open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Antolodjeye d' inte Bok et Sanson

thumb|Coviete
L' **Antolodjeye d' inte Bok et Sanson**, kel tite e francès, c' est *Un siècle de littérature dialectale au pays d'entre Bocq et Samson*, c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon des rebanêyès comenes di Djeve et Assesse (metowes inte Bok et Sanson). 

Elle a rexhou e 2008, ey a stî saetcheye a 500 egzimplaires.

Ele rashonne 22 scrijheus, des cnoxhous et des moens cnoxhous.

## Djivêye des scrijheus
* Alexandre Bodart
* Marcel Bouchat
* Séraphin Chevalier
* Joseph Collot
* Maurice Debaty
* Joseph Dethy
* Henri Famerée
* Edouard Furnemont
* Emile Genicot
* Zéphir Grégoire
* Roger Lallemand
* Henri Matterne
* Jeanne Monmart
* Roger Prigneaux
* André Quevrain
* Irma Pesesse
* Jules-Joseph Pirot
* Jules Pirson
* Léon Pirsoul
* Gilbert Renson
* Alexis Scaillet
* Fernand Timsonet

## Hårdêye difoûtrinne
*  CAIAC ASBL, Un siècle de littérature dialectale au pays d’entre Bocq et Samson, 2008
Coutea

On **coutea**, c' est ene usteye des botchîs, et di ds ôtes mestîs, po côper avou.

On coutea est fwait d' ene droete lame, et d' on mantche (å pus sovint d' bwès).

Li coutea pout eto esse ene blanke åre. 

## Motlî
On vî coutea, ki n' côp pus bén, si dit ene **lambozete**, u ene **amedroûle**.

## Sôres di couteas
* peloe : po peler des canadas, u les tcheneas
* pougnård (po s' bate u s' disfinde)

## Coutelreye
Djiblou esteut rlomé po s' coutelreye.
Doet

[thumb|Les cénk doets, veyous e-n on [sordjoû]]
:*[[doet (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "doet"]]
On *'doet**, c' est onk des cénk sititchons metous å coron del [[mwin]] d' ene [[djin (biyolodjeye)|djin]].

Gn a l' minme tcherpintaedje pol [[djambe (mimbe)|djambe]], k' on lome les les doets d' pî, [[doye]]s u [[årtea]]s.

Sincieuzmint, li [[doet (biesses)|doet]], c' est l' coron des [[mimbe]]s di beacôp des [[biesse]]s.

== Antomeye ==
Tchaeke doet est fwait d' ene tcherpinte di troes [[oxhea]]s, les oxheas des doets u **falandjes''', avou deus djonteures inte di zels.

Sol troejhinme falandje, n' a-st ene sôre di coine k' on lome l' ongue.

## Lomaedje des cénk doets
Les cénk doets si lomnut : 
* li pôce u l' gros doet
* l' erî-doet u l' laid doet u deujhinme doet
* li grand doet
* l' anea-doet u l' bea doet
* li ptit doet.

Gn a eto des lomaedjes dins les rime-rames d' efants ( doetrece).

## Maladeye des doets
* crawieus doets des roumatisses
* tchamousseures des ongues

## 
* doetrece

## Sourdant
Doet (discramiaedje)

* Doet d' ene djin
* Doet d' pî 
* Doet (biesses) : doet, sincieuse atuze po les biesses.
* Doetrece : no des doets dins les rime-rames d' efants
Maladeye Marek

Li **maladeye Marek**, c' est ene maladeye des poyes, la k' ele xhalèt, todi dpus, pus toumer paralizêyes d' ene u deus pates. Des côps, c' est onk u deus penas ki s' leyèt djus. Ubén l' hatrea ki s' toide. Li pôzucion l' pus tipike, c' est cwand ene pate est stindowe divant l' poyete, et l' ôte padrî.

thumb|Li poupåd di l' ouy a droete amoussî di blankès globules, et tot ratchitchî; l' ouy di hintche est normå

## Istwere
József Marek, k' a dné s' no al maladeye, c' esteut-st èn årtisse hongrwès k' a studyî l' prumî l' maladeye, ey eplaidî ses trovas e 1907.

## Cåze
L' cåze, c' est èn erpesvirûsse ki provoke l' amoussaedje di blankès globules divins les niers difoûtrins. On l' pout vey åjheymint, a l' ouy, sol nier siyatike. Mins gn a eto des ôtes organes ki polèt esse acsûts, inte di zels li poupåd des ouys.

## Cours del maladeye
Si les poyons sont-st epestiferés li prumî djoû (çou ki shonne esse sovint l' cåze), les senes ni vont aparexhe ki viè l' troejhinme u cwatrinme samwinne. Mins, on trouve les pus laids cas dins les poyetes d' aclevaedje diviè l' 8inme, 9inme samwinne.
Sissideu

Li **sissideu** ou **grosse mazindje**, c' est ene mazindje ki n' voyaedje nén, li pus grosse des cenes k' on voet el Waloneye.

 *[[Parus major]]*

## Discrijhaedje

Si tiesse est noere avou des blankès tchifes.

Si djaene vinte est côpé e deus d' ene noere roye ki va del goidje al cawe.

Si dos est verdåsse.

## Criyaedje
si-si-dë, si-si-dë, si-si-dë, si-si

Did la, si no e walon. Padecô ricomprins "(Hozanna) fi dè Dieu"&nbsp;

On dit k' ça rshonne å crînaedje d' ene lime.

## Vicaedje
Dins les bwès, les bongårs, les cortis, les olivires.

Ele pout ataker des flåwes oujheas et lezî finde li cråne po lzî magnî l' miyôle.

## Sipårdaedje

Tote l' Urope, l' Afrike bijhrece, li Moyén-Levant, et lon dins l' Azeye.

## Sourdant
Pitite mazindje

thumb|

Li **ptite mazindje**, c' est li pus greye des mazindjes. 

Ele ni dmeure ki di l' ivier el Waloneye (do moes d' octôbe å moes d' fevrî). 

 *[[Periparus ater]]* (davance: *[[Parus ater]]*)

## Discrijhaedje
Elle a ene noere calote, et dabôrd, si hanete est blanke, come si vinte. Mins gn a des dzozindjes k' ont do djaene dins l' blanc (*hibernicus*, Irlande) u ki les blankès plomes sont cråndimint djaenes (*ledouci*, Afrike bijhrece) ou brunes (*cypriotes* Tchipe).

## Criyaedje
Come li sissideu, mins pus awiyant.

## Vicaedje
Dimeure voltî dins les sapinires mins vént eto dins parks et les cortis.
Mazindje al houpete

Li **mazindje al houpete** u **houplêye mazindje** u **toplêye mazindje**, c' est ene dimorante mazindje k' a ene tapinêye houpete, noere et blanke.

 *[[Parus critatus]]*

## Discrijhaedje
Ele n' a pont d' blankès roye so les aiyes. Gn a k' leye come pitit moxhon, el Walonreye a-y aveur ene houpete.
Doet (biesses)

:*[[doet (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "doet"]]
Li *'doet''', dins l' antomeye di bråmint des biesses, copurade les biesses ås tetes, c' est li dbout des mimbes.

Dins les biesses ås tetes, c' est sovint èn emantcha di troes falandjes, come li doet des djins,  avou, å coron, ene grawe (tchén, tchet) ene onglete (ongletîs) u on shabot (shabotîs).

Mins, a pårt les sindjes, n' a nén bråmint des biesses ås tetes k' åyexhe cénk doets bén schåyîs onk di l' ôte come les djins.

Metans: 
* les roemiants on deus grands doets, et deus tchitchous doets, k' on lome les gadots.
* les tchvås et les sfwaitès biesses n' on k' on doet, avou l' shabot ki rascove tot li dbout.
Latex

Li **latex** u pus spepieusmint **LaTeX**, c' est on lingaedje éndjolike po fé des documints d' tecse.

