open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mont-dzeu-Mårciene

**Mont-dzeu-Mårciene**, obén eto : **Mont-so-Mårciene** (*[FR]* *Mont-sur-Marchienne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.


Imådje:Mont-sur-Marchienne JPG01.jpg|Èl ancyinne comene
Imådje:0 Mont-sur-Marchienne - église de la Conversion du Saint Paul (2).jpg|Èl eglijhe Sint-På


## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Mårciene|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Li dierin signeur di Mont-dzeu-Mårciene fourit de Cartier, on scrijheu e walon.

## Muzêye dal fotografeye
Èl muzêye dal fotografeye est è 'l ancyin cårmulén moustî, il a sti ouxhî è 1987. Ç' est on dès pus grands muzêyes dal fotografeye uropeyins. 

## Referinces ey sourdants
Djé-Sint-Rmey

**Djé-Sint-Rmey** (la-minme, *Djé-Sint-Rmë* F. *Saint-Remy-Geest*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Djé|l' esplicant motî]].*
 
## Hamtea
* Djenveye

## Referinces
Dutcheye do Braibant

100px|right
Li **dutcheye do Braibant** (on dit eto **dutcheye del Braibant**), c' est on vî estat d' Urope. Li pus grand boket, a Bijhe, est metou so ene tere tîxhon-cåzante. Li pårteye nonnrece est metowe so ene tere walon-cåzante.

Li mwaisse veye esteut Brussele. Li deujhinme grande veye, Lovén.

Li dutcheye del Braibant, come ene pårteye del Lotarindjeye esteut mimbe do Sint Impire Romin Djermanike, pu des Dijh-set Provinces, des Bas Payis espagnols ey al fén, des Bas Payis otrichyins.

Les bokets tîxhon-cåzants divénront les provinces d' Anverse, Braibant flamind eyet l' Braibant bijhrece (boket des Bas Payis).

Li boket walon-cåzant, co lomé "Roman Payis" divénrè e 1990 li province do Braibant walon.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Braibant", alez s' vey e [[:Wikt:Braibant|splitchant motî]].*
Åve-el-Fåmene

**Åve** (**Åve-el-Fåmene**) u **Afe-ey-Åve**, la-minme *Âve* u *Auve*, F. davance, *Ave-et-Auffe*, asteure, *Ave*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.

thumb|l' eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5580 **
** davance : **5435**
* Limero diyalectolodjike : **D 100**.
* Arondixhmint : Dinant
* Sipotaedje des djins : les Petreas (la-minme : les *Pètrês*)

thumb|ancyin lomaedje e francès "Ave-et-Auffe 

## No di des plaeces di Åve
Kékes toponimes
* li Robtea (la-minme : *Roptê*)
* li Tiene des Francès; li tiene do Solea.
* li Sourd d' Åve


Plake sourd d' Åve.jpg|sourd d' Åve
Auve_Roptea.jpg|Rowe do Robtea


## Sourdants
Åve

* Åve-e-Roman-Payis ([FR] *Wavre*, la-minme *Auve*)
* Åve-el-Fåmene ([FR] *Ave-et-Auffe, Ave*, la-minme *Âve* u *Auve*)
Fronveye

**Fronveye** (F. *Fronville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houton, el province do Lussimbork (davance el Province di Nameur).

thumb|right|'''Deulin''', li tchestea "de Harlez"|250px

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6990 **
** davance : **5452**
* Limero diyalectolodjike : **D 64**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : dinltins : Dinant, asteure : Måtche
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Fronviyî, Fronviyresse; (F. *Fronvillois, oise*)
** Sipotaedje: les Cous d' aweye.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Fronveye
### Hamteas
* Deulin
* Focagne
* Monteuveye
* Monveye
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** divins les cawêyes (*divins lès cawèyes*)
** al frexhe trîxhe (*al frèhe trîhe*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** el bouxhaye (*èl bouhaye*)
** e hé; e bwès d' hé
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** ås houzires (*âs hoûzîres*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** al Barake
** el Cominete (*cominète*)
** el corteye (*cortèye*)
** el fosse d' årzeye (*èl fosse d'ârsi*)
* A vey avou des aiwes :
** Pont al pîce (fr. *Pontalpice*)
** e dos d' iye (*è dos d'îye*); e-n iye (*èn-îye*), ås iyes (*âs-îyes*)  
** Aiwe d' Oûte (*êwe d'oûte*) ou li grande aiwe (*grande êwe*)
** Aiwe d' Eure (*êwe d'eûre*)
** li Martchete
** li ri d' Naive (*ri d' néve*)
** so les flêyes
** e forbasse
* A vey avou les tienes et les vås :
** el baxhea (*èl bahê*)
** so les copeas (*so lès copês*)
** Grimbievå (*Grinbièvâ*)
* A vey avou des rotches :
* Les voyes et les rowes.
** al bagneuse voye
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** e l' aplé
** e blocoe (*è blokeû*)
** e l' bonire (*èl bonîre*)
** e Brî.
** e cossoû.
** so les coyådes (*coyâdes*)
** so hazete (*hazète*)

## Istwere
Li dierin signeur di Fronveye fourit Simon de Harlez.

## Sourdants
Ramexhnêye d' arimés e walon

[thumb|"Powezeyes e patwès d' Lidje" da [C.N. Simonon : motoit li prumire ramexhnêye d' arimés e walon]]
Ene **ramexhnêye d' arimés e walon**, c' est on live avou rén k' des arimés tot scrîts e walon.

Les ramexhnêyes di powinmes esteut li sôre di lives e walon li pus sovint eplaidîs  tot åd dilong do 20inme sieke, lon divant les romans. End a kécfeye moens dispu 1990. Cwè ki...

*Sacwants [[lives e walon]] contnèt des tecses di [[prôze]] dilé des arimés. I sont relîs dizo l' årtike "[[schorseye di tecses]]".*

*Les [[antolodjeyes di scrijheus e walon]] sont eto sovint des vraiyès ramexhnêyes d' arimés.*

## Sacwants ramexhnêyes d' arimés e walon
 Ramexhnêyes d' arimés e walon
(shuvant l' ôre cronolodjike)
* Poésies en patois de Liège (Charles-Nicolas Simonon, 1845)
* Fåves do Baron d' Fleuru (cénk volêyes di fåves da Henry Petrez, 1928, 1933, 1950, 1956, 1999)
* Fleurs d' esté (Joseph Mignolet, 1931)
* Bouket-tot-fwait (Franz Dewandelaer, 1933)
* Contes d' aprandjire (Paul Moureau, 1938)
* Les troes ådjes del veye (Joseph Mignolet, 1939)
* Do vete, do noer (Gabrielle Bernard, 1941)
* Blames et foumires (Leyon Warnant, 1953)
* Les anêyes et les voyes (Leyon Warnant 1955)
* Al taxhlete (Georges Smal, 1956)
* Skernaxhes (Ben Genaux, 1969)
* Facteurs, djindåres et li cpagneye (Louis Piron, 1971)
* Ridaedje (Lorint Hendschel, 1993)
* Droles di biesses (Marcel Slangen, 1999)
* D' oraedje en airdiè (David André, 2003)
* El tchimin d' mes pinsêyes (Liliane Faes, 2006)

## Hårdêye divintrinne
*  (Ricweroz cial li mot "arimés")
Fôves du baron d' Fleûru

thumb|Cwatrinme live
Les **Fåves do Baron d' Fleuru** (*Fauves du Baron d' Fleuru* u *Fôves du baron d' Fleûru*), c' est cénk lives avou des fåve di djåzantès biesses sicrîtes pa Henri Pétrez. 


petrez fauves2.jpg|thumb|deujhinme live
petrez fauves4.jpg|thumb|cénkinme live


## Eplaidaedjes
Li prumire volêye moussa foû e 1928.

Li deujhinme live fourit eplaidî e 1933. I serè gårni di beas desséns e coleur da Elizabeth Ivanovsky.

