open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Noveye-dilé-Bwès

**Noveye-dilé-Bwès** (po **Noveye-dilé-l'-Bwès**; on djheut dinltins **Noveye-les-Francs-Omes**; on dit cobén, asteure, ene miete po s' fote, **Noveye-les-Coxhes**; F. *Noville-les-Bois*, so plaece, asteure, *Novîye-les-Bwès*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferneamont, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5380**
** Di 1969 a 1977: **5068**
* Limero diyalectolodjike: **Na 28** .
* Arondixhmint: Nameur
* Lomaedje des djins did la
** Sipotaedje:
** (po vanter) : les Francs Omes (paski c' esteut ene franke tere dinltins, u come dit ciddé padzo).
** (rabaxhant) : les Grete-cou (so plaece: *Grete-cu*).

## Nos d' plaece
### Hamteas
* Å Cwagnbô (F. *Quambeau*).
* Li Sårt d' Avri (so plaece: *Saut d' Avré*, F. *Sart d'Avril*)
* Trô des Sås. (F. *Trou des Saules*)

### Nos d' places
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Pré ås Pådjes.
** Å Sårt (so plaece: *au Saut*).
** Ås Trîxhes (so plaece: *aus Trîches*).

* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bwès d' Troncoe (so plaece: *Troncwè*), k' a dné l' no di "Noveye dilé l' Bwès".

* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Ås Comognes (so plaece: *Comougnes*) 
** Dompire (cinse Dompire).
** Li gros Mayet.
** Å Magot.
** Li Molén Chachâle.
** Al Tour (so plaece: al *Toû*).

* A vey avou des aiwes :
** Al Fåsse Aiwe.

* A vey avou des monts-et-vås :
** e Håyneamont (so plaece: *è Aynêmont*).
** e Dîmont.
** A Fernêmont (k' a divnou l' no del rebanêye comene).

* A vey avou des rotches :
** Å Trô schiré (so plaece: *churé*) 

* Nén clair
** Bawgnè.
** A Tiroûle (so plaece: *Tiroule*).

## Istwere
Al fén do 13inme sieke, les djins d' Noveye, Hambinne et Corti levît ene årmêye et aler schaper l' conte di Nameur, Djihan prumî, k' esteut prijhnî des djindåres do Prince-Eveke di Lidje. Eto, on les loma Francs Omes, et l' conte Djihan lezî dna les Bwès d' Troncoe. Di la, li no do viyaedje : Noveye dilé l' Bwès do Troncoe.
Ferneamont

**Ferneamont** (la-minme *Fèrnêmont*, e F. *Fernelmont*), c' est ene plaece di Noveye-dilé-Bwès k' a divnou l' no d' ene rebanêye comene, el province di Nameur.

thumb|Tchestea a '''Ferneamont'''.|centré

## Ban d' Ferneamont
* Bierwåd
* Corti-Wodon
* Emtene-dilé-Inguezêye
* Éndjon
* Forveye
* Franc-Waret
* Måtchovlete
* Noveye-dilé-Bwès
* Pontéliasse
* Tier

## Referinces eyet sourdants
Noveye-dilé-Fexhe

**Noveye-dilé-Fexhe** (on dit eto: **Noveye-el-Hesbaye**, F. *Noville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Fexhe-å-Hôt-Clokî li 2 d' djulete 1964. 

thumb|(eglijhe)

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **4347** (Noveye-dilé-Fexhe n' a måy yeu d' vî limro del posse, ca i resteut ddja avou Fexhe å moumint k' on ls a metou).
* Limero diyalectolodjike: **W 55**
Tinaedje astok des biesses

thumb|cabasson
thumb|toitche-nez
Li **tnaedje astok** d' ene biesse, c' est totes les tecnikes po l' loyî, et l' tini bon, po kel cinsî u l' årtisse endè poye vini mwaisse, po l' médyî u l' operer. 

C' est ene apriyesse k' on doet acsegnî dins les scoles agricoles et les scoles veterinaires.

Li tnaedje astok avou des amacantès droukes si lome l' edoirmaedje.

## Sacwants toûs et tecnikes po tni les vatches astok

### Li loyaedje
On loyive les vatches et les veas på cô avou des coides, des tchnôles, des hårdêyes. Après ont vnou les acoletes.

Mins onk des pus corant sistinme po miner les vatches, c' est co l' cabasson.

### L' abataedje
### Li levaedje d' ene pate

## Sacwants toûs et tecnikes po tni les tchvås astok
* toitche-nez
* epîtaedje
## Sacwants toûs et tecnikes po tni les berbis astok
## Sacwants toûs et tecnikes po tni les tchéns astok
## Sacwants toûs et tecnikes po tni les tchets astok

## Po-z apicî et tcheryî les biesses
* rododo
Loyeuse

thumb|Pondeure do fåtchaedje al loyeuse.

Ene **loyeuse**, c' est ene machine di cinse, atelêye a des tchvås u on tracteur, ki fåtchive les dinrêyes, les ramasser, et les loyî e djåbes.

Li loyeuse aveut ene selete pol fåtcheu s' ashir.


Corn harvesting - geograph.org.uk - 975983.jpg|fåtchaedje al loyeuse
Loyeuse_roisteye.jpg|Crapådes fotografieye so ene viye loyeuse (diviè 1975)


## Istwere des loyeuses
Les loyeuses ont-st aparexhou el Walonreye dins les anêyes 1930, mins ele n' ont vormint replaecî li fåtchaedje al fås tos costés k' eviè 1955.

Après les anêyes 1960, les cinsîs ont tertos fåtchî al bateuse, et on n' s' a pus siervou des loyeuses.
Noveye-so-Mouhagne

**Noveye-so-Mouhagne** (F. *Noville-sur-Méhaigne*, avårla, on prononce *Novîye*, *Novîye-so-Magne*, *Novile-seu-M'hagne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye.

*I gn a des [[Noveye|ôtès plaeces]] ki s' lomèt Noveye.*

* Limero del posse: **5310** (vî limero **5054**).
* Limero diyalectolodjike: **Ni 102**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Etimolodjeye et omonimeye: loukîz e splitchant motî

## Hamteas et nos d' plaeces.
### Hamteas
* Djupleu (F. *Jopleux*).
* Ås Ôneas (F. *Orneau*, so plaece: *aus Aurnias*).
* Tchestea Soldi, u Cinse Soldi (F. *Soldy*).
* Dzo l' Vå (F. *Sous-la-Vaux*).
* Al Tombe.
* Li Vzoûle / (del) Vizoûle (F. *Visoule*, so plaece: *lë Vëzoule*).
** Cawe del Vizoule (so plaece: *kèwe del Vizoûle*).

### Nos d' plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Li Trîxhon (so plaece: *Trëchon*).

* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bwès d' Glin.

* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Å Doyåre (so plaece: *Doyêre*) 
** Gregne al Déme (so plaece: *al din.ne*).
** Cu d' fier (so plaece: *kë d' fiêr*).
** Al Schoupelreye (so plaece: *al Scopelrîye*).

* A vey avou des aiwes :
** Li Mouhagne (so plaece : *lë Më.agne*).
** Å Naxhåd.
** Li Waerixhet (so plaece: l' *Oûrchè*)

* Les voyes et les rowes.
** (Pî-sinte di) Stinvoye.
** Al tchåsseye (so plaece: *Tchaussîye*).

* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Al Basse Avinne; Al Hôte Avinne.
** Pernêye (so plaece: *Përnéye*)
** Li Pråle (preyale ?).
** Å Vôdea (so plaece *Vôdja*, F. *Vodia*) (vådea ?).
Noveye (discramiaedje)

Plaeces ki s' lomèt **Noveye**:

* Noveye-dilé-Bastogne, rebané avou avou Bastogne.
* Noveye-dilé-Bwès, rebané avou Ferneamont.
* Noveye-dilé-Fexhe, rebané avou Fexhe-å-Hôt-Clokî.
* Noveye-so-Mouhagne, rebané avou Inguezêye.
Montniye-so-Rok

**Montniye-so-Rok** (fr: *Montignies-sur-Roc*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Onele, e l' province do Hinnot.

## Etimolodjeye
* Li mot **Montniye**, vént do mot «mont» (plaece pus hôte ki les cenes do cotoû).
* Li "**so-Rok**" acsegne ki l' eglijhe do viyaedje ès trouve so on falijhoû.

## Referinces eyet sourdants
Såvadje no

On **såvadje no**, u **no metou**, u **no sobricot**, u **spot** u **spotaedje**, c' est on no k' on vos houke, u k' on djåze di vos, mins ki n' est scrît nene pårt.

Les såvadjes nos sont studyîs pås antroponimisses.

Li mot "spot" pout eto voleur dire ôte tchoi.

## Sôres di såvadjès nos
Les pus djintis des sobricots sont les raptitixhants nos d' djins.

Dins les prumîs tins do rashiaedje administratif des nos, les sobricots ont sovint divnou des nos d' famile.

Les såvadjes nos si metèt eto po tos les dmorants d' on viyaedje.

I n' fåt nén cmaxhî les såvadjes no avou les nos d' epronte, inte di zels les nos d' pene ki les djins tchoezixhèt zels-minmes.

## Sourdants d' on såvadje no
* on dfåt do coir : li Rossea, li Xhalé, li Grelé.
* ene codujhance : 
* on dfåt d' prononçaedje, l' uzaedje d' on mot nén cnoxhou pås ôtes djins do cotoû : li Banot, Djåke Chibou, Balier.
* d' après li provnance : li Flamind, l' Almand, l' Årdinwès, li Lidjwès.
Warnin

**Warnin** (F. *[[emacralé no d' viyaedje|Warnant]]*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Anhêye, divant les grands rebanaedjes, dedja å 18 di djun 1964.

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **5537**. Warnin n' a måy yeu d' vî limero del posse, ca i resteut ddja avou Anhêye å moumint k' on ls a metou.
* Limero diyalectolodjike: **D 19**
* Sipotaedje des djins:
** les Purnalîs.
** les Tchets (todi e margaye avou les Tchéns d' Salet).

## Hamteas et plaeces
* Salet (les djins k' î dmeurnut sont spotés «les Tchéns»).

## Istwere
Les djins d' Salet estént pus ritches, mins gn aveut bråmint pus di vwès a Warnin, et c' esteut todi onk di Warnin k' esteut lomé mayeur. Did la, on dit ki les cis d' Warnin et les cis d' Salet s' etindnut come tchén et tchet.

## Economeye
Gn a ene caracolreye.

## Alére
Arnold Hauwaert «L' istwere di Warnin»,  setimbe, octôbe et nôvimbe 2002.

## Hårdêye difoûtrinne
* Dischinde les tienes di Warnin e velo

## Sourdant
Wernant

**Wernant** (so plaece: *Wèrnont*, F. *[[emacralé no d' viyaedje|Warnant-Dreye]]*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Viyé-l'-Boulet.

* Limeros del posse :
** asteure : ** 4530 **.
** davance : ** 4266**.
* limero diyalectolodjike: **H 8**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Hu

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas,  loukîz [[:Wikt:Wernant|e splitchant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Wernant
### Hamteas
* Dreye
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Li pateure Straile.
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Li bwès Royé
* A vey avou des aiwes :
** Les Buretes (sourdants) 
** Les Lådjes (marasseus terén ki s' sitind dvins les campagnes, inte li pateure Straile et l' bwès Royé, et ki rascoye les auwes des Buretes).
** l' Armeya (fontinne)
** li Golete d' ås Lådjes.
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** li molén d' Toultea (la-minme *Toultea*) (a Dreye).
** Li cinse di Tchantrinne (a Dreye).
* A vey avou l' istwere.
** Li Tombe
## Istwere
Divins on foirt vî tins, gn åreut yeu al plaece k' on dit "ås Lådjes" on tchestea k' åreut stî raloyî å ci d' Oûtmont et al cinse di Tchantrinne pa ene sôre di bôme. Li cinse di Tchantrinne a stî dås Cmandeus do Timpe pu dås Cmandeus d' Male. 

## Industreyes
N aveut ene rapreye. Li pré des Lådjes sierveut d' bassin d' taenaedje. Li pré esteut pårti e troes pa des digues so l' lårdjeur. Les aiwes si stantchént et si raclairixhént tot passant d' on bassin a l' ôte po finålmint cori e ri k' aléve so Dreye fé tourner li grande rowe do molén d' Toultea.

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon : 
** Paul Depas î a vnou å monde.
** Paul Renson î a dmoré.
Lexique namurois

thumb|Coviete
Li **motî Léonard** (on dit eto : **motî Linåd**), c' est on motî fwait idêye pa idêye pa Lucien Léonard et eplaidî pal SLLW e 1969. 

Si vraiy tite, e francès, c' est *«Lexique namurois; dictionnaire idéologique, d'après le dialecte d'Annevoie (D3), Bioul (D2) et Warnant (D19)»”*.

Il a rexhou e 1969.

Il est rprins sol limero **[C1]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Mwaissès dnêyes
Li motî Linåd, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e sicrijha Feller, tot cnoxhant l' Motî da Haust. L' ortografeye a stî raspepieye pa Jean Guillaume. Les decidaedjes ortografikes des deus djins vont esse lomés Sistinme Feller-Léonard. C' est lu ki va-z esse apliké dispu don pa les Relîs namurwès". 

Li motî est enimådjî avou des viyès fotos.
 
Li motî Léonard fourit l' mwaisse soûmint do motî da Somme et do walfran da Chantal Denis, la k' les dnêyes sont rarindjeyes par ôre alfabetike.

## Les sacwants costés do Motî Linåd
Li motî Léonard abate sacwants djaeyes d' on côp d' warokea.
 
Come li tite el dit bén, les accints notés, c' est les cis d' Annvoye, Biou et Warnin. Dabôr, c' est on  walfran di ces accints la, pal voye des tåves alfabetikes avou les cmons nos walons. 

Avou  ça ki : li Motî Linåd riprind eto, e les marcant, les mots do Motî da Pirsoul k' i n' a nén rtrové låvå. C' est ddja on motî d' motîs.

Dins les tåves alfabetikes al fén, gn a-st avou des nos d' djins et sacwants nos d' plaeces.

Gn a eto ene djivêye di sacwants mots francès k' i gn a l' ratournaedje divins. Eto, li "Motî Linåd" pout esse riwaitî come on ptit franwal, onk des sourdants do Franwal di Nameur.

