open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Léon Bernus

**Léon Bernus** a skepyî li 4 di måss 1834 et mori li 2 d' decimbe 1881. 

Di s' mestî, il esteut industriyel do veule. Bénrade, il ala dmorer a Londe po si handele. Si passa-t i ses vîs djoûs al Coisse d' Azur.

## Ouve pol walon
C' esteut on scrijheu d' fåves e walon do payis d' Tchålerwè. 

Ses fåves estént spårdowes di boke a oraye, divant k' i n' les eplaide lu-minme, dizo l' tite: *[[Fåves di Lafontinne e patwès d' Tchålerwès (live)|Les fåves di J. Lafontaine e patwès d' Tchålerwè]]* (1837), k' esta li deujhinme live sicrît e walon dins ç' payis la.

thumb|coviete do live des fåves da Léon Bernus

Dins on replaidaedje do minme live (1900), i raconte eto les grossès aiwes a Tchålerwè e 1850.

Il a eto scrît El maladeye Sint-Tibåd ki mindje bén et ki n' tchît nén må, ene kitoirdowe cogne do *Malade imaginaire* da Molière (e 3 akes).

## Bon dvwer
Po les fiesses del Walonreye di 2025, Èl bourdon a-st eplaidî ene ramexhnêye avou dijh di ses ratournaedjes des fåves do vî vî tins. Ci live ci si lome «&nbsp;Dîj al dîjène&nbsp;».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Li pådje da Leyon Bernus 
*  Ene fåve di Lafontinne ratournêye pa Léon Bernus ("Li coirbå et li rnåd", recitêye pa des efants e 2010 

## Sourdant
Charles Camberlin

**Charles Camberlin** a skepyî ås Trîs d'&nbsp;Salzene li 11 di nôvimbe 1885. Il a morou tot djonne (39 ans) li 9 d' avri 1924 a Malonne.

Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès des frés Maréchal.

Di s' mestî, il esteut medcén.

## Ouve e walon
I fourit on scrijheu e walon do payis d'&nbsp;Nameur eyet ancyin prezidint des Relîs Namurwès.

Et ttossu matén k' e 1902, il evoye ses arimés ås gazetes walones “Li Mårmite” pu “l' Coirneu”. 

C' esteut onk des mwaisses sicrijheus del gazete "Li Bancloke".

C' est dins l' Coirneu k' i va-st eplaidî e fouyton on roman : “Li bedoye”.

Après, i ndè scrît on deujhinme : “Pitch Carlier, prumî adjint d' veye di Nameur”, wice k' i s' fote des romans policîs, ki c' est l' fouke, don, di ces trevéns la. 

Après l' guere di 1914-18, i tome malåde, mins scrît co “Li pus bele båshele di Crupet” wice k' i tape so l' vicaedje sins ratna des anêyes di l' après-guere 14.

Après s' moirt, les Relîs editît on livret, kel tite, c' est “*Un humoriste namurois : le docteur Charles Camberlin*”.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Djermêye 48

Li **djermêye 48**, c'&nbsp;est ene trope di scrijheus ki s'&nbsp;ont cnoxhou diviè l'&nbsp;anêye 1948, et k'&nbsp;estént adon al fleur di l'&nbsp;ådje. Il estént d'&nbsp;acoird di rcandjî pår les scrijhaedjes e walon. Sovint eto, c'&nbsp;esteut des féns cnoxheus del diyalectolodjeye, et sacwants, des diyalectolodjisses a l'&nbsp;unife.
L'&nbsp;atuze a stî trovêye et diswalpêye e francès pa Lorint Hendschel.

## Istwere del djermêye 1948
Å cmince, i gn a cénk powetes, Willy Bal, Franz Dewandelaer, Jean Guillaume, Albert Maquet et Louis Remacle, k' ont fwait on live eshonne e 1948 : *[[Poèmes wallons (ramexhnêye)|Poèmes wallons]]*.

Sacwants anêyes pus tård, e 1961, il ont stî rashonnés, avou d' ôtes sicrijheus, dins ene ramexhnêye di powinmes e walon eplaideye amon li rlomêye måjhon francesse *Gallimard*&nbsp;pa Maurice Piron. Ci-cial vineut d'&nbsp;mete noer so blanc ses critikes so les vîs scrijhaedjes e walon. I pout esse riwaitî come li mwaisse cotuzeu del djermêye 1948.

## Les scrijheus del djermêye 1948
* Sicrijheus d'&nbsp;arimés.
** Willy Bal
** Li pere Guiyåme. 
** Émile Lempereur.
** Albert Maquet
** Louis Remacle
* Sicrijheus d'&nbsp;prôze.
** Willy Bal
** Émile Lempereur.
* Rimetous avou l'&nbsp;djermêye 48, di cåze di leu stîle, mins k'&nbsp;ont scrît inte les deus gueres n'&nbsp;ont nén tant hanté avou zels. 
** Franz Dewandelaer.
** Willy Felix.
** Gabrielle Bernard.
* Ont shuvou li stîle del djermêye 48 inte 1948 et 1970.
** Djôr Smal.
** Victor George
** Jenny d'&nbsp;Inverno
** Émile Gilliard

## Mwaissès idêyes del djermêye 1948.
I vlént ki les belès letes e walon divnénxhe d' on livea k' ahåye li literateure univiersale. I s' dinént des conseys inte di zels. Maurice Piron et Jean Guillaume estént rwaitîs come les mwaisses tuzeus di ç' mouvmint la.

Les scrijheus del djermêye 48 ni djåzént måy walon inte di zels. 

Les scrijheus del djermêye 48 n' ont dandjreus måy tuzé kel walon pôleut esse eto eployî po scrire del prôze nén racontrece.

## Sourdant
Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike

[vignette|Li [Drapea del Kiminålté tîxhon-cåzante|drapea del Kiminålté.]]
Li **Kminålté tîxhon-cåzante di Beldjike** (e francès *Communauté germanophone de Belgique*, en almand: *Deutschsprachige Gemeinschaft Belgiens*), c' est l' troejhinme kiminålté d' lingaedje di Beldjike.

## Mwaissès dnêyes
Li mwaisse veye est Neyåw. Elle est cmandêye pa on Minisse-Prezidint. 

Li Kminålté Tîxhon-cåzante a askepyî foû des Redîmés Payis, tot ndè rsaetchant les bans di Måmdey et Waime, ki sont waloncåzants.

Li Kminålté Tîxhon-cåzante, c' est on boket del Walonreye. Eto, elle est rprezintêye å Pårlumint walon, did la li siervice di ratournaedje francès almand k' i gn a låvå.

Li Kminålté Tîxhon-cåzante di Beldjike , avou ses 71.200 djins, c' est li pus ptite intité ricnoxhowe des 25 estats di l' Union Uropeyinne. 

Eplaeçmint del kiminålte tîxhon-cåzante.|alt=Eplaeçmint del kiminålte tîxhon-cåzante|centré|vignette

## Les 9 comenes del kiminålté
* Ambleve (Amel)
* Bolindje (Büllingen)
* Bûtba (Bütgenbach)
* Burg-Reuland
* Neyåw (Eupen)
* Kelmis
* Lonzene (Lontzen)
* Raeren
* Sint-Vit (Sankt Vith)

## Lingaedjes el Kiminålté Tîxhon-cåzante
Li lingaedje oficire est l' almand. 

Sacwants administråcions des ancyins Redîmés cantons (posse) î cmandèt co so les bans di Måmdey et Waime, la kel lingaedje oficire est l' francès.

