open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djama (fiesse)

On **djama**, c' est ene grande fiesse rilidjeuse, tantea k' on a on deujhinme djoû d' condjî, li londi del fiesse. Li no e walon vént did la (bodje latén «*geminaculum*».

## Djivêye des djamas crustins
* Noyé, ki l' londi tome tolminme ké djoû del samwinne
* Påke, ki l' londi tome todi on londi
* li Pintcosse, ki l' londi tome todi on londi
* li grande Nosse-Dame, ki l' londi tome tolminme ké djoû del samwinne

## Djivêye des djamas muzulmans
I shuvèt li calindrî lunrece, adon i toumèt, come leu londi, tolminme ké djoû del samwinne
* Fiesse di l' ofrixhaedje
* Fiesse del disdjune
* Fiesse do mouloude
Pronnî

thumb
thumb|Biyokes di tchén schirêyes so l'åbe

thumb|bwès d' biyokî d' tchén

On **pronnî** u on **biyokî**, c' est èn åbe ås fruts ki dene des pronnes u biyokes, on magnåve frut, foirt djuteus, avou ene grosse deure pirete.

 *[[Prunus domestica]]*

 rôzacêyes

## Såjhnaedje
Les biyokes  mawrixhèt e moes d' awousse, el Walonreye, todi.

## Sôres di pronnîs
### avou on no a pårt po l’ åbe
* pertigonî
* nobertî
* rinnglôtî
* priyestî
* såvadje pronnî

### Sôres di biyokes
* biyokes vraiyes (pus grosses); elle årént stî rapoirtêyes al deujhinme croejhåde, ki n' a måy a vindou Djeruzalem, did la li ratourneure : fé ene sacwè « po des biyokes ».
* rinnglôtes
* biyokes di tchén ou norbertes : pitites, nén magnåve, po fé do côrin ou assåjhner des plats.
* pertigons
* altesses
* priyesses

## Uzaedje
### frut
* a magnî frisse come frut naturel
* fé do côrin
* gårni des dorêyes
* souwés, les biyokes dinnut des purneas ou pronnes, eployîs dins l' coujhene.
* souwer pår po fé des tchitches.

### bwès
Li biyokî a on deur bwès, ki pout aveur ene bele rodje coleur.

## Rujhes di produjhaedje di biyokes
Ele polèt esse gruzlêyes

## Sourdants et pî-notes
Djama (discramiaedje)

* Dins les rlidjons, les djamas sont des djoûs di grandès fiesses.
* Sinonime di «&nbsp;bistoke&nbsp;», ki c' est ene sacwè k' on dene tins d' ene fiesse, rilidjeuse u nén.
Cawete di codjowaedje -i

Li **cawete di codjowaedje -i**, po dire li vraiy, end a cwate sôres, bén diferinnes :

* Li cawete di codjowaedje -i des viebes del 4inme cogne (prust**i**)
* Li cawete di codjowaedje -i di sacwants viebes del 5inme cogne (vin**i**)
* Li cawete di codjowaedje -i do cåzant (croejhete) di l' indicatif prezintrece des viebes del cwatrinme troke (dji fin**i**)
* Li cawete di codjowaedje -i, disfondowe di -î (*waiti* = )

## Li cawete di codjowaedje -i des viebes del 4inme cogne

### Kimint les ricnoxhe ?
* i fjhèt des codjowaedje avou l’ sititchete -ixh- :
::  : i finixhèt 
::  : ça pourixheut
::  : ele prustixhnut co avou leus mwins
* ossubén ki l’ parintêye : 
:: : l’ alårdjixhaedje
::  : li setchixhmint
::  /  : i fwait meurixhant

### Diyalectolodjeye
Ces viebes la wårdèt l’ cawete -i (ki dvént -ë e Roman payis) dins tos les accints do walon.
::egz. : disfondowes di  : *blantchi*, *blanki*, *blankë*, *blonki*

## Li cawete di codjowaedje -i di sacwants viebes del 5inme cogne

### Kimint les ricnoxhe ?
* i s’ codjownut sins stitchete :
:: : i **sintèt**
:: : i **minteut** a s’ mame 
:: : nos l’ **sepans** bén
:: : les rives, c’ est les schayes ki **rascrovnut** li dzeu des meurs.
* parey dins l’ parintaedje : 
:: : ene droveuse å cinema
:: : i n’ a pont d’ ratna
:: : il a oyou des rivnants

### Diyalectolodjeye
Ces viebes la ni wårdèt l’ cawete -i k’ après l’ payis d’ Lidje ; so Nameur, li Basse Årdene et Tchålerwè, c’ est -u (et esse todi -ë e Roman payis, mins est ç’ li candjmint d’ on U ou d’ on I ?)
::egz. : disfondowes di  /  : vini, vunu, vènu, vënë / vni – mni, vnu, vnë

### Djivêye di viebes di cisse cogne la
 Cwatrinme troke di viebes e walon#Viebes avou ene cawete -i ki n' sont nén del 4inme troke

## Cawete di codjowaedje -i do cåzant di l' indicatif prezintrece des viebes del cwatrinme troke

### E rfondou
Li cåzant di l' indicatif prezintrece des viebes del cwatrinme troke a deus codjowaedjes e rfondou (dobe rifondowe) :
* onk avou l' cawete -i : dji fin**i**, dji prust**i**, dji rodj**i**
* onk avou l' cawete -ixh : dji fin**ixh**, dji prust**ixh**, dji rodj**ixh**

### Diyalectolodjeye
Li prumî riprezinte li codjowaedje corant e 20inme sieke e walon do Mitan, do Coûtchant ey el Basse Årdene.

:Disfondowes : *-i* (dji fini), *-is* (dji finis), *-ë* (djë fënë), *ës* (djë fënës) sorlon l' accint et les relijhas ortografikes. 

Li deujhinme riprezinte li codjowaedje corant e 20inme sieke e walon do Levant.

:Disfondowes : *-ih* (dji finih), *-ihe* (dji finihe) *-ihy* (dji finihy) sorlon l' accint et les relijhas ortografikes. 

## Cawete di codjowaedje -i disfondowe di -î
Dins sacwants accints do walon, li cawete di codjowaedje -i si rescontere eto po les viebes des deujhinme et troejhinme cogne, estô del cawete di codjowaedje -î (rifondou, Nameur, Lidje).

::egz. :  (Nameur, Inguezêye, Bive) = *waiti* (Bastogne, Cînè, Dinant, Virwin, Djimbe)
Pol Englebert

**Pol Englebert**, c' est on scoleu al sicole di walon d' Nameur.

C' est lu k' a edvinté li djeu del caracole ki vout fé l' tchet.
Covaedje (maladeye)

Li **covaedje d' ene maladeye**, c' est l' termene di tins ki on rascråwant adjint si spåd dins l' coir d' ene djin, d' ene biesse ou d' ene plante, sins ki cisse vicante sacwè la ni parexhe malåde.

Li tins d' covaedje dipind di tchaeke maladeye.

## Sacwants tins d' covaedje
* må d' araedje : 3 samwinnes a 6 moes
* five Ebola : 21 djoûs
…
Morance (discramiaedje)

* el minêyolodjince :
** Morance par djin
** Morance pa malåde
* Li morance, ça pout esse on long disparexhaedje, d' ene civilizåcion, metans
Minêye

Ene **minêye** (on dit eto ene **piyintche** ou ene **herike**), c' est on spårdaedje d' ene maladeye (des djins u des biesses), ki n' a pont d' limotche dins l' espåce, mins ki dfene dins l' tins.