## Motî Linåd et rfondaedje do walon
Pol rifondaedje do walon, li motî Linåd est curieus a loukî po deus ponts.

### betchfessîs å et ô
C' est l' prumî gros motî do Namurwès la k' on-z a bén mostré l' diferince inte les mots ki si scrijhèt avou l' betchfessî å (rinåd, må) des cis ki si scrijhèt avou l' betchfessî ô (trô, èn ôte côp). Les deus sons si prononçnut parey dins l' Namurwès, et davance, on lzès scrijheut avou *au* : *rinaud, mau, trau, on aute caup*.

C' est dandjreus l' Jean Guillaume, ki cnoxheut bén l' adire inte les deus oyons, la k' i s' prononçnut diferinmint dins l' Eter-Sambe-et-Mouze (ô si prononce *oû : on troû, èn oûte coûp*), k' a stî les cåzes di ce scrijhaedje la, foirt ahessant po scrire li rfondou.

### betchfessî ai
Disconte des mwaissès rîles do sistinme Feller, li motî Linås mintént li dujhance namurwesse do scrijha aî po noter li long E å lådje (/ɛː/) ki Feller dimandéve di scrire ê.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Pitits nos e walon d' après Nameur, saetchîs foû do motî da Lucien Léonard
* Copeye aberwetåve
Gomzé

**Gomzé** (F.*Gomzé-Andoumont*), c' st èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Sprimont.

thumb|Eglijhe di Gomzé 

* Limeros del posse :
** asteure : **4140**.
** davance : **4941**.
* limero diyalectolodjike : L 109.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî

## Nos di des plaeces di Gomzé
### Hamteas
* èn Andoûmont, l' ôte gros boket ki s' a rabanté avou Gomzé. L' eglijhe et li scole sont metowes inte Gomzé et Andoûmont.

### Ôtès plaeces
* Li Coxhtea (so plaece: Li *Coh'tê*; F. *Cochetay*)
* Li Ri d' Mosbeu.

## Tuzance walone
* Maggy Frisée a dmoré lontins al sicole di Gomzé, eyet scrire des bokets so ci scole la (dins s' live Come ene sacwè e l' air (tecses). 


Imådje:Gomzei sicole wi.jpg|L' ancyinne sicole di Gomzé, ki Maggy Frisée endè cåze dins s' live.
Imådje:Coxhtea.jpg|Ene rowe el Coxhtea.
Arbûmont

Li **Grand Arbûmont** (mot gåmès, riwalnijhåve *Yerboemont*, fr: *Herbeumont*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 1.539 (2004)
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sitindêye: 58,81&nbsp;km²
* Dinsité: 26,17 djins/km²

## Ban d' Arbûmont
* Arbûmont (viyaedje)
* Straimont (so plaece: *Strémant*).
** Måcli (*Marcli*)
* Sint-Medåd (so plaece: *Sint-Mèdâd*).

## Lingaedjes do payis
Straimont et Sint-Medåd cåzèt walon tchestrolès.

Arbûmont minme cåzéve on maxhaedje di walon et d' gåmès (c' est on pont d' inkete Bruneau), mins li pårler n' a nén sorviké å 21inme sieke.

## Economeye
thumb|Plaece des Otels 

Bråmint des tourisses a Påke et e l' esté, dispu l' 19inme sieke (adon, c' esteut beacôp des Inglès). Asteure, gn a aprume des Holandès et des Flaminds. Gn a eto les tchesseus, do moes d' octôbe å moes d' decimbe.

Les troes otels ont stî rashonnés e-n onk, k' a clôs e 2019.

## Difoûtrinne hårdêye
*  Waibe del comene

## Sourdant
Straimont

**Straimont** (come e francès, so plaece *Strémånt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Arbûmont.

thumb|Eglijhe di Straimont

* Limero del posse: **6887** (vî limero **6624**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 60**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Straimont
### Hamteas
* Måcli
* a Mnugote (so plaece a *Mnugoute*, F. *Menugoutte*).

### ôtes nos d' plaeces
* li Fraiti (la k' i gn a del yebe di troye).
Anse

60px|thumb|Essegne d' Anse
**Anse** (F. *Ans*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 27.587 (2002)
* Limero del posse: **4430**
* Bourgmestre : Grégory Philippin (PS)
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 23,50&nbsp;km²
* Dinsité: 1.173,91&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Anse
** Anse (viyaedje)
** Aleur
** Loncén (so plaece: *Loncègn*)
** Xhindmåle (so plaece: *Hin.n'mâle*).

''Gn a eto on hamtea s' Hoûtin-Sint-Simeyon ki s' lome "Anse" u "Yanse" : loukîz al pådje d' omonimeye.

## Economeye
* Rivnou al tiesse : 17,1 a 18,7 (meye uros) e 2003, çou k' est l' cwatrinme categoreye so 5. 

## Difoûtrinne hårdêye
*Waibe oficire del comene (e francès).

## Sourdants & pî-notes
Anse (viyaedje)

60px|thumb|left|Essegne d' Anse
**Anse** (F. *Ans*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
* Limeros del posse :
** asteure : **4430**.
** davance : **4300**.
* limero diyalectolodjike : **L 64**.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî.

## Nos d' plaece
* Xhovémont

## Tuzance walone
### Accint walon
L' accint walon d' Anse est rsintou come foirt diferin do ci d' Lidje, pask' i rsaetche dedja del Hesbaye. Isi Steinweg meteut cobén des roles avou l' accint d' Anse dins ses pîces di teyåte.

### Sicrijheuse e walon
* Adolphine Moors-Schoefs
Bossu-Godetchén

**Bossu-Godetchén** (so plaece: *Bosseu*, F. *Bossut-Gottechain*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Gré.

## Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s)
Loukîz e splitchant motî a Bossu et Godetchén.

## Referinces
Boussu-dlé-Mont (veye)

**Boussu-dlé-Mont** (F. *Boussu-lez-Mons*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.


__TOC__


* Limeros del posse :
** asteure : **7300**.
** davance : **7360**.
* limero diyalectolodjike : **Mo 39**.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî.
Dimorants : 

 
## Istwere
### Hôte Moyinådje
El moyinådje, gn aveut deus signeurs a Boussu: on layik et l' ôte, l' abé d' Sint-Guilin.
Li signeurreye layike, c' esteut on fî del conteye di Nameur. Mins ele divna leye-minme ene conteye, d' ene ordonance da Tchårlukin, e 1555.
Li signeurreye di Sint-Guilin, k' esteut eto redîmåve sol pårotche dispu 1079, aveut l' ôte boket, la k' gn aveut l' Bwès d' Boussu.
Les deus signeurs manaedjént eshonne l' ospitå d' Anton, askepyî e 1194.

### Gueres des 15inme et 16inme sikes
Må metou, tot près del France, li tchestea d' Boussu va sovint esse å mitan do djeu d' beyes. Louwis XIV î dmora tins d' l' esseraedje di Sint-Guilin e 1655. Après, li govierneu des Bas-Payis, Don Juan d' Otriche va mete li tchestea come disfinse di Sint-Guilin. E 1675, les Francès s' endè rindnut co on côp mwaisses, et vont dbrôler les ahesses di disfinse.

