open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alpinisse

[vignette|Les prumîs a-z arivé sol [Mont Evresse po fé di l' **alpinisse**, c' esteut des Burtaenikes.]]
L' **alpinisse**, c' est on spôrt di gripaedje ezès montinnes.

## Etimolodjeye
Li mot «&nbsp;**alpinisse&nbsp;**», ça vént do francès «**&nbsp;***alpinisme*'&nbsp;***», ki lu-minme vént do no èç lingaedje ci del tchinne di monts ki raloye li [[France]], a l' [[Itåleye]] ey al [[Swisse]]. E [[Walon (lingaedje)|walon]], on lome çoula les «***&nbsp;*Ales*&nbsp;***», k' on ratoûne «***&nbsp;**Alpes**&nbsp;**'», e francès. Poirtant, c' est des Inglès k' ont askepyî cist espôrt ci. 

## Referinces eyet sourdants
Termene (discramiaedje)

* el meteyo, ene termene, c' est ene durêye d' on minme tins: plouve, nive, djalêye, oraedjes, bea tins.
* el djeyolodjeye, on eploye eto l' mot dins l' pårtixhaedje des **[[trevéns djeyolodjikes]]**
* el medcene, c' est l' tins k' ene **[[minêye]]** rôle dins ene metowe contrêye.
Mi ptit muzicyin (tchanson)

[thumb|modêye [Bernard Poplineau]]
**Mi ptit muzicyin**, c' est ene viye tchanson e walon, puvite tchantêye do costé d' Nameur. 

## Louwijhaedje
Dins l' modêye namurwesse, li sinne si passe al dicåce di "Molåvint". Dins l' modêye francesse, a Falayin, et li ptit muzicyin est rtrové al  å Ptit Djivet.

## Modêye namurwesse


:*Dj' a pierdou mi ptit muzicyin
:*Al dicåce, al dicåce;
:*Dj' a pierdou mi ptit muzicyin
:*Al dicåce do Molåvint.

:*Il esteut padrî on bouxhon
:*Ki breyeut, ki breyeut
:*Il esteut padrî on bouxhon
:*Ki breyeut après s' mayon.

### Modêye des Årdenes francesses

:*Dj' a pierdou mi ptit muzicyin
:*Al dicåce, al dicåce;
:*Dj' a pierdou mi ptit muzicyin
:*Al dicåce di Falayin.

:*Il esteut padrî on bouxhon
:*Al dicåce, al dicåce;
:*Il esteut padrî on bouxhon
:*Ki shofléve après s' mayon.

:*C' est si bon k' il a stî rtrové
:*Al dicåce, al dicåce;
:*C' est si bon k' il a stî rtrové
:*Al dicåce do Ptit Djivet.


## Pî-notes
Boyea (discramiaedje)

* Boyeas (tripes)
* boyea (velo): pneu des velo d' coûsse, sins tchambe a l' air
** pitit boyea u greye boyea
** boigne boyea
** gros boyea
** crås boyea
* boyea = touwea d' raiwaedje
* long stroet rond passaedje (voye di houyire)
Pitit boyea

El **pitit boyea** (li **ptit boyea**) u **grêye boyea**, c' est l' prumî boket des boyeas, ki va do pilôre disk' å boigne boyea.
Mesplî

vignette|Foto des '''messes''', ki sont les fruts d' cist åbe ci.
On **mesplî**, c' est èn åbe ås fruts ki dene des messes.

 *[[Mespilus germanica]]*

## Discrijhaedje do frut
Li messe, c' est on frut avou ene rossete pea. Si moxhe rishonne a ene bårbete. Elle a deus a cénk grossès piretes.
Nåjhisté

Li **nåjhisté** u **hodance**, c' est cwand l' coir d' ene djin u d' ene biesse n' a nén l' tins di si rpoizer assez, eneviè les ovraedjes k' il a fwait.

## Motlî ordinaire
On sieve puvite l' addjectif: esse nåjhi, nåjheye, u , scranse, u , u , hodêye.

Ene grande hodance si dit: esse moirt hode, moirt hodé, moirt nåjhi, moirt escran (moite hode, moite hodêye, moite nåjheye, moite escranse); u, ene miete nén si poleymint: crevé hode, crevêye hode... Udonbén: esse , nanteye; vané, vanêye; sketé, sketêye; , fornåjheye.

Des ratourneures: .

Vola co des manires di dire trovêye dins les belès letes e walon.

:*Il estént evoye, et mi dj’ esteu *'hodé moirt nåjhi*' *(Jacques Desmet, Li catchete).

## 
*
Ôrlodje

Ene **ôrlodje**, c' est ene grande ahesse di måjhone ki dene l' eure.

## Definixha
Ele pout esse pindowe å meur u montêye dins ene casse di bwès.

## Tuzance
Gn a eto ene sôre d' unité di mzeure k' on lome purade « ôrlodje di l' apocalipe ».

## Referince
Marcel Launay

**Marcel Launay**, c' esteut on scrijheu e walon.

I skepia a Feroe (*[[Fero]]*, on hamtea d' Ferire) li 3  d' setimbe 1890, et mora a Lidje li 19 di may 1944 (dins on bombårdumint des Aloyîs sol veye, ocupêye des Almands).

Di s' mestî, il esteut indjenieur foistî.

## Ouve e walon
### Come powete
I cmince a scrire e 1909 dins Li Clabot eyet Li ptit Lidjwès.

E 1922, i wangne si prumî pris a ene bate di powezeye del SLLW. I va ramexhner 42 beas bokets dins ene ramexhnêye lomêye Florixhåjhe (*Florifâye*) (1925).

I ratake après côp, et-z eplaidî «Les tchansons do bierdjî» (1937). Si dierinne ouve, k' i n' sava fini, «Les tchansons do moxhî» a stî eplaideye après s' moirt dins l' «Vie Wallonne».

### Come sicrijheu d' teyåte
Come teyåtreus, a scrît sacwants pîces.
* Li moirt do Schoirçåd (li mwèrt dè hwèrça) (3 akes) (1927)
* Al rodje minire (1929) (c' est on no d' plaece di Ferire)
* Li potale di bwès (1931)
* Li tchant do côr (1931)
* Pelé Rossea (sins date)
* Li bele coujhnire (sins date)
* Å tins des frambåjhes 
* Li coirnou da Nenele (2 akes)
* Li sondje do moxhî (arimé, 2 akes)

### Come romantî
I n' a scrît k' ene ramexhnêye di noveles, «Les contes do gåre di bwès» (1937).


Imådje:Burnontige-Memorial (1).jpg|Monumint po Marcel Launay a Ferire.
Imådje:20130420 burnontige11.JPG|Li plake sol monumint.


## Alére
Ene sipepieuse biyogrefeye do scrijheu pa Paul Delforge, Wallonnes 2/2024 pp. 1-32.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Dijhaedje do boket «po-z esse on payizan»
* 
* 

## Sourdants
Feroe (Ferire)

**Feroe** (la-minme *Fèro*, fr. *Ferot*), c' est on hamea d' Ferire.

## Rilomés dmorants
Marcel Launay î a skepyî. Il a scrît ene pîce di teyåte di tite "Li rodje minire", ki vént d' on no d' plaece d' après ç' payis la.
Halcrosse lete

Ene **halcrosse lete**, e-n on sistinme ortografike, c' est ene lete k' on scrît mins k' on n' prononce nén.

## Egzimpes e walon
* halcrosse E
* halcrosse cossoune

## Egzimpe e francès
* halcrosse H
Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne (antolodjeye)

thumb
**Vint-cénk sicrijheus e walon ås deus Inne**, ki l' tite e francès, c' est ***25 auteurs wallons aux Deux-Haine***, c' est ene antolodjeye ramexhnant li vicåreye et des tecses di 28 sicrijheus e walon des deus viyaedjes ki s' lomnut «Inne». Dj' ô bén: Sint-Pire (Inne-Sint-Pire) eyet Sint-På (Inne-Sint-På).

