open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abronemôze

L' **abronemôze**, c' est ene maladeye des tchvås cåzêye pa on rond vier, *[[Habronema muscae]]*

## Senes del maladeye
### Damadjes sol pea


File:Tchivå abronemôze.JPG|tchivå dandjreus avou d' l' abronemôze, médyî på tchvalî å bleu d' metilinne
File:Tchivå abronemôze rifwait.JPG|riwerixhant 15 djoûs après médiaedje a l'&nbsp;ivermectene
Kine (discramiaedje)

* Djeu d' kine ou loto d' måjhon (djeu d' måjhon avou des cwåtes et les limeros)
** Waloto (adaptaedje do djeu d' kine avou des imådjes et leu no e walon)
* Loto d' lotreye (djeu d' cwårs adjinçné pa les societés d' lotreye di sacwants payis)
* Coinreçmint, li *kine* vout dire li "kene" (mozete, seke del comere)
Warot

Li **warot** (å pus sovint prononcî a môde francesse : "**"), c' est l' boket do coir des biesses ås tetes, metou so li screne ådzeu di l' oxhea del sipale inte li hatrea et l' dos (purade eployî ås tchvås et ås vatches).

## Antomeye do warot

Li pea do warot poite les pwels del fén del caime.

Djusse dizo, gn a ene boûsse ridrece, ki leye rider l' pea dissu les oxheas sins må sins rujhe. Mins, dins les tchvås, s' elle est avindowe d' ene maladeye ou froxheye ditrop, ça dene li må d' warot

Dizo, gn a li dzeu do hôt stitchon schinrece des prumîs cronzoxhs do dos.

On pô pus bas, li tinroxh dizeutrin di l' oxhea del sipale, rashiou sol longou musse do dos.

## Maladeyes do warot
må d' warot (tchivå)

## Eployaedje do warot
Li reflesse do warot, ås vatches, sieve a lzî fé baxhî subitmint li schene do dos. C' est on tess sinolodjike po ricnoxhe sacwants maladeyes, come li trawant clå el panse.
Hassan II do Marok

**Hassan II do Marok** a skepyî li 9 di djulete 1929 ey a morou li 23 d' djulete 1999.

C' esteut l' fi da Mohammed V eyet l' pa da Mohammed VI.
Duran Duran

Les **Duran Duran** c' esteut ene binde di tchanteus new wave inglès.
## Mimbes
* Simon Le Bon
* John Taylor
* Roger Taylor
* Nick Rhodes
* Andy Taylor
## Plakes
* *Duran Duran* (1981)
* *Rio* (1982)
* *Seven and the Ragged Tiger* (1983)
* *Notorious* (1986)
* *Big Thing* (1988)
* *Liberty* (1990)
* *Duran Duran (The Wedding Album)* (1993)
* *Thank You* (1995)
* *Medazzaland* (1997)
* *Pop Trash* (2000)
* *Astronaut* (2004)
* *Red Carpet Massacre* (2007)
* *All You Need Is Now* (2010)
* *Paper Gods* (2015)
* *Future Past* (2021)
Dobe cawete -ion

Li dobe cawete -ion, est fwaite del sititchete -y- et del cawete -on.

Elle overe eto come raptitixhante cawete.

## Egzimpes
* 
* 
* , 
* 
* 
*  ()
* 

## Egzimpes di noûmots
On s' end a siervou eto dins les noûmots do walon.
* 
* 
* 

#### 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
2015

## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon
* Li fiesse ås lingaedjes walons a stî adjinçnêye pol prumî côp pa Michel Francard (dol fén d' setimbe et cmince d' octôbe)
* Lives e walon k' ont rexhou ciste anêye la :
** Voyaedje ezès payis d' oyi (live) adjinçné pa Roland Thibaud
** Evandjîle Sint Mår (ratournaedje d' on ptit moenne)
** Bokets tchoezis (Ernest Benoit)
** Efances (ramexhnêye di bokets so l' efance d' ancyins grands scrijheus do payis d' Tchålerwè)
** Aviretes et glawinreyes (ramexhnêye di bokets so l' efance di scrijheus d' l' ALWAC)
** Cayés d' guere des Relîs namurwès (Joseph Dewez et Axel Tixhon)
** Årdene todi (live di fotos comintêyes) (on bea live di fotos noer-et-blanc, trossêyes pa Jean-Louis Brocart; avou, djondant, des tecses a môde di biyets d’ oumeur, sinés Jean-Pierre Servais).
* Creyåcions di pîces di teyåte e walon
** Les tchawes-soris da Boulboule (Nicole Goffart)
** T' enonde nén, Popo (Jacques Desmet)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* Brussele sins metro ni tréns deus troes djoûs a cåze d' on mançaedje terorisse.
* Li Beldjike arive pol prumî côp el finåle del Cope Daivisse (tenisse)

### Ôtes etrevéns
* Atacaedje del gazete po rire "Charlie-Hebdo", a vey avou l' afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet (loukîz 3 pådjes ladsu dins l' Rantoele-gazete l° 73 do prétins 2015). Novele atake e moes d' setimbe todi a Paris.
* Porshûte del guere civile siryinne, avou les Dayech ki controlèt tot l' Levant do payis, avou tot l' Coûtchant di l' Irak mågré les bombårdumints di toplin des payis aloyîs disconte di zels.
* Dipus d' on miyon abagants arivèt e l' Urope, çou ki fwait on rcôrd dispu l' deujhinme guere daegnrece.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

* 3 d' octôbe : Emile Pècheur
* 28 d' nôvimbe : Henri Rase
* 31 di decimbe : Henri Matterne
* Claude Louis Bastin

### Ôtès djins
* 10 di djulete: Omar Sharif

## 
 ciste anêye la
Robert Vandamme

**Robert Vandamme**, c' esteut on scrijheu e walon ki skepia a Serè li 13 di djulete 1921 et ki mora a Wareme li 4 di djulete 2014.

I dmora eto a Chuchi.

I scrijheut purade del powezeye, (bråmint eplaideyes dins les Cayés walons), mins i saya eto des bokets d' prôze (metans dins Singulîs).

Il esteut mimbe di l' SLLW.

## Ouve e walon
Sacwants ramexhnêyes d' arimés ont stî eplaideyes dins les Cayés walons.
* Påwion d' djonnesse (8/9, 1967)
* Cawes di dragon (6/7, 1989)
* Soû d' abime (10, 1990)
* Tiesse ås aiyetes (3, 1992)
* D' on solo a l' ôte (6, 1993)
* Do tins ki l' rôzî florixheut (8, 1995)

Il a yeu eto droet a deus limeros del pitite coleccion di l' SLLW.
* «Blawtaedjes di veule å solo», 1987
* «Bohêyes di solo», 1991.

## Alére
Corwaitaedje di si ouve pa Gilles Monville dins *[[Walones (rivuwe)|Wallonnes]]*, 1/2018.
Prezidint d' payis

On **prezidint d' payis**, ene **prezidinte di payis**, c' est ene djin k' est metowe al tiesse d' on metou dislaxhî payis ki rote come republike.

## Povwer d' on prezidint (d' ene prezidinte)
I (ele) pout esse li vraiy(e) tchîf (tchîftinne) d' estat (ki c' est å pus sovint insi, matans e l' France, ås Estats Unis, e l' Aldjereye, e Venezwela), oudonbén aveur on role pus dlérin (come e l' Almagne, ou e-n Israyel).
James Adomian

**James Haig Adomian** a skepyî li 31 di djanvî 1980 a Omaha, Nebraska (Estats Unis).

C' est èn acteur do cinema estazunyin.
Noyé moslimî

Li **Noyé moslimî** ou **Mouloude**, c' est onk des troes djamas muzulman (avou l' fiesse di l' ofrixhaedje eyet l' fiesse del disdjune).