Les lingaedjes do payis, c' est: 
* li ripouwaryin (francike mozan u carolindjin) a Bijhe, eyet
* l' lussimbordjwès a Nonne (payis d' Sint-Vit). 
Les deus pårteyes sont schåyeyes på Grand Bwès d' Neyåw.
Redîmés Payis

thumb|Essegne des Cantons d' l' Ess

Les **Redîmés Payis** u **Redîmés cantons**, u **Cantons d' l' Ess**, c' est les cantons d' Måmdey, di Neyåw, et d' Sint-Vit, k' on stî "rindous" pa l' Almagne al Beldjike e 1919. Davance, on les loméves **Prûsse walone**.

*E francès, li mot *Payis rédimés* pout esse rissintou come nén politicmint comifåt pa sacwants djins d' avår la.*

## Provnance
Ene grande pårt aveut stî prinjhe pal Prûsse so les teres di l' ancyinne Principåté di Ståvleu-Måmdiy al Påye di Wîne e 1816, i gn aveut-st eto li *[[teritwere neute di Moresnet]]*.

## Istwere après 1919
Il ont stî remantchîs a l' Almagne pa Hitler di 1940 (li 18 di may) a 1944. Eto, les djonnes mobilijhåves di ces viyaedjes la, inte did zels les walon-cåzants des bans di Måmdey et Waime ont stî sôdårds di foice dins l' årmêye almande. 

Dispu 1970, les Redîmés Payis ont divnou li Cminålté Tîxhon-cåzante tot ndè rsaetchant les bans di Måmdiy et d' Waime, k' ont stî raloyîs al Kiminålté francesse di Beldjike.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sovnances d' on djonnea ki s' catchive po n' nén ndaler sôdårds e l' Almagne e 1942
Lussimbork veye

thumb|li moustî d' Lussimbork
Li **veye di Lussimbork**, c' est l' mwaisse veye del Grande-Dutcheye do Lussimbork.
Måtche-les-Dames

**Måtche-les-Dames** (fr: *Marche-les-Dames*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5024** (vî limero **5136**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;62**

## Istwere
Å 15inme sieke, a Måtche s’ ont ashiou des novelès moennesses, ki vnént d’ Lidje. Ele ont metou so pî ene rifôme mostiresse ki s’ a spårdou pattavå el Walonreye divins les ôtes moustîs. Li dierinne moennesse a morou e 1856. Adon l’ abeye a divnou scole di zinglêyès båsheles. Ene des dames di cisse sicole vike co, dilé l’ abeye, disk’ ouy. 

E 1950 a skepyî ene novele congregåcion di moennesses, les Sours di Betleyem, k’ ont fwait raviker l’ abeye. Al fén do 20inme sieke, li royinne di Beldjike elzî a dné del tere e Flande, po basti on novea moustî, ey adon ele sont-st evoye. Ouy vike divins l’ abeye ene soce do Canada, «Madonna House». 

thumb|Cial a stî trové l' coir do Roy Ålbiet I.

C' est a Måtche-les-Dames k' a morou l' Roy Ålbiet I, cwand i gripéves åzès rotches; si coir a stî trové el 17 di fevrî 1934.

## Industreye
thumb|Li fosse eyet l' fabrike di croye.

Ås vîs tins, li viyaedje aveut cénk foidjes, k’ ene apårtina a l' abeye. On côp k’ on a fwait l’ fosse, on a metou a Måtche ene fabrike di croye, k’ est la disk’ asteure. E 1961 i gn aveut dijh industreyes a Måtche. Ouy i gn a kel fosse et l’ croye.
Neyåw

70px|left|åres d' Eupen
**Neyåw** (la-minme, e-n almand *Eupen*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, ki c' end est li mwaisse veye.

thumb|Eplaeçmint dins l' province
thumb|L' eglijhe protestante di Neyåw

* Dimorants: 17.606 (2002)
* Limero del posse: **4700**
* Arondixhmint: Vervî
* Sitindêye: 96,26&nbsp;km²
* Dinsité: 182,90&nbsp;djins/km²

## Djeyografeye
Inte li payis d'&nbsp;Vervî a l'&nbsp;Ouwess eyet l'&nbsp;payis d'&nbsp;Neyåw i gn a-st on grand bwès, li **[[grand bwès d' Neyåw]]** (e-n almand *Hertogenwald*).

A l'&nbsp;Ess i gn a l'&nbsp;veye d'&nbsp;Åxhe e l'&nbsp;Almagne;
ossu Måstrek ezès Bas Payis n'&nbsp;est nén lon nerén.

## Foclore
Li cwarmea d' Neyåw est cnoxhou long et lådje. Aprume li "londi des comeres", la k' les comeres sont mwaisses.


Kékès imådjes di Neyåw

Image:Springbrunnen Vogelsmarie (1).jpg
Image:Eupen010.jpg
Image:Eupen017.jpg
Image:Eupen_Church.jpg
Gorea-moxhon

vignette|droite|Gorea-moxhon
Li **gorea-moxhon**, c' est ene sôre di såverdea avou on blanc colé, come on gorea, ki lyi rmonte sol hanete 
* no e latén sincieus *Passer montanus*
* Ricnoxhance: Les gorea-moxhons sont ene miete pus ptits k' les såverdias. Si sont i eto pus såvadjes.
El’ Mouchon d’Aunias

[thumb|coviete di djanvî 2004 mostrant [Floribert Deprêtre]]

**El moxhon d' ônea** (ki s' escrît, el mwaisse modêye, ***Èl Mouchon d’Aunia***, asteure, et davance ***El’ Mouchon d’Aunias***), c' est ene rivuwe e walon askepieye al Lovire e 1912 pa Floribert Deprêtre, Léopold Dupuis, Charles Malissart et Hubert Outlet. 

Li no provént di ciste alomåcion tipike la do sizet al Lovire (moxhon d' ônea, *[[mouchon d'aunia]]*).


Moxhon d' Ônea djanvî 1938.jpg|e 1938
Moxhon d' Ônea 2002.jpg|e 2002
Moxhon d' Ônea 100 ans.jpg|e 2012
Moxhon d' Ônea 2013.jpg|e 2013


## Motlî
Cwand i parexhe, on dit k' i «xhufele» (come li Vî Sprewe, dabôrd k' el Bourdon «zûne»).

Li contnou d' ene gazete, c' est les «» (**'). Insi, 

Les scrijheus si lomnut les  (**').

## Istwere
Å cmince, l' idêye, c'&nbsp;esteut do mostrer a sacwants intelos ki djåzént l' walon k' on pout scrire e walon et trover des lijheus assez po cmincî ene gazete, pu ene rivuwe ki vudive tos les troes moes.

Li prumî limero a vudî li 1î d' octôbe 1912. Li stîle di scrijhaedje est aprume raguidé pa Vî Stou. Dins l' limero 1, prumire colone, gn a èn arimé da Flori:

Bayîz on côp d' tchapea
Fjhoz m' ene pitite rizêye
Dji so l' «Moxhon d' Ônea»
El måcût del nitêye

On ptit schapé do bos
Ki vént dvizer walon.
Viker «forteune do pot»
Et vos dire ses tchansons.