Elle a stî rashonnêye pa Willy Burgeon ey a vudî e 2018 des eplaidreyes do Moxhon d' Ônea.

## Plan d' l' ovraedje
Ci n' est ni l' ôre alfabetike, ni l' ôre cronolodjike, mins purade on rindjmint a môde di hit-paråde.

Divant l' djivêye des scrijheus, gn a 33 pådjes di corwaitaedje istorike et politike e francès po sayî d' responde al kesse: «Douvént ostant di scrijheus e walon so on si ptit payis?»

## Djivêye des scrijheus
* Marcel Hecq pp. 47-64
* Marcel Meulemans pp. 65-73
* Maurice Denuit pp. 74-82
* Marius Rocq pp. 83-86
* Flori Deprêtre pp. 98
* (Félix Duval) p. 99 (nén onk des deus Inne, mins on scrijheu avanciveus k' a foirt inflouwincî les deus shuvants)
* Robert Dascotte pp. 100-113
* Jacqueline Boitte pp. 101-127
* Hubert Outlet pp. 128-134
* Lucien André pp. 135-140
* Willy Burgeon pp. 141-154 
* Marcel Calcus pp. 155-157
* Évrard Crousse pp. 158-161
* Christian Fauconnier pp. 162-169
* Raymond Honoré pp. 170-176
* Adolphe Hoyaux pp. 177-185
* Gilbert Jacquard pp. 186-190
* Abel Massart pp 191-194
* Lucia Randour pp 195-201
* Georges Renuar pp 202-205
* Felixa Wart-Blondiau pp 206-214
* Louis Robert pp 218-219
* Georges Bourgeois pp 219-220
* Adolphe Caffet pp 221-224
* Oscar Godefroid pp 224-231
* Gaston Hoyaux pp 232-238
* Jules Tison pp 239-240
* Oscar Beaufort p. 241-242
Batea

[thumb|bateas-mouches a [Djambe]]
thumb|batea d' coûsse
thumb|batea a vwèle marokin.
On **batea**, c' est èn éndjin ki va so l' aiwe po tcheryî des djins u des martchandijhes.

## Sôres di bateas
* naeçale (barkete)
** betchete d' Oûte
* mignole
* ponton
* batea ås vweles
* batea-mouche
* bilande: batea å plat fond ki tchereye des brouxhirès martchandijhes so les naiviåvès aiwes.
* batch: poite les djins et les otos d' on costé a l' ôte d' on mouze
* cargo: gros batea d' mer ki tchereye des martchandijhes
* petrolî (batea): foû gros batea ki tchereye del petrole
* metanî: foû gros batea ki tchereye do gåz likide
* poite-contneus: foû gros batea ki tchereye des contneus
* batea d' pexhe: sardinî, tchalutî…
* feri (batea)


Grand feri del nute.jpg|grand feri
Inne (discramiaedje)

* Aiwes
 Aiwe d' Inne
* Viyaedjes
** Inne-Sint-Pire
** Inne-Sint-På
* *inne* (e scrijhaedje Feller)
** (sociolodjeye) haeyime
** (antomeye) ayinne del djambe
Mogi Bayat

**Mogi Bayat**, c' est on traeyincieus francès-iranyin et on mambor di djouweu d' fotbal k' a skepyî li 24 di djun 1974. 

## Cårire
L' an 2003, il est lomé directeur do Sportigne di Tchålerwè ki s' mononke, Abbas Bayat va ratchter. I rmete les Gades ås royes d' assene les fé ariver dins les plaiyofs sacwants anêyes e-n erote. 

I cwite li Sportigne e 2010 po divni on rlomé adjint d' djouweu.

Mins li 10 do moes d’ octôbe 2018, il est ametou avou ene pantêye d' ôtes djins del fotbale dins on herleme fotbalistike lomé «fotbelgate».

## Sourdant
Vå (discramiaedje)

* vå (sitindêye di tere foyî tins des trevéns djeyolodjikes pal passaedje d' ene aiwe)
* vås d' ene aiwe u bassin (tote li stindêye la k' l' aiwe rixhele aviè ciste aiwe la)
** lene di pårtixhaedje des vås
* Vå (toponimeye) nos d' plaece avou "vå".
Marcel Meulemans

**Marcel Meulemans**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Sint-På li 14 di setimbe 1898. 

I mora li 19 di måss 1984.

Relî dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
Djeu d' cråwe

Li **djeu d' cråwe** u **djeu d' croche**, c' est on djeu ki s' djowe avou ene pitite longowe bale di bwès, lomêye **djete**, k' i fåt bouxhî dsu avou ene cråwe u croche, pol sititchî dins l' **hier** (plantchete avou on trô) avou l' moens di bouxhaedjes possibe.

C' est cåzu l' minme djeu ki l' gof.

## Motlî
Djouwer å djeu d' cråwe si dit «» u «»; li djouweu s' lome on «» u «».

Ene pårtêye si lome ene «».

Riprinde alinne å mitan d' ene pårteye si dit "fé ene ".

## Vicansté
Li djeu s' djouwéve aprume el Flande, dins l' Nôr del France, e Hinnot ey el Normandeye.

I s' djouwéve eto dins l' payis d' Lidje divinltins, poy k' il a lai do motlî tipike:
:*hiêr, adv. : t. du jeu de crosse, au but. Foû hiêr, hors de l’enceinte, hors de la bonne voie, de travers, hors de l’ordinaire. Li boule èst hiêr, la boule est au but.
:*trô-bourlouf´, n. m. invar. : Sorte de jeu de crosse.
:*ziyète, n. f. : Palet utilisé au jeu de crosse.*

## Usteyes
Li cråwe u croche, c' est l' baston po bouxhî.

Li djete, c' est ene longowe bale di bos, d' a pô près 100 grames.


File:Crosse.jpg|croches
File:Choulettes.jpg|djetes


## Dins les lingaedjes walon et picård
### e walon
Li djeu d' cråwe a leyî des ratourneures e walon:
* : (tot s' fotant) cron
*  tourner må, tourner a rén.
* : des toirdowès djambes

Eto so les aschates walon-picård
*  (*tournéy à fut d'croche*): tourner må, tourner a rén (paski l' cråwe esteut pus fene so li dbout).

### e picård
Et foiravant e picård:
* (*laicher 'l cholète vins l'âye*): abandner çou k' on aveut e-n ouve; leyî ouve.
#a-n ein cop d' cholette (*a-n-in cop d' cholète*): a ene , a ene , a on  (pitite distance)
#avoir chés ieus comme dés cholettes (*avwår dés-ieus come dés cholètes*): awè des gros ouys d' awè tchoûlé u d' awè riboté l' djoû di dvant.
#faire dés cholettes (*fére dés cholètes*): begyî
#avoir éch cholette in belle (*avwår èl cholète in bèle*): aveur tot çki fåt po-z adiercî s' côp.

## Sourdants
Micro-aspalaedje

Li **micro-aspalaedje**, c' est bråmint des ptitès djins metnut des liårds dins ene cagnote, po-z ecwårler on pordjet.

Dispu les anêyes 2010, li portchessaedje si fwait å pus sovint pal voye d' internete.

Li micro-aspalaedje, c' est ene des piceures di l' economeye di soçnaedje.

## Egzimpe di micro-aspalaedje po des pordjets e walon
Ene portchesse å micro-aspalaedje aveut stî fwait pa Vincent Delire po-z ecwårler si cwatrinme sitroete plake (2018).

Il aveut trové set aspaleus so les deus moes del portchesse.

## Sourdant
Mimile et les bribeus d' toubak 4 (plake di muzike)

Li **cwate** (**4**) da Mimile et les bribeus d' toubak, c' est ene plake e walon da Mimile k' a moussî foû e 2018. 