I fiestixh li skepiaedje do profete Mawoumet.

## Plaeçaedje cronolodjike
I s' fiesteye li 12inme djoû do moes do pumî prétins, ki poite li no del fiesse dins sacwants arabes coinreces (**miloude** e Marok). Eto, i toûne so l' anêye solrece, toumant 11 djoûs pus timps tchaeke anêye.

## Istwere
C' est ene fiesse ki n' a nén todi stî. On vout ki ç' soeye on pacha trouk ki l' åye askepyî po fé fiesti ses prôpès ans. Sacwants coxhes di l' islam nel fiestixhut nén.

## Uzances
Å Marok, on-z rabeye les efants. Les familes si rashonnnut po s' sohaitî boune fiesse.

Å ddjuner, on a totès sôres di vôtes, di biscûtes et d' wasteas. Eyet tote li djournêye, des setchs fruts et do té po les viziteus.  

Sacwants vont so ls aites des parints.

On magne totès sôres di wasteas et d' gougouyes.


File:Rharb fiesse Mouloud1-rid.jpg|Les djins, rabiyîs, vont vey les parints
File:Rharb fiesse Mouloud2.jpg|… si rescontrer et s' dire «»
File:Rharb fiesse Mouloud aite.jpg|… et ndaler so l' aite
Edjaloe

thumb
Èn **edjaloe** ou on **dipfrîsse**, c' est sôre di froede dresse, ki s' timperateure est dizo 0° C, po wårder les amonucions k' on edjale (nén come e-n on frigo).
Sé d' coujhene

Li **sé d' coujhene**, c' est on coir tchimike foirt corant sol Daegne k' on trouve dismantchî dins l' aiwe di mer.

Essegne tchimike: **[[NaCl]]**

## Rascodaedje do sé d' mer
On fwait vni l' aiwe di mer dins des schates bassins. Ele si svinte. I dmeure li sé.

Dins tere, la k' l' aiwe di mer a cropi des siekes et des rassiekes, on pont drovi ene mene di sé.
Sbertchamp

**Sbertchamp** (*Zbêrtchamp*, F. *Sberchamp*), c' est on hamtea d' Sint-Pire-dilé-Libråmont.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene pitite eglijhe.

* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Sbertchantî, Sbertchantresse;
** Sipotaedje: les Sacsons.

## Istwere
Dominne k' åreut stî dinêye pa Tchårlumagne a on lomé «Sigbert», vinou del Sacse, spotchî e «Sbert». Li spotaedje "les Sacsons" vént did la.

## Economeye
Gn aveut co on coibjhî et serwî dins les anêyes 2000 & 2010.

## Sourdants
Sé

* sé d' coujhene (NaCl)
* sé (tchimeye) : prodût cwand on seur si maxhe avou ene båze, et k' l' aiwe mousse foû.
** renaiwants sés : sés po renaiwer les djins ou les biesses ki sont djus d' aiwe (d' ene schite, metans)
Sé (tchimeye)

On **sé**, tchimicmint, c' est on prodût tchimike ki s' fwait cwand on seur si maxhe avou ene båze, et k' l' aiwe mousse foû. 

## Formule d' askepiaedje d' on  sé
Metans, pol sé d' coujhene : 
HCl + NaOH => NaCl + H2O
Vexhote

Ene **vexhote**, c' est ene pitite bouyete ki s' fwait sol pea dins sacwants efouwaedjes.

## Dins les ploketes
Totes les maladeyes des biesses et des djins cåzêyes pa des plocvirûsses kiminçnut pa des ptits botons (spiteure) ki divnèt des vexhotes, pu des ptits abcès, adonpwis, des crapes.

## Dins les ploketes d' aiwe
Dins les ploketes d' aiwe, ele divnèt docô des ptitès crapes.

## 
noerès plokes
Celeri

Li **celeri**, c' est ene yerbêye foirt eployeye dins l' amagnî, foiravant dins les sopes et et les såces.

 *[[Apium graveolens]]*

## Sôres di celeri
* celeri ås boles ou celeri d' ivier ou celeri-råve
* celeri ås djets ou celeri a rcôper : ki pout rpoûssî troes côps.

## Come yebe ås maladeyes
A des prôpietés vé-astchåfantes (bon pol tinkiaedje do vé). Did la les fråzes di motî come :
:*Li celeri, ça fwait rlever l' canari

C' est cisse cwålité la k' on ndè cåze sovint dins les tchansons.

== Dins les Belès Letes e walon ==
«Les celeris», c' est ene rilomêye tchanson tchantêye pa [[Bob Dechamps]].

Dins ene ôte tchanson tchantêye på minme tchanteu, "Li djårdén" , gn a on hagnon sol celeri :
:*Po mes celeris, Dj' so disbåtchî, I sont tot ratchitchîs
:*C' est on legume sins pris Ki m' feme mi dit Et vos nd avoz dandjî
:*Po lyi fé plaijhi, Dji nd a mindjî, Mins cwand dj' a stî coûtchî
:''Dj' a stî målåjhey; Cwand l' five m' a pris, Dj' a rewoeyî li ptit.

## Sourdant
Såvadje åwe

Ene **såvadje åwe**, c' est ene åwe ki n' a nén stî doumiestreye.

End a bråmint ki sont des voyaedjants oujheas. Des ôtes sont des dmorants oujheas.

## Såvadjès åwes veyåves e Walonreye
El Walonreye, les sôres k'&nbsp;î rpassèt ou k' î dmorèt, c' est :
* såvadje åwe d’ Urope (*[[Anser anser]]*)
* åwe d’ awousse (*[[Anser fabalis]]*)
* åwe å noer cô ou åwe do Canada (*Branta canadensis*)
Mierkeure (elemint)

|}

Li  **mierkeure**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike ***Hg***, li limero atomike 80, et l' pwès atomike 200,59.
Li Vî Bleu (binde d' imådjes)

**Li vî Bleu**, c' est ene binde d' imådjes dessinêye pa François Walthéry so on sinnariou da Raoul Cauvin.

Gn a yeu deus tômes. Li prumî a rexhou li 6 di djun 1980 ås Edicions Dupuis (ISBN 2800106964), et l' deujhinme e 2011, ås Noer Dessén (ISBN 978-2-87351-244-6). Li ratournaedje e walon a stî fwait pa Jeanne Houbart-Houge pol prumî eyet pa På-Hinri Tomsin pol deujhinme.

Mins li spoûle aveut ddja rexhou e francès dins l' gazete Spirou dispu 1974 dizo l' tite «*Le vieux Bleu*».

## Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Les personaedjes, c' est des colebeus ki vicnut a Årdjetea diviè 1930.

## Mwaisse personaedjes
* Djule, li mwaisse do "Vî Bleu", ki dmane avou s' fi k' est maryî et k' a deus efants (ci sereut kécfeye bén l' famile da Françwès Walthéry lu-mminme).
* Achile, si camaeråde; si colon s' lome «li ptit rodje»
* Li curé, ki s' a metou a coleber eto, et k' a lomé s' tchampion, come di djusse, «Li Ptit Djezus».

## Saetchaedje
Li prumî eplaidaedje a stî saetchî a 40.000 egzimplaires. Li 2inme parey, eyet l' troejhinme a 20.000, çou ki ndè fwait li pus grand eplaidaedje di lives e walon di tos les tins. 

## Impôrtance po l' rivicance do walon
Ça a kécfeye li pus hôt saetchaedje di tos les lives e walon. Sacwants djins (come Lucien Mahin u Lorint Hendschel), å lére di ç' live la, s' ont-st abaiti ki l' walon, k' i cnoxhént bén di leu djonnesse walon-bagnante, si scrijheut come les ôtes langues, et ataker ene vocåcion di scrijheu e walon.

