open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
El Pitit Lere

**El Pitit Lere** (so plaece: *L'&nbsp;Pètit-Lêrs’*, fr: *Leers-Nord*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Timpu.

*Des ôtès plaeces lomêyes Lere: [[Lere]].*

* Limero del posse: **7730** (vî limero **7732**)
* Limero diyalectolodjike: **To&nbsp;25**

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént d'&nbsp;on vî vî mot *[[:Wikt:lere|lere]]*.
Vîs scrijhas: *Leers* (1106), *Lars* (1589).
Liesse

**Liesse** (fr: *Liers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hesta.

* Limero del posse: **4042** (vî limero **4450**)
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;39**
* Hoûte les clotches di Liesse:
Voroû-dlé-Liesse

**Voroû-dlé-Liesse** (fr: *Voroux-lez-Liers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djouprele.

* Limero del posse: **4451** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;28**
Cawete -êye

Li **cawete -êye**, c' est aprume li cawete des pårticipes erîreces femrins des viebes å coplemint et des viebes å prono del prumire troke.

Adonpwis, ele sieve a fé des sustantifs, aprume les cis d' contnance (çou k' gn a dins ene sacwè).

## Etimolodjeye

## Egzimpes
ene berwetêye, c' est çou k' gn a dins ene berwete.
ene waitroûlêye, c' est çou k' gn a sol waitroûle d' ene éndjole.

## Bastixhaedjes des mots parints avou l' cawete -êye
* Li pus simpe: mot-bodje + -êye: bresse => bressêye, berwete => berwetêye, tchôdron => tchôdronêye.
Come di djusse, li halcrosse E do mot-bodje va tchaire.
* Candjmint d' bodje (li vraiy bodje n' est nén l' mot simpe). tchår => tcherêye.
* Rispitaedje d' ene lete etimolodjike: resse => respulêye; schoupe => schouplêye.
* Ristitcheye lete.
** Ristitchî N: plat => platnêye; schô => schonêye; for => fornêye.
** Ristitchî L: banse => banslêye.
** Ristitchî T: tchena => tchentêye.
** Ristitchî R: panî => panrêye.
* Pus grands rarindjaedjes:
** cawete -urnêye: plat => platurnêye; tchapea => tchapurnêye. 
** cawete -erlêye: mande => manderlêye.
** dobe cawete -ete + -êye: tcherete => tchertêye.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ancyins Bedjes

Les **Ancyins Bedjes**, istoricmint, c' esteut les dmorants del Gåle beldjike, sorlon l' live Djule Cezår «Li guere des Gåles».

Li mwaisse mot e latén po cåzer d' zels, c' est «Belgae».

*N aveut ene atuze pus stroete do mot «Ancyin Bedje» dins [[Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)|les lives di scole del Beldjike e 20inme sieke]].*

## Mwaissès piceures di ces djins la
C' esteut des Gålwès di tuzance cele.

I djåzént li gålwès, on lingaedje gayel. 

I shuvént li rlidjon des Celes (drudisse).

Il estént ratroplés a tribus u federåcions d' tribus.

## Discrijhaedje pa Djule Cezår
Les Ancyins Bedjes estît loukîs, pa Djule Cezår, come les pus coraedjeus di tos les peupes del Gåle:
	
:*Les pus fels des troes peupes des Gåles, c' est les Bedjes, paski c' est zels ki sont metous li pus lon erî del Province rominne, et des plaijhis del civilizåcion. Les martchands n' î alèt nén beacôp, et, dabôrd, n' î fjhèt nén moussî çou ki rind les djins nawes. Eto, pask' i sont les pus addé les Tîxhons, ki dmeurnut djudla Rin, et ki sont tofer e margaye avou zels*
	
Cisse fråze la shonne awè stî scrîte po les senateurs di Rome diner des noveas buddjets militaires a nosse djenerå Djule Cezår (ki n’ esteut nén co impreur). Plamour k' après cisse fråze la, li minme Djule Cezår discrît les Ancyins Bedjes come des djins ki s' margayént tofer inte di zels. Il estént mannets. Leus guerîs n' avént nole schoûte. I s' kidujhént come des biesses.

## Tribus des Ancyins Bedjes
### Tribus k' ocupént li Beldjike d' asteure
 Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)#Les tribus d' l' Ancyinne Beldjike

### Ôtes tribus
…

## Sourdant
Jean Rode

**Jean-Louis Rode** (1897-1980), pus sovint lomé **Djihan Rôde**, c' esteut on scrijheu d' arimés et d' pîces di teyåte e walon. 

## Si vicåreye
I skepia li 11 d' avri 1897 a Hesta, dins ene famile di shijh efants.
I n' fijha ses scoles ki disj' a doze ans, la k' i cminça tot djonne a-z ovrer dins l' minme mestî ki s' pa, ki fjheu des moulaedjes di såvlon.

E 1914, tins del prumire guere daegnrece, adon k' i n' aveut k' 17 ans; i s' egadja come volontaire a l' årmêye, po disfinde li payis; i fjha tote li guere eyet rçuva bråmint des medayes.
I fourit dismobilijhî li 20 d' awousse 1919.

Rivnou al veye civile, i rataca a l' oujhene, mins ene miete après, e 1922, i moussa-st al police di Hesta; il î divna sicretaire di police e 1934, eyet prinde di pinsion e 1957.

Il a morou e 1980.

## Ses scrijhaedjes e walon
I cminça pa scrire bråmint des pîces di teyåte, ene dijhinne inte 1924 et 1928. Cénk did zeles ont stî eplaideyes. Li restant si pierda dins on målfeu.

Ces cénk pîces la ont stî djouwêyes bråmint des côps.

E 1929 i s' djoke di scrire e walon, ”po råjhons d' mestî” et n' riprindra ki nouv ans après si pinsion, e 1966, po on concours metou so pîs på Royå Cavå Lidjwès, soce k' il end esteut mimbe dispoy des razans.
I wangna l' prumî pris.

I fjha eplaidî deus ramexhnêyes d' arimés “Claire aiwe et vert mossea” et “Rimeas dal vesprêye”.

Il a eto ratourné Maurice Carème (“Mame”) et Lafontinne “Poes d'&nbsp;trokes”. 

Il esteut mimbe do Rweyål Cåvea Lidjwès, des soces *[[La Wallonne]]*, *Auteurs Wallons* eyet *Dicipes da Jules Claskin*. 

On relijhaedjes dis ses ouves fourit eplaidî pol «wallonne» e 1977, po les ûtante ans d' l' oteur. 
Il est eto rprin dins l' antolodjeye Scrire.