Li troejhinme vuda e 1950.

Li cwatrinme va rexhe e 1956, enimådjî pa Ben Genaux.

Li cénkinme fornêye ni va esse publiyeye k' e 1999, lontins après l' moirt do scrijheu, ås Edicions do Bourdon. On î a stî rcweri des desséns e deus coleurs ki Elizabeth Ivanovsky aveut toirtchî dins les anêyes 1950.

Les fåves da Henri Pétrez sont å pus sovint avou des biesses, mins ele ni sont måy ricopieyes des cenes da Jean de Lafontaine.
Schôtlêye di tecses e walon

thumb|250px|"Les crostions, ene schôtlêye di vîs contes lidjwès 
Ene **schôtlêye di tecses e walon**, c' est ene ramexhnêye di tecses, e cogne di live, avou  des scrijhaedjes d' on minme sicrijheu, mins di diferinnès sôres.

Emey les lives e walon, les schôtlêyes di tecses vinèt adlé le ramexhnêye d' arimés, les lives di sovnances, les romans et les ramexhnêyes di noveles.

## Sacwants schôtlêyes di tecses e walon
* Les crostions (Joseph Kinable, 1889)
* Des rôzes et des spenes (J. Wisimus, 1926)
* "Ya basta", et vos nd åroz (Y. Paquet, 2000)
* Come ene sacwè e l' air (Maggy Frisée, 2003)
* Dierinne aroke (Amanda Dechamps, 2003)
* Pluctaedje da Robert Mayence (2003)
* Joseph Durbuy et Géo Warzée (schôtlêye di tecses des deus scrijheus, Joseph Durbuy et Géo Warzée, 2004)
* Miytaedje (Émile Lempereur, 2004)
* So Nassogne, fwait bon viker (Joseph Bily, 2007)
Coleccion do Bourdon

200px|right|imådjete do Bourdon
Li **coleccion do Bourdon**, c' est ene coleccion d' lives e walon k' a stî enondêye påzès Edicions do Bourdon e 1994.

Les lives ni sont nén limerotés. Gn a did tot : des schôtlêyes di tecses, des ramexhnêyes di portraits, des sovnances, des schorseyes d' arimés, des pinsêyes, evnd.

Tos les scrijheus sont do Coûtchant walon (bråmint do costé d' Tchålerwè, sacwants del Lovire).

Pacô, on-z a rcwerou des tecses ancyins ki n' avént nén rexhou : tchansons da François Loriaux, "Fåve do Baron d' Fleuru" (volêye 5) da Henri Pétrez, "Tiesses pelêyes" et "Do tcherbon dins les flates" da Émile Lempereur, "les arnagas" da Henri Van Cutsem, "Djonnesse a målvåt" da Willy Bal.

U ene schôtlêye di tecses k' avént parexhou di håre et d' hote (metans da René Painblanc u Robert Mayence).

Des ôtes côps, c' est des noveas scrijhaedjes, mins di rlomés scrijheus (Jean-Luc Fauconnier, Danielle Trempont, Dominique Heymans).

Sacwants côps, li coleccion a-st eplaidî des noveas scrijheus (Joseph Bodson, Roger Foulon, Louis Marcelle, Amanda Dechamps).

Gn a yeu disk' a 4 rexhowes par an (sovint po les fiesses del Walonreye, e moes d' setimbe).

A costé des desséns, gn a tofer on dessineu, sovint diferént, po-z enimådjî l' live.

Li coleccion a yeu bråmint des subzides do CLRE.

Il ont on limero ISBN dispu 2003.

## Sacwants lives del coleccion
* "Come dijheut m' grand-pere" da Robert Arcq, (1994).
* "*[[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]]*" da Willy Bal (1996).
* Tiesses pelêyes da Émile Lempereur (1997).
* "Les biestreyes da Miyin do Coulot da Jean-Luc Fauconnier (1998).
* "Tchantans Françwès" (live di tchansons)
* Årvey, todi (Robert Arcq)
* Do tcherbon dins les flates da E. Lempereur (1999).
* Djonnesse a målvåt da Willy Bal (2001).
* Ene miye di mi da Danielle Trempont (2001).
* Nos arnagas da Henri Van Cutsem (2002).
* Onk do coron do Bu da Louis Marcelle (2002).
* Li moirt do Blanc Matî da Joseph Bodson (2003)
* Eve et Adam da Roger Foulon (2003).
* Pluctaedje da Robert Mayence (2003).
* Dierinne aroke da Amanda Dechamps (2003).
* Des trôs sol bele da Dominique Heymans (2004).
* Miytaedje da Emile Lempereur (2004).
* Les hameas distindous da René Painblanc (2004).
* Semdi da Jean-Luc Fauconnier (2004).
* Dilé l' fontinne da Louis Marcelle (2009)
Coleccion d' lives e walon

Ene **coleccion d' lives e walon**, c' est ene  di lives, ki parexhnut a tinzayeure, eplaidîs pal minme soce, et sovint del minme cogne.

## Sacwantès coleccions d' lives e walon
* Li coleccion *[[pitite coleccion del SLLW|Littérature dialectale d'aujourd'hui]]* di l' SLLW (di 1970 disk' asteure).
* Li coleccion Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (1976-1985)
* Li coleccion Pårlaedjes do Teroe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene (di 1982 disk' asteure).
* Li coleccion micRomania (di 1993 disk' asteure).
* Li coleccion do Bourdon (di 1995 disk' asteure).
* Li coleccion Somme-Denis di romans e walon (di 2001  disk' asteure).
* Li Ptite coleccion Belès Letes del Rantoele (2001-2009).
* Li coleccion Les bablutes (di 2010 disk' asteure).
* Li coleccion « Di Walonreye » des edicions Tétras Lyre.
Biesse sins cronzoxhs

*Sacwants sincronzoxhîs*

Ene **biesse sins cronzoxhs** (on dit eto: on **sincronzoxhî**, po fé pus simpe, **biesse sins oxheas**), c' est ene biesse ki n' a pont di screne (ki n' a nou cronzoxh), eneviè les cronzoxhîs (biesses ås cronzoxhs) ki, zels, end ont ene.

On-z î rindjive :
* les protozowaires
* les spondjrecîs (*Porifera*)
* les pignrecîs (*Cnidaria*) et les ctenofôres (*Ctenophora*)
* les plats viers (*Platyhelminthes*)
* les ronds viers (*Némathelminthe*)
* les anea-viers (*Annelida*)
* les molusses (*Mollusca*)
* les åtropodes u grevissîs (*Arthropoda*)
* les peazåspinîs (*Echinodermata*)

## Istwere di l' atuze
Li clasmint come cronzoxhî oudonbén come sincronzoxhî a stî edvinté pa Jean-Baptiste de Lamarck. 

Li groupe des sincronzoxhîs n' est monofiletike (rindjåve dins on minme coxhlaedje di tayons). Ciste atuze la n' est pus veyowe foirt voltî dins les rindjmints do vicant des biyolodjisses d' asteure.

