open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Perwé (rebanêye comene)

**Perwé** (e sistinme Feller, *Pèrwé*; fr: *Perwez*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province do Roman Payis.

## Ban d' Perwé
* Perwé
* Maleve
* Orbay
* Torebay-les-Beguenes
* Torebay-Sint-Trondthumb|Li måjhon-comene.|centré

## Tuzance walone
### Accints do walon
Li spotchåve, c' est ë. 
### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Pierre Surkol avou l' accint d' Perwé pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Ôte ratournaedje do minme tecse, fwait pa André Jancart avou l' accint d' Torebay.

## Difoûtrinne hårdêye
Li grosse sipesse waibe di l'&nbsp;intité d'&nbsp;Perwé

## Referinces eyet sourdants
Leuze-e-Hinnot (viyaedje)

thumb|li coledjåle
**Leuze-e-Hinnot** (fr: *Leuze-en-Hainaut*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse (nén candjî): **7900**
* Limero diyalectolodjike: **To 58**
Leuze-e-Hinnot

**Leuze-e-Hinnot** (fr: *Leuze-en-Hainaut*) c' est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 13.161 (2005)
* Arondixhmint: Tournai
* Sitindêye: 73,53 km²
* Dinsité: 178,98 djins/km²
* Ban d' Leuze: Leuze avou: Wé, Al Watène, Galè, Pipé, Tieulin, Tourpe, Wiyôpuch, Bliki.
Bolene

**Bolene** (so plaece *Boléne*, fr: *Bolinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
thumb|Èglîjhe Ste Djèrtrûde di Bolène
* Limero del posse: **5310** (vî limero **5051**
* Limero diyalectolodjike: **Na 5**
* Eplaeçmint sol Daegn:
Anret

**Anret** (la-minme e sistinme Feller, *Anrèt*; F. *Hanret*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,  rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.

[thumb|Plan d'on boket do viyaedje ([mape Ferrari)]]
thumb|tomboe d' Anret
thumb|Responda Raymond Riguelle

## Kékès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5310**
** Di 1969 a 1977: **5052**
* Limero diyalectolodjike: **Na 19**.
* Arondixhmint: Nameur
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Avey
Gn a on rlomé tomboe.

## Tuzance walone
### Accint walon
C' est do walon do Mitan, foirt dilé l' pårler d' Nameur, mins ki si rsint dedja do ci do Roman Payis (li son i eyet l' son u (/y/) saetchnut dedja eviè l' son ë. I pôrént esse noté /ì/ et /ù/ e-n AFE).

### Rilomé Anrtî
Raymond Riguelle, ki provént did la, et k' a fwait rescontrer les tourisses walons del Wisconsene avou les otorités del Province di Nameur.

## 
* Tecse d' on responda da Raymond Riguelle ( l° 95, waeyén-tins 2020).
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Raymond Riguelle avou l' accint d' Anret pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Gowi

**Gowi** u **Gowi-dlé-Pieton** (fr: *Gouy-lez-Piéton*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Courcele.

* 

## Istwere
Gowi esteut dutcheye do Braibant, mayeurreye di Nivele.
Gn aveut bén cwate signeurreyes: Gowi, Fletchire, Longuernêye, et L' Håye; li curé del pårotche esteut lomé pa l' Abeye di Florefe.

## Djeyografeye
Gowi est bagneye pa l' Aiwe-di-Pieton, est trevåtcheye dispu l' 19inme sieke på tchenå Tchålerwè Brussele, et fourit raloyeye a Tchålerwè et a Brinne-li-Conte pa ene lene di tchmin d' fier.

## Industreyes
I n' a pont yeu d' saetchaedje å tchebon a Gowi; aminwer å cmincî do 20inme sieke (disk' e 1969).

## Referinces ey sourdants
Goyi-dlé-Lsene

**Goyi-(dlé-Lsene)** (fr: *Ghoy*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lsene

* Limero del posse: **7863** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **S 3**
Djerpene (viyaedje)

**Djerpene ** (F. * Gerpinnes *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.

* Sipotaedje et lomaedje des djins : 
** Djerpene, corinveye : les Bordjoes (*Bourjwès*)
** El Flache : les Flachwès
** Froumiêye : les Crinmîs (*Crémîs*)
** Imiêye : les Måhins (*Mauhé*)
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Djerpene|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Djerpene

### Hamteas
* Bas Fonds
* Al Flache (Fr. *Les Flaches*)
* Froumiêye (Fr. *Fromiée*)
* Umiêye (Fr. *Hymiée*)

### Ôtès plaeces
Sourdant : 
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Trî do Tchårnoe
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Dzeu do Bos
** El Tchårnoe (*Tchaurnwè*, Fr. *Charnoy*).
** Les Bôlîs.
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des aiwes :
** a l' Agoloe (*Agoulwè*)
* A vey avou les tienes et les vås :
* A vey avou des rotches :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** les bayåds
* Les voyes et les rowes.
* A vey avou les cwate costés del Daegn.
* A vey avou l' istwere
** Plaece do Peron.
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** l' Akisse
** al Bierlire (*Bierlêre*)thumb|250px|plake del plaece do Peron|centré
## Istwere
Esteut dal Principåté d' Lidje.

## Avey
* Fontinne Sinte-Rolande.
* Måtche Sinte-Rolande li londi del Pintcosse.

## Tuzance walone
* Sicrijheu et rcwereu sol walon: Michel Robert.
* dramatikes e walon : dispu l' difén do 19inme sieke. Dierinne dramatike : "L' Ekipe"

## Sourdants
On cokea å solea (binde d' imådjes)

thumb|Coviete
thumb|El Djan (li vraiy) avou l' «cokea» a costé
**On cokea å solea** (*In coquia au solia*), c' est ene binde d' imådjes sicrîte pa Jean Goffart et dessinêye pa Jean Raes, k' a vudî e 1989. 

Li coviete est e coleurs, mins, ådvins, c' est do noer et blanc.

Li live a stî saetchî a 2000 egzimplaires.

## Tinme
Li binde  raconte li spoûle d' on djonne prezinteu d' radio ki toume « båbe a båbe » avou l' båshele di l' emir di Ras Al Katbras, e vacances di nive dins l' Noer Payis, la ki s' pa a vnou a scole divins l' tins. Et nosse Djhan (li ptit no eto do scrijheu) esse egadjî po-z aler amonter låvå ene sitåcion d' radio.

Li binde d' imådjes a stî ecwårlêye e pårteye pa des rclames di des måjhones di handele do payis d' Tchålerwè, riprinjhes dins l' live, emey les desséns u les bouyotes. 


Goffart_cokea_riclames.jpg|imådje avou des rclames po les aspaleus
Wa imådje cokea å solea asmala.jpg|uzaedje di mots nén corants (asmala)


## Prezintaedje

Ça s’ passe a Djerpene.

C’ est l’ ivier. Il a bråmint nivé del nute. Djan, k’ est animeu so ene radio do payis, endè va bouter.

Mins, vo n' la-t i nén k’ il a èn accidint d’ vweteure avou ene grosse oto. Gn a èn ome k' è dischind et lyi dit k’ il est l’ tchåfeu do chixh « Amed as Bawêt » k’ est e mission po-z atchter ene rafinreye. Leus tecnicyins el vénront dismantchî po li rmonter e l' Arabeye.