Gn a 10 tchansons e walon, sicrîtes pa Philippe Antoine (5), Mimile lu-minme (3), Gérard Baudrez (1) eyet Jacques Desmet (1). 

Les muzikes sont da Mimile (8), Georges Brassens (1) eyet Pascal Obispo (1).

Limero SABAM : wpwa/83150

## Ecwårlaedje do pordjet
Li pordjet a stî ecwårlé pårteyemint pa micro-aspalaedje. Gn a yeu set aspaleus so les deus moes del portchesse — mins motoit nén tertos pal voye del Daegntoele.–, çou ki n' est nén si må po des pordjets sol walon. Leus nos ont stî rprins sol livret del plake.

## Divêye des tchansons
# Å cafè do tribunå (*Au cafè du tribunal*); ci cafè la a divnou on bocson, et les Couvinwesses ni veyèt nén çoula d' on boun ouy. 
# El trake (*El traque*): des tchesseus, des trakeus et Anik k' î ténreut botike dizo ses nipes.
# Po ene viye djonne feye (*Ode à vierge honnie*): ene poliçresse vént mete li disdut dins les dujhances del boune veye di Couvén.
# El racoulot (*El raculot*); tinme do «ptit rtrové», so on tecse da Gérard Baudrez.
# Divant (*Avant*); bilan di çou k' nosse djermêye a fwait, et l' dire å gamén k' i fåt d' evåye et fé s' voye tot seu sins di rtourner.
# Mizere di mi (*Misère dè mi*), on redjårbaedje da Brassens pa Philippe Antoine.
# Bouneur pierdou, so on tecse da Jacques Desmet.
# Li liberté d' esse ploumé (*L' liberté d'yèsse pleumé*),  on redjårbaedje del tchanson Obispo pa Flipe Antoenne.
# Li mame Talat (*L' mame Talat*), so on tecse da Flipe Antoenne.
# Li veye come ele va (*L' vîye come ele va*), todi so on tecse da Flipe Antoenne.

## Shuvance
Li plake rascoda li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2019

## Alére
Lucien Mahin, Mimile : li cwate (4),  88, ivier 2017-2018.
Pourixhmint des fruts å botritisse

Li **pourixhmint des fruts å botritisse** u **timprou pourixhmint des fruts** u **botrite**, c' est ene maladeye di bråmint des fruts (roejhéns, fraijhes, tomates) ki sont-st atakés pa ene tchamosseure lomêye *[[Botrytis cinerea]]*.

## Sourdant
Vegne (discramiaedje)

* Vegne (plante ki dene do roejhén)
* Vegne (toponimeye): nos d' plaece del Walonreye vinant do mot "vegne"
Sapén alpin

Li **sapén alpin**, c' est ene sôre di sapén ki n' vént k' dins les Ales ey ene miete dins les Carpates.

 *[[Pinus cembra]]*

## Sapén alpin ey istwere des peupes
Les sapéns alpins des Carpates årént stî aminés pås peupes des Ales aminés pa les Romins el Daceye (Roumaneye d' asteure). 

Li no gayel di cist åbe la, c' est «giembro» ki vout dire «d' ivier» et k' a dné l' no latén d' l' åbe (Pinus cembra), veyanmint ki les ancyins Apurlins djåzént gayel.

## Sourdants
Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon

***Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon*** (**Les rfondeus al siponte do walon**), c' est èn årtike e francès sicrît pa Jean Lechanteur et parexhou dins l' rivuwe «*[[Wallonnes (rivuwe)|Wallonnes]]*» deujhinme limero di 1996.

On dnè djåze sovint come do «papî Ltchanteu disconte do rfondaedje». 

## Aspoyeus do papî
Li papî a stî aspoyî pa des ôtes mimbes di l' SLLW: Jenny d'Inverno, Jean-Luc Fauconnier, Victor George, Émile Gilliard, Jean Guillaume, Albert Maquet, Jean-Marie Pierret. Li soce e-n etir a dné si åjhmince a leu seyance do 10 d' avri 1996.

## Contnou
Li papî si prezinte come ene reyaccion di l' SLLW disconte des pordjets di rfondaedje do walon, esplikés å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje.  

Dins l' adviertance, cisse-ciale si prôpoze di «».

L' avuzion håynêye divins l' årtike si vout don l' vraiye verité, totes les ôtes idêyes sol walon estant loukeyes come eretikes.

L' askepiaedje di noûmots est foirt critiké.

## Reyaccions
Rodjî Viroux va scrire on papî d' refleccion dins les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. I scoreye aprume l' uzaedje do mot «», cité ene trintinne di côps.

## Consecwinces
Li papî va espaitchî des anêyes å long li moende bate di dvizes inte les rfondeus et les djins di l' SLLW.

Portant, deus mimbes del societé, Jean Germain (k' aveut-st enondé l' idêye d' on rfondaedje do walon e 1989) et Willy Bal avént ovré avou Lorint Hendschel (ki va porshuve l' idêye Djan Djermwin) dins l' pordjet do Walo +. Willy Bal aveut eto consyî les rfondeus so sacwants ponts tecnikes. Après l' papî Ltchanteu, Djan Djermwin si schowe evoye do sudjet. Willy Bal sicrirè co on papî so les precocions a prinde po rfonde on lingaedje.

Come li SLLW a l' bresse long, ele va spåde ces idêyes la eto emey les soces pol walon et å CLRE. Adon, i serè foirt målåjhey d' eplaidî des sacwès e rfondou walon.

Li pression siconte do rfondaedje si va eto fé sinte so l' UCW, edjîstrêye a Lidje, come li SLLW, et k' aveut metou e-n alaedje ene Tåvlotêye Rifondaedje *(commission langue)*. Cisse-ciale va esse rade sitantche, et leyî ouve e 2001.

Les djins d' mestî k' arivront å walon après côp, dins les anêyes 2010, vont trover cisse sitouwåcion la pår biesse.
 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* L' årtike
* L' årtike (la k' on voet les notules dins les boirds)

## Sourdants
Resserant gåz

On **resserant gåz** u **gåz a efet di stouve**, c' est on gåz ki, metou dins l' air, va fé come ene coviete åtoû del Daegne, ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do solea.

Li pus cnoxhou des resserants gåz, c' est l' diyocside di carbone.

Li crexhaedje foû-ordinaire des resserants gåz dispu deus troes siekes — mins pår dispu l' 20inme sieke — est loukî come li mwaisse cåze do reschandixhaedje del Daegne.

## Sacwants resserants gåz
* diyocside di carbone (CO2)
* metane (CH4)
* ocside d' azote (N2O)
...

## Sourdants
Reschandixhaedje del Daegne

Li **reschandixhaedje del Daegne** u l' **restchåfmint do climat** u l' **ertchåfmint del planete**, c' est on clintcha foirt awiyant di montaedje del timperateure emîtrinne del Daegne k' a cmincî avou l' trevén industriyel (18inme sieke), mins ki s' a ewaeré e 20inme sieke. 

Il est cåzé, shonne-t i, på crexhaedje do tô d' CO2 (et ds ôtes resserants gåz) dins l' air.

## Prouves do reschandixhaedje del Daegne
### Prouves veyåves directumint
Gn a des glaecîs fondèt totavå l' Daegne, çou k' aveut ddja stî rilevé dispu les anêyes 1950.

Les fleurs k' on pout trover e-n ene metowe såjhon dins on metou payis sont sovint bråmint pus tårdowes ki di memwere di djin.

### Sincieusès prouves
Des foraedjes dins l' calote di glaece des pôles mostrèt li contnou e CO2 sieke pa sieke dispu les trevéns djeyolodjikes. Li rmontêye des tôs d' CO2 ni s' a måy fwait avou ene téle felesse ki ces dierins 200 ans cial.

## Espaitchaedje do mouvmint
### Å liveas des estats
L' avanceye des accions des estats si mzeure on côp l' an al conferince di l' ONU sol climat (COB).