## Sourdant
Monofiletike

Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est **monofiletike** cwand tos les dschindants d' on minme tayon biyolodjike, et seulmint zels, si rtrouvnut dvins.

L' atuze sieve a siervou a disconsyî li clasmint des biesses deus trokes : les «cronzoxhîs» et les «sincronzoxhîs»

## 
*Parafiletike
*Polifiletike
Parafiletike

Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est **parafiletike** cwand on tayon biyolodjike et sacwants di ses dschindants, mins nén tertos, si rtrouvnut dvins.

## Voey eto
*Monofiletike
*Polifiletike
Polifiletike

Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est **polifiletike** cwand il a pus d' on tayon biyolodjike.

Çoula n' est nén on bon moyén di fé des tacsons.

På egzimpe : les pexhons.

## Voey eto
*Monofiletike
*Parafiletike
Les Ipocondes (operå)

thumb|dessén da J. Helbig dins l' edicion di 1854 da F. Bailleux des Ipocondes

**Les ipocondes** (dins l' mwaisse sicrijhaedje "*Les Ypoconte*", riscrît "*Les Hypocondes*" pa F. Bailleux), c’ est l' cwatrinme pîce do teyåte lidjwès, sicrîte pa Simon de Harlez, lu tot seu. C' est ene operå sicrîte e 1758.

Li tecse est rindjî å l° **364** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*Les hypocondres*".

## Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Li sinne si passe ezès bagns di Spå, el såle d' assimblêye, e 1758. 

## Tinme
C' est on discrijhaedje di des cis ki sont malådes dins leu tiesse.

Gn a waire d' accion. C' est purade on studia del codujhance des bordjoes di ç' tins la.

## Les personaedjes
*  : li pus fel des ipocondes.
* Houlpea (*Houlpai*) : li galant da Mamjhele Tchåtchoûle.
* Xhignår : ki contrufwait l' docteur.
* Habadja : mwaistresse da Xhignår et et cuzene da Houlpea.
* Tchåtchoûle (*Châchoûle*) mwaistresse da Houlpea.

## Racsegnes sol societé bordjoesse do 18inme sieke
Simon de Harlez aveut djåzé avou on rlomé méde di Lidje, Denoël, ki lyi aveut espliké ki sacwants rafiyants di muzike ki håbitént ses sålons, c’ esteut des ipocondes.  C' est des bordjoes , ki s' plindnut d' åjhe.

Des sfwaits, end aveut des peclêyes del societé bordjoesse e 18inme sieke, come on l' dit dins l' pîce.
:*Di roridjî les ipocondes, c' est ene grosse afwaire,*
:*C' est ataker, al boune, les troes cwårts do monde.*

Come l' minme monde ki l' ci ki Freud va discrire a Wîne e cmince do 20inme sieke.
Fornourixhaedje

thumb|Portrait d' on bômel d' on pondeu itålyin do 17inme sieke.
Li **fornourixhaedje**, c' est cwand ene djin magne dipus k' i n' lyi è fåt,  et fé del cråxhe.

On dit k' ele divént **bômel**.

*Li mot "fornourixhaedje" a eto [[:Wikt:fornourixhaedje|des ôtes sinses]].*

## Hårdêye difoûtrinne
 

Li fornourixhaedje dins les societés ki "vikèt å Coca-Cola"
Jean Roba

**Jean Roba**, (28 di djulete 1930 - 14 di djun 2006), c' esteut on dessineu d' bindes d' imådjes del sicole di Mårcinele.

C' est lu k' askepia les personaedjes di "Boule et Bill".
thumb|Caricateûre di Djozéwal faîte pa Roba dins lès annêyes 60
Do tcherbon dins les flates (novele)

thumb|Sorcoviete
**Do tcherbon dins les flates** (*Dou tchèrbon dins lès flates*), c' est on ptit roman sicolodjike, sicrît e 1934, mins fok eplaidî e 1999, dins l' Coleccion do Bourdon.

L' enimådjaedje est da Gustave Marchoul.

## Rascourti
C' est ene sipoûle la k' i n' si passe rén. 

C' est l' apriyesse d' on mwaisse di scole k' a crexhou dins on gros viyaedje industriyel (imådje do tcherbon). Ci progressisse ("anartchisse") la est evoyî fé scole dins on viyaedje di cinsîs (imådje des flates).
El Vå-so-Seure

**El Vå-so-Seure** (la-minme *a Vâ*, fr: *Vaux-sur-Sûre*), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye på rebanaedje di sacwants viyaedjes del vå d' Seure, e l' province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 4.516 (2004)
* Limero del posse: **6640** et **6642**
* Arondixhmint: Bastogne
* Sitindêye: 135,49 km²
* Dinsité: 33,33 djins/km²

## Ban do Vå-so-Seure
* Djuzret
* Ompré
* Morhet
* Nive
* Sibret
* Li Vå-addé-Rozire (Rozire (Vå-so-Seure))

## Tuzance walone
### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Guy Mars avou l' accint d' Sibret pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
### walon so les fyis
Al difén d' l' anêye 2020, i s' a metou d' adrame ene soce lomêye «Fir di nosse bea walon» (*Fîr di nosse bê walon*), po fé awè a Vå-so-Seure li label «Nosse comene dit oyi».

Il ont ddja adiercî:
* des plakes di rowes e walon a Rozire
* des videyoûles e walon riwaitåves sol waibe del comene.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
** Videyoûle del soce «Fir di nosse bea walon»
Li Vå-addé-Rozire

**Li Vå-dlé-Rozire** (on dit eto: **Li Vå-addé-Rozire**, la-minme *Vâ-addé-Rozière*, Fr. *Vaux-lez-Rosières*), asteure, pus courtinnmint, **Rozire** (fr. *Rosières*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes del vå d' Seure po fé li novele intité do Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.

thumb|Li mwaisse rowe et l' eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **6640 ** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : ** B 28 **; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint: Bastogne
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Rozirî, Rozirresse 
** Sipotaedje: les **' u **'.

## Industreyes
abatwer (pourcea et grossès biesses)

## Tuzance walone

### Teyåte e walon
* dramatike: les djoyeus Coperes (*Djwayeus Capéres*)

### Accint do walon
* betchfessî å : c' est tos **â** : a *Vâ*, c' est des *Rawiâds*.
* betchfessî ô : prononçaedje **oû** : in *coûp*, on *troû*.
** betchfessî oy: prononçaedje *oûy*: ine **voûye''
* [[betchete ki-]] : sovint replaeceye pal betchete ca- : ''capére'' ([[:Wikt:copere|copere]]).
* li [[definixhant årtike]], c' est «», come e [[walon do Coûtchant]].