Tot s’ passe bén inte les deus omes et l’ chixh est télmint binåjhe d’ aprinde ki Djan fwait del radio k’ i l' preye e l' Arabeye po-z è mete ene pareye so pî. Ele si lomrè : radio RFS (Radio Frecwince Samsufiraco).

Djan ndè va, e leyant la Birdjite, si comere. Va-t i raler a messe (abandner s' mayon) ou nén ? Ca gn a deus belès djonnetes ki tournèt après lu låvå.

## Les personaedjes
* Djan, li radiowisse
* Amed as Bawete, li chixh
* Fatima, li feye do chixh
* Aride, li tchåfeu
* Birdjite, li comére da Djan
* Mirna, li sour da Fatima
* Abdoul ben Saya, l’ emir
* Salima, li feye d' on minisse

## Rilomêye
C' est l' prumî live d' imådjes eplaidî come té, kel sinnario a stî fwait pår e walon, sins esse ratourné d' on sfwait live e francès.

## 
Scanaedje do live
* Prumire mitan
* Deujhinme mitan

## Sourdant
Auguste Mélin

**Auguste Melin** a skepyî 14 di may 1868, et mori li 4 di decimbe 1933.

Il a beacôp bouté sol walon do payis d' Andene.

Il a scrît ossu e francès so l' istwere del veye d' Andene.

Di s' mestî, il esteut medcén.

## Ouve pol walon
I fourit on rcwereu sol walon, et rashonner des notes po fé on motî d' Andene. Il a eto fwait des rcwerances so les nos d' plaeces d' Andene, ey eplaidî si « Toponimeye d' Andene » (*Toponymie d' Andenne*) dins l' ''Guetteur Walon'' (1933).

Il a eto scrît e 1925 del prôze nén racontrece so ene famile d' Andene : « Marie-Agnès Defrène, istwere d' ene famile d' Andene e 18inme sieke » (Marie-Agnès Defrène, histwaire d' one famile d'Andenne è XVIIIe sièke).
Robert Grafé

thumb|left|120px

**Robert Grafé** a skepyî e 1896 ey a morou e 1968.

Ci fourit-st on waloneu k' a bråmint bouté po l' enondaedje do walon e scole divins l' payis d' Lidje.

I rcwera des scrîts åjheys a dire po ls efants, mins di hôte cwålité. Il a scrît eto sacwantès powezeyes. 

## Ricweraedjes pus lon
«*L'œuvre en wallon de Robert Grafé*», eplaidî pal SLLW e 1994.

## 
Onk di ses arimés
Virûsse del gripe

Li **virûsse del gripe** (on dit eto **virûsse Inflouwenza** u **ortomicsovirûsse**), c' est on virûsse a ARN, ki cåze des maladeyes do sistinme respiratwere dins toplin d' especes di biesses ås tetes et d' oujheas.

L' adire inte les ortomicsovirûsses, e labo, c' est les sôres di proteyenes k' i fabricnut. Gn a deus mwaissès proteyenes: l' emaglutinene eyet l' neuraminidåze.

Les virûsses sont lomés avou on limero après li H (po l' emaglutinene, *Haemaglutinin* e l' inglès) eyet li N (pol Neuraminidåze).

Bråmint des djins ont yeu des cnoxhances so les sôres di virusses del gripe di cåze del minêye del pesse des oujheas å virûsse H5N1 k' on nd a bråmint djåzé totavå e 2006.

Les ortomicsovirûsses sont diferins des paramicsovirûsses ki n' acshuvèt nén les djins.

## Sacwantès maladeyes cåzêyes pa des virûsses del gripe
* gripe des djins
** gripe espagnole (1918)
** gripe aziyatike (1948)
* gripe des tchvås
* pesse des oujheas
** Minêye del pesse des oujheas å virûsse H5N1 (1997-2006)
Filip Cauwelier

thumb|Dessén dvintrin d' ene plake da Flip Kowlier 
**Filip Cauwelier** k' a riscrît s' no **Flip Kowlier**, c' est on tchanteu di rok, ki fwait des tchansons avou des pårlaedjes e peur flamind (del Flande Coûtchantrece). Il a skepyî e 1976.

Il a cmincî a-z aveur do succès diviè les anêyes 2000, dins on clintcha eviè li raprindaedje des lingaedjes do payis el Flande.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si waibe
Rindeu

Li **Grand Rindeu** ( *Rendeux*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 2.242 (2005)
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
* Sitindêye: 68,83 km²
* Dinsité: 32,57 djins/km²


Taxodium distichum (Rendeux) JPG1.jpg|åborete Lenoir


## Ban d' Rindeu
thumb|Kékes viyaedjes del comene di Rindeu, ey d' avår la
* Rindeu (dispu li 6 di djun 1811, pa rashonnaedje di Hôt Rindeu et d' Bas Rindeu)
** Rindeu-Hôt
*** Bardonwé
*** Tcheyou (*Tchèwou*)
** Rindeu-Bas
*** Hamoûle (*Rindeû-amoûle*)
*** Noyaipré (Nowaipré, *Nowêpré*)
*** Wahardai (*Wahardê*)
** Ronzon (dispu 1823)
* Baife
* Hodîster (*Odîsté*)
** Djinne (Hodîster)
* Marcour
** Laid Prandjleu (Laid Prandjloe)
** Divantåve
** si ancyin hamtea d' Ciele fourit rmetou avou L' Rotche ås grands rebanaedjes di 1977.

## Accint do walon
Eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin d' Noyépré pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la
*  Schoûtez lu vaici
* Tecse et comintåres

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene
Auguste Vierset

**Auguste Vierset**  a skepyî li 12 di decimbe 1864 a Nameur ey a morou li 4 d' octobe 1960 a Knoke (ancyin ptit ban di Knokke-Heist).

Ci fourit on scrijheu e walon.

Di s' mestî il esteut professeur d' escole mweyene a Wåve et Sint-Houbert, pu gaztî et mwaisse aidant do mayeur di Lidje.

## Ouve pol walon
E walon, i cmince tot djonne a scrire des powinmes, rashonnés dins *"Poésies wallonnes"* (1936) et *"Tot schoyant l' pronnî"* (1941). Tos ses arimés fourît rmetous eshonne dins "Mes djåbes" (1950).

Adonpwis, vo l' la ki s' assaye a èn ôte djinre, li paskeye: *"Les paskeyes da Bietrumé Picård"* (1938).

Il a scrît eto des pîces di teyåte : å cmince tins k' il esteut ki dmoréve a Sint-Houbert, des sinnetes avou l' accint do Bork, k' i fjha djouwer laddé minme :
* "*Parache et Mimile*" (1886)
* "*Ene dimande e mariaedje*" (1887), ene ouve motoit scrîte avou l' coplaedje da Paul Marchot, kel mete eto dins s' bibiografeye.

I ratake, ci côp ci, avou l' accint d' Nameur : *"Li côp d' mwin da Tchantchès"* (1891); *"Li feye Matî"* (1898), *"Fleur di meskene"* (1936), *"Li miråke"* (1937), *"Li Noyé da Polite"* (1941).

Il a eto ratourné e walon des pîces do scrijheu d' teyåte flamind Auguste Hendricke: *"Prima Dona"* et *"Pierot vike co"*; i rashia do francès *"Amon les vîs"*, da M. Colruyt. 

Li Gusse Vierset a bouté, avou, come ricwereu sol walon, et onk des prumîs a-z aprinde ås scrijheus namurwès comint discôper ene fråze e walon dins *"Essai d'orthographe wallonne"* (1885).

