open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maxhaedje des accints

Li **maxhaedje des accints**, c' est on clintcha di totes les langues ki divnèt cåzêyes pa des djins di sacwants viyaedjes avou des accints diferins, ki si rtrouvnut po bouter eshonne dins l' industreye ou dmorer dins des grandès veyes.

## Maxhaedje des accints e walon
E walon, li maxhaedje des accints a stî todi pus foirt e 20inme sieke. Il a a vey avou l' motlî (mots d' vocabulaire) mins eto avou l' croejhete. Po egzimpe : on walon-cåzant d' Transene, skepyî e 1953 (la ki l' cawete di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece est "") ki boute a Bietris (li cawete est  mins c' est foirt coinrece) s' a metou eviè ls anêyes 2000 a eployî l' cawete .
:*i mougnant, i v'nant* (po i *mougnèt*, i *v'nèt*).

I s' a ddja passé, bén veyåvmint, pol moens a Lidje, a Nameur, a Tchålerwè ey al Lovire.

Li maxhaedje des accints, cwand il est accepté pa les mwaisses do walon d' ene metowe contrêye, va miner a des noveas sistinmes di scrijhaedje lomés «rifondants walons».
Gagåz (lingaedje)

Li **gagåz**, c' est on lingaedje troucrece djåzé på peupe do minme no di Moldaveye, Oucrinne, Rûsseye et Tourkeye.

C' est l' lingaedje oficire del redjon otonome di Gagåzeye, e l' Moldaveye.

Côde ISO : **gag**

## Parintêye
Li gagåz est près-parint des lingaedjes troucreces del minme coxhe : l' azeri, li troucminne, li tatår di Crimêye et l' trouk lu-minme.

## Accints
Gn a deus accints bén ricnoxhous, li gagåz bulgåre et l' gagåz del mer.

## Sicrijhaedje
Come pol tatår di Crimêye, les djins ont tchicté po saveur kén alfabet prinde.

Al fén do 19inme sieke, on l' a scrî e l' alfabet grek.

A cmincî di 1957, ça a stî e cirilike, disk' å disrashonnaedje di l' URSS e 1991.

Pol djoû d' ouy, li gagåz est scrît e-n alfabet latén, a môde do trouk. 

Gn a djusse deus letes a pårt : 
* li lete ä pol son æ (li minme son si scrît ə e-n azeri) 
* li ⟨ț⟩ or ⟨ţ⟩ metowe pol son ts (come e roumin).
Paskeyes di tos les djoûs (prôzes)

**Paskeyes di tos les djoûs** (*Pasquéyes di tos lès djoûs*), c' est ene ramexhnêye des ptitès noveles sicrîtes pa Joseph Selvais. 

Li live est sortitré «Contes d' ayir et d' ådjourdu» 

Il a parexhou dins l’ pitite coleccion di l' SLLW e 2014.

ISBN 978-2-930505-21-3

## Contnou
* Divant-z-ouve e francès (p. 3)
* Adrovaedje : notaedje di l' accint d' Emtene-dilé-Inguezêye (p. 5-7)
* Les deus camaerådes : On vî ome di Ciergnon rescontere li rwè Albert II dins les bwès; i lyi cåze e walon, k' il a-st aprins avou les gaméns do viyaedje tot djouwant après messe, et pu sol Daegntoele (dandjreus avou l' Wiccionaire) (p. 13-18)
* Li djonne facteur : ene pitite factoresse ki fwait ça come djob di vacances. Et ki toûne li tiesse a on vî djonne ome (p. 19-24)
* L' ome al berwete : tecse a môde di biyet d' oumeur filozofike : èn ome trevåtche li voye avou ene vude berwete divant ene oto ki rôle volegåz, et dveur sitater; reyaccions des deus mineus (p. 25-28)
* Li gros Louwis ås cizetes : on rawijheu d' cizete (usteye)s ki tournéve les viyaedjes est aresté pa ene grosse walêye (p. 29-33).
* Ene bele shijhe d' esté : sinne di fornêye (bårbucût) modiene avou des djins d' asteure (p. 35-40)
* Li sope da bobone : redjårbaedje d' on scrijheu kebecwès, come cwè ene sope del veye n' è såreut valeur ene del campagne (p. 41-47)
* L' inscrijhaedje : ene cope la k' c' est l' pa ki n' a ki l' linwe vént fé inscrire leu fi amon on directeur di scole (ki cåze e francès dins l' tecse) (p. 49-57)
* Les såcisses di campagne : minme djeu avou li sierveuse d' ene botchreye d' on grand botike ki cåze francès, et dmander li sôre di såcisse k' ene pratike (cåzant walon) vout (p. 59-62)
…

## 
* Coviete do live
Aloumire

Ene **aloumire** ou èn **aloumoere**, c' est on trait d' loumire e zigzonzesse k' on voet on court tins d' èn oraedje, et k' est shuvou del tonire. 