I contéve 700 abounés e 1912, et 1500 e 1914. Pu djoker al guere di 14.

I ratake e 1919, eyet, dins les anêyes 1920, li nombe d' abounés aléve disca troes a cwate meye.

E 2004, il s' a-st adjondou å Bourdon, tot wårdant s' tite. Mins dabôrd, tot vudant tos les moes.

Mins e 2012, po s' cintnaire, il a rataké lu tot seu, et wårder li frecwince di 10 limeros l' an.

A cmincî do limero 1/2016, li ratacaedje est fwait pa Dominique Heymans, k' est asteure li prezidint. Li vice-prezidint, c' est David André. Enute, li mwaisse-escrijheu, c' est Christian Quinet.

## 
* Leu waibe
* Prezintaedje et bokets-foû sol waibe «''revues.be''»

## Sourdants
Nîme (Virwinvå)

**Nîme** (fr: *Nismes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5670**
** davance : **6380**
* Limero diyalectolodjike : **Ph&nbsp;71**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Flipveye
* Sipotaedje des djins : les craheas (*Crayas*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nîme
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** A Rgnîssårt (*a Rgnèssau*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Les / ås Ebanés (Les *Abanès*)
** ås Ôneas (*a ls On.nês*)
** å Mesplî (*au Nèspèlî*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Li Tiene å påkî. 
** Årdjevå (Vå a l'&nbsp;årdjint)
* A vey avou des rotches :
** Li fondrî des Tchéns (*Fondri des tchés*)
** Li (al) Rotche trawêye.
** Fraiturnea (*Frètèrnia*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Mitchfarene
** al Tchefe

## Djeyografeye
C' est a Nîme kel Blanke aiwe eyet l' Noere Aiwe si rdjondnut, et fé l' Virwin.

## Istwere
Nîme, c'&nbsp;est on viyaedje vî come les tchmins. On-z î a rtrové des rmanances des Sarazins, ki foirdjént l'&nbsp;fier dins des bas-forneas (did la li spotaedje des djins d'&nbsp;Nîme). Gn a eto on on viyaedje walo-romin, eyet des tombales merovindjinnes. 

El Moyinådje, li viyaedje va shuve l'&nbsp;istwere di Couvén. 
E 1977, Nîme a yeu l'&nbsp;måjhon-comene del novele comene di Virwinvå

## Economeye et tourisse
Nîme a divnou on respiroe d'&nbsp;boune air po tos les djins do Payis d'&nbsp;Tchålerwè. Li Fondreye des Tchéns assatche bråmint des tourisses.
Liloe

**Liloe** (la-minme  e sistinme Feller *Lèloû*; fr: *Lillois-Witterzée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brinne-l'-Alou.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje des djins did la: Liloetî, Liloetresse; (F. *Lilloisien, ienne*)

## Etimolodjeye
Li no provént do tîxhon *«lendel»* (tiyoû), avou l' cawete walone -oe des bwès (dizo disfondowe coinrece -oû).

## Istwere
A vlou esse rebané avou Witerzêye e 1809, mins l' radjondaedje n' a stî k' e 1823.

Diviè l' an 1000, c' esteut l' abeye di Nivele ki toutchive les démes di Liloe. On boket d' Liloe, li signeurreye do Djåkî, redîméve direk å prevot d' Sinte-Djetrou, disk' e 1797.thumb|campagne di Liloe|centré

## Rilomés Liloetîs
Francis Baudoux

## Sourdants
Nîmi

**Nîmi** (fr: *Nimy*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mont.

## Etimolodjeye
Li no d'&nbsp;Nîmî vént do vî vî no *[[nîme]]*.

## Fotografeyes

Imådje:NMBS SNCB L96 Grand Large 1.jpg|Pont di trén avou el lene 96, raloyant Brussele eyet Mont.
Imådje:Grand Large Anuti.jpg|Anuti so li « Grand Large », l' edroet ewou çki deus canå si ridjondnut.
Imådje:Grand Large Canå do Cinte.jpg|Canå do Cinte a **Nîmi** po daler a El Lovire.


## Referinces eyet sourdant
Joseph Anciaux

**Joseph Anciaux** (1860-1931) fourit on priyesse catolike walon k'&nbsp;ovra pol ricnoxhance des droets des Noers des Estats-Unis.

I vna-st å monde a Få, dlé Nameur, e 1860.
E 1895 il est voye po l'&nbsp;Amerike, eyet bén rade il est disgosté pal manire ki les Noers amerikins sont discriminés. I saye ki les evekes catolikes fijhexhe ene sacwè po-z aidî a candjî çoula, eyet scrire on rapoirt, e latén, k'&nbsp;i fjha-st imprimer a Nameur e 1903 eyet evoyî å Vatican.
Do côp les evekes des Estats Unis ont stî bén oblidjîs d'&nbsp;mete so pî on buro po les *djins d'&nbsp;coleur* come on djheut-st adon, mins l'&nbsp;eglijhe catolike ni prinda l'&nbsp;disfinse des Noers amerikins k'&nbsp;ene céncwantinne d'&nbsp;anêyes pus tård.

Po çou k'&nbsp;est di Djôzef Anciaux, on lyi frè payî bén tchir si rapoirt å Vatican, i n'&nbsp;pola måy ovrer come curé ezès Estats Unis, eyet i passa des ans et des ans a wåler ey esse disbåtchî pår.
I rintere el Walonreye e 1920, et mori a Årlon e 1931.
Werisse

thumb|l' eglijhe sinte Wåbeû
**Werisse** (fr: *Wéris*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu.

* Limero del posse: **6940** (vî limero **5471**)
* Limero diyalectolodjike: **Ma&nbsp;15**

## A vey
thumb|Onk des dolmens di Werisse, veyou di costé
thumb|veyou di dvant
Grossès pires di Werisse, 5000 ans viyes:

* 2 dolmens, c' est des vîs monumints k' on sondje esse ene sepulteure; c' est èn emantchaedje di grossès pires dresseyes sopoirtant des ôtès grossès pires pôzêyes dissu, li tot racloyant ene pitite tchambe.
* sacwants menirs, c' est ene simpe pire dressêye ki vijhene avou les dolmens.
* li *pire Hena* (pire a ledjinde, naturele)
* li *lét do diåle* (pire a ledjinde, naturele)
Emacralé mot

Èn **emacralé mot**, c' est on mot k' a des sinses diferins d' ene coine a l' ôte do payis walon.
Ça pout esse eto deus mots diferins ki si scrijhèt parey a des plaeces k' i gn a.
Ça pout esse des omonimes.

Sacwants emacralés mots polnut esse des fås amisses eneviè l' minme mot e francès.

## Mots a sinse diferin d' après l' coine del Walonreye
* 
* 
* 
*  

Dismacralaedje: Si on scrît po totes les coines del Walonreye, on eployrè purade on sinonime k'&nbsp;est bén clair: 

* **frambåjhe** pôrè esse  replaecî pa
**  u  (F. *framboise*, inglès *raspberry*)
** u pa  (F. *myrtille*; inglès *blueberry*).

