i n' dimeure ki les oxheas, ki polèt co esse ramassés po fé del poude d' oxhea (on l' rimeteut didins les alimints po les biesses, come sourd di calciom et d' fosfôre, divant l' minêye des sotès vatches.

## Lûte disconte les wålants tchéns
### E l' Walonreye
thumb|wålants tchéns dins ene viyete (pôrént esse distrûts åjheymint pa amoirçaedje)
El Walonreye, gn a po dire pupont d' wålant tchén. Copurade dispu l' minêye di raedje des anêyes 1970, la k' tchaeke tchén diveut aveur ene medaye. Adonpwis, ça a stî ene tchike electronike metowe e l' oraye (anêyes 2000). Cwand on tchén si saiwe d' emon ses mwaisses, et trinner avå les voyes, li comene l' apice, et l' mete dins on tchini del Soce di waerantixhaedje des biesses, la k' i pout rtrover on novea mwaisse.

Dins les payis do tîce-monde, li touwaedje des wålants tchéns n' est nén åjhey. Les moyéns eployîs (amoices al sitricnene, touwaedje å fizik) sont riskeus les djins ki sont dins l' cotoû.

Avou ça ki, dins les campagnes, i pout gn awè des tchéns d' prôpietaires, vaccinés comifåt, mins nén elaxhîs, ki s' maxhèt a ene binde di wålants tchéns, ey esse apicîs et distrûts, çou ki pout fwait do herleme sociå.

Lanawaire, les soces di waerantixhaedje des biesses ont fwait do rabôriom disconte li touwaedje des wålants tchéns. Les rantoeles di soçnaedje, tot spårdant des videyos mostrant li touwaedje di lexhes avou des djonnes, a rafoirci leu mouvmint.

Tantea k' i gn a des payis k' ont disfindou li touwaejde des wålans tchéns.

L' apiçaedje, pu l' amedaedje des gos (tchéns måyes), ki sont rlåtchîs et wårdèt leu teritwere pôreut fé baxhî li nombe di wålants tchéns, mins mayuri s' i gn è vénreut nén des måyes nén côpés dins les tchintreyes ki s' fwaiynut cwand les lexhes sont-st al tchôde.

Li rsaetchaedje des ovreces ås lexhes sereut pus ovrûle, mins c' est ene grosse operåcion, målåjheye a fé so ene triclêye di biesses. 

## Sourdants
Verdjon (nûlêye)

thumb|ene vedje a môde di traitoe
On **verdjon** (sinsieuzmint, ene «*[[virga]]*»), c' est ene colone di plouve k' on voet dischinde d' ene nûlêye, mins ki n' arive nén a djonde tere.


Скопление нескольких воздушных торнодо.jpg|vedjes a môde di zigzonzesse
Rain cloud over Phoenix.jpg|veyowe d' areyoplane
La p’tit’ vatch’resse

thumb
**Li ptite vatchresse** (*La p’tit’ vatch’resse*), c' est ramexhnêye d' arimés da Louis Piron, k' a vudî e 1972.

Il est scrît dins ene ortografeye espontanêye.

## Contnou
Gn a ladvins cénk longs arimés:

**Nosse viye måjhon**: traze estrofes di 4 zandrins, shuvou pa on vers di cwate pîs ki finit pa «nosse viye måjhon». Li spoûle kimince å moumint k' elle a stî basteye:
C' est t' pere ki l' a basti; ele poite co minme si no.
…et fini cwand i rpasse divant, adon k' elle a stî rvindowe:
:*Gn a, enute, des ôtes djins ashiowes divins l' grande plaece.</i></blockquote>

Li deujhinme long powinme, c' est li ci k' a dné s' tite al schôtlêye, mins ådvins, i s' lome *'Divant les djins**. Paski pocwè? Paski c' est li spoûle, ki dene les låmes ås ouys, d' ene pitite orfulene ki va come vatchresse, a set ans, dins ene cinse a [[Lontchamp-dlé-Bastogne|Lontchamp]].