## Motlî
Li minêye rôle, court, toûne, si spåd, si ståre, si strame, si stramlêye.

Ene djin u ene biesses ki l' atrape, on pout dire k' elle est: acsûte, emîlêye, enindjeye0, eplôkeye, rascråwêye, atakêye, ramassêye, djostêye, djondowe, epufkinêye u epestiferêye.

## Fén del minêye
Li minêye si finixh cwand l' microbe a fwait l' toû di tos les sistinmes di disfinse des djins u des biesses. Po les piyintche di gripe u d' maladeye ås cronivirûsse, c' est sovint deus ans, avou on rpoizaedje et on rispitaedje

Ene minêye nén foirt prindåve d' ene djin a l' ôte pout eto fini paski les djins ont prins leus precocions po nel nén atraper (metans les minêyes d' Ebola).

Po les biesses, on pout arester ene minêye al fene kimince tot-z abatant totes les biesses acsûtes dins ene cinse u deus. Avou eto les biesses polant edjîstrer l' virûsse (metans, pol cocote, les bedots, a costé des vatches).


Swineflu uk hpa model.svg|modele minêyolodjike del gripe mecsikinne e l' Inglutere (2009) mostrant on rispitaedje
2014 West Africa Ebola Epidemic - New Cases per Week.svg|Minêye di five Ebola e l' Afrike coûtchantrece e 2004 


## Sôres di minêyes
* minêyes daegnreces
** gripe espagnole (1918)
** gripe di Honconk (1969)
** Covite 19 (2020)
* irupêye u punåjhinne: minêye doûce, nén griyeuse (metans on matchurea u ene gripe ås boyeas ki s' prind.

## Sourdants
Morance par djin

Li **morance par djin** ou **par biesse**, c' est l' nombe di djins ki morèt, di biesses ki crevèt d’ ene maladeye, so èn an, metans.

A n' nén maxhî avou morance pa malåde.
Morance pa malåde

Li **morance pa malåde** u **touwance**, c' est l' nombe di malådes ki morèt d' ene metowe maladeye.

A n' nén maxhî avou morance par djin (morance par biesse, e l' årtisyince).

## Egzimpes di morance pa malåde
* må d' araedje : 100 åcint
* five Ebola : 90 åcint (prumirès minêyes e Congo-Kinchassa; 50 åcint : minêye 2014 e l' Afrike coûtchantrece)
* cocote (maladeye des roemiants) : 2 åcint
* Gripe å cronivirûsse 2019: 1 a 3 åcint (chife di fevrî 2020, e l' Itåleye), mins purade 0,5 åcint (chifes d' on studia almand do moes d' may 2020).
Aiwe di Wåtche

**L' Aiwe di Wåtche** , c' est ene corante aiwe ki prind sourd el platea di Losheimergraben (Fossé d' Lossem, comene di Bolindje). Ele court do Levant eviè l' Coûtchant. Ele racsût l' Aiwe d' Ambleve a Wåtche, on pô pus bas k' Måmdiy.

## Coraedje et agolinantès aiwes
Ele ricujheut l' Aiwe di *Holzwarche* (Wåtche-di-bwès), mins asteure li deus-aiwes est neyî dins l' astantchêye di Bûtba.

Moussant foû do båraedje di Bûtba, ele vént inte Tchampagne et Outruwåtche la k' elle est stantchêye på båraedje del Rubiveye.

Ele rexhe do båraedje et passe ås pîs do tchestea d' Renastinne. Adon, ele riçût li Bayhon.

Ele riçût l' Aiwe di Wartchene a Måmdey (li seule pitite veye k' elle î passe).
Benjamin Hardy

**Benjamin Hardy**, c' esteut on scrijheu e walon do grand payis d' Lidje.

I fjheut purade des arimés.

## Ouve e walon
Il a rexhou, al boune troes ptits livrets, sins lowé sins date :
* Sovnances et tuzreyes d' ouy
* On redjimint d' lene al guere 14-18
* D' ene coxhe so l' ôte pris do "Coirneu d' Hu.

C' est on ptit livret d' 78 pådjes.

## Egzimpe d' onk di ses rimeas

::**L' ome di dmwin**

On pinse ki l' ome di dmwin serè
Tot ôte tchoi k' ouy, on fenominne;
Ki c' est motoit lu ki cdurè
Les stoeles al cawe, avou leus trinnes

Mwaisse des planetes, mwaisse do solo
I n åreut vormint d' cwè esse fir;
Mins ns serans bén seur tertos sots
A s' croere tchîfs do celesse impire

Portant, c' est l' vraiy, li syince moenne lon.
Ki s' pout i passer so ene sigonde ?
Mins serans dj' djamåy å coron
Di çou k' est possibe so nosse monde ?

C' est bén pocwè ki l' ome di dmwin
Ni serè nén l' ci k' on vout dire ;
Mins bén l' ci k' årè l' cour sol mwin
Po rweri tos les mås d' acwire.

Paski todi les edvincions
Apoirtèt l' diloujhe come l' aweure.
I n' fåt k' on fel Napoleyon
Po distrure tos nos ptits bouneurs.

(...)

Çou k' nos fåt, c' est pus d' cour tertos,
Onk po l' ôte, conte totes nos rabrouxhes,
Po profiter sins wai d' acros
Do bouneur ki passe divant l' ouxh.

N' a nole avance di s' esblawter
So çou ki s' pasrè pus tård
Tuzans puvite a nos inmer
Sins risker d' esse avå les cwåres.

Shuvans l' progrès, pusk' il fåt bén.
Siervans nos di çou k' on edvinte
N' a nouk ki pout dmorer drî-mwin
Tot s' fotant d' tot, et d' l' an cwarante.

Mins ni rovians nén do fé l' bén,
Åtoû d' nozôtes, cwand c' est possibe.
Insi, nos serans l' ome di dmwin,
Tot ratindant l' Apocalipe.

(divins : "D' ene coxhe so l' ôte", p. 60-61.
El Farabi

thumb
**Faradi** u puvite **El Farabi** (arabe «الفارابي», alfârâbî), di s' plin no «أبو نصر محمد إبن محمد إبن طرخان إبن أوزالغ الفارابي,* 'aboû naser mouHammad 'ibn mouHammad 'ibn Tarkhân 'ibn oûzâlarh alfârâbî*», c' esteut on filozofe arabiscrijhant do 10inme sieke.

Il skepia diviè 872 a Wasij, on viyaedje a Nonne do Cazaxhistan d' asteure, mins k' esteut dins Grand Iran d' adon.

I mora a Damasse (Sireye) e 950.

## Ouve
[thumb|onk di ses lives, ki c' est on comintåre d' [Aristote]]
Di s' djonne tins, i saveut l' trouk eyet l' piersan (si pa esteut on militaire di stok trouk, mins boutant po des tchîfs piersans). 

Paraprès, il aprinda l' arabe, ki c' est divins ç' lingaedje la k' i va scrire tote si ouve.

Diviè 941, il ala studyî a Bagdet (Irak d' asteure): li grammaire, li lodjike, el filozofeye, les mates, li muzike et les syinces. Adonpwis, il dmora e l' Sireye (purade a Alepe), dins les coûs des zultans do payis. I voyaedja e l' Edjipe l' anêye divant d' mori.

C' est onk des scrijheus e-n arabe k' a transmetou les idêyes des filozofes greks å monde arabe (dabôrd ki leus lives avént stî disfindous d' lijhaedje e l' Impire romin coûtchantrece pa l' impreur Djustinyin e 529, paski loukîs come tcheriant del pinsêye payinne). Dandjreus k' il nd a bråmint aprins tot håbitant les crustins nestoryins, k' avént wårdé et rispårdou les tecses des filozofes greks dins l' impire bizantin.