### Les pîces di teyåte sicrîtes pa Djhan Rode
* en èn ake 
** "Titene djåze l'&nbsp;inglès"
** "Li vî tchestea"
** "I m'&nbsp;plait"
** "Nenete mareye si feye"
* e deus akes 
** "Cwand les cours s'&nbsp;etindèt"
** "Les martchoteus".
* e troes akes 
** "Li bribeu d'&nbsp;amour", 
** "Les pawoureus", 
* e cwate akes 
** Les leus el biedjreye

eto, ene rivuwe e 3 akes ey on prologue:
”Kéla-Fêra-Hesta” (djeu d' mot: *kéle afwaire a Hesta*)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li pådje Djihan Rode 
*
Marke di fabrike divnowe on cmon no

Ene **måke di fabrike** pout divni on **cmon no**, cwand l' mot va avou ene sacwè d' noû, et k' les djins li djhèt sins pinser k' c' est ene måke di fabrike, et kécfeye redjårber si prononçaedje avou l' oyance do lingaedje do payis.
 
Dilé les nos d' måkes, gn  a eto des ôtes sôres di nos prôpes ki plèt divni des cmons nos.

Sacwants sigues, foirt eployîs, polnut eto divni des cmons nos.
 
## Egzimpes di måkes di fabrike divnowes des cmons nos e walon
* 
*  (pene a buzete et a tchike)
*  (tcherowe)
*  
*  (fuzik mitrayete).
* Lego
*  (pitite sitouve å gaz).
*  (faxhe k' on fote evoye). 
*  (grand botike).
*  (îpe ås rsôrts).
* .
*  (brike di savon).
*  (daguet k' on mete so les voyes)
*  (drap po refaxhî)
*  (bocå a sterilijhî).

## Egzimpes di des ôtes nos prôpes divnous des cmons nos e walon.
### Prins tot seus
*  
*  
* 
* Inami
* 
* 

### Tot wårdant li cmon no avou
* .
* tchimijhe Lacosse.
## Lingue-ehåyaedje et nos prôpes divnou cmons nos
### Kimint ricnoxhe ki ça a divnou on cmon no ?
* On l' trouve dins des motîs fwait sorlon les mwaissès rîles del diyalectolodjeye: **wek** (dins l' motî d' Bastogne), **rampono** (dins mwints motîs), 
* On l' trouve dins les studias di diyalectolodjisses:**nestorete** (dins on studia da Guy Belleflamme. 
* Les djins ki l' eployèt ni savèt nén ki c' est on no d' måke. **seracuze**, **rampono**.
* Gn a des ôtès måkes do minme produt, mins ki s' lomèt på minme comon no.
* Li mot a fwait des parints: **seracuzer**; **ramponer**, tårmaker, ritårmaker.
* Li mot a stindou s' sinse: **rampono**.
* On rtrouve li mot dins des scrijhaedjes, u des spitch e walon: **sulniche**, **sårma**.
### Kimint rwaitî les nos d' måke dins l' askepiaedje di noûmots

## Egzimpes dins des ôtes lingaedjes
### Francès
* *Klaxon*: no d' måke do prumî coirneu d' oto; a dné on mot-parint: *Klaxonner*.
* *poubelle*: no d' on prefet d' Paris k' a fwait mete des batch-ås-mannestés avå l' veye.

### Inglès
* *spa*, calké do no del veye di Spå; ()

### [[Arabe marokin]]
* *tid* po ene bouwêye e poure; Po les ôtes måkes on dit: do *tid* "OMO".
* *kina* (kinene), po dire tolminme ké catchet.
* ** po tolminme kéne marke di yogour

### Italyin
* *pulmann* po dire ôtobuss. Po les ôtes måkes eto: tåvlea des pulmann.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Foite droete

Li **foite droete**, c' est ene alomåcion ki rashonne des mouvmints u pårtis politikes metous a l' aschate a droete sol tchantî politike, come les nazis, les recsisses, les fachisses, les noûrecsisses.

## Egzimpes di mouvmints et pårtis d' foite droete
[thumb|On [plake-tot-seu antifachisse rmetou so ene plake-to-seu da Civitas, a Nameur.]]
### Mouvmints istorikes
* Recsisses (inte di zels : les noûrecsisses)
* Nazisse
* Fachisse

### Pårtis do 21inme sieke
* Vlaams Blok (Blok flamind) k' a stî rlomé Vlaams Belang ([WA] Impôrtance Flaminde).
* mouvmints d' foite droete e l' Walonreye: bråmint moens pouxhants k' el Flande, et ki n' s' ont måy polou rashonner.
* Front Nåcionå francès k' a stî rlomé Rassemblement National ([WA] Rashonnaedje Nåcionå) e 2017.
* Civitas, on mouvmint d' integrisses crustins k' est actif e l' France ey e l' Walonreye.
* pårti otrichyin d' foite droete (k' a stî e govienmint sacwants côps).
* noû pårti almand d' foite droete (k' a wangnî disca 15 cint des vwès dins des vôtaedjes al fén des anêyes 2010.
* Forum voor Democratie (Neyerlande).
* Partij voor de Vrijheid (Neyerlande).
* Vox, pårti espagnol di foite droete.

## Sacwants idêyes del foite droete
Les pårtis del foite droete n' ont nén tertos les minmès idêyes, çou ki ls espaitche, paregzimpe, di fé on blok e Pårlumint uropeyin.

Emey leus cmonès idêyes, on pout citer li nåcionalisse (çou k' elzès va rinde sovint disconte di l' Union uropeyinne), li haeyime do comunisse, do socialisse, di l' islam, et di tot çou k' est diferin des vîyès dujhances do payis (wårdivieusté). 

## Sourdant
Låtu

**Låtu** (la-minme, *Lautu*, *Lôtu*, F. *Lathuy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.

## Lomaedje des dmorants
* Lomaedje des djins did la : Låturlin, Låturlinne; (F. *Latuisien, enne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Låtu
* Brocwè (F. *Brocui*)

## Rilidjon
tchapele sinte Djenvire. On-z î aléve fé beni d' l' ôle po rweri des mås sinte Djenvire (sûnants botons ki cornut djaene åtoû del boke).

## Rinomêye do viyaedje
Li no a dné on no d' famile del Walonreye poirté d' on scrijheu e walon,  Jean de Lathuy.

## Economeye
Låtu, c' est on viyaedje di cinsîs.

## Tuzance walone
### Rime-rame
Li ci ki va a Hame pied ès xhame, li ci ki va a Pecrot el ra co, li ci ki va a **Låtu, nel ra pus** (la-minme : «*n' èl ra pës*»).


### Sicrijheus e walon
Odile Uyttebrouck î a vnou å monde.

## Referinces eyet sourdants
Yves Paquet

thumb|150px|(e 2002)
**Yves Paquet** (e walon ci sereut ***Ive Påket***) a vnou å monde e 1953 et a morou tot djonne e 2004.