*  **blé** pôrè esse  replaecî pa:
** sipeate (F. *épeautre*)
** swele, rigon, waessin (F. *seigle*)
** frumint (F. *blé, froment*)
* **tåte** pôrè esse replaecî pa
**  (F. *tartine*)
**  (F. *tarte recouverte*)
**  (F. *tarte*)
* **djaive** (po les oujheas) pout esse replaecî pa:
** djezî (F. gésier*)
** [[djave]] (F. jabot*)

## Mots la k' ene rifondowe est li disfondowe d' èn ôte mot

Li rcoridjrece ni pout nén vey k'&nbsp;i gn a ene flotche
*  feu
** rifondowe 
** disfondowe *feu d'&nbsp;rimês* -> fijheu d'&nbsp;rimeas. 

## Adire inte li sinse di tos les djoûs et l' sincieus sinse
* tchampion: dins l' lingaedje di tos les djoûs on l' eploye å pus sovint po les åbussons (dj' ô bén, les tchampions k' ont on pî et on tchapea); dins l' lingaedje sincieus c' est po totes les especes do ringne *fungus* (dj' ô bén, eto les tchamosseures, les tchampions microscopikes,...)

## Les emacralêyès cawetes

* cawete *-è* ki ça pout esse:
** li cawete -é : *Fiévè* => , abanè =>  
** li cawete -et.
* li cawete *-ô* ki ça pout esse:
** li cawete rifrancijheye *-eau*, rifondowe -ea: il a *bô* dire => il a bea dire; on cayô => on .
** li cawete -åd: *crapôte* => 

## Les pwaires minimomes
C' est des mots ki n' sont diferins ki pa ene lete 
* ene longue voyale  ene coûte
** **i** va coûtchî  il **î** va.
** **mi**, dji so scran  ça va **mî**.
** **li** pådje  dj' a **lî** (léjhou)

## Mots dismacralés på rfondaedje
*  (del tcherowe)   (cråxhe do boû)   (chife 6); a plaeces dizo l' minme disfondowe *chî*.
*  (grin di speate sins bale)   (djeron)   (nén bas), a plaeces dizo l'&nbsp;minme disfondowe *hô(t)*.
*  (gregne)   (hossî); a plaeces dizo l'&nbsp;minme disfondowe *heure*.

## Emacralés nos d' plante
Nos ki vout dire ene plante A ene sadju, et ene plante B ôte pårt:
* 
* 

## Viyaedjes omonimes
* Pådje des Emacralés nos d' viyaedjes.
Anatole Marchal

thumb|144px|coviete do live “Å tins des nûtons”
thumb|coviete del «Derinne shijhe»
**Anatole Marchal** (riwalnijhåve ***Natole Marixhå***) a skepyî li 26 di decimbe 1901. Il a morou e 1966. 

C' esteut on scrijheu d' prôze e walon, sikepyî a Durnale. 

Anatole Marchal a stî relî po l' grosse antolodjeye Piron.

## Scrijhaedjes
Il a purade sicrît des fåves do vî vî tins, ramexhnêyes dins deus lives: «Å tins des nûtons» (1937) eyet «Li dierinne shijhe» (1941).

Et pu co «Padrî l' muroe», totès rapoitroûles po fé sogne (motoit li prumî roman di sbarance e walon), mins ki n' ont måy sitî eplaideyes. 

Tant k' a «Durnale, mi bea viyaedje» (1941) eyet «Sondjreyes dins les schavêyes» (1951), c' est purade del prôze powetike u del powezeye sins pîtaedje. 

## Tinmes
Les sudjets da Anatole Marchal vinèt sovint des floricontes et des doûcès creyances del Walonreye, copurade do payis d' Dinant et d' l' Årdene. Et aprume ki s' pasnut sol Bok.

## Corwaitaedje
### Motlî
On foirt ritche motlî. 

### Stîle
On stîle foirt corant, come on raconte les fåves al shijhe.

### Ortografeye
Li scrijheu ni shût nén todi l' sistinme Feller :
* «», «» sont scrîts sins accint (môde ki serè rprinjhe e sistinme Feller.
* wåde des halcrosses H come e francès : «» («ôle»), Huguette ().
* wåde li peur prononçaedje des cossounes å coron «» (åbe)
* come les ôtes sicrijheus do payis d' Nameur divant l' eplaidaedje di C1, i n' schåye nén todi les betchfessîs å et ô: «baule» (bôle), «trau» ().

## 
* Racourti et corwaitaedje des cwate fåves so Marluzene del «dierinne shijhe»

## 
*  
*  
* Pådje des scrijhaedjes då Natole Marchal 
* Li dérène chîje, da Anatole Marchal Amon Lorint
Riwaitant (codjowaedjes)

El **riwaitant** u li **rwaitante**, ezès codjowaedjes do walon, c' est l' 3inme djin do singulî. 

Dabôrd on lomrè **riwaitants** et **riwaitantes** li 3inme djin do pluriyal.

## Li [[dobe rifondowe|dobe codjowaedje]] des rwaitant(e)s di l'&nbsp;indicatif et do suddjonctif prezintrece
thumb|325px|sipårdaedje des cawetes -èt/-nut

:Loukîz eto :cawetes -èt et -nut

Pol cawete des rwaitants di l'&nbsp;indicatif prezintrece, on-z a ritnou deus cawetes di codjowaedje, ki rascovrèt les cénk mwaissès disfondowes k'&nbsp;i gn a el Walonreye. Metans, pol viebe bouter:
* Zels, i bout**èt** 
ki rprezinte li pus lådje oyowe, modele finixhant e voyale (disfondowes: **-èt**, *-ant*, *-at*).
* Zels, i bout**nut** 
ki rprezinte ene ôte codjowaedje, foirt tipike, et k'&nbsp;est eployî a Nameur et Tchålerwè, modele avou on stitchî **N** divant ene finåle e voyale (disfondowes: **-nut**, *-nèt*).

Li suddjonctif prezintrece si fwait tot radjoutant ene deujhinme cawete **-xhe** ås cawetes di l'&nbsp;indicatif prezintrece. Les T d'&nbsp;croejhete et l'&nbsp;accint sol droete tcheynut. On-z årè:
* Zeles, i fåt k'&nbsp;ele bout**exhe**.
* Zeles, i fåt k'&nbsp;ele bout**nuxhe**.

A noter eto ki, po les råles viebes k' i gn a avou troes bodjes (come *vini*), les fômes avou *-nut/-nuxhe* eployèt li troejhinme bodje (eto eployeye po les troes prumirès djins do suddjonctif): *dji vén, nos vnans, i vnèt, i *'vegnnut**; ki dji **vegne**, ki nos vnanxhe, k' i vnexhe, k' i **vegnnuxhe**'.
Boton-d'-ôr

Li **boton d'&nbsp;ôr** ou **boton-d'-ôr** (on dit eto: **tchôdron**, **cou d'&nbsp;tchôdron**, **pixhe-e-lét**, **pixhåde-e-lét**, **fleur di boure**, **pî d'&nbsp;schove**), c'&nbsp;est  sôre di djaene fleur, ki rshonne a on tchôdron, ki vént so totes les waides, et les hourleas.

* *Ranunculus arvensis*, u *Ranunculus acris*
* Ranonkes.

## Discrijhaedje
Elle a on poyou buk.

El Walonreye, ele florixh do moes d'&nbsp;may å moes d'&nbsp;djulete.

## Lomaedje
On les lome eto fleur di boure, pask'&nbsp;i les cinsîs ni salént l'&nbsp;boure (po l'&nbsp;wårder po l'&nbsp;ivier) ki cwand gn aveut des djaenès fleurs (boton d'&nbsp;ôr et såvadje cécoreye) so les waides. Dj'&nbsp;ô bén: e moes d'&nbsp;may.
Ranonkes

Les **ranonkes** , c' est ene famile di fleurs k' i gn a ene dijhinne di sôres el Walonreye.