### Å livea des mierdjins
Gn a sovint des rotaedje po renonder les djins, mierdjins et politikî a fé ene sacwè pus rade et pus straegnmint. E 2018, ene sifwaite manif a rashonné a Brussele dipus d' 75.000 djins.

## Sourdants
Sapén d' Noyé

thumb
On **sapén d' Noyé** (pus corant ki «èn **åbe di Noyé**»), c' est on djonne sapén k' on mete e s' måjhon å Noyé.

On ndè mete eto des pus grands so les batis des grandès veyes.

Li sapén d' Noyé dimane disk' après l' novelan. Adon, on l' tape evoye ås grands dhalaedjes.

## Gåyotaedje
Il est gåyoté di boles di totes les coleurs. Et des blawtantès loumires. Et des guirlandes.

On mete voltî ene sitoele al copete.  

Å pî d' l' åbe, les djins metèt ossu ene creche, apus k' les cis ki n' sont nén crustins.

Gn a des bistokes k' on drouve tot ratindant matene u a èn ôte moumint.





## Coûtivaedje di sapéns d' Noyé
### Tchuze di l' indje

### Produjhaedje el Walonreye
El Walonreye, gn a des societés ki produjhèt des grandès cwantités di sapéns d' Noyé po vinde patocosté. Gn a eto des prticulîs ki nd ont fwait, ca i polèt esse metou dins les tchamps (ci n' est nén loukî come on bwès pa li lwè). Ciste indistreye la si rescontere aprume so l' Årdene.

Les sapéns, cénk a dijh ans vîs, sont ddja côpés al Tossint, et resserés dins des wayimes di plastike. 

A stî l' tins k' i les evoyént avou des pots d' tere, mins ça a dvou esse disfindou dins les anêyes 2010, po n' nén spoujhî les teres di l' Årdene, dedja pôves d' avance.


File:Sapéns Noyé crexhant ezès pots.jpg|crexhant ezès pots (2010)
File:Sapéns d' Noyé pots abandnés e tere.jpg|pots abandnés (2009)


## Dins les belès-letes
Li floriconte da Andersen, «Li sapén», raconte l' istwere d' on ptit sapén k' a divnou sapén d' Noyé.


File:Christmas tree recycling.jpg|fén d' veye, come dins l' floriconte
Paskeye do volant tchet d' Vervî (arimé)

Li **«Paskeye do volant tchet d' Vervî»**, ki l' tite e francès, c' est : «*Le vol du chat de Vervier*», c' est ene viye paskeye di 1641.

Elle est rprinjhe sol limero **228** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.

Elle a stî replaideye pa Jules Feller dins l' *Bulletin de la Société verviétoise d'Archéologie et d'Histoire*, tôme 11, 1910.

## Contnou
C' est èn arimé fwait pa ene djin di Stimbiè po critiker li sote idêye do farmacyin  d' Vervî, di fé voler on tchet 

I lyi aveut-st emantchî des vexheyes di pourcea gonflêyes å gåz. Adon, i l' poirta ådzeu do clokî di l' eglijhe Sint-Rmåke. 

Gn aveut dins les rwaitants les notåbes et ene flouxhe di djins. 

Come di djusse li tchet touma come ene pire, mins gn aveut tant des djins k'i n' creva nén et biza evoye sins dmander ni cwè ni kesse.

## Shuvance
Li ratourneure walone «» si dit po onk k' a on pordjet målåjhî a-z adiercî.

E 1951, on hina e l' air on tchet d' pluche raloyî a des balons gonflés a l' idrodjinne. Ci côp cial, i vola disca Outlouxhe.

Gn a ene posteure a Vervî k' acsegne li sinne di l' apoticåre ki tént l' tchet al mwin.

## Pî-note et sourdant
Volaedje d' ene biesse

Ene **volante biesse**, c' est ene biesse ki parvént a voler.

Totes les volantès biesses ont des aiyes.

## Motlî
Po les oujheas, li volaedje kimince pa des batmints d' aiyes, pus pa l' enairixhaedje.

Cwand i rivnèt so tere, on dit k' i s' **rabatèt**.

Cwand èn oujhea avance sins bodjî les aiyes, tchessî på vint, ou enondé pa des côps d' aiyes dinés dvant, on dit k' i plane.

## Sôres di volantès biesses
* oujheas
* insekes
* volants pexhons
* volants dinozôres

## Dins les fåves do vî vî tins et les belès-letes e walon
C' est todi po rire d' ene saye di volaedje k' a fwait berwete.

Metans dins l' fåve do vî vî tins «Li rnåd ki vleut aprinde a voler».

Ezès belès-letes e walon, onk des pus vîs tecses e walon, ci fourit l' paskeye do tchet volant d' Vervî (1641).
Outlouxhe

**Outlouxhe** (la-minme e sistinme Feller, *Out'louhe*; F. *Outrelouxhe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, 
* rebané avou Modåve, el province di Lidje.

* Limeros del posse
** asteure: **4577**
** davance: **4156**
* Limero diyalectolodjike: **H 47**
* Arondixhmint: Hu

## Etrevéns
E 1951, on î veya ateri on tchet d' pluche k' aveut stî enûlé a Vervî po rmimbrer li paskeye do volant tchet.
Wayimaedje (prôze powetike)

**Wayimaedje** (*Wayemadje*), c' est on long powinme (mins c' est purade del prôze powetike), sicrît pa Émile Gilliard, et eplaidî dins li ptite coleccion del SLLW e 2013.

## Tinme
Imådjreçmint, i discrît l' aviyixhmint d' ene djin, après k' elle a toumé dins les cropecindes å mitan del voye, dandjreus d' èn accidint d' èn ecdût do cervea. C' est come on wayimaedje.
Li sapén (floriconte)

**Li sapén**, c' est on floriconte sicrît pa Hans Christian Andersen, dizo l' mwaisse tite «*Grantræet*».

Il a stî eplaidî pol prumî côp li 21 di decimbe 1844.

Il a stî ratourné e walon pa På-Hinri Thomsin divins li live d' imådjes «Contes do bon vî tins»

## Clasmint
Dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, li floriconte do sapén sereut dandjreus metou dins l' categoreye des «contes di rmostrance». 

## Sintimint d' l' oteur å scrire li conte
Ene kimere k' a fwait on studia so Andersen pinse ki c' est l' prumî floriconte la k' l' escrijheu ni mostere nén l' veye avou totes rôzes et totes violetes..

## Racourti

C' esteut on ptit sapén ki s' disbåtchive å mitan do bwès pask' il esteut trop ptit, et k' i veyeut les grands åbes esse abatous et tcheryîs evoye.

Ene ciwagne di passaedje lyi djha k' on ndè fjheut des masteas po les bateas. Adon, i s' meta a djeryî di fé lu eto des grands voyaedjes.
:*I fjheut l' toû del tere, so les grandès aiwes; i veyeut totes sôres di payis k' i n' kinoxheut nén et s' rescontréve-t i pår ene niyêye di noveas camaerådes.*

Mins gn aveut eto des ôtes sapéns vijhéns, nén si grands k' çoula, k' endalént.
:*Des ptits curieus moxhons racontént k' il avént veyou di ces sapéns la, etot loucant ås finiesses des beas lodjisses, et k' on aveut metou les åbes å mitan del grande plaece. Ki, (…) po lzès gåyoter, on aveut pindou åtoû des fis d' pieles et d' årdjint, des boles di totes les coleurs, des andjes d' ôr, des tchikes, des imådjes et des ptitès tchandeles.*

Li ptit sapén va eto divnou on sapén d' Noyé. I serè-st ås andjes, mins fok po on djoû, al Noyé. Après les fiesses, on l' va aler rplanter…
:*…ådfoû, dins ene pitite noere coine do djårdén, disconte on laid vî meur, lon erî d' totes les fleurs, et la k' i n' veyeut waire li solo. Minme ki les oujheas et les soris n' ont bénvite pus vnou po l' etinde todi tofer raconter li minme peneuse istwere: li cene d' on ptit sapén *'k' åreut mî fwait di n' nén croere ki c' est todi mî ôte pårt.**'

Al fén, li djårdinî el vina côper a bokets po mete dins l' feu e l' aisse.

