open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cameron Tucker

**Cameron Tucker** - u djusse **Cam** - est on forveyowe djin (personaedje), do fime Modiene famile, djouwé pa *Eric Stonestreet*.
vignette|droite|Eric Stonestreet, ki djowe Cam Tucker.

Cam a crexhou al cinse ene sawou dins l' Missouri. Poy il a stî cloune di s' mestî. Po fini, il a rescontré Mitchî, et s' mete e manaedje zels deus, et dmorer a Californeye, dins ene måjhon so l' minme strêye ki l' bele-famile.

Cam et Mitchî ont afiyî ele båshele do Vietnam, ki s' lome Lili. Li båshele poite li no d' famile di s' pa Pritchett, mins s' deujhinme pitit no est Tucker. Come li Vietnam ni permet nén l' afiyaedje des efants pa des côpes di deus omes, ça vout dire ki Mitchî a afiyî Lili come tot seu di parint, et k' Cam l' a rafiyî pa afiaedje ådvins, on côp ki l' efant esteut ås Estats-Unis. Li côpe a vlou afiyî on deujhinme efant, mins i s' ont rapinsé.

Pus tård dins l' fime, cwand l' mariaedje a divnou permetou po tertos, Cam et Mitchî s' ont maryî.

Cam a leyî djus s' prumî mestî, po esse pere al måjhon. Pus tård, cwand Lili esteut pus grande, Cam a rataké a bouter, aprume come prof di muzike (i djowe del batreye et do piano), poy di spôrt, et po fini come aidant-directeur del sicole.

Al dilongue do fime, Cam est foirt djan-comere, dins totes ses manires, åré po li spôrt. Åd contråve del pus grande pårteye des gaiys, Cam est assaetchî på fotbale. Come i provént d' ene famile di cinsîs, il a todi l' boune mwin po fé tot çou k' i fåt fé dins l' måjhone.

A môde di s' bea-fré Fil, Cam saye di totes ses foices di plaire a leu bea-pere Djaiy, mins ça toûne todi a rén. Cam est foirt amice avou s' bele-maråsse Gloriya.

Å cmince, li manaedje n' esteut propietåre fok do plantchî d' flaxhe del måjhon. Pus tård, il ont atchté l' apårtumint ådzeur, po l' sawè louwer a des djins, et fé sacwants cwårs foû d' ça. Mins l' côpe a todi bon cour, et i ramasnut totès sôres di barakîs, et lzè lodjî. Li påye del côpe est tofer ctapêye pa l' sour da Cam, ki c' est Pam. Pam est ene metchante feme, tote seule mere d' on ptit valet. Cwand Pam est e prijhon, c' est l' côpe Cam et Mitchî k' aclevnut l' råpén.

Cam est on parint tot souke tote låme, trop permetåve avou Lili.

Come cloune, Cameron esteut li personaedje Fizbo. Il a todi s' costume di cloune, ki tote li famile voet evi, et s' moussî e cloune di tenawete.

Cam a todi des crijhes sintimintreces. Il atake tofer a braire, i boele pacôps, il moenne araedje sovént, et pôreut vali k' i gn euxhe nouk so s' voye cwand ça lui arive.

Cam a skepyî on 29 di fevrî. Adon i n' si fiesteye fok on côp tos les cwate-z ans, çou ki fwait k' i vout todi des grandès fiesses po ses ans.

## Acteur et personaedje
L' acteur Eric Stonestreet n' est nén gaiy, ey i n' a måy sitî avou des omes.

Tolminme, Fizbo est l' personaedje clounrece di l' acteur. C' est Eric Stonestreet k' a stitchî s' personaedje Fizbo divins *Modiene famile*.
Alphonse de Lamartine

**Alphonse de Lamartine** (de côp rwalnijhî *Fonse deL Mårtene*), c' esteut on rlomé powete francès.

I skepia li 21 d' octôbe 1790 et mora li 28 di fevrî 1869.

C' est onk des mwaisses riprezintants do romantisse.

Onk di ses pus powinmes les pus cnoxhous, c' est «*[[Li laetche (powinme da Lamartine)|Le lac]]*».
Adopcion (discramiaedje)

* Adoptaedje (efant)
* L' adoptaedje d' on djonne pa ene mere d' ene aclevåve biesse si lome pus voltî l' anodaedje.
Poyete a tofer råjhon (teyåte)

** Poyete a tofer råjhon** (*Poyète a tofèr rêzon*), c' est ene comedeye e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2019 å Triyanon d' Lidje.

## Prezintaedje

## Sourdant
Keuve

|}

Li **keuve**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike ***Cu***, li limero atomike 29, et l' pwès atomike 63,546.

## Sôres di keuve
* rodje keuve
* djaene keuve, k' est èn aloyaedje

## Saetchaedje do keuve
On l' trove dins des fosses.

End aveut bråmint e Katanga, espweté pa l' Gecamines do tins do Congo bedje.

## Ovraedje do keuve
Dinant esteut rlomêye po l' ovraedje do keuve (dinantreye).

## Come traece-elemint
Li keuve, c' est on traece-elemint ki les biesses et les djins ont dandjî. End a dins l' sacwants inzimes.

## Epweznance
Le bedots sont foirt tinres a l' epweznaedje å keuve.

## Sés d' keuve
Li sulfate di keuve, c' est l' pus corant des sés d' keuve.
Djan d' Mådi (epopêye)

**Djan d' Mådi**, c' est ene epopêye sicrîte pa Albert Yande, k' a bén 1121 vers.

## Tinme
Ele conte li vicåreye d' on lomé Djihan u Djan d' Mådi. C' esteut ene vraiye djin k' a viké po dbon, mins k' a divnou on personaedje di floriconte.

Albert Yande a rashonné les fåves k' on racontéve sor lu.

## Djouwaedje
Elle a divnou come ene pîce al mierdjin (on seul acteur).

Elle a stî metowe al sinne pol prumî côp li 4 di nôvimbe 2006 pa Jacques Herbet et djouwêye å Lochnô pa Bernard Daussin. 

Elle a stî rdjouwêye a Marbuhan a Tchenoe-Latour, a Ratchcoû et Habâ-l'-nouve (djanvî 2008).  I fåt 60 candjmints d' loumire et 40 muzikes et sons. So l' erî-plan, gn a tos les viyaedjes ki l' Djhan d' Madi î passe.

## Eplaidaedje
L' epopêye a stî eplaideye dins l' coleccion «Memwere walone» del SLLW ().

## Nos d' plaece cités dins l' pîce
### Viyaedjes et hamteas
* Harnoncoû
* Tintnî
* Mson (Musson)
* Floravile
* Sinu
* Halazi
* Tchekion
* Lochnô
* Mårgni
* Vlône
* Mådi
* Sint-Mår-dilé-Vierton
* Vierton
* Viancoû
* Chuchi

### Ôtès plaeces
*Bår
*Li bwès d’ arintmint
*Li bwès d' Bonlieu
*Li Gregne-å-Bwès
*Li Hôt des Possons
*Les Målès Pires (*Malpierre*)
*Montåban
*Li Trô des Fêye.

## Bokets del pîce
Divant d’ l’ awè, les parints do Djan estént ddja vîs, et i n’ savént pont aveur d’ efant. I tûzèt ki c’ est on sôr k’ ene viye macrale lezî aveut tapé. On lzî conseye d’ aler trover les fêyes do bwès d’ Bonlieu. Ci n’ est nén sins må k’ il î arivèt. A on metou moumint, gn a ene fêye ki s’ mostere.

Cwand on sait l' novele, tote li Gåme creye des vivås.