Li troejhinme, c' est on [[diyaloke]] bén toirtchî mins mo tecnike, inte deus [[cinsî]]s. C' est come ça ki l' powezeye si lome: **«Les deus cinsîs»**.*

Li cwatrinme, c' est «**Divant l' dicåce**»: les apresses, do mårdi å semdi.

Tant k' å cénkinme, lomé «**Ja, ja ! Gutt ! Gutt'''», i trevént tins del guere di catoize.

## Pî-note
Lete yae (tifinar)

Li **lete tifinar yae** (ⴻ), c' est ene lete di l' alfabet tifinar. C' est l' shijhinme lete d' cist alfabet la, mins eto ès deujhinme voyale. Dins l' alfabet romin, li yae s' escrît « e ».

## Sourdants
Maurizio Micheli

**Maurizio Micheli**, c' est èn acteur di cinema et d' teyåte itålyin.

Il a skepyî li 3 d' fevrî 1947 a Livorno.

## Cårire

### Ricnoxhance
Il a djouwé pol televuzion ey e teyåte avou Benedicta Boccoli, Sabrina Ferilli et Tullio Solenghi.

### Decoråcion

: Oficî di l' Orde då Mete del Republike itålyinne, sol propôzucion del prezidint del Republike, Rome, 1999.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje da sinne
* Maurizio Micheli ås IMDB

## References
Amezmiz

thumb
thumb
**Amezmiz** (e cmon amazir marokin, ****, amᵊẓmiẓ ), c' est ene pitite veye do Marok, metowe sol pîmont do Grand Atlasse.

## Djeyografeye
Come les sfwaitès veyes des pîmonts bijhreces do Grand Atlasse (come Demnate), elle est pårteye e diferins coulots, avou inte di zels, des parfondès vås. Mins lanawaire, minme dins ces-ci, on-z a cmincî a basti, tantea ki les coulots n' sont pus si schåyîs k' divinltins.

## Istwere
Do tins del mambornance francesse, li payis esteut miné på cayid des Guendafa, k' aveut s' måjhone dins onk des coulots do viyaedje. Si otorité aléve lon et lådje, des cresses do Grand Atlasse disk’ a l' plinne di l' Ouwed Enfis, djondant l' payis d' Taroudinne. Di l' ôte des costés, i rescontréve les teres dizo minance do Glawi d' Marakech.

Les Francès vont wårder ci stindêye la avou les minmès limotches, et ndè fé on «ceke di controle civil». Il î contént les dmorants pa tribu: 10.000 Goundafas (e tachelheyt , agondaf), 30.000 Guedmiwas (, gedmiwa) et 6000 Ouzguitas (, ozgita).

L' an 2023, Amezmiz fourit l' miermitan d' on hosmint d' tere ki fjha dipus d' 600 moirts.

## Peuplåcion
Diviè 1950, gn aveut 2600 djins, inte di zels 40 Uropeyins et 675 djwifs, ki dmorént dins leu mella.  

Ces-ci ont cwité tertos eshonne, dins des otocårs po ndaler e-n Israyel al fén des anêyes 1950.

Ci côp la, e rcinsmint d' 2014, gn aveut 21 445 dimorants.

## Lingaedje do payis
C' est l' tachelheyt, k' î est todi bén vicant.

 Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea) avou l' accint di s' payis la (sol Djåzant atlasse)

## Sourdants et pî-notes
Emmanuel André

**Emmanuel André**, c' est on sincieus bedje, il s' est fé kinoxhou pindant l' cominçmint del pårminêye do cronivirûsse-19. 
## Cårire
**Emmanuel André**, c' est on ricwereu sol microbiyolodjeye a l' UZ Leuven. 

Il aveut aidî l' govienmint bedje pol disrecloymint eyet l' askepiance d' on sistinme di testigne eyet di tracigne.
Gote d'Èwe (sitroete plake)

thumb|500px
**Gote d' aiwe** (*Gote d'Èwe*), c' est ene sitroete plake des Crapådes k' a rexhou li 18 di setimbe 2020.