C' esteut on scrijheu e walon, copurade di tuzêyes et d' prôze nén racontrece.

## Ouve pol walon
[thumb|Coviete del plake «[Del poûde di vî tchinisse (sitroete plake)|Dè l'poûde di vîy tchinis'»]]
Il a vudî ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes «"Ya basta", et vos nd åroz» e 2000. Ci fourit li prumî limero del coleccion Belès Letes del Rantoele.

Sacwants d'&nbsp;ses tecses la, les cis k'&nbsp;ont-st a vey avou l'&nbsp;Amerike nonnrece, ont stî eredjistrés so ene plake lazer, lomêye *Wallatino*.

Yves Paquet fourit l' askepieu et l' produjheu des emissions "Kè diss&nbsp;?" al tévé coinrece di Djiblou (1999-2004). E 2003, i fjha-st on rapoirtaedje so les Walons do Wisconsin, et ndè saetchî ene plake lazer: «Dè l'poûde di vîy tchinis'».

Il a stî eto prezidint del S.N.R. Li Rantoele di 1998 a 2002, et mwaisse adjinçneu des Soçnaedjes di Djiblou. E 2003-2004, i fourit prezidint del S.N.R. Li Chwès.

Ses scrijhaedjes e walon ont parexhou dins Li Rantoele gazete eyet Li Chwès.


Omadje.jpg|avou l' minisse Valmy Féaux
pauket_wallatino.jpg|Coviete del plake *Wallatino*


## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Ene pådje di ses scrijhaedjes
Désiré Baulieu

thumb|129px|Dziré Baulieu 

**Désiré Baulieu** a nexhou e 1831 ey a morou e 1910. C' est l' «&nbsp;vî Namurwès&nbsp;» k' a raconté ses sovnances a Joseph Osselet, k' els a rashî dins on live&nbsp;: Les Mémoères d'on Namuroès su l'vî Nameur.
Mannixhance

Li **mannixhance** (on dit eto **polouwaedje**), c' est cwand on tape evoye des **mannestés** (on dit eto des **nichtés** u des **måssîstés**) pattavå. 

## Sôres di mannixhance
* dins l' air
* dins l' aiwe
* dins l' nateure
** Mannixhance ås plastikes

## Rastrindaedje del mannixhance
Les payis e diswalpaedje polèt sayî di rastrinde leu mannixhance på Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance k' a stî metou so pîs på Protocole di Kioto.


File:Basse mannestés Sidi Smayil.JPG|saetchots d' plastike
File:Faxhes coulotes hinêyes sol voye Bni Hilal.JPG|faxhes-coulotes


## Hårdêye difoûtrinne
* Sicole po ls efants sol mannixhance
Frindjidîs

Les **[[frindjidî]]s**, c' est des moxhons xhufleus, di l' ôre des soverdeas.

## Sacwants frindjidîs del Walonreye
* li bleu gros-betch  (*Coccothraustes coccothraustes*)
* les fåbites
* li linet (lignroû)
* li pénson
* li pimåye (pîlåd)
* li sizet
* li tcherdonî
* li verdire
* li verzelin et l' verdjolete
Sizet

thumb|måye
thumb|terinete
On **sizet** (on dit eto: on **moxhon d' ônea**, on **terin**, on **terinet**, on **tcheutche**), c' est on ptit moxhon tchanteu, del famile des tcheutches (frindjidîs), ki rshonne foirt å tcherdonî.

 *[[Carduelis spinus]]* u *[[Spinus spinus]]*

## Motlî
 

Li frumete si lome **terinete**.

## Discrijhaedje

Li måle est djaene verdinasse et noer, copurade sol copete del tiesse, et dizo l' betch.

Li terinete est pus claire sos face.

I pond des blancs oûs, ene miete maytés sol gros costé.

## Vicaedje
Li sizet magne voltî les grinnes d'&nbsp;ônea. Did la, onk di ses lomaedjes e walon li moxhon d' ônea.

On l' voet rariver å moes d' octôbe. I passe l'&nbsp;ivier dins les bwès del Walonreye (sapinetes, bôletes, ônoes).

I magne voltî les grinnes d' ônea.

## Dins l' tuzance walone
A dné s' no a ene gazete e walon, «El moxhon d' ônea» (*èl Mouchon d'Aunia*), eplaideye el Lovire. Ca e 20inme sieke, on l' loméve insi a Sougniye, a Åve, a Måtche-dilé-Scåssene, al Lovire, a Inne-Sint-Pire.


Moxhon d' Ônea 2002.jpg|Coviete do Moxhon d' Ônea


## Sourdants
Uwar

Li **Grand Uwar** (la-minme, ossu **Yuwar**, u ***Ûwâr***; fr: *Yvoir*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|Eplaeçmint del comene el province di Nameur

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 8.061 (2002)
* Limero del posse: **5530**
* Arondixhmint: Dinant
* Sitindêye: 56,94&nbsp;km²
* Dinsité: 141,57&nbsp;djins/km²

## Ban d' Uwar
* Uwar
* Baye
* Dorene
* Durnale
* Gôdene
* Hou
* Mont-dlé-Gôdene
* Purnôde
* Spontin

## Djeyografeye
Uwar est metou so Mouze, la k' l' aiwe do Bok si vént maxhî a Mouze.


uwar.jpg|Eplaeçmint d' Uwar eneviè Mouze et Bok
Yvoir JPG05.jpg
Godene.png|Gôdene veyou del copete des Cwates Mouzes


## Tuzance walone
Copinreye lomêye li *Macademîye walone do Grand Uwar*, metowe so pî li 18 di setimbe 2015 pa Pierre Lazard.