## 
* Pitit boket do tôme I 
* Lorint Hendschel raconte si discovraedje do Vî Bleu… et do walon

## Sourdants
Nî (discramiaedje)

* Nî-Sint-Vincént-Sint-Mårtén (ancyin ptit ban del Walonreye, dedja on rebanaedje inte Nî-Sint-Vincént et Nî-Sint-Mårtén, Fr. Nil)
* Nî hamtea d' Houton (fr. Ny)
Valmy Féaux

thumb|e 2014
**Valmy Féaux**, c' est on politikî walon k' a skepyî a Nî (Roman Payis) li 19 di fevrî 1933.

Il est cnoxhou long et lådje po-z aveur foirdjî li decret ki poite si no ki ricnoxhe li walon et les ôtes pitits lingaedjes del Federåcion Walonreye-Brussele.

C' est lu (avou Émile Tasson) k' a rmetou l' live d' imådjes «Les grands åbes» e walon d' Ocgniye.


Mahin dicåçtant Bernard Louis Valmy Féaux Joël Thiry.jpg|troejhinme pal gåtche, avou Lucyin Mahin, Bernard Louis et Joël Thiry


## 
 Respondant a Lucyin Mahin
Ståve (cinse)

On **ståve**, c' est l' pårteye del cinse la k' on tént les vatches, les veas ou les tchvås ou eto des ôtès sôres di biesses.

thumb|gros ståve el Walonreye

## Sôres di ståves
On dirè don, s' i gn a sacwants bastimints : li ståve des vatches, des veas, des tchvås, des porceas, des motons ou bedots, des gades.

Les grands ståves la k' les biesses ni sont nén loyeyes si lomnut des stabulåcions al libe.

## Pårteyes do ståve

* li crepe ou staminêye ou  staminire, la k' les biesses magnnut les farenes ou torteas.
* li ruslî, la k' on lzî mete li four.
* li tere ou l' beton, la k' les biesses coûtchèt; c' est la k' on stiernixh.
* li saiwe u saiwire ou corote (po miner evoye li bigåd).
* l' alêye, pol cinsî passer.
* l' ouxh d' intrêye, kécfeye a purnea.
* les fniesses, po-z anairi l' bastimint.
Ceftiyofur

Li **Ceftiyofur**, c' est èn antibiyotike del famile des cefalosporenes, ene di troejhinme djermêye.

Il a stî diswalpé djusse po les biesses, dedja dins les anêyes 1980. 

## Uzaedje
Ezès Stats Unis, il est foirt eployî po les maladeyes do peumons des åmeas a l' ecråxhe, pår e metafilacseye.

On l' eploye eto po les poyons d' poytreye. Sovint e l' acovoe, å prumî djoû.

Ås vatches laeçreces, il a l' avantaedje di n' pont aveur di tins d' rastinance pol laecea.
Håye (discramiaedje)

* håye : ritaeyî bouxhons po catchî çou k' gn a padrî
* bwès k' on taeye tos les 30 ans (eto la k' on pele ås tcheneas)
** håye (toponimeye) : les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot "håye"
* grand bwès ki tént eshonne totes les pîces d' ene eraire
Håye

thumb|håye di dominne
thumb|di blankès spenes, al nive
Ene **håye** ou ene **håbe**, c' est on plantaedje di bouxhons po retourer on tchamp k' on-z î meteut des biesses (rodjès biesses ou tchvås).

Pacô, c' esteut djusse po catchî çou k' gn a padrî (metans, ene måjhon).

## Sôres di håye

### El Walonreye
El Walonreye, les håye sont voltî fwaite d' årdispenes. Mins gn a eto des håyes di faws po retourer les cortis. Les aites estént pacô reclôs divins des håyes di påkîs.

Ene sôre di grande håye, troes mete hôte, lomêye åvrûle, si rescontere e l' Hôte Årdene.


Håye håjhea.jpg|di bouxhon d' djårdén
Årdispenes håye waide.jpg|d' årdispenes, al florixhåjhe


### Foû del Walonreye
[thumb|di [fikîs amazirs (Marok)]]
E l' Afrike bijhrece, les håyes sont fwaite avou des acaciås, ou pus voltî avou des fikîs amazirs ou des ôtes sôres di cactusses ås spenes.

## Etertinaedje des håyes

### Motlî
thumb|ritaeyaedje al cizete di håye
* usteyes al mwin :  ALW **9**, notule 129.
* ritaeyî :  ALW **9**, notule 130.
* trô dins ene håye :  ALW **9**, notule 131.
* ristoper ene håbe :  ALW **9**, notule 132.

### Usteyes
Divinltins, on rtaeyive les håyes purade avou on cizea d' håye ou cizete d' håye. Asteure, gn a des hårboes electrikes.

### Ritaeyaedje
thumb|ritaeyaedje so troes ans
Les håyes metowe tot do long des voyes doevnut esse ritaeyeyes on côp l' an.

Po leyî ene plaece ås oujheas po poirter a ni, on pout rtaeyî les håyes pa bokets, ene anêye so troes, metans. On pout eto leyî monter èn åbe (tchinne, tchårnale) ou deus å mitan d' ene håye.

Les håyes des belès prôpietêyes sont rtaeyeye tos les moes, et todi bén cwårêyes.


Håye ritaeyeye al machene.jpg|après on rtaeyaedje al grosse machene, les bwès sont schetés
Håye troes hôteurs.jpg|divant: al mwin; après: al grosse machene, a hôteur


### Ristopaedje
Cwand les håyes siervèt a retourer ene pasteure avou des biesses, il est reki d' aler ristoper les bocås (trôs el håye) divant d' î låtchî les vatches.

## Istwere
Dins les rmimbrumints, come gn a yeu el Walonreye dins les anêyes 1970 a 2000, on-z a råyî toplin des håyes.
Påkes (comunion)

Les **påkes** ou les **comunions**, c' est cwand les efants catolikes sont acceptés dins l' cominålté des grandès djins.

Divinltins, il alént al comunion pol prumî côp.

Ç' est eviè 12 ans d' ådje.

## Motlî
Les gaméns ki fwaiynut leus påkes sont lomés **påkîs** ou **påkeas**, les båsheles **påketes**.

Après li ceremoneye a l' eglijhe, gn aveut ene gasse el måjhon avou tote li famile.

## 
Tecses so les påkes
Påkî (discramiaedje)

* påkî (tot seu) revoye a: påkî (bouxhon) (*[[Buxus sempervirens]]*)
* påkî d' pucele (grande vintche, *[[Vinca major]]*)
* «påkî» ou «påkea» : gamén ki fwait ses påkes (si grande comunion); les påsheles si lomnut «påkete» ou «påcresse»
* «påkî» ou «påcter» ou «ripåcter» : uzance del Floreye Påke d' aler mete des beneyès coxhetes di påkî so totes sôres di sacwès
Lignouveye

**Lignouveye** (F. *Ligneuville*, almand *Engelsdorf*), c' est on viyaedje del rebanêye comene di Måmdey. Li stindêye del droete erive di l' Ambleve fourit raloyeye a Belvå-dlé-Måmdey e 1796. Li gåtche erive (avou les hamteas do Coulémont et d' Lasninveye), fok e 1922 (askepiaedje di l' ancyin ptit ban di Belvå-Lignouveye).

## Istwere
Li signeurreye di Lignouveye esteut metowe a tchvå so l' Ambleve. Li droete erive dipindeut del Principåté di Ståvleu-Måmdey, li gåtche erive, del Dutcheye do Lussimbork (avou Rete).