Çou k' il a mo d' l' agrè po, c' est l' filozofeye politike da Platon, come esplikêye divins s' live «Li Republike».

## Sourdant
D' ene coxhe so l' ôte (discramiaedje)

* Li ratourneure "" vout dire fé shuve deus sacwès ki n' ont nou rapoirt direk inte di zels.
* Deus ramexhnêyes d' arimés si lomnut insi :
** *[[D'ine cohe so l'aute (arimés)]]* (arimés Djhan Dessard)
** D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Hardy)
D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Hardy)

**D' ene coxhe so l' ôte** (D'ine cohe so l'ôte]],  c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon, da Benjamin Hardy. 

C' est on livret d' 78 pådjes, sins leu sins date.

Li scrijheu a rascodou l'  pris do «Coirneu d' Hu» avou.
Rankeurs 1935 (arimés)

**Rankeurs 1935** (*Rankeûrs 1935*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon, da Max-André Frère, rexhowe e 1936.

C' est on ptit livret d' trinte pådjes.
Souwêye pronne

Ene **souwêye pronne** ou ene **tchitche di pronne** ou on **purnea** ou pus courtinnmint ene **pronne**, c' est ene biyoke k' a stî souwêye et k' est siervowe dins les amagnîs.

## Egzimpes di siervaedje
* lapén ås pronnes : classike el Walonreye
* wastea å pronnes (Inglutere)
* tailêye di tchå d' grosse biesse ou d' moton ås pronnes (Marok).


File:Монастырская изба.jpg|Wastea rûsses ås pronnes
File:Platnêye tchå spale pronnes2-ary-دلعة مبخرة.jpg|Coisses et spale di moton ås pronnes
Lia Quartapelle

right|thumb|280px|Lia Quartapelle

**Lia Quartapelle**, c' est ene politicresse itålyinne. 

Elle a skepyî li 15 d' awousse 1982 a Varese.

## Vicåreye
Elle a yeu s' diplome d' economeye a Paveye.

Elle est mimbe do Pårti democratike et deputêye dispu 2013. 

E moes d' octôbe 2014, elle a stî propôzêye come minisse des afwaires difoûtrinnes po replaecî Federica Mogherini.

## References
Spågne-måyes

Ene **sipågne-måye** ou on **spågne-måyes** (on dit eto : ene **tchirlike**, ou, rifrancijhanmint, ene **tirlire**), c' est ene boesse la k' on mete di cresse des ptits cwårs, po n' les nén alouwer docô.

Cwand on nd a dandjî, on speye si spågne-måyes.

C' est ene dujhance di fé ene sipågne-måyes po ls efants dins bråmint des payis.
Codjowaedje tcherdjî

Li **codjowaedje di tcherdjî**, c' est l' ci d' on viebe del deujhinme troke da Hendschel, "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne sillabe.

Po-z espaitchî d' aveur troes cossounes dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete. 

Shuvant l' atuze des troes bodjes, on pôreut dire :
* bodje A : tcherdj-
* bodjes B & C: tchedj-

*Li minme sacwè po les [[viebes del prumire troke]], c' est l' [[codjowaedje wårder]].*

## Sacwants viebes di cisse sôre la
* , , , 
* , 
* , , 

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Li ptit rôzî (powezeye)

**Li ptit rôzî**, c' est on court powinme da Henri Simon, ki sereut ene miete otobiyografike.

Il a stî scrît e moes d' nôvimbe 1897.

## Metaedje e muzike
Il a stî metou e muzike.

## Tinme
On ptit rôzî crexhe e djårdén, inte deus royes di påkîs. Nouk ni l' aconte. Mins, on bea djoû, n a-st ene djonne feye ki l' louke, home si odeur, et code ene di ses blankès fleurs po l' mete a s' coirsaedje.

Mins, al fén del porminåde, li rôze a flani. Li damjhele el hene evoye.

## Ridjårbaedjes

* Émile Wiket a pris come modele "LI ptit rôzî" po s' rimea *Li rôzî*.

## 
*  (e rfondou, et did la, eviè des ôtès modêyes)
*L' arimé, e rfondou walon 
* Tchanté (sol plake des scrijhaedjes 2009 del Walone; li mitan des côps, les halcrosses E sont prononcîs, l' ôte mitan, i sont replaecîs pa ene dobe note sol dierin côp d' vwès)
*Lî pa Baptiste Frankinet (sol tchinne YouTube del SLLW)
Motyince

Li motyince, c’ est l’ coxhe del linwince ki studeye les rapoirts inte les mots ki n’ sont nén les cis del croejhete (grammaire).

## Tchamp
 
Li motyince situdeye : 
* li sinonimeye
* l' omonimeye
* l' omofoneye
* les contråves
* les fås amisses
* les paronimes
* les pwaires minimoms (ki c' est eto del fonolodjeye)
* les toitche-linwe
* les djeus d' mot
* les rime-rames
* les emacralés mots

## Sourdant
Paronimeye

Des **paronimes**, c' est des mots k' ont on sinse mo diferin mins ki si rshonnèt foirt, soeye-t i å lijhaedje, soeye-t i å schoûtaedje.

Les pwaires minimoms sont tertotes des paronimes, mins les paronimes polèt esse diferins pa dipus d' on foninme

## Egzimpes di paronimes e rfondou walon
*  / 
*  / ;  / 
*  / 
*  /  (ki polnut esse omofones et omonimes dins sacwants coines : **)
*  / 
* del  / ene  / on 

## Egzimpes di paronimes e tchampnwès
* à bos / aco / a tops
* adjaler / avaler (dou bos) / (s')ann aller
* atorner / atourni
* afant / avant
* avant / avet
* andin / endjin
* aradgi / aratchi
* aro-yi / arou-yi
* aute / vaute
* (une) au-ye / (une) crau-ye / (une) dau-ye / (y se) gau-ye / (une) glau-ye / (une) mau-ye / (une) rau-ye / (une) sau-ye / (il est) vau-ye / (une) vau-ye
* waite / la wèbe
* (une) walée / wam'ler
* wéti / wéyi

## Sourdant
Motî Rmåke li vî

Li **motî Rmåke li vî**, ki s' no e francès, c' est *Dictionnaire wallon et français*, c' est l' deujhinme  pus vî motî walon francès, après l' ci da Villers.

Il a stî scrît pa Jean Laurent Lambert Remacle, spoté Rimåke li vî (Rimåke li djonne estant Louwis Rmåke). 

Les mots î sont scrîts avou ene ortografeye di dvant Feller.

Il a moussî foû a Lidje e 1823. Il a stî recråxhî et replaidî e 1839 (tôme 1) et 1843 (tôme 2)

Il est rprins sol limero **[E177]** dins l' djivêye des motîs do walon (pus spepieuzmint, E177a po l' eplaidaedje di 1823 eyet E177b pol replaidaedje.

## Accint eployî
I n' shût nén on metou accint. Gn a des prononçaedjes d' après Lidje et des cis d' après Vervî.

## 
* Copeye aberwetåve
* So l'Wikisourd e francès : Motî Rmåke li vî.
Djino (discramiaedje)

* Djino (ås djins, djonteure inte li coxhe et l' djambe)
* Djino (ås tchvås) (et ås vatches, djonteure inte li dvant-bresse et l' canon)
*…
Setès croes

Les **setès croes** ou **set croes**, c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n åme etur li moirt et l' dierin djudjmint. 

## Sourdant
On ndè cåze dins l' Bibe, å 4e live d' Esdrasse, tchaptrê 8 (po ls Etiopyins, li 6).

Les setès croes, c' est:
# di s' rinde conte k' on n' a rén roté droet;
# di n' nén sawè disfé et rfé l' må k' ons a fwait;
# di sondjî å paradis k' on n' årè nén;
# di sondjî a l' infier k' ons årè;
# di vey l' aweur des cias k' ont bén fwaît;
# di wåler disk' å dierin djudjmint;
# d' esse ahonti.