Djan d’ Mådi n’ vout nén bouter avou s’ pa. Adon, si mononke li fwait moussî come gåre di bwès (foistî). Mins on bea djoû, la l’ bwès ki blame « tot evike ». C’ est ene comogne. Dabôrd, i lyi fåreut rpayî les djins do viyaedje k’ î plént aler mete leus biesses s tchamps et côper do tchåfaedje. Kimint fé ?

:*Vla nosse Djan ki comince a houkî les poirtchîs
:*K’ i vnénxhe wårder les sonres dins les bos d’ tos les bans
:*Dj’ clôrans les ouys, dit-st i, mins fårè k’ sol martchî,
:*Vos m’ wårdéxhe deus troyetes pa niyêye di pouchlons.

Mins on djoû, i lyi fåt des cwårs, et il vént po vinde ses pourceas.
:*On bea djoû, vla kel Djan, k' aveut l' misse di manoye
:*Amoenne tot bén belmint si grosse sonre bén tchoezeye
:*Al grande fôre di Vierton, pal rouwalete des Oyes.



:*On l' a cohushtiné, mins come i coreut rade,
:''N' a nén stî emayî d' s' ecori et båyî:

Adon, i passe houte do bos, et i dvént violoneu.

## Sourdants
Djan (discramiaedje)

* Djan u Djihan: pitit no walon foirt rilomé
* Sicrijheus e walon ki s' lomént zels-minmes «Djan»
** Djan Goffart
** Djan Cayron
* Ôtes waloneus lomés e francès «» riwalnijhåve «Djan»
** Djan Guiyåme
* Personaedjes foclorikes ki s' lomént «Djan»
** Djan d' Nivele
** Djan d' Mådi (floriconte)
*** Djan d' Mådi (epopêye) (e gåmès)
** Djan l' nåjhi (viye uzance): po balter l' dierin a-z  å fnå u a l' awousse.
Arthur Rimbaud

**Arthur Rimbaud** (des côps rwalnijhî *Tur Rimbåd*), c' esteut on rlomé powete francès.

I skepia li 21 d' octôbe 1790 et mora li 28 di fevrî 1869.

## Biyografeye
Il esteut grand camaeråde avou På Verlinne. 

Il aveut on vicaedje di disbåtchî. A minme fwait del prijhon a Tchålerwè. Il î aléve avou l' trén del lene Flipveye-Tchålerwè, ki poite co l' no des deus albrans (lene Rimbåd-Verlinne).

## Onk di ses powinmes rimetou e walon
:*Wai l' djonne sôdår, boke å lådje, tiesse difûle,
:*Avou s' hanete bagnant dins les yebes d' on trô d' sanke
:*K' est la ki doime, roed stindou, dizo les nûlêyes,
:*Bladjot dins s' vete bedire, la k' el loumire adschind.

:*Les hinêyes des magrites n' acsujhèt nén s' narene;
:*I soctêye dins l' trawêye, avou s' mwin dissu s' cour,
:''Tot påjhûle, avou deus rodjes trôs divins s' costé.

## 

* Boket des "Illuminations" (ratourné pa Bernard Louis
* "Les effarés" (ratourné pa Maurice Vray)

## Sourdants et pî-notes
Mådi (discramiaedje)

* Efant mådi d' ses parints (rilidjons abråmreces)
* Mådi (veye) (*Mâdi*, fr. Montmédy)
** Djan d' Mådi
*** Djan d' Mådi (epopêye) (tecse gåmès da Albert Yande)
Fiesse des peres

thumb
Li **fiesse des popas** u **fiesse des peres**, c' est ene fiesse la k' on bistoke les popas. 

Elle a vnou bråmint après l' fiesse des mames.

## On complimint po l' fiesse des pas
::: **I.**
:*Di tos les popas, vos estoz l' pus bea
:*Li pus djinti et l' pus binamé;
:*Dji vs voe voltî cwand vos riyoz
:*Vos ki m' poite divins vos aiyes.

## Sourdant
Li Calmene

**Li Calmene**  (ripouwaryin ***Kelmes***, almand ***Kelmis***, francès ***La Calamine***; divant 1919, **Moresnet-neute**, e 1483, **Galmeiberg**), c' est èn rebanêye comene del province di Lidje, metowe dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.

## Ban del Calmene
* Li Calmene (viyaedje)
* Noû Moresnet (*Neu Moresnet*)
* Hergenrate (*Hergenrath*)

## Istwere
Li påye des limotches (1815-1816) lait li teritwere del comene d' asteure (ki contént li mene di silicate di zénk lomé «calmene») dizo on statut d' neutrålté inte les Bas Payis eyet l' Prûsse.

Li comene esteut manaedjeye pa on mayeur et deus rprezintants di Rwè, onk des Bas-Payis (pu del Beldjike après 1830) et l' ôte del Prûsse. On î shuveut l' droet Napoleyon.

E 1919, li Påye di Versaye dene Li Calmene al Beldjike, ki va prinde ci no la (lwè do 15 di nôvimbe 1919).

Ele serè raloyeye al Beldjike e 1925, mins fourit rimetowe dins l' Almagne da Hitler di 1940 a 1944.

## Lingaedje do payis
On î djåze li ripouwåryin, mins les djins el lomèt purade «platdûtche».

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» dins l' pårler del Calmene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Mantea (discramiaedje)

* mantea (mousmint): gros mousmint ås mantches metou ådzeu des ôtes
* djivå (plantches del tchiminêye)
* ewalpeure difoûtrinne d' ene grinne
Chîpe

**Chîpe**, c' est on dislaxhî payis di l' Urope nonnrece.

## Djeyografeye
C' est ene iye metowe a Nonne del Grece et å Coûtchant del Tourkeye.

## Sourdant
Flohîmont

**Flohîmont** u **Floyimont**, c' esteut on hamtea d' Sint-Pire, asteure onk des viyaedjes do grand Libråmont.

## A vey
lavoe rabistoké dins ls anêyes 1990, et k' a stombyî Jean-Claude Rigaux a lyi fé on powinme.

## Tuzance walone
Jean-Claude Rigaux î a vnou å monde et î fé tote si cårire di mwaisse di scole.

## 
 Li powinme «li vî lavoe d' Floyimont»

## Sourdant
Cawete -åsse

Li **cawete -åsse**, c' est ene cawete metowe après èn addjectif di coleur, mostrant ene påle sôre di cisse coleur la.

## Egzimpes
bluwåsse, rodjåsse, grijhåsse, verdåsse, blancåsse, djaenåsse.

## Rîlêye francès-walon
Ces addjectifs la respondnut tofer à èn addjectif francès avou l' cawete -âtre.

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Blanke dame

Ene **blanke dame** u **blanke feme** (pus rålmint, ene **fêye**), c' est ene binamêye djin ki vént sovint schaper les efants u les pôvès djins ki sont må prins.

Ele fwait totès sôres di toûs d' madjeye.

## Rilomêyès blankès dames
Carabosse, ki vént rmoussî Cropecinde a princesse.

## Dins les belès-letes e walon
* Li blanke dame, roman da Joseph Mignolet (eplaidî e 1933).
* Li blanke dame del basse d' aiwe, novele da Lucyin Mahin ramexhnêye dins Eviè Nonne.
* Les troes sohaits, tecse da Henri Lapage dins Scrijheus d' Årdene.

## 
Novele da Djåke Warnier 

## Pî-note
Jean-Claude Rigaux

thumb|(2002)
thumb|e 2003, repetant avou ls efants
**Jean-Claude Rigaux**, c' est on scrijheu e walon et on bouteu inte les anêyes 1980 et li cmince des anêyes 2000.

Il a skepyî a Flohîmont li 5 d' awousse 1945.