Li pårotche di Belvå, askepeye å 15inme sieke, si stindeut so les troes viyaedjes di Belvå-dlé-Måmdey, Lignouveye et Pont-dlé-Lignouveye. Lignouveye et Pont ont stî paroxhe dislaxheye e 1802. 

## Djegografeye
Viyaedje metou so l' Ambleve.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Lignouveye
### Hamteas
* Elcoulémont (fr. *Reculémont*) (e l' coulêye e mont).
* Lasninveye (fr. *Lasnenville*)

### Ôtès plaeces
* Bwès d' wô (almand *Wolfs busch*)
* E l' Teufagne
* Grande Gotale
Elcoulémont

**Elcoulémont** (la-minme : *Olcoulémont*), c' est on hamtea d' Belvå-Lignouveye.

## Etimolodjeye
Dandjreus on spotchî aplacaedje di "e l' coulêye e mont".

## Sourdants
Tinroxh

Li **tinroxh** (u **tinroxhea**) ou **gruzion** (u **gruziant** u **gruzia**), c' est on texhou come di l' oxh, mins pus tinre, et å pus sovint loyî a èn oxhea.

## Elouwaedje do tinroxh

### Gruzion ås djonteures
I tapisse li tchambe del djonteure. Il est raloyî bén binatnanmint al tiesse di l' oxhea. Il est rascovrou d' ene frexhe pea k' essûne on likide d' ecråxhaedje di l' acopleure, li sinoveye.

### Gruzion å dbout des plats oxheas
End a eto å dbout di l' oxhea del sipale, et ås coron des coisses, la k' ele si vnèt eboesner dins l' oxhea del pwetrene.

### Gruzion des pegnons
C' est lu ki fwait l' tcherpinte dilérece do pegnons do nez et di l' oraye.

## Come amagnî
Sacwants djins magnnut voltî l' tinroxh, lomé eto **crocant**, k' il apicèt tot rawiant (ou gruziant) les oxheas.
Cåvlant må

On **cåvlant må**, c' est on pitit rond må ki vént so ene pea ou so ene frexhe pea, et ki cåvele ene plaece dins les texhous dzotrins.

## Sôres di cåvlant mås
* cåvlant må e stoumak ki pout aminer on trawaedje di stoumak
* må Sint-Cwelin (cåvlant må ås djambes).
Averowesse

**Averowesse** ou **Ben Rachid** (e-n arabe ابن رشد, Ibn Rouchd), c' est on filozofe, on teyolodjin, on djurisse, on matematikî et on medcén d' Andalouzeye muzulmane di 12inme sieke. I djåzéve et scrire ses ouves e l' arabe, come tos les intelectuwels d' Andalouzeye di ces trevéns la.

Il vna å monde e-n 1126 a Cordowe. I mora li 10 di decimbe 1198 à Marakech, mins s' coir fourit revoyî a Cordowe, acpagnté pa Ben Aarabi.

## Ses idêyes
I ristudia l' prumî les scrijhaedjes d' Aristote. C' est la k' i veya ki les idêyes des vîs filozofes estént pacô distournêyes, et nén todi dins l' minme sinse pa les ratourneus do grek.

Adon, i tuza di fé ene sinteze del pinsêye d' Aristote et del rilidjon islamike. Mins c' est adon k' i s' va acweri des rujhes, ostant avou les muzulmans (fizicmint et morålmint) k' avou les crustins (morålmint, bon k' i studiént timpesse ses scrijhaedjes).

I va esse metou a l' indecse del Sorbone, metans, pask' i djheut ki les accions des djins morént avou zels. Li riscompinse po s' boune kidujhance ou l' penitince po des målès keures, on l' a ddja cial sol tere. Ciste idêye la est contråve al cene do dierin djudjmint do crustinnisse et do decidaedje do Bon Diu al moirt di l' islam.

## Sourdant
Émile Stiernet

**Émile Stiernet**, c' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon.

Il a morou li 11 di nôvimbe 1999 a Lidje.

Après s' moirt, si feme, Yvonne Stiernet, a rprins l' gorea, et s' mete a scrire pol teyåte, leye avou, veyanmint k' elle aidéve dedja bråmint si ome davance.

Di s' mestî, il esteut gaztî a l' Adjince Belga.

## Sacwants pîces da sinne
* Li noer vos ahåye (comedeye, redjårbaedje, ridjouwêye e 2015 å Triyanon).
* Pus d' betch ki d' cou : 3 akess, redjårbaedje d' ene pîce di Ray Comey.
* Li clapete et l' polet : redjårbaedje da Robert Thomas, fwait avou si feme, Yvonne Vanhoren.
* Coine di gade (redjårbaedje)
* Bone anêye ! (prôpe sicrijhaedje)

## Pris
Il a rascodou li Pris del Veye di Lidje e 1959 po tote si ouve e walon.
Louis Dubru

**Louis Dubru**, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Oufalijhe. Si no d' pene, c' esteut "Tchuvalî des Grigneus" (*Chevalier des Grigneûx*). I vna å monde li 5 di djulete 1895.

Di s' mestî, il esteut dins l' industreye.

## Ouve e walon
I cmince a scrire e walon e 1927, tot-z eployant l' accint lidjwès standård.

E 1943, il eplaide ene ramexhnêye di tecses (tchansons, contes, noveles, fåves) «Lidje ki reye et glawtene» (*Lîdje qui rèy èt glaw'tinêye*). Mågré l' guere, li live a stî bén ascoyî do publik.

Il a eto scrît des pîces di teyåte :
* On-z a pierdou Zidôre (comedeye e 2 akes)

## Sourdants
Djivå

Li **djivå** ou **cimådje**, c' est l' ecådrumint d' bwès del tchiminêye divins les måjhons did dinltins, ådzeu do feu e l' aisse, djusse dizo l' plafond. Si prumî role, c' est d' sotni li hote del tchiminêye. Mins elle a divnou ene mwaisse ahesse pol gåyotaedje del måjhon (plaece ki sierveut d' coujhene at s' såle a magnî).

## Discrijhaedje
Li boket metou di livea si lome li **plantche**, **plantchete** ou **tåvlete** di djivå.

Li boket metou d' climpe si lome li **mantea**.

## Uzaedjes classikes
Li djivå permeteut di fé rintrer li foumire pal tchiminêye.

Adon, on pleut mete totes sôres d' agayons dsu. Les prumîs, cwand on-z abaguéve, c' esteut li bondiu, les tchandlés, li lamponete, li brocalî et l' årmonak.

Après l' guere di 14, on-z a voltî metou des obus d' keuve, rischurés a tinzayeure, po muchyî sacwants cayets (brocales, djeu d' cwåte, cartoxhes).

Pindou å djivå, gn a ene sitofe : li , ou , ou  ou drap di tchminêye. 


File:Hôt djivå coujhnire.jpg|gordene di stofe
File:Hôt djivå sômî.jpg|rabatea d' balatom
File:Altena - Burg in 05 ies.jpg|djivå å lådje gåyoté mantea 


## Reployaedje dins les måjhons sins feu e l' aisse
On-z a voltî wårdé li hôt djivå cwand on-z a metou ene sitouve, ou rmaçné li meur do feu e l' aisse. 

Ou adon, on-z a rfwait on bas djivå, mins avou l' minme idêye d' î stamper des wårniteures.


File:Hôt djivå.JPG|Djivå avou des coks, sins stouve
File:Tchiminêye bas djivå.jpg|bas djivå avou des obus d' keuve


## Sourdants
Sustantivaedje

Li **sustantivaedje**, c' est l' eployaedje d' ene ratourneure ou d' on mot k' a ene ôte fonccion d' croejhete come sustantif (ou pus sovint ene sustantivire.

