Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès

thumb|Prumî limero del rivuwe 
Les **Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Banbwès** (*Novèles dès Walons Scrîjeûs d'après l' BanBwès*), c' est ene gazete e walon k' a parexhou di 1982 a 2005 (l° 67-68), et ki rexheut tos les troes moes. 

## Mwaisses sicrijheus
Li mwaisse-eplaideu, å cmince, c' esteut Maurice Chapelle, pu ci fourit Georges Michel. Mins, po dire li veur, disk' e 2005, li gazete esteut bråmint fwaite pa Rodjî Viroux.

## Contnou
Dins li rvuwe "Noveles", gn a des scrijhaedjes classikes del soce des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. C' est bråmint des arimés. Mins c' est eto li prumire rivuwe k' eplaida toplin di prôze nén racontrece :
* Li prezintaedje d' on scrijheu e walon.
* Des plantches di biyolodjeye so les biesses et so les plantes, fwaites å cmince pa Maurice Chapelle, pu après pa Stéphanie Viroux.
* Des ratournaedjes e walon des vîs papîs (procès d' macrales, di moudreus, evnd.). Metans l' Afwaire Calbalasse.
* Des lçons d' walon dinêyes e walon, fwaites pa Rodjî Viroux.

Gn a eto dins les "Noveles" :
* Des fåves.
* Des bindes d' imådjes.
* Des croejhlés mots.

## Politike d' eplaidaedje
Politicmint, les Noveles eplaidént sovint des tecses ki rclamént l' unité del Beldjike. Eto, il estént purade camaerådes avou les Flaminds, min sovint disconte des Francès.

## Lingaedje et ortografeye
Les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès sont scrîtes pår e walon. 

Gn aveut eto des rclames e walon.

## Sacwants scrijheus e walon prezintés dins les Noveles
* André Robe: l° 1 (1982)
* Robert Mathieu (1912): l° 2 (1982)
* Maria Dumont: l° 3 (1982)
* Maurice Chapelle: l° 4 (1982)
* Denise Delbart: l° 5 (1983)
* Joseph Paquet: l° 6 (1983)
* André Vanackere: l° 7 (1983)
* Philippe Maudoux: l° 8 (1983)
* Maurice Awoust: l° 9 (1984)
* Oscar Collet: l° 10 (1984)
* Gilbert Doquire: l° 12 (1984)
* Victor Mathieu: l° 16 (1985)
* Georges Michel: l° 21 (1994)
* Simone Gérard: l° 22 (1994)
* Délina Pirlot: l° 27 (1995)
* Roger Viroux: l° 59 (2003), ki ça a stî l' dierin.

## Sacwants foyous d' biyolodjeye prezintés dins les Noveles
### plantes
* påkî (bouxhon) (*[[Buxus sempervirens]]*) : l° 1 (1982)
* schite d' agaesse (*[[Cardamine pratense]]*) : l° 2 (1982)
* yebe di gueus (*[[Clematis vitalbis]]*) : l° 21 (1994)
* grande kixhåde (*[[Urtica dioica]]*) : l° 22 (1994)
* foumtere (*[[Fumaria officinalis]]*) : l° 27 (1995)

### biesses
* tirliri (*[[Sylvia eurruca]]*) : l° 1 (1982)
* coirbå (*[[Trypanocorax frugilegus]]*) : l° 2 (1982)
* costri : (*[[Carabus auratus]]*) : l° 4 (1982)
* sôtrale : (*[[Locusta viridissima]]*) : l° 4 (1982)
* moxhe : (*[[Echinomia]]*) : l° 5 (1983)
* biesse å Bon Diu : (*[[Coccinus]]*) : l° 5 (1983)
* rinåd (*[[Canis vulpes]]*) : l° 7 (1983)
* biesse di for (*[[Blatta]]*) : l° 21 (1994)
* tchawe-soris : l° 22 (1994)
* calande : l° 27 (1995)

## Ricetes
* potêye del cinsresse : l° 1 (1982)
* tåte å rvier : l° 2 (1982)
* tåte di spinåds : l° 4 (1982)
* pemes Louwisse : l° 7 (1983)
* djigue di tchivroû : l° 22 (1994)

## Linwe-ehåhaedje
### Ortografeye
I va ahiver ene sôre di scrijhaedje Feller bén da sinne.

Pol son K, i wåde li scrijha qu po les mots sourcants do latén, mins prind li scrijha k po les mots d' etimolodjeye tîxhone u greke, ey eo po replaecî li lete c cwand ele si prononce K:
:*koma*, *èsklamâcion*, *aksint*

Po les longs O, i scrît au pol franc long O (sovint rfondou avou l' betchfessî å) et ô pol rastrindou long O (sovint rfondou avou l' betchfessî ô).

### Croejhete
Li croejhete des bokets est raspepieye pa Rodjî Viroux, pår po:
* li plaeçaedje do prono coplemint divant l' aidant viebe
* li cogne di dmande del deujhinme djin sins prono sudjet
* l' acoird al 3inme djin singulî del frzlete aloyeye a on prono tonike des 5 prumires djins d' codjowaedje
:*Wice k' ele va don insi Maria / Avou s' paraplu et s' tchapea? / Alez, comint n' advinez nén / Vozôtes tertos k' *'est** si maléns?''
* li [[plaeçaedje di l' addjectif djondrece]] divant l' sustantif; cisse rîle la est aplikêye normåldimint po les addjectifs pår walons, minme s' i n' si rtrovnut waire divant, come «»:
:''Mi, dit-st i l' kénket sol djivå, / Dj' a loumé bén des ptits colåds; / Des **etirès** tåvlêyes d' efants<BR>Todi bén gaiys et wespiyants

:Mins, [[forcoridjanmint]] a môde des [[lingaedjes tîxhons]], eto po les addjectifs calkés do francès. Ces addjectifs la dimorèt normåldimint dirî l' sustantif.
:''Dji m' devowe po ç' cåze la et pol cene di nosse **walone*' langue.

=== Noûmots ===

Li rvuwe des "Noveles" a dné l' ocåzion a Rodjî Viroux di fé cnoxhe sacwants [[noûmot do walon|noûmots]] k' il aveut foirdjî u eployî pol prumî côp e scrît walon. 

Sacwants did zels vont dmorer bén vicants ey esse riprins e [[rfondou walon]].
* *sonante* ([[voyale]]) et *cossonante'' (cossoune)
* diftongue (po les trokes di deus sons, eyet nén d' deus letes come l' atuze francesse a ç' moumint la)
* gåtche accint (accint sol hintche)
* droet accint (accint sol droete)
* tchapea
* coma, pont-coma
* sene d' interogåcion (pont di dmande); sene d' esclamåcion (pont di sclameure) 
* Definixhant årtike
* sounante do nez (voyale naziåle)
* neyerlandès (l° 16, 1985)

## Sourdants