open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Li Tchestea (veye)

**Li Tchestea** (ubén **Li Noû Tchestea**, la-minme : *Lu Tchestê*, F.: *Neufchâteau*, gåmès *Lu Tchatî*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a divnou intité.

thumb|eglijhe Sint-Mitchî

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6840**
** Di 1969 a 1977: **6620**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 1**.
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Tchestrolès, Tchestrolesse; (F. *Cherstolais, aise*)
** Sipotaedje: les Gueuyes di vea (Gueuyes du vê)

## Djeyogrefeye
Raiwé del Viere (aiwe)

## Istwere
Li noû tchestea, k' a dné s' no al veye, fourit basti dins ls anêyes 1100 et des, pa on valet do Conte di Tchini.

Li Tchestea a divnou mwaisse veye des cwate arondixhmints do dipårtumint des Foresses dizo l'  redjime francès (1795-1815). Il n' a yeu on tribunå fok e 1800.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon et sol walon
* Jean-Baptiste Dasnoy î scrijha si «Dictionnaire wallon-français à l'usage des habitants de la province de Luxembourg et des contrées voisines» (1856).
* Jules Madan
* Raymond Mouzon
* Pierre Otjacques

### Gazetes et documintåcion e walon
* Li CIDWEL, cinte di racsegnes pol walon et l' gåmès e scole e l' province do Lussimbork, fourit ahivé pa Raymond Mouzon a pårti di 1975; il est wårdé asteure pa Guy Pierard.
* Sidje sociå del SNR «Li Rantoele» (di 1996 disk' å djoû d' ouy).

## Sourdants
André Dewelle

**André Dewelle**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Djodogne. 

I vna-st å monde li 27 di may 1921 et mori li 5 d' awousse 2008.

Il a stî relî dins les antolodjeyes do Payis d' Djodogne «Nos Campagnes» eyet «Vir voltî».

Di s' mestî, il esteut maçon.

## Ouve e walon
Il a fwait rexhe e 1997 «Come ene bresseye di fleurs», ene pactêye avou on live, ene plake lazer di tchanson, et on CD-ROM k' a stî onk des prumîs CD-ROM sol walon.

Il a bråmint scrît, eto, dins li rvuwe Li Såverdea. Come di djusse, il esteut mimbe del soce "Les Såverdeas d' après Djodogne".

Il a stî eto djouweu d' dramatike, tchanteu e walon, et acteur dins on fime walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li pådje da l' André Dewelle so l' Aberteke (e rfondou)
* On tecses da André Dewelle avou l' accint d' Djodogne, et si ratournaedje e francès
* Tecse di «dji so maçon» (p. 4, sicole di Bive do 26 d' octôbe 2021)
* thumb|left|Tchantadje di «dji so maçon»
Henry Delcourt

**Henry Delcourt** a skepyî e 1836 ey a morou e 1910. Il esteut spoté Zizike.

C' esteut on scrijheu e picård do payis d' Ate. Il a eplaidî ene ramexhnêye di ratourneures : "Les rimes-rames da Zizike Delcourt".
Dåssoû

**Dåssoû** (fr: *Daussoulx*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5020** (vî limero **5031**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 48**
* Etimolodjeye et vîs scrijhas: vey motî.

## Djeyografeye
candjisse di l' otovoye Brussele-Lussimbork et l' otovoye del Walonreye (Lidje-Tchålerwè). 

## Nos d' plaece di Dåssoû
* Al Bôrlote (so plaece *Bourlote*), 
* al Bressene; 
* al cinse di l' Abeye (so plaece: *l' Abîye*); 
* al Longue Roye; 
* å Trô do Leu (so plaece *trô dè Lë*). 

### Hamteas
* Al Grete do Tchet
* å Hazoe (so plaece: *Azwè*, e F. *<span lang=fr>Hazoir</span>*);
* Li Trî-ås-Més (e F. *Trieu-aux-Mines*); 
* ås Minires (so plaece: *aus Minêres*, e F. *Vieilles Minières*);
Almaxhe

**Almaxhe** (so plaece *Almache*, e francès *Halmache*) c' est l' no d' on rixhea do bassin d' Lesse, ki sourdêye sol pårteye Nôr di l' ancyin ptit ban d' Bayamont, poy londje les teréns d' Nayômé, passe å molén Djenon dvant d' ariver a Graide (co on molén), pu va so Poitchrece, après awè rascodou les aiwes ki vnèt d' Bive, passe å molén d' Herbwès, k' i fwait ossu tourner, tot come li pompe a aiwe ki fournit les batchs publiks di Poitchresse.

Adonpwis, l' Almaxhe passe a Djimbe et vey agoliner li Rancene et porshû djusk' å molén d' Dåvdisse, divant di rdjonde l' aiwe di Lesse on pô pus lon.

C' est è shujhant l' Almaxhe kel ligne di tram a polou rmonter del Fåmene a l' Årdene.
Wépion

**Wépion**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

Li no di ç' viyaedje vénreut k' i gn a d' ça des siekes et rasiekes, nos trovéns bråmint des rinåds avår la. Si bén k' on loméve ci plaece la li "tere ås rnåds", *Vulpilio* e latén, k' a divnou Wépion avou l' tins.

* Limero del posse: **5100** (vî limero **5150**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 93**

## Tuzance walone
I gn a ene rilavreye sociåle (po les djins k' ont waire di cwårs) k' est lomêye *« Li P'tite Buwéye »*.
Dåve

**Dåve** (la-minme *Dauve*, fr: *Dave*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5100** (vî limero **5158**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 94**

## Istwere
a yeu a vey avou l' Guere del Vatche (1275-1278). 

## Santé
ospitå sikiatrike.

## Tuzance walone
Nos d' voyes e walon

File:Dåve bati.jpg|avou l' mot walon «» scrît al viye môde
File:Dåve pî-sinte pré.jpg|avou l' mot «pî-sinte»
File:Dåve voye vevî.jpg|avou les mots ,  et
Djambe (veye)

**Djambe** (fr: *Jambes*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

thumb|Des muzicyins sol plaece del Walonreye, a Djambe

* Limero del posse: **5100** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na 76**

Djambe si trouve di l' ôte costé d' Mouze eneviè Nameur minme; c' est a Djambe ki s' trouve l' Elizete (måjhone del prezidince walone).

## Istwere
Djambe esteut payis d' Lidje, dismetant ki d' l' ôte costé d' Mouze (a Nameur, dabôrd) c' esteut l' Conteye di Nameur.

## Tuzance walone
L' Antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe (E Djambe avou les scrijheus) riprind toplin des scrijheus e walon k' ont skepyî ou k' ont dmoré a Djambe.
Erpint

**Erpint** (fr: *Erpent*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5101** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na 95**

## Economeye
C' est drola k' i gn a el laboratwere veterinåre del Province di Nameur.

## Tuzance walone
Ene radio, emetowe laddé, adjinçnêye ene emission rén k' e walon. Dispu l' moes d' måss 2025 li bouye so Radio Equinoxe est rprindowe pa Gérard Beaumont.
Malône

**Malône** (prononcî /malõn/, fr: *Malonne* /malɔn/, e flamind: *Maeslangen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur, e l' Province .