=== Plake di rowes e walon ===
Dispu 2022, gn a ene grosse cwénzinne di plakes di rowes e walon, metowe dins l' cåde do label «[[Nosse comene diy oyi]]». Ele sont scrîtes e [[sistinme Feller]] avou l' accint do payis.
* avou on no d' voye
** Al [[Bårire (toponimeye)|bårire]] (''Al Bârière'', fr. ''La-Barrière'')
** Voye di [[veye (toponimeye)|Damriveye]] (''Voûye dè Dam'rivèye'', fr. ''chemin de Dameriville'')
** El [[rouwale (toponimeye)|rouwale]] (''El ruwale'', fr. ''La Ruelle'')
** [[rote (toponimeye)|Grand-rote]] a Rozire (''Grand-Route, Rozîre'')
** Cou-d'-saetch padrî l' veye (''Impasse Padrî la Vèye, fr. impasse ''Derrière la Ville'')
* a vey avou les bwès, les åbes et les plantes
** E [[corti (toponimeye)|corti]] des [[tchinne (toponimeye)|tchinnes]].
** Cou-d'-saetch des [[fleur d' avri|fleurs d' avri]] (''Impasse dès Fleûrs d'Avri'', fr. ''Impasse des jonquilles'')
** Voye divant l' [[bwès (toponimeye)|Bwès]] (''Voûye Dèvant l'Bwès'', fr. ''Chemin Devant-le-Bois'')
* A vey avou les tchamps
** Cou-d'-saetch å [[pré (toponimeye)|mierpré]] (''Impasse à Mair'pré'')
** Voye des clôs [[tchamp (toponimeye)|tchamps]] (''Voûye dès Cloûs Tchamps'', fr. ''chemin des champs de clusure'').
* A vey avou les aiwes
** Voye do [[fagne (toponimeye)|fagnoe]] (''Voûye do Fègnû**, fr. *Rue du Fagnû*)
** Voye del Mityingote (*Voûye dol Mityingote*, fr. *Rue de la Mitingotte*)
* A vey avou des rotches:
** Voye dizeu les blankès pires (*Voûye dèzeû lès Blantchès Pières*, fr. *Rue Dessus la Pierre Blanche*)
* A vey avou li rlidjon
** Voye Sint-Dôna (*Voûye Sint Dônat*, fr. *rue Saint-Donat*)
** Voye Sint-Elwè (*Voûye Sint Élwa*, fr. *rue Saint-Eloi*)

## Sourdants
Li Coirneu (soce)

thumb|left|120px|posteure do Coirneu sol Bassinea a Hu
**Li Coirneu** (ki si scrît, la-minme ***Li Cwèrneû***), c' est ene soce culturele di Hu, askepieye e 1946 pa Géo Warzée eyet Joseph Durbuy.

I prindît come essegne li posteure d' on coirneu k' i gn a sol Bassinea a Hu.

Li soce s' ocupe di Beas-Årts et di Belès Letes, francesses et walones.

Dispu les anêyes 2000, bråmint escourci pa J.P. Dumont, li Coirneu adjinçnêye des Shijhes walones et eredjistrer les pretcheus so videyos.

Dispu 2001, il a eto renondé on pris di scrijhaedje e walon.
Saint-Dié-des-Vosges

left|60px|essegne del veye
**Saint-Dié-des-Vosges**, c' est ene veye di France, el region di Lorinne, el dipårtumint des Vodjes. Ele si trouve inte Strasbourg et Nancy.
thumb|Allée Emile Lambert

Saint-Dié-des-Vosges est adjermalêye avou les veyes d' Årlon (Beldjike), Friedrichshafen (Almagne), Crikvenica (Crowåceye), Cattolica (Itåleye), Lowell (USA), Lorraine (Canada), Meckhe (Senegal).

## Djeyografeye
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' France
* Dimorants: 22.569 (e F. *Déodatiens, Déodatiennes*) (1999)
* Limero del posse: 88100
* Arondixhmint: Saint-Dié-des-Vosges
* dipårtumint des Vodjes
* Eplaeçmint: 
* Sitindêye: 46,15 km²
* Dinsité: 489&nbsp;djins/km²
* Hôteur: 343 m (moyene); 310-901 m (min.-macs.)

## Istwere
1507: eplaidaedje del prumire mape d' Amerike avou l' no d' Amerike (*America* e latén), l' *Universalis Cosmographia* (Martin Waldseemüller)

## A vey
thumb|right|Muzêye Pierre-Noël
Metowe so Meurthe, li veye di Saint-Dié-des-Vosges est foirt touristike.

* Eglijhe Notru-Dame di stîle roman (13inme sieke)
* Eglijhe Sint-Mårtén
* Tchapele Sint-Rochus
* Muzêye Pierre-Noël
* Fabrike Claude et Duval (Le Corbusier)
* Festival eternåcionå di djeyografeye

## Hôtes sicoles
IUT (Institut universitaire de technologie) : Univiersité tecnike
* Studiaedjes di Otomatike et Infôrmatike

## Difoûtrinne hårdêye
 
* Waibe del comene
* Institut universitaire de technologie
Li målignant (operå)

**Li målignant**, c' est èn operå comike e deus akes sicrît e 1789 pa Françwès Matî Hinnot.

Li pîce est rprinjhe avou les cwate pîces do teyåte lidjwès dins l' edicion di 1854 da F. Bailleux. 

Li muzike est bråmint so des airs da Gretry.

## Les personaedjes
* Djåcmin (*Jâcquemin*): cinsî.
* Margot : femme do cinsî.
* Lorete : feye do cinsî.
* Matiasse : sôdård, fi do cinsî.
* Djihan-Mårtén : amoureus d' Lorete.
* Li sordjant : fré da Djhan-Mårtén.

## Corwaitaedje del pîce
### Motlî
Gn a bråmint des francijhas.
* I fåt k' Djhan Mårtén *fiche li camp*. On åreut polou aveur : "I fåt k' Djhan Mårtén stepe evoye".
* Li pôve pitite esteut tote *dizolêye*. On åreut polou aveur : "tote disbåtcheye", tote  diloujheye.
* *obeyixhoz*. On åreut polou aveur : "schoûtez".
* Dj' *avowe* tot çoula.
* Alez l' *consoler*. On åreut polou aveur : "Alez aswadjî s' poenne".
* Dji *tachrè* di fé m' possibe. On åreut polou aveur : "Dji loucrè, dji sayrè".
* Nos serans ma fwè må *campés*. On åreut polou aveur : "må stampés".
* Sins on *cretin* air di timidité.
* Ni leyans nén *impatienter* m' popa !

### Croejhete
Li scrijheu eploye li prono obdjet **dirî** l' aidant viebe
* vos n' voloz nén *nos* schoûter. On ratindeut "Vos n' **nos** vloz nén schoûter".