E 1887, il eplaide *"Germain-Walon"*, la k' i djåze des rapoirts inte les lingaedjes tîxhons eyet l' walon. 

I divna eto on corwaiteu des scrijheus d' belès letes e walon avou *"Poètes Namurois"* (1888).

## Corwaitaedje di si ouve e walon
Droldimint, Auguste Vierset n' est nén rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, motoit pask' il eploye cobén des mots et des ratourneures foû do walon d' Nameur, et aveur li dår di scrire des cråmignons, ene compôzucion pår lidjwesse.

Portant, on dit purade do bén d' lu dins èn årtike des prumîs Cayés walons. «Di tos les scrijheus provnant di Nameur minme, Gusse Vierset est seur li pus cnoxhou»

## Si ouve e francès
Il a scrît eto e francès des contes-rindous d' voyaedjes, des ratournaedjes di l' inglès, des studias so des scrijheus bedjes, so l' istwere, des arimés, des romans et des pîces di teyåte. 

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Pådje di ses scrijhaedjes 
* 
* 

## Sourdants
Vierziye

**Vierziye** (la-minme, *Vièrzîe*, F.: *Willerzie*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5575**
** davance : **6891**
* Limero diyalectolodjike : **D 114**
* Arondixhmint : Dinant
* Sipotaedje des djins : les Gnègnès (prumî viyaedje k' on dit "i gn *è*" estô d' "i gn a", tot vnant d' Nameur).
* Eplacmint sol daegn 49°59'00 N - 4°50'59 E
* Djins :
** 1830: 516
** 1910: 495
** 1930: 470

## Rilidjon
Eglijje di 1880, broûlêye pås Almands li 23 d'awousse 1914; novele eglijhe e 1928. 

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Vierziye
### Hamteas
* Les Aiwes
* Pont Colin
* Marotele
### Ôtès plaeces
* Li Franc Bwès (F. *Frambois*)
* Li Foyete (*La Foyète*) 

## Djeyografeye
Vierziye est metou sol voye ki va d' Djedene a Vireu, e France.

## Istwere
Li tere di Vierziye a stî franke tere disk' e 1680. Adon, li viyaedje a stî rmetou avou l' France. I serè rindou ås Bas Payis   otrichyins e 1699. Adon, i serè raloyî dins l' dutcheye do Lussimbork.

Divant li XIII° s., li viaedje esteut, come Fagnole, dins l' djeron des Rumigny-Florenne, ene foite måjhon ki les aveut assudjetis al costume di Ranwé.

Sol ban d' Vierzie, gn aveut on ptit fî " Li Foyete" ki depindeut d' Pwelvatche. Gn a yeu ossu, nén lon rî do viyaedje, on moustî basti dins les tchamps al plaece k' on lome co asteure : *Ås carmes*.

E 1914, gn ava ene batreye etur les Almands et les Francès, avou bråmint des touwés. Tot l' viyaedje a stî metou a feu, a pårt 2 måjhons. Les Almands djhént ki les civils avént tiré sor zels, motif k' il ont invoké partot adon.

Tins del guere di 40, Vierzie estot sol voye del tchinne d' evåzion po voyî so Djibraltår les pilotes des avions inglès et amerikins k' avént stî abatous el Walonreye. Li curé d' Vierzie et l' mayeur di Riene, k' estént dins l' fiyire, ont stî hapés pås Almands et ont morou dins les camps d' concintråcion e 1944.

C' est dlé Vierzie k' e moes d' setimbe 1944, les prumîs paratchutisses bedjes do Coronel Blondeel ont stî paratchutés po-z aidî, avou l' Maki, les Amerikins k' alint liberer l' payis walon kékes djoûs pus tård.

## Economeye
soyreye

## Tuzance walone
Michel Piette sicrît des prôzes so ç' payis la. Il a ratourné li live so Antoine Quinay, on dzarteu el guere di 14, ki s' a catchî lontins dins les bwès inte France et Beldjike.

#### 
Responda so Toenne Kinai
Aessi

vignette|Aessi
Èn **aessi**, c' est, so les vîs tchårs et les viyès tcheretes, on foirt fier ki sopwate li tchessis so s' mitan, ki finixh di tchaeke costé pa ene fizêye, eyusse ki les rowes di bwès tournèt. Les rowes avént on pô d' djeu so les fizêyes, po diminouwer l' frotmint d' on fier so l' ôte. On n' kinoxheut nén co les buzleures. Gn aveut don ki les rowes ki tournént, nén l' aessi.

Cwand l' trin a arivé, come citci rôléve so des rays metous a ecårtumint bén defini, l' aessi et les deus rowes n' ont pus fwait k' ene seule pîce. L' aessi passéve des deus costés des rowes et tournéve don avou zeles; ces dbouts la estént raclôs dins ene boesse ki, do minme côp, sopoirtéve li tchaessis do wagon. Ces boesses la racloyént les dbouts d' l' aessi, ki tournént so on moyou solidåre del boesse. Ene buzleure d' on metå pus tinre s' eturcaléve etur li rowe et l' moyou, po-z espaitchî li frotaedje do fier so fier. Li boesse ére plinne di spesse ôle, ki bagnive dins del sitope, po-z ashûrer l' ecråxhmint do moyou.

Il arivéve adon ki, po ene råjhon u l' ôte, ene boesse di wagon tchåféve et cmincive a griper, avou totes les consekances ki ça poleut amwinner (feu å trin, petaedje di l' aessi, evnd.)

Cwand on trin passéve dins ene gåre, i faleut èn ome sol kai, po waitî passer l' trin et adverti l' gåre shûvante, s' il aveut rmarké ene boesse tchåfante. Ci gåre la ritneut l'trin; on gåréve li wagon sol costé et, li ledmwin, ene ekipe espéciåle vineut remantchî l' boesse.

Asteure, les boesses di wagon sont todi la, mins les roulmints ont pris l' plaece des buzleures.
Grimbiemont

**Grimbiemont** (fr: *Grimbiémont*), c' est on hamtea di Rwè.

## Rilomés dmorants d' Grimbiemont
* Joël Thiry
Rindeu (viyaedje)

**Rindeu** (fr: *Rendeux*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no,  el province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **6987**
** Di 1969 a 1977: **6993**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 28**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Rineutî, Rindeutresse; (F. *Rendeusien, ienne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Rindeu
### Hamteas
* Bardonwé
* Tcheyou
* Hamoûle
* Noyépré
* Ronzon
* Wahardea (la-minme : Wahardê)

### Ôtès plaeces
#### a vey avou les bwès
* a Fayhé (*[[fayi (toponimeye)|fayehé]]*)
#### a vey avou les aiwes
* Inzès ris (li ri d'inzè-ri).
* li ri do boyea (*li ri dè boyé*)
Joël Thiry

thumb|(e 2002)
[thumb|Li djonne Djowel ritrové dins [Titorvå]] 
**Joël Thiry** (e walon, **Djowel Tiri**), c' est on scrijheu e walon et on bouteu pol walon, k' a skepyî li 19 di måss 1957.

Di s' mestî, il est prof di sgondaire (pol francès) a Måtche-el-Fåmene.

## Cårire pol walon
E 1999, il a rexhou «Magnaedjes di manaedjes» (*Magnèdjes di manèdjes*) (1999), des inketes francès-walon so çou k' les djins magnént li long d' l' Aiwe-d'-Oûte d' Oufalijhe disk' a Houton, del guere 1914-1918 disk' ås anêyes 1960.