C' est ene libe licince, foirt eployeye amon les sincieus po fé des rapoirts.

C' est on pô come l' HTML: on fwait on fitchî tecse (.tex) avou des etiketes (tag). On compile adon l' fitchî sourdant po fé on PDF ou l' fé rexhe ou co d' ôtès cognes di fitchî. 

Insi, s' on fwait des candjmints, c' est mia d' ripårti des sourdants Tex ki candjî sol DOC et n' nén sawè åjheymint l' repolyî dins d' ôtès cognes di fitchî (HTML...).

## Documints e walon scrits aprume e latex
* Li waibe del croejhete walone da Lorint Hendschel (e francès)
* Li ptite croejhete da Lorint Hendschel (e walon)
Usteye

Ene **usteye** ou èn **osti**, c' est ene sacwè mecanike k' on boute avou po fé d' l' ovraedje.

## Sôres d' ostis
* Usteyes al mwin: soyete, cizete (cizete d' håye, cizete d' åbe, côpe-coxhes, cizea di scrinî), mårtea, seye, få, schoupe, locet…
* Usteyes electrikes: potchante soyete, traweuse, rôlea, usteyes electrikes di manaedje…
Pôve moxhe (cråmignon)

thumb|350px
**Pôve moxhe**, c' est ene viye tchanson e walon, a môde di cråmignon.

Elle a stî redjårbêye lanawaire påzès Crapådes a môde emey tchapele. C' est eredjistré dins li stroete plake «A tot spiyî».
 
## Ene des viyès modêyes
:::**Resploe**
:*Pôve moxhe, ki n' ti såvéves tu !
:*Wice don ? Pa drî les cabus.

:::**I**
:*Ass veyou vni l' araegne
:*Ki va magnî l' moxhe?

:*L' araegne sol moxhe! (2 côps)

::å respleu



Vocial vinou l' airtchî

Po magnî l' araegne

L' airtchî so l' araegne (2 côps)

l' araegne so l' moxhe (2 côps)

 

å respleu

 

Vocial vinou l' tchet

Po magnî l' airtchî

Vocial vinou l' tchet

Po magnî l' airtchî

L' tchet so l' airtchî (2 côps)

L' airtchî so l' araegne (2 côps)

L' araegne so l' moxhe (2 côps)

 

å respleu

 

Vocial vinou l' tchén

Po hagnî l' tchet

Vocial vinou l' tchén

Po hagnî l' tchet

Li tchén so l' tchet (2 côps)

L' tchet so l' airtchî (2 côps)

L' airtchî so l' araegne (2 côps)

L' araegne so l' moxhe (2 côps)

 

å respleu

 

Vocial vinou l' feme

Po vni bate li tchén

Vocial vinou l' feme

Po vni bate li tchén

Li feme so l' tchén (2 côps)

Li tchén so l' tchet (2 côps)

L' tchet so l' airtchî (2 côps)

L' airtchî so l' araegne (2 côps)

L' araegne so l' moxhe (2 côps)

 

å respleu

 

Vocial vinou èn ome

Po vni bate li feme

Vocial vinou èn ome

Po vni bate li feme.

L' ome so l' feme (2 côps)

Li feme so l' tchén (2 côps)

Li tchén so l' tchet (2 côps)

Li tchet so l' airtchî (2 côps)

L' airtchî so l' araegne (2 côps)

L' araegne so l' moxhe (2 côps)

å respleu

== Ôtes modêyes ==
Les biesses k' etervegnnut ni candjèt nén. C' est l' fråze di prezitaedje ki bodje sorlon les modêyes

=== Modêye rifrancijheye ===
:*Vocial vinowe l' araegne
:''Po vni magnî l' moxhe...

L' adrovire "vocial vinou" (sovint nén ddja metou å femrin po "moxhe", "araegne") shonne esse on rfrancijha ridjiblé d' ene modêye kipitêye di francès:
:Voici venue l' aragne

### Modêye Spierkel
Såcloe

On **såcloe**, c' est ene pitite usteye po såcler les crouwås.

Il est fwait d' on court mantche et d' on fier avou deus u sacwants dints padvant.
Dictionnaire des spots ou proverbes wallons

Li **live di spots Dejardin**, ki s' tite e francès, c' est ***Dictionnaire des spots ou proverbes wallons***, c' est on live di spots walons sicrît pa Joseph Dejardin ey eplaidî e 1891.

Li mwaisse spot est onk do payis d' Lidje.

Côde e Wiccionaire : **SpG1** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Contnou
Gn a ladvins 3175 espots e walon, ey eto e picård di Mont.

Après les spots zels-minmes, gn a ene tåve pa tinmes (19 tinmes), pu pa rahoucant mot, mins e francès.

Li scrijhaedje est di dvant Feller.

Dilé les spots lidjwès, dene voltî les sfwaits po Nameur, Nivele, Djodogne, evnd.

Gn a eto des pareys espots e neyerlandès ey e-n almand.

## 
* 
* Riscanaedje éndjolike Google (libe d' aberwetaedje)
* Copeye do live
Arno (tchanteu)

**Arnaud Charles Ernest Hintjens** k' a skepyî a Ostinde, li 21 di may 1949, est mî cnoxhou dizo s' no d' sinne **Arno**. Il a morou li 23 d' avri 2022.

C' est on tchanteu d' rok, ki tchante e francès, e-n inglès et di tenawete e flamind d' Ostinde.

I tchante avou ene siketêye vwès.

E 2010, ene di ses tchansons a stî ratournêye e walon pa Françwès Nyns, dizo l' tite "Dins les ouys di m' mame".

## Referinces eyet sourdants
Tropike del Crantche

Li **tropike del Crantche** u **tropike do Crantche**, c' est forveyowe roye, a môde di ceke ki côpe li Dmeye Bole bijhrece e deus. 

C' est l' pont l' pus bijhrece wice ki l' solea lût di scwere a on metou moumint, cial li 21 di djun.

Di l' ôte des costés del Daegne, gn a l' Tropike do Gadot.

## Evirounmint
Totåtoû do tropike del Crantche, gn a des dezerts, inte di zels li Dezert do Sara.

## Sourdant
Timusse (organe)

thumb|150px|Eplaeçmint do timusse dins l' coir d' ene djin
Li **timusse**, c' est èn organe avou del limfe, metou a l' intrêye del cadje coistrece des efants et des djonnes des biesses ås tetes, mins ki disparexhe après sacwants moes.

## Role biyolodjike
C' est la ki les blankès globules do sistinme di disfinse des texhous (linfocites T) aprindèt a ricnoxhe les celules do coir, po n' ataker ki ls ôtes.

## timusse des veas
Li timusse des veas, c' est èn organe ki fwait 10 cintimetes. Il est bén veyåve cwand on rsaetche li cofe coistrece d' on costé, et riployî li boket dvantrin do peumon. C' est èn organe bron clair, ki rshonne å cervea. Il est raloyî å cour, k' est metou djusse padrî.


Tîmusse vea moirt-né el coistrece.jpg
Tîmusse vea moirt-né organes vijhéns.jpg
Tîmusse vea moirt-né raloyaedje cour.jpg
Tîmusse vea moirt-né muzeure.jpg


I si magne voltî : c' est çou k' on lome del **coisse di vea**.

## Dins les maladeyes des biesses
[thumb|Groxhixhmint sacwants côps do timusse dins l' [pesse des bedots et des gades]]
Dins l' pesse des bedots et des gades, li timusse est pår rinflé, çou k' est on sene di ricnoxhance del maladeye.
El Chonwé

**El Chonwé** (F. *Irchonwelz*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ate, el province do Hinnot.

* Limeros del posse : **7801** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **A 31**
* Arondixhmint : Ate
* Lingaedje do payis : picård

* Sipotaedje des djins : les Urchons (lursons)

## Djeyografeye

Li Tinre coûtchantrece î passe

## Tuzance picåde
* Motî picård d' El Chonwé da Louis Vindal (1995)
Påpe

vignette
Li **Påpe**, pus spepieuzmint, li **Påpe di Rome**, c' est l' tchîf di l' Eglijhe catolike rominne. Il est eto eveke di Rome et tchîf d' estat do Vatican.