## Contnou
* Sol voye di Mwinni (cåzaedje da Émile Hesbois)
* Mi såvadje Årdene (cåzaedje da Nicolas Trokart)
* Gote d' aiwe (cåzaedje da A. Hastir & J.P. Nossent)
* Måleurs d' ene feme marieye (nén cnoxhou scrijheu, payis d' Felene et Arniye
* Les caytresses (nén cnoxhou scrijheu, cråmignon)
* Nannina (hosseuse)
* *La Wamme* (tchanson e francès)
* Fwai nannan (hosseuse e picård)
* *A l' Escouvion* (e picård)
* Harbouya (cråmignon)
* *Il est tans d' dormi* (hosseuse e picård borén)
* Tins d' eraler

## Prezintaedje
Cwate vwès d' femes wespiyantes. Des polifoneyes tiptapêyes å pair do pôce. Des clapants bataedjes sol tåve avou des baguetes, des coxhetes u des stipes.

Po leu deujhinme albom, les Crapådes s' ont metou avou Max Charue percussionnisse. Eshonne, i brokèt a djonds pîs dins les complintes et les viyès paskeyes del Walonreye. 

Leus arindjmints sont-st atuzlés et eprontés pacô a l' muzike baroke, pacô à l' muzike modiene. 

Les stîles si cotoirdèt et s' macsder a môde d' on Björk ou d' on Arvo Pärk. Et si rén n' est leyi a l' avire, c' est ki l' ådjeu est nouzome: rapontyî a môde do djoû d' ouy les uzances muzicåles ki, so deus djermêyes di djins — a schipe — ont bén manké di tchaire foû des sovnances.

## 
*  Schoûtez et atchter lweyålmint li muzike, tchanson pa tchanson
*  Ôte waibe avou des bokets des tchansons ey ene videyo
* so Wikisourd
** Corwaitaedje del plake (pa Lucyin Mahin, riprins dins l'  96, ivier 2020-2021)
** Cåzaedje do deujhinme boket

## Sourdant
Mwinni et Mayni (discramiaedje)

Voyaedjes ki s' lomèt «Mwinni» u «Mayni»
* Li Mwinni
* Li Mwinni-Sint-Blåjhe
* Grand Mayni
* Li Mayni (Berimayni)
Kirguizistan

Li **Kirguizistan**, oudonbén li **Kirguiztan**, kécfeye lomé li **Kirguizeye**, d' ès veur no li **Republike kirguize** eto, est on payis d' Azeye ey ene ancyinne RSS.

## Referinces eyet sourdants
Nestor Lemaître

**Nestor Lemaître**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Courcele li 28 di decimbe 1899. Il a morou e 1979 a Djilî.

Di s' mestî, il a stî oficî del djindåmreye, pu eployî.

## Ouve e walon
Il a scrît dins totes les gazetes e walon; El Tchariguete, Les Cayés Walons, El Bourdon (pus d' 400 bokets), L' Arsouye, *Petit Carolo*, Al Tchandele.

Il a insi scrît des arimés, des tchansons, sovint so les etrevéns di ç' tins la.

I scrijheut eto des sketchs pol radio.

Ses mwaissès ouves:
* Po l' oneur (comedeye e 3 akes)
* Tournêye sol damaedje: live ki raconte li veye so l' cwåré des houyires (15 rondeas ey ene novele) (1942).
* E l' an 1999 (diviè 1939)

## Sourdants
Cawete d' apårtinance

Ene **cawete d' apårtinance** (arabe «دمير متصل», damîr mouttaçil), e l' arabe, c' est ene cawete, radjoutêye après on sustantif, ki rote come on prezintoe d' apårtinance e walon.

Ele sait ossu esse acawêye a ene divancete, ey adon, djouwer l' role des pronos d' djin tonikes e walon.

Acawêye a on viebe, ele replaece les pronos d' djin coplemint do walon.