I scrijheut tos tecses (arimés, sinnetes) po ses scolîs djouwer a des bates di recitaedjes e walon.

Relî dins l' antolodjeye «Scrijheus d' Årdene».

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole (a Flohîmont minme)

## 
 Lijhant s' powinme «li vî lavoe d' Floyimont»
Pol Bury

**Pol Bury**, c' esteut on pinte et sculteu walon vinou å monde li 26 d' avri 1922 (a Sint-Pire) et moirt li 28 di setimbe 2005 (a Paris).
Charles de Gaulle

**Charles de Gaulle**, sipoté e walon **li Grand Tchåle** , ça stî l' prezidint del France di 1959 a 1969.

I skepia e 1890 et mora li 9 di nôvimbe 1970.

## Vicåreye
Tins del guere di 40, il esteut al batreye di Djiblou.

Adonpwis, s' astaler a Londe avou l' årmêye francesse. Mins el France "almande", on n' oyeut waire cåzer d' lu di ç' tins la.

C' est lu k' esteut prezidint å moumint des arindjmints pol dislaxhaedje di l' Aldjereye. Dabôrd ki les politikîs divant lu repetént: «L' Aldjereye, c' est l' France» 

## Politike
[thumb|mostré come popene dinant l' mwin å prezidint do Vietnam bijhrece, ambedeus moirts pindous, pa des metingueus a [Sayigon e 1964]]
Diré s' prumî elijhaedje come prezidint del France e 1958, i meta si haltula a l' intrêye del Grande-Burtaegne dins l' Kimon Martchî d' adon.

Il aveut des idêyes bén da sinne, et n' nén fé do ptit tchén po shuve les Amerikins dins totes leus faitindjes. Insi, il esteut disconte del guere do Vietnam. Il esteut ossu aiwdirotchmint po dislaxhî l' Kebek do restant do Canada. Houte di çoula, i rsaetcha li France do cmandmint militaire di l' OTAN.

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' live De Gaulle a Tcheyou, sacwants oteurs diferins, po ene bate di scrijhaedje do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, ont mådjiné k' il aveut vnou a Tcheyou e 1968. Il aveut bevou trop di bire, monter sol tåve et dclårer : «Vive li Lussimbork mwaisse di lu !». Çou k' est on xhinaedje del fråze k' il aveut dit podbon å Kebek e 1967: «Vive li dislaxhî Kebek !».

## Sourdants
Thiry (discramiaedje)

***Thiry***, c' est l' riscrijhaedje do ptit no walon «», divnou no d' famile.
## Waloneus poirteus do no
* Joël Thiry
* Bernard Thiry
Djôzef II d' Otriche

**Djôzef II d' Otriche**, c' esteut èn impreur d' Otriche, do trevén des Bas Payis otrichyins.

C' esteut l' fi da Mareye-Tereze d' Otriche.

## Politike
I shuveut voltî les idêyes del filozofeye des loumires.

Insi, il esteut disconte do siervaedje des sints.

Cwand i vla rsaetchî les posteures di sints d' ene eglijhe di Nameur, les Namurwesses espaitchît çoula. Li paskeye est racontêye dins onk des onk des pus vîs tecses e walon, li «Tchanson patriyotike namurwesse tote novele».
Blancs tchveas

Les **blancs tchveas**, c' est les tchveas, normåldimint noers, brons u blonds, ki divnèt blancs.

## Motlî
Ene djin k' **atrape des blancs tchveas**, on dit k' i divént tchenowe, po l' ome c' est on **tchenou** u on **gris di tchveas**; li cmere, ene **tchenowe**, ene **grijhe di tchveas**.

Li noûmot tecnike sereut «tchenowté».

## Cåzes
Les djins atrapèt des blancs tchveas å pus sovint tot divnant vî.

Mins ça pout vni ossu avou les rujhes et les rascråwes del veye. Did la li djhêye «».
Florian

**Florian**, di s' plin no, **Jean-Pierre Claris de Florian**, c' esteut-st on scrijheu francès k' a scrît on gros cint d' fåves di djåzantès biesses.

## Corwaitaedje di si ouve
Il est sovint loukî come li meyeu fåvleu e francès après Lafontinne.

## 
Ene di ses fåves ratournêye e walon
Fåvleu

On **fåvleu**, ene **fåvleuse**, c' est ene djin ki scrît des fåves, ki ça soeye des fåves di djåzantès biesses u des couyonådes.

## Sourdants
Jacques Servotte

thumb|150px|(2020)
thumb|Responda al Måjhon del Layisté a Nameur (2021)
**Jacques Servotte**, ki sene ses ouves «*JS dèl Basse-Sambe*», c' est on sculteu walon.

Il a skepyî a Åjhô li 26 di setimbe 1949.

## Tecnikes
Po ses sculteures, il eploye li tecnike del ceramike emayeye.

I fwait eto del serigrafeye.

Ces deus tecnikes la lyi permetnut di fé mwints côps l' minme ouve, adon a-z awè des pris foirt democratikes po lzès vinde.


Servotte Jacques posteure rabressaedje.jpg|pîce di ceramike
Servotte Jacques Serigrafeye cwarmeus.jpg|serigrafeye (trope di mascarådes di Farjole)
Servotte Jacques posteure kimere.jpg|si pîce d' egzamin
Servotte Jacques pîce egzamin 1987.jpg|detay, avou l' date


## Rapoirt avou l' lingaedje walon
Il a ecoraedjî s' feye, Julie Servotte, di bouter so les fitchîs da  eplaidî li Motî d' Årsumont.

I djåze voltî walon.

Eto, il a ça d' bea: i dene des nos walons a tchaeke di ses pîces.


Servotte Jacques pitit k' on spotche.jpg|serigrafeye avou on tite e walon ()
Servotte Jacques batch åzès mannestés.jpg|ceramike å no e walon padzo (batch åzès mannestés)
Èmon lès Tètâr di Fârjole plaque.JPG|tite di l' adjeyante posteure di Farjole
Mahin Lucyin posteures Servotte Jacques.jpg|Lucyin Mahin, fotografyî divant ses posteures, après on responda e walon


## Pris
A rascodou l' pris « *Namosa de Prométhéa* » e 2020 po ene esculteure di bronze ki serè metowe e plin mitan d' Nameur, åzès croejhmint des rowes des Carmes et des Croejhîs. L’ estatowe si lome e walon : « Atelé ».

## Alére
* «Des sculteures lomêyes e walon»,  l° 93, bontins 2020, p. 19.
* Lucyin Mahin, «Jacques Servotte»,  l° 94, esté 2020, p. 19.

## 
*  Si waibe
** Pådje di bénvnowe e walon
*  Hårdêye viè on responda so si vicåreye et si ouve 
**  (tecse do responda filmé)
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jacques Servore avou l' accint d' Sambveye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Aloumire di boledjî

Ene **aloumire di boledjî** u **eclair å tchocolåt**, c' est ene glote påstadjreye, avou do pudingue didins et do tchocolåt dsu.

## Etimolodjeye
Motoit lomêye insi paski ça s' magne al vitesse d' ene aloumire.

## Sourdant
Cawete -å

Li **cawete -å**, c' est ene moite cawete k' on trove dins ene cope di vîs mots do walon.

Ci pout esse des sustantifs u des addjectifs.

## Etimolodjeye
Ele provént d' ene cawete latene -alis. 

## Egzimpes di sustantifs
* 
* 
* 
* 
* 

## Omofoneye
Elle est omofone del cawete -åd. Dj' ô bén k' les mots k' el poirtèt prindèt totes les valixhances do betchfessî å.

On n' les pout discramyî k' tot loucant des sfwaits mots e francès, picård u gåmès, s' il ont ene cawete -al.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdants
Bådoû

**Bådoû** (la-minme *Baudoû*; F. *Baudour*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Guilin, el province do Hinnot.

* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **7331**
** Di 1969 a 1977: **7420**
* Limero diyalectolodjike: **Mo 20** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Mont
* Lingaedje do payis: picård

## Tuzance picåde
### Sicrijheuse e picård
Rose-Marie François

### Accint picård do payi
 Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Rose-Marie François avou l' accint d' Bådoû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sint-Mår (discramiaedje)

* Sint-Mår-dilé-Tornè
* Sint-Mår-dilé-Vierton (Sint-Må-dlé-Vierton)
* Sint-Mår-dilé-Nameur (Sint-Må-dlé-Nameur)
Påkî (bouxhon)

Li **påkî**, c' est on bouxhon ki ses foyes dimeurnut vetes di l' ivier.

 *[[Buxus sempervirens]]*

## Discrijhaedje
Il a des fleurs vete-djaenåsses.

I pout crexhe cénk a shijh metes hôt.

I pout viker shijh a set cints ans.

## Uzaedjes

### Come yebe ås maladeyes
Siet po rapurer l' sonk, po fé souweret fé tchaire li five. Mins i n' fåt nén forpasser les dôzes, ca adon, ça dvént on traite pwezon.

### Uzaedje rilidjeus
On fwait beni ses coxheas (on dit del påkete) li djoû del Floreye Påke.

### Come amuzmint d' efant
Si on mete ses foyes sol buze del sitouve, avou l' tcholeur, elle infelnut et peter e zouplant.

## Sourdant
Aloumete

thumb
Ene **aloumete** u **brocale** (fosforike), c' est ene pitite brocale avou ene tiesse di fosfôre ki s' esprind cwand on l' cafroye disconte ene rexhe paroejhe.

## Vindince
Ele sont sovint prezintêye dins des «låsses ås brocales», ki c' est des ptitès boesses, la ki l' costé est rexhe, po ls aloumer.

Leu pris n' a nén bodjî des razanêyes å long, çou k' a fwait dire, d' ene sacwè u d' ene sakî ki n' candjéve nén: c' est (il est) come li pris des aloumetes.

## Istwere
Les aloumetes ont stî edintêyes e 19inme sieke. Ele replaecît l' amadou et les brocales di bwès u d' tchenveuse.
Jacques Camus

thumb|(e 2002)
**Jacques Camus**, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

Il aveut vnou å monde li 9 di djanvî 1942.

Il a morou li 21 di djulete 2020.

## Ouve pol walon
Ses tecses ont passé dins «*[[La Wallonne]]*» et dins «Nosse lingaedje».
Piotr Ilitch Tchaïkovski

**Piotr Ilitch Tchaïkovski** (ubén **Pyotr Ilyich Tchaïkovsky**), c' esteut on compôzeu rûsse pindant l' dierinne troke do 19inme sieke. 

## Ouve

### Balet

* Li lak des cînes (1875-1976)
* Li Bele ås Doirmant Bwès (1888-1889)
* Croke-noejhete (1891-1892)

### Operå

## Rindaedje di bon dvwer
Les pus peupreces d' ses ouves sont sovint uzêyes dins des fimes, des fouytons, virpus des binde d' imådjes.

## Referinces eyet sourdants
Maurice Chapelle

**Maurice Chapelle** a skepyî li 3 d' djun 1907 a Préle.

C' esteut on scrijheu e walon.

Di ses mestîs, il a stî mwaisse di scole pu bibiotekî.

## Ouve pol walon
Il a bråmint scrît dins les Noveles des WASAB, pår ene coirnêye di prôze nén racontrece so les biesses et les plantes.

Il a stî prezidint des Walons Scrijheus d' après l' Ban-bwès, et djuri des bates di recitaedje d' efants.

## 
Sacwants d' ses foyous d' biyolodjeye prezintés dins les Noveles
Gotgnî

**Gotgnî** (F. *Gottignies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Rû, el province do Hinnot.

* Limeros del posse **7070**
* Limero diyalectolodjike: **S 31** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Sougniye
* Lingaedje do payis: walipicård

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
* Dominique Heymans

### Accint do payis
 Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Dominique Heymans avou l' accint d' Gotgnî pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sint Djåke li Grand

**Sint Djåke** dit **li Grand**, c' esteut on dicipe da Djezus d' Nazarete, dandjreus si fré u s' cuzén.

Il a morou e l' an 67 a Djeruzalem (et sofri mårtir).

## Floriconte di s' vicåreye
On vout k' il åye vinou pal Mîtrinne Mer, passer li stroeteure di Djibraltar, et mori el Galice. 

C' est l' sourdant do lomaedje del veye di Sint-Djåke-el-Galice et do rlomé pelrinaedje ki s' î fwait.
Biyogåz

Li **biyogåz**, c' est do gåz k' on rascod do travayaedje di l' ansene dins on resseré sins air.

## Valixhance enerdjetike
On mete cube di biyogåz dene 22 megadjoules (0,21 MBTU) di tcholeur.

## Rindaedje do biyogåz
Ene tone d' ansene rind 60 metes cubes di biyogåz.

## Sourdant
Mete cube

On **mete cube**, c' est ene håynûlté (on volume) di on mete so on mete so on mete.

## Muzeure
L' unité principå po cåzer des likides, c' est les lites et cpagneye. Totfeye, on pout dire on kilolite, mins on pout tot ossu dire on **mete cube**.

## Referinces eyet sourdants
Tchantmiele

**Tchantmiele** (la-minme *Tchantméle*; ; F. *Chantemerle*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Etåle, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse **6742** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Vi 30**
* Arondixhmint: Vierton

* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Mielî (Mièlî), Mielresse (Mièlresse) (F. *Chantemellois, oise*)
** Sipotaedje: les Sarazins, les Zoulous.


File:Tchantmiele eglijhe 2010.jpg|eglijhe
File:Allée de tilleuls à Chantemelle Belgique.JPG|dreve di tiyoûs


## Sourdants
El På å Noyé (novele)

**El På å Noyé**, c' est ene novele e gåmès da Jean-Luc Geoffroy eplaidêye e 2016 dins l' coleccion ''Ma P'tite Édition.

Gn a on ratournaedje e francès vizon vizu.

## Ratournaedjes
Il a stî rmetou e rfondou walon pa Lucyin Mahin, et eplaidî dins l' Rantoele-gazete.

## 
 (ratournaedje e walon}}

## Sourdants
Live Yernaux-Fievet sol foclore walon

Li **live Yernaux-Fievet sol foclore walon**, ki s' vraiy tite e francès, c' est ***Folklore wallon***, c' est on gros spès live (400 pådjes) sol foclore del Walonreye, avou toplin des mots, ratourneures et dijhêyes e walon avou l' accint di Montgneye-so-Sambe (*[[Montgnè]]*).

Ila stî eplaidî e 1956 a Tchålerwè.

Les mots walons n' sont nén edjivlés, mins on a cwanlminme diné a ç' live la on rahoucant limero dins l' djivêye des motîs do walon (**O98**).

## Sourdant
Les scrijheus ont dmandé kesse et messe a des djins d'  Montniye-so-Sambe k' avént viké al fén do 19inme sieke. 
Il ont eto raspepyî des ôtes lives u apasseu sol foclore, inte di zeles li rvuwe *[[Wallonia (rivuwe di foclore)|Wallonia]]* da Oscar Colson.