 *[[Ranunculacae]]*

## Sacwants ranonkes
* li boton-d'-ôr (*Ranunculus repens*).
* li blawete (*Ranunculus flammula*).
* li boton-d'-årdjint (*Ranunculus aconitifolius*).
* li djaene cou-d'-tchåsse-d'-Almand

## Pî-note
Blawete (fleur)

thumb|plante a fleur
Li **blawete** (on dit eto: **[[flaminete]]-ranonke**, **[[linwe-di-tchet]]**), c' est ene ranonke ås ptitès djaenès fleurs, ki crexhe aprume come ene rampe, pu si rastampe, 20 a 40 cm hôt. 

 *[[Ranunculus flammula]]*.

Famile des ranonkes.

## Uzaedje del blawete come passe-méde
On s' è sierveut dins des eplåsses et conte les roumatisses.

I fåt aspater tote li plante, et l' aplaker sol djambe ki fwait må. directumint, u dvins ene loke. I vént bråmint d' l' aiwe. Ça fwait foirt må, mins on-z est rweri.

I fåt waitî di n' nén avinde li djonteure leye-minme.

## Sourdant
Clå (medcene)

On **clå**, el medcene (on dit eto : **apcès**), c' est on boton ki vént sol coir, avou del matire divins.

Cwand on clå est maweur, il abouteye (ou s' abossixh) trawe tantea ki l' matire vént foû do coir, k' est rweri.

## Sôres di clås
* boigne clå (blanc må)
* les clås d' esté des vatches.

## Sourdants
Boigne clå

On **boigne clå**, c' est come on clå, mins ki n' trawe nén. Gn a on gros boket d' moite tchå ki vént å mitan, et ki vént foû al fén, tot leyant on gravaedje. Li moite tchå si lome li tchalon.
El Crikion (gazete)

250px|right|tite del gazete sol prumire pådje
**Li Crikion** (on scrijheut *L'&nbsp;Créquion*), c'&nbsp;esteut ene gazete e walon do Payis d'&nbsp;Tchålerwè, askepieye e 1904 pa ene troke di scrijheus e walon: Oscar Lefebvre, Joseph Modave, Auguste Ranchon et **[[Léopold Surin]]**, k'&nbsp;end esteut l'&nbsp;eplaideu.
Li Crikion parexheut tos les semdis, et fé concurince å Tonea d'&nbsp;Tchålerwè ki vudive e minme tins. Åresse, l'&nbsp;idêye esteut di fé do walon ôtmint ki les couyonådes ki parexhént dins l'&nbsp;“Tonea”.

Il a stî eplaidî totes les samwinnes do prumî d'&nbsp;octôbe 1904 å 22 d' decimbe 1906. I fourit eto renondé do 7 d' awousse 1909 å 10 di fevrî 1910.
Li Crikion eplaidive des arimés, des monologues, des racontaedjes et des pîces di teyåtes des grands scrijheus d'&nbsp;adon: Adelin Bayot, Auguste Cador, Ernest Légat, Arthur Triffet, et Jean Wyns.
Li Crikion djåzéve eto del bouye da Jules Feller po decider des rîles di rashiaedje des pårlers walons. Eyet do prumî pordjet da Djhan Hôss di Diccionaire djenerå do Lingaedje walon.
C'&nbsp;est dins l'&nbsp;Crikion, e 1906, ki l'&nbsp;idêye d' ene "soce literaire walone" est atåvlêye. Gn ava måy ki deus djins ddins: Surin lu-minme eyet Arille Carlier.
26 di may

Li 26 di may, c' est li 146inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 147inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 219 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1907 : Lambert Lemaire
* 1971: Ivan O. Godfroid, Sicrijheu d' Walonreye e francès.

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

24 di may - 25 di may - 27 di may - 28 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 di may

Li 28 di may, c' est li 148inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 149inme po ls anêyes bizetes), avou co 217 djoûs a passer po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1945: John Fogerty
* 1968: Kylie Minogue
* 1999: Cameron Boyce

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1907: Auguste Vermer
* 2021: André Gauditiaubois

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

26 di may - 27 di may - 29 di may - 30 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
2 d' djun

Li 2 d'&nbsp;djun c' est li 153inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 154inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 212 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1893: Joseph Mignolet

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1928: Gaspard Goffinet

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

31 di may - 1î d' djun - 3 d' djun - 4 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Måtche (discramiaedje)

**Måtche** et **måtche** (prononcîs *Mautche* *Mâtche* u *Mârtche*, afeye rifrancijhîs *mârche*).
* Viyaedjes ki s' lomnut "Måtche"
** Måtche-dilé-Scåssene
** Måtche-el-Fåmene (comene)
*** Måtche-el-Fåmene (veye)
** Måtche-les-Dames
* Li vî vî mot "måtche" ki vout dire "boird d' on dominne, d' on payis"
** Delmåtche, Del Måtche, del Måtche (nos d' famile)
* Li mot d' asteure "måtche" = rotaedje
** måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze.
** måtche ADEPS
Gayel

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; **gayel**
----

Li famile des **lingaedjes celtikes** u **gayels**, c' est ene brantche des lingaedjes indo-uropeyins, ki comprind des lingaedjes d' asteure come li walès, l' irlandès ou l' burton, eyet des moirts lingaedjes come li gålwès.

thumb|Les lingaedjes gayels dins l' tins

## Uzaedjes do mot «gayel»
Li mot **gayel** est eployî e walon po cåzer di tot l' minme ké lingaedje celtike, tot come **tîxhon** est eployî po tot l' minme ké lingaedje tîxhon; mins nerén, dins l' lingaedje corant **gayel** fwait sovint referince å gålwès, la k' c' est l' lingaedje k' esteut cåzé; dins les redjons del Walonreye d' asteure.

## Rindjmint des lingaedjes gayels
Les lignaedjes gayels sont pårtis e deus dzo-familes:

* les lingaedjes **Q-celtike** u **[[goydelike]]**: irlandès, gayelike escôswès, gayelike di l' Iye di Man;
* les lingaedjes **P-celtike** u **[[britonike]]**: walès, burton, cornike, cumbrike, pictike, gålwès (†).

Pa des côps eto, on fwait l' diferince inte les lingaedjes gayels des iyes (les cis cial padzeu, såf li gålwès) eyet les lingaedjes gayels do continint: gålwès, celtibere, galate, norike, lepontike; tertos des moirts lingaedjes enute.

## Hårdêyes divintrinnes
* Etimolodjeye gayele
* Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon

## Sourdant
Arimé

Èn **arimé** (on dit eto : **rimea** u **rima**), c' est on scrijhaedje avou rén k'&nbsp;des **vers**.

Èn arimé sieve å pus sovint a fé del powezeye; adon, on l' lome **powinme**. Dins l' powezeye, on mete sovint les epopêyes a pårt.

Mins i pout eto siervi po fé ene paskeye, ene tchanson, ene fåve, on monologue, èn acrostitche, ene pîce di teyåte etire.

On live avou tos arimés si lome ene ramexhnêye d' arimés.