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5020**
** Di 1969 a 1977: **5730**
* Limero diyalectolodjike: **Na 92**
* Arondixhmint: Nameur

## Istwere
Totafwait cmince avou l’ moustire k’ a basti li Sint Biertune å 7inme sieke. Po cmincî e 1006, les moennes tinront do prince-eveke di Lidje, on côp po ls afwaires d’ eglijhes et on côp po les afwaires do monde; eyet les moennes s’ ont metou a fé messe e l’ hamtea, ewou gn aveut des djins do peupe, ki boutént po les moennes, et k’ avént basti ene pitite eglijhe di viyaedje, ni fouxhe ki po zels. Après k’ els Normands ont epufkiné l’ viyaedje, c’ est les moennes ogustins k’ ont vnou nixhi dvins l’ moustî, e 1147. 

Come Malône esteut on viyaedje lidjeus e tere namurwesse, bråmint des côpeus d’ boûsses vinént si mouchyî a Malône. Les Malônîs ont metou les pîs dins l’ Guere del Vatche eto. 

E 1272, li prince-eveke di Lidje si plind å conte di Nameur, tot djhant k’ les cis d' Nameur avént moussî e Malône, si fote ene dispouslêye å mayeur, seulmint po s’ fote di s’ gueuye.

## Industreye
Al Moyinådje, Malône si tneut bén avou les cwårs. Å cmincî do 13inme sieke, li viyaedje aveut ene fôre; e 1302 on tchåfor; e 1431 ene brictreye; e 1680 ene fabrike di papî, adon ene fosse di hoye. Ås nous-timps ont aparexhou troes cårires di pire ey ene fosse di balasse.

Li viyaedje a viké avou l’ côpaedje des bwès, mins les abés do moustî ont wagnî bråmint des cwårs so l’ dos des ptits ovrîs et les discwårler. C’ est po ça ki sacwants abés ont sti djudjîs å tribunå d’ Lidje e 1683 et 1754.

E 1792, on côp avou l’ Revolucion francesse, les moennes sont tchessîs evoye, et l’ viyaedje dimane libe.

E 1797 l’ abeye a stî ratchtêye pa l' evetchî d’ Nameur, et mete la les Frés des Crustinnès Scoles. L’ eglijhe di l' abeye a passé al pårotche, et sacwantès måjhones eto.

C' est adon k' on î a astalé on zonigne.

## Tuzaedje et vicåreye di fwè
Li prumî k’a spårdou l’ fwè crustinne a Malône, ç' a stî l’ Sint Bertune, on moenne et eveke irlandès. Ses oxheas sont metous dvins on waxhea, e l’ eglijhe del pårotche. 

Å 20inme sieke a viké a Malône li fré Mucyin Mareye, mwaisse di muzike al crustinne sicole. Li påpe Djihan-På II l' a canonijhî e 1993 et l’ lomer patron des mwaisses et des dames di scole. Les oxheas da Sint Mucyin Mareye si trovént å mitan del veye.

## Lére eto
* Malonne première (gazete)

## Sourdant
Rénne

**Rénne** (fr: *Rhisnes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Les Brouwires.
thumb|Renne, eglijhe Sint Didier
* Limero del posse: **5080** (vî limero **5840**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 57**
Sint-Serwai-dlé-Nameur

**Sint-Serwai-dlé-Nameur**, ubén seulmint **Sint-Serwai** (fr: *Saint-Servais*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur. 

Si no vént d' sint Serwai d' Tongue.


File:Saint-Servais E1a.jpg|eglijhe
Imådje:Sint-serwai.jpg|Corin-veye


## Djeyografeye
Il est raiwé på Houyou.

## Rilidjon
I gn a yeu ene tchapele Sint Serwai, k’ a tcheyou ey esse ribasteye. Asteure, elle a stî dnêye a l’ Eglijhe ortodosse greke ki l’  ont rlomé d’ après troes ôtes sints (Nicolai, Rafayé, Irinne).

## Sourdants
Timplou

**Timplou** (fr: *Temploux*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5020** (vî limero **5810**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 55**

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Timplou|l' esplicant motî]].*

## Tuzance walone
* "Li grande Eva", ene tchanson tchantêye pa Bob Dechamps si passe sol voye di Timplou a Bålet.
Joseph Grandgagnage

vignette|Joseph Grandgagnage (artiste: Petrus Johannes Arendzen)
**Joseph Grandgagnage** (Nameur 1797, Imbour 1877) fourit on djurisse eyet scrijheu walon.
Ene rowe a Nameur poite si no dispoy 1868 (dj' ô bén, di s' vicant).
Il est l' mononke do diccionairî walon Charles Grandgagnage.

Djôzef fijha ses studiaedjes di droet e l' univiersité d' Lidje, poy esse substitut do procureu do roy a Nameur (1823), conseyî al Cour d' apel di Lidje (1830), prezidint d' tchambe eyet prumî prezidint del minme cour d' apel.

Come oteur, i scrijha *Coutumes de Namur et Philippeville* (1869-70), co foirt epoyî påzès rcwereus d' Istwere; eyet ossu sacwants romans eyet rimeas mins foirt aloyîs al môde do moumint il ont stî rovyîs dispoy adon.

I s' interesséve eto åzès syinces natureles des biesses et des plantes, eyet a l' arkeyolodjeye; i fourit onk des askepieus e 1845 del Soce arkeyolodjike di Nameur, ki rçuva après s' moirt des tåvleas, desséns eyet ôtès sacwès åyant apårtinou a Grandgagnage.
Live (Nameur)

**Live** (F. *Lives-sur-Meuse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nameur, el province di Nameur

* Limeros del posse :
** asteure : **5101**.
** davance : **5135**.
* limero diyalectolodjike : **Na 79**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Nameur
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Live|l' esplicant motî]].*

L' aiwe di Live prind sourd eyet s' maxhe dins Mouze e ç' viyaedje ci.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Live
* Brumagne.
* Mozanveye (so plaece: *Mozanvile*).
* e Wawchale (e F. *Bois Wanchalle*).
* les Gombins.
Sealand

**Sealand** (li *payis del mer* en inglès) est èn estat oto-proclamé, mins nén ricnoxhou pa nolu; s' i l' sereut, ça sereut l' pus ptit payis, la k' i s' trouve so ene viye plate-fôme å lådje di l' Inglutere.

Li "principåté d' Selande" si vout on vraiy Estat, avou si govienmint et ses lwès; i gn a minme yeu on côp d' Estat ey on "govienmint en egzil"; mins nol ôte Estat nel ricnoxhe, nerén les organisses eternåcionås come l' union eternåcionåle des posses, l' ICANN (pol daegntoele), les telefones, evnd.
Po scrire pa l' posse i fåt-st eployî ene adresse el Grande Burtaegne.

thumb|Li platfôme ki c' est tot l' "teritwere" del Selande
E 1967, cwand li Selande si rclama dislaxheye (li 2 d' setimbe), li platfôme *Rough-Tower* (ene viye platfôme militåre del deujhinme guere daegnrece si trovéve foû des aiwes teritoriåles del Grande Burtaegne, ki si stindént adon djusk' a 3 miles des coisses; dispoy adon les aiwes teritoriåles britanikes ont stî stindowes disk' a 12 miles, çou ki fwait k' asteure li platfôme si trouve sol teritwere britanike.