## Industreyes
### Hoyires
On saetche al hoye dispu l' 13inme sieke e Bwès d' Boussu. E 1746, on-z emantcha la li prumire pompe po poujhî les aiwes foû des fosses. E 19inme sieke, gn è va aveur on deujhinme viyaedje drola, avou deus pototches : sint Tchåle sikepieye e 1878 et sint Djôzef e 1891).
Les dierinnès fosses ont seré e 1961.
### Pititès industreyes
Bråmint des ovroes e 19inme sieke et disk' al guere di 1940-1945 : botikes di fier, brictreyes, soucreyes, bressene, veulreye, cristalreye.
### Botikes di handele
E 19inme sieke, Boussu va divnou ene pitite veye comierçante, bén metowe inte Mont et Valinchinne sol novele voye k' a stî drovowe so France e 1750.

## Administråcion
* Ancyin Redjime : Conteye do Hinnot, prevoté d' Mont
* Redjime francès : dipårtumint di Djmape; divént mwaisse-viyaedje di canton.
* Redjime holandès et bedje: Province do Hinnot, arondixhmint d' Mont.
* Diyoceze di Cambrai, pu d' Tournai (e 1802).
Boussu-dlé-Mont

**Boussu-dlé-Mont** (F. *Boussu*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province do Hinnot

* Nombe di dmorants: 19.957 (2004)
* Arondixhmint: Mont
* Sitindêye: 20,24 km²
* Dinsité: 997,18 djins/km²
* Ban d' Boussu: Boussu-dlé-Mont, Ornu.

## Dimorants sorlon les anêyes
* 1977: 21.953 djins
* 2004: 19.957 djins

left|thumb||300px
Boussu-dlé-Walcoû

**Boussu-dlé-Walcoû** (F. *Boussu-lez-Walcourt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Fritchapele.
* Limero del posse : **6440** (nén candjî).
* limero diyalectolodjike : **Th 53**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint: Twin.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî
## Hamteas & nos d'&nbsp;plaeces
* Falimprije (fole eterprijhe).
* Poncea.
## Istwere
Boussu-dlé-Walcoû fijheut pårteye del signeurreye di Barbinçon.
Boussu-el-Fagne

**Boussu-el-Fagne** (F. *Boussu-en-Fagne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén.
* Limeros del posse :
** asteure : **5660**.
** davance : **6374**.
* limero diyalectolodjike : **Ph 69**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî
## No di des plaeces di Boussu-el-Fagne
* Djeronsåt.
Sint-Medåd

thumb|Eglijhe di Sint-Medåd
**Sint-Medåd** (so plaece: *Sint-Mèdâd*, F. *Saint-Médard*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Arbûmont.

* Limero del posse: **6887** (vî limero **6802**).
* Limero diyalectolodjike : **Ne 59**.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî.

## [[Toponimeye|Hamtea]]
* Gribåmont.
Djacaranda

On **djacaranda**, c' est èn åbe ås måvès fleurs des tchôds payis (Amerike, Afrike eyet Ostraleye), k' ode bon et k' on sint did lon. Si bwès est rcwerou des scrinîs.

 *Jacaranda spp.*

Famile: begnonacêyes
Lontchamp-dlé-Du

**Lontchamp-dlé-Du** (F. *Longchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye.
* Limeros del posse :
** asteure : **5310**.
** davance : **5041**.
* limero diyalectolodjike : **Na 17**.
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon :
Lontchamp-dlé-Bastogne

**Lontchamp-dlé-Bastogne** (F. *Longchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Biertogne, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6688**.
** davance : **6653**.
* limero diyalectolodjike : **B 22**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Bastogne
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî
Danielle Trempont

thumb|(diviè 2000)
**Danielle Trempont** u, di s' no d' djonne feye, **Danielle Bury**, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî a Mont-dzeu-Mårciene li 27 di djanvî 1943 et ki dmoréve a Montniye-Tiyoû.

Elle a morou li 30 d' octôbe 2020.

Elle a stî rprinjhe dins l' antolodjeye «Scrire».
 
## Ouve e walon et pol walon
Elle a scrît purade del prôze-powezeye, avou "D' ombe et d' solea" (1994), pu "Ene miye di mi" (2001). Ci live la a rascoyî li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2000.

Ele si rapinse cobén les sovnis do Congo, dins ses scrijhaedjes. Et-z epronter, tenawete, des bokets d' arimés di s' fivî, et ancyin do Congo come leye, Robert Mayence. Elle a eto scrît deus ptits tecses tot maxhant des mots d' walon eyet d' kiswahili.

C' est ossu ene bouteuse pol walon, a l' ALWAC, et po-z adjinçner l' Bourdon. Elle est eto SLLW-resse.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  
*  
* Ene pådje di ses scrijhaedjes
Cawete -eye

Li cawete -eye, c' est ene cawete do walon, co assez vicante (aprume dizo disfondowe  po les nos calkés), ki sieve a fé des sustantifs.

## Egzimpes
:*, , , 

== Etimolodjeye ==
Ele vént des cawetes latenes -ia et -ium.

== Cawetes vijhenes ==
* [[cawete di codjowaedje -eye|cawete -eye di codjowaedje]]
* [[cawete -eye des pårticipes ey addjectifs]]
* [[cawete -eye des nos d' plaece]]
* [[Cawete -iye (rifondou)|Cawete -iye e rfondou]]
* [[Cawete -êye]]
* [[Cawete -êye des nos d' plaece]]
* [[Cawete -reye]]

== Dins les noûmots ==
E [[rfondou walon]], elle est eployeye po les [[noûmot do walon|noûmots]] calkés d' on mot francès avou l' cawete -ie:
:**, *''

## Disfondowes
Ele si recontere dizo cwate mwaissès cognes:
* -èye après Lidje
* -êye après Vervî
* -îye après Nameur et Tchålerwè
* -îe, sins moyeye tot å Levant (Måmdiy, Bastogne, Bietris, Bouyon)
Canadas å rosse

Les **canadas å rosse** (on dit eto: canadas **å fond**), c' est ene ricete walone, avou des crompires cûtes avou des agnons et do lård, et k' ont ene bele rosse coleur, k' on pout refoircî tot vudant dso del tchicorêye u do cafè.

## Ricetes des canadas å rosse
Fé fonde d lård; mete ene nukete di saeyén et deus gros agnons, les leyî cure ene dimeye eure avou do pilé, do pierzin, ene troejhinne di schipes d' a et ene foye di lårî. 
 
Après li dmeye eure, mete ene djate di cåfé dvins. Adonpwis, rascovri les cartoxhes (canadas) avou d' l' aiwe.
 
Variaedjes del ricete : li cafè pout esse replaecî pa del tchicorêye, et on l' pout mete tot al fén.

## Egzimpe avou les mzeures
Po cmincî, aprestez tot çk' i fåt po fé li rcete :
* 2 kg d' canadas ki n' si disfijhèt nén 
* 4 kertons d' lård melè 
* 50 gr di saeyén 
* 3 agnons 
* 5 decilites di concintré d’ tchicorêye

Adonpwis, atakez a fé tchåfer l' saeyén dins ene payele; pu metoz î rossi l' lård côpé a bokets. 

Cwand les kertons sont bén rossis, ersaetchîz lzès. Metoz el plaece les agnons a rossi bén bruns. Adon, rimetoz eshonne les canadas, li lård eyet les agnons, vudîz ådzeu di totafwait li concintré d’ tchicorêye, metoz do sé, do poeve , do pilé eyet ene miete di mémoscåde.

Leyîz cure li tot disk' a tant k' les canadas fouxhénxhe cûts dins leu såce. 