## 
 Mwaisse modêye

## Sourdants
Volaedje (dins les airs)

Li **volaedje dins les airs**, c' est l' avançaedje di biesses ou d' volants éndjins dins l' air sins toumer.

Sacwants djins ont ossu sayî d' voler tot seus.

Li volaedje dins les airs si fwait å pus sovint avou des aiyes.

## Volantès biesses
 volaedje d' ene biesse 

## Volants éndjins
 volant éndjin
Louis-Joseph Courtois

**Louis-Joseph Courtois**, c' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis.

Il skepia li 23 d' may 1854 a Perwé, et mori li 15 di fevrî 1915 a Sint-Djri.

Di s' mestî, il esteut curé (a Sint-Djri, di 1887 a 1915).

Riprins dins les antolodjeyes «Nos campagnes» eyet «Vey voltî»

## Ouves e walon
I scrijha di 1896 a 1914 dipus d' 115 arimés di diferinnès cognes. Inte di zeles, des ratournaedjes di scrijheus greks et laténs (Virgile, Horace, Phèdre).

I fourit eplaidî dins l' Marmite, li Coirneu, li Ban-cloke, et pår divins les B.S.L.L.W..

Tot raspepiant ses ouves, Isidore Dory eyet Jean Haust ont-st eplaidî on motlî d' Perwez sorlon Courtois., rahoukî come limero **[C3]** dins l' djivêye des motîs do walon.

Il a scrît on long powinme do l' trô d' Han, ki mostere kimint k' el vizite aléve, e 1896.

Ses ouves ont stî aprume eplaideyes pa Paul Coppe e-n on livret lomé *[[Ouves da Louis Courtois eplaideyes pa Paul Coppe|L'abbé Louis Courtois, poète et artiste du roman pays de Brabant]]*.

Ene ôte plakete a stî editêye pås Cayés walons.

## 
* 
* 

## Sourdants
Finiesse

[thumb|finiesse ås croejhlådes do [Pårlumint walon]]
Ene **finiesse** (on dit pacô, po les cenes ås cwåreas d' veule, ene **vite**), c' est ene traweure dins on meur, u u dins ene paroe (rôlant, naiviant u volant éndjin) po leyî passer l' loumire et sovint ossu, l' air, cwand on l' sait drovi.

## Sôres di  fniesses
* finiesses di bwès
* finiesses di pire
** finiesses ås croejhlådes
* rondes finiesses
** båkete di gregne (loukete, bawete); purnea al finiesse
* finiesses di deur plastike (PVC)
* finiesses d' aluminiom
* finiesse d' ouxh
* ouxh-finiesse
* atike (cwårea metou ådzeu d' èn ouxh)
* finiesses di toet (velusse); bårbakenes
* veulire


Imådje:Finiesse di tazota.jpg|finiesse di tazota (trô dins l' meur)
Imådje:Soû d' finiesse balusse.jpg|avou ene balusse
Imådje:Ravalêye finiesse di toet.jpg|finiesse di toet (velusse)
Imådje:Transene veulire Sint-Mårtén2.jpg|veulire
Imådje:Imelrhesse ⵉⵎⵍⵖⵙ grandès fniesses.jpg|lådjès fniesses d' aluminiom dilé finiesses classikes
Imådje:WindowCleaner.jpg|On rlocteu ki boute so les finiesses d' on bildigne.


## Ahesses d' ene finiesse

* soû d' finiesse
* cåde di bwès del finiesse
** 
* vite u cwårea
* gordenes
* balusse
* colebales u båreas (finiesse di prijhon)

## Dins les belès-letes e walon
Ene måjhone sins finiesse (çou ki vout dire ene prijhon), c' est l' tite d' on roman da Chantal Denis.

Gn a eto li stroete plake di cåzaedjes da Jean Goffart «Padrî l' finiesse».
Mouvmint des djaenès cazakes

Li **mouvmint des djaenès cazakes** c' est on mouvmint populaire e France, e Beldjike éyet e d' ôtes payis el monde k' a stî cmincî l' 17 di nôvimbe 2018. Li no do mouvmint vént del djaene cazake di surté k' on doet aveur e s' vweteure po cwand k' i gn a èn accidint.
Noer (coleur)

Li **noer**, c' est l' coleur ki boet totes les wachlires del loumire ki djond li sacwè u l' sakî k' a cisse coleur la.
Zolodjeye

Li **zolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les biesses.

## Clasmint des biesses
Li vî clasmint des biesses les pårtixheut inte biesses ås cronzoxhs et biesses sins cronzoxhs, mins cisse deujhinme trope la est trop diferinne ene di l' ôte. On l' a abandné dins les spepieus acsegnmints. Mins ele vént co bén a pont po-z ataker li mostraedje des sôres di biesses ås djonnes sicolîs


Zoological Illustrations Achatinella livida.jpg|
Museum of Zoology SPb 000000139 1 m.jpg|
A Silesian Zoological Garden jac 05.JPG|
Prezintoe d' mostraedje

thumb
On **prezintoe d' mostraedje** u ene **prezintrece di mostraedje**, c' est on prezintoe ki rintere dins les mots d' mostraedje.

## Uzaedje des prezintoes d' mostraedje
Les prezintoes d' mostraedje vont å pus sovint avou èn adviebe metou padrî l' no k' est mostré.
:*ci åbe la.
:*ci måjhone ci.
:*ci noret cial.
:*ci  vola.
:*cisse crapåde la.
:*cist ome cial.
:*ciste [[åbarone]] la.
:*ces djins la.

Li cogne «» si pout spotchî après ene voyale:
:*Dji n' sai ovrer avou ç' cayet la.
:*Ele ni sait noder çt ome la.
:*Bodje mu ç' tcheyire vola.
:*Li mårlî djouwéve so çt ôre la dispu estant on rafoirci gamén. 

L' uzaedje sins adviebe (corant e walon do Levant e 20inme sieke, mins djamåy ôte pårt) est accepté dins le scrît lingaedje, aprume dins les powezeyes. Ciste uzance la a divnou pus corante e 21inme sieke, pa rfrancijhaedje des scrîts e walon.

L' adviebe assoçné si pout plaecî al fene fén des troke do sustantif.
:*ci bea ptit valet la.
:*Ci vint-ey-onk di djanvî ci, nos avéns raploû a Bietris.

On s' passe di l' adviebe dins kékes ratourneures calkêyes do francès:
:''a onk di ces djoûs / a onk di ces cwates.

#### 
* hagnon so les prezintreces di mostraedje (divins l'  pitite croejhete Hendschel)
*  Minme sudjet, pus lådjmint diswalpé (dins l' grosse croejhete Hendschel)
Michèle Guillaume

**Michèle Guillaume**, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.

Elle eplaide ses tecses dins l' gazete e walon «&nbsp;Nosse lingaedje&nbsp;».
Ciprès

Li **ciprès**, c' est ene sôre d' åbe sapinrece, sovint planté po fé boirdeure des dominnes, u des aites.