## Sourdants
Polonès (lingaedje)

Li **polonès**, c' est l' lingaedje oficire del Pologne.

C' est on lingaedje eslåve, mins ki s' sicrît e l' alfabet latén.

Côde ISO: **pl**

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e polonès
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
**
Suwedwès (lingaedje)

Li **suwedès**, c' est l' lingaedje oficire del Suwede. On l' djåze eto å Coûtchant del Finlande.

C' est on lingaedje tîxhon.

Côde ISO : **sv**

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e suwedwès
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
**
Telougou (lingaedje)

Li **telougou**, c' est on lingaedje dravidyin cåzé pa ene cåkêye di djins e l' Inde ey å Sri Lanca (mon les Djupsyins). 

C' est l' seu lingaedje, foû d' l' indou, l' inglès et l' bingalwès et l' tamoul et l' kannada et l' hindi et l' malayalam k' est djåzé come mwaisse langue dins sacwants estats d' l' Inde.

Avou ses 74 miyons di dvizeus (e 2001), c' est l' trazinme des lingaedjes les pus cåzés sol Daegne.

Il est scrît avou èn alfabet a pårt : l' alfabet telougou

Côde ISO : **te**
Lak

* lak (basse) : laetche grande sitindowe d' aiwe ådvins des teres
* lak (lingaedje) : on lingaedje do Cocåze (Daguestan)
Lak (lingaedje)

Li **lak**(e rûsse : лакку маз), c' est on ptit lingaedje cåzé pa ene kiminålté a pårt do Dagestan. Il est rprins dins les shijh lingaedjes oficires di cisse republike otonome rûsse la.

Gn a-st a pô près 157.000 cåzeus.

Côde ISO : **lbe**

## ôte lingaedje do Cocåze bijhe-levantrece
* lesgwès
Cawete -iveus

Li **cawete -iveus**, c' est ene cawete tipike do walon ki sieve a foirdjî des addjectifs.

L’ addjectif pout divni sustantif :
:il est mo grandiveus => c’ est on grandiveus veråt => Waite ci grandiveus la.

## Bodje
### addjectif
Li bodje pout esse èn addjectif 
: => 
### viebe
Des côps, i s’ acawe a on viebe :
: => 
:bodje tîxhon «*betteln*» (briber) => 
### sustantif
: => 
: => 

## Sinse
Li cawete -iveus dene ene idêye di rafoircixhaedje, mins sovint veyou d’ on mwais costé.

Insi on grandiveus si vout fé pus grand k' i n' est. I rwaite les djins did hôt.
:*Li grandiveus s' infele, si kihene; C' est lu k' est tot. Et l' tchén Da Mårtén N' est pus rén *(Nicolas Defrecheux).

Mins rålmint, on trouve on sinse pôzitif, come divins «» : k’ a ene boune santé.
:*Les djins do Cocåze ki boevnut do kefir dimornut santiveus disk’ a 100 ans.

== Parintêye ==
Les addjectifs avou l’ cawete -iveus polèt sovint fé des parints avou les cawete -iveusté et -iveuzmint.
* : difåt d' ene grandiveuse djin.
** *Douvént k' les peupes s’ ont-st enondé, et les trokeas d’ djins ont tuzé des **grandiveustés** ? *([[såme (priyire)|såme]], ratourné pa [[Georges Sfasie]]).
* : d' ene grandiveuse manire. 
** *Li rwè Salomon, **grandiveuzmint**, dijha-st al hourete : kimint savoz k’ in gn a dipus d’ djoûs ki d’ nutes ? *([[Lucien Mahin]], [[Eviè Nonne]])

== Ôtes vîs mots avou l’ cawete -iveus ==
* 
* 
* 
* 

== Noûmots avou l’ cawete -iveus ==
Li cawete -iveus a siervou ossu a fé des noûmots :
:: k' a todi l' idêye di fé come on-z a todi fwait. 
::*Li "Nosse Pere k' est la-hôt" a stî tchanté e latén po rdivni li "Pater Noster", come do tins do vî Bon Diè, surmint po continter sacwants crustins **wårdiveus**, alez, dandjreus *([[Lucien Mahin]])
:: ki vout candjî les viyès matenes.
: : 
::*Les **islamiveus** sont foirt sititchîs dins l' texhou sociå des ptitès djins.
:, 

## Alére
Jean Lechanteur, *L'extension du suffixe *-iveûs* en wallon*, *[[Dialectes de Wallonie]]*, **14** (1986), p. 57-67.