Les canadas divnut esse bén bruns.

:*Sourdant *.

## Sourdant
Arbûmont (viyaedje)

thumb|L' eglijhe d' Arbûmont 
**Arbûmont** (mot gåmès, riwalnijhåve *Yerbeumont* ou *Yerboemont*, F. *Herbeumont*; on dit eto avår la : *a Rbûmont*, a *Harbeumont*), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité
* Limeros del posse :
** asteure : **6887**.
** davance : **6803**.
* Limeros diyalectolodjikes :
** A.L.W. : **Ne 73**.
** Bruneau : **Br 63**.
** Lingaedje do payis : aschate walon-gåmès.

thumb|Li måjhon-comene eyet les scoles 

## Sipotaedjes des djins
* les *[[:Wikt:singlé|Sanglîs]]* a cåze des bwès di ttåtoû, et paski c' est l' prumî viyaedje, tot vnant del Walonreye, la k' "singlé" si prononce a môde del Gåme (*sangli*).
* les tchéns d' Måleu.
* les *[[leu-waerou|Warôs]]*
* les Pates a Gayot paski les djins estént trop pôve po-z atchter del tchå et k' i magnént voltî des pates di boû cûts å pot. Come po *Sanglî*, e l' Årdene, disk' a Bietris et Moite-Han, on dit "gayet", ey el Gåme, *gayot*.
:Warôs, Warôs
:Pate a gayot
:Li malete sol dos
:Les cwate pates dins l' pot.

## Djeyografeye
thumb|Simwès a Arbûmont 
Arbumont est raiwî pa l' Simwès.
Il est metou a 10 km di Bietris (dierin viyaedje pår walon), çou k' esplike li grand candjmint do lingaedje do payis (passaedje di l' Årdene al Gåme).
Houye (aiwe)

**Houye**, c' est ene corante aiwe del Walonreye, agolinant e Mouze.

## Trait
Ele prind sourd dins l' comene di Djedene, viè  Bijhe, passe etur Patiniye eyet l' Sårt-Custene disk' a Vencîmont, wice k' ele prind viè l' Coûtchant.

Al frontire francesse ele riçut les aiwes di *Hulle*, poy riprinde viè Bijhe disk' a Djivet, wice k' ele si va egoliner e Mouze.


File:Vencimont JPG02.jpg|a Vencîmont
File:0 Givet - Quai de la Houille 111021.JPG|a Djivet


## Ecolodjeye
Å molén del Galete, inte  Sårt-Custene et Vencîmont, i gn a des bives.
Hoyou

[thumb|riprezinté dins on tåvlea sol [batreye des Åvins]]
**Hoyou** (fr: *le Hoyoux*), c' est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd e Condroz, inte les hamteas d' Buzin et Vierlêye, a 6-7 km di Havlondje, disvaler tot passant so Clavir, pu inte Mårcin et Vierset (ele fwait limotche inte les deus comenes), pu dischinde so Hu, la k' ele egolene e Mouze. 

## Agolinantès aiwes
* Bône (fr. *Bonne*, so Modåve) 
* Lîlaiwe (so Mårcin)

## E l' istwere
Renkin Sualem si fjha cnoxhe tot costrujhant ene machine ki prindéve l' aiwe di Hoyou eyet l' monter so 50 metes po raiwer l' tchestea do Conte di Mårcin.
Rascråwe do Bwès do Cazî

vignette
thumb|Right|Li bele-fleur do bwès do Cazî|300px
thumb|Right|Li bele-fleur do bwès do Cazî|300px
thumb|Right|Li bele-fleur do bwès do Cazî|300px
thumb|Right300px
thumb|250px|Li bele-fleur do bwès do Cazî
Li **Rascråwe do Bwès do Cazî** (so plaece: *Bwès do Câzier*), ci fourit on ralaedje-plin e tcherbonaedje di Mårcinele li 8 d' awousse 1956 ki touwa 262 houyeus, di 12 payis diferins, inte di zels 136 Itålyins et 95 Bedjes. Li rascråwe do Bwès do Cazî a stî li cminçmint del fén des houyires do Payis Noer. Li plaece a divnou on Muzêye e 2002.

## Les cåzes
Li cåze del catastrofe do Bwès do Cåzî, on n’ l’ djamåy sepou å djusse. 

Ci sereut ene fåte di djin. L’ ome k’ a fwait ene fåsse maneuve, c’ esteut èn Itålyin. Il a stî payî beazet tchir po-z eraler dåre-dåre dins s’ payis, kécfeye po n’ nén k’ on si rvindje sor lu.  

## Li rascråwe do Bwès do Cazî ådfoû del Beldjike.
thumb|150px|foto des djins ki ratindèt après des noveles
Paski gn aveut des ôtes ki des Bedjes k' estént moirts, ci fourit onk des prumîs feus griyoes k' a stî rapoirté pa les radios et gazetes di bråmint des payis del Daegn. Avou l' avanceye do rapoirtaedje radio, et les prumîs ptits posses ås tranzistôrs, les djins ont yeu des noveles totes les eures sol sitouwåcion, copurade les familes itålyinnes, polonesses, evnd. k' avént des leurs ebagués el Walonreye. 

Åd triviè des rapoirtaedjes k' on-z a fwait adon sol vicaedje des houyeus, li rascråwe do Bwès do Cazî a fwait discovri al Daegn etire li pôvriteuse vicåreye di ces djins la, ki morént tot djonnes di silicôze, et çoula dispu 400 ans.

## Sicrijhaedjes e walon sol rascråwe
* tecse e sicilyin da Ignazio Buttitta, redjårbé e walon (Vo l' la droci).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe do Muzêye (FR, NL, DE, IT, EN)

## Sourdants & pî-notes
Codjowaedje

[thumb|[codjowaedje voleur a l' indicatif prezintrece]]
Li **codjowaedje**, c' est l' metaedje d' on viebe a tos les tins et a totes les djins.

Li codjowaedje d' on viebe si fwait tot-z acawant so on bodje di viebe ene cawete di codjowaedje. Li mot insi abocté si lome on **codjowa**.

L' acawaedje est l' minme po tos les viebes d' ene minme troke. 

## Môdes des codjowaedjes walons
E walon eyet dins des ôtes lingaedjes, ls codjowaedjes shuvèt les môde indicatif, condicioneu, suddjonctif, kimandeu, pårticipe et djerondif.

## Lives di codjowaedjes coinreces
Les codjowaedjes polnut candjî foirt dins les diferins accints do walon. Gn a toplin des racsegnes sol pådje des codjowaedjes e walon. Les pus crås studias so les codjowaedjes coinreces sont :
* Les codjowaedjes da Stasse (po Lidje)
* Les codjowaedjes da Gilliard (po Moustî)
* Les codjowaedjes da Francard (po Bastogne)

## Codjowaedje e rfondou walon
E rfondou walon, les viebes si codjownut pal voye des trokes da Hendschel. Li bodje do viebe pout candjî d' on tins a l' ôte (atuze des troes bodjes).

## 
* Codjowaedje e walon
* Sistinme di codjowaedje e rfondou walon
Troke di viebes da Hendschel

Les **trokes da Hendschel**, c' est on novea assonraedje des viebes, po leu codjowaedje, k' a stî atåvlé pa Lorint Hendschel dins l' prumî pordjet tecnike pol rifondaedje do walon e 1992.