## Egzimpes
* esse plin d' 
* al 

## 
 (dedja studyîs e Wiccionaire)
Marie-Thérèse Counet

**Marie-Guy Boutier** (riwalnijhåve Mareye-Tereze Coûnet), c' est ene ricwereuse sol walon. 

Di s' mestî, elle esteut prof di romanes a l' ULg.

## Ouve pol walon
Elle a adiercî l' ALW l° 9 (so les cinses), kimincî pa Elisée Legros et rexhou e 1987. Pu ovrer avou Marie-Guy Boutier eyet Jean Lechanteur sol l° 6 (so les teres et les åbes), ki vuda e 2006.
Paul Coppe

**Paul Coppe**, di s' plin no **Paul Albert Eugène**, c' esteut on rcwereu so l' foclore del Walonreye, et so les scrijheus e walon.

Il aveut vnou å monde li 30 di setimbe 1885 a Perwé.

Di s' mestî, il esteut pårlî.

## Sicrijhaedjes
Il a bråmint scrît dins les gazetes et les rvuwes sins mete si no.

Il a studyî l' foclore di Grand-Rozire tot rascodant les mots walons do payis.

Il a scrît ene biyografeye so Louis Courtois.

I scrijheut ossu dins Raf!, ene gazete des Walons do Congo bedje. Il î aveut prezinté Pierre Wuille.

Si tchîf d' ouve dimane si «Motî biyobibiografike des scrijheus e walon».

## Sourdants
Maurizio Malvestiti

thumb|(e 2014)
thumb|droite

**Maurizio Malvestiti**, c' est on curé itålyin k' a divnou eveke di Lodi li 26 d' awousse 2014.

Il a skepyî a Marne de Filago li 25 d' awousse 1953. I fourit apriyesté e 1977. Di 1994 a 2014, il a stî on responsåve del *Congregåcion po les Eglijhes do Levant*.

Il a stou fwait eveke li 11 d' octôbe 2014 al *Pirlodje Sint-Pire* al båzlike Sint-Pire a Rome.

## Ôtès imådjes

Image:Episcopal ordination of bishop Maurizio Malvestiti.jpg|Le påtriyåtche maronite Bechara Boutros Rahi epoize ses mwins sol tiesse da Morice po l' evecaedje. Dirî l' påtriyåtche, les cardinås Sandri et Müller
Image:BISHOP Malvestiti Lodi 03.jpg|Monsigneur Malvestiti, djusse fwait eveke al pirlodje Sint-Pire di Rome
Image:BISHOP malvestiti lodi installed.jpg|Monsigneur Malvestiti est astalé e s' diyoceze, li 26 d' octôbe 2014.
Image:Bishops miragoli and malvestiti.jpg|Monsigneur Egidio Miragoli, a schipe lomé veke a Mondovì, riçût l' calote des mwins da monsigneur Malvestiti a l' evetchî d' Lodi


## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe do diyoceze Lodi

## Sourdants
Sergio Mattarella

thumb|Foto d' lu.

**Sergio Mattarella** a skepyî li 23 d' djulete 1941, a Palermo. C' est l' prezidint di l' Itåleye dispu li 3 d' fevrî 2015.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Openopolis
Afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet

L' **Afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet**, c' est ene margaye rilidjeuse et politike k' a-st ataké e 2005. a cåze d' on dessinaedje do profete Mawoumet divins ene gazete daenwesse, li Jyllands-Posten (Posses do Djutlande). 

Ca les moslimîs, come les djwifs, ni rprezintnut ni l' Bon Diu ni les profetes pa des imådjes (årvier des crustins, aprume les ortodosses).

## Enondante fwaitindje
Ene gazete daenwesse, li Jyllands-Posten (Posses do Djutlande), si mete el tiesse di fé si yene so l' islam et dessiner li profete Mawoumet ene dijhinne di côps. Rén d' bén metchant. Minme ki ces caricateures la seront rprinjhes pa ene gazete do Caire, Al Fagr (les Aireurs) li 17 d' octôbe, e plin cwareme muzulman. Portant, ni les rlidjeus d' El Azar, ni l' govienmint da Moubarek ni s' ritoûne di çoula.

Å contråve di çoula, les muzulmans daenwès sont dismontés disconte do Djutlande-posse. Aprume ki des ôtes gazetes, inte di zeles li francès Tchårlî-samwinne, riprindèt les desséns.
Gasse

Ene **gasse** ou on **[[banket]]** ou on **[[grand dinner]]**, c' est ene eurêye avou bråmint des plats, a l' ocåzion d' ene fiesse. avou bråmint des priyîs, aprume li famile et les soçons.

## Motlî
Camaerådreçmint, on dit eto: ene **cråsse eurêye**; ça pout esse djusse on bon dinner ou soper, sins bråmint des djins.

Ene **rinchinchete** u **rinchinchote** (eto on , ene ), c' est on grand dinner inte soçons, avou bråmint a boere.

## Sôres di grands dinners el Walonreye
* dinner dicåce (a l' ocåzion del fiesse del pårotche
* dinner d' comunions
* dinner d' noices
* dinner d' adoråcions (po les curés)

## Disrôlmint d' on grand dinner (Walonreye, 20inme sieke)
E 20inme sieke, el Walonreye, les grands dinners d' famile si fjhént aprume po les påkes des efants, et po les mariaedjes.

Sol tåve, gn aveut todi on menu, mostrant les plats k' alént esse siervous, lomés d' ene manire nén ordinaire, e francès. Gn a yeu kécfeye des menus e walon mon des waloneus u a des grand dinner di soces di waloneus.

Inte les plats, on tchantéve voltî des tchansons e walon ey e francès. On danséve eto voltî (pacô, so les tåves).

On n' a cmincî a prinde coranmint l' aperitif ki dins les anêyes 1970. Divant çoula, li gasse atakéve avou del sope (copuvite on bouyon d' poye).

Adonpwis, ene intrêye, metans del vete salåde et do djambon; ou adon des barketes. On cmincive adon a siervi l' vén.

Shuvént sovint deus plats, motoit do pexhon, pus sovint do rosti d' pourcea. Tchaeke di zels avou des canadas (parbolous, fritches u wastea d' crompire).

Li dessert, c' esteut purade do fleyon. Ou adon, ene macedône di fruts. On n' aveut pont d' froumadje di totes les sôres, a môde francesse, come ça a cmincî d' esse li cas al fén do 20inme sieke ey å 21inme sieke.

Å pus sovint, li gasse si passéve e l' måjhone do priyeu, ou dins ene såle louwêye.

C' esteut des djins del famile k' aprestént l' plaece po magnî. Mins po fé l' dinner, c' esteut sovint ene coujhnire d' ene ôte famile, ene ki nd aveut fwait on ptit mestî sol costé. 

Les schieles (avou les coyîs et fortchetes) estént cobén prustés pal parintêye u pa les vijhéns.

Ci n' est k' tot al fén do 20inme sieke k' on a cmincî a dmander des eurêyes totes fwaites a èn amineu d' banket.

## Pî-note
Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje

**Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje**

* Boledjî
* Bresseus
* Coibjhîs
* Mangons
* Mônîs
* Naiveus (batlîs)
* Pexheus
* Schayteus
* Soyeus
* Taeneus
* Taeyeus
* Texheus
* Tchårlîs

## 
påye d' Angleur
Påye (discramiaedje)

* påye : estance sins guere
* påye (cossina) : acoird ki mete fén a ene guere, ene margaye
** Påye d' Angleur
** Påye di Fexhe
** Påye di Sint-Trond
** Påye di Nîmegue
** Påye di Wîne
** Påye di Versaye
** Påye di Belgråde
** Påye di Nissa
** Påye di Cargnon
** Påye di Yalta
** Påye d' Aroucha
* Påye (viyaedje)
Fåve do nûton hanteu

thumb|nûton ki tént s' cour trawé d' ene fritche, el Pologne
Li **fåve do nûton hanteu**, c' est ene des pus cnoxhowes fåves so les nûtons.