## Spårdaedje di l' atuze
Ces set tourmints la ont stî rprins pa sint Ambrôjhe dins s' live *Rapoirt al boune moirt*, ki c' est avou ç' live la ezès mwins ki les curés d' Walonreye pretchént rapoirt al moirt.

Did la, li ratourneure walone : «».
4e live d' Esdrasse

Li **cwatrinme live d' Esdrasse** est on live do Vî Testamint. Dins l' bibe latinne, on l' lome **deujhinme live d' Esdrasse**. I n' est nén dins l' prumî-canon, nerén dins l' deujhinme-canon; on l' sondjreut purade dins l' troejhinme-canon.

Nén totes les bibes d' asteure ont ç' live la, dabôrd ki po les pus grandès pårteyes des Eglijhes, il est boigne. Mins on l' trouve voltî dins l' bibe latinne (Vulgate), dins l' Bibe do rwè Djåke en inglès, dins l' bibe etiopyinne, dins l' bibe russe, dins l' bibe djeyordjinne, et dins l' Nouve Bibe Eternåcionåle inglès-cåzante. Sacwantès aråbès bibes l' ont eto. E latén (ey en inglès), il a cwate tcheptrês d' rawaite (deus padvant, deus padrî) ki dins les ôtes lingaedjes.

C' est on live d' apocalipe. Li live pretind ki l' mådjustér Esdrasse åreut sitî veyou pa des andjes, ki lyî årént raconté l' difén do monde, eyet les poennes et les djoyes des cias k' ont morou.

On sait bén ki ç' n' est nén Esdrasse k' a scrît l' live.
Rubåbe

Li **rubåbe**, c’ est ene plante des cortis avou ene grande foye.

 *[[Rheum rhabarbarum]]*.

## Vinaedje

Li rubåbe ridjete e moes d' måss. Ele dimeure vete disk' ås prumirès djalêyes.

## Siervaedje come amagnî
On sieve li montant del foye (li  ou ) po fé del compote. I fåt prinde les cis ki sont co beazet deurs, n"n s' i sont trawés. On rsaetche li fene rodje pelete.

On l' maxhe voltî ås åbricots po fé do côrin.

## Siervaedje come yebe ås maladeyes
On eploye les raecinêyes po fé des prodûts po les djincives, k' ont ene bele rodje coleur.
Pan etir

vignette|Li '''pwin etir''' a sovint ene brune coleur.
Li **pan etir** ou **pwin etir**, c' est l' pan k' est fwait avou tot ç' k' i gn a dins l' grin k' a stî molou. 

## Santé
Li **pwin etir** est afeye rwaitî tot-z estant meyeu k' les ôtes. On-z ertrouve, metans, pus d' vitamenes B eyet E ddins.

Mins nerén, el **pan etir** pus esse pus målåjhey k' li pwin blanc a disdjeri amon sacwants mindjeus. Ça dpind des djins.

## Referinces eyet sourdants
Boigne sicrijhaedje

On **boigne sicrijhaedje** (gr. *ἀπόκρυφος*, lat. *apocryphus*) est on sicrijhaedje, live, evandjile etch. ki n' est nén canonike.

Les boignes sicrijhaedjes:
* ont stî scrîts pa ene di djin, nén pa ene soce, Eglijhe;
* n' ont nén stî léjhous ås ofices a l' eglijhe;
* ont ådvins des sacwès po dire li contråve di çou k' a ddja stî dit dins les scrijhaedjes canonikes, ki l' sicrijheu cnoxhe bén.
Boigne evandjîle

On **boigne evandjîle**, c' est on boigne sicrijhaedje ki s' prind po ene evandjîle.

Les evandjîles canonikes ont prins do tins po esse metous so papîs. Aprume, n' onk ou l' ôte a metou so papîs des dijhaedjes da Djezus, sacwantès anêyes après les fwaits. Pus tård, on ôte sicrijheu, minme apoisse, a prins les sourdants ki gn a, avou ses sovnances, et totafwait rarindjî, sorlon l' messaedje k' i vout passer. Sacwantès anêyes pus tård, les crustins k' ont cnoxhou l' sicrijheu ont radjouté et rfé sacwants passaedjes, d' après les sovnances k' il ont yeu di çou k' li scrijheu lzî aveut pretchî. Insi, li scrijhaedje tot fwait a stî léjhou ås ofices.

Mins les boignès evandjîles ont stî scrîts d' on côp, pa ene di djin, sins des ôtes sourdants ki des evandjîles canonikes. Adon les eglijhes n' els ont måy accepté.
Fekkasse

Les **fekkasses** (arabe marokin , feqqaç), c' est des setchs biscûtes k' on fwait e l' måjhone.

## Fijhaedje des fekkasses

File:Fijhaedje des feqqaç2.jpg|après l' prumî cujhaedje
File:Fijhaedje des feqqaç3.jpg|dins l' platene, po-z esse ricût (dorixhaedje)
Biscûte

[thumb|breslets d' [Asfi]]
Ene **biscûte**, c' est ene påstedjreye k' est cûte deus côps.

## Sacwants biscûtes
### di Beldjike
* biscûte al låme
* rotchî (biscûte)
* speculôsse
* coûke
* pitit-boure
* biterfoute
### do Marok
* fekkasse (biscûte marokinne)
* coine di gazele (biscûte marokinne al påsse d' amande)
* kaak (a môde di breslet, especiålité d' Asfi
Codjowaedje siervi

Li **codjowaedje di "mete"**, c' est ene sôre di codjowaedje des viebes del cénkinme troke.

A l' infinitif, il eploye li cawete di codjowaedje -i.

## Mwaissès piceures
I s' codjowe avou deus bodjes :

Li bodje A, c' est l' raecene do mot cwand on-z a rsaetchî l' cawete -i : 
: siervi : sierv-; covri : covr-; drovi : drov-

Li bodje B pout esse diferin d' ene dizo-sôre di viebe a l' ôte.
* pa fondaedje do R
: siervi : siev-
: doirmi : doim-
* pa radjoutaedje d' ene voyale d' aspoye
: covri : cover-
* pa candjmint d' voyale et fondaedje d' on R
: xhorbi : xhoub-

## Viebes ki shuvnut "siervi"
* , , 
* , , , 
* , , , 
* , 
* , 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåve do codjowaedje di "siervi"
* 
*
Yvonne Stiernet

**Yvonne Stiernet**, di s' no d' djonne feye, **Yvonne Vanhoren**, c' esteut ene sicrijheuse di pîces di teyåte e walon.

Elle aveut skepyî a Lidje li 5 d' avri 1942. Elle î a morou li 27 d' avri 2018.

Elle esteut l' feme da Émile Stiernet.

## Sacwants pîces da sinne
* Kimèlâde di tos les diâles
* Fåt ploumer l' poye.

## Redjårbaedjes
* Li clapete et l' polet (redjårbaedje da Robert Thomas, sicrît avou si ome, Emile Stiernet).
* Des savates po des solés (djouwêye e 2014 å Triyanon).
* Les mamjhuletes del vijhene (*Lès Mamzulètes dè l’ vwèzène*) (radaptaedje d' ene pîce da Christian Derycke, 2016).
* Tcheryîz on-z a håsse ! (*Tchèrîz on-z-a håsse*) (redjårbaedje del pîce da Christian Derycke, *Dégroul’te cha presse*).
* Li Paradis des aplacants.