Li tite egzistêye dispu sint Pire.

## Droets des påpes d' asteure

Dispu li fén do 19inme sieke, li Påpe, cwand i cåze dins ene eciclike, est rwaitî pa les catolikes come ni s' polant mari (doke di nén-trompåvté do Påpe).

## Sacwants påpes
* Djihan-På II
* Françwès I
* Leyon XIV

## 
* Sillabusse des ereurs
Yuan

thumb|Yuan

Li **yuan** (e sinogrames simplifiés 元) ou don **yen chinwès** (pask' e pinyin yuán, on dit [yɛn], «uên»), ou **renminbi** (e sinogrames simplifiés 人民幣, e pinyin rénmínbì), c' est l' manoye del Chine. 

On cåze pus voltî di renminbi pol comiece eternåcionå.

## Istwere
Divant 1995, gn aveut deus manoyes : li renminbi et l' *foreign exchange currency* (FEC, manoye po l' comiece foû payis).

Li FEC esteut seulmint po l' uzaedje des etrindjirs. Si tô d' discandje avou l' dolår US esteut cåzumint todi l' minme. Il a stî rlevé li 23 d' djulete 2005, ey indecsî so on tchena avou totes les manoyes del Daegne (mins foiravant l' dolår des Estats Unis). 

Termetant, li yuan a stî disvalouwé di 2 åcint eneviè l' manoye amerikinne. 

Gn a des dmandes, aprume des pårlumintîs amerikins, po leyî floter li yuan, mins disk' asteure, il ont fwait berwete.

## Impôrtance dins l' comiece eternåcionå
L' an 2022, li renminbi, c' esteut li 5inme manoye eployeye dins l' comiece eternåcionå (après l' dolår US, l' uro, li yen djaponès et li live esterligne.

C' est paski l' Chine a siné des acoirds avou des payis foû do monde coûtchantrece po payî les discandjeyès martchandijhes e renminbi, et pus e dolårs. Di 2002 a 2024, li porcintaedje di discandjes del Chine avou les payis do G7 a baxhî di 38 a 14 åcint. Dismetant ki les vintes et atchtaedje avou les payis d' l' ASEAN, d' Afrike, d' Amerike nonnrece, l' Inde, li Pakistan, l' Arabeye sawoudite, les Emirats et l' Tourkeye ont crexhou di 28 a 46 åcint. 

Come di djusse, li såme del Chine, c' est di s' houwer erî do sistinme financî di Bretton Woods, rashiou sol dolår amerikin et les obligåcions d' estat des Estats Unis.

## Sourdants
Djudayisse

Li **rlidjon djwive** ou **rlidjon israyelite** ou **djudayisse**, c' est li pus viye des rlidjons monoteyisses. Elle est co pratikêye ouy, totavå l' Daegne, foirt avant e l' estat d' Israyel.

Les sints lives del rilidjon djwive (Tora) ont stî rprins des crustins (Vî Testamint). Li Djneze et bråmint des ôtes bokets (istorikes et racontroûlreces) si rtrouvnut eto dins l' Alcoran.

## Grandès stapes di l' istwere des Djwifs
* Abråm cwite si payis (dandjreus do costé di l' Irak d' asteure) po trevåtchî l' Djordin eviè l' Palestene.
* Les Djwifs sont prins come esclåves e-n Edjipe.
* Moyisse fwait steper les Djwifs foû d' l' Edjipe. Sol voyaedje eviè l' Palestene, il scrît so des tåves di pire (l' Åtche d' aloyance) les dijh kimindmints, ki lyi ont stî dictés direk do Bon Diu, sorlon les rlidjons monoteyisses.
* Les Djwifs si rastalnut di foice, el Palestene et-z î askepyî on rweyåme. Ringne do rwè David; si fi, Salomon, basti li timpe di Djeruzalem.
* E 587 dv Dj.C. i sont batous pa Nabucodonozor, impreu d' Babilone. Li timpe est distrût. L' Åtche d' aloyance est schapêye ey ebaguêye e l' Etiopeye.  Falachas.
* A li rwene do Timpe di Djeruzalem (-586) et so tot li cene do deujhinme Timpe (70), les ofrixhaedjes divnît impossibe. Li cule si fjha adon ezès sinagokes (recitaedje del Tora, priyires). C' est co insi, avou sacwants ptits candjmint, dins l' djudayisse d' asteure. 

## Teyolodjeye et doctrenes
Li mwaisse atuze teyolodjike, c' est li cene d'on Diu unike k' a fwait aloyance avou Abråm et a transmetou si lwe a Moyisse.

Les nén-schoûtaedjes Loe sont les cåzes do måleur d' asteure.

Gn årè on Messeye ki vénrè pus tård et mete so pîs li ringne del djustisse sul Daegne. Mins ci-ci n' est nén Djezus-Cri, nén ddja waitî come on profete pa les Djwifs.

Li profecion di creyance est li "shema" (**Schoûte, Israyel**). 

Li live sacré est (rilomé Bibe pa les crustins) est espliké pal Mishnah eyet l' Talmoud.

## Pratikes
I gn a cénk djamas, ki les troes prumîs sont lomés "fiesses do perlinaedje". 
* li Påke (*Pessah*) (ricoirdant li rexhowe d' Edjipe)
* les Samwinnes (*Shavouot*) (ricoirdant li revelåcion del Loe sol Sinayî (ricoirdant li dmorance e dezert).
* li fiesse des hobetes ou les Tabernåkes (*Soukkot*).
* li novelan (*Rosh ha-Shanah*).
* li Grand Pardon u djoû des espiyåcions (*Yom Kipour*).

On î radjoute:
* li fiesse des sôrs (*Pourim*), fiesse djweyeuze ewou k' on lét li Live d' Ester.
* li Fiesse des loumires ou Dicåce ou Hanouca (*Hanoukkah*) ki fiestixh les wangnes di Djuda Macabêye
* li novea dicåçtaedje do Timpe, èt des djoûs di djune, inte di zels li *9 ab* ki rmimbrèt li rwene des deus timpes. 

Les fiesses rilidjeuses eyet li semdi djwif (*shabbat*) sont des djoûs ki les praticants sont-st oblidjîs d' si rpoizer. 

I gn a normålmint troes dispinses å djoû (*chahrit*, *minhat* et *arbit*) k' on adjoute a *mousaf*, les shabbats, djoûs di fiesse et les 1îs do moes liturdjike et, totoute, *neylah* po li *Yom Kipour*.
Shuvion vt

Li **shuvion vt**, c' est on shuvion fait del lete V et del lete T.

Li prononçaedje zero-cnoxheu est /ft/

I provént todi d' on bodje avou ene lete V; li T ki shût est soeye-t i ene cawete (mouv- () / ), soeye-t i k' i provént d' on spotchaedje (savate / savtî). Des côps, li bodje n' est nén dins èn ôte mot walon, mins on l' pout rtrover e francès ( / **)

Si rujhe provént des diferins scrijhaedjes k' on pout rescontrer dins l' sistinme Feller :
* scrijha fonetike F : *moufter*, *skifter*, *saftî*.
* stitchaedje d' on halcrosse E dvintrin : *savetî*.

Sacwants egzimpes :
* 
* 
* 
* , , 

*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Brå (birreye)

:*[[Brå|Discramiaedje des årtike avou "brå" et "Brå"]]
Li *'brå**, c' est do [[oidje]], del [[sipeate]] ou ene ôte dinrêye k' a djårné ene miete, pu esse souwêye, pu rmaxheye a l' aiwe et [[bressaedje|bresseye]] po fé del [[bire]].

Fabriker do brå si dit "**bråjhî**" u "**malter**"; l' operåcion et li rzultat : li "**bråjhaedje**" u "**maltaedje**".