## Egzimpes d' acawaedje a on no

## Egzimpes d' acawaedje a on viebe

## Egzimpes d' acawaedje a ene divancete
Vatchresse

Ene **vatchresse** u **vatchelresse**, c' est ene kimere ki tént des vatches. On **vatchî** u **vatchlî**, c' est èn ome ki fwait parey.

## Livea sociolinwistike des mots
Les mots «» et «» ont yeu aprume on sinse di «meskene u vårlet d' cinse ki va wårder les vatches ås tchamps».

Li mot a polou awè on rabaxhant sinse. Did la les ôtes alomåcions «» et «»
Li cinsî et ses efants (fåve)

thumb
**Li cinsî et ses efants**, c' est ene rilomêye fåve riscrîte e francès pa Jean de La Fontaine.

## 
Modêye Lamborelle (Feller) (so Wikisourd)

## Sourdant
Condrûses

Lès Condrûses (do latin *Condrusi*) èstinn on peûpe bèlje (saqwantes dijenut Cèles, d'ôtes dijenut co Tiwès) wou ç' qui l' contrêye aureut stî à nonne di Moûse, pa d'lé l' grand bwès d'Ârdène, è ç' qu'on lome asteûre li Condroz èt qui l' nom vinreut d' zèls. Nos lès conichans surtout dins lès scrîjadjes da Djule Cézâr "Li guêre dès Gaules", wou ç' qu' i cause di zèls come dès Tiwès (doubin Djèrmwins).
Orandjî

vignette|Èn orandjî avou ses fruts.
L' **orandjî**, c' est èn åbe ki vént dins les payis timperés tchôds et ki dene on bea frut, cobén lomé peme d' amour, et k' a dné s' no a ene orandje.

 *[[Citrus sinensis]]*


Oranges - whole-halved-segment.jpg|Ene peme d' amour complete sol hintche, ene mitan sol droete ey on boket ådzo.
BloodOrange.jpg|Ene peme d' amour avou di "sonk".
Orange juice (Unsplash).jpg|Ci frut ci s' mindje ey es boet eto.


## Sôres d' orandjîs
* mandarinî
* orandjî ås seurès orandjes (*Citrus aurantium*)

## Istwere do magnaedje des orandjes e l' Walonreye
Divinltins, e l' Walonreye, les efants riçuvént ene orandje al Sint-Nicolai.
Orandje (frut)

vignette
Ene **orandje** (eto ene **peme d' amour**), c' est l' frutaedje di l' orandjî, k' a ene orandje coleur. 


Oranges - whole-halved-segment.jpg|Ene **peme d' amour** complete sol hintche, ene mitan sol droete ey on boket ådzo.
BloodOrange.jpg|Ene peme d' amour avou di "sonk".
Orange juice (Unsplash).jpg|Ci frut ci s' mindje ey es boet eto.


## 
* mandarene
* seure orandje
Årmeneye

L' **Årmeneye**, eto lomé : **Republike d' Årmeneye** est on payis ey èn ancyin RSS el Nonne-Cocåze..

## Istwere
L' **Armeneye** d' ouy s' a dislaxhî di l' U.R.S.S., li 22 d' setimbe 1991. Dispu, ci payis ci est sovint e margaye avou onk d' ses vijhéns&nbsp;: l' Azerbayidjan. Çoula moenne télcôp al guere, come avou do Hôt Carabaxh, e 2023.

## Rilomés djins

* Charles Aznavour (on tchanteu francès ki vineut d' Årmeneye)

## Referinces eyet sourdants
Adjinçnance pol Comiece daegnrece

L' **Adjinçnance pol Comiece Daegnrece** u **A.C.D.**, e francès **O.M.C.**, e l' inglès **W.T.O.**, c' est ene institucion eternåcionåle ki saye di mete les dislaxhî payis d' acoird po vinde et atchter inte di zels sins mete trop d' ahotes (pa les taeyes di dwane).

## Sourdant