## Idêyes et tuzance do scrijheu, veyåve dins l' pîce
* Li scrijheu fwait moussî del mitolodjeye greke : i cåze deus côps do diè (Måss). C' est ene sacwè foû råle ezès Belès Letes e walon
:*Måss dispôze di tot.*
:*Li fi da [[Djunon]] si mete a rire del vey toumer li cou-z å hôt.*

* I disfind les femes (kécfeye li prumî côp dins les Belès Letes e walon).
:*Dj' espere ki dvins ciste assimblêye.*
:*I gn a nole feme ki s' åye måvlé.*
:*C' est del minne, tot çki dj' a dbité.*
:*Mins çou k' dj' a dit, i n' est nén l' vraiy.*
:*Ca sins vozôtes, cwè çki ns serîz ?*
:*Des leus, des oûsses et des mouftîs.*
Li fiesse di Xhoutsiplou (operå)

**Li fiesse di Xhoutsiplou** (dins l' mwaisse sicrijhaedje "*<SMALL>Li fiesse di Houte-si-Plou, opera comique es treuz parteie, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>*", dins l' replaidaedje da F. Bailleux, "*<SMALL>Li fiesse di Hoûte-s'i-Ploût</SMALL>*"), c' est èn operå, li troejhinme pîce do teyåte lidjwès, sicrît pa Pierre Grégoire de Vivario. 

I si passe a Xhoutsiplou, k' on mete cial e Condroz. 

I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li 8 di decimbe 1757.

## Les personaedjes
* Li mayeur do viyaedje.
* Lisbete (*<SMALL>Lisbette</SMALL>*) : feye do mayeur et mwaistresse da Djåcmin.
* Djetrou (*<SMALL>Gètrou</SMALL>*) : mwaistresse da Djåsper et cuzene da Lisbete.
* Djåcmin (*<SMALL>Jâcquemin</SMALL>*) et Djåsper (*<SMALL>Jâsper</SMALL>*) : djonneas des fiesse.
* Keur des payizans.
Tinaedje di biesses a nourixhon

**Tini di biesses a nourixhon**, c' est les mete a èn ôte cinsî k' elzès va nouri, et les wangnes seront pårteyes. C' esteut on vî sistinme di regulåcion do nombe di biesses d' après les capacités d' tchaeke acleveu.

Li ci ki les tént, on dit k' elzès **prind a nourixhon**.

L' ôte, on dit k' elzès **mete a nourixhon**.

Les biesses k' on prind, c' est å pus sovint des vatches, u des spanis veas. Li ci ki les prind, c' est k' il a do four u des tchamps d' trop; ubén des efants ki plèt aler wårder les vatches dins des cmons.

Li sistinme poitéve des diferins nos, d' après si durêye eyet l' såjhon  &nbsp;:
* prindaedje **a waide** : pol campagne, so les waides.
* prindaedje **a mire** u **a four** : tins d' l' ivier, so li ståve, tot lzî dnant do four.
* prindaedje a **trecins** : po dipus d' ene anêye.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:nourixhon|nourixhon]]", "[[:Wikt:mire|mire]]" "[[:Wikt:waide|waide]]", "[[:Wikt:four|four]]" et "[[:Wikt:trecins|trecins]]".*

## Pårtixhaedje des wangnes
Dins l' metaedje a mire, li ci ki sognive li vatche aveut l' laecea, eyet l' mitan do vea. 

## Istwere et djeyografeye di ç' contrat la
### El Walonreye
El Walonreye, on trouve des passêyes di ç' sistinme la dins les vîs papîs:
:Li 19 d' awousse 1678, dj' a metou a Catrene Bodet ene åmaye di 3 ans a nourixhon, po tcheté di 3 patacons (vîs papîs ramexhnés pa J. Bastin dins si live so les plantes do Payis d' Måmdey.

Li mot est rprins dins l' Motî do Coûtchant walon, çou ki vout dire ki ç' contrat la esteut co pratiké å cminçmint do 20inme sieke.

Li mot "a mire" est ramexhné pa Aubry (fén do 18inme sieke) dins s' motlî, et pa Gaston Lucy (kiminçmint do 20inme sieke) dins l' sinne.
### Foû payis
E Marok, li contrat k' on lome *ras el mal* (tcheté) rishonne å metaedje **a trecins**. Onk k' a des cwårs (li "tcheté-cwårs") atchete ene vatche (li "tcheté tcheté") a on pôve cinsî, ki l' irè fé paxhe dins des cmons, u so ses djouxhires. Li vatche dimane da l' atchteu, et les veas sont pårtis e deus. Li tneu del vatche el pout mode et aveur li laecea.

E Rwanda, divant l' candjmint d' redjime e 1962, les vatches estént dås gros mwaisses Toutsis, et i les metént **a waide** a des pus pôves toutsis, et padecô a des Houtous. Li sistinme a stî bén espliké pa Lucyin Mahin dins Li batreye des cwate vints.
1722

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1700 | anêyes 1710 | **[[anêyes 1720]]** | anêyes 1730 | anêyes 1740



1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | **1722** | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1722 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* li 3 d' nôvimbe : Jacques-Joseph Fabry

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1833

[thumb|måjhon basteye ciste anêye la a [Pûsmadje]]

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1î d' avri : Joseph Kinable
* 20 d' octôbe : Nicolas Lequarré
* 23 d' decimbe : Joseph Dufrane

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1817

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 10 di djulete : Auguste Vermer
* 18 di nôvimbe : Jacques Bertrand

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
* 23 d' djun : Terwagne di Marcour
* 14 di djulèt : "Madame de Stael]]
1838

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 20 d' awousse : Joseph Dethy

### Ôtès djins
* 29 di nôvimbe: Giovanni Losi

## Ont morou ciste anêye la
*
Li Lidjwès egadjî (operå)

thumb|150px|dessén da J. Helbig dins l' edicion da Bailleux (1854), ki mostere Colasse et s' mwaistresse
**Li Lidjwès egadjî** (dins l' mwaisse sicrijhaedje "*<SMALL>Li Ligeoi ègagy, opera burless' es deu parteie, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>*", dins l' replaidaedje da F. Bailleux, "*<SMALL>Li Lîgeois ègagî</SMALL>*", e Feller, "*<SMALL>Li Lîdjwès ègadjî</SMALL>*"), c' est èn operå, li deujhinme do teyåte lidjwès, sicrît pa Jacques-Joseph Fabry. 

I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li 14 d' avri 1757.

Li tecse est rindjî å l° **362** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*Le Liégeois enrôlé*".

## Les personaedjes
* Aili : li mere di l' egadjî.
* Colasse : li "Lidjwès egadjî".
* Mayane: mwaistresse da Colasse.
* Linåd : onk des vijhéns.
* on bas oficî francès.
* Keur des vijhéns et des vijhenes.

## Boket del pîce
**Prumire pårteye, sinne II**

::Linåd

:*Vos vs ewaerez todi po rén
:*Ni cnoxhoz vs nén les djonnès djins
:*I serè-st alé viè Grimgnêye
:*Loukî motoit passer l’ årmêye
:*Et s’ i sereut minme egadjî
:*K’ on lyi mete don ene laxhe e pî
:*Ôtmint, cwand i n’ vierè pus l’ veye
:*Li cour lyi tirrè po rivni
:*Et vosse fi ki voet voltî m’ feye
:*Vola pus k’ i n’ fåt po l’ ritni

::(Linåd ki tchante)
::*On Lidjwès ki s’ egadje
::*Va bén disk’ a Tîleu
::*Mins po cwiter l’ rivadje,
::*I tuze ene feye ou deus
::*Et s’ il a ene maråye,
::*Vos vieroz ki m’ boubiet
::*Riprindrè so m’ fwè l’ voye
::*Do clokî Sint-Lambiet
::*Mi-minme, si dj’ el doe dire,
::*Dji m’ a trové dvins l’ cas
::*Mins d’ ou pus d’ on ratna :
::*L’ amor et nosse boune bire

:Aili

:*Dj’ a bén d’ keure di çou ki t’ åye fwait
:*Tote ti veye, t’ as stî on napea
:*Di t’ moker d’ mi, n’ ass nén del honte ?
:*Dji n’ el ra nén avou tes contes !
:*Va s’ mel ricweri ou vass å diåle
:…
:*Mins dji n’ a k’ fé d’ ti : vo l’ ricial.