Les viebes sont arindjîs e cénk trokes, sol modele di tchanter (1ire troke), candjî (2inme troke), netyî (3inme troke), fini (4inme troke), mete (cénkinme troke).

Li pus clapant trova, c' est l' metaedje eshonne des viebes del 3inme sôre, pask' i n' aparexhnut nén dins les croejhetes lidjwesses. Gn a nou linwincieus k' aveut måy sondjî a lzès mete eshonne. Portant, c' est on grope foirt aloyî, sins cåzu d' foû-rîle.

## Egzimpes di codjowaedje
### [[prumire troke di viebes e walon|1re troke]]
# bouter
# avou on radjoutaedje
## tchicter
## shofler
# avou candjmint d' voyale
## alouwer
## copiner
## djurer
# avou candjmint d' cossoune
## viker
## passer
## baguer
# avou fondaedje do R
## wårder
# disrîlé
## aler

### [[deujhinme troke di viebes e walon|2inme troke]]
# waitî (lodjî)
# avou radjoutaedje di voyale
## hertchî (2 cossounes å coron do bodje)
## Cossoune + yî => troejhinme troke
# avou candjmint d' voyale
## criyî (li iy do coron do bodje candje cwand il est å dierin pî)  
# avou candjmint d' cossoune
## tchessî (les 2 S candjèt divant ene cossoune)
## loukî (aroke do K ki pout divni C)

### [[troejhinme troke di viebes e walon|3inme troke]]
# tcheryî
# avou candjmint d' cossoune
## bôgyî

### [[cwatrinme troke di viebes e walon|4inme troke]]
* prusti

### [[cénkinme troke di viebes e walon|5inme troke]]
# avou l' coron -de a l' infinitif
## ratinde
# avou l' coron -te ou -xhe a l' infinitif
## Codjowaedje mete
# avou l' coron -re a l' infinitif (li pårticipe erirece est court, come li bodje A ou long, avou l' cawete -ou, u dobmint rfondou)
## ås deus bodjes
### sins radaptaedje d' ene longue voyale => plaire
### avou radaptaedje d' ene longue voyale => cure () 
## ås troes bodjes 
### bodje C avou -y- : braire () 
### bodje C avou -gn- : vini
### bodje C avou -jh- lére
## disrîlés (dobes rifondaedje) : , , 
# avou l' coron -i a l' infinitif
## a on seu bodje codjowaedje dimani
## ås deus bodjes 
### avou E å prezint codjowaedje siervi ()
### sins E å prezint codjowaedje sinti
# avou l' coron -mpe a l' infinitif => codjowaedje rompe
# avou l' coron -eur : viebes disrîlés codjowaedje voleur (, , , , , )

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Mostraedje des mwaisses viebes po les cénk trokes da Hendschel (sol grosse croejhete da Hendschel)
* Les cénk trokes (sol pitite croejhete Hendschel)
*  Videyo d' aprindaedje des cénk trokes
Codjowant infinitif

On **codjowant infinitif**, c' est èn infinitif ki shût ene adjondrece (sovint "et", mins eto "pu" u "u"), eyet metou dirî on codjowé viebe, et ki rote å pus sovint come on codjowaedje å minme tins et al minme djins.

Li codjowant infinitif est mo tipike del croejhete walone, sortot e walon do mitan, et a stî rtrové minme e vî walon.

## Egzimpes
Avou shuvaedje di codjowa : 
:*I metént leus mwins padrî leus dos, et i *'tchantént** ene tchanson d' adon, pu i **levént** leus bresses e l' air…

Avou codjowant infinitif : 
:''I metént leus mwins padrî leus dos, et **tchanter** ene tchanson d' adon, et **lever** leus bresses e l' air…

== Construccions sintacsikes alternatives ==
Li walon di Lidje, n' eploye cåzu måy li codjowant infinitif, minme divins les scrijheus les pus wårdiveus et avanciveus.

E l' plaece, i pout eployî

=== Li ratourneure ''et si'' : ===
* ''Abeye grand-mere, on betch ! **Et s'** wangnîz vs vosse bedreye.''
* ''Ele si va catchî å cabinet tot tchantant **et s’** rivént ele tote reguedêye''
* ''I n’ voet nén lu-minme wice k’ i rote,'' ***Et si*' trebouxhe t i tocosté.*

=== L' inversiaedje ===

#* Cwan on-z a tûtlé s' botaye, On-z est pus djoyeus k' on rwè ; Pus plaijhante *'avize li veye**, Pus ledjir **e-st i l' paket**. 

== Istwere di l' atuze do codjowant infinitif ==
Li piceure si trouve dedja dins les tecses e li [[scrîta]].

== Li codjowant infinitif dins des ôtes lingaedjes romans ==
E francès, on l' pout trover dins les belès-letes, mins metou padrî li dvancete «de»:

:''Et les spectateurs **d’*' aplaudir frénétiquement !* (et les rwaitants clatchî dins leus mwins a tot sketer).

## Alére
*  Louis Remacle, *[[Syntaxe du parler de La Gleize]]*, tome II, p. 120-144.

## Hårdêyes difoûtrinnes.
*  Li teyoreye (sol Grosse croejhete Hendschel)
* Atuzlêye e walon (sol pitite croejhete Hendschel)
* Luçon so les codjowants infinitifs 
* Ôtes egzimpes
Vî walon

Li **vî walon** u  **scrîta**, c' est l' lingaedje des tecses sicrîts el Walonreye el Hôte Moyinådje, dj' ô bén dispu diviè 1100, et disk' a diviè 1600. Li scrîta soûd do vî lingaedje d' oyi.

Li mot scrîta a stî foirdjî e rfondou walon e 2002, po calker li noûmot *scripta* eployî pås linwincieus walons. Ci mot la fourit edvinté pa Louis Remacle e 1948, a môde di rcomprindaedje d' l' almand *schriftsprache* (sicrît cåzaedje).

## Mwaissès piceures
Li scrîta est rwaitêye asteure come do vî walon, et nén come do «vî francès», cabén kel tcherpinte des fråzes et les tourneures administratives sont les minmes k' ôte pårt dins les payis k' eployént adon les lingadjes d' oyi.

L' ortografiaedje di sacwants mots el sicrîta a stî rprins e rfondou walon, pask' il estént pus près del tcherpinte istorike des mots, ki cwand i sont scrîts dins l' sistinme Feller.

Les mots ortografyîs come el sicrîta sont lomés eto, pus coranmint, **vîs scrijhas**.

## Sacwantès racsegnes k' on trouve dins li scrîta
* Istwere di l' adeurixhmint des cossounes å coron.
* Istwere del betchete ki-.
* Istwere des cawetes -nut & -èt.
* Eployaedje del cawete -ire dispu 1100.
* Eployaedje del cawete -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
* Viyesse del cawete  des rwaitants do NDIE, k' egzistéve co après Ôvîfa e 20inme sieke (E165 p. …).

#### 
* Egzimpe di studia so on documint avou do vî walon
* Sacwants mots rtrovés dins li scrîta (Categoreye do Wiccionaire)

## Sourdant
Codjowoe

On **codjowoe**, c' est on programe infôrmatike ki dene otomaticmint les codjowas des viebes, a pårti di leu-z infinitif.