## Sourdant
Lesgwès

Li **lesgwès**, c' est on ptit lingaedje cåzé pa ene les Lesguenes, on peupe ki dmeure a Nonne do Daguestan (la kel lingaedje est onk des shijh lingaedjes oficires), et a Bijhe di l' Azerbayidjan.

Gn a-st a pô près 790.000 djåzeus.

Côde ISO : **lez**

## ôte lingaedje do Cocåze bijhe-levantrece
* lak (lingaedje)
Voenne (antomeye)

Ene **voenne**, c' est èn ecdût ki ramoenne li sonk des texhous aviè l' cour.

Ene pitite fene voenne si lome ene **voennule**.

## Discrijhaedje
thumb|li voenne botroûlrece (å mitan) a ene pus fene paroeze ki l' artere (a hintche)
Ene voenne a ene bén pus tene paroeze k' ene artere. Did la, li houzaedje come dins les varices (grosse bleuwe voenne ki vént foû del pea ou del frexhe pea.

## Sacwants grossès voennes
* voenne hatelrece / voenne do cô
* voenne des tetes (kimere), voenne do pés, voenne laeçrece (vatche)
* voenne-cåve
** voenne-cåve dizeutrinne (djins) , voenne-cåve divantrinne (cwate-pates)
** voenne-cåve dizotrinne (djins) , voenne-cåve dirîtrinne (cwate-pates)

## Pî-note
Maytili

Li **maytili** (la-minme sicrît «मैथिली»), c' est on lingaedje indo-uropeyin djåzé e Nepal ey al Bijhe di l' Inde pa dipus d' 35 miyons d' djins, inte di zels troes miyons å Nepal. 

Il est scrît e l' alfabet devanagari.
Ebreu

L' **ebreu**, c' est on lingaedje semitike. 

Côde ISO: **he**.

## Mwaissès dnêyes
C' est on vî vî lingaedje, dedja scrît å 10inme sieke divant Djezus-Cris.

C' est l' lingaedje liturdjike del rilidjon djwive.

Dispu li cmince do 20inme sieke, il a stî rehåyî po poleur siervi di lingaedje modiene, et divni li lingaedje oficire d' Israyel (1948). 

Il est cåzé pa a pô près 9 miyons d' djins.

Il est scrît di droete a hintche dins èn alfabet a pårt.


Imådje:Scrijhaedje ebreu Asfi.JPG|Sol poite d' on çmintire, å Marok.
Imådje:Tombe Nissim Ben Nissim Ayites Beyyoude sicrijhaedjes e-n ebreu.jpg|So ene tombe di sint.
Imådje:Flag of Peace-ShalomNow.svg|Li mot «&nbsp;Shalom&nbsp;» sicrît so on drapea ki rshonne al ci d' Israyel.


## Linwe-ehåyaedje et ravicance di l' ebreu

Diviè les anêyes 1900, gn aveut pus k' ene vintinne di meyes di djwifs di Palestene ki cåzént co ebreu dins l' vicaedje di tos les djoûs.

Les prumîs rfondeus d' l' ebreu ont yeu des rujhes avou l' clerdjî djwif, ki vleut k' ça dmeure on lingaedje fok rilidjeus.

Inte des linwe-ehåyeus di l' ebreu, i fåt ritni l' no da Eliezer Ben Yehoudah.

## Rilomés scrîts e-n ebreu
* tecses sacrés djwifs
** Djineze
* prumîs tecses sacrés crustins :
** Evandjîle sint Matî

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia en inglès
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
**
Ale (plante)

Ene **ale**, c' est plante del mer, sins buk ni raecinêyes.

End a des cints et des meyes di sôres.

## Sôres d' ales
* vetès ales
* rodjès ales (*Rhodophyta*)
** agar-agår
* brunès ales
* bleuwès ales
** spirulene
Rodjès ales

Les **rodjès ales**, c' est des ales k' ont ene rodje coleur.

 *Rhodophyta*.