## Sourdant
Uwar (viyaedje)

**Uwar** (fr: *Yvoir*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **5530** (vî limero **5190**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;7**

## Sacwants nos d' plaeces d' Uwar
Yache-dilé-Inguezêye

framed|right|(eglijhe)
**Yache** (po dismacraler : **Yache-dilé-Inguezêye**, F. *Aische-en-Refail*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou  Inguezêye, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5310**
** davance : **5925**
* Limero diyalectolodjike : **Na&nbsp;6**
* Arondixhmint : Nameur
* Sipotaedje des djins : les **Calbassîs**
* Eplaeçmint sol Daegn: 

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Yache|l' esplicant motî]].*

*Gn a eto èn ôte Yache : [[Yache-dilé-Halazi]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Yache
### Hamteas
* a Walin
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** el Coûteure (so plaece: *Coutinre*)
** li Rnîpré
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** al tombale
** al Barake
** al 
** al Novrece Fosse
** li Scopelreye (so plaece: *Scopelriye*)
** el Tchesse
* A vey avou des aiwes :
**  ås Ivlets
**  les Naxhåds
* A vey avou les tienes et les vås :
** å Viè-la-hôt
** å Biermont
* Les voyes
** Les Tidjes: Tidje do bwès des Rats, Tidje del Coulêye (so plaece: *këléye*), Tidje des Nouwes, Tidje do pré ås aiwes, Tidje do Rond Pré.
** al Tchåsseye (so plaece: *Tchaussiye*); 
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** al Bayrece
** a Conséle
** å Gadaf
** å Medcélë 
** al Respaye

## Djeyografeye
Aiwes ki raiwèt Yache
* Mouhagne (so plaece: lë Mèagne)
* Djåce (so plaece: lë Djauce), 
* li Ri (so plaece: lë Rë)
* li Naxhåd (so plaece: lë Nachau)

## Tuzance walone
* Sicrijheu d'&nbsp;walon: Gérard Havelange. 
* Foclore: grope foclorike "Les Minåbes di Yache".

## Hårdêye difoûtrinne
Li tchanson d' heye des Minåbes di Yache
Andene (veye)

**Andene** (e scrijha Feller: *Andène*; fr: *Andenne*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po fé l' nouve intité do minme no.

thumb|coledjåle Sinte-Bedje

* Limero del posse: **5300** (vî limero: **5220**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;84**
* Sipotaedje: les Waiwais, les Cias, les Aspanses, les Schitåds.


Andenne JPG09.jpg|Plaece do Peron - Li Fontinne do Peron (1992).
Andenne JPG0H1.jpg|Li Fontinne Sinte-Bedje (Potale di 1637).
Andenne_050802_(24).JPG|L' ådvins del coledjåle Sinte-Bedje.
Andenne JPG04.jpg|li måjhone lomêye «Måjhone Sinte-Bedje» (1623).


## Foclore et rlidjon
pelrinaedje a sinte Bedje

## Istwere
A yeu a vey avou l'&nbsp;Guere del vatche (1275-1278)
Jean-Pierre Dumont

thumb|(e 2003)
**Jean-Pierre Dumont** a skepyî a Avene li 29 di decimbe 1944. C'&nbsp;est on scrijheu di ptits romans et d' coûtès prôzes e walon. 

Il esteut po-z esse riprins, come sicrijheu, dins l' pordjet (nén adiercî) d'  (k' il aveut lu-minme ataké).

## Ouve e walon
### come sicrijheu
#### Noveles et coûtès prôzes
Ses noveles ont stî aprume eplaideyes sol Daegntoele, sol waibe l' Aberteke. 

Adonpwis, e 2005, i fwait rexhe ene ramexhnêye di ses noveles, «Contes di m' payis et d' co pus lon». Cist ovraedje la a rascodou l' Pris del Federåcion Walonreye-Brussele di 2006.

Ene novele ramexhnêye, Tot tournant les pådjes a rexhou e 2017.

E 2022, i scrît ene ôte schôtlêye di tecses, avou Thomas Gaspard, «Ir, ouy et dmwin…».

thumb|Djan-Pire Dumont al Djournêye des belès letes e walon a Hu k' il adjinçna e 2004 

#### Prôze nén racontrece
Djan-Pire Dumont a eto scrît del prôze nén racontrece, metans sol Hongreye.

### Come bouteu pol walon
Come bouteu pol walon, il a rmetou do walon dins l'&nbsp;soce culturele di Hu “Li Coirneu”: adjinçner ene cåkêye di shijhes walones, k' ont stî tertoes ecasetlêyes e videyo; renonder li Pris Joseph Durbuy, et mete so pås so fotches les prumirès djournêyes des belès letes e walon (2004).

E 2014, il emantcha ene djåspinreye éndjolike so Fesse-bok, lomêye "Payis condruze et walon".

### Come eplaideu
Il a bouté on tins so ene . Pol prumî côp dins les antolodjeye, les notules biyografikes sont eto ratournêyes e walon.

Il a eto scrît so Augustin Vermer dins l' rivuwe "*[[Årdene walone (rivuwe)|Ardennes wallonnes]]*".

## Les pus belès noveles da Djan-Pire Dumont
### Dins «Contes di m' payis et d' co pus lon»
* Mignolet.
* Zoly est moirt.
* Li dierin de Carayibes.
* Nanete.

### Dins «Tot tournant les pådjes»
* Moncheu l’ Prôcureur dè Rwè
* Li grande sogne da Niniye

### Dins «Ir, ouy et dmwin…»
* L' après-davance (ene novele ki djåze d' ene nouzone rascråwe nawearinne).

## Corwaitaedje
[thumb|al [fôre ås lives di Rdû (2022)]]
Il a basti ses romans avou des tecnikes di ralaedje e-n erî, maxhaedje des spoûles di deus diferinnès djins, evnd (davance, les romans e walon estént sovint cronolidjikes, avou on seu mwaisse personaedje). 

Ses spoûles si passèt kécfeye el Walonreye, mins eto foû payis (dins les Carayibes, el Hongreye, evnd).

C' est ossu onk des prumîs k'&nbsp;a djåzé d'&nbsp;seke sins rastena dins les belès letes e walon.

Sapinse Laurent Hendschel, c' est on « novea modele di scrijheu walon ».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* 
** Li pådje moennrece des scrijhaedjes da Djan-Pire Dumont
** "Li tribunå des biesses", ene di ses dierinnès noveles
* 
** Ene ôte pådje avou ses scrijhaedjes
** Si studia sol Dr Vermer
* Si pådje so Facebook
*  Voci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye et dijhowe par lu, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
7 di djulete

Li 7 di djulete, c' est li 188inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 189inme po ls anêyes bizetes), avou 177 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1910 : Jeanne Houbart-Houge
### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

5 di djulete - 6 di djulete - 8 di djulete - 9 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
6 di djulete

Li 6 di djulete, c' est li 187inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 188inme po ls anêyes bizetes); i dmane eco 178 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1964 : Rebanaedje del Gléjhe-dilé-Flémåle avou les Awires.
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1874: Jean Dessard

### Ôtès djins

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

4 di djulete - 5 di djulete - 7 di djulete - 8 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Joseph Calozet

**Joseph Calozet** a skepyî li 20 di decimbe 1883 a Nåwinne, ey a morou li 3 d' may 1968. C' esteut on sicrijheu e walon. 

Djôzef Calozet esteut eto on fel bouteu pol walon, et foirt lontins prezidint des Relîs Namurwès. Il î assaetcha ene driglêye di djonnes sicrijheus. 