Li prumî codjowoe pol rifondou walon a stî amonté pa Pablo Sarachaga e 2003 k' aveut discovrou djusse divant l' atuze des troes bodjes.

## Hårdêye difoûtrinne
* Li codjowoe da Pablo Sarachaga.
Sitroete plake

thumb|"Li ptite gayole", ene des prumirès stroetès plakes e walon
[thumb|Sitroete plake di cåzaedje (da [Henry Matterne)]] 
Ene **sitroete plake** (on dit eto: **[[plake lazer]] odio**), c' est ene plake di muzike k' est léjhowe pa on rai lazer, estô d' l' esse pa ene aweye di grafofone po les plakes classikes. 

Les stroetès plakes di muzike ont cmincî a rexhe diviè 1985. 

Les prumirès stroetès plakes di tchanson walone datnut di 1997. Inte did zeles, li plake "Trop tchôd" da William Dunker, li ramexhnêye des viyès tchansons da Julos Beaucarne "Li ptite gayole", et "Oufti" des Compost Binde.

Li prumire sitroete plake avou on tite e rfondou walon, ci fourit Emacralaedje, k' a rexhou e 2000, prodûte pa Pierre Otjacques et l' S.N.R. "Li Rantoele".

A pårti des anêyes 2000, il a fwait bråmint pus åjhey do produre des stroetès plakes, et il a vudî eto des plakes di cåzaedjes, come "Zande et Toennete" da Henry Matterne (2002).
Wiyam Dunker

**Wiyam Dunker**, k' i rprononcive eto voltî **Wiyam Dinker** (e francès, **William Dunker**, di s' vraiy no **Wilhelm Dunker**), c' est on tchanteu walon. Il a skepyî li 15 di måss 1959 a Tchålerwè ey a morou li 25 di djun 2023 a Lodlinsåt. 

C' esteut on tchanteu k' aveut ranovlé pår li tchanson e walon dins les anêyes 2000, foiravant e djouwant do *blues*. 

Di s' mestî, divant di fé do tchanteu, William Dunker esteut animateur po ls efants.

Wiyam Dunker djåzéve voltî walon avou les waloneus. Si dicåçtéve-t i sovint ses plakes e walon.

## Vicåreye
I vént do costé di Djilî eyet di Tcheslinea. Il dit voltî k' il est fir d' cåzer l' walon eyet di vni do Noer Payis.

## Ouve e walon
Il aveut cmincî pa s' fé lomer **"Alfred"**, et rprinde des succès classikes.

E 1997, i rexhe ene pitite sitroete plake «Todi sol voye», k' on passe tofer å posse minme foû des emissions walones (çou k' est ene noveaté po des tchansons e walon).

Adon, i s' va mete di soce avou André Gauditiaubois ki va divnou s' mwaisse cåzaedjisse po ene plinne plake lazer «Trop tchôd» (ene des prumirès stroetès plakes di tchansons e walon).

E 2001, i vudnut co zels deus ene novele volêye di tchansons, «Ey adon», avou des muzicyins d' mestî. Copurade Marty Towsend et Kevin Mullighan, deus Estazunyins.

E 2005 i va rçure li tite di *Tchuvalî* des mwins del ministresse del culteure.

E 2007, i rexhe ene novele sitroete plake : «Ça va bén».

E 2014, i vude si 3inme sitroete plake, "Vicant å Sablon", avou bråmint des rprinjhes, mins eto sacwants novelès tchansons (come "Fåt ki dj' m' evåye").


Wiyam.jpg|Dessén da Wiyam Dunker dins Rabulets (dessinaedje da José Schoovaerts)
:Dunkera.gif|Ôte dessén ristitchî dins l' minme gazete éndjolike (todi dessiné pa José Schoovaerts)
Dunker et Otjacques.jpg|Pierre Otjacques ki boet ene cråsse pinte avou l' Wiyam Dunker a Bive
dunker_trop_tchood.jpg|Prumire plinne sitroete plake da Wiyam Dunker
Dicåçtaedje walon Dunker po Mahin.jpg|Dicåçtaedje e walon 


## Rilomêye
Il est foirt cnoxhou dins l' monde walon-cåzant. Il årè dvou rastinde ses cwarante ans padvant d' esse erlomé.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje da Wiyam Dunker (so l' Aberteke)
* Si waibe
* Ès pådje so Spotify

## Referinces eyet sourdants
Maladeye des blankès tchås

thumb|roed agnea 
thumb|deus roeds agneas ki tnèt so leus pates, avou l' dos tchamlou, pu tchaire al tere après ene u deus munutes
Li **maladeye des blankès tchås** (**roedeur inzotike**, **miyopateye des agneas et des veas**, **sindrome miyopateye-tanfla**), c' est ene maladeye ki s' voet, ezès sacwantès coines, so bråmint des agneas d' ene samwinne a 3 moes, et ki rvént tos ls ans.

On voet l' minme cayet ås gadots.

Cåzu l' minme maladeye si rescontere, dins les minmes payis, so les åmeas et les åmayes (lomêye adon «roedeur-tanfla»).

## Cåze del maladeye
On-z a trové diviè l' mitan do 20inme sieke kel maladeye esteut cåzêye pa en mancance di seleniom dins les teréns ki les meres î waidiént.

Eto, si on médeye les berbis avou do selenite di sôde estant plinnes, on-z espaitche li maladeye di rascråwer les agneas.

## Senes del maladeye ås agneas
Li rascråwé agnea ni sait pus tni so ses pates. I dvént tot årtchou do dos, pu toumer djus. Cwand il est coûtchî, i n' a pus l' air malåde.

Come i n' si sait pus lever po teter; i va malårder sacwants djoûs, pu crever. Si on l' poite disk' å pé del berbis, i tete di bon cour.


Agnea blankès tchås sobgriyeus.jpg|cas nén si griyeus
Agnea blankès tchås.jpeg|dos årvolou tipike do må
Agnea blankès tchås presse a toumer.jpg|griyeus cas, avou motoit do tanfla (schome e l' boke)
Roedeur agnea1.jpg|agnea s' adjnolant divant di s' coûtchî
Agnea blankès tchås djus padvant.jpg|agnea ki vént di s' coûtchî sins awè mwaistri ses pates


## Roedeur-tanfla des djonnès biesses (åmeas et åmayes)
thumb|discrijhaedje des condicions tipikes d' arivaedje (dislaxhaedje et coûsse ewaerêye) et des senes clinikes (tronnmint, impossibté di dmorer dastampé) a ene åmaye (e-n arabe marokin)
Ås rodjès biesses, li minme må si voet purade dins les åmeas et les åmayes d' onk a deus ans. Aprume cwand on lzès mete ezès waides pol prumî côp. Adon, ele corèt pattavå les tchamps come des ewaerêyes. C' est l' cåze disclitchante del maladeye.

Li må si mete purade dins les musses do dos. Si cawe est rlevêye sol cawî.  Adon, li biesse si mete a tronner. Pu s' coûtchî. Cwand elle est djus, ele shonne normåle, et s' magne-t ele normåldimint.

Dins sacwants cas, ki c' est l' diyafrague k' est acsût, li djonne biesse tanfele. Did la li lomaedje «roedeur-tanfla».


Blankès tchås åmaye1.jpg|roede åmaye
Blankès tchås åmaye2.jpg|


## Sourdant
Tcheke

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; eslåve &gt; famile coûtchantrece &gt; **tcheke**
----

Li **tcheke** (*česky*) est on lingaedje eslåve coûtchantrece cåzé el Tchekeye.