## Egzimpes di mots walons esplikés
* tiesse d' ôr (rossea) p. 7
* faxhete p. 8
* bodene p. 8
* faxhåd p. 8
* pårén al tchandele p. 10
* ralaedje a messe p. 10
* riprinde les vîs papîs p. 11
* çanse p. 15
* scapouyete (a ~ ) p. 15
* mastoke p. 15
* cene p. 15
* gote di France p. 16
* pape p. 17
* suce, suçote p. 17
* spani avou on soret p. 17
* dints (dint d' l' ouy, dint di dvant, gros dint
* filet (di dzo l' linwe des novea-nés) p. 18

## Accint et ortografeye
Li son AN est pacô avou l' prononçaedje /on/: efont (p. 7).

L' ortografeye prind pî dins l' sistinme Feller (pont d' dobe cossounes), mins nel respectêye nén tofer (ralâtche, sanse).

## Interesse
Po sacwants ratourneures do walon, i dene l' esplikêye istorike () p. 17.
I dene eto des hosseuses (p. 19).
ISBN (limerotaedje estandård eternåcionå po les lives).
Leu (discramiaedje)

* Leu (biesse) (*Canis lupus*)
** Leu (toponimeye): nos d' plaeces vinant do mot "leu"
** Leu (antroponimeye): nos d' famile, sipotaedje di djin u di dmorants d' on viyaedje
** fåves do vî vî tins avou l' leu
*** fåve del gade des bwès di Smu (fåve do vî vî tins)
*** Li violoneu et l' leu (fåve do vî vî tins)
* leu (plaece, do latén *locus*, rålmint eployî)
** sints leus
* **leu**, c' est eto on prezintoe d' apårtinance (fr. *leur*)
** Leu (pitit no)
*** sint Leu (sint crustin)
**** eglijhe et pårotche Sint-Leu (Nameur)
Ey adon (plake di muzike)

**Ey adon**, c' est ene sitroete plake di tchansons e walon da Wiyam Dinker.

## Istwere
C' est l' deujhinme albom studio d' William Dunker. Ça a stî fwait avou l' aidance da André Gauditiaubois eyet Kevin Mulligan. Avou ça k' Marty Townsend a eto dné on côp d' aspale. 

## Muzike
Vocial el lisse des muzikes padzo. Les tites sont les tites d' oridjene&nbsp;: 

# Motus Èt Bouche Keudûwe
# Tchoûtèz Lès Tchansons
# Dji Vou Stèl-La
# Dijèz M'Çoula
# Come Dit Alfrèd
# Audjoûrdu
# Dji Piè Toudi M'Timps
# Èy'Adon!
# Condroz & Western
# On N'Pout Né Yèsse Pus Katolik K'El Pape
# Nwèr Cafè, Fèl Cafârd
# Èl Cénkième Monde

## Clasmint
Cist albom ci a dmoré ût samwinnes dins l' Ultratop des alboms walon. Ès meyeuse plaece, el dozinme, c' esteut tins del prumire samwinne. 

## Referinces eyet sourdants
Prezintoe d' apårtinance

On **prezintoe d' apårtinance**, c' est on prezintoe ki mostere l' apårtinance do sustantif kel shût.

## Acoird
E walon, li prezintoe d' apårtinance s' acoirdêye avou l' sustantif ki shût, et nén avou l' possedeu (come dins les lingaedjes tîxhons u semitikes).

Avou ça k' i gn a pont d' diferince inte les prezintoe d' apårtinance omrins et femrins.

## Inte deus cossounes
Inte deus cossounes, udon a l' atake (d' ene fråze, d' ene fråzlete u après ene pitite ahote cwand on djåze douçmint) et dvant ene cossoune, les prezintoes d' apårtinance do rfondou walon sont come dins l' tåvlea shuvant:

## Beloyance
Divant ene voyale, les prezintoe d' apårtinance vont mostrer des candjmints po-z apliker les rîles del beloyance (aprume po s' schouwer des ahikets).

Egzimpes:
Po l' cåzant (prumire djin do singulî)
:«**mi o**me» si pout scrire insi, mins s' prononçrè /mi.‿jɔm/; i pout ossu prinde li lete di beloyance **-n**: «**mi-n o**me»

Avou ene divanceye voyale (Coûtchant walon), c' est todi avou cisse lete di beloyance la: «**èm-n o**me».

Pol deujhinme djin camaerådrece, c' est Piron parey: «**ti o**me» (/ti.‿jɔm/), «**ti-n o**me», «**èt-n o**me».

Po l' riwaitant (troejhinme djin do singulî), on pout ossu awè li lete di beloyance **-t**: «**si o**me» (/si.‿jɔm/), «**si-n o**me», «**si-t o**me» «**ès-n o**me».

Po les cåzants (prumire djin do pluriyal), les atôtchîs (et l' atôtchî poli et ordinaire), li prezintoe d' apårtinance aclape li lete di beloyance **-t** (mins nén si c' est **-n**): «**nost o**me», «**no-n o**me» / «**vost o**me», «**vo-n o**me».

Po les rwaitants (troejhinme djin do pluriyal), on sieve les letes letes di beloyance **-z** u **-n**: «**leu-z o**me», «**leu-n o**me».

## Sourdants
Ratchcoû

**Ratchcoû**  (la-minme e gåmès: *Ratchcou*; F. *Chantemerle*, lussimbordjwès: *Réissech*, *Reissich*, almand *Ressig*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ebindje (Éibeng), el province do Lussimbork.

* Limeros del posse
** asteure: **6792**
** Di 1969 a 1977: **6789**
* Limero diyalectolodjike: **Vi 42**
* Arondixhmint: Årlon

* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Ratchcoûtî, Ratchcoûtresse; (F. *Rachecourtois, oise*)
** Sipotaedje: les Chôgnåds (la-minme *Chwognâs*), les Puyeus (la-minme *Pieuyeus*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Ratchcoû

* rowe del bressene (fr. rue de la bressine).

## Etrevéns d' tos ls ans
Fiesse des pemes e moes d' octôbe.

## Rahoucas
Hougår

**Hougår** (so l' payis d' Djodogne, e sistinme Feller, *Ougâr*, e payîs d' Lidje *Hoûgår*,  *Hoegaarden*) , c' est ene veye do Braibant flamind.

C' esteut èn ancyin ptit ban del Flande, divnou intité.

## Ban d' Hougår
* Hougår ([NL] *Hoegaarden*)
** Årch ([NL] Aalst)
** Romessoum ([NL] *Rommersom*)
* Mayår ([NL] *Meldert*)
* Outchår ([NL] *Outgaarden*, davance *Autgaarden*)

## Gastronomeye
**Hougår** est pår cnoxhou po l' marke di bire k' a l' minme no*&nbsp;*: Hoegaarden.

## Sourdant
Sidi Ahmed Ou Moussa (viyaedje)

**Sidi Ahmed Ou Moussa** u **Zawiyat Sidi Ahmed Ou Moussa**, c' est on gros viyaedje do Marok, dins l' Pitit Atlasse, la k' gn a l' tombe-tchapele do sint Ahmed Ou Moussa.

## Eplaeçmint
Metou a ene swessantinne di kilometes di Tiznite, sol voye di Tafrawote, e mitan do lomé Tazerwalt, k' a stî cåzu ene dislaxheye principåté a sacwants moumint d' l' Istwere do Marok.

Raiwé pa l' Aiwe d' Assaca, èn aflouwint di l' Aiwe di Massa (on mouze del Nonne do Marok).