 *[[Cupressus]] spp.*


File:Harveng AR1aJPG.jpg|pus gros pelé ciprès del Walonreye a Arvin
File:Timpesse Zawiya råyaedje ciprès.jpg|råyîs d' ene timpesse
File:Djocoe oujheas ås vatches ciprès did lon.jpg|siervant d' djocoe ås oujheas ås vatches
File:Ciprès d' Noyé1.jpg|coxhe di ciprès gåyoté come åbe di Noyé
Li spér del cinse (arimé)

**Li spér del cinse** (*Lu spire do l'cinse*), c' est on long arimé da Paul Villers, eplaidî dins l' BSLLW e 1889.

## Shuvance
A bén siervou a Louwis Rmåke po si studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene.

## Redjårbaedje
Il a stî redjårbé e 2017 come pîce di teyåte di marionetes (dizo titraedje: *Lu spîr dol cinse*).

## 
Mwaisse modêye

## Sourdant
Les variations de l'H secondaire en Ardenne Liégeoise

thumb
Li **Live sol prononçaedje do scrijha H e l' Hôte Årdene**, c' est on live sol walon ki l' tite e francès, c' est ***Les variations de l'H secondaire en Ardenne Liégeoise*** (les varyistés d' H dilérece e l' Årdene lidjwesse), scrît pa Louwis Rmåke ey eplaidî Paris e 1944.

Di cåze di s' sipès indecse di mots (pp. 411-431), li live a rascodou on côde, li **[G110]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
I studeye çou k' i lome li **H dilérece** (*H secondaire*), on foninme do walon ki va dner troes betchfessîs e rfondou walon, les betchfessî xh, betchfessî jh eyet betchfessî sch. 

Li rcwereu les rmete å H prumrece. 

Gn a eto ladvins sacwants mots ki sont rfondous come des fås H prumreces.

## Dicåçtaedje
Il ofrixh si live al *mémwêre d' Eûjinne Rumâke, mu papa*.

## Scrîts sourdants do studia
Rumåke a cmincî pa lére des scrîts d' oteurs del Hôte Årdene
* Li spér del cinse da Paul Villers (accint d' après Måmdiy)
* les ouves da Hinri Colete (accint d' après Måmdiy)
* les tecses da Joseph Hens (accint d' après L' Viye Såm)
* les cis da Jean Schuynd (accint d' après Ståvleu)

Mins c' est purade divins les vî tecses e francès (scrîta) k' il a trové bråmint des dnêyes po rfé l' istwere di ces scrijhas la e walon.

## Inketes
Li live est rashiou so des inketes di prononçaedje fwaites på scrijheu lu-minme. Li prumire, avou 150 kesses, date di 1934, et s' aveut ele toutchî 14 viyaedjes u hamteas, metous åtoû deL Gléjhe. Après côp, li rcwerance s' a stindou a tote l' Årdene lidjwesse, dj' ô bén, les cantons di Spå, Ståvleu et Måmdiy, ecloyant minme des viyaedjes al Bijhe del Province di Lussimbork. 

L' inkete di 1937 contéve 350 kesses et a avindou 22 ponts.

L' inkete di 1939 esteut aistrijheye so les mots avou on scrijhaedje H e sistinme Feller. Les kesses ont stî dmandêyes e 62 viyaedjes.

Vocial les mots u fråzletes k' î estént:

# schoûte on pô
#	li schågne di l' oû
# a l’ ouxh
#	on xhame
#	ene grande schåle
#	les schayons
#	on marixhå
#	i xhufele
#	disclôre
#	ene måjhon
#	bouxhî
#	i rote baxhou
#	xhiyî
#	dischinde
# discovri
#	on moxhon
#	bouxhe on pô
#	mi ricnoxhoz vs ?
#	on bouxhon
#	ene bouxhêye
#	ene coxhete
#	il est crexhou
#	ene moxhete
#	ene schaye
# (ene ragosse di peme)
#	finixhress ?
#	el ricnoxhroz vs ?
#	i n’ crexhrè pus
#	des ceréjhes
#	ene moxhe
#	a crexhe
# ene viye feme
# (candôze lu)
#	ni djhît rén
#	on coibjhî
#	l’ ouxh est seré
#	shijh
#	on l’ a hapé
#	èn oxhea
#	des ronxhes
#	des noejhes
# discoirnêye
#	rixhoube li tåve
#	il est tot cxhiyî
# distcherdjî
#	èn oujhea
#	ele schove
#	les schieles
#	ene såjhon
#	on waxhea
#	dijh ou onze
#	bouxhe lu
#	i dschind
# k' il åyaxhe
# deus viyès femes
#	c’ est nåjhixhant
#	croejhler les bresses
#	schinon
#	des pexhons
#	li groxheur
#	nåjhi
#	åjheymint
#	a si åjhe
# l'eglijhe
#	ene dijhinne
#	del schome
# il aviyixh
#	ene hiede
#	ene schete

## Sourdants
Tchestea d' Montsoreau

Li **tchestea d’ Montsoreau** (riwalnijhåve «**[[tchestea d' Montsoreau]]**») ki s’ trouve a Montsoreau, e l' France.  

## Discrijhaedje
C’ est on tchestea et monumint del Moyinådje do 15inme sieke.
Dobe cawete -let

Li **dobe cawete -let**, c' est ene dobe cawete di sustantifs, ki s' trouve dins des raptitixhas.

## Etimolodjeye
Li ristitchete -l- provént dandjreus del cawete -ale, li femrin del cawete -ea.

Adon, c' est deus raptitixhantès cawetes metowes ene après l' ôte.

## Sacwants mots avou l' dobe cawete -let
* 
* 
* 

#### 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Lete N

thumb|250px|Grands et ptits N

Li **lete N**,  (grande lete “N”, pitite lete “n”), c' est 14inme lete eyet l' 11inme cossoune di l' alfabet latén.
Grande lete

Ene **grande lete**, dins sacwants alfabets (latén, cirilike), c' est ene pus grande cogne di lete ki li ptite lete ordinaire.

## Sicrijhaedje des grandès letes e walon
E walon, on scrît ene grande lete al tiesse des fråzes, et dins les nos prôpes.

## Sôres di grandès letes
Gn a des grandès letes d' imprimreye et des grandès letes di scrijhaedje al mwin.

Vocial kékes grandès letes d' imprimreye e l' alfabet latén, rimetowes a des pus ptites (dins deus fontes diferinnes).

Imådje:Latin alphabet Cc.svg|Grands et ptits C d' imprimreye
Imådje:Latin alphabet Hh.svg|Grands et ptits H d' imprimreye
Imådje:Latin alphabet Vv.svg|Grands et ptits V d' imprimreye
Imådje:Latin alphabet Zz.svg|Grands et ptits Z d' imprimreye


Et kékes ôtes sicrîtes al mwin

File:Caractère latin d'écriture, A a.png|Grands et ptits A sicrîts al mwin
File:Caractère latin d'écriture, L l.png|Grands et ptits L sicrîts al mwin
File:Caractère latin d'écriture, T t.png|Grands et ptits T sicrîts al mwin
File:Caractère latin d'écriture, V v.png|Grands et ptits Y sicrîts al mwin


Les grandès letes polèt esse sicrîtes avou toplin des floriteures, cial dins l' alfaber cirilike


File:Kutepov's hunting V3 - letter K 2.jpg|Grande lete К (son K)
File:Kutepov's hunting 6 - letter Pokoy2.jpg|Grande lete П (son P)
File:Kutepov's hunting 6 - letter Slovo.jpg|Grande lete С (son S)
File:Kutepov's hunting 6 - letter Tsi.jpg|Grande lete Ц (son TS)


## Alfabets sins grandès letes
Dins les alfabets arabe et tifinar, gn a nole grande lete.
Lete yan (tifinar)

Li lete tifinare "yan" (ⵏ), c' est l' lete ki rprezinte li son n dins l' alfabet tifinar.

C' est l' dijhûtininme lete et l' cwénzinme cossoune dins l' sistinme IRCAM.

## Li lete yan come divancete
Li lete yan riprezinte eto on mot respondant al divancete walone «» (et a ses etroclas «», «», «», «»)….

E-n cmon amazir marokin, li mot si scrît a pårt.