== Fabricaedje do brå ==
Po cmincî, i fåt mete trimper l' grin, dins ene couve a trimper (u couve a mouyî).

On rexhe li grin del couve et l' mete sol bråjhî. C' est ene tchambe metowe a costé del bressene, avou on solide pavmint, et des spès meurs, po ki l' timperateure ni candje nén dtrop.

Po cmincî, on etassele li frexh grin, pu l' rimete e-n on fén lét, avou on ****, ene sôre di longue . Après, on l' rimowe avou on **** u ****.

Cwand l' bresseu pinse ki l' brå est bon, i l' mete a souwer dins ene .

== Molaedje ==
Cwand l' brå est bén setch, el fåt moure dins on molén bråjhrece. Dinltins, c' esteut des moléns avou des pires especiåles. Asteure, c' est ene machine avou deus cilindes ki spotche li brå al bressene minme.

== Sourdants ==
* [[Motlî da Kinable sol bresreye]]
* [[Marie-Guy Boutier]], ''Examen critique de l'étymologie de "brasser"'', "''Dialectes de Wallonie''" **29-30''' p. 163-179.
Ayiti

L' **Ayiti**, c' est on dislaxhî payis des Carayibes. C' est l' mitan coûtchantrece d' ene iye, l' Espagnola, k' å Levant, c' est l' Republike Dominikinne.

Mwaisse veye : Pôrt-å-Prince

## Mwaissès dnêyes
### Dimorants
I sont lomés Ayicyins et Ayicinnnes.

### Lingaedjes
* francès: oficir
* inglès: ritches Amerikins et leus djins; si eployaedje est waitî come grandiveus
* creyole ayicyin : les djins ordinaires, et les ritches eto, mins nén dins les tribunås, metans.

### Ôtès veyes
Les Cayes
## Istwere
C' est avår la  ki Cristofe Colombe a disbarké e l' Amerike. Et sayî di fé bouter les Indyins, k' ont finålmint tertos morou. Adon, les colons ont-st aminé des sclåves d' Afrike po fé l' ovraedje.

Elle a ddja stî dislaxheye e 1802. Mins elle a dvou atchter si indepindance al France da Napoleyon Bonapåre k' aveut dandjî d' bråmint des liårds po fé ses gueres.

Dispu li cmince do 20inme sieke, c' est cåzu tos dictateurs k' ont miné la payis.

## Politike
E moes d' måss 1908, li prezidint Nord Alexis aveut coulbuté li ci k' esteut prezidint dvant lu. E moes d' decimbe del minme anêye, i fourit disdjoké a s' toû pa l' djenerå Antoine Simon. Et s' fala-t i k' i s' såvaxhe so on batea francès po n' nén esse macsådé.

Après, les pus rlomés dictateurs seront :
* Duvallier l' pa: i meta so pî les Tontons Macoute
* Duvallier l' fi
* Jean-Bertrand Aristide (on curé)

Onk des dictateurs aveut aminé des djins del campagne po fé ene flouxhe di rwaitants ki clatchént dins les mwins a s' passaedje. Pu i n' les a nén reminé. Il ont basti des barakes so on costé di Pôrt-å-Prince, çou k' a divnou li Cité-solea, ene coirnêye foû-lwè disk' å djoû d' ouy.

Dispu 2010, li novea prezidint, Martelly saye di fé mî ki les cis di dvant. I rmete so pî ene årmêye, mins gn a todi di l' abribance ostant ki dvant.

E 2016, c' est Jovenil Moïse ki dvént prezidint. I vout apliker les dmandes do FMI, et n' aconte nén les rclamaedjes des ptitès djins. Il est dischindou e 2021.

Dispu don, gn a pus nou govienmint e payis.

## Djeyolodjeye
thumb|Damadjes do tronnmint d' tere di 2010 a Jacmel
Metowe so ene cingue di tronnmints d' tere. End a yeu on teribe li 12 di djanvî 2010, k' a fwait dipus d' 200.000 moirts (kécfeye moens), veyanmint kel mwaisse veye fourit acsûte, copurade les pôves coulots, avou les måjhons basteyes al varade. 

## Economeye
Po k' el France ricnoxhe si indepindance e 1802, li djonne estat diva siner on martchî liyonrin avou l' France, po rpayî les desses des ancyins colons. Li desse fijha bole di nive et n' fourit foû-payeye k' e 1950. 

Onk des payis les pus pôves del Daegne.

Ele vike bråmint avou l' aidance eternåcionåle. Inte di zels, ene SNR walone, l' ADESH, amontêye pa Bruno Picård, on tchanteu e walon.

## Alére
* Louis Baijot, "Cwand l' tere si rewoeye",  l° 54, esté 2010.
* Georges Lesuisse (prezidint d' l' ADESH), «Ayiti, payis mådit»,  l° 114, esté 2025.
Côr

thumb|Sôre di côr
Li **côr**, c' est èn instrumint d' muzike di keuve, avou ene buze ki ratoûne.

Li côr provént do coine di coirneu.
Eyjafjallajökull

thumb|Si eplaeçmint dins l' Izlande
L' **Eyjafjallajökull** (ki s' lireut, e sistinme Feller *eyya-fyatla-yeucul*, pus coûtmint, **Eyjafjöll**, *Eyafyeul*), c' est on volcan d' Izlande.

I s' a dispierté e 2010 et-z evoyî des monceas d' cindes e l' air, ki s' ont fwait shofler so tote l' Urope et disk' a l' Afrike bijhrece. Les areyoplanes ont dmorés ahotés ene grosse samwinne, et plinnes vacances di Påke.

thumb|Les nûlêye di cindes, veyowes a Solea-djus

## Alére
Louis Baijot, "Cwand l' tere si rewoeye", Li Rantoele 54, esté 2010.
Chanson pour l'Auvergnat (tchanson e francès)

Li ***Chanson pour l'Auvergnat*** (**tchanson po l' [[Åviene|Åviernat]]**), c' est ene rilomêye tchanson da Georges Brassens.

Li tchanson a stî redjårbêye e walon pal Julos Beaucarne, Willy Marchal et co ds ôtes.

## Ratournaedje da Julos Beaucarne
:::**Merci bråmint des côps**

:*Merci bråmint des côps, Flamind
:*D' Inguî pol boket d' bos po rén
:*Ki tot etir m' a restchåfé
:*Cwand dj' aveu froed dins mes solés
:*Vinoz dlé l' estouve k' avoz dit
:*Ene djate di cafè, nd a co bén
:*Cwand les cråxhoulet pixhelét
:*M' avént cloyou l' ouxh d(i)zo les iys
:
:::*Resploe
:*Bén seur ça n'esteut nén bråmint
:*Mins dj' esteu binåjhe tot in ddins
:*Ådjourdu dji pinse co todi
:*A ç' pitit boket d' paradis

:*Flamind d' Inguî, way, cwand vos frez
:*El coutrumea, årvey daler
:*Vos diroz fele
:*Come ene mamjhele
:*Å Pere Eternel

::**II.**
:*Merci bråmint des côps comere
:*Pol boket d' pwin yet l' pitit vere
:*Ki tot etir m' a rmis d' astok
:*Cwand dji flotéve divins m' paltot
:*Cwand les cråxhoulet pixhelét
:*Les målåjheys, les bén rimplis
:*Scrans d' s' impansner disk' å goyî
:*Riyént tot d' èm vir disbåtchî

:*Bén seur ça n'esteut nén bråmint
:*Mins dj' esteu binåjhe tot eddins
:*Ådjourdu dji pinse co todi
:*A ç' pitit boket d' paradis

:*Comere cwand î vos fårè fé
:*El coutrumea, årey daler
:*Vos diroz fele,
:*Come ene mamjhele
:*Å Pere Eternel

::*'III.