## Uzaedjes
On s' endè sieve po fé del djelêye d' agår po les labos.
Louganda

Li **louganda**, c' est l' mwaisse lingaedje di l' Ouganda. 

Il est djåzé come lingaedje del mame pa 4 miyons d' djins do peupe Baganda. Come deujhinme lingaedje pa 1 miyons d' ôtes. C' est l' lingaedje li pus corant el mwaisse veye, Campala.

Côde ISO : **lg**
Pont di sclameure

Li **pont di sclameure**, c' est on sene di pontiaedje k' on mete å coron d' ene fråze di sclameure, ey eto après on mot-criya.

:*Ebén, dabô*'r&nbsp;!**''(fråze di rprotche a des efants a damadje)
:''Abey**e&nbsp;!** la l' laecea ki boû**t&nbsp;!**

== Tipografeye ==
I s' sicrît "**!'''", avou, å pus sovint, èn espåce divant.

## 
pont di dmande
Vert-di-gris

Li **vert-di-gris**, c' est ene coleur inte li vert eyet l' gris.

On l' pout aveur tot vudant do vinaigue so do keuve, çou ki dene di l' acetate di keuve.

C' est l' coleur ki les sacwès d' keuves prindèt tot-z erunixhant.
Pierre de Ronsard

thumb|left|200px
**Ronsard**, pus spepieuzmint, **Pierre de Ronsard** (riwalnijhåve «*Pire do Ronsåt*») a vnou å monde e moes d' setimbe 1524 ey a dhoté li 27 di decimbe 1585.

C' esteut on scrijheu e francès, foirt kinoxhou po s' powinme «*Ode à Cassandre*» (lomé eto pa si incipite «*Mignonne, allons voir si la rose*»).

* Redjårbaedje di l' ôde a Cassande pa Djozé Schoovaerts
* Redjårbaedje d' èn ôte powinme pa Lorint Hendschel
Bichnoupriya

Li **bichnoupriya** lomé eto **bichnoupriya manipouri**, c' est on lingaedje indo-uropeyin cåzé dins sacwants estats d' l' Inde, ene coine do Bingladech, et del Birmaneye. 

Il est scrît avou l' alfabet bingalwès, la ki s' no si scrît insi : «বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী».

Côde ISO 639-3: **bpy**
Rûsse (lingaedje)

thumb|Essegne d' ene superete e rûsse
Li **rûsse**, c' est l' lingaedje oficire del Rûsseye.

C' est on lingaedje eslåve, sicrît e l' alfabet cirilike. C' est l' pus djåzé des lingaedjes eslåves.

Côde ISO: **ru**

## Impôrtance
Li rûsse est dvizé pa 144 miyons djins e l' Rûsseye, e l' Oucrinne ey e l' Bielorûsseye. C' est l' ûtinme lingaedje li pus cåzé å monde come lingaedje del mame, et l' setinme si on aconte li nombe totå d' djåzeus (260 miyons).

C' est onk des shijh lingaedjes oficires di l' ONU.

## 
* Eciclopedeye Wikipedia e rûsse
* (sol Wiccionaire)
** 
**
Ptit Rtchin

**Pitit Rtchin**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F.   Petit-Rechain, rebané avou 4800 Verviers; limero diyalectolodjike: [Ve 15]; vî limero del posse: 4822

## Tuzance walone
Rimåke li Vî î a skepyî et mori.
Rashonnaedje (live)

**Rashonnaedje** (*Rachonadje*), c' est on live e walon scrît pa  Arthur Potier ey eplaidî e 1942.

## Contnou
* Adrovaedje pa Robert Boxus p. 5-7
* Powezeyes et tchansons p. 8-49
* A Mouze (comedeye e-n èn ake) p. 49-78

## 
Boket d' èn arimé
Djiniesses

thumb|des fleurs di djniesse (a ramons)

Les **djniesses**, c' est ene famile di bouxhons, 30 cintimetes a 2 metes hôts, avou des djaenès fleurs ki florixhèt a pårti do moes d' may, del famile des påwionacêyes.

 *[[Genisteae]]*

## Sôres di djniesses
Li pus cnoxhowe c' est li cmone djiniesse ou djniesse ås ramons. Dinltins, on stiernixheut dins les ståves avou. On s' è sierveut eto po rascovri les houtes et po fé des ramons. 

Mins on cnoxhe eto el Walonreye li djniesse ås spenes.

## Crexhaedje
Li djniesse crexhe dins les virêyes, so les boirds des tchmins et rade ripeupler les mijhes a blanc d' sapéns.