Li famile Bates continowe di rclamer ki l' Selande est on dislaxhî payis, eyet mete en avant ki dins on djudjmint di 1968 on tribunå britanike dijha k' i n' aveut nén d' djuridiccion (çou k' esteut l' vraiy adon).

Nerén c' est interessant d' noter ki djusse après l' askepiaedje del Selande, li govienmint britanike fijha distrure totes les ôtes platfômes ki dmorént, po n' nén dner des idêyes a ds ôtes; eto, li lwe maritime eternåcionåle asteure a-st ene seccion po specificmint considerer ene nouve construccion artificiele e plinne mer come estant on *teritwere*, po-z espaitchî l' askepiaedje di noûs Estats e plinne mer.

Ça fwait ki, mågré k' nolu n' prind foirt å serieus li *Principåté d' Selande*, sol plan djuridike i gn åreut motoit d' l' adire; et l' govienmint britanike prefere fé shonnance di rén purade ki d' aler dislodjî les cis k' ocupèt ene platfôme k' i rclame prôpieté del marine di guere britanike.

Li no d' *Sealand* fourit spårdou lon et lådje å cmince des anêyes 2000 cwand l' eterprijhe *HavenCo* fourit askepieye, po mete des lodjoes d' siervices internet sol platfôme, po propôzer des siervices foû des lwès britanikes ou etazunyinnes sol copyright.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Li pådje oficire del Selande
* HavenCo Ltd.
* Archival Sealand Homepage
* Website of Rebel Sealand Government
* National Anthem
* Claimed transcript of the 1968 UK court case
* Coins of Sealand 
* Meta Haven: Sealand Identity Project
* The Sea Forts
* HMS Roughs
Sint Monon

**Sint Monon** (on dit eto: **sint Mon**; foû crustinnisse, **Monon d' Nassogne**), c' est on sint fiesti el Walonreye k' a skepyî e Scôsse diviè 600. 

Il a morou moudri a Forire e 635. 

On l' preye po les maladeyes des biesses a Nassogne.

Il est fiesti l' 18 d' octôbe.

## Vicåreye då sint Monon
A l' ådje di 15 ans (diviè l' an 600), li sint Monon fwait on sondje et decide di vni dmorer å fén mitan d' l' Årdene, la k' les fådeus et les bokions adorént co les diès payins. 

Po cvierser les Årdinwès, k' i fåt croere ki cåzént co on lingaedje gayel, il aveut ça d' bea : ene langue ene miete rishonnante.

I bastixha e-n ermitaedje a Freyir (ki va divni Nassogne). 

E 635 ou 636, i dveut distrût les pires do diåle, ki les djins adorént. 

Po s' rivindjî, des bokions el touwît. Si coir a stî trové pa on pourcea ki fougnive avår la.

Pepin d' Hesta î fjha basti ene eglijhe et-z î mete les rlikes do sint.

## Les rmouwaedjes di sint Monon
Les **rmouwaedjes di sint Monon**, c' est ene ceremoneye do dimegne après l' Acinsion a Nassogne. Les djins î vnèt priyî conte les maladeyes des pourceas. Gn aveut 4000 5000 pelrins e 1950, et eco 2500 e 1957. 

Après messe, on **** les rlikes do sint, dj' ô bén : on lzès minéve dè l' eglijhe eviè l' tchapele emey ene håye di coxheas. 

Dinltins, li porcession atakéve pås djins d' Nassogne, pu tos les viyaedjes pa ôre alfabetike. Arivé a Forire, li  boerléve e walon : 
:"E-n erî (*a-n arîre*)
:Les moudreus d' Forire
:Il ont touwé Monsieu sint Monon." 
Et les djins d' Forire si ralént mete al cawe del porcession.

## Eglijhes dicåçtêyes a sint Monon.

On conte set eglijhes et 32 posteures do sint el province do Lussimbork et l' Nonne del province di Lidje. Li pus cnoxhowe, c' est a Nassogne.

On l'  eto al Pitite-Han et a Coirnîmont.

## Corwaitaedje istorike
### Sicrîts Sourdants
Li vicåreye da sint Monon a stî scrîte pol prumî côp dins les *Gesta episcoporum Tungrensium, Trajectensium et Leodiensium* (djesses des evetchîs di Tongue, do Trek, et d' Lidje) d' Heriger diviè 980, dj' ô bén, 300 ans après côp. 

Eto, i fwait målåjhey di bén vey li veur emey les doûcès creyances k' i s' avént diswalpé tot ç' tins la å long.

## Lingaedje djåzé på sint Monon
Po s' fé comprinde des Årdinwès, Monon eployive-t i on lingaedje gayel di Scôsse ? Ça vôreut dire ki les djins d' Forire cåzént co motoit gayel e 650, et shuve li rlidjon des Celes. 

Di ces trevéns la, gn a yeu sacwants priyesses et des moennes k' ont vnou di Scôsse aviè l' Walonreye po-z î catrucimer les djins. Come sint Min.

## Priyaedje foû del Walonreye
On l' preye eto e l' Escôsse, wice k' i gn a ene eglijhe a s' no (*Monon's Kirk*) nén lon del veye di Sint-Andrî-e-l'-Escôsse (*Saint Andrew*).

## Sourdants
Doûpe

**Doûpe** (/duːp/, F. *Dourbes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.

* Limeros del posse :
** asteure : **5670**
** davance : **6381**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 72**
* Arondixhmint : Flipveye
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Doûpurlin, Doûpurlin; (F. *Dourbois, oise*)
** Sipotaedje: les Colevrots.

## Istwere

Rimanance di djins k'&nbsp;î ont dmoré dispu l'&nbsp;neyolitike. 

E 869, c'&nbsp;est on fî di l'&nbsp;abeye di Lobe. 

El Moyinådje, gn a deus signeurreyes: Doûpe-li-vå k'&nbsp;est Payis d' Lidje, eyet Doûpe-li-Mont, k'&nbsp;est raloyî al Conteye di Nameur. 

Li viyaedje fourit distrût pazès Francès e 1554, k'&nbsp;avadjît l'&nbsp;tchestea, et pazès Lorins e 1651. 

El guere di 14, les Almands broûlît 58 måjhons.

## Economeye
cinses aclevreces, bwès, menes di fier, di hoye, di måbe (16inme-19inme sieke); 

taenreye amontêye al fén des anêyes 1800 et k'&nbsp;egzistêye co. 

E 1956, gn a l'&nbsp;Institut Meteyo d'&nbsp;Beljike k'&nbsp;î a askepyî li "Cinte di Fizike del Bole", ki fwait des rcwerances sol djeyomagnetisse.&nbsp;&nbsp;

## Sourdants
Li Mwinni

**Li Mwinni** (so plaece *Au Mwèni*, fr: *Le Mesnil*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.

* Limero dle posse: **5670** (vî limero **6399**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;85**
* Sipotaedje des djins: les Manikets

L' etimolodjeye do no vént do cmon no *[[:Wikt:mwinni|mwinni]]* (pitite cinse).

## Sourdants
Måzêye

**Måzêye** (la-minme, *Mauzèye* u *Mauzéye*,  *Mazée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5670**
** davance : **6391**
* Limero diyalectolodjike : **Ph&nbsp;74**.
* Arondixhmint : Flipvile
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Måzeyin, Måzeyinne; (F. *Mazéen, -éenne*)
** Sipotaedje : les Macrås

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Måzêye
* Najåjhe (*Najauche*)

## Istwere
Tere del Principåté d' Lidje. 

E 1107, c' est èn alou da Hinri d' Lorinne, kel dene a l' abeye di Florene. 