:*Merci bråmint des côps, ptit fi
:*A vos, ptit djonne di barakî
:*A vos, ki a divnou tot drole
:*Cwand l' tchampete m' a mis dins ene gayole;
:*Cwand les cråxhoulet pixhelét
:*Dijhént tot djusse po m' espotchî,
:*Arlicotant leus ragaguetes
:*Avou des airs di pun d' copete.

:*Bén seur ça n'esteut nén bråmint
:*Mins dj' esteu binåjhe tot eddins.
:*Ådjourdu dji pinse co todi
:*A ç' pitit boket d' paradis.

:*Barakî cwand vos fårè fé
:*El coutrumea, årvey daler,
:*Vos diroz fel
:*Come ene mamjhele
:''Å Pere Eternel

## 
*Mwaisse tecse (e francès)
* 
** Mwaisse modêye do ratournaedje Beaucarne
** Mwaisse modêye do ratournaedje Marchal
* 
** Ratournaedje Beaucarne (e rfondant walon)
** Ratournaedje Beaucarne (e rfondou)
* 
** Ratournaedje Marchal e rfondou
* 
** Videyo do ratournaedje Willy Marchal
Djivêye des biesses ås tetes del Walonreye

**Djivêye des [[biesses ås tetes]] del [[Walonreye]]**

* Magneus d' insekes 
** lurson (*[[Erinaceus europaeus]]*)
** fougnant u foyant u foyon (*[[Talpa europaea]]*)
** mizretes
*** Tchîproûle ordinaire (*[[Sorew araneus]]*)
*** Tchîproûle ninte (*[[Sorex minutus]]*)
*** Tchîproûle d' aiwe (*[[Neomys fodiens]]*)
*** Tchîproûle muzete (*[[Crocidula russula]]*)
* Tchawes-soris
** Grande tchawe-soris fier å tchvå (*[[Rhinolophus ferrum-equinum]]*)
** Pitite tchawe-soris fier å tchvå (*[[Rhinolophus bipposideros]]*)
** Pipistrale (*[[Pipistrellus pipistrellus]]*)
** Vespriyon al moustatche (*[[Myotis mystacinus]]*)
** Oriyåd ordinaire (*[[Plecotus auritus]]*)
* Magneus d' tchå
** Taesson (*[[Meles meles]]*)
** Lote (*[[Lutra lutra]]*)
** Bascolidîs
*** Måtrea (*[[Martes martes]]*)
*** Fawene (*[[Martes foina]]*)
*** Marcote (*[[Mustela nivalis]]*)
*** Roumene (*[[Mustela erminea]]*)
*** Vexhåd (*[[Mustela putorius]]*)
**** furet (*[[Mustela putorius domesticus]]*, aclevé dinltins pås tchesseus, disfindou)
*** Vizon (aclevaedjes)
** Tchetidîs
*** Tchet d' bwès (*[[Felis sylvestris]]*)
*** Tchet ((*[[Felis catus]]*, måjhons & ridivnou såvadje)
*** Linse (*[[]]*, dizindjnî, parks)
** Tchinidîs
*** Leu (*[[Lupus lupus]]*, dizindjnî, parks)
*** Tchén (*[[Lupus canis]]*, måjhons)
*** Rinåd (*[[Vulpes vulpes]]*)
** Oûsse (*[[]]*, dizindjnî, parks)
* Rawiants
** spirou (*[[Sciurus vulgaris]]*)
** Sodoirmants (Gliridîs)
*** Gris sodoirmant (*[[Glis glis]]*)
*** Lûte des toets (*[[Eliomis quercinus]]*)
*** Crake-noejhe (*[[Muscardinus avellanarius]]*)
** rates
*** Rate ordinaire (*[[Apodemus sylvaticus]]*)
*** Gorea-rate (*[[Apodemus tauricus]]*)
*** Rossete soris (*[[Clethrionomys glareolus]]*)
*** Rat d' campagne (*[[Microtus arvalis]]*)
** Leu d' tere (*[[Cricetus cricetus]]*)
** Coshedinne (*[[Mesocricetus auratus]]*)
** rats
*** Rat d' gurnî (*[[Rattus rattus]]*)
*** Rat des cåves (*[[Rattus norvegicus]]*)
** scoton (*[[Micromys minutus]]*)
** soris (*[[Mus musculus]]*) 
** biesse (*[[Castor fiber]]*) (disparexhou, pu rimetou dispu 1995)
* Magneus d' tot
** Djins (*[[Homo sapiens sapiens]]*)
*** Ome di Spi (*[[Homo sapiens neandertalis]]*, disparexhou)
** Mårticot d' Djibraltar (*[[Macaca sylvana]]*, cirkes)
** Singlé (*[[Meles meles]]*)
** Pourcea ((aclevaedjes)
* Magneus d' yebe
** Roemiants
*** bovrins (aclevaedjes)
*** bizon (parks)
*** Ciervidîs
**** Cier
**** Tchivroû
**** Din (parks et schapés foû)
** Gade (aclevaedjes)
** Moflon
** Bedots (aclevaedjes)
* tchivalidîs
** tchivå (aclevaedjes)
*** moulet d' cavale (prodût dvins l' tins)
** ågne (aclevaedjes)
*** moulet d' både (prodût dvins l' tins)
* Robtidîs
** Live (*[[Lepus europaeus]]*)
** Såvadje robete (*[[Oryctolagus cuniculus]]*)
* Bive (*[[Castor fiber]]*, dizingnî, pu rmetou)
* chamlidîs
** chamo a mierbosse (parks et cirkes)
** chamo ås deus bosses (parks et cirkes)
** lama (parks, eto amon des pårticulîs dispu les anêyes 2000)
Guere d' Espagne da Napoleyon

Li **Guere d' Espagne da Napoleyon**, c' est cwand Napoleyon Bonapåre evayixha l' Espagne, swè-dijhant po fé evoluwer les djins erirés dizo on redjime di rwès wårdiveus.

Il amoussa come dins do boure, mins i s' eshuva ene gueriya, et Napoleyon diveur steper evoye.

Li campagne es racontêye pa Dieudonné Salme dins Li houlot.

On ndè cåze eto dins les romans da Joseph Calozet (li grand-pere d' onk des eros aveut dmoré e-n ene cazere a Madrid).
Li djoû qu'i ploûra dès pupes di tére (novele)

**Li djoû k' i plourè des pupes di tere** (*Li djoû qu'i ploûra dès pupes di tére*), c' est on roman da Jean-Luc Fauconnier ki raconte troes djournêyes d' on mwaisse bresseu.

I fourit-st eplaidî el Pitite coleccion del SLLW () e 1992.

Li live est enimådjî avou des desséns da Carlo Adam.

## Tinme
Les troes djournêyes sont teyoricmint li mårdi (p. 5-36), li djudi (37-74) et l' dimegne (75-105).

Mins ça s' passe a des moumints diferins del vicåreye do bresseu et di s' bressene. Li mårdi, c' est tot å cminçmint, å moumint k' i cwite li molén di s' mononke, avou s' soû, et-z amonter si ptite bressene. Li djudi, c' est cwand i s' va diveur agrandi, et s' maryî. Li dimegne, c' est cwand i n' boute pus tant d' lu-minme.

Mins dilé li vicaedje del bressene, et les uzances des djins ki boutnut laddé, li scrijheu va fé l' toû di tote li societé : les pidjonisses, les coreus a velo, les djouweus d' bale, li cinsî d' astok.

## Motlî
Foirt ritche motlî, tantea k' il a falou 26 pådjes (106-132) å coron po spliker les målåjheys mots. Inte di zels, les mots tecnikes del bresreye, mins eto do djeu d' bale, evnd. 

## 
* Pådje avou on ptit boket do live (so l' Aberteke)
*
Meytrô (plante)

thumb|Meytrô
Li **meytrô** (u **meye-trôs** ou **yebe del Sint-Djhan** (eto: **båbe di sint Djhan**, **tchesse-diåle**, **djaenete**), c' est ene fleur des tchamps ki florit d' ene bele djaene fleur ås cénk florifoyes.