## Disrôlmint

On nûton vout hanter avou ene djonne feye do viyaedje. I lyi a poite tos les djoûs ene påte di frumint, tantea ki l' famile divént ritche. 

Mins l' crapåde vout aler å bal s' amuzer come les ôtes avou les djonneas do viyaedje. Li nûton est djalot, et il evoye li måleur sol famile di s' binamêye, tot djhant «påte a påte, dji t' les a aminé, djåbe a djåbe dji t' les rsaetchrè». Oudonbén : «di påte a påte ont vnou tes béns; di djåbe a djåbe, il endè riront».

Ene ôte manire di s' è mete cwite, c' esteut k' el nûton trouve li båshele ki tchiyeut et magnî e minme tins.

## Dins les belès-letes e walon
Li fåve si rtrouve sacwants côps dins les belès letes e walon.

### Modêye gåmesse
Niké, li ptit nûton, ene binde d' imådjes da Jean-Claude Servais dessinêye e moes d' setimbe 1980, ratournêye e walon pa Lucyin Mahin. 

Cial, li nûton va prinde les traits do djonne ome k' a fwait l' dicåce avou l' båshele et aler touwer li cåbartî et haper les cwårs, et çoula divant on temoen, li sierveuse do staminea. Les djindåres metèt l' djonne ome e l' pote. Li båshele end est tote disbåtcheye, et rtchesse Niké. 

Ci-ci, po s' fé pardoner, va s' candjî e moenne kifesseu, moussî el gayole; adonpwis, discandjî ses mousmint avou l' djonne ome, ki va insi rexhe di prijhon. Li novea prijhnî, lu, si va candjî e porchinel.

### Modêye d' Ôvîfa
Dins l' binde d' imådjes metowe dins les rawetes do Motî Lejoly, c' est on dûhon ki vént veye ene kinoxhowe famile d' Ôvîfa, les Tîsse el Coulêye. Tot leyant leu feye hanter avou on dûhon, i divnèt foirt ritche, disk' a aveur li tîce do viyaedje. Po s' mete cwite do dûhon, li djonne feye va trover ene viye feme ki lyi dene li scret (si mostrer å dûhon ki tcheye et magnî e minme tins). Cwand l' dûhon eva, i dit s' mådixhante fråze, et les Tîsse el Coulêye divnèt foirt pôves.

### Modêye di Båclin
Ele fourit scrîte pa Philippe Bauduin k' el lijha a èn ocupaedje coinrece del fiesse ås lingaedjes walons 2015.

## 
* Prezintaedje avou l' accint d' Måmdiy (da Marc Dewart, eredjistrumint et tecse riscrît e Feller).

## 

## Sourdants
Nûtons (toponimeye)

thumb|Plake di l' aire di discrandixhaedje "Les nûtons" (E25, dilé l' Barake di Fraiteure)
thumb|ôte plake del minme plaece

**Pådje des mots «nûton», «sotea» et «måssotea» dins les nos d' plaeces del Walonreye**

Les mots «nûton», «sotea» et «måssotea» si rtrovèt co sovint divins les nos d' plaece del Walonreye.

## nûton
* Anloe : trô des nûtons d' Cwî

## sotea
* Måmdey - Bévurcé : li trô des sotea

## massotea
* Trô des massoteas (*massotês*): al Gléjhe, di Wene, di Båclin, des Taeyes.
Påye di Yalta

Li **påye di Yalta** ou  **conferince di Yalta**, c' est ene påye sinêye inte les troes grands wangneus del guere di 1940-1945, les Estats Unis, li Rweyåme Uni eyet l' URSS.

Ele fourit martchandêye a Yalta (Crimêye) inte l' Amerikin Rôzvel (malåde), li Sovietike Stalene et l' Inglès Tchurtchil do 4 å 11 di fevrî 1945. C' est les idêyes da Stalene k' ont purade sitî shuvowes : il ere li pus djonne des troes, ey esse so ses teres.

## Contnou

L' Almagne serè rneteye des Nazis, ki seront ramassés et djudjîs. Ele serè dismilitårijheye.

Ele serè pårteye e cwate zones d' ocupåcion :
* ene des Sovietikes ki dvénrè Almagne levantrece ou Almagne di l' Ess
* ene des Amerikins
* ene des Inglès
* et ene des Francès (mins a prinde so les pårts des Amerikins et des Inglès, come li vola Stalene)
Les troes dierinnes si rashonnront po dner l' Almagne coûtchantrece ou Almagne di l' Ouwess.

Les frontires del Pologne et d' l' URSS vont candjî, avou l' anecsaedje del Prûsse levantrece.

L' Urope est pårteye sorlon ki ele va puvite shuve li comunisse ("Payis d' l' Ess") ou l' capitalisse ("Occidint").

## Consecwinces
Li påye di Yalta va miner todroet al froede guere.

## Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze dins l' roman Vera da Lucyin Mahin, k' ene pårteye del sipoûle si passe a Yalta.
Sinfontinne

**Sinfontinne** (F. davance *Sainte-Fontaine*; asteure Saint-Fontaine ), c' est on hamtea d' Påye.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene tchapele.

## Rilidjon
On-z î a rfwait l' trô d' rotche di Loude la k' gn a yeu èn aparexhaedje di l' Aviedje.

## Rilomêyès djins did la
Jean-Pierre Dumont, on scrijheu e walon, î dmane co.
Sapinse Seur Lidiye (djournå)

**Sapinse Seur Lidiye**  (*S'apinse Seûr Lidîye*), c'&nbsp;est on roman e walon da Émile Gilliard, parexhou e 2014.

C' est on live a môde di djournå sortitré «Ratuzaedjes del dierinne beguene di Goyet». 

C' est l' shûte di «Les djoûs racourtixhnut» k' aveut vudî e 2002.

## Tinmes
Veyanmint k' on clôt s' covint, seur Lidiye doet baguer a Lidje, dins èn ospice di macherseurs. Mins, leye k' a viké sacwants tins mierseule, tot fjhant a s' môde, s' adurè-t elle a l' aeurêye vicåreye des beguenes di Lidje ?

Li live est eto plin d' ratuzaedjes so les candjmints di l' Eglijhe, et li rwaitaedje des djins eneviè les valeurs k' estént sacrêyes co lanawaire :
* On-z a foirci l' poite di l' eglijhe di Goyet, et moussî dvins. On-z a droviet l' ouxh do tabernake et stårer totes les osteyes so l' åté et sol pavmint. Et scrire des pourceatreyes so les meurs al rodje coleur (p. 41).
* li plaece des curés et des simpes praticants dins l' Eglijhe; li waire di plaece po les comeres (p. 48-50).

Docô avnowe a Lidje, ele tome so ene djonnete fordoirmant dins ene rouwalete. Et k' aveut l' . Dandjreus ene drouctêye. Et l' raminer å covint.

Mins cwè fé l’ londmwin ? « Nos alans esse oblidjeyes di telefoner al police po dire cwè. Elle va surmint esse evoyeye dins èn I.P.P.J., ene måjhone po des djonnes come leye. » sapinse li mere superieure (p. 72). 

Li novele-vinowe va-t i fé candjî les avizances, pår wårdiveuses, del Mere superieure ?

A pårti di l' istwere del djonnete, li scrijheu aboirdêye eto li tijhnaedje pol seke ådvins d' ene ribasteye famile.