## Sourdants
Ôlwè

**Ôlwè** (fr: *Olloy-sur-Viroin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.

* Limero del posse: **5670** (vî limero **6382**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;80**
* Sipotaedje des djins: les Marous

## Sicrijheus e walon
* Simone Leroy
* Henri Bourlard

## Sourdants
Viêpe

**Viêpe** (fr: *Vierves*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.

* Limeros del posse :
** asteure : **5670**
** davance : **6383**
* Limero diyalectolodjike : **Ph&nbsp;81** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Flipveye
* Sipotaedje des djins: les Deurès Crosses

## Istwere
Li signeurreye di Viêpe esteut-st ene grande foite signeurreye tot åddilong d' l' Ancyin Redjime. 

Gn aveut shijh ôtes viyaedjes k' estént divins l' tere di Viêpe: Wegniye, Li Mwinni, Ôlwè, Tregne, et les deus Matagne. 

Li payis d' Viêpe diveut esse, divins l' vî vî tins, dizo schoûtance al Conteye di Nameur. Mins, on n' sait nén trop cwand, Viêpe divna-st on djoû Payis d' Lidje, e cwårtî d' Eter-Sambe-et-Mouze. 

On grand signeur, Hinri de Hamal, rifourit mwaisse so tot l' ban (k' aveut stî pårti so ls etrevéns, di cåze des eritances) e 1567, et les de Hamal dimanît signeurs disk' ås Revolucions, mins sins lodjî a Viêpe. 

Å 17e sieke, leus privots vont ctchessî les macrales, foû waeraxhmint. Ces procès la avou bôreataedje ont stî rtchantés pa Mimile so on tecse da Philippe Antoine, fwaite a pårti des vîs papîs, Pôve macrale.

Li tchestea d' Viêpe esteut ene sitocasse foite-plaece, et les djins s' î alént catchî, et-z î trover såvristé, cwand gn aveut do disdut avår la, come ça arivéve tofer dins l' Eter-Sambe-et-Mouze (loukîz a: Doûpe, Wegniye).


Viêpe cafè tour tchestea.jpg
Viêpe viyaedje vå Virwin.jpg
Viêpe sicole.jpg


## Economeye
### Ancyins martchîs
Viêpe esteut-st ene pitite plaece avou bråmint do dalaedje, dispus, al boune, 1461, dåte k' on-z î cåze dedja d' on covrou martchî. 

Dins ls anêyes 1800 et des, gn av minme, tos ls ans, ene fôre ås biesses. 

### Ôtes activités economikes
Cinses aclevreces, bwès, shabotreye disca 1935, ancyinnes menes di fier (16inme sieke), gåre di trins (1854).

## Sourdants
Wegniye

**Wegniye** (*Wègnîye*, F. *Oignies-en-Thiérache*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.

thumb
thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5670**
** davance : **6398**
* Limero diyalectolodjike : Ph&nbsp;84 (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Flipveye
* Lomaedje des djins did la : Wegnurlin, Wegnurlinne; (F. *Onégien, ienne*)
* Sipotaedje des djins: les Boulomes

## [[Toponimeye do walon|No d' plaeces]] di Wegniye
* a l' Abeye (la minme *a l' Abîye*)
* Fond des Dzivi (*d'vîzi*, fr. *Fond des Dessivis*).
* Tchession (fr. *Chestion*)

## Djeyografeye
Wegniye esteut l' miercorin d' l' "Urope des Cwénze" (l' Union Uropeyinne cwand elle aveut 15 mimbes).

## Istwere
Divant 1567, gn aveut on signeur a Wegniye, mins, après, ci fourit li minme signeur k' a Viêpe, ki dveut schoûtance ås Princes-Evekes di Lidje (cwårtî d' Eter-Sambe-et-Mouze).
Les djins d' Wegniye ont sovint stî atakés. Après l' batreye di Rocwè (1643), les Francès, ki corént après ls espagnols, avadjît l' eglijhe eyet l' tchestea. 

## Economeye
cinses aclevreces, mestî do bwès, schayires (19inme sieke), viyaedje di vacances.

## Tuzance walone
### Sicrijheu d' walon
* Gérard Baudrez. 

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Accint walon d' Wegniye (avou on boket da Baudrez)
* Viyès cåtes poståles di Wegniye.

## Sourdants
Tregne

**Tregne** (fr: *Treignes*, so plaece *Tringne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå. 

thumb|300px|'''Tregne''' - Li vî pont so Virwin - Foto da Jean-Pol Grandmont

* Limero del posse: **5670** (vî limero **6390**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 73**
* Arondixhmint: Flipvile
* Province: Province di Nameur
* Lingaedje do payis: walon
* Sipotaedje des djins: les Araedjîs

L' etimolodjeye do no vént do gayel *trengne* çou ki vout dire *foirt ome* mins ossu *laid mama*.

Li viyaedje est raiwé pa l' aiwe di Virwin.

## Istwere
Li discovietes di bokets di ceramikes mårkêyes d' on sea provnant do midi del Gåle, di mwelons et d' panes addé l' rominne vila di Tregne mostere ki les sôdårds romins estént dedja la å cmince do deujhinme sieke.

Al moyinådje ene foite tour î a stî basteye et l' viyaedje a passé dizo l' mambornance del Principåté d' Lidje.
Il a stî toû a toû dins les mwins des signeurs di Rumigni, d' Florene, di Petche, atchté e 1563 pa li mwaisse di foidje Nicolas Marotte ki li rvind a Djihan d' Hamal e 1657. Les di Hamal seront barons di Tregne djusk' a li revolucion francesse di 1789. 
E 1793, li reyunion di deus signeurreyes diferinnes di Tregne et di Matignole ont fwait skepyî l' viye comene di Tregne.  

## Economeye et tourisse
Les principålès ritchesses do viyaedje ont provnou lontins do saetchaedje å fier et al pire (barite) insi ki di l' esplwetaedje des bwès. Les prumirès activités ont clôs po d' bon do tins do 19inme sieke. Li fjhaedje do tcherbon d' bwès î a stî aresté  e 1944 et d' èn ôte costé ene bressene a sepou aler djusk' e 1957. 
Bén k' ene gåre åye sitî basteye å moumint ki l' trafike del frontire et l' espoirtåcion des martchandijhes fwaites å viyaedje mostrént k' on end aveut dandjî, ådjourdu elle est clôse et on n' voet pus ki les tréns a wapeur del ligne a tourisses ki î fjhèt eco etinde leu xhuflèt.
Li tourisse do payis s' a-st agrandi do fwait di l' arivêye di bråmint d' tourisses passionés di "vete" tourisse et di respirer l' boune air mins ossu pa l' atrait k' a sordou amon bråmint di djins k' ont lî les paskeyes di “Toine Culot”, la k' c' est l' cåde do viyaedje des simpatikes et amuzants personaedjes d' Arthur Masson. En efet Tregne et Fagnole ("Trignole" estant l' no d' on viyaedje fictif fwait del contraccion des toponimes Tregnes et Fagnole) åyant siervou di modele a bråmint d' romans scrîts pa nosse binamé oteur walon.