Zawiya Sidi Ahmed ou Moussa montêyes.jpg|intrêye del coulêye del tombe-tchapele
Zawiya Sidi Ahmed ou Moussa poirtå.jpg|Poirtå del tombe-tchapele
Zawiya Sidi Ahmed ou Moussa tombe tchapele divanteure.jpg|tombe-tchapele
Zawiya Sidi Ahmed Ou Moussa waxhea.jpg|Cofe-waxhea do sint


## Avey
Les tombe-tchapele do sint Ahmed Ou Moussa et des ôtes di s' cofrereye.

Sacwants arganîs divnous des åbes ås esvotos (aprume po les cmeres ki n' savnut pont awè d' efants).
Ramessaedje

Li **ramessaedje** u el **ralaedje a messe** u les **rlevaedjes**, c' est ene ceremoneye crustinne la ki l' payelinne (l' acoûtcheye), loukeye come impeure, si rapeure po poleur raler a messe avou les ôtès djins.

## Istwere
Åreut moussî e crustinnisse al fén do 5inme sieke, sol modele do rapuraedje di l' Aviedje, ki tome al Tchandleuse.

El Moyinådje, c' esteut ene ceremoneye oblidjeye.

Li rlevaedje esteut co pratiké el Walonreye diski dins les anêyes 1950, e l' Årdene, todi. Li temoen da Jean-Jacques Gaziaux, leye, e Roman Payis, si rapele di çoula dins l' prumî cwårt do 20inme sieke.

## Plaeçmint eneviè l' payelé
Après l' payelé, gn aveut po cmincî, li bateme (lu, todi å 3inme djoû, télmint on aveu sogne ki l' efant moraxhe sins bateme, et aler dins les limbes po l' eternité). Li mame n' î aléve nén.

Li ramessaedje si fjheut après. Faleut todi bén cwénze djoûs. Les cmeres k' avént on foirt acoûtchmint, ele ndisca 30 djoûs après l' payelé. Divant çoula, li payelinne n' åreut oizou sôrti di s' måjhon po bén gros. Ele diveut dmorer bén trankile å tchôd, nén aler dins les corants d' air. On lyi dmandéve d' aler piane-piane, et di n' nén trop ovrer.

## Disrôlmint del ceremoneye
Li curé riçût l' payelinne so l' tchapistrê. I lyi dene ene beneye tchandele, et va dire des priyires. Sovint on boket di l' Evandjîle sint Djhan. 

Pacô, li feme î aléve avou l' saedje-dame; padecô, avou ses ôtes efants.

On boutéve å ptit efant des blankès lokes et on vwele come s' il åreut stî a bateme L' acoûtcheuse poirtéve l' efant po miner l' feme a messe. Li curé les vneut rescontrer a l' intrêye di l' eglijhe, et beni l' efant. Li payelinne rintréve dins l' eglijhe e tnant d' on costé l' etole ey elle aléve avou disk’ a l' åté del Sinte Viedje. Li feme tineut ene tchandele et l' curé dijheut ses påters. Adon, on meteut l' tchandele broûler a l' Aviedje.

## Temognaedje odio
Responda di deus cmeres di Viyance, li prumire a skepyî e 1910, li deujhinme e 1921. Li dmandeu ni cnoxhe rén do ralaedje a messe, et les femes ni s' è rsovegnnut ki pitchote a midjote.

## Shuvance do ramessaedje
Après l' ramessaedje, li feme ripleut circuler avå les voyes. 

Et foiravant, ele poleut rcoûtchî avou si ome. Çoula est dit foirt crowdimint pa Hinri Forir dins s' motî:
:''Ouy, ele si fwait ramessî, et dmwin ele si rmete a måye.

## Dins les ôtes rilidjons abramikes
Come dit, li ramessaedje vént del rilidjon, la k' i s' fwait 40 djoûs après l' payelé. C' est l' termene inte li Noyé eyet l' Tchandleuse. C' est l' moumint ki l' payelinne n' a pupont d' pietes. Rimimbrans nos ki l' sonk est foirt impeur dé les djwifs (i ' polèt magnî nole nouriteure avou do sonk).

Li minme termene di 40 djoûs est respectêye pal payelinne muzulmande divant di rfé ses priyires. Ci n' est ossu k' adon k' ele ricoûtche avou si ome.

## Sourdants
Michel Sabbah

**Michel Sabbah**, c' est èn eveke catolike k' a stî patriyåtche latén d' Djeruzalem di e 1987 à 2008. Ci fourit l' prumî Palestinî k' ava ç' gråde la.

I vna å monde a Nazarete li 19 di måss 1933. 

## Dins les scrijhaedjes e walon
On djze di lu dins on tecse di l' Aberteke sol messe e meynute a Betleyem ey e 2004, sicrît pa Lucyin Mahin, k' a rpassé dins l' Coutcouloudjoû. Adonpwis dins on minme tecse po 2008, eto sol pådje del Palestene so l' Aberteke.

## 

* Tecse sol messe e meynute a Betleyem di 2004
* Tecse sol messe di 2008
Flamind (lingaedje)

Li **Flamind** est on eshonna di deus lingaedjes (po pus d' infôrmåcion : vir Flamind/Wess-flamind/Ess-flamind)
Messe e meynute

[thumb|e l' [Tchekeye (2018)]]
[thumb|Messe di Betleyem avou l' påtriyåtche catolike [Michaele Sabbah (2006)]]
thumb|Pareymint: passaedje å «Trô d' rotche del Nexhance»
Li **messe e meynute**, c' est ene messe k' on dit li 24 di decimbe a meynute (c' est don l' prumire eure do djoû do Noyé). Ele rimimbere li skepiaedje da Djezus-Cri.

## Tchants del messe e meynute
Li rlomé  tchant e francès *[[Minuit chrétien]]* esteut tchanté tos costé a meynute petante.

On raconte ki les paroles «*l'Enfant-Dieu descendit jusqu'à nous*» ont stî rcandjeyes a «*… parmi nous*», po les Walons n' nén comprinde  (mozete).

C' est sol tipetape di *[[Minuit chrétien]]* ki Théophile Bovy scrijha «Li tchant des Walons».

On pout tchanter eto li «Nute påjhûle»; «Acoroz, fideles crustins» u «Il est la, nosse pitit valet». Oudonbén onk des vîs noyés walons.

## Rilomêyès messes e meynute
Li messe e meynute al båzlike di Noyé a Betleyem est shuvowe pa des pelrins do monde etir. Dispu les acoirds d' Oslo, li prezidint del Palestene (Yasser Arafet, pu Mohammed Abbas Aboumazen) î prind pårt a tote li liturdjeye del parole (prumire mitan del messe).

Après messe, les priyesses et les pelrin pasnut å «Trô d' rotche del Nexhance», sorlon l' creyance des crustins do Levant ki Djezus a skepyî e-n on trô d' rotche, et nén dins on ståve.

## Dijhaedje di troes bassès messes
On è cåze dins les *[[Lettres de mon moulin]]* da Alphonse Daudet, rimetowes a môde di binde d' imådjes ratournêye e walon pa På-Hinri Tomsin.

## Doûcès creyances a vey avou l' messe e meynute
On creyeut k' e ståve a doze eures a meynute, les biesses si metént-st a djno et dvizer inte di zeles. Li ci ki veyeut çoula toumée aveule.

Po sawè l' tins k' i frè les doze moes d' l' anêye, divant d' aler a messe e meynute, prinde èn agnou, el peler et prinde doze belès peletes a mete so ene tåve (el tchambe ås pemes ou e gurnî); mete ene piceye di sé dissu tchaeke pelete. Tot rivnant d' messe e meynute, alez vey çou ki l' sé a divnou. Si l' sé est tot fondou, ça srè on moes avou bråmint d' frexheur: del plouve u del nive; si l' sé est a mitan fondou, c' est ki l' tins halkinrè, inte do bon et do mwais tins; si l' sé n' a nén fondou, c' est des moes k' i frè setch, avou on bea solea.