File:Zgh-plake province Tiznite.jpg|Province « ⵏ » (di) Tiznite
File:Amz-comene olmesse.JPG|Comene « ⵏ » (d') Oulmesse
File:ⵉⵖⵔⵎ_ⵏ_ⵎⴳⵓⵏ_plake_Ayit_Bogemmaz.JPG|casba « ⵏ » (do) Mgoun
File:Zgh ⴰⵣⵏⵣⵉ ⵏ ⵓⴽⵙⵓⵎ ⴷ.jpg|Vindaedje « ⵏ »(di) tchå


Pareymint e cabile

File:Awwur-n-Imaziγen.png|poirtå « ⵏ »(des) Amazirs


Dins les ralfabetijhaedjes latén et arabe, on l' ritrouve sovint raloyî å mot ki shût.


File:Imi n Ifri (ⵉⵎⵉ ⵏ ⵉⴼⵔⵉ riscrît avou n aplaké a ifri).jpg|scrijha n- (loyî å mot d' après) (po imi n ifri)
File:Amz agerd n ouzrou.JPG|aplaké å mot d' après e l' arabe
File:Amz-la-fl tizi n oubadou.jpg|cial li "n" si voet raloyî avou l' prumire lete di "oubadou" (po Tizi n oubadou)


E latén, gn a eto ene cogne avou ene faflote (n', N'), kécfeye assaetcheye do scrijhaedje do francès «»


File:Amz agerd n ouzrou.JPG|scrijha N'
File:Amz-tigami n wayyor djîsse.jpg|item est i


Gn a eto des aplacaedjes del divancete, avou l' diterminant (li mot d' après) eyet l' diterminé (li mot di dvant), po fé on seu mot.


File:Ikhef n Ighir (ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ riscrît aplaké e-n alfabet latén).jpg|divancete loyeye å mot di dvant et å ci d' après (po Ighef n Ighir
File:Imi n Ifri (ⵉⵎⵉ ⵏ ⵉⴼⵔⵉ riscrît aplaké e-n alfabet latén).jpg|item est i (po Imi n Ifri)
Djivêye des raeces di tchén

thumb|Deus raeces di tchén, on ptit et on grand
**Djivêye des raeces di tchén**

Les raeces di tchén ont stî obtineyes, dispu des meyes d' anêyes, tot racoplant des tchéns del minme famile. Ou, årvierdimint tot croejhant des raeces foirt diferinnes, et sayî d' asgurdi les caracteres des croejhîs. Mins l' indje dimeure todi l' l' minme, dj' ô bén k' on pout edjermoner tolminme kéne raece avou tolminme kéne ôte.

On rindje voltî les tchéns sorlon leu-z uzaedje pa leu mwaisses

## tchéns d' vatche
* boûtî d' Årdene
* boûtî des Flandes
* bocser


Bouvier des Ardennes - Ardennentreibhund.jpg|boûtî d' Årdene
Bouvier des Flandres036.JPG|boûtî des Flandes


## tchéns d' bierdjî
Les tchéns d' bierdjî divnèt voltî des tchéns d' police 
* bierdjî bedje
** Malinwès
** Grounendal
** tchén d' Tervure ( motoit lomé dinltins el Walonreye tchén picård))
** tchén d' Laeken
* bierdjî almand
* tchén-bessi (berdjî di Scôsse, tchén-coli)
* tchén-leu


PicardDuc.jpg|Picård d' Uke, kécfeye li tayon des tchéns d' Tervure
S.r.Ch.CEPPB.CH.E.Fredy de Belliamici,A.5a.a.jpg|tchén Picård
Tchén bierdjî d' Malene ashiou.jpg|Malinwès, ashiou


## tchéns d' tchesse
* brake
* tchén d' terî
* 

## tchén d' wåde
* dogue u bouldogue
* labradôr

## tchén di cpagneye (tchéns d' sålon)
* tchén-milou (caniche)
* Yorchire

## tchéns di schlide
* Huskî d' Alasca

## Sourdant
Il était un petit navire (tchanson e francès)

***Il était un petit navire***, c' est ene viye tchanson d' marén e francès, divnowe ene tchanson d' efant.

## Tecse
### Tecse classike
::**I.**
:*Il était un petit navire *(2 côps)* / Qui n'avait ja- ja- jamais navigué *(2 côps)* Ohé ohé 
::*'Resploe**
:''Ohé, Ohé matelot / Matelot navigue sur les flots ''(2 côps)''

 [[:fr:Il était un petit navire|Il était un petit navire]]

Mins on n' tchantéve sovint ki les 5 prumîs coplets.

Les deus coplets shuvants (rashonnant les coplets 13, 14 et 15 del mwaisse modêye) sont a-z ôre asteure so les modêyes corantes des [[waibes ås videyos]].
::**VI.**
:''Soudain des poissons dans le navire ''(2 côps)'' / sont venus tom- tom- tomber par milliers ''(2 côps)''
::**VII.**
:''Ce fut alors un grand miracle'' (2 côps)'' / Et le pauvre -vre mousse fut sauvé ''(2 côps)''

== Ratournaedjes e walon ==
Gn ava on [[ratournaedje e walon]], foirt al libe, sicrît pa [[Chantal Denis]] e 1998. Mins nerén, ci-ci n' a nou [[resploe]].

Endè vocial onk rashiou so cisse modêye la, ki radjoute on resploe, et k' aconte les radjoutaedjes d' enawaire e francès.



::**I.**
:''On  do payis d' [[Sambe]] ''(2 côps)
:''S' av metou el tiesse di vleur voyaedjî ''(2 côps) 
:''Owé! Owé!
::**Resploe**
:''O hay! O hay, les naivieus!
:''Les naivieus naiveynut sol Grande Basse.
:''O hay! O hay, les naivieus!
:''Les naiveus naivièt dissu l' Grande Basse.
::**II.**
:''Di Sambe a [[Mouze]], pu pal [[Holande]] ''(2 côps)
:''Vo l' la moussî e parfond del Grande Basse ''(2 côps)'' Owé owé!  
::å resploe
::**III.**
:''Après des djoûs et des samwinnes  ''(2 côps)
:''I gn a pus rén rén rén yeu a magnî  ''(2 côps)'' Owé owé!
::**IV.**
:''On a dvou [[saetchaedje al bouxhete|saetchî al bouxhete]] ''(2 côps)
:''Po sawè kî kî k' on-z aléve magnî ''(2 côps)'' Owé owé!
::**V.**
:''Li bouxhete a tcheu sol pus djonne ''(2 côps)
:''C' est adon lu, lu, ki dvrè esse magnî ''(2 côps)'' Owé owé! 
::å resploe
::**VI.**
:''D' on côp apotchît sol batea  ''(2 côps)
:''Des volants pexhons, des meyes et des cints ''(2 côps)'' Owé owé!
::**VII.*'
:*Ci fourit pa on sfwait miråke *(2 côps)
:*Ki l'  esta esta schapé *(2 côps)* Owé owé!

## Sourdant et pî-notes
Ahwache

L' **ahwache** (e cmon amazir marokin «», AFE /ˈæħ.wæʃ/), c' est ene danse foclorike do Grand Atlasse et des ôtès contrêyes (techelheyt-cåzantes a Nonne do Marok).

## Dansaedje
Les muzicyins sont metous å mitan, et le danseuses fwaiynut on rond åtoû d' zels.

Li nombe di danseuses pout aler disca on cint, dins les grandès fiesses.

Normåldimint, les omes ni dansèt nén, mins onk des muzicyins pout fé on pas d' danse avou ene des danseuses. 

Dins les shijhes privêyes, les danseuses vinèt priyî les djins, ome et cmeres, a s' mete avou zeles dins l' rond.

## Instrumints
Les muzicyins ont des taburins (amazir  ⵏ ⵓⵃⵡⴰⵛ, tallolt n oHwach, u  ⵏ ⵓⵃⵡⴰⵛ, TTart n oHwach; taburin d' ahwache) et djouwer après èn adrovaedje d' on tchant «emey tchapele».