Joseph Calozet est rprins dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès (1930), l' antolodjeye Fleurs diyalectåles (1975) et dins l' grosse antolodjeye da Piron (1978).

Di s' mestî, il esteut prof di latén-grek, pu prefet d' atenêye a Nameur.

Gn a ene voye a Nåwinne ki poite si no (davance, c' esteut l' pazea do Hierdå). End a ene ôte a Sint-Serwai.

## Ouve e walon
framed|right|Prumire edicion di "Pitit d' mon les matantes" (1929).
Il a cmincî avou des arimés "So l' orire di l' Årdene" eyet "Les pôvès djins" (1912). 

Mins Djôzef Calozet est purade conoxhou po ses romans: "Li bracnî" (1924), "Pitit d' mon les matantes" (1929), "E payis des shabotîs" (1933) et "Li crawieuse agaesse" (1939). Ça fwait k' il a insi divnou li prumî grand romantî e walon. Les cwate lives ont stî replaidîs pa Jean Haust, avou ratournaedje e francès et esplikêyes so les målåjhminces e 1944, 1945 & 1946.

E 2000, Châle Massaux a replaidî sacwants bokets di tos ses scrijhaedjes en on live *Florilège des poèmes, nouvelles et romans, hommages à Joseph Calozet*, ås edicions do Chwès. Gn a eto la dvins des arimés e francès ki Calozet scrijheut cobén.

## Vicåreye
Tins del guere 1940-1945, il aidive l' Årmêye blanke. I s' siervént kécfeye do walon po fé passer des racsegnes inte tropes di rezistants.

## Calozet esteut i on romantî ?
200px|thumb|right|Ramexhnêye di scrijhaedjes da Djôzef Calozet, replaidîs e 2000
I dit lu-minme ki non. Çou k' il aveut les pinses di fé, c' esteut di s' siervi do walon d' Nåwinne dins des racontaedjes po mostrer:

* li motî, et l'&nbsp;accint d'&nbsp;avårla, po dner on côp di spale azès bouteus d'&nbsp;l'&nbsp;A.L.W..
* les emantchaedjes di fråzes, et l'&nbsp;adire k'&nbsp;i gn a avou l'&nbsp;croejhete do francès.
* li vicaedje dins les ptits viyaedjes d'&nbsp;Årdene.
* des tecnikes k'&nbsp;on n'&nbsp;conoxhe waire: fijhaedje po poeré (sirôpe), metaedje d'&nbsp;ene bricole po les bixhes, shabotreye, baracaedje des bokions dins les bwès.

Po ça - c'&nbsp;est lu kel dit lu-minme -, i n'&nbsp;a fwait ki di rprinde des bokets d'&nbsp;vicåreyes di des djins k'&nbsp;ont viké podbon a Nåwinne. C'&nbsp;est po ça k'&nbsp;i s'&nbsp;a djoké après “Li Crawieuse agaesse”: gn aveut pupont d'&nbsp;djins a *croxhî* dins les cis k'&nbsp;il aveut cnoxhou e viyaedje di si efance.

Mins on pout dire ki c' est del modesteye. Calozet a scrît del prôze et del powezeye, et i vout kel prôze, c' est li pus fel des scrijhaedjes, la k' on n' pout nén frawtiner.

## Hårdêye difoûtrinne
* Li pådje Djôzef Calozet 
* 
*
15 di djulete

Li 15 di djulete, c' est li 196inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 197inme po ls anêyes bizetes); gn a co 169 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1975 : li cok walon est ricnoxhou do Pårlumint walon come drapea del Walonreye.
* 1998: li Pårlumint walon clawe les simboles oficirs del Walonreye (drapea, ime, fiesse).
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1936 : José Schoovaerts

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

13 di djulete - 14 di djulete - 16 di djulete - 17 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
17 di djulete

Li 17 di djulete, c' est li 198inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 199inme po ls anêyes bizetes); i gn è dmeure co 167 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1970 : lwè do 17 di djulete 1970 po des ptits rebanaedjes po fé l' novele comene di Djérompont et recråxhî Haneu

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1924 : Justin Cherton
* 1982 : Edouard Seret

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

15 di djulete - 16 di djulete - 18 di djulete - 19 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Seure

thumb|a Wizamba
thumb|a Måtlindje
**Seure** (e walon del Hôte Seure, *la Sûre*,  *la Sûre*,  *D'Sauer*,  *Sauer*), c' est ene aiwe, 173 km longue, ki court so troes payis : li Beldjike (Walonreye), li Grande Dutcheye et l' Almagne. 

## Mwaissès dnêyes
Les vås d' Seure si stindnut so 4.259 km².

L' aiwe a dné s' no al rebanêye comene di Vå-so-Seure.

Seure (la-minme, *Sûre*), c' est eto on hamtea d' Nive.

## Coraedje di Seure

Mape aiwes Walonreye ecadreye.jpg|tot s' coraedje
Seure aiwe mape.jpg|sourdant so Faiviè
Moulin de Honville - Surbach 01.jpg|å molén d' Honveye


### El Walonreye
L' aiwe prind sourd al Cinse di Blankipont, a Vå-dlé-Rozire, 505 metes hôt. Adon, ele court sol viyaedje do minme no (Seure), on hamtea di l' ancyin ptit ban d' Nive. (Asteure, tos ces viyaedjes la sont rebanés e l' intité d' Vå-so-Seure).

Adonpwis, raiwer l' ban d' Faiviè (Bodindje et Wizamba) pu d' Måtlindje. C' est la k' ele passe dizo l' cwate-bindes "N4".

A cmincî d' Måtlindje, ele va fé tot on tins frontire inte li Beldjike eyet l' Grande Dutcheye tot leyant Tîtindje ezès hôteurs, so gåtche erive.

### El Grande Dutcheye
Ele passe a Echternak.

### E l' Almagne
Ele si va egoliner e Mozale.

## Aiwes k' agolinèt e Seure
thumb|Revåru å molén d' Honveye
* Our (Seure)
* Revåru

## Sourdants
Federåcion des soces del Rodje Croes et do Rodje Crexhant

[thumb|Reclame pol Rodje Croes sol meur d' on sårma, a Stråssen el [Grande Dutcheye]]
Li **Rodje Croes**, c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'Daegne. Elle a stî metowe so pås so fotches a Djneve e 1863

Dins les payis moslimîs, li Rodje Croes si lome li **Rodje Crexhant**.

## Istwere
Les 186 institucions "Rodje Croes" et "Rodje Crexhant" s' ont rashonné e 1919 dizo l' no "Federåcion eternåcionåle des soces del Rodje Croes et do Rodje Crexhant".