:Linåd

:*Vos n’ breyoz pus « Vass el ricweri »
:*Vola k’ vos ravoz vosse beabea
:*Mins doûçmint, ci n’ est pus po rire,
:*Môr ! Il a l’ cocåde a s’ tchapea.

:Aili

:*O ! Dji lyi råyrè djus del tiesse !
:*Cwè çki t’ as la ? Dou vénss, djonne biesse ?
Urban Trad

**Urban Trad**, c' est on groupe di muzike folk bedje.
Ci groupe a rprezinté li Beldjike a l' Eurovision e 2003 avou li tchanson *Sanomi*, tchantêye e-n on imådjinaire lingaedje. Il a wangnî l' deujhinme plaece.

E may 2000, Yves Barbieux rashonle ene vintinne d' årtisses folk bedjes avou l' albom « *one-o-four* » (Orion, Luc Pilartz, Perry Rose, Tom Theuns, Didier Laloy…).
Adonpwis, li groupe a fwait on deujhinme albom *Kerua* (et on single *Sanomi*), vindous e Beldjike et d' ôtes payis, et a fwait bråmint di concerts.
Leu muzike esteut foirt celtike å kiminçmint, mins asteure, c' est pus eclectike.
Et infén, il ont fwait on troejhinme albom, *Elem*, e setimbe 2004 (avou les cwate elemints simbolijhîs, et ossu pol prumî côp des tchansons e vraiys lingaedjes (francès, neyerlandès, espagnol et suwedwès). Li 24 avri 2006, il ont fwait on novea single, *Diama Dén*, avou N'Faly Kouyaté då groupe Afro Celt Sound System.

## Mimbes
*Cédric Waterschoot : basse
*Dirk Naessens : violon
*Michel Morvan : batreye
*Philip Masure : guitare
*Soetkin Collier : tchant 
*Sophie Cavez : acoirdeyon diyatonike
*Véronica Codesal : tchant
*Yves Barbieux : flûtes a betch, tin whistle, low whistle, pupsak & direccion årtistike.

## Loyéns
*Site d' Urban Trad
Katowice

100px|right|Essegne di Katowice
**Katowice** , k' on cnoxhe eto dizo l' no di *Kattowitz* e l' almand, c' est ene veye do sud del Pologne, dins l' payis istorike k' on lome li Silezeye, so les aiwes di Kłodnica et di Rawa. Elle a stî ricnoxhowe come veye e 1865. Eter 1954 et 1956, Katowice a stî lomêye Stalinogród - "li veye di Stalene" - pa les comunisses polonès. Li veye a eneviè 315.123 dimorants. Si mayeur (e 2006), c' est Piotr Uszok. Li veye a stî almande foirt lontins, veyanmint k' elle esteut so l' teroe di l' Almagne disk' a 1918. I gn a vaila on ptit areyopoirt k' on lome *Muchowiec*. I gn a des vîs et des noûs bastimints e Katowice. C' esteut li mwaisse-veye des houyires eyet do fier.

## [[Distrik]]s
thumb|right|250px|Distriks di Katowice

## Djins cnoxhous di Katowice
[thumb|200px|right|Katowice, [Museum of Silesia]]
* Hans Bellmer, fotografe sorreyalisse
* Henryk M. Broder, gaztî
* Maria Goeppert-Mayer
* Kurt Goldstein, neurologue
* Jerzy Kukuczka 
* Kazimierz Kutz 
* Franz Leopold Neumann 
* Hans Sachs

## Adjermelaedjes avou des ôtès veyes
* Cologne (Almagne)
* Groningue (Bas-Payis)
* Miskolc (Hongreye)
* Mobile, Alabama (Estats-Unis)
* Odense (Daenmåtche)
* Ostrava (Tchekeye)
* Saint-Etienne (France)

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Li Consey comunål di Katowice
* Li site recwårlant di Katowice
* Katowice (Silezeye)
* Ene båke so Katowice avou ene camera waibe
* Hotels e Katowice
* Trams e Katowice
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW

Li **Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW** (ki s' loméve **Comission normålijhaedje**), c' est ene comission di l' UCW k' a cmincî a bouter sol rifondaedje do walon e 1994. Å cmince, c' esteut des djins k' avént ddja ovré eshonne sol Franwal Walo +.

Les mwaissès idêyes vinént bråmint da Lorint Hendschel, Tiri Dumont, mins gn aveut eto des ôtes aidants. C' est Dominique Heymans ki serè prezidint disk' å dismantchaedje del tåvlotêye e 2000. Estént mimbes : Marcel Slangen, Pierre Otjacques, Charles Josserand, et co ds ôtes.

C' est l' tåvlotêye rifondaedje di l' UCW va aprester li raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (e moes d' måss  1996).

Après, elle a-st eplaidî, so les fis, on racourti do pordjet do rfondou walon.

E 1998, ele kissåya li djivêye des nos d' viyaedjes e walon, ey ecoraedjî a s' endè siervi so les letes.

Ses idêyes ont-st a schipe passé å mwaisse-raploû di l' UCW e 2000. Mins nouk ni s' a siervi di l' ortografeye do rfondou, oficirmint, e l' UCW. C' est po ça kel comission a leyî ouve.

Après 2000, sacwants mimbes del Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW ont continouwé a ovrer sol linwe-ehåyaedje do coir do walon avou li Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele.
Romantî

On **romantî** (ene **romantresse**), c' est ene djin ki scrît des romans.

Les rlomés romantîs sont metous so ene pådje tote seule. 

Les rlomés romantîs do walon sont metous so ene pådje tote seule.
Xhoutsiplou (discramiaedje)

[thumb|A [Brussele (veye)|Brussele, i gn a eto on cåbaret lomé Xhoutsiplou]]

* Xhoutsiplou (Aiwêye)
* Xhoutsiplou (Esneu)
* Xhoutsiplou (Manhé) (Xhoutsiplou (Målimpré))
* Xhoutsiplou (Djerpene)
Bas oficî

On **bas oficî**, c' est on mwaisse sôdård, metou djusse ådzeu des piyotes.

Les sôres di bas oficîs :
* coporå
* sordjant
Union Uropeyinne

[vignette|[Drapea d' l' Union Uropeyinne]]
thumb|Commission européenne.
L' **Union Uropeyinne** (UU) c' est ene organizåcion politike ey economike di 27&nbsp;payis d' Urope.

## Istwere
E 1952 li *Cminålté Uropeyinne do Tcherbon et d' l' Acî* a stî metowe so pîs eter l' Almangne, li France, l' Itåleye, li Beldjike, les Bas Payis eyet l' Lussimbork. E 1957 li Traité d' Rome askepia l' *Cominålté Economike Uropeyinne* kinoxhowe eto come li **[[Cmon Martchî]]**.