## Populåcion sorlon les anêyes
* 1815: 550 djins
* 1880: 705 djins
* 1900: 729 djins
* 1920: 904 djins
* 1970: 895 djins

## Sourdants


## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene di Virwinvå
* Waibe so Artur Masson
Virwinvå

**Virwinvå** (fr: *Viroinval*), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye på rebanaedje di sacwants viyaedjes do vå d' Virwin, el province di Nameur.

thumb|Eplaeçmint Virwinvå
[thumb|Li pont sol [Virwin]]

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 5.639 (2004)
* Arondixhmint: Flipveye
* Sitindêye: 120,90 km²
* Dinsité: 46,64 djins/km²

## Ban d' Virwinvå
* Doûpe
* Li Mwinni
* Måzêye
* Nîme
* Ôlwè
* Tregne
* Viêpe
* Wegniye

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
Philippe Antoine
### Veyåvté do walon
Rissovnance da Arthur Masson a Tregne
### Eredjistrumints
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Philippe Antoine avou l' accint d' après Virwinvå pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la. 

## Sourdant
Aiwêye (viyaedje)

**Aiwêye** (fr: *Aywaille*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no avou ds ôtes viyaedjes åtoû.

* Limero del posse: **4920** (vî limero **4070**)
* Limero diyalectolodjike: **L 118**

Aiwêye est raiwêye di l' Ambleve.
Ernonhé

**Ernonhé** (fr: *Ernonheid*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Aiwêye.

* Limero del posse: **4920** (vî limero **4083**)
* Limero diyalectolodjike: **H 78**

Ernonhé est on ptit viyaedje di campagne del province di Lidje, metou sol boird del voye nåcionåle 30, a ene dijhinne di kilometes d' Aiweye, a 3 kilometes di Werbômont et a 7 kilometes di Ferire.
Eronhé esteut, disk' ås grands rebanaedjes, ene des pus ptitès comenes di Beldjike.

Dispoy li 1î d' djanvî 1977 Ernonhé est metou avou l' intité d' Aiwêye, a l' aschate nonne.

Asteure e l' arondixhmint d' Lidje, il esteut, disk' e 1976, dins l' arondixhmint di Hu-Wareme.

Avou ses troes hamtes, *Faweu, Poujhons* eyet *Li Levêye*, i s' sitind so 430 ectåres (5% do teritwere di l' intité d' Aiwêye), avou bråmint des bwès, des taeyes, des waides eyet kékès rålès parceles cultivêyes.

## Nos d' plaeces d' Ernonhé
### hamteas
* Faweu (etimolidjicmint "fawoe", bwès d' faws)
* Les Poujhons
* Li Levêye
Antêye

**Antêye** (fr: *Anthée*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Onwaye, el province di Nameur.

thumb|eglijhe

* Limero del posse (nén candjî **5520**)
* Limero diyalectolodjike : **Ph 34**.
* Arondixhmint: Dinant
* Lingaedje do payis: walon
* Sipotaedje des djins : les Flairants.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Anteye|l' esplicant motî]].*

*Antêye a l' minme etimolodjeye ki [[Antè]].*

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou al croejhlåde des voyes Flipveye-Dinant et Fosse-li-veye-Biarin.

Hamteas : *Miavoye*, *Ostermée*.

## Istwere
On-z î a trové ene villa rominne, riwaitêye come on bea modele. Gn a eto on çmintire do tins des merovindjins. Çoula mostere ki l' viyaedje esteut metou a ene plaece foirt ricwerowe.

El moyinådje, li viyaedje a passé dizo l' fesche royå di Djivet et pu a passé dins l' conteye d' Ådjimont, li conteye di Nameur, li conteye di Tchini (å 13inme sieke).

Après, il a stî toû a toû dins les mwins des signeurs di Sinzeye, d' Ådjimont, pu d' l' abeye di Felicspré. Cisse-ciale, e 1666 rivindrè ene pårt del signeurreye di Fontinne a Jacques de Groesbeeck et s' disfé do restant e l' vindant å mwaisse di foidje d' Antêye Laurent Jacquis.

E 1731 totes les teres do ban sont rashonnêyes inte les mwins di Pierre Jacquier (èn ôte mwaisse di foidje). Les dischindants di ci famile la les vont wårder djusk' al fén do Vî Redjime.

## Economeye et tourisse
Les mwaissès ritchesses do viyaedje djuk' å 19inme sieke ont provnou lontins di l' industreye do fier et do keuve, di l' agriculteure insi ki di l' esplwetaedje des bwès.
Å 19inme sieke l' agriculteure î est todi foirt impoirtante puski li mitan des teres î sont eco consacrêyes.
Alfén å 20inme sieke c' est l' aclevaedje des biesses et l' tourisse — djîsses e viyaedje — k' ont pris li rlais. 

## Populåcion sorlon les anêyes
* 1801:  443 djins
* 1961:  404 djins
* 1846:  905 djins
* 1976:  361 djins
* 1910: 1910 djins

## Rilomêyès djins
C' est dins l' viyaedje d' Antêye k' a vnou å monde Willy Maltaire k' on sorlome eco Will, li dessineu del BD *[[Tif et Tondu]]*.

## Difoûtrinne hårdêyes

* Waibe del comene d' Onhaye
Lovgné (Sprimont)

**Lovgné**  *Lomgné* (prononcî dins les deus cas /lɔm.ɲe/, fr: *Louveigné*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sprimont.

* Limeros del posse :
** asteure : **4920**
** davance : **496**
* Limero diyalectolodjike : **L 114** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Lidje

## Istwere
Do vî redjime, c' esteut èn eclôza del Principåté di Ståvleu-Måmdey metowe inte des ôtes bokets d' payis : 
* des cenes del Dutcheye do Lussimbork (Aiwêye et Harzé)
* ene del Dutcheye do Limbork (Sprimont
* ene del Principåté d' Lidje (markiza d' Frantchimont).

Li pårotche esteut dicåçtêye a Sint Rmåke, l' askepieu des abeyes di Ståvleu et d' Måmdi.
Soûgné

**Soûgné**, c' est est ene ancyinne pitite comene di Walonreye, dedja rebanêye avou Rmoûtchamp divant les grands rebanaedjes, po fé l' ancyin ptit ban di Soûgné-Rmoûtchamp. 

Asteure, c' est on viyaedje di l' intité d' Aiwêye.

thumb

## Mwaissès dnêyes
Li viyaedje a dné on no d' famile, poirté pa Andrée Sougnez.

## Sourdant
Soûgné-Rmoûtchamp

**Soûgné-Rmoûtchamp** (F. *Sougné-Remouchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, fwait pa rebanaedje di Soûgné eyet di Rmoûtchamp, dedja divant les grands rebanaedjes. Asteure, Sougné et Rmoûtchamp, c' est deus viyaedjes del rebanêye comene d' Aiwêye.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse
** asteure: **4920**
** Di 1969 a 1977: **4068**
* Limero diyalectolodjike: **L 119** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Lidje

## Sourdant
Anyêye

**Anyêye** (**An.yêye** /ã.jɛːj/) u **Anhêye** ( *Anhée*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province di Nameur.

thumb|Eplaeçmint Anhêye

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 6.907 (2004)
* Arondixhmint: Dinant
* Sitindêye: 65,67 km²
* Dinsité: 105,18 djins/km²

## Ban d' Anyêye
* Anyêye
** Warnin
* Annvoye
* Biou
** Salet
* Dinêye
** Maredsou
* Hôt-l'-Wastea
* Sôzoye
** Maredret

thumb

## Rilidjon
C' est sol teritwere del comene ki s' trouve l' abeye di Maredsou.

## Tuzance walone
Dispu 2023, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Anyêye (viyaedje)

**Anyêye** /ã.jɛːj/ (ossu *An.yêye* ) u **Anhêye** ( *Anhée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni l' intité do minme no.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5537**
** Di 1969 a 1977: **5198**
* Limero diyalectolodjike: **D 21**

## Djeyografeye
C' est a Anyêye ki Molignêye si tape dins Mouze.

## Sourdant
Biou

vignette|Biou
**Biou** (fr: *Bioul*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Anhêye.