Li Federåcion a rçû troes côps li Pris Nobel del påye : e 1917, 1944 eyet 1963.
Dinêye

thumb|250px|right|eglijhe di Dnêye

**Dinêye** (fr: *Denée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Anhêye.

* Limero del posse: **5537** (vî limero **5642**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;135**

* Li scrijhaedje: **Dinêye** a l'&nbsp;atake u padrî ene cossoune ki s' ôt: *Dinêye a wangnî å fotbale* / **Dnêye** padrî ene voyale: *Dj'&nbsp;a rpassé pa Dnêye*.
* L'&nbsp;etimolodjeye: mot walon dinêye (tere dinêye a ene sakî). Did la, li djeu d'&nbsp;mot inte “Dinêye” eyet “dinêye”: *èn nén esse di Dnêye*: esse pice-crosse, én nén dner voltî ene dringuele.

## No di des plaeces di Dnêye
* Hamteas: Maredsou. 

## Istwere
Dinêye esteut tere di Lidje mins les hamteas di Maharene eyet Maredsou estént prôpiesté direke do Conte di Nameur. Les deus teres fourît rmetowes eshonne al Revolucion, po fé l'&nbsp;ancyinne comene di Dnêye. 

L'&nbsp;abeye benedictene, avou si scole eyet si ritche bibioteke, a stî amontêye e 1872.
18 di djulete

Li 18 di djulete, c' est li 199inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 200inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 166 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1862: Olivier Verdin
* 1933: Emile Van Aelst
* 1951: Elio Di Rupo

### Ôtès djins
* 1918: Nelson Mandela

## Ont morou ç' djoû la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* 1100 : Godfrwè d' Bouyon
### Rilomés Walons et waloneus
* 1991 : André Cools, assaziné (loukîz a Afwaire Cools)
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

16 di djulete - 17 di djulete - 19 di djulete - 20 d' djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ome ås rodjes dints

L' **Ome ås rodjes dints**, c' est on crodjambot k' a des grands rodjes dints. On n' såreut dire si les dints sont rodjes pask' i sonnèt d' ådvins, u avou l' sonk des efants k' il a apicî et magnî. On cåze di lu purade dins l' payis d' Vervî et Spå.

## Tos les nos di l' Ome ås rodjes dints
* li **Mårodjdin** (riscôpaedje); disfondowes: *Maurodjin*, *Morodjdin* (vå d' Djêr), *Mâdodjdin*.
* Li **Rodje ome**.
* li **Rodjes dints**.
* li **Grand-mere ås rodjes dints** (k' a pacô on havet) (a Ladeuse)
* L' **Ome ås sonnants dints**, li **Sénandin** (retroclaedje); disfondowe: *Sélandin*.
23 d' djulete

Li 23 d'&nbsp;djulete, c' est li 204inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 205inme po ls anêyes bizetes), avou 161 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

21 di djulete - 22 d' djulete - 24 di djulete - 25 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
22 d' djulete

Li 22 d'&nbsp;djulete, c' est li 203inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 204inme po ls anêyes bizetes), et k' gn a co 162 djoûs divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Crantches. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Liyons.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
1944 : sinaedje des acoirds di Burton-Bwès so les manoyes.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
*1940: Warda

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

20 d' djulete - 21 di djulete - 23 d' djulete - 24 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
20 di djulete

Li 20 di djulete, c' est li 201inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 202inme po ls anêyes bizetes), avou 164 djoûs ki dmorèt co po-z avni al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 2003: askepiaedje do Wikipedia e walon
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1873: Arthur Xhignesse
* 1925: Jules Flabat
### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1962 : André Renard
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

18 di djulete - 19 di djulete - 21 di djulete - 22 d' djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Spetin

thumb|dessinaedje do Spetin da Laurent Dabe 

Li **Spetin**, c'&nbsp;est on crodjambot ki dmeure dins l' brouheur et dins l' noereur, et k' apice les efants ki rexhèt dvant l' ouxh cwand i fwait spès (did la si no: *spès tins*). 

## Kékès conoxhances so li Spetin
Li Spetin si rescontere purade dins les bwès d' Årdene. I s' pout candjî a tchén u a leu. 

I pout eto divni èn ome u èn åbe. 

I rexhe al brunete.
Maredsou

**Maredsou** ([FR] *Maredsous*), c' est on hamtea di Dnêye, conoxhou lon et lådje di cåze d' ès-n' abeye (et del bire ki poite si no) et di si scole.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Maredsou|l' esplicant motî]].*

## Discramiaedje
Po vir l' erîlé discramiaedje, vir roci : Maredsou

### Abeye di Maredsou
Abeye di Maredsou

### Bire di Maredsou
Maredsous (bire)
Djibraltar

vignette|Djibraltar
**Djibraltar**, c'&nbsp;est ene iye, 6 km² longue et lådje, metowe al Nonne di l'&nbsp;Espagne, tot près des teres, k'&nbsp;a dné s'&nbsp;no å Stroet d' Djibraltar.

## Djeyografeye
Li teritwere di Djibraltar, c' est on pegnon d' rotche el mer.

## Istwere
C'&nbsp;est la ki Tariq Ibn Ziyyad a metou pî e l'&nbsp;Urope, divant d'&nbsp;abroker so Spagne. Did la si no: *Djebel Tariq* (جبل طارق, en arabe: *li montinne da Tarik*).

E 1704, a stî prinjhe pa ene flote inglesse, aloyîs ås Holandès. 

L' iye fourit dislaxheye oficirmint di l'&nbsp;Espagne på Cossina d' Utrek e 1713, et dispu don dizo l'&nbsp;goviernance do Inglutere.

## Li margaye inte l' Espagne et li Rweyåme Uni so Djibraltar
Dierinne codowe: e moes d' awousse 2004, on-z a fwait des grandès fiesses so l' iye po les 300 ans di dominåcion inglesse. Ci n' est nén foirt comifåt, derit i li prumî minisse espagnol. E l' Urope di 2004, rimetowe eshonne, on payis ni divreut nén fiesti si ocupåcion d' ene coine d' èn ôte payis.

## Biesses
Li mårticot d' Djibraltar, li seu séndje ki vike e l'&nbsp;Urope. On l'&nbsp;etertént bén, dispu ki Winston Churchill a rclamé ki, tant k'&nbsp;i gn åreut des mårticots so les rotches di Djibraltar, l'&nbsp;iye dimorreut dås Inglès.
Mårticot d' Djibraltar

thumb|
thumb|pelé cou
Li **mårticot d'&nbsp;Djibraltar** u **mårticot amazir**, c' est l'&nbsp;seu séndje d'&nbsp;Urope, ki dmeure dins les rotches des falijhes di Djibraltar, mins k'&nbsp;i gn aveut eto, divins l'&nbsp;tins e l'&nbsp;Andalouzeye.