## Corwaitaedje
:''Cial come dins ses ôtes romans, Mile Djiyård mostere k’ i pout aboirder des sudjets d’ asteure avou on motlî walon classike, nén francijhî. Mins tot rprindant des noûmots tés kés do francès (IPPJ)

## 
* IPPJ

## Sourdants
Seur catolike

Ene **seur catolike** **masseur** ou **macherseur** (sorpoli) ou **[[beguene]]** (ene miete moens poli), c' est ene rilidjeuse catolike.

## Mousmints
Divinltins, ele si moussént avou des noerès cotes disk' ås pîs, et on vwele dissu leu tiesse, ki dveut catchî tos leus thchveas. 

Li mousmint a divnou pus modiene après l' Concile Vatican II.

## Ovraedjes
Les seurs s' ocupént voltî des ptitès scoles.
Urope bijhrece

L' **Urope bijhrece**, c' est les payis metous al Bijhe d' l' Urope.

## Djivêye des payis di l' Urope bijhrece
* Daenmåtche
* Norvedje
* Suwede
* Finlande
* Izlande
* Growenlande
* Iyes Faeroyé

## Ôtes payis metous pacô avou l' Urope bijhrece
* Grande Burtaegne et Irlande
* Litwaneye
* Letoneye
Motî Degavre do gålwès

Li **motî Degavre do gålwès**, ki s' tite e francès, c' est ***Lexique gaulois (recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leurs interprétations***, c' est on motî, foirt tecnike so les mots gålwès k' ont stî rtrovs håre et hote dins sacwants scrijhaedjes (normåldimint, li gålwès ni si scrijheut nén, po des råjhons d' creyance rilidjeuse). 

Il a stî adjinçné pa Jean Degavre et eplaidî pa *Société belge d' études celtiques*, dizo l' l° 9 di ses memweres, a Brussele, e 1998.

ISBN 2-87285-061-9

Gn a yeu ene rawete, mins nén sinêye (*Supplément au lexique gaulois de Jean Degrave.*), sins leu d' eplaidaedje, 2004.
Pitiwar

**Pitiwar** (dins ene fråze, après voyale «a **Ptiwar**, F. *Petitvoir*), c' est on hamtea d' Tournai-dlé-l'-Tchestea.

## Rilomés dmorants
Jean Degavre
Motî Lambert do gålwès

thumb
Li **Motî Lambert do gålwès**, ki l' tite e francès, c' est ***La langue gauloise. Description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies***, c' est on motî so sacwants mots gålwès k' ont stî rtrovs håre et hote (ca l' gålwès ni si scrijheut nén, a cåze des creyances rilidjeuses des drudes). 

Il a stî scrît pa Pierre Yves Lambert et eplaidî ås *Editions Errance* a Paris. Li prumire edicion e 1994, li deujhinme, recråxheye, e 2003. 

ISBN 2 87772 237 6.

## Etimolodjeyes gayeles do walon
I rahouke pacô des mots walons k' ont stî bén raloyîs a on mot gayel, come  (a «dusius»).
Lete H

thumb|250px|Grands et ptits H
Li **lete H**,  (grande lete “H”, pitite lete “h”), c' est 8inme lete eyet l' 6inme cossoune di l' alfabet latén. 

E walon (rifondou et sistinme Feller, mins nén divant 1900), li lete H riprezinte todi l' son H vuzlé (/h/).

## e rfondou walon
Les H do rfondou sont bråmint des H prumreces (, ), å pus sovint d' ene etimolodjeye tîxhone.

Ådvins des mots, sacwants H provnèt do ristopaedje d' on ahiket :  / .

## dins des betchfessîs scrijhas
Li lete H si rtrouve eto :
* dins le betchfessî xh
* dins le betchfessî jh
* dins le betchfessî sch
* dins le betchfessî sh

## dins les walons coinreces
 halcrosse H
Dins les accints do walon, on a on fondaedje do H tot vnant erî do walon do Levant. I pout aveur des pus flåwes prononçaedje (Basse Årdene), ene espaitchance do loyaedje (walon do Mitan), mins å coron (walon do Coûtchant), n' a pus ni prononçaedje n espaitchance å loyaedje.

## e francès
 halcrosse H

## e l' espagnol
Li H dins l' dobe lete HU sieve a scrire li son W dins sacwants nos d' plaeces ().

## 
* H prumrece
* Halcrosse H
* Betchfessî xh
* Betchfessî jh
* Betchfessî sch
* Betchfessî sh
Li Ptite Ombwè

**Li Ptite Ombwè** (e lussimbordjwès *Niederwampach*), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye, metou djusse dizeu Mnontchamp.

Il est metou dilé l' Grande Ombwè.

Lingaedje do payis : lussimbordjwès (mins l' Walonreye walon-cåzante est djusse djondant).

## Istwere
Dins l' nute do 17 å 18 di decimbe 1944, les tanks del *Panzer Lehr Division* passèt pal Pitite Ombwè et dischinde so Bnontchamp (Beldjike), po vni fôrmer onk des fronts di l' Ofinsive Von Rouchtete.

## Sourdant
Wîne

**Wîne** ou **Viene-e-l'-Otriche**, c' est l' mwaisse veye di l' Otriche.

## Istwere
C' esteut eto l' mwaisse veye des Bas Payis otrichyins, et dabôrd, di tos les payis ki vont divni l' Walonreye, apus kel Principåté d' Lidje.

Ele fourit assidjeye des Trouks :  Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne.

Wien-Oberes Belvedere-102-2009-gje.jpg|Upper Belvedere
Wien-Burgtheater-202-2008-gje.jpg|Burgtheater
Wien-Staatsoper-104-2003-gje.jpg|Vienna State Opera
Wien-Parlament-102-1979-gje.jpg|Parliament
Wien-Musikverein-16-2007-gje.jpg|Musikverein
Wien-Karlskirche-14-2007-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Graben-18-2009-gje.jpg|Graben
Wien-Fiaker-08-Heldenplatz-2009-gje.jpg|Fiaker
Wien-Hofburg-124-Amalienburg-Reichskanzleitrakt-2013-gje.jpg|Hofburg
Wien-Schoenbrunn-110-Garten mit Pferdekutsche-2007-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
1325

*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye traze cint vint-cénk do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 25 d' awousse : Djihan d' Wareme rashonne ses tropes pol batreye di Donmårtén (raconté å 18e sieke dins l' paskeye del bataye di Donmårtén)
Li Grande Ombwè

**Li Grande Ombwè** (e lussimbordjwès *Oberwampach*), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye.

Il est metou dilé l' Pitite Ombwè.

Lingaedje do payis : lussimbordjwès (mins l' Walonreye walon-cåzante n' est nén lon : a Bnontchamp et Madjrè).
Louwete (discramiaedje)

* Louwete (aiwe) : aiwe ki vént dins l' Houye a Djedene (viyaedje)
* Li Ptite Louwete (viyaedje, dicåçté a sint Pire)
* Li Grande Louwete (viyaedje, dicåçté a sint Dnis)
* "Li Louwete" / "al Louwete" (fr. rue de la Louette) : coulot di Viyé-so-Lesse
* "Li Louwete" / "al Louwete" : no d' ene plaece di Lomgné (TG4 a "Louette",, nén dins TG1 p. 21 a "Louveigné")
* "Li Louwete" / "al Louwete" : no d' ene plaece di Malaive (TG4 a "Louette", TG1 p. 103 a "Malèves-Ste-Marie" (*à l'alouwète*))
Sindrome adenocoli des djonnes colons

Li **sindrome adenocoli des djonnes colons** (e-n inglès *young bird sickness*), c' est ene maladeye k' acsût les djonnes colons, aprume diviè l' ådje d' èn an. 