Li no a stî rascourti e *Cminålté Uropeyinne*, et pu e 1992 li Traité d' Måstrek l' erbatijha l' *Union Uropeyinne*.

Dispoy 2002 bråmint des payis d' l' Unioon (mins nén tos) eployèt ene comone manoye, l' uro.

Li 23 d' djun 2016, li Grande Burtaegne decida d' moussî foû, pa referandom (c' esteut l' prumî cas insi). Mins po cwiter l' Union, i lyi fårè dipus d' troes ans et dmey (ça s' frè podbon li 1î d' fevrî 2020).

## Estats mimbes

## Divintrinnès hårdêyes
* Declaråcion da Robert Schuman

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Anonces oficires
Beyôle

thumb|Ombion di des beyôles, dins ene taeye
Ene **beyôle** (on dit eto: ene **bôle** u on **bôlî**), c' est èn åbe del Walonreye, et des ôtes mitan froeds payis, do djinre *Betula*, del famile des beyôlacêyes.

Elle est foirt åjheye a ricnoxhe di cåze di s' blanke eschoice. 

Li beyôle, c' est onk des åbes k' on abate dins les taeye (di bwès). Cwand ene djonne beyôle est markêye (nén abatowe), ele divént ene "bôles di deus ådjes". A ciste ådje la l' åbe atrape ene noere sipesse graevleuse eschoice. Mins djusse å pî d' l' åbe; ça fwait ki li schoice del pate n' est nén pareye al eschoice do buk. 

Les beyôles ki crexhnut dins les fagnes ont ene rodjåsse eschoice.

Les fenès coxhetes do  si lomnut les **rames di beyôle**.

Li beyôle a leyî s' no a ene peclêye di plaeces del Walonreye.

## Uzaedjes do bwès
thumb|Seuve ki vént foû do stok d' ene beyôle, djusse flaxheye djus
* come bwès d' tchåfaedje : c' est on bwès ki tchåfe bén, mins ki va on pô pus rade kel hesse et kel tchinne.
* les rames di beyôles siervént a fé des ramons. On les pout eto eployî come åleas po les poes.
* Les ptitès beyôles siervént a fé des mays.

## Vigreusté
Li beyôle si pout rsemer tote seule après des sapéns.

## Uzaedje come [[yebe ås maladeyes|plante ås maladeyes]]
On s' sieve del seuve, lomêye li djus d' beyôle.

## Especes
* Blanke beyôle (*Betula pubescens*), k' est l' pus corante des beyôles di Walonreye.
* ...
Mitan froed payis

On **mitan froed payis**, c' est on payis ki n' est ni tchôd ni froed. E l' Urope, les mitan froeds payis sont metous inte les payis del Mitrinne Mer et l' Urope Bijhrece.

Les mitan froeds payis ont cwate såjhons : li bontins, l' esté, li waeyén-tins et l' ivier.

## Biesses et plantes des mitan froeds payis
### Åbes
* faw
* beyôle
### Såvadjès plantes
* amponî
### Ahivêyès plantes
* sipeate
### Såvedjès biesses
* taesson
* tchivroû
François Matthieu Henault

**François Matthieu Henault** (riwalnijhåve **Françwès Matî **) a skepyî a Lidje diviè 1740 et-z î morî après 1805. 

C' esteut on priyesse al Catedråle di Lidje. Après, il a divnou tchenonne al tchapele Sint-Matere.

## Ouve e walon
Il est l' oteur di sacwants tchansons e walon, inte di zeles "Li fiesse di Nanete W.", k' a 18 coplets.

I scrijha l' operå «Li målignant» e 1789.

E 1787, i vola eplaidî on motî francès walon et walon-francès. Mins si n' trova-t i nén des soscrijheus assez.

## Sourdants
1839

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1î d' awousse: Antoine Kirsch

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
*
Pris Djôzef Derbu

Li **Pris Djôzef Derbu** (*Prix Joseph Durbuy*), c' est on pris di scrijhaedjes e walon, k' a stî metou so pîs pal Veye di Hu e 1925, e l' oneur da Joseph Durbuy.

A pårti di 2000, li pris a stî rprins emey les Pris do Coirneu.

## Sacwants wangneus do pris
* Émile Gilliard
* Victor George
* Charly Dodet
* Lisa Chastelet
* Philippe Maudoux
* Roger Prigneaux
* Gérard Baudrez
* Chantal Denis (2001), avou Ene måjhone sins finiesse
* Lucien Somme (2003), avou Li dierin des catîs
Codjowaedje criyî

Les **viebes del sôre di criyî**, c' est des viebes del 2inme sôre, mins ki candjnut d' voyale a l' indicatif et å suddjonctif prezintrece singulî (la k' c' est sol dierin pî). I s' kidujhèt insi come les viebes del troejhinme troke, et eto les cis del prumire troke del sôre di "copiner".

:cr**iy**î => dji cr**eye**; i n' fåt nén k' dji creye trop foirt.

Å dvins do viebe, i n' candjnut nén d' voyale :

:dji cr**iy**rè; i cr**iy**nut.

Ki rshonne foirt å codjowaedje di criyî : li ci di sacwants viebes del troejhinme sôre, avou deus cossounes å coron : Codjowaedje wespiyî.

## Sacwants sfwaits viebes
### viebes del 2inme troke avou l' coron -iyî
* 
* , , , 
* , 
* 
* 
* , 

### ôtes corons erîlés
* , 
### avou candjmint d' cossoune
*  : gn a eto on dismantchaedje do dobe S divant ene cossoune, come po "poûssî"

## Viebes ki n' si codjowèt nén inla
Mins atincion k' ene ôte rilêye di viebes avou "-iyî" å coron si codjowe sins candjmint d' voyale (e rfondou todi, ça s' pout ki dins sacwants pårlers i soeyexhe come criyî, et å rvierdimint).
Ces-la shuvèt l' modele di waitî.

* , , 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "criyî" so l' Aberteke
* Tåvlea do codjowaedje di "grevissî" so l' Aberteke
*
1836

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 14 di may : Edouard Remouchamps
* 1î d' djun: Dieudonné Salme

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1822

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*28 di djulete&nbsp;: Mathieu Le Roy

### Ôtès djins
*27 d' avri&nbsp;: Ulysses S. Grant

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1821

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' Walonreye
* 4 di djun : Dierinne egzecucion di condanés a moirt pa côpaedje di tiesse el Walonreye (a Lidje, c' esteut (Djenåd et Magonete)

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 8 di nôvimbe : Toussaint Brahy

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 4 di djun : Jean-Henri Géna & Henri-Joseph Theis (Djenåd et Magonete)

### Ôtès djins
*
1818

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon et çou k' va divni l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou çou k' va divni l' Beldjike

### Ôtès sacwès
Scrijhaedje et metaedje e muzike del rilomêye tchanson d' Noyé almande «Stille Nacht».

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1724

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1700 | anêyes 1710 | **[[anêyes 1720]]** | anêyes 1730 | anêyes 1740



1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | **1724** | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1724 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
* Ragrandixhaedje do bastimint k' est, asteure, li Pårlumint walon.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Des rôzes et des spenes (tecses)

thumb|coviete
**Des rôzes et des spenes** (*Dès Rôses èt dès Spènes*), c' est ene schorsêye di tecses e walon sicrîts pa Jean Wisimus. Li live moussa foû e 1926, eplaidî pa Ogusse Nicolet a Vervî.