E 2001, i vude «Zimtêye di boute-boutes», onk des prumîs lives di rcetes e walon. So les trinte-shijh manire di fé a magnî avou des cwayes.

E 2005, i rprind l' minaedje do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
vignette
E 2008, il rexhe on live foirt a pårt : «Å ratind-tot».

Si prumî vraiye ouve di belès letes, ci serè po 2008 : «Doze femes», ki l' pindant, «Doze omes» va rexhe e 2011.

Li minme anêye, avou Djozé Schoovaerts po l' dessinaedje, il askepeye li personaedje di Djustin Titôrvå (Justin Titorval).

E 2012, il a rmetou e walon d' Måtche-el-Fåmene on ptit live d' imådjes di Odysseus, *Tchikèt Vénuzyin*.

Il a stî eto onk des adjinçneus (avou Chistian Antoine et Michel Terer) del waibe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene (2013).

E 2014, i rashonne e-n on live totès viyès tchansons d' circonstances ramexhnêyes dins tote li Mîtrinne Årdene : c' est So tchants so voyes.

E 2017, i ratoûne e walon on live d' imådjes da Nadine Fabry, Luciye et l' noere rotche.

E 2019 et 2020, il est l' doetoe po-z adjinçner l' emission e walon «Foû des Rays».

E 2023, i rexhe on gros live so les fleurs di l' Årdene, e francès, mins avou tos les nos walons so ç' sitindêye la, «Fleurs del såvadje Årdene».

## Hårdêye divintrinne
* 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Jowel Tiri come «Tchanteu d' après meynute» (a Tcheyou, li djoû do strimaedje di «Doze femes» 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes 
* Boket di «Doze femes»  
* Boket di «Doze omes» (avou ratournaedje e francès) 
*  Waibe do Muzêye do Pårlaedje
** Sacwants d' ses scrijhaedjes, aberwetåves

## Sourdants
Jean Wisimus

**Jean Wisimus** a skepyî e li 27 di måss 1868 et mori e 1953. C' esteut eto on scrijheu e walon et on bouteu pol walon. 

Si mwaisse ouve fourit li Motî d' Vervî.

Il a eto scrît e francès dins "le Jour" dizo l' no d' pene *P. Simiste*. 

Di s' mestî, li Djhan Wisimus esteut martchand d' linne a Vervî, et apoirteu-espoirteu eternåcionål.

## Ovraedjes pol walon
thumb|''Dès rôses èt dès spènes''
Tot djonne, il askepieye, avou des soçons ene gazete (eplaideye so do vert papî) "li Trô d' Soteas", pu scrire dins ene foye ki n' rexheut nén a tinzayeure "li pont d' Poleur". 

Après l' guere di 1914-1918, i riscrît des bokets e walon dins le Jour, dins ene coirnêye "li ridant ås rahisses".

Pol teyåte, il a scrît "Måle Voye" on drame e deus akes (1902). Pu ratourner e walon ene pîce d' Erckmann-Chatrian, "*l' ami Fritz*" so l' tite "l' ami Zidôre", et avou Maurice Noël "Djonnes Maryîs".

E 1925, il eplaide, avou Jules Feller, l' antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.

Ses ouves, foû do teyåte, ont stî ramexhnêye en on live "Des rôzes et des spenes" ("Dès rôses èt dès spènes") (1926).

Il esteut mimbe do Club walon d' Måmdiy, dizo l' no d' pene di «Fré Djhan (d' Vervî)».

## Vicåreye
Do 30 di setimbe 1912 disk' å prumî d' awousse 1914, il amonte, avou ses cwårs, ene rivuwe "*Verviers-Chronique (théâtre, arts, littérature, idées)*".

E 1914, il a stî ramassé pås Prûsyins, et passer troes moes al prijhon d' Nameur. Mins i lzî tént tiesse, fén conte fén, ey esse finålmint rlåtchî.

Après l' guere, i boute po-z aidî les ancyins combatants. Si va-t i scrire e francès deus corwaitas economikes ki seront cnoxhous lon et lådje. 
* *Sind wir barbaren ?* (estans dj' des Barbåres ?). Il î mostere ki les Almands ont distrût les oujhenes walones, nén po-z aveur do fier, mins po s' fé cwite del concurince.
* "*L' anglais, langue auxiliaire internationale'". I dit profeticmint ki c' est l' inglès ki dvreut divni, pitchote a midjote, li lingaedje di l' economeye eternåcionåle.

== Sourdants ==
<references/>

== Hårdêyes difoûtrinnes ==
* Guy Belleflamme, *Redécouverte : Jean Wisimus (Verviers 1868 – Verviers 1953)'', Wallonnes (revue), 3/2015
*
Telin (viyaedje)

**Telin** (F. * Tellin *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

thumb|l' eglijhe, al nive 
thumb|Muzêye del clotche

* Limeros del posse :
** asteure : **6927**
** davance : **6934**
* Limero diyalectolodjike : ** Ne 7 **.
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sipotaedje des djins : les Cadets (Les Telinîs estént rwaitîs come ene miete grandiveus, et dire tofer moncadet come arinnoe).

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Telin|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|Nos di des plaeces]] di Telin
### Hameas
* Les Cambuzes
* Les Batis (li cinse des Batis)

### Ôtes plaeces
* Li Rou

## Istwere
A Telin, gn aveut l' dierin rlai del posse del  Principåté d' Lidje, sol voye di Lidje a Sdan. C' esteut on viyaedje metou so deus payis, et gn aveut bråmint des bankes. Totes les belès måjhones metowes sol grand-rote, djus d' l' eglijhe, c' esteut des bankîs.

## Industreyes
Fondreye di clotches.

## Avey
* Muzêye del clotche.
Telin

Li **Grand Telin** (F. * Tellin *), c’ est ene  rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 2.279 (2004)
* Limero del posse: **6927**
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sitindêye: 56,91 km²
* Dinsité: 40,05 djins/km²
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Ban d' Telin
* Telin (viyaedje)
* Bure
* Grûpont
* Stegne


Tellin JPG01.jpg|Eglijhe di Telin
Tellin JPG03.jpg|Cinse-tchestea (18inme sieke)
Tellin JPG05.jpg|Coulot del Vå des Clotches
Grupont 060129 (3).JPG|eglijhe di Grûpont


## Tuzance walone
### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jacques Degeye avou l' accint d' après Telin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Djimele

thumb|L' eglijhe Sinte-Magrite d' Antioke (1865-1868).
**Djimele** (å pus sovint dirî ene voyale, sol sicrijhaedje «**a Djmele**», et l’ prononçaedje «*a Gn’mèle*» /aɲmɛl/; F. *Jemelle*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5580**
** davance : **5440**
* Limero diyalectolodjike : **D 91**.
* Arondixhmint : Dinant
* Sipotaedje des djins : les Raletcheus d' paile (c’ esteut des mo pôvès djins, dinltins).

## Djeyografeye
thumb|L' aiwe di Wame trevåtchant Djmele
C’ est a Djmele ki l’ aiwe di Wame si vént maxhî a Lome. Did la, li no do viyaedje (gayel *gena*, deus-aiwes).

C’ est eto li prumî viyaedje del province di Nameur, tot vnant d’ Forire, el province do Lussimbork.

Djimele est metowe e l' Fåmene.