* Limero del posse: **5537** (vî limero **5630**)
* Limero diyalectolodjike: **D 2**

L' etimolodjeye do no vént do gayel *bi-gorto* ki vout dire raclôse plaece.

## [[Toponimeye do walon|No d' plaeces]] di Biou
* Li Mont
*  L' Agåjhe
* Li Cruçfis
* Mossea
* Li Hôte-Bijhe
* Li Rouchat
* Li Pairwè
* Li Doûmont
* Frîle
* Li Stampia
* Fontni
* L' Ermitadje
* Li Wé do Mont
* Li Tchérimont
* Li Gotale
* Preyisse
* Sint Djôzef
* Les Griyants
* Nefe
Lovgné

Plaeces ki s' lomèt **Lovgné** ou **Lomgné** et **Lovgnêye** ou **Lovgnêye**

* Lovgné ou Lomgné (Sprimont), rebané avou Sprimont, el province di Lidje
* Lovgnêye (Ben-Ahin) : hamtea di Ben-Ahin
Rimoûtchamp

**Rimoûtchamp** (å pus sovint dins ene fråze: a **Rmoûtchamp**, fr: *Remouchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Soûgné, divant les grands rebanaedjes, po fé Soûgné-Rmoûtchamp, asteure onk des viyaedjes di l' intité d' Aiwêye.

thumb

## Mwaissès dnêyes
Sipotaedje des djins did la: les Gadlîs.

Li viyaedje a dné on no d' famile, poirté pa Edouard Remouchamps.

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou so l' Ambleve.

## Avey
Li trô d' rotche di Rmoûtchamp est foirt kinoxhou e l' Walonreye (dandjreus li pus rlomé après l' Trô d' Han.

## Dins les belès-letes e walon
Li trô d' rotche eyet l' cinte di vacances, on ndè djåze dins ene des noveles da Jean-Pierre Dumont dins l' live Ayir, ouy et dmwin…

## Sourdants
Sôzoye

**Sôzoye** (fr: *Sosoye*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Anhêye.

* Limero del posse: **5537** (vî limero **5643**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 136**

L' etimolodjeye do no vént do latén *saliceta* çou ki vout dire *les bwès d' sås*. 

## Djeyografeye
Sôzoye est raiwêye pa Molignêye.
Ferire

Li **Grand Ferire** u li **Grande Ferire** (e sistinme Feller, *Fèrîre*,  *Ferrières*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.

thumb|right|Eplaeçmint d' Ferire

## Mwaissès racsegnes
* Dimorants: 4.396 (2004)
* Arondixhmint: Hu
* Sitindêye: 56,90 km²
* Dinsité: 77,25 djins/km²

## Ban d' Ferire
* Ferire (viyaedje) 
* Mî
* Li Viveye
* Werbômont
* Xhorisse

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin do ban d' Ferire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Xhorisse

**Xhorisse** (so plaece *Horis’*, fr: *Xhoris*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fèrîre.

* Limero del posse: **4190** (vî limero **4183**)
* Limero diyalectolodjike: **H 67**
* Sitindêye: 1.251 ha
* Pont l' pus hôt: 371&nbsp;m

## Djeyografeye

Xhorisse si trouve a 30 km di Lidje et 30 km di Huy, so on tiene inte les vås di l' Aiwe-d'-Oûte et d' Ambleve.
Li boket do viyaedje metou a bijhe est sol Calistinne (redjon), c' est la k' on trouve les tchamps; li boket a nonne c' est ddja l' kimince di l' Årdene, avou ses bwès.
Li pont l' pus hôt c' est l' tchapele Sint-Rok, 346 metes hôt.

Åtoû d' Xhorisse on trouve les ptits bans shuvants:
* å Nôr: Fairon, Comblin-al-Tour, Comblin-å-Pont
* a l' Ess: Aiwêye, Harzé
* å Sud: Ernonhé, Ferire
* a l' Ouwess: Fîlot, Hamwer.

## Vîs scrijhas do no d' Xhorisse

* *Scuricitas* (902),
* *Scuritias*, *Scurritias* (932),
* *Scorices* (1126, 1130),
* *Horis* (1310, on a ddja l' son H)
* *Scoriches* (1336, picårdijhaedje),
* *Xhorice* (pa côps *Xhoris*) do 14inme å 17inme sieke,
* *Xhoris* a pårti do 17inme sieke.
## Riferences
Jules Claskin

**Jules Claskin** (8 d' octôbe 1886-1926), c' esteut on fjheu d' arimés et on scrijheu d' tchansons e walon. 

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

## Ouve e walon
I n' a eplaidî k' ene ramexhnêye di s' vicant: «Côps d' saye» (1922). 

I dna on fel côp d' noû al powezeye e walon, tot djåzant des sudjets di s' tins, eyet tot asprovant li fjhaedje di libes vers (des vers avou on nombe di pîs nén todi l' minme, et sins rimaedje).

Ses powinmes ont stî replaidîs pa Maurice Piron, e 1936 (*Poèmes de Jules Claskin*), pu e 1956 (*[[Airs di flûte et autres poèmes wallons]]*).

## Rilomêye
Claskin, c’ est l’ prumî scrijheu « sorreyalisse » e walon. On stîle ki s’ va rtrover trinte ans pus tård dins les ouves del « djermêye 48 » : Jean Guillaume, Georges Smal, Emile Gilliard, Emile Lempereur et Willy Bal.

Jean Guillaume riprinda on vers da Claskin come adrovaedje d' onk di ses lives:
:*L' aiwe est ossu coete k' on grand muroe d' acî

Çouci mostere bén k' i veyeut voltî li powezeye di l' ome.

== Egzimpe di powinme ==
Vola on [[powinme al libe]], la k' on ricnoxhe bén li discrijhaedje d’ ene airance, sins mouvmint, sins accion. Mins todi avou ene ponte di disbåtchance a repoirter sol vicåreye des djins.

<blockquote><i><poem>
*'Åd triviè del plouve'''

Li nûlêye a draené. 
Ses pezants toneas d’ aiwe rôlèt totavå l′ cir.
On ôt toner.
Les grossès gotes toumèt come des baguetes d’ acî.
Les åbes ont l′ air d’ aveur des foyes di veule
‒ des foyes k’ ont l′ air di spiyî totès seules.

