Boûkete (plante)

Li **boûkete**,  c'&nbsp;est ene poligonacêye k' on ahive po ses grinnes. 

 *[[Fagopyrum esculentum]]* (dinltins, ele si loméve *[[Polygonum fagopyrum]]*).

## Sôres di boûkete
Gn a eto des ôtès sôres di boûkete: 
* li boûkete di Tatareye, *Fagopyrum tataricum*, foirt brouxhire, ki n' rind nén si bén po les grins, mins ki dene on meyeu fôraedje. 
* li boûkete a lådjès foyes, k' est ene dizo-espece di *Fagopyrum esculentum* et k' on coûtive å Djapon (dins l' tins lomêye *Fagopyrum emarginatum Roth*).

## Coûteure

On seme li boûkete e moes d' may et djun, 40 a 50 kilo di sminces a l' ectåre. C' est ene foirt voltrûle dinrêye, k' arive raddimint a grinnes, diviè l' moes d' awousse, setimbe.

Li boûkete florixh å moes d'&nbsp;awousse. Gn a ene dijhêye ki dit, a Waime k'&nbsp;i n'&nbsp;fåt nén k'&nbsp;alome å moes d'&nbsp;awousse ca i n'&nbsp;è dinreut rén.

Gn a k'&nbsp;a l'&nbsp;boûkete bén dner èn an so set po rpayî l'&nbsp;cinsî d'&nbsp;ses poennes, dijheut on divins l'&nbsp;tins e l'&nbsp;Årdene.Li boûkete a stî coûtivêye el Walonreye disk'&nbsp;å cmince do 20inme sieke.
End aveut co 4.000 ectåres adon, mins li stindêye s'&nbsp;aveut ratchitchî a
150 ectåres e 1960.

Gn a co ene dimande di farene di boûkete; on payis come li France end a apoirté 10.000 tones e 1988.. On l'&nbsp;ahive dins li dmeye-bole bijhrece.

Li boûkete si plait bén ezès pôvès teres, minme dins les froedès plaeces del Hôte Årdene, sol payis d'&nbsp;Måmdey et ezès Redîmés payis. Ele ni dmande waire d'&nbsp;ecråxhes.

On mônî d' Tcherin, Marcel Cornet, respondant a Jacky Adam, esplike :
:*Çou k' dj' a molou et k' vént assez bén, c' est del boûkete. C' esteut bråmint å tchmin d' fier k' i semént ça, dins les hourêyes do tchmin d' fier, do costé d' Gouvi, avår la. C' esteut målåjhey a moure, ça est deur, foirt deur. Les ovrîs do tchmin d' fier, il avént do magnaedje insi. I fjhént des vôtes avou, des boûketes, dabôrd.

== Uzaedjes ==

=== Fijhaedje di vôtes ===
 «[[boûkete (påstedjreye)]]»
Avou l' farene di boûkete, on fwait ene sôre di vôte, k' on lome des *'groumetes**, des **berdeles**, u biesmint: des **boûketes**. 
* So Lidje, c' est ene mitchotreye do [[fiesse di Noyé|Noyé]], k' on rmete dins l' påsse des corintenes et des tchitches (des catches, souwêyès pemes). Ça s' cût al paile å boure u a l' ôle. On lzès magne tchôdes, avou do souke dissu, u froedes, avou del sirôpe.
* Dins l' payis d' Dinant et so Smwès, on lzès magne ossu al Tossint, et on les lome **berdeles*'. Li mot *berdelle* si rtrouve eto e [[tchampnwès]] a [[Suni]], dandjreus paski les femes tot lzès fjhant, berdelént bråmint. Avårla, dins li rcete, on mete eto del farene d' avoenne..

=== Rafôraedje des biesses ===
Po sognî les biesses, on les pout rafôrer avou del waide di boûkete, mins i n' è fåt nén dner dtrop, ca adon, les vatches atrapèt do [[fotosinsiûlijhaedje]]. Tote li blanke pea va tourner a crapes, pu s' discoler a grossès takes di cur.

=== Sognaedje avou l' grin ===
Li grin pout esse diné direk ås poyes et, molou, ås pourceas et ås veas.

Les latons d'&nbsp;boûkete sont foirt ritches e blandoû (proteyenes), cåzu 30 åcint. On ndè pout mete disk'&nbsp;å tîce des farenes po les pourceas u les åmeas al laxhe.

== No del boûkete ezès ôtes lingaedjes ==
En inglès (*buckwheat*), flamind (*beukweit*) et almand (*buchweizen*), li no vout dire *hesse-frumint* (*faw-frumint*), pask'&nbsp;el grin rishonne ene [[fayene]], li frut do [[faw]]. C'&nbsp;est ç'&nbsp;no la k'&nbsp;a moussî e walon. On vout k'&nbsp;ça fouxhe on [[Conteye di Lô|conte di Lô]], e payis Flamind k'&nbsp;ågaxhe sipårdou l'&nbsp;boûkete el [[Principåté d' Lidje]] et ezès djondants payis..

Li no e francès (*sarrasin*) ey en itålyin (*grano saraceno*), c'&nbsp;est paski c'&nbsp;est on noer grin. Les [[sarazin]]s, c'&nbsp;est des Mores avou on noer vizaedje.

Li no latén ratuze å faw (*fago*) et å [[fotosinsiûlijhaedje]] des vatches kel magnèt (*pyrum'').

## Sourdants