## Industreye
thumb|Les oujhenes Lhoist 
Oujhenes « Lhoist » di fabricaedje di prodûts fwaits avou l’ måle.

## Transpôrts
Mwaisse gåre do trén sol voye Nameur-Lussimbork.

## Rilomés Djmelîs
François Bellot î a skepyî e 1954.

## Sourdant
Yon

thumb|Eglijhe d' On 
[thumb|Wame e mitan d' Yon (coleur a l' aiwe da [Marie-Claire Lefébure.]]
 
**On** u **Yon** (F. *On*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure : ** 6900**
** davance : **5441** 
* Limero diyalectolodjike : **Ma 36**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Sipotaedje des djins : les Couyons (pol rimaedje Yon / Couyon).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Yon

plake_tchafor.jpg|Li Tchafor
Yon tier des sours.jpg|Li Tier des sours


* Li Tchafor
* Li Tier des sours

## Djeyografeye
Dispu l' 20inme sieke, Yon tént avou Djmele, ki l' gåre est djusse a costé.

Yon est raiwé pa Wame, k' a rçû li Yerdêye, et ki pout vni foû ås grossès aiwes (come e moes d' djulete 2021).

## Tuzance walone
thumb
### Veyåvté do walon
I gn a ene crexhe lomêye *« Les Petits Poy'On »*.

### Teyåte e walon
Dramatike «Les Cara-scoles».

### Eredjistrumints
 
* Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye beleletricmint pa ene djin ki provént did la.

## Pî-note
Tchåfor (toponimeye)

[thumb|Plake a [Yon]]
Pådje po les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot tchåfor. 

Li mot "tchåfor" a passé e francès del Walonreye, sovint comme *chaffour* u *chaufour*.

* Gonri : El *Tchafoûr*
* Indji : Les vîs Tchafôrs.
* Lidje : li Tchåfor (*Tchafôr*).
* Palijhoû : les *Tchafours* (u *Tchafors*).
* Tchespire : Bwès do Tchåfor (F. *Chaufour*).
* Yon : li Tchåfor (F. *Chafour*).
Estats Unis

Les **Estats Unis d' Amerike** (en inglès : *United States of America*), k' on lome kécfeye «&nbsp;**Uyessês&nbsp;**», c' est on payis do nôr di l' Amerike. Li mwaisse veye est Washington. Les Estats Unis sont pårtis e 50 estats. 

Les dmorants sont purade lomés **Estazunyins**. Mins dins l' lingaedje corant, on eploye bråmint li mot **Amerikins**, u, po lzès rabaxhî **Amerloches**.

## Estats
Èç payis la a céncwante estas, inte di zels deus metou å lon (ki n' sont nén etur li Canada eyet l' Mecsike). 

Kékes estats:
*Alasca
*Californeye
*Ilinwès
*Noû York (estat)
*Pensilvaneye
*Wisconsene
*Montana
*Texas

Houte di ces céncwante estats la, les **Estats Unis** ont co des ôtes iyes.

## Istwere
Les Estats Unis ont stî askepyîs bråmint pa des abagants uropeyins, copurade les Inglès. Il ont spotchî les peupes Indyins k' î viként, pacô a môde di peupe-sipata.

Les Estats Unis ont divnou ene coloneye inglesse. Adonpwis, i s' ont revinté siconte les mwaisses inglès, avou l' aidance des Francès, k' ocupént des grandès stindêyes å Sud-ouwess (Acadeye).

Po-z ecwårler ses gueres, Napoleyon vinda l' Acadeye ås Estat Unis. Ci fourit l' pus grand vindaedje di teres ki s' a måy passé.

Li guere di secession fourit ene guere civile inte les estats d' Bijhe, k' estént sconte do esclavadjisse et les estats d' Nonne k' estént po. C' est les Nortisses k' ont wangnî.

Diviè l' difén do 19inme sieke, des tropes di Walons î alît eshonne, ey basti låvå ene kiminålté ki wårda lontins l' cåzaedje walon, les Walons del Wisconsene.

Les Estats-Unis ont vnou dner on fel côp di spale ås Aloyîs siconte des Almands al guere 1914-1918 ey al guere 1940-1945.

Après l' guere di 1940, il ont volou tchessî les comunisses totavå. Ça a dné li guere di Corêye, li guere do Viet-Nam. Et si rwaitî avou l' URSS come des tchéns d' casson: c' est çou k' on-z a lomé li froede guere.

Après l' tcheyaedje do meur di Berlin, les Estats Unis s' ont rtrové tot seus mwaisses so Daegn. Il ont cmincî a si cdure come si c' esteut leu-z impire totavå (guere do Koweyt, guere d' Afganistan, guere d' Irak, evnd.). I vlént ki tot çoula soeye bonzè bén po drener les terorisses k' els avént vnou ataker li 11 di setimbe 2001.

## Tuzance

### Politike linwistike
Lonmint, les **Estats Unis** n' ont pont yeu d' lingaedje oficir, minme si bråmint d' djins cåzént inglès (ou purade ene varyisté : l' inglès estazunyin). Mins Donald Trump a vlou k' l' inglès soeye oficirmint li lingaedje del nåcion. C' est fwait dispu l' moes d' måss 2025.

Houte di çoula, l' espagnol (ou purade eto, ses varyistés amerikinnes) î est foirt djåzé.

## Rilomêyès djins
### Rilomés Estazunyins
:*Loukîz [[:Categoreye:Rilomés Estazunyins|al categoreye fwaite esprès]].*
* Beyoncé
* Joe Biden
* Karen eyet Richard Carpenter
* Martin Luther King
* Barack Obama
* Al Pacino
* Assata Shakur
* Alan Thicke
* Donald Trump
* Geoge Washington
* Serena Williams

### Rilomés Walons k' ont dmoré ås Estats-Unis
* Joseph Anciaux
* Jean-Charles Houzeau de Lehaie (di 1857 a 1868, a San Antonio en XVIth Range East (e Tecsasse), al Novele Orleyan (el Louwiziane) ey a Filadelfeye (el Pensilvaneye).

## Sourdants
GNU Aspell

**GNU Aspell**, ou tot simplumint **Aspell**, c' est ene coridjrece e libe programe diswalpêye po l' pordjet GNU.

Elle a stî fwaite po replaecî l' viye coridjrece libe **Ispell**, ki n' esteut pus diwalpêye dispoy ene hope, et k' aveut des rujhes po les lingaedjes avou des accints ou des alfabets nén laténs.
C' est l' coridjrece sitandård sol sistinme d' operance GNU/Linux, eyet foirt eployeye so les sistinmes di sôre Unix; on l' pout copiler eto pol sistinme Windows.
I gn a des motîs po cåzu ene cintinne di lingaedjes — emey zels li walon (dispoy li 20 d' måss 2003) —, et c' est foirt åjhey d' endè radjouter des ôtes.

Li programe est dzo l' Licinse LGPL, eyet l' mwaisse programeu c' est Kevin Atkinson.

Çou ki fwait ki c' est ene foirt boune coridjrece, c' est l' possibilité di defini des rîle "fonetikes" (avou del lådje) çou ki permete d' aveur des sudjestions bén pus sûteyes k' avou des ôtes sistinmes. Ele si rmimbere eto des coridjaedjes k' on ddja stî fwaits, çou ki fwait ki les propôzaedjes po ene minme flotche sont tchaeke côp mî.