## Maladeyes des djniesses
So ses raecinêyes, i vént cobén ene plante parazite k' on lome l' orobantche del djiniesse.
Djiniesse (discramiaedje)

* Djiniesses : famile di ces plantes la (*[[Genisteae]]*)
** djiniesse (ordinaire): Djiniesse ås ramons (*[[Cytisus scoparius]]*)
** Djiniesse ås spenes (*[[Ulex europaeus]]*)
** Pondante djiniesse (*[[Genista anglica]]*) 
* Djiniesse (toponimeye) : nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot "djiniesse".
Djalêye (discramiaedje)

* edjalaedje: prindaedje di l' aiwe a 0 dgrés Celsiusse.
* poyowe djalêye (edjalêye nive ki pind après les åbes, envd., francès "*givre*", inglès "*hard rime*")
* blanke djalêye (edjalêye rozêye, francès "*gelée blanche*", inglès "*frost*"))
* djalêye di fruts
* djalêye d' oxheas


File:Relêye Ourica.jpg
File:Poyowe djalêye divant paltot.jpg


## Tos les lomaedjes del djalêye e walon
* , ,  si djheut purade e walon do Mitan, eto e sacwantès plaeces el Hôte Årdene.
* : e Coinrece Payis d' Lidje.
*  on pô pattavå so Nameur, Tchålerwè, Roman Payis.
* : el Basse Årdene.
* : el Hesbaye.

## Sourdant
Cataloke Limpreur

Li **Cataloke Limpreur**, ki s' plin no c' est «*Essai de catalogue d'une bibliothèque de littérature et de folklore wallons 1890-1947*», c' est on live sicrît pa Mile Limpreur ey eplaidî e 1947.

I rashonne des tites d' ouves e walon ou picård (+ ene ou deus e gåmès), sol walon ou sol foclore walon di 1890 a 1947.

## Contnou
* Tites d' antolodjeye di scrijheus e walon (l° 1 a 57, dj' ô bén 57 tites)
* Studias sol walon (l° 58 a 163, dj' ô bén 106 tites)
** po tot l' payis et tos les sudjets (l° 58 a 100)
** so ene metowe coine do payis (l° 101 a 139)
** so on metou sudjet (140 a 163)
* Diccionaires (l° 140 a 187, dj' ô bén 47 tites)
** grands motîs (l° 164 a 172)
** motlîs (l°173 a 187)
* Powezeye (l° 188 a 621
** Payis d' Lidje (l° 188 a 393)
** Payis d' Vervî (l° 394 a 436)
** Payis d' Måmdey (l° 437 a 438)
** Province do Lussimbork (walon et gåmès) (l° 439 a 442)
** Payis d' Nameur (l° 443 a 498)
** Payis d' Tchålerwè (l° 499 a 547)
** Payis del Lovire (l° 548 a 562)
** Roman Payis (l° 563 a 576)
** Picård di Mont (l° 577 a 593)
** Picård borén (l° 594 a 603)
** Picård d' Ate, Sougniye, Brinne-li-Conte (l° 604 a 610)
** Picård di Tournai (l° 611 a 620)
** Picård di Bazeke (l° 621)
Setswana

Li **Setswana**, c' est on lingaedje d' Afrike nonnrece djåzé pa a pô près cénk miyons d' djins.

C' est on lingaedje bantou, del famile Nidjer–Congo, près-parint do soto bijhrece, soto nonnrece, do lingaedje galagadi et do lingaedje lozi.

C' est l' lingaedje oficire l' franc lingaedje do Botswana, mins gn a dpus d' cåzeus el Nonne-Afrike (cwate miyons). C' est l' lingaedje li pus corant a Pretoria la k' on eploye èn accint a pårt lomé «Soto d' Pretoria». 

On l' cåze ossu dins sacwants viyaedjes do Zimbabwé et d' Namibeye.

I s' sicrît e l' alfabet latén.

Côde ISO: **tn**

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e setswana
Nute do Messaedje (islam)

Li **nute do messaedje** ou **nute del destinêye** (e-n arabe «لیلة القدر», lîlat‿al-qadr), c' est li nute do 26inme å 27inme djoû do cwareme muzulman, mon les Sunites, todi.

## Creyance muzulmane
Ele rimimbere li voyaedje foûnaturel do profete Mawoumet del Meke a Djeruzalem pu si acinsion å cir et ridschindaedje. C' est la ki l' andje Gabriyel åreut mostré tot l' Alcoran a Mawoumet (divant d' esse dicté boket pa boket tins des 23 anêyes ki shuvît).