## 
* Tecse di «Fåt ploumer l' poye»
* Tecse di «Tcheryîz on-z a håsse»
For

thumb|Fors å pwin e-n årzeye
On **for**, c' est ene resserêye plaece la k' on cût ene sacwè.

Les paroes d' on for doevnut esse d' on materio ki n' broûle nén, et n' nén leyî passer l' tcholeur.

## Sôres di fors
* for å pwin
* for di potî
* fornea ås microwaches


For eforneuse.JPG|eforneuse avou l' efornoere
:For pwin comeres.jpeg|ôte eforneuse
Henri Bonhomme

**Henri Bonhomme**, c' esteut on scrijheu e walon d' Vervî.

Il î vna å monde li 28 di may 1848.

Riprins dins l' antolodjeye di Vervî.

## Ouve e walon
I cminça a scrire e 1873 (a 25 ans), et disk' a 1928, al boune. Après çoula, on piede si traece.

Il esteut mimbe del soce di Belès letes «Li vî tchinne».

Ses bokets ni fourît måy rashonnés. I sont spårdous dins les viyès gazetes di Lidje et Vervî.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Té

* no del lete T
* té (usteye) (usteye di djeyometreye, ki rshonne al lete T)
* abwesson :
** té (aboere do teyî) : abwesson fwaite avou des foyes do teyî
** té (aboere di totès plantes) : abwesson fwaite avou des ôtès plantes
Té (aboere do teyî)

Li **té**, c' est ene abwesson fwaite avou les foyes do teyî.

On pout radjouter des ôtès plantes : del minte (plante), do foirt.

E walon, nos uzans co sovint l' mot «&nbsp;**té&nbsp;**» bardi bardaf po djåzer d' tote sôres d' aboere wice k' on mete rashir des plantes el bolante aiwe (camamele, tiyoû, vervinne, etet...). C' est aprume po les fouyes ki vegnnut do teyî k' on prind pus recta ci mot la.

## Istwere
Cist aboere la n' a ataké a esse kinoxhou totavå e l' Urope k' a pårti do moumint ki les Portuguès l' ont rapoirté del Chine (e 16e sieke).

## Sôres di té
* vete té : les foyes do teyî sont codowes sins waire esse souwêye.
* noer té : les foyes do teyî ont stî bén souwêyes

## Uzances do bevaedje do té dins sacwants payis
### El Walonreye
I n' est nén foirt bevou. On-z a ptchî do boere do cafè.

### E l' Inglutere
I s' a astalé ene uzance do boere do té a 5 eures di l' après-nonne. C' est l' «eure do té». On-z î maxhe cobén do laecea.

### E Marok
Li té est l' abwesson k' on sieve li pus voltî ås priyîs. Sovint avou del minte. Li teyire, les veres, et les dujhances po l' apresté sont tipike di ç' payis la.


File:Apresteu té.JPG|item est i, mins on pus djonne vudeu
File:Ome båshele veres té.jpeg|aprestaedje
File:Båshele vere di té.jpeg|bevaedje
Botanike

vignette|Botanike
Li **botanike**, c' est l' syince ki studeye les plantes.

## Sacwants coxhes del botanike
* sistematike des plantes
* fiziolodjeye des plantes
* fitiyåtreye (maladeyes des plantes)
…
Vizé

Li grand **Vizé** (prononcî *Vîzé* F. *Visé*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 

 
## Ban d' Vizé
* Vizé (veye)
* Årdjetea
* Tcherate
* Li Nåye
* Ritchele
* Lixhe

## Tuzance walone
Fiesse do teyåte e walon Marcelle Martin : dispu 1999.
Codjowaedje vini

Li **codjowaedje di "v(i)ni"** si rashid sol codjowaedje des viebes del 5inme troke. 

## Mwaissès piceures
Avou l' atuze des troes bodjes, on-z a :
* bodje A : v(i)n-
* bodje B : vén-
* bodje C : vegn-

Les familes di "v(i)ni" et "t(i)ni" si codjowèt-st insi.
Li voyale do bodje A est spotchåve cwand c' est l' prumî pî, ou pa drî ene voyale (eg: *atni, atnans, rivni, rivnans*; mins *obtini, obtinans, parvini, parvinans*).

C' est on modele bén da lu eto dins:

* les codjowaedjes da Gilliard : **67** (*t(i)nu* : A=t(i)n, B=tén-, C=*tègn-*)
* les codjowaedjes da Stasse : **p. 145** (*intèrvini* : A=*intèrvin-* B=*intèrvê-/intèrvin-*, C=*intèrvins-* (intervénxh-)) 
* les codjowaedjes Francard : **118** (*v(è)ni* : A=*v(è)n-*, B=*vin-*, C=*vègn-*)

**Note:** dins les codjowaedjes da Stasse i gn a-st eto, mins seulmint po les viebes del famile di "t(i)ni" avou spotchaedje del voyale (eg: t(i)ni, ditni, ratni, sotni) on codjowaedje sorlon on modele **p. 117**, ki l' mwaisse diferince c' est on dobe infinitif "ténre" (*tinre* : A=*t'n-*, B=*tin-*, C=*tinz-* (ténxh-)).

## Viebes ki shuvnut "vini"
* , , , , , , 
* , , , , , 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Vizé (veye)

**Vizé** (prononcî /viː.ze/, e sistinme Feller, «Vîzé», F. *Visé*, neyerlandès *Wezet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Visé, divnou intité,avou novea limero del posse ; limero diyalectolodjike: []; vî limero del posse: . 

* Limeros del posse :
** asteure : **4600**
** davance : **4540**
* Limero diyalectolodjike : **L 16**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins did la : Vizturlin, Vizturlinne; (F. *Visétois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Vizé
### Hamteas & coulots
* a Dvanlpont (fr. Devant-le-Pont)
* a Lorete (fr. ''Lorette)
* Naivagne (fr. Navagne)
* Sovrêye (fr. Souvré)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bwès Mayene
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** a Lorete
** Timpe (dandjreus on timpe protestant)
** Troes Rwès
* A vey avou des aiwes :
** Naivagne
** Basse-Mouze
** Iye Robinson
* A vey avou les tienes et les vås :
** Mont
** Sovrêye (metowe ådzeu)
* A vey avou des rotches :
** So les Rotches
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Herlene.
** Wådrêye

## Tuzance walone
Les parints da Marcelle Martin estént d' Vizé.

## Sourdants
Georges Pompidou

thumb|Georges Pompidou
**Georges Jean Raymond Pompidou** a skepyî li 5 di djulete 1911 a Montboudif. Il a morou li 2 d' avri 1974 a Paris. 

Il fourit prezidint del France.

C' esteut on shuveu da Charles de Gaulle.
Caracolreye

Ene **caracolreye**, c' est èn aclevaedje di caracoles.

## El Walonreye
End a ene a Warnin, droviete do mårdi å semdi di 9 e. al dimeye di ene (12e.30), et d' el dimeye di deus (13e.30) a 6 eures al nute.&nnsp; 

## Sourdants
Sinte Båre

[thumb|[veulire (bele finiesse)|Veulire avou sine Båbe, a Plombire]]
**Sinte Båre** ou **sinte Båbe**, c' est ene sinte fiesteye el Walonreye, li 4 di decimbe.

Ele fwait pårteye des «sints des prumîs djoûs d' decimbe» avou sint Elwè et sint Nicolai.

## Vicåreye
[thumb|Sinte Båbe, a hintche avou li [spêye et l' cariot, sol poliptike Sint-Djhan, da Hanse Memlink, wårdé a Brudje]]
C' est ene mårtire do 3e sieke ki dmoréve e l' Bitineye (Tourkeye d' asteure).