Ci fourit eto li prumire coridjrece libe lådje eployeye a sopoirter comifåt des tecses en unicôde, eyet des lingaedjes k' ont mezåjhe d' unicôde po-z esse sicrîts; li seule limite estant ki l' lingaedje si doet scrire avou moens di 210 letes diferinnes (soeye-t i ki les tecses sont-st ecôdés avou moens d' 210 caracteres, soeye-t i ki l' lingaedje pout esse kiviersé a èn ecôdaedje divintrin di moens di 210), çoula permete li sopoirt di lingaedjes come l' amarike ou l' corêyin, tot discôpant les caracteres sillabikes unicôde (des cintinnes ou des meyes k' eployèt ces lingaedjes) sorlon des pwaires (ou triplets) cossoune+voyale(+cossoune), ey insi ariver a fé rintrer l' tot pa dzo 210 senes diferins.

Ene ôte fonccionalité, c' est l' sopoirt multi-motîs (metans, po-z aveur on motî d' båze, et des motîs pus tecnikes, sorlon les mestîs, eyet d' les combiner d' après l' sôre di tecse k' on vout coridjî).
I gn a eto des livrêyes ki permetèt d' eployî l' coridjrece a pårti d' ôtes programes, ou so des pådjes waibe, tot programant çoula dins bråmint des lingaedjes di programaedje.

Tot çoula fwait ki l' pupårt des programes libes sopoirtèt aspell sins rén di speciål a fé; li shûte burotike OpenOffice.org est l' seu grand programe libe ki n' l' eploye nén, eployant "myspell" el plaece; c' est åjhey di cvierser on motî aspell viè myspell, mins l' cwålité des propôzaedjes n' est nén l' minme.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*Li waibe Aspell
*ene pådje wice k' on pout sayî l' coridjrece aspel e walon
*li waibe did wice prinde li dierinne modêye do motî walon (sourdants)
Manadje (viyaedje)

**Manadje** (fr: *Manage*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
thumb|Manadje, bokèt, d' au lon 
* Limero del posse: **7170** (vî limero **6538**)
* Limero diyalectolodjike: **Ch 15**

## Istwere
Pitite signeurreye el Moyinådje, dilé l' cene di Snefe.

Å dislaxhaedje del Beldjike, Manadje n' esteut fok on hamtea di Snefe. Ele ni divna comene k' e 1880. 

## Industreyes
I gn aveut des veulreyes k' ont skepyî e 1850 et k' ont tourné disk' e 1950.
Gn a yeu todi dpus d' industreyes a Manadje; ça fwait k' on-z î a ahivé on zonigne (zonigne di Snefe-Manadje) diviè 1965.
Manadje

**Manadje** ([FR] *Manage*), c' est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot. Èç ban ci est asteure dins l' arondixhmint d' Sougniye, mins dvant 2018, Manadje esteut dins l' arondixhmint di Tchålerwè.

## Pitit ban

* Manadje 
* Belcour
* El Botinne
* El Fayi-dlé-Manadje
* Li Hesse

## Djeyografeye
Les comenes åtoû sont El Tchapele, El Lovire, Marlanwé, et Snefe.

Hôteur : di 120 a 174 metes.

## Referinces eyet sourdants
Pîxhî

thumb|Fleurs do pexhî 
thumb|pîxhe côpêye e deus 

On **pîxhî**, c' est on ptit åbe, nén dpus d' 6 metes hôt, ki dene des **pîxhes**

 *[[Prunus persica]]*

 rôzacêyes

## Discrijhaedje del pîxhe
Li pîxhe, c' est on frut d' esté, del groxheur d' ene peme, avou s' tchå foirt tinre, d' orandjêye coleur, et on gros graevleus nawea å mitan.
Spinoke

thumb|des spinokes (<SMALL>portrait saetchî pa Ron Offermans, so abondroets</SMALL>)
Li **spinoke**, c' est on ptit pexhon, 5 a 8 cm long, k' on voet pattavå l' Walonreye, la k' i gn a des clairès aiwes

Les spinokes vicnut a ptitès nindjes. S' on n' freut nén atincion åzès troes ptitès spenes k' il ont so leu dos, on les pôreut radmint prinde po des graevîs. 

Divinltins, les efants lzès pexhént e moes d' avri, may.

 : *Gasterosteus aculeatus* 

Famile : espinokidîs (*Gasterosteidae*)

## Kidujhance
Dins on vevî u on ri, li spinoke frote tofer si tiesse dins les broûs. 

## Sourdants
Spinokidîs

thumb|On spinokidî d' Amerike, Pungitius 
Les **spinokidîs**, c' est ene famile di pexhons la k' i gn a li spinoke.

No e sincieus latén :  *Gasterosteidae*
Motlî

thumb
On **motlî**, c' est on ptit motî d' on seu dominne tecnike.

Gn a bråmint des motlîs k' ont stî adjinçnés e walon, copurade a pårti des bates di l' SLLW.

Gn a eto les memweres des studiants d' romanes, aprume di l' Univiersité d' Lidje et do Noû Lovén, ey eto a l' ULB.

N a-st eto des ptits motlîs al fén di bråmint des lives e walon.

## Sacwants rlomés fijheus d' motlîs e walon
* Joseph Bastin
* Stanislas Bormans
* Albin Body
* Robert Boxus
* Robert Dascotte
* Joseph Defrecheux
* Jean Lejeune di Djoupeye
* Martin Lejeune
* Louis Marcelle
* Charles Semertier
* Achille Van Calsteren

## Sacwants rlomés motlîs walon francès
(pa ôre cronolodjike)
* Motlî Body des tchårlîs, tcheptîs et scrinîs (Albin Body, 1866)
* Motlî Body des cinsîs (Albin Body, 1885)
* Motlî so les plantes da Lezaak (Victor Lezaack, 1885)
* Motlî Kinable sol bresreye (Joseph Kinable, 1889)
* Motlî Joseph Defrecheux so les biesses (Joseph Defrecheux, 1890)
* Motlî Djåcmin sol pexhe (Achille Jacquemin, 1891)
* Motlî Defresne so les plantes (Jules Defresne, 1907)
* Motlî Haust sol houyreye (Jean Haust, 1925)
* Live so les plantes da Boxus (Robert Boxus, 1938)
* Motlî Boxus so les nos d' biesses (Robert Boxus, 1939)
* Motlî d' Djåmioû (Willy Bal, 1949)
* Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse (Léon Warnant, 1949)
* Motlî d' Tchonveye (Jules Boulard, 1960)
* Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve (Guy Belleflamme, 1960, eplaidî e 1997)
* Motlî Pire Djilet d' après Bouyon (Pierre Gillet, 1967)
* Memwere so l' aclevaedje après Tcherin (Joseph Samray, 1969)
* Motlî des cinsîs a Fraire (Brigitte Hosslet, 1971)
* Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè (Jean-Marie Pierret, 1972)
* Memwere so les cårires di Spontin (Jean Germain, 1974)
* Motlî Anselme so les cortis a Bietris (Michel Anselme, 1980)
* Motlî Victor George so les cortis a Bwès-Borsu (Victor George, 1982) 
* Memwere so les nos walons des såvadjès biesses et plantes di Leglijhe (Robert Nicolaï, 1987)
* Hû pol djoû (Achille Van Calsteren, 1998)
* Motlî Gaziaux sol bouwêye et l' ristindaedje (Jean-Jacques Gaziaux, 1999)
* Live so les cwårdjeus a Måmdiy (Marc Dewart, 2004)
* Franwal Marcelle des nos des plantes et des mots d' botanike (Louis Marcelle, 2016)

## Motlîs francès walon
* Motlî so les plantes da Lezaak (Victor Lezaack, 1885)
* Motlî des apoticåres (Charles Sémertier, 1891)

## Motlîs e rfondou
* Prumî motlî e rfondou (da Lucyin Mahin, noûmots d' éndjolike, prumire cogne di rfondou, 1995, **R3**)
...