Les andjes dischindrént do cir cisse nute la.

## Dujhances rilidjeuses kimenes a tot l' islam

A pårti del priyire del shijhe, on va lére tot l' Alcoran dins les moskêyes, disk' å aireurs do djoû. Tchaeke praticant î pout dmorer l' tins k' i vout. Les lijheus si rcandjnut po poleur magnî inte les côps.

## Doûcès creyances
E Marok, on croet k' èn (omrin) andje, lomé Sidna Qadr, vént foû do stoelî a on metou moumint del nute. Si on l' voet, on lyi pout dmander çou k' on vout, et esse egzôcé.

## Ôtès uzances

Å Marok, on abeye les ptits efants avou des novelès mousseures, et s' aler porminer dins les rowes des veyes.

On aprestêye voltî do couscousse, et magnî des setchs fruts.

El Coisse d' Ivwere, mon les Malinkés, gn a des danses e l' oneur des båsheles (li *kourouli*). Pu on dene des crostiyons a tertos (*wommini*).

## Sourdants
Djivet

**Djivet** (e francès *Givet*), c' est ene veye di Walonreye di France, so Mouze, et k' a stî lontins del Conteye di Nameur.

C' est l' mwaisse veye d' on canton et on î cåze walon.

## Istwere
Elle a stî dnêye al France al Påye di Nîmegue.

Rimetowe al Beldjike almande tins del guere di 14.

## Djeyografeye
Maxhe di Houye et d' Mouze.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Djivet
### Hamteas et coulots
* Li Ptit Djivet (fr. Givet-Saint-Hilaire)
* Li Grand Djivet (fr. Givet-Notre-Dame)
* Massambe (fr. Massembre)
* Tchårlumont (a *Tchaurlumont*, fr. *Charlemont*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** al préle
** tchamp des linets (*tchamp dè linè*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Li cinse do bos (*[[Bwès (toponimeye)|l' cinse du bos]]*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** tchamp des linets 
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** al Normandeye (*al normandîye*)
* A vey avou des rotches :
** A Fåmene (*Faumène*)
* Les voyes et les rowes.
** So les Tidjes (*su lès tîdjes*)

## Tuzance walone
* Motî d' Djivet da Jules Waslet (1928)
* Rivuwe « Ardenne Wallonne » k' eplaide cobén des bokets e walon.

## Fotografeyes

Imådje:Djivet mouze.jpg|Mouze dins l' brouheur
Imådje:Djivet boird Mouze tour.jpg|Boird di Mouze å solea
Imådje:0 Givet - Quai de la Houille 111021.JPG|Halaedje di Houye
Imådje:Djivet maxhe Houye Mouze.jpg|Agolinaedje di Houye e Mouze


## Sourdants
Tous les patois des Ardennes

thumb|coviete di s' live (copeye)
Li **motî Vauchelet**, ki l' vraiy tite, c' est «*Tous les patois des Ardennes, Vieux langages et vieilles choses*», c' est on motî ki rprind, hatche et matche, des mots d'&nbsp;walon, di lorin, di tchampnwès et d'&nbsp;picård, sicrît pa Albert Vauchelet.

Il a stî eplaidî e 1939.

Il a l' limero **G150** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Al fén do live, gn a eto des notules foclorikes, des vîs papîs, et des tecses e walon del Bote di Djivet.
Tidje (toponimeye)

**Pådje do mot "tidje" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On **[[tidje]]**, c' est ene voye di tere. Si elle va so on crestea, on l' lome voltî **hôt tidje**

## tidje tot seu
* Custene : Tidje

## tidje avou ene divancete
* Djivet : So les Tidjes (*su lès tîdjes*)
* Vedrén : Sol Tidje (*Su l'Tîdge*)

## avou diterminant
* Yache-dilé-Inguezêye : Tidje do bwès des Rats, Tidje del Coulêye (so plaece: *këléye*), Tidje des Nouwes, Tidje do pré ås aiwes, Tidje do Rond Pré.
* Tchevetogne : Tidje di Ronvå

## come diterminant
kécfeye des remantchaedje administratifs a pårti d' on vî noûmot simpe "li tidje"
* Roumzêye, Rotchfoirt : rowe do Tidje
* Odénvå : voye do Tidje
Tolu

On **tolu** ou ene **toluwe**, c' est ene forveyowe djin ki sacwants djins î croet åd triviè di creyances rilidjeuses ou d' doûcès creyances.