## Istwere
Elle a cmincî a s' vey dispu les anêyes 2010 el Beldjike, el France, e l' Almagne et å Marok.

## Cåzes
Gn a èn adenovirûsse k' enindje li colebire. I s' edjîstrêye dins les boyeas et l' foete.

Les mwaijhès condicions d' idjinne et l' ecassaedje des oujheas (dins les tchenas d' voyaedje) va aidî li colibacile a s' vini stitchî dins les texhous des malådes, et pår alaidi l' tåvlea clinike. 

On djåze eto d' on circovirûsse, di protozowaires (*Hexamita*) et co ds ôtes bactereyes.

## Senes del maladeye
Li mwaisse sintome, c' est li rnådaedje. 

Gn a eto del schite, foirt aiwiasse.

Come di djusse, les oujheas ni magnèt pus, et amwinri.

I morèt dins les 3 a 7 djoûs. I polnut eto rweri.

Gn a des cognes pus awiyantes del maladeye, la ki l' djonne pidjon ki s' a dné do må a l' etrinnmint va rintrer al colebire, et crever so ene eure ou deus.

## Minêyolodjince
Li prumire anêye, les pidjons d' ådje polèt ossu esse rascråwés.

Mins l' morance pout aler disk' a 30 åcint del colebire. Li morance pa malåde est bén d' 80 åcint. Çoucial, come di djusse, po on prumî passaedje.

Les virûsses pasnut raddimint d' ene colebire a l' ôte, cwand les pidjons d' tape voyaedjnut eshonne avou des rascåwés pidjonîs.
IPPJ

Èn **IPPJ** (e francès : *Institut Public de Protection de la Jeunesse*; ci sereut, e walon, èn **I.P.W.Dj.** (Institut Publik di Waerantixhaedje des Djonnesse), el Beldjike, c' est ene måjhon la k' on djudje d' efant pout plaecî on djonne di 12 a 18 ans.

## Sôres di djonneas ki sont la lodjîs
C' est des efants d' djudje, sins parints, ou avou on parint ki n' s' end ocupe nén, ou ki n' est nén capåbe d' aclever èn efant (sôlêye, drouctés, ribasteyes famile avou des risses po l' efant, evnd.)

Si l' djudje d' efant trouve ki l' djonnea, ou l' djonnete, di dpus d' 16 ans, est ddja responsåve di ses akes, et k' i (ele) doet esse esse pûneye, i pout **dissaizi** l' cas, et l' evoyî adon e penitincî (lomé asteure e francès CFF, *Centre Fermé Fédéral* ey e walon C.C.F., Cloyou Cinte Federå).

## Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze dins Sapinse Seur Lidiye da Emile Gilliard.

Seur Lidiye ritrouve ene djonnete dins ene rouwalete di Lidje, k' a l' air d' esse drouctêye. Ele li ramoenne e s' covint. Mins cwè fé l' londmwin : *«Nos aléns esse oblidjeyes di telefoner al police po dire cwè. Elle aléve surmint esse evoyeye dins èn I.P.P.J., ene måjhone po des djonnes come leye.»* (p. 72).
Stiernixhaedje

* Stiernixhaedje (biyolodjeye) (sprognaedje (djin))
* Stiernixhaedje (acleveus) : lîtaedje d' ene aclevåve biesse
Houfêye di grand vint

Ene **oufêye di grand vint** ou: ene **rouflåde di vint**; ou: ene **hourbalêye di vint**; ou: ene **boerlêye**; ou: on **hoursea** (on dit eto: **sôte di vint**, **sôte d' air**), c' est ene arivêye d' on plin côp d' on foirt vint, ki n' deure nén, mins å pus sovint ki s' repete.

## Sôres di oufêyes di grand vint
thumb|oufêye divant ene timpesse, veyåve ås tchesseyès nûlêyes
Les oufêyes vinèt sovint divant ene plouve, et disparexhèt avou leye. Did la li spot : .

## Manaedjmint do trafic otomobile s' i gn a des houfêyes
So sacwants otovoyes, gn a des paneas éndjolikes k' anoncèt les houfêyes di vint, po k' les djins n' soeyexhe nén saizis. Ca les otos polèt esse bolêyes sol costé, aprume les camionetes k' ont ene grands sitindêye pol vint aler conte.

On pout eto planter des åbes ou mete des hayons ås plaeces k' i gn a sovint do grand vint. Çoula va waeranti eto s' i gn a do tins ås oufêyes.

## Sourdant
Fritche

Des **fritches** ou **frites**, c' est des ptits bastons d' crompires cûts dins del cråxhe ou dins d' l' ôle.

C' est èn amagnî foirt rilomé el Walonreye. Mins eto ôte pårt el Beldjike, ezès Bas-Payis ey e Bijhe del France (did la, li lomaedje e-n inglès «French frites».

## Fijhaedje des fritches
On les pout fé biesmint dins ene paile. Mins sovint on-z a des tchôdurteas esprès avou sôre di poujhete a lådjès måyes, lomêyes friteure.

Dispu les anêyes 1960, gn a eto des friteures electrikes.

El Beldjike, on cût pus voltî les fritches dins do shî. Ôte pårt, on cût eto a l' ôle. Mins l' gosse est diferin.

## Siervaedje des fritches

Ezès friteures (barakes ås fritches), elle estént siervowes dins des **cahotes**. Pu, dins des ptits batcheas e papî, pu e plastike.

Mins on les sieve eto avou l' mwaisse plat dins les restorants ou e s' måjhone.
Kefir

Li **kefir**, c’ est ene maxheure di yesses et d' bactereyes laeçreces, ki s’ mopliyèt raddimint dins l’ aiwe avou do souke, et adon siervi a-z aprester ene abwesson.

Gn a do kefir a l’ aiwe et do kefir å laecea.

## Istwere
C’ est ene môde ki vént des djins do Cocåze, k’ endè bevèt come di l’ aiwe dispu estant efant. On vout k’ ça soeye po çoula k’ i vicnut vîs (disk’ a 110 ans, dit-st on).

## Ricete do kefir a l’ aiwe
### Ingredyints
I vos fåt :
* del simince di kefir (d’ onk k’ endè fwait)
* deus ou troes bocås ki cloyèt bén (weks, botayes di djus d' frut, grands pots d’ confiteure).
* sacwants fikes 
* do souke 
* on citron

### Muzeures
Po on bocå d’ on lite :
* troes coyîs a sope di smince
* 4 coyîs a sope di fén souke, plinnes a houpe
* 1 fike
* ¼ di citron, bén lavé, po rsaetchî les prodûts d’ pouverijhaedje k’ i gn åreut co dsu (ou on citron « biyo »)
### Aprestaedje
Rimplixhoz vosse bocå avou del nete aiwe. Maxhîz comifåt po fé fonde lo souke. Cloyoz l’ tot serant bén l’ covra.

Après 24 eures, rimaxhoz co vos bocås.

Vosse kefir est presse après 48 a 72 eures. A fwait k’ ça ferminte, gn a des bouyetes di gåz sol veule do bocå et sol citron. Cwand vosse fike rimonte å dzeu, c’ est k’ ça est bon.

### Rascodaedje
* pressez vosse citron, po l’ djus s’ maxhî a l’ aiwe. 
* passez vosse maxheure dins ene passete. 
* metoz l’ aiwe dins des botayes a wårder å frigo ou dins ene froede plaece.
* schoyoz vosse passete dins on ptit bocå, et l’ rispåmer avou del prôpe aiwe dins ç’ bocå la : c’ est çoula ki frè del simince po rfé vosse kefir li côp ki vént. Avou on pô d’ souke, i s’ va wårder kékes djoûs. Si vos l’ vloz wårder pus lontins, ricandjîz l’ aiwe tos les deus troes djoûs et rmete on pô d’ souke tchaeke côp.

## Sourdant