## Hårdêye divintrinne
* Djivêye des motîs et motlîs do walon
Edouard Liégeois

**Edouard Liegeois** a skepyî a Viyé-dvant-Orvå e 1846 et a morou a Hologne-ås-Pires e 1922.

C' esteut on scrijheu e gåmès et on rcwereu so ç' lingaedje la.

Il a scrît on gros motî avou Jules Feller, ki s' vind beazet tchir amon les boukinisses.
Albert Colard

**Albert Colard**, ki s' no d' pene, c' esteut  "Père Cadrol", a skepyî e 1899 ey a morou e 1990 a Viyé-l'-Alou.

C' esteut on scrijheu e gåmès.
Albert Yande

**Albert Yande**  a skepyî e 1909 a Harinsåt ey a morou e 1990 a Årlon.

Di s' mestî, c' esteut on fonccionaire å Govienmint del province do Lussimbork, mins il e-st aprume kinoxhou come sicrijheu e gåmès. Si mwaisse ouve, c' est l' paskeye di Djhan d' Madi, ene epopêye di 1200 vers (di 10 pîs).

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' Antolodjeye Fleurs diyalectåles et ossu dins l' Antolodjeye Scrire. Onk des lives del coleccion Memwere Walone del SLLW est scrît sor lu.

## Hårdêyes difoûtrinnes

## Sourdants
Åwidîs

Les **åwidîs**, c' est les oujheas pareys a l' åwe, å canård, cégne, evnd.

C' est bråmint les voyaedjants oujheas di cisse famile la k' ont spårdou li pesse des oujheas å virûsse H5N1.


Djår crålant.jpg|djårs di poyî
Åwe magnant.jpg|åwe di poyî
Åwes å noer cô.jpg|Åwes å noer cô
Åwletes d' Edjipe Epråve.jpg|åwlete d' Edjipe
Canårds-rac.jpg|canårds amazirs


## Sacwants åwidîs
* åwe
** åwe di poyî
** såvadje åwe
*** såvadje åwe d' Urope
*** åwe å rossea cô
* ôtès åwes
** åwe å noer cô
** åwlete d' Edjipe
* canård
** canård å vert cô
** canård amazir
* cégne
Robert Boxus

**Robert Boxus** a skepyî a Mouhå li 8 d' avri 1891. I baga a Viyé-l'-Boulet e 1905, a Nameur e 1908, pu a Brussele e 1939. I mora e 1961.

Come waloneu, il est cnoxhou, aprume, come diccionairî. Mins i scrijha eto des arimés, des romans, des pîces di teyåte et des pîces pol radio.

Robert Boxus esteut mimbe del SLLW.

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## Vicåreye
I voet dins les livreyes di Hu les gazetes e walon "Li Clabot" eyet "Li ptit Lidjwès" et lzî evoyî ses prumîs scrijhaedjes (avou l' accint d' Lidje) e 1904 (il aveut 13 ans).

Pu i scrît avou l' accint d' Nameur (1908-1914). C' est po ça k' i serè rprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

El guere di 14, i s' ritrouve prijhnî avou des Rûsses, et studyî les lingaedjes slaves. I ratoûne des  scrijheus do rûsse e francès, et do francès e rûsse.

Après, i boute pol walon a Nameur et a Hu. C' est lu k' ahive li Cavo hutwès. Et scrire "*Histoire de la littérature wallonne au pays de Huy*".

Après l' guere di 40, i dvént prezidint di l' "*Association des écrivains wallons en Brabant*". C' est lu ki va askepyî e 1954 li gazete des scrijheus e walon ey e francès "*Reflets de chez nous*".

## Come dicionairî
Il a fwait deus gros motlîs so les plantes et so les biesses.

Li rcweraedje so les biesses, c' est : *[[Motlî Boxus so les nos d' biesses|Vocabulaire wallon namurois des noms d'animaux]]* (rahouca C23), eplaidî e 1938.

Si mwaisse ricweraedje so les yebes ås maladeyes si lome *"[[Live so les plantes da Boxus|La flore médicale wallonne]]"* (rahouca C89). Il a stî eplaidî a Hu e 1939.

Il a stî recråxhî, å no do Cåvea hutwès: c' est l' *Dictionnaire wallon hutois des noms de plantes indigènes et cultivées* (sins date) (rahouca E26).

Il a eplaidî dins l' Bourdon (do l° 1 å l° 63), pa bokets on * Vocabulaire wallon namurois* (rahouca C73).

## Come romantî
Il a scrît sacwants ptits romans :
* «Bietris» (*Bêtris*) la k' i note l’ accint d’ Hu) eplaidî e fouyton dins « Journal de Huy » e 1913.
* «Les flamåjhes» (sicrît e 1914 tot notant l’ accint d’ Nameur, eplaidî e fouyton dins Vers l’Avenir e 1955).
* «Li Li bôze da Dôre Barbayan» (sicrît e 1926 tot notant sifwaitmint l’ accint d’ Nameur, nén eplaidî) .
* «Goliate» (tot notant l’ accint d’ Hu), Ed. Mosa, Hu, 1949.

## Alére
* Emile Dantinne, *Etude sur Robert Boxus*, Editions Europax, Brussele, 1955
* Adèle Durieux, "*Robert Boxus, écrivain wallon*", Institut Jules Destrée, 1967.

## Hårdêyes divintrinnes
* Live Boxus so les plantes (motlî)
* Goliate (roman d' cåzantès biesses)

## Sourdants et pî-notes
Nestor Marchal

**Nestor Marchal** a skepyî e 1895 et a morou e 1981 a Viancoû

C' esteut on scrijheu e gåmès.

Il a eto rashonné tot on motlî, ki fourit-st eplaidî pa Jean-Luc Geoffroy e 2018, rahoukî sol Wikipdia walon come Motî d' Viancoû
Camille Lemaire

**Camille Lemaire**  a skepyî e 1923  et a morou e 1991  a Mårtinsåt

C' esteut on scrijheu e gåmès.
Léon Gillet

**Léon Gillet**, c' esteut on scrijheu e gåmès k' a skepyî e 1913, a Sint-Ldjî. Il a morou li 6 di nôvimbe 2007, a Årlon.

## Cårire
D' ès mestî, i boutéve a l' årmêye.

## Ovraedje
Il est cnoxhou po-z awè scrît des arimés e gåmès. Avou ça k' c' ît eto on muzikeu.

Après s' revoyance, å moens l' onk d' ses tecses a stî rprindou dins Singuliers.

## Referinces eyet sourdants
Eciclopedeye Wikipedia e walon

[thumb|[waitroûlêye do Wikipedia walon a 11000 årtikes]]
L' **Eciclopedeye Wikipedia e walon** u el **Wikipedia walon** u, co pus courtinnmint, li **wiki walon**, c' est l' modêye di Wikipedia tote sicrîte e walon

## Istwere

### Skepiaedje
Il a stî enondêye li 20 di djulete 2003 pa Pablo Saratxaga. Å cmince, elle a roté so ene éndjole da sinne, a môde di saye po vey s' i gn åreut yeu des djins k' årént yeu d' l' agrè po. Ci fourit li fene kimince di l' avinteure do **Wikipedia walon**, k' a pol moumint  årtikes.