## Sôres d' arimés
* erîlés arimés powetikes
* arimés foirt simpes
** rima ås ptits nos
** rime ås disti (disti-rima)

## Pîtaedje
* el haycou
* l' ût-pîtaedje
* el zandrin (ubén doze-pîtaedje).

## Rimaedje
* ritche rime
* assounance

## 
* Bate Georges Smal di dijhaedje d' arimés.
31 di may

Li 31 di may, c' est li 151inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 152inme po ls anêyes bizetes); gn a co 214 djoûs divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 1774 : Miyin d' Otriche, li fré da l' Impreu Djôzef II, vént a Nameur, et, por lu, on-z emantche ene grande bate di schaesseus.
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1901 : Dins l' trén et l' batea al wapeur ki l' ramoenne di Londe a Anverse, Louis Hillier compôze li muzike do Tchant des Walons, et l' poster al vesprêye å concours pol meyeute muzike so l' cåzaedje da Théophile Bovy.
### Ôtès sacwès
* 2010 : Atake des bateas po Gaza

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1942: Adelin Grignard

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

29 di may - 30 di may - 1î d' djun - 2 d' djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Lucien Léonard

thumb|coviete d' on live sor lu

**Lucien Léonard** (pacô rwalonijhî e **Lucyin Linåd**) a skepyî e 1909 et mori e 1989. Il esteut d' Annvoye. 

## Mwaissès dnêyes
C' esteut aprume on rcwereu sol walon, ey on bouteu pol walon. Onk des prumîs a tofer sayî do mostrer l' adire inte li walon eyet l' francès å livea del croejhete. Et-z eplaidî, po ça, "Ene saye di croejhete di nosse patwès" (1972). 

Si mwaisse-ouve, c' est, sins manke, li ''Lexique namurois'' (1969), on gros spès motî adjinçné idêye pa idêye.

I fourit prezidint des Relîs Namurwès di 1968 a 1989, et-z î assaetchî des noveas scrijheus.

Come mwaisse eplaideu des Cayés Walons, i n' rixhinéve nén po les scrijheus epronter des beas mots å lidjwès, s' i manként e namurwès, metans croejhete, diloujhe. 

I djåzéve mo voltî walon e societé, et scrire a ses soçons e walon.
 
Il esteut eto mimbe del S.L.L.W..

Di s' mestî, il esteut apoticåre e l' årmêye. Il aveut scrît sacwants sincieus papîs e francès, inte di zels sol pitizeye.

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire». 

## L' ouve da Lucyin Linåd, et si rmanance

* Rifondeu sins l' saveur, il erîla les scrijhas des longs O dins l' Namurwès: a pårti d' lu, li **[[betchfessî å|å]]** serè tofer sicrît *au*, Tant k' å **[[betchfessî ô|ô]]**, i serè scrît **ô**, et pus *au* (on trô, nén on *trau*).
* Il a ecoraedjî Lucyin Somme a ses cminçmints (et scrire l' adrovaedje di "Ene veye di djin"). Ci-cial l' a coplé dins l' ramexhnaedje di l' antolodjeye “Fleurs dialectales” (1974).
* C' est Lucyin Linåd k' a scolé Lucyin Mahin, tot lyi scrijhant, et l' ricoridjî bén vayanmint et publiyî raddimint ses tecses ezès Cahiers wallons, et l' Avni do Lussimbork. Il a scrît l' adrovaedje do prumî tome di «Ene båke so les bwès d' l' Årdene», ey ene pårteye do tecse del shijhinme «shijhe».


leonard_moti_wi.jpg|coviete di s' gros motî
Mahin Crapådaedje papîscrît coridjî Léonard.jpg|coridjaedje do prumî arimé e walon da Lucien Mahin


## Pî-note
Lucien Somme

thumb|(2004)
**Lucien Somme** (on scrît eto **Lucyin**) a skepyî li 29 d' avri 1932 a Sint-Åbwin, et mori  li 27 di måss 2012 a Nameur. 

C'&nbsp;esteut on scrijheu e walon, on rcwereu sol walon et on bouteu pol walon do payis d'&nbsp;Nameur. 

Il a stî rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron eyet l' antolodjeye «Scrire».

Di s'&nbsp;mestî, il esteut cler di notaire.

Li scole di walon d' Nameur a prins s' no (2012-2019).

## Ouve e walon
Il a scrît aprume des arimés, a môde di powezeye imådjrece, tot shuvant l' novele môde ki vneut di skepyî après Nameur so les passêyes da Jean Guillaume.

Lucyin Somme aveut moussî ås Relîs Namurwès 1963. Bénrade, i va divni li droet bresse da Lucien Léonard, et l'&nbsp;aidî a ramexhner l'&nbsp;antolodjeye “Fleurs dialectales” (1974).

I dvént prezidint des Relîs Namurwès e 1986, et cmincî a-z adjinçner des scoles di walon (1995).

[thumb|L. Somme té k' veyou dins [Rabulèts]]

Termetant, i boute so on rarindjmint alfabetike do motî walon ideyolodjike da Léonard, ki c'&nbsp;esteut målåjhey d'&nbsp;î cweri après åk. Et ci serè li “Live di mots d'&nbsp;après Nameur et avårla” (1997), li prumî gros motî walon avou on no e walon. Si l' Chantal Denis l' a coplé po cist ovraedje la, el va rtriper tot l' aidant a-z è rexhe avou si prôpe franwal di Nameur.

I scrît u redjårber kékès pîces di teyåte. Ene di zeles *[[Andjele (teyåte)|Andjele]]*, c' est ene pîce a mierdjin (avou on seu djouweu d' role), ene sacwè foû målåjhey a rprezinter.  Il a radapté e walon "Come el sospir" da Robert Lamoureux.

Moussî a djonds pîs e 21inme sieke, avou l'&nbsp;idêye kel walon î a co ene plaece, po raconter kimint çk'&nbsp;on-z î vike, vo l'&nbsp;la, ki s'&nbsp;mete a scrire tote ene riguilete di romans, onk pa an, et ki vont rascode des pris totavå. I seront-s eplaidîs, a conte d' oteur, dins l' coleccion Somme-Denis.

I cwitrè l' posse di prezidint des R.N. e 2006.

Il esteut eto SLLW-î .

## Sacwants [[live e walon|lives]] da Lucyin Somme
thumb|120px|prumire pådje (dicåçtêye) di “Veye di djin”

* Veye di djin (1968)
* On djoû nûlêye, on djoû solea (2001)
* Tereze (2002)
* Ch@rlote.com (2003)
* Li dierin des catîs (2003)
* Li tåvlêye do diåle (2005)
* Djan-Leu (2006)
* L' anêye des cwate soleas (2007)
* C' est l' veye do monde (2008)
* Et noste ôrlodje ki tournéve sote (2009)
* L' efant d' èn ôte (2010)

## Li walon da Lucyin Somme
Dins ses prumîs scrîts, i shût l' accint d' Sint-Åbwin, metou sol limotche do walon do Mitan et do Coûtchant. Metans, les cåzeus di l' indicatif prezintrece sont codjowés avou l' cawete *-ons*.

Tot-z adjinçnant si live di mots, i voet bén ki l' walon d' Nameur et d' avårla doet esse recorinné purade so Nameur. Insi, i radjoute ås infinitifs da Léonard les fômes di Nameur : prumire troke di viebes avou l' cawete -er (cawete -è dins l' Motî da Léonard; deujhinme troke avou l' cawete -î (cawete -i après Dinant).