## Egzimpes di tolus
 Forveyowès djins
Vî vî tîxhon

Li **vî vî tîxhon** ou **protodjermanike**, c' est on lingaedje erî-rfwait, eployî pa les etimolodjisses, ki mostere k' on mot d' on lingaedje d' asteure rimonte å tot cminçmint di l' askepiaedje des langues djermanikes.

Gn a co assez bén d' mots walons ki rimontèt å vî vî tîxhon.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Poyaedje

On **poyaedje** ou **pwel** ou **poy**, c' est on fistou d' keratene ki crexhe sol pea des djins et des biesses ås tetes. On tchvea est conté come on poyaedje.

## Eplaeçmint des pwels
* tchivea
* moustatche
* båbe
* pî d' gayole
* poyaedje sol pwetrene, sol vinte, so les djambes
* poyaedje di cou
René Lemur

**René Lemur**, c' esteut èn escrijheu e picård.

I skepia el 18 di djun 1938 a Mont ey î mora el 19 di fevrî 2014.

## Ouves pol picård
* *[[No vivâje (live e picård)|No vivâje]]*: redjårbaedje di ût noveles da Richard Miller (2006)
* *[[Biloutesmania (sitroete plake)|Biloutesmania]]* (*escaud'rie in picard*): ratournaedje des tchansons des Beatles.
* El vraiye ledjinde di Djîle di Chin (live e picård) et djeu d' marionetes.

## Sourdants
Wesca

**Wesca** (e-n espagnol : *Huesca*, e-n aragonès, *Uesca*), c' est ene veye d' Espagne, el contrêye otonome d' Aragon.


File:Wesca eglijhe.jpg|eglijhe Sint-Dominike & Sint-Mårtén
File:Wesca teyåte.jpg|Teyåte


## Istwere
Li veye esteut metowe djusse al limotche bijhrece di l' Espagne muzulmane e 950.

## Tuzance aragonesse et po les mancîs lingaedjes
A ascoyî deus côps li mwaisse raploû di l' ALCEM (Soce po les mancîs lingaedjes et culteures d' Urope), e 1997 eyet 2015.
Amélie Mauresmo

thumb|Amélie Mauresmo
**Amélie Mauresmo** a skepyî li 5 di djulete 1979 a Saint-Germain-en-Laye. C' est ene djouweuse di tenisse francesse.

Si cårire come djouweuse di mestî a cmincî e 1993.

Li 13 di setimbe 2004, elle avinda l' prumire plaece daegnrece do clasmint WTA.
Aragonès (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; italike &gt; **aragonès**
----
thumb|251px|Spårdaedje des langues e l' Espagne (1000-2000)
L' **aragonès** (dins ç' lingaedje la : *aragonés*), c' est on lingaedje roman co djåzé dins les viyaedjes di montinne Bijhe di l' Aragon, et ki s' raprind eto a Saragosse.

L' aragounès, eshonne avou l' liyonès, l' asturiyin, l' occitan, li catalan, li basca eyet l' galicyin, sont les lingues ricnoxhowes pa l' Espagne.

Il est diswalpé so Wikipedia.

Côde : **an**.

### Istwere
Come li castiyan et li Liyonès, l' aragonès s' a spårdou di Bijhe a Nonne avou l' riconcwesse di l' Espagne musulmane. Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî. Loukîz tot çoula sol vicante mape.

### Vicansté

Li catalan, li bassue, li galicien, l'aragonais, l'asturyin, l'occitan et li liyonès sont les lingaedjes ki l'Etat Espagnol ricognoxh dins l'Carta Ewropeye des lingaedjes.

#### Statut
C' est onk des pus mancîs des lingaedjes romans, sapinse a l' Unesco. Ca i n' a nou statut oficire, nén ddja e l' contrêye otonome d' Aragon, la k' il a skepyî.

#### Consyince linwistike
Les djins kel cåznut normåldimint n' ont nén l' consyince di djåzer ene vraiye langue. Bråmint dijhnut "".

#### Ovraedje des ravicantisses
Les ravicantisses di l' aragonès ont-st eplaidî enawaire deus spès lives avou tos les pondants et les djondants. Li prumî « Li lingaedje aragonès e 21inme sieke » fwait 154 pådjes e-n espagnol avou des imådjes et des grafikes, + 35 e-n inglès (ratournaedje do mwaisse tecse).