Tré les prumirès pådjes, on-z î a ddja metou des intrêyes di l' esplicant motî do walon kimincî e 2000 pa Pablo Saratxaga eyet Lucyin Mahin.

On-z a-st arivé a 1000 intrêyes diviè l' 20 di djanvî 2004. On avna a 2000 intrêyes li 18 di may 2004. 

Les prumîs fitchîs sons ont stî eberwetés e moes d' fevrî 2005. Wikinoveles, li coirnêye des dierinnès codowès noveles, a stî enondêye e moes d' avri 2005. On a avind les 5000 intrêyes diviè l' 9 di djun 2005, et les 6000 e moes d' nôvimbe del minme anêye. E 2005, gn ourit a pô près 6 intrêyes par djoû.

### 2006-2007
E 2006, on tournéve åtoû des 4 intrêyes par djoû. Gn a va 9000 intrêyes li 6 di djun 2007.

### 2009
Sol fotografeye, on voet k' i gn' a ddja 11 000 årtikes.

### 2020
Asteure (18 di djanvî 2020, 12:23 UTC+1), èl walon-cåzante eciclopedeye a 13383 årtikes (eciclopedeyes årtikes soulmint, sins les modeles ey ôtes foufs) e 6 026 djoûs d' egzistance, soit ene moyene di 2,22 årtikes på djoû. 

## Siervaedje

C' est målåjhey a dire li nombe di djins ki cwerèt sol Wiki walon. Gn a yeu pacô des årtikes dissu dins les gazetes francès-cåzantes del Beldjike.

Sacwants rvuwes di prôze nén racontrece e walon ont cité des rcweraedjes so Wikipedia, aprume li Rantoele-gazete, mins eto Nosse Lingaedje.

Des ôtes rvuwes come Cotcorico ont-st eplaidî des fotos saetcheyes do Wikipedia walon.

## Årmonak Wikipedia e walon
Li Wikipedia e walon a eto èn årmonak so les fis; c' est èn årmonak k' est fwait so les fis pås bouteus do Wikipedia walon.

Il est  avou les årmonak dins des ôtes lingaedjes.

## 
*  Årtike di gazete sol Wikipedia
* Prumire modêye del mwaisse pådje
Afrike bijhrece

right|thumb|350px|Mape di l' Afrike bijhrece, e vete foncé: definixha ONU
L' **Afrike bijhrece** (on dit eto : **Afrike do Nôr**), c' est les payis metous al Bijhe di l' Afrike. 

## Payis metous e l' Afrike bijhrece
C' est : li Marok, l' Aldjereye, li Tunizeye, li Libeye, l' Edjipe. Li Moritanreye, po l' ONU, n' est nén metowe e l' Afrike bijhrece. Mins elle î mete, droldimint, li Soudan.

Gn a eto e l' Afrike bijhrece :
* li Sara coûtchantrece, administré på Marok, mins rclamé på Polissario.
* les esserêyès teres espagnoles sol coisse Mediteraneyinne di Cewta et Meliya, sititcheye dins l' teritwere marokin.
* les iyes Canareyes eyet Madere.

L' Afrike bijhrece est metowe inte li Mîtrinne Mer et l' dezert do Sara. A Nonne, elle est boirdêye di l' Afrike coûtchantrece.

Les payis d' Afrike bijhrece, apus k' l' Edjipe (et l' Soudan), ont metou so pî èn ashonna economike, l' UMA (Union do Magreb arabe), mins ki n' rote waire, di cåze del brete do Sara coûtchantrece. L' ashonna comprind eto li Moritanreye.
Schouwoe

[thumb|schouwoe a l’ inglêye d’ ene cinse a [Amrene]] 
[thumb|schouwoe a [Eisenstadt]]
On **schouwoe** (on dit eto: on **schouwa**, on **schouwåd**, on **tchesse-rowe**, on **bolåd**), c' est grosse pire metowe a l' inglêye d' ene måjhon, å boird d’ ene poite di gregne, po bouter evoye li rowe des tcheretes ou begnons ki tournént trop rade ou trop court, por zels èn nén dbrôler les murayes, u les poites.

End aveut les minmes sol boird des voyes di tiene po les vweteures èn nén toumer dins on ravier.

## Taeyaedje
Les schouwoes estént co bén taeyîs a ponte so li dzeu. 

Les cis k' estént ronds å dzeu, les bolåds, les djins s' plént ashir so les bolåds po taper ene divize avou onk ou l' ôte.

## Wårdaedje des bolåds
Dins les veyes, on-z a råyî bråmint des bolåds. Sacwants djins sont disconte li rsaetchaedje di ci ptit patrimoenne ci.
:*On bolåd par ci, ene [[potale]] par la, c' est po çoula come po totes les vizreyes, on les fote å diåle pask' on n' sait pus a cwè k' ele siervént.
:*Do tins del rowe Piconete, les djins s' ashidént dsu.

## Sourdants
Gregne (toponimeye)

**Pådje des mots sinonimes "gregne" et "heure" el toponimeye del Walonreye**

Les mots "gregne" (et l' raptitixha "gregnete") et "heure" si rtrovèt cobén el toponimeye do walon, a des plaeces k' i gn aveut ene rilomêye gregne.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:heure 1|heure]]", "[[:Wikt:gregne|gregne]]" et "[[:Wikt:gregnete|gregnete]]".*

## "heure"
thumb|250px|Plake a Måmdey
* Måmdey : al viye Heure; al Heure Ponsårt (la-minme *Hore Pôssârt*); al heure di sol Fa (heure di taeneu).
* Ritene : el Heure.
* Tchôfontinne : rowe al Heure, moustî al Heure.

## "gregne"
* Wépion : rowe des Gregnes.

## "gregnete"
* Frôhan : Li gregnete (la-minme: *la Gragnète*).
Lucien Pierre

**Lucien Pierre**  a skepyî e 1909  et a morou e 2005  a Belfontinne-el-Gåme.

C' esteut on scrijheu e gåmès.
Marcel Moreaux

**Marcel Moreaux**  a skepyî e 1893  et a morou e 1960  a Sinte-Mareye

C' esteut on scrijheu e gåmès.
L' Ekipe di Djerpene (dramatike)

thumb|Cwåte d’ intrêye del rivuwe di 2006
**L' ekipe** (ki s' no est dné e francès *L’équipe*), c’ est ene dramatike di Djerpene.

Li mwaisse del djowe, c’ est Michel Robert, ki monte sovint ses prôpes pîces.

Li dramatike a wangnî li cope do Rwè e 1998 avou l' pîce "Disk' al betchete" da Michel Robert. Ele l' a rwangnî e 2001 et 2008.

I djownut cobén des rvuwes, come "Djerpene å fi do tins" (1997) eyet "On-z est del rivuwe" (2006).

## Hårdêye difoûtrinne
On rapoirtaedje so l’ Ekipe
Amrene

thumb|tchapele d’ Amrene 
**Amrene** (Fr. *Hamerenne*), c’ est on hamtea d’ Rotchfoirt.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene tchapele. 

*Po des racsegnes linwistikes so Amrene, alez s' vey e [[:Wikt:Amrene|splitchant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d’ Amrene
thumb|Les cortis 
* Les cortis.
* Voye do Bierdjî.
* Hierdåvoye.