## Alére

* Li nute do Noyé al cinse pa Joseph Lahaye 
* Messe e meynute a Betleyem 2004
* parey e 2008

## Sourdants
Ess-flamind

Lingaedjes > Indo-uropeyin > Tîxhon > Bas almand  : **ess-flamind**

L' **ess-flamind**, c' est li lingaedje k' est cåzé aprume e l' Flande levantrece eyet dins l' cogne levantrece del Flande Zelandesse.

## Referinces eyet sourdants
Politike del Walonreye

**Pådje rashonnrece sol politike del Walonreye**

## Pårtis politikes

 

## Organizåcion federåle

### Redjon Walone
Redjon Walone
Li **Redjon Walone** est 'l Nonne del Beldjike avou li Kiminålté tîxhon-cåzante. Èç redjon est compôzeye d' on govienmint et d' on parlumint :

* Govienmint walon

* Pårlumint del Walonreye

### Federåcion Walonreye-Brussele
Federåcion Walonreye-Brussele
Li **Federåcion Walonreye-Brussele**, ancyinnmint li **Kiminålté francesse di Beldjike** est 'l Nonne del Beldjike sins li Kiminålté tîxhon-cåzante, mins avou 'l pårtaedje di Redjon di Brussele-Cåpitale avou li Kiminålté flaminde.

## Dislaxhaedje walon
Dislaxhaedje walon

## Referinces eyet sourdants
Broûlante rampioûle

Li **broûlante rampioûle**  u **rampioûle-blamete**, c' est ene pitite rampioûle ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer (Urope nonnrece ey Afrike bijhrece).

 *[[Clematis flammula]]*

 ranonkes

## Uzaedjes
Elle a stî aclimatêye come plante di djårdén dins des ôtès contrêyes (mins elle î pout divni ene evayixhante indje).

C' est eto ene yebe ås maladeyes, mins ele pout esse epweznante.

## Sourdant
Denise Delbart

**Denise Delbart**, ki sinéve puvite **Denise Mathot-Delbart**, c' esteut ene sicrijheuse e walon del soce des WASAB. 

Elle aveut skepyî li 10 di djanvî 1920 a Maredret.

## Onk di ses arimés
:::**I ravike**
:*Come on feu ki djômeye
:*Padzo les blankès cindes
:*On feu k' d' on côp d' graweye
:*Ene brokete pout fé rprinde,
:*Li cåzaedje des parints
:*Endaléve tot doûçmint.

:*Fåt dire k' on n' fijheut rén
:*Po wårder nosse lingaedje:
:*E scole, on nel vleut nén;
:*C' esteut cåzu ene taetche
:*Di dire on mot d' walon...
:*Ça valeut l' banc do fond

:*Adon, l' vint a tourné:
:*Des Walons ont compris
:*K' i lzeu faleut schaper
:*Çou k' les vîs ont leyî.
:*Sol feu, c' est zels tertos
:*K' ont rmetou on fagot

:*Asteure, on rcåze walon
:*Dispu Lidje disca Mont…
:*Li flame aveut baxhî
:*Ç' côp ci, ele si rewoeye
:*Ele monte, ele riglatit
:*Dins tote li Waloneye.

## Alére
Si otoprezintaedje dins nWASAB l° 5 (1983), p. 2

## Sourdant
Brå-dlé-Lierneu

**Brå-dilé-Lierneu** (la-minme *Brâ*  ; fr: *Bra*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lierneu, e l' province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4990**
** Di 1969 a 1977: **6685**
* Limero diyalectolodjike: **Ve 45**
* Arondixhmint: Vervî


Bra (Lierneux) JPG02.jpg|tchestea
Brå-dlé-Lierneu eglijhe 2004.jpg|co ene foto d' l' eglijhe


## Toponimeye di Brå
Kékes dinêyes sol toponimeye di Brå
### Hamteas
* Al Bosse (fr. La Bosse)
* Ezès riyås (ezès rouwås) (fr. *Erria*).
* A Floret d' Brå (fr. *Floret*)
* Montchnoûle (fr. *Monchenoul*)
* Ezès Trôs (d' Brå) (fr. *Trou-de-Bras*)
* Ezès
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
* A vey avou des åbes et des bwès:
** è Grand Hé
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses:
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins:
** les erî-bans: Sol Tier, Drî l' Tier, Montchnoûle, ezès Trôs, Grand Hé
* A vey avou des aiwes:
* A vey avou les tienes et les vås:
** Sol Tier
** Drî l' Tier

* A vey avou des rotches:
* Les voyes et les rowes:
* Ôtès sacwès et målåjhminces:


Plake Brå-dlé-Lierneu.jpg
Plake Eriyåd.jpg
Plake so les fas.jpg


## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
Jean-Marie Lecomte sieve l' accint did ladrî po ses scrijhaedjes (bråmint des ratournaedje di tecses sacrés do crustinnisse).
Slam

On **slam**, èn **eslam**, c' est on dijhaedje d' arimé so del muzike bén tiptapêye. 

C' est ene sôre di produjhaedje k' a divnou al môde dins les anêyes 2000.

## Plake di slam e walon
Li prumire plake di slam e walon fourit surmint l' cene da Marcel Slangen lomêye «Do slam e walon»

## Videyos
Bernard Daussin a fwait deus videyos d' slam e gåmès, avou l' aisse del Tuzance di Tintnî : *I mourant tous les p'tits mètîs* et *Lu bé pays gaumais*.

## 
 Istwere do slam el Beldjike 

## Sourdants
Do slam e walon (plake di muzike)

thumb
**Do slam e walon** (*Dè slam è walon*), c' est ene sitroete plake di slam, la k' Marcel Slangen dit ses powezeyes, so ene muzike da Philippe Libois.

Elle a stî prodûte e 2012

## Sacwants tites
* Mouze: powezeye so Lidje:
:*Li cour d' ene veye, ci n' est nén ene catedråle;
:*Ci n' est nén on palå, ene måjhone comunåle.
:*Li cour d' ene veye, c' est d' l' aiwe ki court come do sonk
:*K' apoite tot çou k' i fåt, tot passant al dilongue.
Adon, i shût l' coraedje di Mouze so tote si coûsse a Lidje. Pu, al fén:
:*Passant dzo l' pont Atlasse, vola Mouze ki nos cwite.
:*Cwiter? ça n' vout rén dire!
:*Riloukîz padrî vos: Mouze serè todi la
:*Po l' Lidjwès letcheu d' baye, po spåmer ses tracas.
:*Neni, n' åyoz nole sogne: Mouze serè todi la.
* *'Les gåres**
Tot criticant ene miete li nouzome [[veulire (bele finiesse)|veulire]] del [[gåre des Guiymins]], i va discrire li gåre di [[Bressou]], k' il a dmoré djusse djondant:
:''Si on va (ås Guiymins), ci n' est nén po les tréns,
:''C' est po vey li veulire ki s' sitind ås nûlêyes,
:''Minme s' end a todi pus ki vikèt sol pavêye.
:''Mins s' n' estént nén lodjîs divins des draps d' pilou,
:''End a k' estént a houte, cial, al gåre di Bressou.
:''Si dji di «cial al gåre», c' est k' cisse gåre, djel kinoxhe:
:''Dj' a viké e l' måjhone djusse divant; ele ridoxhe
:''Di sovnances d' on moumint k' n' esteut nén l' «bon vî tins».
:''Dj' a veyou des sôdårds k' end alént e cwarante,
:''K' end alént po cwatre ans, et nd a-t i minme sacwantes
:''K' end alént po todi.
* **Årdene**
Il î discrît ene porminåde e l' Årdene. Li tecse a stî studyî ezès [[scoles di Bive]].
* **Les ouys levés**
Riloucans Lidje avou l' tiesse ki louke å hôt.
* **Sol terasse d' on cafè**
I discrît les djins ki passèt.
:''Les femes, zeles, vis mostrèt çou k' c' est ki d' esse al môde
:''Minme si des cisses passèt ki n' ravizèt nole ôte.
:''Li longueur di leus cotes, les coleurs di leus tchveas
:''Fjhèt ramter les bigotes et sondjî les valets.
* **On slam e walon'''
Li dierin powinme djåze do walon; après ene miete di disbåtchmint, i louke l' avni do lingaedje do bon costé. Li boket a stî rprins eto so ene plake des Droles di lodjeus. A stî eto studyî ezès .