Emey cisse diloujhe,
deus måjhones, la pus lon, padrî les maronîs,
avou leu masse di lere et des rôzes so l′ pas d’ l′ouxh,
tuzèt ‒ tot loucant ploure tot come on louke sins vey…

## Alére
David Blaude, Jules Claskin, on scrijheu e walon ene miete rovyî,  l° 111, esté 2024.

## 
* 
* 

## Sourdants
Guy Cabay

**Guy Cabay** a skepyî e 1950 a Poleur. C' est on tchanteu e walon. 

## Ovraedje

### Ouves
I rcandja li djinre del tchanson walone, tot-z î adaptant li rite di djazz. Eto, il fourit spoté "li pus braezilyin des tchanteus walons". E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.

I fjha-st ene plake lazer e 1999, sol l' tite *The biesse tof*.

Di s' mestî, il est prof di conservatwere, a Brussele et a Lussimbork. Il est eto administreu al SABAM.

### Pris
**Guy Cabay** a wangnî li pris odiovizuwel, dné tins del fiesse ås lingaedjes walons, li 4 di may 2024, a Boufiou. 

## 
* Amon Laca (tchanson)
* Oto#Dins les belès-letes e walon («Li sabat d' Sinte Mere l' Oto»)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje då Guy Cabay so l' Aberteke (e walon)
* Prezintaedje da Guy Cabay e-n inglès
*  Tchantant "Amon Laca"
Grinnveye

**Grinnveye** (prononcîz *Grin.n'vèy*, F. *Grandville*, Ny *Nederliek* (Basse-Ôleye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oreye.

* Limero del posse: **4360**.
* Limero diyalectolodjike: **W&nbsp;11**.
* Arondixhmint: Wareme
* Sipotaedje: les Coirbås (so plaece: les *Cwèrbås*), u les Cwåks (so plaece: les *Cwâk*), les Tacnés. 

"Grinnveye" a dné on no d' famile.

## [[toponimeye|Nos di des plaeces di Grinnveye]]
### Hamtea
* Ramkén (so plaece *Ram'kègn*). 

## Djeyografeye.
Grinnveye est metowe so l'&nbsp;Aiwe di Djer dizo Ôleye, did la l'&nbsp;etimolodjeye di s'&nbsp;no, ttossu bén e walon k'&nbsp;e flamind. 

## Istwere
Grinnveye, c' est on boket d'&nbsp;l'&nbsp;ancyinne Conteye di Lô. 

## Etimolodjeye des lomaedjes di Grinnveye.
### e walon
Grinnveye, c' est l' djuzrinne veye, li veye do dzo, Ôleye estant li sovrinne veye (veye do dzeu). Mins li payis est plat come ene vôte : c' esteut adon ådzeu et ådzo dins l' schålance del Moyinådje. Li DJ a divnou G pa picårdijhaedje.

### e flamind
li no flamind, *Nederliek* (Basse-Ôleye), a eto l' addjectif *neder* (djuzrin).

### e francès
li no francès, *Granville* est on forcoridjaedje walon-francès IN.N =&gt; ANTE, a pårti di l'&nbsp;accint do pårler walon coinrece do payis d'&nbsp;Oreye° (metans: W. five linne = F. fièvre lente); did la: grin.n =&gt; grante, grande. 

## Hårdêye difoûtrinne
*Dipus d'&nbsp;racsegnes so Grinnveye (e rfondou flamind).
Maca

On **maca**, c' est ene usteye des foidjes did dinltins. 

## Rotaedje
C' est on nouzome mårtea emantchî å dbout d' ene tronce di tchinne. Il est metou so èn aessi piké lon do mårtea po fé balance. 

Li mouvmint lyi est dné pa ene rowe avou sacwants acrins u aiyretes. Les acrins fijhèt monter l' bå avou l' mårtea å dbout, pus l' mårtea rtchait so l' eglume, pu rmonter avou l' aiyrete d' après.

Li dbout do bwès la k' les acrins frotèt est feré. I n' bodje waire, mins, a l' ôte coron, li mårtea bodje troes cwate côps dpus, pask' el bwès fwait ofice di djîsse.

## Po vey des macas el Walonreye.
* Muzêye di Bouyon
* Fornea Sint-Mitchî a Nåwinne (Sint-Houbert).

## Hårdêye difoûtrinne
*  Imådjes di totès sôres di macas
Smu

thumb|L' eglijhe di Smu
**Smu** (F. *Smuid*), c' est  ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.

* Nombes di dmorants: 204 (2004).
* Limero del posse:
** asteure : **6890**
** Di 1969 a 1976: **6963**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 13**
* Sipotaedje des djins : Les Leus.
:Rime-rame: A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; a Anloe, on l' fote sol toet; a Viyance, on lyi fote so s' panse; a Transene, on lyi fote so s' schene; **a Smu, on lyi fote so s' cou** et ås Libins, on l' pind.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Smu
thumb|Li cou d' l' eglijhe

* A vey avou les Bwès.
** Li Beyolin (so plaece : *Lu Biyolin*).
** Les Lodjes (pitites cahoutes di bwejhleus ?)

* Les voyes.
** Li voye di Mirwå.
** Li voye di Pwès.
** Li voye di Libin.
** Li voye di Transene.

* Sourdant
Klepper, Catherine, *Toponymie de Smuid et de Transinne*, memwere ULB, 1997.

## Tuzance walone
Fåves ki metèt el sinne les Leus di Smu.
* Li fåve del gade des Bwès di Smu.
* Li fåve des troes viyaedjes.

## Ôtès soces cultureles
Trope di teyåte *Les Balladins* (dispu les anêyes 1960), mins ki djouwnut todi e fancès.
Ucîmont

**Ucîmont** ([FR] *Ucimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon.

## Sipotaedje
* Sipotaedje des djins: les *les [[halene|Halinots]] (so plaece: *Oulinots*).

== Etimolodjeye ==
Po l' etimolodjeuye et les vîs scrijhas, loukî e [[:Wikt:Ucîmont|splitchant motî]].

== [[Toponimeye|No di des plaeces]] d' Ucîmont ==
=== Hamtea === 
* [[:Wikt:Botôssåt|Botôssåt]].

=== Ôtès plaeces ===
* A vey avou les tchamps
** Gohai-tchamp (so plaece: *Go.ê-tchamp*), kékfeye po *gor'hê*-tchamp, tchamp la k' on-z a rtrové on [[:Wikt:gorea|gorea]].
** les [[tchene|Tchambretes]] (tchenvires).
* a vey avou des aiwes : 
** Li [[sourd]] do grand ru (so plaece: *Lë choûrd dou grand ru*).
** [[wé|Djermåwé]], [[côrî|Côrwé]], å Wé do Laket (so plaece: *au wé dou Laket*) (a Botôssåt).
** [[iye|Iye Morete]] (a Botôssåt).
* A vey avou les bwès : 
** Li [[virêye]] des Cwé.
* A vey avou li dmorance et l' ovraedje des djins :
** divant l' [[veye (toponimeye)|Veye]] (so plaece: *dvant la vîe*).
* Nén clairs.
** Couplemoû.
** li Rigonele (so plaece: *La Rigounèle'').

## Avey
* Tombe l'&nbsp;Adjeyant: gros crestea ki fwait ene Iye å mitan di Smwès.

Li scrijheu Pierre Titeux (1908-1993) î a vnou å monde

## Hårdêye difoûtrinne
* Dipus d'&nbsp;racsegnes e francès disso l'&nbsp;Tombe l'&nbsp;Adjeyant et Djermåwé

## Referinces
Sawoura

Li **sawoura** (on dit eto li **sawe** ou li **gosse**), c' est onk des cénk sinses ki dene li sinsåcion d' aveur bon (u nén bon) cwand on magne u k' on boet ene sacwè.