## Rilomêye
Elle est cnoxhowe el Walonreye come sinte boune dame des houyeus, des schayteus, des viernixheus, des veultîs et di tos les mestîs k' ont-st a vey avou l' feu (pompîs, carioteus, mins eto årtchitekes et djeyolokes).

Divant d' dischinde e l' fosse, les houyeus dijhént sovint «al wåde di Diè, di **sinte Båre** et d' Sint Linåd».

On l' preye po-z esse wårdé del moirt subite.

## Dins les Belès Letes e walon
Dins les Belès Letes e walon, on rténrè aprume li ramexhnêye di tecses sol Sinte-Båbe, dins «On fiestit les sints III», p. 62-75, Ed. do Bourdon, Tchålerwè, 1993.
Codjowaedje voleur

Li **codjowaedje di voleur**, c' est on disrîlé codjowaedje del cénkinme troke k' ont ene cawete di codjowaedje «-eur» a l' infinitif.

## Mwaissès piceures
* Li bodje A est v(o)l- : nos  / ; dji  / ; dji  / ; fåreut k' i  bén
* Gn a deus bodjes B 
** vou- (indicatif prezintrece) : dji 
** vô- (indicatif futurrece et condicioneu) : dji , dji 
* Li bodje C est voy- : ki dj' 
Mins les rwaitants di l' indicatif prezintrece (3e djin do pluriyal), cogne namurwesse si fwait sol bodje A et nén sol C : i 

## Viebe di cisse cogne la
Gn a ki 8 viebes di cisse cogne la : , , , , , , , 

Les viebes «valeur» et «faleur» n' ont k' on bodje B.

Li viebe «oizeur» n' a k' on seu bodje.

* aveur : Bodje A : av-; bodjes B : a- / å-; bodje C : åy-; (pont d' 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse)
* diveur : Bodje A : d(i)v-; bodjes B : doe- / d(i)v-; bodje C : doey-; 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse : i 
* faleur : Bodje A : fal-; bodjes B : få-; bodje C : fåy-; (pont d' 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse : viebe sins djin)
* oizeur : Bodje A : oiz-; bodjes B : oiz-; bodje C : oiz-; 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse : i 
* poleur : Bodje A : p(o)l-; bodjes B : pou- / pô-; bodje C : poy-; 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse : i 
* saveur : Bodje A : sav-; bodjes B : sai- / så-; bodje C : såy-; 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse : i 
* valeur : Bodje A : val-; bodje B : vå-; bodje C : val-; 3e djin do pluriyal, cogne namurwesse : i 

## 
* Tåve do codjowaedje di "voleur"
Harpe ås toutches

Li **harpe ås toutches** ou **violon ås toutches**, c' est èn instrumint d' muzike suwedwès ås coides frotêyes, lomé låvå « ***nyckelharpa*** ». 

Ele sont frotêyes avou èn airçon, come on djowe so on violon. Mins li tcherpintaedje del harpe å toutches el fwait rshonner pus a ene vierlete k' a on violon.

## Toutches
Les ptitès pîces di bwès, les **toutches**, fwaiynut come les doets so les coides d’ on violon. Cwand on mete si doet so ene toutche, ele vént sol coide et l’ fé pus coûte.

Gn a troes cwate rindjeyes di toutches. Li prumire rindjeye, c’ est pol prumire coide, et insi d’ shûte, ene rindjeye po tchaeke coide.

C’ est ostant d’ ovraedje po fé l’ caisse ki po fé l’ mantche. Mins po fé les toutches, c’ est cwate djoûs d’ ovraedje (di nouv eures å matén disk’ a dijh eures al nute).

I fåt screper les cayets d’ bwès po lzî fé prinde li boune cogne, todi bén waitant di screper dins l’ fi do bwès. Ôtmint, on est evoye.


File:Hårpe ås toutches cwate rindjeyes padvant.jpg|les 4 rindjêyes di toutches, veyowes did padvant
File:Hårpe ås toutches cwate rindjeyes padrî.jpg|veyowes did padrî
File:Bronwyn Bird playing the nyckelharpa in concert 2007.jpg|plaeçmint des doets so les toutches


## Bastixhaedje

Li coir di l’ instrumint si bastixh sifwaitmint ki l’ ci d’ on violon. 

Li fond, k’ on lome « taessea », est trawé di shijh ou ût grands trôs.

Adon, on va dveur fé les  (les arondis costés del caisse). C’ est des fenès plantches d’ a pô près 2 milimetes, fwaites avou do crolé bwès d' cok.

Po ployî l’ schinon, on l’ va on pô frexhi. Adonpwis, li mete so on cilinde di fier k’ est tchåfé, et l’ fé rôler dsu, disk’ a tant k’ il åye li boune courbeure. El fåt todi racroler ene miete dipus ki l’ boune rondeur, paski, cwand i rsetchit, i s’ ridresse todi on pô. Cwand l’ schinon a l’ boune coube, on l’ va plaker so les costés do mantche et do taessea. Gn a des craeyes esprès po ls emantchî.

Après l’ caisse, gn a l’ tåve, ki doet esse bén bén plate. Pol loyî å schinon, on mete on sconte-schinon. Po bén plaker les deus eshonne, sacwants lutîs come Willy Marchal picèt les deus plantches avou des picetes al bouwêye, eyet bråyler les picetes avou des elastikes ki les bierdjîs metnut po scawer les bedots.

## Les coides
Li  sieve a fé l’ reglaedje des coides.

Dizo les mwaissès coides, gn a shijh « coides simpatikes ». Si on fwait on son del minme waxhlire ki tchaeke di zeles, ele si metnut a djouwer totès seules. C’ est l’ atuze del resdondixhance acoustike.

Li son est pus gråve ki l’ violon. I saetche so èn alto. Et a des moumints k’ i gn a, a cåze di ces coides la ki resdondixhnut, c’ est cåzu ene violoncele.


File:Hårpe ås toutches coides simpatikes.jpg|resdondixhantès coides
File:Hårpe ås toutches5.jpg|platea ås coides
File:Hårpe ås toutches tchivalet.jpg|li tchvalet
File:Hårpe ås toutches6.jpg|tinkias des coides


## Tinaedje
On l' pout tni avou ene aburtale, a môde di guitåre. Oudonbén so ses djnos, come ene vierlete.


File:Stille Volk Theix Motocultor 2012 17082012 5 web.jpg|avou ene burtale
File:KeyHarp Hannah 2006.jpg|so les djnos


## Alére
Willy Marchal «Li harpe ås toutches»,  72, ivier 2014-2015.

## Sourdants
Resdondixhance acoustike

Li **resdondixhance acoustike**, c' est l' enondaedje otomatike d' on deujhinme instrumint d' muzike ås coides al minme wachlire k' on prumî ki va.

## Egzimpe
Si vos av deus piyanos, et k’ vos djouwez ene note so onk, li coide del minme note di l’ ôte si mete a tronner.

## Uzaedje dins les instrumints d' muzike

On profite di cisse lwè la del fizike e l' lutreye cwand on mete des resdondixhantès coides ou coides simpatikes so des instrumints come li hårpe ås toutches.

## Sourdants
Cawete -én

Li **cawete én**, c' est cawete do walon, ki pout esse riloukeye come ene dobe rifondowe del cawete -in.

Come i gn a nole rîle bén claire po rfonde on mot avou l' betchfessî én, purade k' avou li scrijha in, les deus cawetes egzistèt, tchaekene po des mots diferins.

Li femrin, s' end a onk, si fwait avou l' cawete -ene.

