Tetanosse

thumb|ene djin k' a l' tetanosse
thumb|ene vatche crevant do tetanosse
Li **tetanosse**, c' est ene maladeye des djins et des biesses ås tetes.

C' est ene maladeye des musses, ki sont sorroedis, di cåze d' ene tocsene ki vude d' ene bactereye, *[[Clostridium tetani]]*. Cisse-ciale evilmêye les plåyes ki n' ont nén stî bén rnetieyes.

## Cåze et mecanisse
 *[[Clostridium tetani]]*.

Li bactereye ki cåze li tetanosse va djermer dins l' plåye apostumêye. Ele va produre ene tocsene ås niers. Cisse-ciale si va aler aplaker sol coron des niers å djondaedje nier-musse. Ele va esse agolafêye dins l' acsone et rmonter l' nier eviè l' celule nierveuse disk' å cervea. Lavola, ele va espaitchî les neurones di produre des nevromessaedjîs (come li Seur Gama-Amino-Butirike u l' glicene) ki permetnut li disroedixhaedje des musses.

## Tetanosse ås djins
Les prumîs senes avegnnut deus a vint djoûs après l' rascråwaedje del plåye. Divant les eploctaedjes a tertos, ça arivéve cobén ås payelinnes et ås påpåds djusse nexhous. 

Å prume, n a-st on sorroedixhaedje des musses del djoixhe. Ça fwait ki l' malåde ni sait pus drovi s' boke. Did la l' alomåcion del maladeye e-n inglès: «cozowe boke» (*locked jaw*).

Li sorroedixhaedje des musses va wangnî l' hatrea ki va esse haetchî e-n erî. Docô après, c' est tot l' dos ki va esse tinkyî et årvolou, a môde di tchame. C' est çou k' on lome di l' opistotonosse.

Adonpwis, li roedeur si va aler mete å cour ey ås musses do cofe coistrece. Çou ki fwait k' el djin va sofoker et sovint mori.


Lock-jaw 2857.jpg|«cozowe boke»
Opisthotonus in human tetanus.jpg|opistotonosse a ene kimere
Opisthotonus in a patient suffering from tetanus - Painting by Sir Charles Bell - 1809.jpg|pareymint, so ene pondeure
Neonatal tetanus 6374.jpg|a on påpåd novea-né


## Tetanosse ås tchvalidîs

Les biesses ås shabots, c' est les biesses ås tetes les pus coixhes eneviè l' tetanosse. Ki: les tchvås et les moulets sont pus sovint acsûts k' les ågnes.

L' ouxh d' intrêye do microbe, ça pout esse ene pitite plåye k' on n' voet nén: mwais feraedje å marixhå, froyaedje do haernaxhmint, epîtoe trop seré. I pout eto shuve ossu ene operåcion må fwaite, come li hamlaedje pa des amedeus nén scolés. Li covaedje deure ene a troes samwinnes

Onk des senes les pus timprou, c' est l' vinaedje-foû reflecse del troejhinme påpire cwand on fwait on brut ou on mouvmint ki sbare li biesse (classicmint, ene tchicnåde divant ses ouys).

Gn a eto èn alårdjixhmint des narenes. Les orayes sont dresseyes et l' boke est come eclawêye. Li cawe est levêye.

Gn a èn alårdjixhmint do soûmint d' astampaedje.

Cwand l' biesse tome al tere, on nel sait pus rastamper. L' opistotonosse est clair, avou l' hatrea haetchî e-n erî, les pates di dvant viè li dvant et les cis do drî viè l' dirî.

Li biesse creve dins les cénk a dijh djoûs après l' prumî sene.


Ågntea tetanosse traece epasturnaedje trop seré.jpg|l' ouxh d' intrêye do microbe pout esse èn epîtoe seré a splinke
Tetanosse moulet ouy fritche.jpg|vinaedje-foû reflecse del troejhinme påpire (fritche) a on moulet
Kezaz ⴽⴻⵣⵣⴰⵣ.jpg|sifwaitmint a on tchvå
Ågntea tetanosse.jpg|ågntea å tetanosse: schåyaedje des pates di dvant
Horses in accident and disease BHL20613417.jpg|alårdjixhmint do soûmint d' astampaedje
Ågntea tetanosse sordrovaedje des narenes.jpg|ågntea: alårdjixhmint des narenes (sorroedixhaedje des musses del tiesse)
Ågntea tetanosse cozowe boke.jpg|li minme parey: «cozowe boke»
Tetanosse tchivå moirt cozowe boke.jpg|sifwaitmint, so on tchvå crevé del maladeye
Tetanosse tchivå moirt.jpg|minme tchivå opistotonosse
Tetanosse tchivå moirt pondante oraye.jpg|minme cas: orayes domorêyes pondantes


## Tetanosse ås rodjès biesses
Les bovrins fwaiynut pus rålmint do tetanosse. Ça pout ariver après ene evilmaedje del botroûle ås veas novea-nés. Ås pus vîs veas, li maladeye shût ene coixheure. 

Å cmince, les veas alårdjixhnut leu soûmint d' aspoye, a môde d' ene gade di mnujhî.


Tetanosse vatche coûtcheye.jpg|a ene vatche, djus et sorroedeye
Tetanosse vea schåyaedje mimbes.jpg|a on vea, pôzucion stampêye a môde di «gade di soyeu»


## Tetanosse ås blankès biesses

Tetanosse berbis2.jpg|a ene berbis
Tetanosse berbis rifjhaedje.jpg|li minme, rifwaite après 12 djoûs
Berbis tetanosse après bedlaedje.jpg|après agnlaedje
Tetanosse berå djus.jpg|berå djus å 4inme djoû
Tetanosse berå tiesse.jpg|tiesse saetcheye e-n erî


## Tetanosse ås tchéns

Special pathology and therapeutics of the diseases of domestic animals (1912) (20690604576).jpg


## Hårdêye difoûtrinne
* On scrijhaedje e walon sol tetanosse ås tchvås (so l' Aberteke)

## Sourdants