## Adrovaedje
L' adrovaedje est scrît pa Jules Feller, èn ôte Vervîtwès. Mins Wisimus dit bén, foirt oniestrumint, k' i n' lyi a nén dmandé.

Divant, gn a èn adviertince, escrîte e walon pa Wisimus, po dire k' i leye les wangnes di s' live ås ancyins combatants:
Mes plankets d' prijhon, les ancyins prijhnîs publikes, m' ont dmandé po vinde mi live å profit d' nos camaerådes divnous malådes ou halcrosses tot moussant foû d' les pates di nos bôreas.*
Dj' a trop bén wårdé sovnances di çou ki nos avans sofrou eshonne, ki po rén lzî meskeure.*
Et dji sohaite d' aveur fwait d' ene pire deus côps: apoirter del djoye ås cis ki m' l' iront, et apoirter del djoye ås ces ki s' pårtiront l' malkea.

Et li saetchaedje especiå est eto e walon :
Dj' a fwait fé trinte lives come ci-ci so do bea papî d' Holande po les sinker a mes camaerådes. Dji n' lezî a metou nou limeros po n' nén fé des prumîs et des dierins.

## Prezintaedje
Li prumî tecse, c' est, oridjinålmint, li live ki s' prezinte lu-minme: 
Vo m' ci come
On plonk foû d' on pistolet
Agadlé di m' bele nouve mousseure,
Dj' aspite todroet d' mon Nicolet.
Loukîz m' bén so totes les costeures !
L' Ogusse m' a-t i bén ratrossî ?
Dijhoz: ni so dj' nén trop nukete ?
N' alez nén braire po m' ahessî ?
Ridjouwez l', et s' båjhîz braijhete.

## Contnou
Vocial li tåve do live:
* Prumirès vuzions (pitite djonnesse et scole, p. 25 a 60)
* Sovnances di djonnesse
** li veye di Vervî (p. 61 a 66)
** Djeus, fiesses, et tåvleas del rowe (67 a 112)
** Kékes tipes (portraits, p. 113 a 136)
** Fåves, lawes et brijhes (p. 137 a 158)
* Tåvleas d' manaedje (159 a 168)
* Li ridant ås rahisses (169-195)

## Corwaitaedje
Les dierins tecses do «ridant ås rahisses» sont datés di måss 1919 a djun 1921. C' est tos comintåres so les etrevéns di ces anêyes la. Ça fwait : c' est eto del documintåcion istorike so les anêyes djusse après l' guere di 14.
1727

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
*

### Ôtès djins
* 31 di måss (mins k' c' esteut rashiou come 20 di måss e calindrî djulyin) : Isaac Newton

## Ont morou ciste anêye la
*
1700

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1680 | anêyes 1690 | **[[anêyes 1700]]** | anêyes 1710 | anêyes 1720



1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 | **1700** | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1700 do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
* Lambert de Ryckman sicreye (anonimmint) «Les aiwes di Tongue».

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Atroclaedje di l' årtike

L' **atroclaedje di l' årtike**, c' est èn sôre d' aplacaedje d' èn årtike après l' no ki va avou, po fé on novea no.

E walon, l' årtike s' atroclêye pus sovint avou on mot ki cmince pa ene voyale u pa on halcrosse H.

L' atroclaedje di l' årtike rishonne ene miete a l' etroclaedje di sacwants ptits mots.

C' est ene sacwè k' arive sovint dins des lingaedjes k' i gn a.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "atroclaedje", alez s' vey e .*

## Atroclaedje di l' årtike e walon
### definixhant årtike "li"
* *l' (h)ake* => 
* l' amisse => 

### definixhant årtike "''la''"
* Coinrece del Basse Årdene
:*la tchenå* => l' 
:*la burtale* => l' 
:*la*'  => l' 
* vinant do francès
:*la Vierge* => l' 

## Atroclaedje di l' årtike arabe "al"
Dins les calcaedjes di l' arabe pås lingaedjes uropeyins, l' årtike "al" () est atroclé å no.
### Egzimpes di mots passés e walon
*  (al xhraya = li , traitaedje k' on-z etindeut todi cwand deus arabes d' Espagne si margayént)
*  (al kohol)
*  (al kamawiya = li tchimeye)
*  (al xhibra = l' espertijhe)
### Egzimpes di mots espagnols
L' espagnol a calké bråmint des mots di l' arabe (on ndè conte 4.000), mo sovint avou èn atroclé årtike.
* Kimons nos :
** *aceite* (*az zeyt*, l' ) 
** *aceituna* (*az zeytoun*, l' olive)
** *azafata* (hostesse di l' air, mot parint d' on vî mot castiyan *azafate*, platea, banse, ki lu vént di *as safat*)
** *algarroba* (*al xharouba*, garoube)
** *algodón* (*al qoutoun*, coton)
** *almacen* (*al maxhzen*, l' estat, pu: les gregnes wårdêyes pa des sôdårds)
** *azafrán* (*az za‘farân*, safran)
** *azúcar* (*as soukkar*, souke)
* Nos d' plaeces :
** "Alcazar" (*al qçar*, li palå)
** "Algesiras" (*al djazira*, l' )
** San Pedro de "Alcantara" (*al qantra*, li pont)
** "Albacete" (*al basita*, li soûmint, did la : li plin)

## Mots francès calké en arabe marokin avou èn atroclé årtike
E l' arabe marokin, sacwants noûmots prins do francès sont calkés avou leu-z årtike.

#### 
* Etroclaedje (linwince)
* Atroclaedje del divancete

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Djivion

On **djivion** ou **leme**, c' est ene intrêye d' on live di mots.

Tos les djivions d' ene langue, eshonne, c' est l' **motlî** u **vocabulaire** di ç' lingaedje la.

## Nateure des djivions
Les djivions ki sont-st acceptés dins on metou lingaedje, et leu-z ortografeye sont decidés dins l' ovraedje k' on lome rifondaedje d' ene langue. Pus tård, po les langues bén setlêyes, c' est sovint l' bouye d' ene academeye.

Les djivions sont sovint des cmons nos, mins ça pout esse ossu des nos d' plaeces u des nos d' djins ki shuvnut l' oyance do lingaedje.

## Sôres di djivions
Les djivions polnut esse :
* des simpes mots, inte di zels, les cis ki provnèt di l' atroclaedje di l' årtike.
* des mots d' aplacaedje.
* des etroclas.

Polèt esse eto rwaitîs come djivions des troclets d' mots ki volèt dire ene seule sacwè, mins k' on n' a nén aplaké :
:, , , , , , .
Biesse ås cronzoxhs

vignette|Biesse ås cronzoxhs
Ene **biesse ås cronzoxhs** (ou on **cronzoxhî**; pus simpmint **biesse ås oxheas**), c' est ene biesse avou des cronzoxhs. 

C' est l' contråve d' ene biesse sins cronzoxhs (sincronzoxhî).

## Trokes di cronzoxhîs
On rindjive ladvins :
* les pexhons
* les batracyins
* les cropantès biesses
* les oujheas
* les biesses ås tetes

C' est ene atuze k' est ene miete forcrexhowe pal syince sistematike.

## Sourdant