## Egzimpes di mots avou l' cawete -én
* , , 
* , 
* , 

## Parintaedje
### avou candjmint d' voyale
Li parintaedje si pout fé avou on candjmint d' voyale:
* gamén => 
* somarén => somarinî

### avou spotchaedje del cawete
Mins on pout awè eto on spotchaedje del caweteWikt:
* vijhén => «», «», «»
* gamén => 

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ké veye k' on vike (plake)

thumb|Coviete, li tite rimetou e rfondou 
**Ké veye k' on vile** sicrît aplaké ***Kévikonvike*** (*Qué vîe qu'on vike*), c' est ene plake e walon da Mimile.

Elle a vudî e 2002.

Gn a 9 tchansons e walon, 5 sicrîtes pa Philippe Antoine (ene redjårbêye da Djåke Brel) et les 4 ôtes pa Delire lu-minme.

Limero SABAM : 35461

## Tites des tchansons e walon
* Ké veye k' on vike (tecse)
* Li pwin d' agaesse (paroles da Mimile)
* Ces djins la (redjårbé da Djåke Brel) (Tecse)
* Pôve macrale (so les procès d' macralreye)
* *Weight watching* (http://rifondou.walon.org/tchanson/delire.php#weight Tecse])
* L' arsouye (paroles da Mimile)
* Li mambo do prince d' O (paroles da Mimile)
* Indiablou (paroles da Mimile)
* Li ledjinde des tchenous (paroles da Mimile)

## Pî-note
Crolé bwès d' cok

Li **crolé bwès d' cok** ou **wachleus ayåbe**, c' est do bwès d' ayåbe, mins vinant d' åbes k’ ont ene maladeye. 

Estô d' esse bén droet, li fi do bwès va e fjhant des waches. Et cwand on l’ asplanit, ça dene des rflets. Et esse pus stocaesse. C' est po çoula k' on l' eploye voltî dins l' lutreye, metans po fé des hårpe ås toutches.
Willy Marchal

[thumb|mostrant li tnaedje avou ene aburtale d' ene [harpe ås toutches ås scoles di Bive]]
[thumb|boket d' ene tchanson del plake [Tchansons en walon (plake Willy Marchal)|Tchansons e walon]]
**Willy Marchal**, c' est on bouteu pol walon, k' a redjårbé sacwants tchansons e walon, k' i tchante dins les etrevéns ås waloneus.

Il a skepyî a Ingzêye li 8 di decimbe 1939.

Willy Marchal, c' est l' fi da Daniel Marchal, k' a scrît kékes bokets e walon eplaidîs so Wikisourd.

## Vicåreye
Il a crexhou a Taviè.

Di s' mestî, el esteut prof di djim a Bure. Adon il a stî dmorer a Moirmont

Come pasmint d' tins, il est eto on lutî.

## Ouve pol walon
I rashonna les scrijhaedjes di s' pa, ripubliyîs so l' Aberteke.

Come sicrijheu, i sina sacwants tecses di prôze nén racontrece dins l' Rantoele-gazete, et fé des «cours pa les scolîs» ås scoles di Bive. Il esplica eto l' lutreye sol tévé walon-cåzante. C' est la k' i gn a eto des rapoirtaedjes so ses tchansons.

Ses tchansons e walon, riscrîtes so des viyès tchansons e francès, avént stî eredjistrêyes so ene stroete plake pa Jany Paquay do tins di l' emission 900.000 Walons. Mins ele n' a måy sitî spårdowe.

I djowe voltî del guitåre tot tchantant ses redjårbaedjes di viyès tchansons francesse, dins les copinreyes (Tchårnoe, Rotchfoirt, Libin.

E 2020, i va rescontrer on clarinetisse, Leyon Jacot, et s' vont i cmincî a fé des concerts eshonne. Å cmince po distreyî les djins tins des recloyaedjes del parminêye 2020-2021.

E 2023, i va fé rexhe ene novele sitroete plake, lomêye simplumint «Tchansons e walon».


Scoles di Bive Marchal plan vierlete.jpg|esplicant l' plan d' ene vierlete
Julos Beaucarne Willy Marchal.jpg|avou Julos Beaucarne


## 
### Videyos
 Videyos 
* Esplikêyes del lutreye
* Les bråvès djins (redjårbaedje del tchanson po l' Åviernat da Georges Brassens)
* Li voye do bribeu (redjårbaedje d' ene tchanson da Gaston Couté et Maurice Duhamel)
* Harbouya (Harbouya, viye tchanson e walon)
* Al guinguete di Han (so èn air di tchansons e francès)
* Les veres di bire (so l' air «Le temps des cerises»)
### Scrijhaedjes
* 
* 
* (rifondou) Pådje di scrijhaedjes da sinne et di s' pa 
* Pådje di scrijhaedjes da sinne (mwaisse modêye) 
* Ôte ramexhnêye 

### Eredjistrumints
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye par lu avou l' accint d' après Ingzêye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Gustave Thiriart

**Gustave Thiriart**, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e walon.

## Ouve

* Ene troejhinne hôte : caket d' femreyes e-n èn ake (*ine Treuzinme haute : caquet d' feum'reies èn ine acke*). Li pîve mete e l' sinne ene costire, ene siervante et ene bouwresse.
Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996

Li **rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand di 1996**, c' est on rfondaedje di l' ortografeye di l' almand ki s' a passé e 1996. 

## Rifondeus
Gn a dijh payis ki s' ont-st etindou dsu, inte di zels li Beldjike, riprezintêye pal kiminålté tîxhon-cåzante.

## Sacwants decidaedjes
* On wåde li grande lete po les sustantifs, mågré ene dimande contråve di sacwants rfondeus.
* On rsaetche li scrijha ß, replaecî på scrijha ss.

## Hårdêye difoûtrinne
*  (dedja studyîs e Wiccionaire)
Calindrî lunrece

On **calindrî lunrece**, c' est on calindrî ki shût li moes del lune, di 28 ou 29 djoûs.

Ci sistinme la a li dzavantaedje ki les moes ni sont nén todi metous al minme såjhon, mins avançnut di 10 a 11 djoûs tchaeke anêye. Li prumî djoû do moes pout esse eto diferin d' on payis a l' ôte, si on vout di tote foice vey li tinre lune po decider del date.

## Egzimpes di calindrî lunrece
* calindrî muzulman
* calindrî djwif
Må d' warot

Li **må d' warot**, c' est ene maladeye des tchvås, ki vént d' l' efouwaedje del boûsse ridrece metowe dizo l' pea do warot.

## Cåzes
Ça pout esse biesmint mecanike, på cafroyaedje di pîces do haernixhmint. Oudonbén on coixhaedje do warot tot passant dins èn ouxh trop bas.

Mins gn a eto des cas la k' c' est des bactereyes, inte di zeles *[[Brucella abortus]]*, li microbe do fordjetaedje minêyrece ås vatches. Adon, li maladeye pôreut esse riwaiteye come ene zonôze.

## Senes

Ça cmince pa èn efouwaedje do warot : li plaece est tchôde, et fwait må cwand on l' tchaspougne.

Li matire ki s' fôrmêye dins l' boûsse ridrece va cweri ene voye po moussî foû, et fé ene fisture. Did la li no e-n inglès del maladeye : warot al fisture (*fistulous withers*). Ele si va vudî purade d' on seu costé

Pus tård, li må pout wangnî tos les texhous metous padzo : stitchon schinrece des cronzoxhs, tinroxh dizeutrin, di l' oxh del sipale, tindon dzeutrin do hatrea.


