Napoleyon Bonapåre

thumb|si portrait (1812)

thumb|ses årmureyes, avou l' aigue
[thumb|[Caricateure di 1814 ki mostere les tchîfs d' Estats di l' Urope ki djouwnut avou Napoyeon, come si ça sereut ene tourpene]]
**Napoleyon Bonapåre** (di s' vraiy no **Napoleone Buonaparte**, rifrancijhî **Napoléon Bonaparte**) u **Napoleyon prumî**; ucobén, e l' fén do 19inme sieke, **li vî Napoleyon**, ci fourit li prumî impreur di France.

Il a skepyî li 15 d' awousse 1769 a Ajaccio, el Côsse, ey a morou li 5 di may 1821 a l' Iye Sinte-Elinne.

El Walonreye, i continouwrè li redjime francès.

Il est rindjî å **limero 34** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Biyografeye
E 1802, i s' racmoidrè avou l' Påpe, et siner l' Concordat. Et shuvanmint, mete ene ahote al margaye inte les curés djureus eyet ls ôtes.

E 1803, do 9 di djulete å 5 d' awousse, i vént e voyaedje oficir e l' Beldjike, divnowe francesse. I passe pa Nameur (on li rçût pa ene lûte di schaesseus) et finixh a Lidje. 

Li 18 di may 1804, i s' fwait lomer «impreur des Francès».

I va amonter l' Grande Årmêye, et s' aler bate dins tote l' Urope, disconte des Holandès, des Inglès, des Otrichyins, des Rûsses, des Prûsyins, des Espagnols. Il aveut dins l' epinse d' elzî apoirter l' liberté siconte des rwès l' elzès spotchént. Mins gn aveut k' lu ki tuzéve insi. C' est çk' on veya bén al guere d' Espagne, la k' c' est l' peupe ki lûta conte les Francès, e-n ene sôre di gueriya.

Dins bråmint des batreyes, gn aveut des Walons des deus costés : des cis avou ls Otrichyins, come li conte di Latour, et des ôtes, egadjîs volontaires, avou Napoleyon. Inte di zels, Tchårlî Djambe-di-bwès.

Po-z ecwårler ses tropes, i va vinde li Louwiziane ås Amerikins. Ci fourit l' pus grand martchî d' atchtaedje di teres di tos les tins.

Å cmince, i wangna mwintès batreyes. Mins li djoû k' i vla ataker les Rûsses dins leu payis, e plin ivier, tot lyi tourna l' cou. Et ci fourity l' Berezina (1812). I fourit plouzé, ey evoyî a l' Iye d' Ele (1814). Adon, li Walonreye va esse metowe avou l' Rweyåme Uni des Bas Payis.

Mins Napoleyon parvénrè a steper evoye, ey a ratropler ene novele årmêye e 1815. Les Aloyîs (Otrichyins, Prûsyins, Inglès) si rapoûlnut co on côp. Gn a ene prumî dispoûslêye Li mwaisse batreye si fjha a Waterlô. Et Napoleyon ramassa ene dôpinne.

I fourit evoyî ås ziverkôfs (Iye Sinte-Elinne), la k' i dihota.

## Veye privêye
E s' deujhinme noice, i maria Mareye-Louwisse d' Otriche ki lyi dna on fi, k' on rloma pus tård (après s' moirt) Napoleyon II.

## Sôdårs et redjimint walons da Napoleyon
* Tchårlî Djambe-di-bwès
* Li redjimint des tchesseus d' Aremberg.

## Politike linwistike da Napoleyon
I meta e-n alaedje ene politike linwistike la k' tertos diveut djåzer l' francès.

E l' Walonreye, il askepia les «coledje napoleyonyins», la k' tos les efants des bordjoes alént studyî. C' est don zels ki, e 1830, vont mete li francès naturelmint come lingaedje oficir del  Beldjike, poy ki c' esteut e francès k' il avént studyî totes les novelès lwès.

Sifwaitmint, ezès Bas Payis, i vola k' les Holandès djåzénxhe francès. C' est kécfeye po s' rivindjî d' çoula ki Wiyåme d' Orandje vola k' les Bedjes cåzénxhe holandès, tins k' i fourit mwaisse el Beldjike.

## Rimanances da Napoleyon el Walonreye
thumb|canon do tins d' Napoleyon
Napoleyon a leyî bråmint des sovnances el Walonreye:
* les pîces di manoye : des napoleyon.
* tote li tcherpinte des lwès modienes : li côde Napoleyon.
* les costumes des måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze.
* des nos d' plaece, et d' cåbarets.
* on no d' famile : Limpreur.
* des assaetchances touristikes el Walonreye, come li hourêye di Waterlô, des muzêyes come a Lignè, des ptits canons e sacwantès plaeces.
* l' uzaedje corant do laid mot : "miere", al manire di Cambrone.

## Dins les belès-letes e walon
Dins Li pantalon trawé, li raconteu s' aveut-st egadjî dins l' årmêye di Napoleyon, et pårticipé al campagne di Rûsseye.
Vos sovnoz vs bén, Linåd, m’ tcher camaeråde
Do fameus tins do grand Napoleyon,
Ki nos rivnéns tot stourdis del salåde
Ki les Cozakes nos dnît a côps d’ canon ?

Nicolas Defrecheux fwait cåzer Napoleyon dins ene di ses paskeyes, loumeye *«Ine istwére di l'ampîre»*.

Dins «Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere», L. Lambillon raconte li spoûle d' on mononke-tåye k' a stî fwait prijhnî des Rûsses al minme guere, et k' a rivnou d' låvå a pî.

Dins l' novele «Les schaesseus» (*Les Chacheûs*) da Edouard Thirionet, on raconte li lûte adjinçnêye a Nameur pol vizite da Napoleyon, come prumî consul (1803).
Et a l’ mwairreye, li Prumî Consul, avou ses mwaisses sôdårds, deus d’ ses doets so s’ vinte etur deus botnires di s’ djilet, rît dins… s’ båbe e veyant nos tayons spotchîs come des sorets.

Dins onk des romans Joseph Calozet, onk des personaedjes a stî a Madrid avou Napoleyon.

Dins Li houlot, on dene bråmint des esplikêyes sol minme campagne d' Espagne, et l' gueriya k' a shuvou.

Ene pîce di teyåte sicrîte pa Joseph Mignolet, cåze del dibande francesse e l' Rûsseye, avou **Napoleyon**, inte 1812 eyet 1814.

Antoine-Joseph Alexandre, dins s' live «Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs» cåze del poenneur li djoû k' on-z a aprins s' moirt:
« On-z a veyou plorer l’ vî gåre, a tchôdès låmes,
el djoû k’ Napoleyon mora.
Et nos vîs gurnadîs årént bén rpris les åres,
s’ il avént co rveyou.
Les grands tchinnes do bwès d’ Måtche et les sapéns d’ l’ Azeye
end ont stî djoleymint stonés.
Et, divins l’ minme moumint, å mitan del Rûsseye,
li Krimlin a tronné.

## Alére
* D. Salme; "Li houlot"; Les tchesseus d' Aremberg (et) les zafes do vî Napoleyon (p. 147-161).

## Hårdêyes divintrinnes
* Li pantalon trawé (tchanson)
* Te souviens-tu (tchanson e francès)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Racontaedje del campagne di Rûsseye d' on sôdård walon (sicrît pa L. Lambillion).
* On boket sol guere d' Espagne da Napoleyon (sicrît pa D. Salme)

## Sourdants et pî-notes