 *[[Hypericum perforatum]]*

## Discrijhaedje
Les foyes, riloukeyes al loumire, shonnèt trawêyes di meye trôs.

## Vinaedje
Ele vént dins les bwès, les bouxhnisses, les trîxhes et so les boirds di tchmin.

Ele florit do moes d' djun å moes d' setimbe, e l' Walonreye.

## Come yebe ås maladeyes
C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes. Mins, come mierzôle, elle est fotosinsiûlijhante.

Po fé ene ôle di meytrô ki pout siervi come riméde di måjhon:
* code les fleurs di ttå matén.
* rimpli on bocå tot les balant comifåt
* vudî di l' ôle d' olive disca rascovri les fleurs
* leyî 15 djoûs å solea
* rascode l' ôle tot passant l' maxhaedje

On l' pout siervi po les broûleures, li schôpiaedje, côps d' solea u po cafroyî ene plaece k' on-z a må.Muriel Ringlet divins: 

## come amagnî
On pout radjouter ses foyes ås salådes.

## Epweznance
C' est eto l' cåze di fototinrûlijhaedje ås bedots.

## Pî-note
Meytrô

* Meytrô, hena po passer l' cafè.
* Meytrô (plante) (Yebe del Sint-Djhan, *[[Hypericum perforatum]]*)
Sedef Avci

**Sedef Avci**, c' est ene actoresse trouke di fimes et di fouytons al tévé. 

Elle a skepyî li 25 di måss 1982.
Yebe del Sint-Djhan

Les **yebes del Sint-Djhan**, c' est des plantes ki sont floreyes al Sint-Djhan et ki siervèt come yebes ås maladeyes et dins des doûcès creyances.

Li pus rlomêye, c' est surmint li meytrô.

## Alére
P. Otjacques, Bouneur del Sint-Djan, bouneur tot l' an, Li Rantoele l° 33, bontins 2005.
Li crawieuse agaesse (roman)

**Li crawieuse agaesse** (*Li crawieûse agasse*), c' est l' cwatrinme et dierin des romans e walon da Joseph Calozet.

Come les cis di dvant, il est asné so des vraiyès djins k' ont viké podbon a Nåwinne, avou leus djoyes et leus rascråwes

Mins, å rvier des cis di dvant, "li crawieuse agaesse" toûne åtoû d' ene djin k' est metchante come... ene crawieuse agaesse.

Li roman a parexhou e 1939 ey esse replaidî e 1945 dins l' coleccion "*Nos dialectes*" a Vaillant-Carmanne.

Il a rascodou li pris do govienmint po 1937-1938.

## Divant-z-ouve
Djôzef Calozet dene li calema di ses scrijhaedjes e walon dins l' divant-z-ouve do live :
:*Après les bråvès djins do [[E payis des shabotîs (roman)|Payis des shabotîs]], do [[Li bracnî (roman)|Bracnî]], et da [[Pitit d' mon les matantes (roman)|Pitit d' mon les matantes]], voci "Li crawieuse agaesse" : ene feme come i gn a sacwantes dins tos les [[viyaedje]]s - doûce alinne et metchante linwe - ki påternêye e tuzant a må.
:*Çou ki dj' raconte s' a passé mon ls Årdinwès, k' ont creyou si lontins ås sorcires, ås leus-warous et ås nûtons, et ki sont cåzu tertos des djins d' eglijhe.
:*Dji n' a fwai k' d' acopler tot çk' on m' a dit avou tot çki dj' a veyou, e candjant seulmint les nos des metchantès djins, ki s' ricnoxhront cwand minme åjheymint.

== Sinnes etnografikes ==
Come les ôtes romans do scrijheu, ci-cial est mo ahessant po rtrover des sinnes do vicaedje d' on viyaedje d' Årdene sol kiminçmint do [[20inme sieke]]. Boutans : 
* Les [[votaedjes]] p. 6-16
* Li [[stin|ristinneu]] (ristinnaedje des coyîs et fortchetes) p. 12
* Ene [[håsse (vindaedje)|håsse]] p. 22-28
* Ene [[mission (pretchaedjes)|mission]] e-n on viyaedje p. 81-91
* On [[perlinaedje]] a [[Lourdes]] p. 91-100

== Clignetes a des ôtes waloneus ==
Li scrijheu î fwait eto ene clignete a [[Pire-Djôzef Dosimont]], tot cåzant d' lu al p. 54 :
<blockquote><i>I gn a tant d' croejhlådes, tant d' pazeas ki catournèt ki nos ptits, ki sont pressés, s' brouyèt et n' s' î rconoxhèt pus. Comint n' vôrîz, puski les grands zels-minmes, des vîs rôleus d' bwès, portant, come *'Pire-Djôzef d' Årveye''', s' î pierdèt cobén d' plin djoû ?

## 
 Corwaitaedje
Djouxhire

[thumb|ås [flamouches (Marok)]]
[thumb|ås [siné (plante)|snés]]
[thumb|e l' [Swisse]]
[thumb|ås [blankès rezetes]]
Ene **djouxhire** (on dit eto: ene **trîxhe**, on **trî**, on **triyot**), c' est ene tere ki n' est nén tcherwêye po s' ripoizer èn an, sorlon on vî sistinme d' agriculteure did divant les ecråxhes tchimikes.

## Uzaedje
Les djouxhires sont waideyes des bedots, des vatches, des ågnes.

On pleut eto leyî cori ene tere a djouxhire po li rnetyî d' on crouwå come les dints-d'-tchén.

Les trîxhes permetèt ossu di wårder li biyovaryisté d' ene campagne (paski tos les tcherwés sont spritchoûlés po k' i n' î crexhe nou crouwå. 

Avou totes les fleurs k' î vnèt dsu, ele dinnut del boune pasteure azès moxhes al låme.


Dülmen, Mohnblumenfeld -- 2021 -- 0564.jpg|ås pavoes
Djouxhire Hypericum tomentosum.JPG|avou toplin del boylete
Djouxhire sinés.jpg|ås snés
Djouxhire dilé tcherwé.jpg|divant on tcherwé
Oujheas ås vatches djouxhire.jpg|avou des oujheas ås vatches
Djouxhire sinés tchén.jpg|porminåde po on tchén


## Subzidieyes djouxhires
Dins les anêyes 1990, on decidaedje del Kimene Politike Cinsrece di l' Union uropeyinne dinéve des sibzides po les teréns k' on leyive djouxhler.

## Dins les belès-letes e walon
On djåze des subzidieyès trîxhes di l' Urope dins on powinme da Lucyin Mahin, «Dierinne peme»:
Twè, l' dierinne  peme,
Tes ptitès piretes emantlêyes
Pasront rade houte di leu stoumak,
Houte di leus boyeas,
Et s’ aler rsemer håre et hote ;
Si csemer ;
Rifé des pemîs ås coistreces,
— Des coistrecîs —
Plin les bwès,
Plin **les novelès trîxhes di l’ Urope**.

## Sourdant
Fabrike

Ene **fabrike** ou èn **ovroe**, ou on **botike** ou ene **oujhene** (a l' assulon del grandeur et des trevéns istorikes), c' est on bastimint la k' on fabrike ene martchandeye.
Vedje (discramiaedje)

* fén et long baston sovint po bate ene djin u ene biesse
** voltî eployeye po les penitinces e scole
** dene li no do tchvå d' droete dins les atelaedjes a deus tchvås
* Viye muzeure di longueur del Walonreye (a pô près 4 metes et dmey)
** li vedje canadyinne, c' est l' *yard* inglès (0,9144 m)
* Viye muzeure di stindêye (a pô près 20 m2). 
** pitite vedje
** grande vedje : cwåré di 20 vedjes di costé (4,35 a 4,73 åres).
* vé (organe di l' ome)

----
* verdjon (nûlêye): nûlêye di plouve ki n' arive nén al tere
Émile Wenkin

**Emile Wenkin** a skepyî li 15 di may 1937 a Lonvli. Il a morou a Bastogne li 9 di setimbe 2019.

C' esteut on scrijheu e walon.

Riprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

## Ouve pol walon
Avou l' Muzêye do Pårlaedje, il a prins pårt ås inketes k' ont miné å motî d' Bastogne. Ses tecses ont stî eplaidîs dins l' gazete e walon «*[[Ké novèle ?]]*», pu dins «*[[L'Avenir du Luxembourg]]*» et «*[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]*».

## 
* 
*  Ki dit lu-minme onk di ses tecses (dins Scrijheus d' Årdene)
Ôr

|}

L' **ôr**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike **Au**, li limero atomike 79, et l' pwès atomike 196,9666.
thumb|right| Ôr

## Istwere
Dispu l' vî vî tins di l' umanité, les djins ont saetchî a l' ôr po ndè fé des béns precieus, adonpwis, del manoye. 

## Role ezès finances eternåcionåles
Il a stî on tins on respondant pol valixhance d' ene metowe manoye (Acoirds di Burton-Bwès, 1944). Cisse fonccion la a stî anixhilêye pa li rfus des Estats Unis di ratchter ses dolårs (1971).

## Cweraedje a l' ôr
On-z a cwerou a l' ôr dins les ris di l' Årdene dispu bele ådje.

Ås Taeyes, on professeur di Lidje î a trové on trô, li trô des massoteas. C' est ene galreye, sitipêye avou des bwès, ki date di 2000 ans. On-z î a rtrové d' l' ôr, çou ki mostere ki les djins di ces trevéns la cwerént ddja après l' ôr dins les aiwes des fagnes.

Gn a co des hopeas d' cwereu d' ôr dins les troufreyes di Libin.


File:Troufreyes_Ôtchamp_hopea_cwereus_ôr_fritches.jpeg|moncea d' cwereu d' ôr ezès troufreyes di Libin
File:Troufreyes_Ôtchamp_moncea_cwereus_ôr.jpg|item est i


## Reyaccions tchimikes
L' ôr si fwait magnî på mierkeure. Boutans, si vos av on termomete di vifårdjint ki si speye, ki vos vloz prinde li mierkeure so vosse mwin, et k' i djond ene bague d' ôr, cisse-ciale va esse dimagneye.

## Sourdants
Verdjale

Del **verdjale** ou del **glou**, c' est ene cole fwaite avou des plantes, aprume do hoûssea, mins eto des petches di canistea, ou di l' ôle di lin.

On l' plakéve so des baguetes po tinde ås moxhons.

## Fijhaedje del verdjale
Po fé del verdjale, i fåt fé boure li schoice do hoûssea. Cwand ça schoume, on leye prinde li schoume.

Po l' fé avou d' l' ôte di lin, on prindeut des pots d' tere, et stoper l' trô avou ene bolete d' årzeye. On-z aveut metou on lite d' ôle di lén dvins, et l' leyî boure et caboure.

Cwand l' glou prind, fé trimper les baguetes divins. Cwand on pout disclaper deus baguetes avou deus doets, et k' i gn è dmeure des fis après, adon li verdjale est boune.

## Sourdants & pî-notes
Louis Pieters

**Louis Pieters** (di s' no d' pene, ***Louwis do tcheri***, *Lowi du tchèri*), c' est on gaztî k' a scrît sacwants bokets e walon sol foclore dins l' rivuwe "*Wallonie nouvelle*", pol coirnêye "*Tour des terroirs de Wallonie*", di 2000 a 2002.

Il aveut eto eplaidî ene des prumirès waibe e walon, so on tchanteu : Georges Guétary.

## 
* On scrijhaedje da sinne (so l' Aberteke)
*
Årmonica

Èn **årmonica** ou **acordeyon** (on dit ossu **piyano ås burtales**, **tiesse di tchvå**, **mete-céncwante**), c' est èn instrumint d' muzike ki s' gonfele et ki s' rastrind, tot fjhant des notes k' on tchoezi avou ses doets, sol costé.

Onk (ene) k' endè djowe so lome "**acordeyoneu**" ("**acordeyoneuse**") ou "**djouweu(se) d' årmonica**".
## Istwere
Dins l' tins, cåzu dins tos les viyaedjes, vos avîz on djouweu d' acordeyon tot presse a fé danser les djins.

A Labiye (Åjhå)), vos avîz Boufiou, el cwefeu-cåbartî, mins eto l' feye do "rossea" Polomé !

Inte 1901 et 1920, sacwants djouweus d' årmonica, aprume el Basse Sambe, s' acpagnént avou ene basse ås pîs.
centré|vignette|Èn årmonica

## Rilomêyès tchansons k' endè cåzèt
* Ene pitite air d' årmonica.
* L' acordeyoneu

## Hårdêyes divintrinnes
* Bandoneyon
Cargnon

**Cargnon** (F. *Quaregnon*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
 
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
thumb|Måjhon-comene
 
* Limeros del posse : **7390** (po les deus viyaedjes)
 
Ban d' Cargnon
* Cargnon (viyaedje)
* Wamueu

## Economeye
Rivnou par djin : 13,4 a 17,0 (meye uros) e 2003, çou k' est li pus pôve categoreye so 5. 

## Istwere
 Cargnon (viyaedje)
* Tchåte di Cargnon

## Sourdants & pî-notes
Tchåte di Cargnon

Li **tchåte di Cargnon** (on dit eto : li **[[påye (tchåte)|påye]] di Cargnon**), c' est èn afitcha di dmande k' a stî  scrît bråmint pa Emile Vandervelde å Congrès Cargnon.

Ele fourit votêye li 26 di måss 1894, avou li skepiaedje do Pårti des Ovrîs d' Beldjike (POB).

Li tecse  a divnou li soûmint ideyolodjike do POB po bråmint ds anêyes, eyet k' a stî rprins, pus tård, på Pårti Socialisse Bedje (PSB), ki replaeçrè l' POB.

## Istwere di si skepiaedje
Li congrès s' åreut dvou fé a Mont, mins a cåze des disduts (avou des moirts) k' i gn ourit l' 17 d' avri 1893 (li gåre civike saetcha å fizik so les houyeus borins ki rclamént, po n' les nén leyî moussî dins l' veye), i fourit decidé di candjî l' plaece do congrès, eyet di fé l' 10inme congrès do POB a Cargnon. 

Li tchåte fourit adoptêye li 26 d' måss 1894, après deus djoûs d' discutaedje påzès federåcions do POB rapoûlêyes å congrès.

## Soûmint ideyolodjike
Elle a bråmint rprins des idêyes des grands filozofes, eyet mete, e 7 ponts, les aspiråcions di djustice, d' ewalisté, et d' afrankixhaedje po les ptites djins, dins on vicaedje nén capitalisse. 

Ratournaedje e walon do tecse des tchåte (so l' Aberteke)
Håsse (discramiaedje)

* håsse (vinte) (passêye, vindicion, vinte publike la k' les cis ki vlèt atchter dijhnut onk so l' ôte : pus hôt ki l' ci di dvant)
* håsse do vicaedje (rimontaedje do pris des martchandeyes et des siervices avou l' tins)
Cargnon (viyaedje)

**Cargnon** (F. *Quaregnon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.

* Limeros del posse :
** asteure : **7390**
** davance : **7300**
* Limero diyalectolodjike : **Mo 29**.
* Arondixhmint : Mont
* Lingaedje do payis : picård

## Istwere
C' est la ki l' Pårti des Ovrîs d' Beldjike sikepia, et voter si tchåte li 26 di måss 1894. Ele dimorrè cnoxhowe come li Tchåte di Cargnon.
Prôpurté

Li **prôpurté** u **netisté**, c' est l' cwålité d' ene sacwè k' est prôpe et nete, d' ene sawice la k' i gn a nole mannesté.