File:Antomeye warot tchivå chifes.jpg|Antomeye do warot, mostrant l' boûsse aiwrece (e rodje), la ki l' må atake
File:Må d' warot2.jpg|Fisture si vudant a droete
File:Må d' warot3.jpg|prumî ploncaedje dins l' fisture
File:Må d' warot4.jpg|grawtoe dins l' fisture (a pô près 8 cm fonde)


## Kidujhaedje di l' årtisse avou li tchvå malåde
Come di djusse, i dpind del cåze. S' elle est mecanike, des dzefouwants et des compresses froedes polèt fé l' afwaire, dismetant k' on årè rsaetchî li pårteye do haernixhmint ki frotéve sol warot.

Si on dene des antibiyotikes, i fåreut po bén fé sawè li sôre di bactereye k' i gn a dins l' må. Li penicilene, metans, ni va nén adji disconte les brucelles.

Les årtisses especialisses des tchvås polèt eto operer, si li tchvå a ene grande valeur, kécfeye djusse sintimintrece.

Sorlon les lwès do payis, on dvrè motoit, si c' est *Brucella abortus* l' ecåze, evoyî li tchvå a l' abatwer ou l' fé peri medicålmint.
Waloto

Li **Waloto**, c' est on djeu d' kine sins limero, mins avou des imådjes et li mot walon corespondant. 

On pout don diswalper sacwants walotos diferins sorlon li tinme tchoezi.

Il a stî atuzlé pås djins do Walon e scole d' après Tchålerwè (Francine Burton, Claire Colonval, Aimé Dupont, Marie-France Gilles, Jeannine Hansenne, Nadine Modolo et Pierre Yernaux).

## Discrijhaedje
Les 6 cwåtes sont avou 8 tchambretes, tchaeke avou on dessén et li no ki va avou. Les biblots a poujhî, c' est des ptitès imådjetes avou les minmes desséns et les minmes sicrijhaedje. 

Po cmincî, on pout leyî veye les imådjes. Adonpwis, on dmandrè å pexheu (al pexheuse) d' anoncî l' imådje k' i vént d' poujhî e walon, sins mostrer l' dessén.


File:Djeu kine walon3.jpg|poujheuse rexhant ene imådjete del boursete
File:Djeu kine walon2.jpg|ene cwåte rimpleye
File:Djeu kine walon1.jpg|wangneuse binåjhe d' awè fwait "kine"


## Tinmes dedja diswalpés
Gn a ddja rexhou troes rîlêyes diferinnes 
* les biesses del cinse
* les ôtès biesses
* les verdeures et les fruts
CHADWE (soce)

Li **CHADWE** (prononcî **chadwé**), ki les prumirès letes volèt dire (**''C**entre **H**ennuyer pour l**'Animation** et de **D**ocumentation du **W**allon à l**'E**cole''), c' est on cinte di documintåcion pol walon e scole del Province do Hinnot. Mins purade bouter après Tchålerwè.

## Sacwants ovraedjes
*Djeus d' efants po-z aprinde li walon :
** Waloto
** Å botike (djeu)
** Walocwiz
*Sitroete plake di tchansons po ls efants.
*Livrets et stroetès plakes.

## Sacwants chadwêyresses

File:Gilles MF.jpg|Marie-France Gilles
File:CHADWE Urbain Axel.jpg|Axelle Urbain
File:CHADWE Desaintmoulin-Hansenne Jeanine.jpg|Jeannine Hansenne


#### 
Leu waibe
Forboutaedje (discramiaedje)

* Forboutaedje (biesses) ou dischinte d' organe (djin) : rexhowe a l' evier do rectom ou del matrice
* li forboutaedje ou sormoennaedje pout esse eto li trop d' ovraedje, come dins li broûlaedje totoute
Louis Lekeu

**Louis Lekeu** ou **Louis-Joseph Lekeu** a skepyî a Serè li 4 di setimbe 1878.

C' esteut, foiravant, on scrijheu d' pîces di teyåte e walon. Mins il a eto scrît des arimés.

## Vicåreye
Il aveut pierdou ses parints a l' ådje di dijh ans. Et aler bouter el houyire. C' est la k' i lét les grands romancîs rûsses.

Il a rfuzé di scrire tins del guere di 40, mågré les hairiaedjes des ôtes waloneus.

Il a cåzu divnou aveule e 1946.

## Tinmes
I discrît li monde de houyires, la k' Maurice Piron li mostere come on racmôdeu des ovrîs des patrons, et aprume leus feyes, dit-st i.

Il a metou e l' sinne des metingues.

Mins il a eto sayî di fé del syince-ficcion (L' amour l' an 2500).

## Ouve e walon
### Arimés
* Li grand mistere
* Les tchvås d' bwès galopant
### Pîces di teyåte
* A on tournant del veye, comedeye e-n èn ake (1923)
* Ele toûne, pîce e troes akes (1923)
* Cour tourminté, comedeye e deus akes (1923)
* Li feye do fondeu, pîce e troes akes (1923)
* Les tiesses di hoye, pîce e troes akes (1924)
* Li mwin d' fier, pîce e troes akes (1925)
* Inmer, pîce e troes akes (1925)
* L' ome ki hait les femes, comedeye e deus akes (1930)
* Les set petchîs, pîce e troes akes (1926)
* Les deus grands-peres, pîce e troes akes (1927)
* Djan Bourike, pîce e troes akes (1928)
* Walter li diåle, pîce e troes akes (1928)
* Powinmes d' amour, pîce e troes akes (1930)
* Les djinnantès moxhes, pîce e troes akes (1930)
* Li pus bea des amours, pîce e troes akes (1931)
* Sofiye, pîce e troes akes (1932)
* Li pus foirt, pîce e troes akes (1936)
* Dji tuze, comedeye e-n èn ake (1936)
* Li tuzin, comedeye e-n èn ake (1936)
* Li sondje da Louwizete, comedeye e-n èn ake (1936)
* L' amour l' an 2500, comedeye e-n èn ake (1936)
* Les guiles, comedeye e-n èn ake (1936)
* Tchantez prétins, operete e deus akes (1946)

## Sourdants
Motî biyobibiografike des scrijheus e walon

Li **motî biyobibiografike des scrijheus e walon di 1622 a 1950**, ki l' tite, e francès, c' est ***Dictionnaire bio-bibliographique des Littérateurs d'expression wallonne***, c' est on live sicrît pa Paul Coppe et Leyon Pirsoûle.

I n' a stî eplaidî k' après l' moirt da Pirsoul, a l' imprimreye Duculot a Djiblou, il a rexhou e 1951.

## Contnou
I fwait 411 pådjes, il a 1325 intrêyes, et cite 25.000 tites di scrijhaedjes e walon ey eto picård di Walonreye. Çou ki ndè fwait li pus spès des sfwaits ovraedjes.

Come si no l' dit bén, i rprind les scrijheus e walon di 1622 a 1950. I dene po bråmint did zels leu date di skepiaedje. Seulmint, li date di moirt n' est nén todi la, soeye-t i ki l' djin vikéve co e 1950, soeye-t i ki, åyant cwité li monde des waloneus, n' aveut pus nole racsegne so s' vicaireye après.

## Sintimint so les scrijheus
Les scrijheus loukèt pus sovint les beas costés des scrijheus (Joseph Faucon, Louis Lekeu), djusse å rvier di Maurice Piron ki, dins ses «Clairtés» a l' pene hagnante pus sovint k' a s' toû.

Mins pacô, li motî biyobibiografike Coppe-Pirsoul mostere eto les flåwtés di sacwants lives (loukîz l' årtike so Rita Lejeune).

## Sicrijheus et scrijheuses
So 1325 årtikes do live, end a fok 7 ki c' est ene sicrijheuse.

## Sourdant
Club Social y Deportivo Colo-Colo

Li **Club Social y Deportivo Colo-Colo** (*Colo-Colo*), c' est l' club di fotbale di Santiago, Tchili.

## Difoutrinnès hårdêyes
* Li waibe do club