## 
* Tecses situdyîs ezès scoles di Bive:
** "Årdene" (p. 4)
** "on slam pol walon" (p. 5)
* 
** Dijhaedje do tecse so l' Årdene
** Dijhaedje do slam e walon

## Sourdants et pî-notes
François Pirette

**Thierry Van Cauberg** d' ès veur no, ubén **François Pirette** d' ès no d' pene, c' est on comike walon.

## Biyografeye
**François Pirette** aveut crexhou dins l' redjon d' Djumape eyet di Flinnu. Asteure, i vike e l' France, mins i fé co ses spectåkes e Beldjike so l' tchinne del televuzion francès-cåzante&nbsp;: RTL-TVI. 

## Referinces eyet sourdants
Tocsiboylite

thumb|curêye d' ene berbis crevêye di ça
[thumb|Li [potche a l' amer est sovint plinne a stritche]]
Les **tocsiboylites** u **eterotocsemeyes**, c' est des maladeyes des bedots k' arivèt sovint d' on plin côp, cåzêyes pa sacwants bactereyes del famile des *[[Clostridiom]]s*, aprume *[[Clostridium perfringens]]*.

## Minêyolodjince
C' est des microbes ki s' trouvnut normåldimint dins tere, et dins les boyeas des bedots. I n' divegnnut rascråwants ki cwand l' biesse passe sins fé doûçmint d' on maigue amagnî a des cråssès waides, u ene råcion d' ecråxhaedje.

## Sôres di tocsiboylites
* tocsiboylite do tipe A : maladeye des djaenes agneas, *Clostridium perfringens* tipe A
* tocsiboylite do tipe B : schite å sonk des agneas,  *Clostridium perfringens* tipe B u C
* tocsiboylite do tipe C : moirt subite, *Clostridium perfringens* tipe C
* tocsiboylite do tipe D : maladeye des rnos moflasses, *Clostridium perfringens* tipe D
* foetite distrujhante : *Clostridium novyi* tipe B, lomé eto *Clostridium oedematiens*
* stoumakite trawrece : *Clostridium septicum*)

## Sene del maladeye
Les berbis et bassîs et les antneas sont sovint boschetés. 

Les aneas djusses 
Å pus sovint, l' årtisse n' a nén l' tins d' viziter l' biesse pask' ele creve dins li dmeye djoûrnêye après les prumîs senes clinikes.

## Damaedjes texhowreces
thumb|efouwaedje des boyeas
On trove li curêye foirt gonflêye, les pates e l' air.

Cwand on drouve, on voet do côp li potche a l' amer rimpleye a stritche. Les boyeas sont sovint efouwés, et les glandes boyelreces houzêyes.

Li misse est pus grande k' i n' doet.

Gn a sovint di l' aiwe (aiwieus sûna) dins l' saetch do cour.

Dins l' maladeye des rnos moflasses, les rnos sont-st aplakés a leu toele ewalpante. I sont mo houzés, et moflasses.


File:Damadjes texhowreces tocsiboylite.jpg|boyeas efouwés; misse alårdjeye; potche a l' amer rimpleye; mins les rnos n' sont nén plakés a leu cråxhe 
File:Tocsiboylite glandes boyelreces efouwêyes.jpg|glandes boyelreces efouwêyes


## Espaitchance
Les tocsiboylites sont åjheymint espaitcheyes tot-z eploctant les bedots avou on vaccén ki contént les antidjinne des shijh sôres di microbes.

On va eplocter les berbis deus côps l' an, divant l' boune såjhon et divant d' elzî candjî d' nouriteure å waeyén-tins. Les bedots a-z ecråxhî seront vaccinés al boune cwénze djoû divant d' esse metou a l' ecråxhaedje.

Dins les payis l' k' les bedots vont waidyî so les steules, elzès fåt piker cwand on cmince a fé l' awousse des dinrêyes, et ratinde adon deus samwinnes.

Si on pout tchoezi l' såjhon po les berbis plinnes, våt mî d' elzès piker cwand ele sont a cwate moes (on moes divant l' agnlaedje).

Tchaeke moton atchté doet esse eplocté.

## Ôtes biesses pacô enindjeyes
Li må egzistêye eto ås bovrins, ås pourceas et ås robetes.

## Sourdants
Afwaire Calbalasse

L' **afwaire Calbalasse**, c' est l' djudjmint avou codanåcion a moirt d' on cåbartî – ey eto taeyeu d' mousmints - di Malonne, Djåspård Françwès (*Gaspard François*), pol moude d' on tchenonne di l' abeye di Malonne, li 12 di decimbe 1787.

## Disrôlmint d' l' afwaire
Calbalasse a stî ramassé på bayi d' Malonne li 11 di fevrî 1788.

C' esta onk des dierins procès avou metaedje al kession dins l' Principåté d' Lidje.

Calbalasse a stî pindou li 28 di djulete 1788 å Tomboe a Malonne.

C' est dandjreus onk des dierins pindaedjes el Principåté d' Lidje et, so l' Vî Redjime el Walonreye.

## Cotoû istorike
Dins l' payis d' Lidje, ça cmince a boure. Les djins do peupe et les bordjoes s' montnut todi dpus conte li clerdjî.

Malonne esteut Principåté d' Lidje.

Calbalasse esteut cåbartî, et il esteut estchåfé conte les tchenonnes di l' abiye. Aprume pask' i n' vlént nén maryî s' fiyåsse, ki vikéve aplaké avou ene feme di Fosse. Ey eto paski, come cåbartî, il oyeut sovint les martchands taper disconte des mwaisses rilidjeus del principåté d' Lidje. Aprume ki ces-ci sont-st e margaye avou l' intindant da Djôzef II a Nameur (k' est dins les Bas Payis otrichyins).

I shonne k' il åye sitî codåné po fé sogne ås djins, ni n' si nén revinter disconte les curés et les moennes.

## Calbalasse esteut i enocin?
I shonne k' oyi, plamor ki:
* Si feme a djuré k' il esteut avou leye li nute do moude.
* Èn ôte tchenonne, innmi do provizeur k' a stî touwé, åreut avouwé so s' lét d' moirt ki c' esteut lu l' moudreu. Po Maurice Awoust, c' est Robin, li fiyåsse da Calbalasse k' a avouwé l' moude, todi so s' lét d' moirt.

## Sicrijhaedjes e walon
L' afwaire a stî rmetowe e walon – i shonne ki ç' fourit a pårti di papîs istorikes –, pa Maurice Awoust, ey eplaideye dins les Noveles des WASAB.

Elle aveut ddja stî racontêye e 1906 a môde di ptite prôze, pa L.J.L. Lambillion dins s' live Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere.

Les deus tecses ont stî replaidîs dins les Cayés walons  (djulete-awousse) 2019.

## Sourdants
Les soçons (portraits)

thumb
**Les soçons** (*lès Soçons*), c' est ene ramexhnêye di set portraits d' omes do payis d' Dorene.

Elle a stî scrîte pa Auguste Laloux ey eplaideye dins l' tôme 74 do BSLLW e 1971.