E 2006, i va sotni li pordjet d' ortografeye unifieye do Payis d' Nameur da Chantal Denis.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Si pådje so l' Aberteke (e walon)
* Si pådje sol waibe di l' SLLW (e francès)
Nervyins

Les **Nervyins** (*Nervii* e latén) fourît ene des pus pouxhantès tribus del  Confederåcion beldjike ki viként å Levant di l'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;Escô dins l'&nbsp;mîtrinne *Belgae* do tins des Romins.

Li date egzake di leu distrujhaedje n'&nbsp;est nén cnoxhowe.
Il estént veyous come les pus waeraxhes des tribus beldjikes.
Li *Belgae* esteut metou a pô près dins çou k'&nbsp;est asteure li Beldjike.

Leu tuzance esteut foirt sitraegne. Il avént tchoezi di n'&nbsp;nén boere des alcolijheyès abwessons, ni di profiter nerén des ôtes plaijhis, ca i pinsént k'&nbsp;leu-z esprit dveut tofer dimaner clair po-z esse coraedjeus.

Les scrijhaedjes ki nos avans rapoirtèt k'&nbsp;i n'&nbsp;avént nole classe di martchands ou vindeus, çou ki leye pinser k'&nbsp;i n'&nbsp;avént pont d'&nbsp;manoye eyet k'&nbsp;il estént motoit nén foirt ritches ou avancîs.

Aidîs dås Atrebates eyet Viromandwins et co d'&nbsp;bråmint ds ôtès tribus  djermanikes, il ont cåzu batou Djule Cezår e -57 (batreye di Sambe).

Les Adouwatikes (*Atuatuci*), ene ôte tribu, estént sol voye po les radjonde mins i n'&nbsp;arivît nén a tins pol batreye. Ça fwait k' al fén des féns, les Nervyins ont yeu ene dispoûslêye.

Après cisse batreye la, bråmint des tribus del *Belgae* s'&nbsp;ont rindou, mins nén les Nervyins. I n' ont nén accepté l' påye di  Rome; i n' ont pont evoyî d' ambassadeurs nerén. Il ont continouwé a-z ataker les convoyes rominnes.

Cezår adjinçna-st on plan k' acontéve bén ki les Nervyins n'&nbsp;avént pont d'&nbsp;cavalreye. Et, come d' efet, il adierça s' côp. 

Après leu dzindjnaedje pås Romins, il ont dmandé po èn årmistice.

Les scrijhaedjes rapoirtèt kel sitouwåcion esteut téle ki leu-z årmêye di 60.000 n'&nbsp;esteut pus k'&nbsp;di 500, eyet leus 600 mineus n'&nbsp;estént pus k'&nbsp;troes.

Dandjreus k' Cezår lezî dna l' påye k' i dmandént, eyet dire a leus vijhéns di n' les nén ataker.

I shonne kel mwaisse-veye des Nervyins åye sitî *Bagacum* (Bavai).

Totes les cnoxhowès dnêyes so les Nervyins vinèt do scrijhaedje “Li Guere des Gåles” pa Djule Cezår. Dabôrd, ça s'&nbsp;pôreut bén ki sacwantès sacwès soeyexhe ene miete candjeyes po bouter al tcherete des Romins. Mins, onk dins l' ôte, çou k' est raconté dins "Li Guere des Gåles" a stî aveuri pa des ôtes sourdants.

*Les "Nervyins", c' est eto l' no del [[dramatike (soce)|dramatike]] di [[Préle]], la k' on vout kel [[Batreye di Sambe]] s' åye passé.*
Philippe Aubry

**Philippe Aubry** (u **Jean-Philippe Aubry**) a skepyî li 5 di måss 1740 et mori li 29 di måss 1829. 

I fourit on  rcwereu so tot çou ki s'&nbsp;rapoirtéve al dutcheye di Bouyon. 

Il a scrît al mwin e 1792 "*Observations sur le patois du duché de Bouillon*", li prumî motî walon pol Basse Årdene. Cist ovraedje la a stî replaidî e 1878 divins li *Revue des Langues Romanes*, 2inme rîlêye, tome 6 , pp 64-69, dizo l' tite :"*Dictionnaire du patois du Duché de Bouillon*". Ci motî la est rprins sol limero [S101] dins l' Djivêye des motîs do walon.

Al fén, gn a eto sacwants codjowaedjes et des spots. 

## Vicåreye
Di s' mestî, il esteut curé a Belvå-dlé-Bouyon. Dizo l' Ancyin Redjime, il esteut cler al Coû Sovrinne di Bouyon. Do tins des Francès, i fourit on curé djureu. Adon, i dvént mimbe del Soce d' Agricoûteure do dipårtumint des Årdenes.

Å Concordat, on saya del tchessî evoye del pårotche di  Belvå, mins il î sepa wårder s' plaece. 

I va studyî bråmint les idêyes des filozofes, ey eto l' agricoûteure, li forestreye eyet l' medcene. Il a stî onk des prumîs a mete les plokes ås efants. I scrijheut sovint a l' abé Grégoire.
Cwareme (viyaedje)

thumb|l' eglijhe di Cwareme
**Cwareme** (fr: *Corswarem*, nl: *Korsworm*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bierlô.

Disk'&nbsp;e 1963 il a stî raloyî al province do Limbork.

* Limero del posse: **4257** (vî limero **4390**)
* Limero diyalectolodjike: **W 6**.

Li viyaedje di Cwareme a eto dné on no d' famile, inte did zeles li famile Cwareme-Lô, anobleye el Moyinådje.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Cwareme|l' esplicant motî]].*

thumb|Li tchestea des Cwareme

## Istwere
El Moyinådje, signeurreye dåzès comtes di Lô, ki passe adon ås prince-evekes di Lidje.

thumb|158px|Plake di coulot a Cwareme (no d' plaece e flamind)

## Lingaedjes
Les djins cåzént flamind disk'&nbsp;eviè 1770. Eto, les nos des coulots sont  cåzu tertos e flamind.

## Economeye
Viyaedje di cinsîs, mins li gåre di trin, basteye diviè 1880, a leyî dmoré la des ovrîs ki fjhèt l'&nbsp;navete so Brussele u so Lidje.

## Difoûtrinne hårdêye
* Dipus d' racsegnes (e flamind)
Annvoye

**Annvoye**  (fr: *Annevoie-Rouillon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Anhêye, el province di Nameur.

thumb|li tchestea veyou do "Bufet d' Aiwe"

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5537**
** Di 1969 a 1977: **5181**
* Limero diyalectolodjike: **D 3**.
* Arondixhmint: Dinant

## A vey
* Les djårdéns d' Annvoye.
* Li 2 d' nôvimbe, on fwait l' passêye des moirts.

## Tuzance walone
L' accint d' Annvoye a stî studyî pa Lucien Léonard. C' est lu k' est noté dins s' gros motî.

## Viyès uzances
On-z î a fwait ene passêye do djoû des åmes disk' e 2006.
Emtene-dilé-Inguezêye

**Emtene-dilé-Inguezêye** u **Umtene** (la-minme: *Umtine* / *Umetine*, *Inmténe*, *Umténe*, fr: *Hemptinne*, pus spepieuzmint Hemptinne-lez-Eghezée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele intité di Ferneamont.

thumb|viye tchapele avou ene potale

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5380**
** davance : **5074**
* Limero diyalectolodjike : **Na 10**
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Umtinî, Umtinresse; (F. *Hemptinnois, oise*)
** Sipotaedje: les Bardouxhes.