Gn a eto on gros tabeur, li bendir (amazir , bengri), ki bouxhe erîlêymint, on côp a pô près totes les sgondes.

Pout gn aveur eto ene sôre di timbale lomêye "naqus", fwaite d' ene sôre di djante di rowe, k' on bouxhe dissu avou come deus gros picårds.


File:AHwach djouweu taburin.jpg
File:AHwach djouweu tabeur.jpg
File:AHwach djouweu timbale fier nuqus.jpg


## Vicansté
L' ahwache si danse coranmint, disk' ås djoûs d' ouy, dins les fiesses di viyaedje et les fiestivals, ey eto po les tourisses di passaedje. 

## Sourdants
Caraco

On **caraco** , c' esteut on mousmint d' kimere, serant li dzeu do coir, sovint dizo ene cote u on schorsoe avou des lådjès croejhlêyès burtales.

## Discrijhaedje et siervaedje
Il esteut fwait d' ene sitofe assez deure et rexhe.

On l' abotnéve pa padvant.

## Siervaedje
I sierveut d' coirsaedje po sotni l' pwetrene divant l' arivaedje des sotént-goidje.

Insi, les femes el metént voltî po prusti, po n' awè l' pwetrene disrindjeye tot pindant.

Adonpwis, on a dandjreus dné l' mot a ene bele fene blouze, del minme cogne, avou on ptit volant ki rascovreut l' cotrê. On l' meteut voltî l' dimegne.

Ci bea caraco la pleut esse texhou d' linne, et ofreye ås grandès båsheles po leu sint-Nicolai.

## Istwere
Foirt corant e 18inme sieke.


File:The Chocolate Girl.jpg
File:Woman's caraco (cropped).jpg


## Sourdants
Timoté

**Timoté**, c' esteut l' prmî dicipe da sint På.

Il a sti lomé eveke a Efeze.

Il a rçû deus letes da s' mwaisse, 

Il est fiesti come sint ome li 24 di djanvî, el Walonreye, todi.

## Pî-note
Vey voltî (discramiaedje)

* «vey voltî» revoye al pådje so l' **[[amour]]**, ca c' est l' manire li pus classike del dire.
* **[[Vey voltî (antolodjeye)|Vey voltî]]**: antolodjeye des tecses so l' amour u l' amisté des scrijheus e walon do Roman Payis
Vey voltî (antolodjeye)

**Vey voltî** (*veûy voltî*), c' est ene antolodjeye di tecses so l' amour et l' amisté di scrijheus e walon do payis d' Djodogne et d' Perwé.

Les bokets ont stî rashonnés pa Jean-Jacques Gaziaux. 

Li live a stî eplaidî e 2002.

## Sicrijheus avou des bokets
(les troes scrijheus avou ene sitoele (*) padrî leu no n' estént nén dins l' antolodjeye «Nos campagnes»
* Gaston Baccus (*)
* Didier Belin
* Fernand Boucher
* Joseph Boucher
* Lucie Collin
* Hector Corin (*)
* Louis-Joseph Courtois 
* Odile Coutisse-Uyttebrouck
* Joseph Decossaux
* Jacques Desmet
* André Dewelle
* Oscar Duchesne (*)
* Edmond Étienne 
* Jules Flabat
* Andrée Flesch
* Jean Flesch
* Marguerite Frevelshausen
* Jean-Jacques Gaziaux 
* Armand Hanet
* Gérard Havelange
* Louis Henrard
* Henri Lerutte
* Germaine Massart-Tilmant
* Paul Moureau
* Albert Rousseau
* Élisa Ruelle
* Paul Stienlet 
* Jean-Pierre Surkol
* Joseph Tollet
* Robert Vanorlé
* Jean Volant
* Ghislain Wautelet
Prestidoetisse

On, ene **prestidoetisse**, c' est ene djin ki fwait des toûs nén creyåves avou rén k' avou ses doets (sins machene), divant des rwaitants.

## Soûmints do prestidoetreye
Li prestidoetreye est rashiowe so do frawtinaedje, des côps åjhey a comprinde, des côps ki dmande del subtilité, calfeye avou l' aidance d' ene ôte djin ki fwait les cwanses d' esse do publik.

## Sourdant
Åtche (årtchitecteure)

Ene **åtche** u èn **air** e-n årtchitecteure, c' est on bastixhaedje a môde di dmey-ceke.

S' i continowe pa on bastixhaedje a môde di plafond, on l' lome èn **[[årvô]]**.


File:Banassa årvô Bijhe.jpeg|åtche rominne (poirtå)
File:Årvolou ouxh Tchevtogne.jpg|årvô ouxh di l' eglijhe di Tchevtogne
File:'Liege's lovely environs' engraving by William Miller after Birket Foster.jpg|Pont ds Åtches


## Rilomêyès åtches
Les cenes do Pont ds Åtches (Lidje)

## 
djambe d' air
Årvô

Èn **årvô**, c' est on passaedje u on refonçmint metou dizo ene åtche.


File:Limbôr årvô.jpg|a Limbôr
File:Swira årvô.jpg|a Swira
File:Årvolou ouxh Tchevtogne.jpg|årvô ouxh di l' eglijhe di Tchevtogne
Lete (po-z evoyî)

Ene **lete**, c' est on scrijhaedje, al mwin u al machene, k' on stitche dins ene ewalpeure, mete on timbe dissu et-z evoyî pal posse.

## Romans a môde di letes
Sacwants romans u ramexhnêyes di noveles sont fwaits a môde di letes.

E walon, i gn a:
* Letes di guere d' on piyote (Pierre Lazard, 2018)
Pitite gazete (discramiaedje)

* pitite gazete (gazete po rén avou des rclames)
* gazetes e walon
** *[[Li ptite gazete (Måmdiy)|Lu p'tite gazète]]*, rivuwe ki mousse foû tos les troes moes do Rweyål Club walon d' Måmdey, ki s' lome insi dispu 2007.
** *[[Li ptite gazete (Nameur)|Li p'tite gazète]]*, rivuwe del Federåcion namurwesse di l' UCW k' a rexhou kékès anêyes dispu 1997.
Di håre a hote (teyåte)

[thumb|Replaidaedje do tecse dins «[Lu vî Sprâwe»]]
thumb|afitchete d' anonçaedje
**Di håre a hote** (*Du hâr à hot´*), c' est ene pîce di teyåte ki raconte, d' ene façon foirt comike, çou ki s' a passé a Måmdiy inte 1898 et 1920.

Elle a stî scrîte pa Manfred Siquet avou on fel côp di spale da Jacky Lodomez po les tecses.

## Contnou
Li prumî tåvlea raconte pocwè et kimint li Club walon d' Måmdiy a stî metou so pî. 

Li deujhinme djåzrè des tracasreyes di l' administråcion prûssyinne. 

Li troejhinme si pasrè e 1920 cwand nos djonnes sicolîs s' ont, tot d' on côp, ritrové divant des mwaisses ki n' djåzént ki l' francès.

So tos ces trevéns la, les Måmdiyins ni dmandént k' ene sôre: poleur continouwer a djåzer walon.

## Eplaidaedje
Li tecse a stî replaidî come limero a pårt del Viye Sprewe e 2021.

## Boket d' cåzaedje
:*Tolmonde djåzéve li walon, mins on n' poleut nén
:*On dveut djåzer l' almand, mins on n' voleut nén
:*Adon, on-z a dvou rovyî l' almand et djåzer francès, mins nozôtes, on vleut djusse continouwer a djåzer walon, come li betche nos aveut crexhou.
:*C' esteut a s' î piede et a divni bablou.

## Sourdants
Lét

On **lét**, c' est l' mwaisse meube del tchambe a coûtchî, li ci k' on doime dissu.

## Motlî
Po les mots po cåzer plaijhanmint u rabaxhanmint d' on lét, loukîz al notule ALW **4** 82.

## Sourdants