 *[[Macaca sylvanus]]*

## Discrijhaedje
C' est on ptit rabodjou séndje, sins cawe.

Li trô do nez s' drouve ådzeu d' on rond muzea.

Li nez n' est waire bricant, mins les årvôs des sorcis bén. 

Il a des longs pwels, e-n on spès poyaedje (po poleur sopoirter les iviers), pus påle sol vinte et les costés dvintrins des mimbes; les poys del figueure sont pus court; li biesse est pelêye åtoû des ouys.

Li toû do cou est et l' påme des pates est rôze djaenåsse.


Mårticot Ouzoud louca.jpg|thumb|louca come ene djin
Mårticots Ouzoud mame sipuytant s' djonne.jpg|mame sipuytant s' djonne
Mårticots Aguelman Azigza magnant glands.jpg|magnant des glands
Mårticots Ouzoud shonnant dvizer.jpg|shonnant dvizer
Mårticot dilé båshele.jpg|dilé ene båshele
Mårticot aduzant efant.jpg|volant spuyî on valet
Djonne mårticot apiçant cigarete.jpg|sayans d' foumer, u d' tchiker


## Spårdaedje
thumb
A Djibraltar, end a sol pegnon, çou ki fwait l' plaijhi des tourisses.

E l' Afrike bijhrece, on l' ritrove coranmint ezès bwès d' montagne (mins nén a Nonne), la k' i sierveut d' nouriteure å liyon d' l' Atlasse et al pantere di l' Atlasse.

E Marok, metans, end a dins l' Mîtrin Atlasse diski dins l' Mîtrin Grand Atlasse (Ayites Bou Oulli). Adonpwis, dins l' Rif, aprume e payis Jbala (a Nonne di Tandjî).

## Dins les nos d' plaeces
Li no d' ene aiwe d' Andalouzeye, dilé Aldjezirasse, *[[Guadalcorte]]*, e-n arabe "واد القرص" *([[ouwed]] el qard*) vout dire l'&nbsp;aiwe ås mårticots.

## Sourdant
Dinixh

**Dinixh** est, dins les creyances grekes, li diè des Plantes, aprume del vegne et do vén. C'&nbsp;est l'&nbsp;fi da You et da Sémélêye. Il a stî rlomé Bacusse pås Romins. 

Li priyaedje a Dnixh a aidî å diswalpaedje des dramatikes grekes.

L'&nbsp;essegne da **Dnixh** est on baston lomé **tour** (e grek *thursos*), avou ene rampioûle (u ene vegne) åtoû, et ene carote di sapén å dzeu. Ci mot la åreut passé e walon, po lomer on burton d'&nbsp;djote, u ene ragosse di peme.
27 di djulete

Li 27 di djulete, c' est li 208inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 209inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 157 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
* 1953: Fén del guere di Corêye, ki les Bedjes î avént evoyî des sôdårs, avou ene aloyance di payis capitalisse rashonnêye pa l' ONU.
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1970 : Arthur Masson

### Ôtès djins
* 2008 : Youssef Chahine, produjheu d' fimes d' Edjipe.

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

25 di djulete - 26 di djulete - 28 di djulete - 29 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 di djulete

Li 28 di djulete, c' est li 209inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 210inme po ls anêyes bizetes); il è dmeure co 156 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1788: on pind Calbalasse sol Tomboe a Malonne : onk des dierins pindaedjes el Principåté d' Lidje.
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1804 : Philippe Lagrange
* 1930 : Jean Roba

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1959 : Moutara III do Rwanda : divant-dierin mwami; li brut court ki c' est les Bedjes ki l' ont-st epwezné.

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

26 di djulete - 27 di djulete - 29 di djulete - 30 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
25 di djulete

Li 25 di djulete, c' est li 206inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 207inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 159 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés walons et waloneus
* 1886 : Léon Marique
### Ôtès djins
* 1925 : Patrice Lumumba

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

23 d' djulete - 24 di djulete - 26 di djulete - 27 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 di djulete

Li 30 di djulete, c' est li 211inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 212inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmeure co 154 po-z ariver å dbout.

## Etrevéns
thumb|Monumint ås cwate moirts do metingue di Gråce-Bierleu li 30 di djulete 1950 
* 1950 : tins d' on metingue a Gråce-Bierleu po manifester conte li Rwè Yopôl III, des djindåres saetchît des côps d' fizik so les metingueus, et troes did zels, et on pormineu, fourît ahessîs.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1854 : Auguste Lurquin
* 1928 : Georges Michel
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* 1018 : Bådwin II d' Lô, deujhinme Prince-eveke di Lidje.
### Rilomés Walons et waloneus
* 1884 : Jacques Bertrand
* 1918 : Jean Bury
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

28 di djulete - 29 di djulete - 31 di djulete - 1î d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Côroe-l'-Tchestea

**Côroe** ou **Côroe-l'-Tchestea** (fr: *Corroy-le-Château*) est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou, el province di Nameur.

## Sipotaedje des djins
Les Faizans 

## Etimolodjeye

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Côroe|l' esplicant motî]].*

*Ôte plaece lomêye Côroe: [[Côroe-l'-Grand]].*
 
## Hamteas et coulots
* Basse Holande
* Brouynete
* Å Razoe (*au Razwè*, F. *Hasoir*)
* Monti
* Pitit Bertintchamp (F. *Petit-Bertinchamps*)
* Al Ronxhe (*Al ronce*, F. *La Ronce*)
* Les Viyés (*Les Vilés*)
* Zairi

## Tourisse
* Li tchestea, mins on n' li pout nén vey tos les djoûs.
* L' eglijhe Sint-Lambiet (stîle roman).

## Tuzance
C' est tins des fiesses di låvå k' on danse co l' Danse Mareye Doudouye.

## Hårdêye difoûtrinne

* Co des portraits saetchîs a Côroe

## Sourdants
Côroe-l'-Grand

**Côroe-l'-Grand** (fr: *Corroy-le-Grand*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou, el province do Roman Payis.