## d' Emtene
Kékes nos d' plaece d' Emtene 
* a Bierwå (*Bièrwâr*)
* Bourdon
* les pråles (*lès praules*)
* tombale
* Waya
* Voye des cortis
* Ambrinne
* Les grands paxhis
* li rouwale des leus, li rouwale di mon l' Noer.
*…

## Tuzance walone
### Accint do walon
L' accint namurwès a ddja des inflouwinces d' après Lidje (Mêfe) et vinant do Roman Payis.

Joseph Selvais î vna å monde. I djåze di ç' viyaedje la long et lådje dins s' live «Å pî des plopes».

## Sourdants
Emtene-dilé-Florene

**Emtene-dilé-Florene** (la-minme: *a Mtène*, *Èptène*, fr: *Hemptinne-lez-Florennes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur

* Limeros del posse :
** asteure : **5620**
** davance : **6342**
* Limero diyalectolodjike : ** Na&nbsp;10 **.
* Arondixhmint : Flipveye
* Sipotaedje des djins: 
** les Bwessots (djins des bwès), ricomprin *Bwès-sots*.
** les Gros Djnos.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Emtene|l' esplicant motî]].*
*I gn a des ôtès plaeces lomêyes [[Emtene]]*

## Tuzance walone
Onk des viyaedjes k' on ndè cåze dins *[[Djan-Leu (roman)|Djan-Leu]]*, li shijhinme roman da Lucyin Somme.
Altene

**Altene** (la-minme e sistinme Feller, *Altène*; F. *Haltinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djeve, el province di Nameur.

thumb|eglijhe

* Limeros del posse
** asteure: **5340**
** Di 1969 a 1977: **5321**
* Limero diyalectolodjike: **Na 100**

## Tuzance walone
C' est la ki l' Léon Pirsoul et l' Maurice Debaty ont vnou å monde.
Sorêye

**Sorêye** (la-minme e sistinme Feller, *Soréye*;  *Sorée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djeve, e l' province di Nameur.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5340**
** Di 1969 a 1977: **5356**
* Limero diyalectolodjike: **Na 120**
* Arondixhmint: Nameur

## Toponimeye
### Hamteas
* Gramtene.
* Tirifayi
* Al Bouxhaye
* Å Monti
* Å  (*Saiwia*)


Sorêye plake intrêye.jpg
Sorêye Monti.jpg
Sorêye Saiwea.jpg
Cawete -ot

Li **cawete -ot**, et si femrin, li **cawete -ote**, c' est des raptitixhantès cawetes.

Elle pout esse rissintowe come ene miete rabaxhante (tuzez a : , ). Mins å pus sovint, les cawetes -ot et -ote sont des vraiys sinonimes des cawetes -et et -ete ( = ).

Des ôtes côps, li cawete -ot est sinonime del cawete -ea.

C' est ossu ene cawete ki sieve po lomer les dmorants di sacwants viyaedjes.

## Dobès cawetes avou -ot
Sins les dobes cawete avou -ot, li cawete -ot est metowe li dierinne.

Li cawete -ot si pout metans adjonde al sititchete -k- po fé les dobès cawetes -icot et -icote.

Avou l' cawete -ea (ki dvént li ristitchete -l-), ça dene li dobe cawete -lot.
:

## Les viyaedjes ki les dmorants ont on no avou -ot
* Suni: les Sunidjots.
* Li Foret-so-Smwès: les Foridjots.
* Bietris: les Bietridjots.
* Frôhan: les Frôhinots
* Bôhan: les Bohinots, 
* Pouphan: les Pophinots, 
* Li Bwès (Emtene-dilé-Florene): les Bwessots.
Gn a eto: Paris: les Paridjots.

## Sacwants omonimeyes -ot / -et; -ote / -ete
*  / 
*  / 

## Sacwants omonimeyes -ot / -ea
*  / 

## Dobès cawetes
* Dobe cawete -lot
* Dobe cawete -icot

## Fåssès cawetes -ot
Ele ni sont nén des cawetes, mins vinèt d' on radjoutaedje d' on T a on mot k' on n' voet nén docô l' etimolodjeye, et ki finixh pal son O.
* 

## Li cawete -ot e francès
Li cawete -ot egzistêye eto e francès, avou l' minme valixhance.

On-z a eto en sinonimeye come e walon -ot / -ea : *levrot* / *levreau* (djonne di ).

#### 
Mots dedja studyî sol Wiccionaire)
* 
*
Cawete -tene

Li **cawete -tene** est ene raptitixhante cawete di sacwants nos d' plaeces del Walonreye: 
* Emtene
* Altene
* Romdene
* Gramptene. 

Li cawete -tene provént d' ene cawete tîxhonde *-antina*, divnowe e vî walon *-entine* (Hemmetines, 1015, Gramentines, 1435), pu e walon -tene.

Li cawete -tene, c' est ene etroclante cawete: Emtene = Måjhnî (troke di måjhons), Gramptene = brôlî, Altene = bwès d' côrîs.
Cawete -ene

Li **cawetes -ene**, c' est ene raptitixhante cawete.

## Mwaissès dnêyes
Si omrin, ci pout esse l' cawete -in u l' cawete -én.

Ele provént del cawete laténé «-ină», di minme uzaedje.

Li bodje des mots avou l' cawete -ene n' est nén todi clair (halene).

Li cawete -ene est diferinne del cawete -tene.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Forcoridjaedje

On **forcoridjaedje**, c' est on fås coridjaedje d' on mot, u d' ene tourneure di croejhete, tot rcopiant ene ôte rîle u èn ôte son, foirt corants, mins ki n' s' aplikèt nén dins ç' cas la.
Afeye, les forcoridjaedjes prindèt modele so des sorwalondes, ki polèt esse riwaiteyes come des vîs forcoridjaedjes k' ont passé dins l' lingaedje.

## Forcoridjaedje des mots walons avou -AN-
* egzimpes foirt corants: **danser**, **dimander** sont sovint forcoridjîs e *dinser*, *diminder*.
* candjî => *kindjî*
:Hey flamind! Fårè /cindjî/ tes dints (Composs Binde)
* ôte egzimpe pus råle: efant => *infint*

## Forcoridjaedje -JH- ki dvént -DJ-
* **scrijhaedje** => *scridjâdje*.
## Forcoridjaedje di croejhete
* Metaedjes d' addjectifs calkés do francès divant l' no (å pus sovint, i dmorèt padrî).
** Li *Sawoudite Arabeye* (l' Arabeye Sawoudite).
* Metaedje d' adviebes u d' advierbires divant èn infinitif u on pårticipe erirece.
** S' el corant åreut yeu stî *podbon metou* (metou podbon).
## Forcoridjaedjes et linwe-ehåyaedje
Les sorwalondes mostrèt k'&nbsp;i gn a des forcoridjaedjes ki passèt podbon dins l'&nbsp;lingaedje. On pout admete ki li plaeçaedje, **a tot côp bon**, do prono coplemint divant l'&nbsp;aidant-viebe est on forcoridjaedje, mins k'&nbsp;est rloukî come ene rîle pa sacwantès soces di scrijheus, come les Relîs Namurwès.