Côde ISO 639: **cs**

## Egzimpe di tecse
* e tcheke: Všichni lidé rodí se svobodní a sobě rovní co do důstojnosti a práv. Jsou nadáni rozumem a svědomím a mají spolu jednat v duchu bratrství.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e tcheke
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
**
Rennequin Sualem

thumb|pondeure da Tchåle Le Brun (1619–1690)
**Rennequin Sualem** (riscrijhåve **Renkin Swalem**) a skepyî li 29 di djanvî 1645 a Djmepe-so-Mouze ey a morou e 1708.

C' esteut on mwaisse tcherpetî eyet mecanicyin lidjwès.

## Vicåreye
Viè 1668, i bastixha a Modåve ene machine idrolike po monter les aiwes di Hoyou disk' al coû do tchestea do Conte di Mårcin, 50 metes pus hôt.

Pus tård, sol minme atuze, i fjha li machine di Marly, k' apoite l' aiwe des fontinnes do tchestea d' Versailles. 

I fourit lomé Prumî indjenieur do Roy pa Louwis XIV di France ki l' anôblixha.

## Alére
Ernest Benoit, Nén si biesses ki ça, les Walons, *Aux Sources de la Lesse*, eyet  l° 66, esté 2013.

## 
Mwaisse tecse da Nesse Benoit
Poerî d' cwin

Li **poere di cwin**, c' est on frut ki rshonne a ene poere, mins elle est pus deure, elle a des coisses et ene poyowe pea. On nel pout magnî k' estant cûte. 
 
Li poere di cwin vént so on **poerî d' cwin** a pårti di belès blankès fleurs.
 
 *Cydonia spp.*

 rôzacêyes.

*Li poere di cwin n' est nén del minme indje kel [[poere]].*
 
## Vinaedje
Les poeres di cwin polèt dmorer so l' åbe disk' ås prumirès djalêyes. On voet k' il a bén relé cwand leus pwels dimorèt dins les mwins.
 
## Ricetes des poeres di cwin
thumb|cûtès poeres di cwin 

### cûtes avou do souke
Les poeres di cwin si magnèt cûtes avou do souke.

### e djelêye
Prinde des belès djaenès poeres d' cwin, haetchî li cawe et l' moxhe evoye; elzès schover avou ene deure broexhe po rsaetchî li pluche k' i gn a sol pelake, pu les rispåmer comifåt.

Kitaeyî les fruts tot leyant l' crakion. Mete dins ene bassene et covri d' aiwe.

Fé cure a feu nén trop foirt.

Cwand les fruts sont bén cûts, sigoter et rprinde li djus.

Mete on kilo d' souke po on lite di djus; cure a roed feu 15 munutes å long. Vey si c' est deur assez et mete dins des verenes.

On pout fé parey avou mitan poeres di cwin, mitan pemes.
Rôzacêyes

vignette|Rôzacêyes
Les **rôzacêyes**, c' est ene famile di plantes, avou des fleurs foirt rishonnantes, å pus sovint blankes u rodjes u inte les deus: del rôze coleur, didla leu no.

## Sacwants rôzacêyes
### fleurs coûtivêyes
* rôzîs

### såvadjes åbes et bouxhons
* såvadje rôzî
* li såvadje tchersî
* des ronxhes 
** l' amponî u rodje-åmonnî
** li meuronî u noere-amonnî

### åbes ås fruts
* li cerijhî
* li pemî
* li pîxhî
* li poerî
* li poerî d' cwin
Måwete

thumb|250px

Ene **måwete**, c' est l' pus corant oujhea ki vike tot do long des mers. Li måwete magne des ptits pexhons et des biesses come les lumçons. Kécfeye, ele rimonte tot do long des mouzes. 
 
No e sincieus latén : *Larus spp.* (li pus corante sôre).
 
Li mot måwete a l' minme sourdant etimolodjike tîxhon ki l' mot måvi.
Melet-dlé-Gochliye

**Melet** u **Melet-dlé-Gochliye** (dins l' cåzaedje, on eploye pus sovint li spotcheye cogne **a Mlet**) (F. *Mellet*, *Mellet-lez-Gosselies*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané dins Les Bons Viyés el province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 2.478 (2005) Meletwès
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî.
* Hôteur: 139 metes
* Eplaeçmint sol Daegn: 

*Melet, c' est eto on hamtea di [[Sint-Djermwin]]*.

## [[Toponimeye do walon|Nos di des plaeces]] di Mlet
### Hamteas
* Dins l' falijhe (so plaece: *Dins l' falîje*, F. Rue Brigade Piron)
* A Megnlou (so plaece: *A Mègnloû*, F. Pont-à-Migneloux)

## A vey

I gn a, å coûtchant do viyaedje, des rmanants d' ene tchåssêye rominne.

E viyaedje minme, on trouve l' eglijhe des Sints Mårtén et Mucyin Mareye.
 
Po çou k' est do tchestea del moyinådje, i n' è dmeure pus k' on dondjon, li «tour do Vî Tchestea», wice k' i gn a asteure on cinte touristike eyet on muzêye locå.

## Rilomêye djin di Mlet
* sint Mucyin Mareye î a skepyî.

## Referinces eyet sourdants
Sint Mucyin Mareye

thumb|right|Sint Mucyin Mareye
**Sint Mucyin Mareye** (divant, on djheut li **Fré Mucyin Mareye**, e F. *Frère Mutien Marie*), c' est l' pus "djonne" des sints fiestis el Walonreye. Si fiesse, c' est l' 30 di djanvî. 

Di s' vraiy no, i s' lome **Louis-Joseph Wiaux**, si a-t i vnou å monde a Mlet e 1841. A cwénze ans, il intere å noviciat a Nameur po esse fré des scoles crustinnes. A 18 ans, i boute a Malonne, la k' i s' mostere foirt doûs, sopoirtant totes les kéntes des scolîs, dedja foirt waeraxhes di ç' tins la. 

I mora e 1917. 

On li vna siervi so s' tombe docô après. E 1926, on l' distera et l' reterer å pî do clotchî d' l' eglijhe di Malonne, la k' on l' vina priyî. On-z a docô rcoirdé des rwerixhaedjes miraculeus. Did la li dmande pol lomer on binawureus, acceptêye e 1977, pu on sint e 1989.

On l' a spoté li sint patron des sorwoeyants di scole. Et divni sint patron des frés des scoles crustinnes.
Foye di coixheure

Li **foye di coixheure**, c' est ene plante des bwès avou des ptitès blankinassès fleurs a xhilete, et a raecinêye avou des gros nucrês avou ene måke, ki fwaiynut pinser a on catchet. 

Ele florixh e moes d' djun. 

Li frut, c' est on ptit måve poes, k' i gn a do pwezon dvins.

Li foye di coixheure arestêye li sonk cwand on s' a coixhî.

No e sincieus latén : *Polygonatum spp*.
* *Polygonatum odoratum* : ki les fleurs odèt bon.
* *Polygonatum multiflorum* : ki les fleurs n' odèt rén.

Famile des feudlissêyes.

*Li foye di coixheure est diferinne di l' [[yebe di coixheure]].*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "foye di coixheure", alez s' vey e [[:Wikt:foye di coixheure|splitchant motî]].*