Li **rnetiaedje**, c' est l' operåcion di rinde prôpe ene sacwè u ene plaece ki n' l' esteut pus.
Petanke

vignette|Li foto do coû d' Fanny.
Li **petanke**, c' est on djeu a grossès boles k' on lance so ene pus ptite. Li spôrt a stî askepyî e l' France ey il est foirt peuprece drola, foiravant al Nonne, ey e Beldjike.

## Tuzance walone
El ci ki piede al **petanke**, sins awè rén marké, i doet dner on betch å coû d' Fanny.

## Referinces eyet sourdants
Greve

Ene **greve**, c' est cwand des ovrîs dimorèt  estô d' bouter, po ene råjhon ou ene ôte.

## Mwaissès racsegnes
Li ci ki fwait greve si lome on **grevisse**. Li ci ki rfuze on "batisse" u on "djaene".

Dispu li 20inme sieke, li droet di fé greve est ricnoxhou dins bråmint des payis. Mins e sacwants redjimes, les tribunås djudjèt sovint les greves "foû lwè".

Divant d' fé greve, il est rekis ås sindicats di rmete on **preyavis d' greve**.

E 19inme sieke, les greves n' estént nén ricnoxhowes des patrons. Ele minént sovint a des bardouxhas, et l' årmêye esteut houkeye.

C' est ces greves la k' ont fwait tuzer Marx et Engels, a-st askepyî l' Eternåcionåle socialisse.

C' est l' mouvmint des greves el Walonreye k' a fwait askepyî li POB, avou l' declaraedje del Tchåte di Cargnon (1893). 

## El Walonreye, al fén do 19inme sieke
[thumb|Fuziyåde di [Rou-dlé-Tchålerwè]]
* 1868 : greve di shijh samwinnes dins l' Borinaedje, sotnowe pa les mutuweles et les coperatives di Tchålerwè.
* 1886
** li 18 di måss, a Lidje, les ovrîs fiestixhnut les ans del "Comene di Paris" di 1871. Dins l' dispetronaedje avou l' Gåre civike, gn a deus omes di touwés.
** Li leddimwin, les houyeus di Djmepe-so-Mouze fijhèt greve po esse rihåssîs. Leu mouvmint si ståre pattavå l' Bassin lidjwès.
** Li samwinne d' après, Tchålerwè, el Borinaedje eyet l' Cinte ont shuvou. 
** Li 25 di måss, les fosses di Fleuru eyet d' Djili djocnut.
** Li 26 di måss, les pikets fwaiynut serer les aminwers, les fondreyes et les verreyes do vijhnåve.
** Les fuziyådes do Rou-dlé-Tchålerwè (26 et 27 di måss) vont fé 19 moirts et beacôp des coixhîs.
* li 17 d' avri 1893 : po dmander l' droet d' vôter, 3000 grevisses rotnut so Mont. I sont ratindous pa troes cpagneyes di gåres civikes Gn a do bardouxha : les houyeus bôrnut so les gåres, et lezî råynut leus bayonetes foû d' leu fizik. Adon, les gåres saetchèt so les grevisses. Gn a 7 moirts et ene peclêye di coixhîs.
* A Ougrêye, on a fwait peter del dinamite
* A Lidje, on atake les sôdårds di gåre, a Couyet eto.
* A Ptit-Wame, li dinamite fwait sôter e l' air el poite di l' eglijhe.

## Dins l' vijhnaedje del Walonreye, e 19inme sieke
### E Nôr del France
A Renaix, on grevisse a morou d' on côp d' bayonete dins s' vinte.
### E l' Flande
*A Anverse, on tire des côps d' fizik.
*A Wetren, les lancîs a tchvås fwaiynut rescouler les grevisses.
*A Gant, tos les reverberes sont tapés djus. El police saetche dissu les djins.
*A Borgerhout, n a 6 moirts dizo les bales.

## Dins les belès-letes e walon
Les greves del fén do 19inme sieke ni shonnnut nén awè stî foirt comintêyes dins l' payis d' Lidje, la k' les scrijheus e walon sont purade del bordjoezreye.

Årvierdimint, e Payis del Lovire, gn a des scrijheus e walon, sovint des ovrîs, ki screynut po les grevisses, come Afolphe Hoyaux.

## Sourdants
Anderluwe

**Anderluwe,** ubén e sistinme Feller  « **Andèrlûwe** » (*[FR] Anderlues*), c' est on ban di l' arondixhmint do Twin, dal Province do Hinnot.

## Ban
Ene pitite piceure d' Anderluwe, c' est k' èç veye ci, c' est eto on ptit ban seulmint.

## Istwere
E 1892, å moes d' måss, 153 ovrîs estént revoyîs, broûlés å fond del fosse d' Anderluwe.

## Referince eyet sourdants
Boylete

Li **boylete**, c' est ene plante del famile des mîtrawacêyes, avou des djaenès fleurs ås cénk petales, ki s' cloyèt del nute. C' est ene foirt basse plante, 5 a 15 cm hôte, ki les foitès raecinêyes foncèt droet dins tere. 

Ele florit do moes d' avri å moes d' setimbe (å Marok, todi), mågré li tcholeur d' esté. Ele dimane vicante d' ene anêye so l' ôte.

 *[[Hypericum tomentosum]]*

## Discrijhaedje
Les ptitès foyes sont opôzêyes.

Li plante sitoclêye et les bodjes crexhnut a môde di rampe, po rcovri tote ene plake di tere. Ene djouxhire griblêye di plantes si prezinte come totes des taetches ki n' si rdjondèt nén.

Li boylete ode come li fnugrek.

## Biyonaxhes
I shonne k' ele crexhe purade so les croupets, aprume e djouxhire soeye-t i e trîxhes, soeye-t i. Ele ni vént waire so les steules. Ele ni vént nén nerén ezès djouxhires si on-z a miné bråmint a l' ansene so l' dinrêye di dvant.

## Prôpietés
Ele cåze del fototinrûlté åzès bedots a blanke pea ki waidêynut so des tchampiaedjes avou cisse plante la inte li moes d' avri et d' djun. Li cåze, c' est l' ipericene, li minme fototinrûlijhant prodût k' el ci do meytrô). Ele sereut kécfeye prodûte dins l' boton, divant l' florixhaedje.

Mins c' est eto ene yebe ås maladeyes ki sereut restchåfante.
André Flahaut

**André Flahaut** a skepyî a Walin, li 18 d' awousse 1956. Il a stî minisse del Disfinse et Prezidint do Pårlumint.
[thumb|André Flahaut ritrové dins [Titorval]]
Michel Daerden

**Michel Daerden**, c' esteut on politikî walon yet francès-cåzant foirt rilomé. 

## 
 (on cåze di lu)
Charles Michel

thumb|Chalres Michel
**Charles Michel** (riwalnijhåve ***Tchåle Mitchî***), c' est on politikî bedje. I skepia a Nameur li 21 di decimbe 1975. Il est l' fi da Louis Michel yet l' grand-fré da Mathieu Michel.

## Cårire
I fourit prumî minisse del Beldjike do 11 d' octôbe 2014 disk' å 21 di decimbe 2018. Asteure, il est prezidint då Uropeyin Consey. 

I  li 18 di decimbe, paski l' pårti flamind NVA a cwité l' aloyance di govienmint, a cåze ki l' Beldjike a siné li påye daegnrece so l' bagance.
Laurette Onkelinx

[thumb|Laurette dins [Titorval]]

**Laurette Onkelinx**, c' est ene politicresse walone k' a skepyî a Ougrêye li 2 d' octôbe 1958.

Elle est mimbe do Pårti Socialisse ey elle a stî troes côps minisse federåle (di 1999 disca 2003, di 2003 disca 2007, eyet di 2007 disca 2014). Divant ça, ele fourit eto Minisse-prezidinte del Federåcion Walonreye-Brussele (di 1993 disca 1999).

Elle a stî deputêye federåle di 2014 disca 2019. Ouy, elle a dispindou s' gayole.