## Tuzance walone
### Accint walon d' Côroe-l'-Grand
* Egzimpe di tecse :
:*Ki c' quë pout m'aidî?*
:*Dj'aros dandjî d' on côp d' mwin po aprinde a mia causer et à scrire è walon (rifondou). Dji sos on pôve walon pierdu bén al mitan do Braezi èt vécë c'èst one miete malaujë.*
:*Dj 'a viké 40 ans à Côrwè (li Grand) au Roman Payis. Èt come bråmint des djins di m'n ådje (43 ans), dji cause co one miete walon mins dji n'l'a jamais scrit.*
:*Dji pinse ki dwèt dawè des "hardeyes", come vos dijhoz, ki pourint m' aidî. Mins dji n' sés nén comint fé po lès trover, et comint trover les meyeuses.*
:*Si n'a one sakî quë pout m'aidî, bråmint merci.*
:*Claude, li "Braezilyin".* (2007) 
* Corwaitaedje :
** betchfessî å => au (såf -åcion => *-âcion*, målåjhey => *malaujî*; dj' åreu => dj' aro)
** betchfessî ae => a
** betchfessî ea => ia (batea => *batia*)
** betchfessî én dimeure én
** betchfessî ey => îy 
** betchfessî jh => j (råjhon => *raujon*)
** betchfessî oe => wè
** betchfessî oen => win (mots tipes: avoenne, voenne)
** betchfessî oi => wa (mots tipes: moirt, foirt)
** betchfessî sh => ch (mots tipes: eshonne, ashir)
** betchfessî sch => ch (dischinde => *dichinde*)
** betchfessî xh => ch (bouxhî => bouchî) 
** Li spotchåve voyale, c' est "ë", come bråmint dins l' Roman Payis (*Ki c' quë; vécë*).
** Li codjowaedje å Durant Indicatif Erirece singulî est "-o" (dj' *aro*). C' est on codjowaedje picard, mins ki s' a spårdou sol Roman Payis eyet l' Basse Årdene.

### Sicrijheus
* Léon Minsart

### Copinreye
Gn a yeu ene copinreye sol fén des anêyes 2010.

## Sourdants
Rediveuse etimolodjeye

Ene **rediveuse etimolodjeye** ou ene **rapinsêye etimolodjeye**, c' est ene etimolodjeye ki va siconte li cene ki les djins sont dacoird avou, divant. Eto, e walon, ci serè ene etimolodjeye diferinne do clasmint do mot dins li *[[Motî etimolodjike da von Wartburg|Franzözische Etimologische Wörtenbuch]].

Po les nos d' plaeces, ci serè ene atuzlêye ki n' a nén stî corwaiteye ni pa [[Albert Carnoy]], ni pa [[Jules Herbillon]].

== Sacwantès rediveusès etimolodjeyes dins l' esplicant motî ==

=== [[:Wikt:trûler 1|trûler]] et [[:Wikt:sitrûler|strûler]] /  [[:Wikt:troûle|troûle]] ===
"trûler" et "strûler" vinèt d'&nbsp;on mot latén *tribulare* (kischeure). Ça va bén avou:
* li [[disfondowe]] namurwesse *strîler* (minme cossemaedje ki rîle / *rûle*, mape [[A.L.W.]] 1.83).
* les sinses ki broyî des påtes u do setch pwin tot l'&nbsp;kischoyant inte ses deus mwins k'&nbsp;on cafroye ene siconte di l'&nbsp;ôte. 
* les stindaedjes di sinse di "s'&nbsp;apougnî", [[:Wikt:ridobler|ridobler]]. 
* li stindaedje di sinse di "ene trûlêye di" (bråmint des), come des mietes di pwin strûlé.

Tant k'&nbsp;a "troûle" (omonime coinrece: *trûle*), i vént purade do latén *trublium* (sôre di schiele, dandjreus k'&nbsp;on meteut les pexhons dvins). Ça va bén avou: 
* li [[rifondaedje do walon|rfondowe]] e walon (tr<FONT COLOR="#ff0000">oû</FONT>le), ki va avou on U e latén.
* Li sinse di "troûler" (apicî des pexhons avou ene troûle).

L'&nbsp;esplicaedje di trûlêye est classike; l'esplikêye di "troûle" est rediveuse eneviè li cene di [[J. Haust]] (ki vout k'&nbsp;ça vegne do latén *tribulare* eto), k'&nbsp;aveut ddja stî discåzêye pa Von Warburg (ki dene ene etimolodjeye greke).

=== gayet ===
 [[live Djôr so l' etimolodjeye do roumin]].

=== Ôtes mots ===
* [[:Wikt:copene:tuzer|tuzer]]
* [[:Wikt:copene:kine|kine]]

== Dins les [[Toponimeye|nos d' plaeces]] ==
* [[:Wikt:Wernant|Wernant]]: les vîs corons do mot mostrèt k' i gn a on [[ixh-låte]], k' a fondou après.
* Nos d' plaeces raloyîs å bodje gayel *iverno-'' (corante aiwe).
** Ive.
** Îne.
** Live.

## 
* Kékès rediveusès etimolodjeyes rapinsêyes pa Djôr Staelens
Minêyolodjince

Li **minêyolodjince**, c' est ene syince ki studeye les minêyes.

Ele s'&nbsp;ocupe don di cnoxhe les pondants et les djondants do spårdaedje des maladeyes avå les djins u les biesses. Comint çk'&nbsp;ele si prindèt, li nombe di rascråwêyès djins (ou biesses), leu-z ådje, a ké såjhon k' i gn a les pus grands epestiferaedjes, et tot ça.

## Motlî
Po ene metowe maladeye, on djåzrè puvite del **minêyolodjeye**.

## Sacwantès atuzes del minêyolodjince
### nombe di cas
thumb|200px|Avnance par moes d' ene maladeye des vatches troes ans å long a pårti di l' alouwaedje d'ene drouke pol médyî (tchaeke unité riprezinte 30 rascråwêyès biesses). 
* L' avnance: li nombe di noveas cas par moes, par an (e F. *incidence*). On-z a trové ene rimontêye di l' avnance del polio e Soudan.
* Li rascråwance: li nombe di totes les djins (les biesses) malådes a on metou moumint u so ene metowe termene e-n on metou aroyaedje (ene province, on payis, li Daegn etire; po les biesses: ene cinse, ene societé d' aclevaedje).
* Li morance par djin: li nombe di djins (di biesses) ki morèt del maladeye tos l's ans (eneviè li nombe di djins dins l' province, payis, evnd.) (e F. *mortalité*).
* Li touwance: li nombe di malådes ki morèt (e F. *léthalité*).

### trintches d' ådje

### såjhon

### sôres di biesses rascråwåves

### covance
Li **covance** u **covaedje** d' ene maladeye, c' est l' termene inte li moumint k' on est rascråwé et l' prumî sene clinike.
Linet å djaene betch

Li **linet å djaene betch** u **lignroû d' montinne** u **tchetchè**, c'&nbsp;est ene sôre di ptit oujhea passant, k'&nbsp;on voet cobén tins d'&nbsp;l'&nbsp;ivier el Walonreye.

 *[[Linaria flavirostris]]*, davance: *[[Acanthis flavirostris]]*

## Discrijhaedje
Il est come on linet, mins avou on djaene betch.