## Organes do sawoura
Li sawoura est enondé pa des sinsiûlès celules ki sont metowes so palå, åtoû del goidje, et sol dizo del måjhire dirîtrinne des fosses do nez.

Li cmanda si fwait e rinincefale.

## Maladeyes ki fwaiynut ndaler l' sawoura
* broûlaedje del linwe et do palå.
* chnope (matchurea, catåre)
* maladeyes u médiaedjes ki touwèt les sinsiûles celules metowes å fond del boke (operåcions sol dirî do palå, rais X, tchimio).
* maladeyes k' acsujhèt li boket do cervea ki cmande li sawoura.
Ofagne

**Ofagne** (fr: *Offagne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû.

thumb|l' eglijhe d' Ofagne 

* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **nnn**
** Di 1969 a 1977: **mmmm** **6850**  (vî limero **6855**)
* Limero diyalectolodjike:  **Ne 43** (mwaisse-pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Ofagnî, Ofagnresse; (F. *Offagnais, iise*)
* Sipotaedje: les *Vatches*.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] d' Ofagne.
### Hamteas
* Les Asnoes (li ptit viyaedje) (rimetou asteure avou Bietris).
* Glômont
* Li Djirguinne
### Ôtès plaeces
* al Fexhe (*al Fèche, al flèche*)
* a Ferin (*Fèrin*)

## Rilidjon
On-z î va a perlinaedje a sint Min.

Å Asnoes, li 18 d' awousse, on-z aléve perliner a sint Agrapå.

## Tuzance Walone
* Scrijheu e walon : On Picard k' esteut corespondant do pordjet di diccionaire djenerå do lingaedje walon; il a scrît onk u l' ôte bokets e walon, sacwants k' ont stî eplaidîs dins on live  sicrît pa Octave Picard, et lomé *«L'ascendance de Tallien et Offagne au temps passé»*. C' est ladvins k' on trove «Li vatche d' Ofagne», èn arimé ki O. Picard a scrît e 1921, so ene paskeye ki s' a passé podbon: ene vatche k' aveut monté so on toet, ki dischindént foirt bas padrî, di ces trevéns la.

## Rilomés Ofagnîs
* Les tayons da Jean-Lambert Tallien
* … Picard, corespondant do Diccionaire djenerå do lingaedje walon
* Octave Picard

## 
* La vatche d'Ofagne» (mwaisse modêye) (so Wikisourd, avou modêye riferlijheye, ey e rfondou)
* Fitchî odio «La vatche d'Ofagne» (so les Cmons d' Wikipedia)

## Sourdants
Platea d' glaece di Ross

Li **platea d' glaece di Ross** (81°30'S 175°00'W) c' est li pus stindou platea d' glaece di l' Antartike (d' ene sitindowe d' on dmey miyon d' kilometes cwårés, eyet a pô près 800&nbsp;km lådje; dj' ô bén, li grandeu del France).
I s' trouve sol Mer di Ross et cåzu en etir å dvins del Dipindince di Ross (boket d' l' Antartike kel Nouve Zelande vôreut k' ça soeye da sinne).

Les plateas d' glaece sont des coûtches di flotante glaece sol mer, ki dmorèt tot l' anêye, eyet raloyeyes al tere; i sont nouris avou del nouve glaece vinant d' glaecîs.
Li platea d' glaece di Ross a stî lomé insi d' après l' captinne James Clark Ross kel dischovra li 28 di djanvî 1841.
James Ross meta sol mape li front d' glaece viè l' Levant disk' al londjitude di 160°W. 

## Difoûtrinne hårdêye
* https://web.archive.org/web/20060915095008/http://www.vims.edu/bio/microbial/NBPishelf.html - sacwantès imådjes do platea d' glaece di Ross.
Oda

L' **oda** (on dit eto li **noda**), c' est l' sinsåsion ...

L' odaa est enondé pa des sinsiûlès celules ki sont metowes so palå, åtoû del goidje, et sol dizo del måjhire dirîtrinne des fosses do nez (les årvôs etmoyidåls).

Li cmanda si fwait e rinincefale.

## Maladeyes ki fwaiynut ndaler l' sawoura.
* maladeyes ki touwèt les sinsiûles celules do drî des fosses do nez (pardurantès sinuzites, casseures do nez).
* médiaedjes ki touwèt ces celules la (rais X, tchimio).
* maladeyes ki toutchèt li boket do cervea ki cmande li noda.
Cénk sinses

Les **cénk sinses **, c' est les sinsåcions k' askepièt di des voyes nerveuses especiåles, fwaites po racsegnî li cervea des biesses (dizeutrinnes) et des djins so les piceures fizike et tchimike des sacwès ki sont ådfoû.

Les cénk sinses sont :
* li veya (li vuwe)
* l' oya
* l' oda (li noda, li sinta)
* li sawoura (li rassawra)
* li toutcha (li sinta)
On lome kécfeye **shijhinme sinse** li pressinta (intwicion).

## Dins l' walon corant
Les cénk sinses sont loukîs come cénk locêyes di sûtisté k' on rçû tot skepiant. Did la l' ratourneure :  po on dmey-doûs.

## Pî-note
Sint-Amand-dlé-Fleuru

**Sint-Amand-dlé-Fleuru**, ubén seulmint **Sint-Amand** ([FR] *Saint-Amand*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.
## [[Toponimeye do walon|Nos di des plaeces]]
### Hamteas
* Å Lonpré (so plaece: *Au Lonpré*, F. Rue du Lonpré)
* Al Croejhete (so plaece: *Al Crojète*, F. Rue de la Croisette).
* Al Nouve Rowe (so plaece: *Al Noûve Reuwe*, F. Rue Neuve).
* Al Rouwalete (so plaece: *Al Rouwalète*, F. Rue des Brasseurs prolongée).
* A Sint-Djåke (so plaece: *A Sint-Djauke*, F. Saint-Jacques).
* So les trîs (so plaece: *Su lès trîs*, F. Les Trieux).
* Ås Deus Wés (so plaece: *Aus Deûs Wés*, F. Les Deux-Wez).
### Ôtès plaeces
* Al Djonkire (so plaece: *Al Djonkêre*, F. La Jonquière).
* A l' Eschaye (so plaece: *A l'Èscâye*, ou (pus råle) *Al Sicâye*, F. L'Escaille).
* Al Falijhe (so plaece: *Al Falîje*, F. La Falise).
* Al Håye (so plaece: *A l'âye*, F. Ferme de La Haye).
* Å Grand Monnî (so plaece: *Au Grand Moûnî*).
* Ås Martchanvoyes (so plaece: *Aus Martchanvôyes* ou * Lès Martchanvôyes*).
* Å Pont d' Lignè (so plaece: *Au Pont d' Lignè*).
* Les Prés d' Sint-Djhan (so plaece: *Lès Prés d' Sint-Djan*).
* Å Tchåfor (so plaece: *Au Tchaufor*, F. Les Fours à chaux).
* A Tchessåd (so plaece: *A Tchèssau*, F. Chassart).
* A Tournanpire (F. Tournant pierre).

## Tuzance walone

## Sourdants