Gn a la on corwaitaedje di tos les costés del langue : li spårdaedje, les accints, l’ istwere, les Belès Letes, l’ ehåyaedje do statut (e castiyan « normalisación »), des studias sociolinwistikes foirt sipepieus, les lwès a vey avou l’ lingaedje, li tchanson, li teyåte, et on cataloke des lives disk’ e 2013 (p. 95 a 143 !!!). Pu ene djivêye des soces ki boutnut sol lingaedje (60, k’ i gn a). + 45 dramatikes et bindes di tchanteus + 27 djins ou soces ki s’ ocupnut des medias : Daegntoele, radio, tévé, fimes, gazetes, evnd.

Li deujhinme, c' est "l' aragonès e 2014", avou totes les dnêyes po ciste anêye la, rimetowes ås anêyes di dvant.
Noere Mayane

**Li Noere Mayane** ou **Li Fåtcheuse** ou **Li Laid Wåtî**, c' est on tolu ki rprezinte li moirt.

Elle est sovint dessinêye avou ene få.


File:Borja - Colegiata - Cripta - Escultura.JPG|
File:Cholera.jpg|
File:Le Mire et Oudry - La Fontaine, fable 'La mort et le mourant' (illustration).jpg|
File:Bouguereau - égalité devant la mort 1848.jpg|
File:Wassenberg - Spectaculum 2011 07 ies.jpg|
Fåtcheuse (discramiaedje)

* Fåtcheuse (machine a fåtchî)
* Fåtcheuse (moirt) : riprezinta del moirt

## 
* Fåtcheu (discramiaedje)
Diegu Corraine

**Diegu Corraine**, c' est on rfondeu do sarde.

Il esteut mimbe del tåvlotêye k' a adercî li «*Limba Sarda Unificada*» (28 di decimbe 1998 å 28 di fevrî 2001). 

Pu eto del tåvlotêye k' a rbodjî ene miete a ç' pordjet la, po fé li «*Limba Sarda Unificada*»

Dispu 2014, il eplaide eto ene gazete e rfondou sardignwès, "*Eja noas*".

## Si prezintaedje do sarde e raploû del Soce po les mancîs Lingaedjes et Tuzances d' Urope
I prezinta li rfondaedje do sarde å 24inme raploû del Soce po les mancîs Lingaedjes et Tuzances d' Urope (Wesca, 24 di djulete 2015)

### Istwere do rfondaedje
 Rifondaedje do sarde

### Egzimpe do rfondaedje do mot «»

File:Sardignwès rifondaedje mot påye1.jpg|Prononçaedjes coinreces
File:Sardignwès rifondaedje mot påye2.jpg|Sicrijhaedjes coinreces
File:Sardignwès rifondaedje mot påye3.jpg|tchuze d' ene rifondowe
File:Sardignwès rifondaedje mot påye4.jpg|condicions d' eployaedje del rifondowe et des disfondowes


### Les [[djeyosinonime]]s
Tcherdon d' bwès

Li **tcherdon d' bwès** ou **fontinne di moxhon** (ou «fontinne **ås** moxhons»), c' est on fås tcherdon, ki vént dins les bwès.

C' est l' près-parint do tcherdon ås folons .

 *[[Dipsacus fullonum]]* (davance *[[Dipsacus sylvestris]]*)

 *Dipsacacae*

## Discrijhaedje
Les foyes miroetreces do tcherdon d' bwès sont sôdêyes a leu dzo, et adon fômnut on ptit batchrê ki pout wårder l' rozêye, ey eto l' plouve. Ås grossès walêyes di l' esté, elle è pout rastini on lite.

Gn a don bråmint des moxhons ki s' î vegnnut abuvrer, foiravant å waernu. C' est po ça ki l' no del plante, e grek, vout dire «li dissoelante».

Å waeyén-tins, ses meyes di grinnes assaetchèt les ptits oujheas, ca gn a 22 åcint d' ôle divins.

## Vicaedje
### Tournante biyolodjike
C' est ene plante bissåjhinrece. 

Li prumire anêye, gn è vént k' les foyes. Ene rôzete di longowes foyes avou des picas sol côton (mîtrinne nierveure). 

Li deujhinme esté, li montant stitche foû, et va pårti e sacwants coxhetes, avou on flormint so tchaeke dibout. 

Cwand l' plante va souwer a l' erî-såjhon, ces setchès tijhes la fwaiynut do brut ki pout rshonner å xhuflaedje di sacwants moxhons.

### Biyonaxhes
Li tcherdon d' bwès vént purade so l' årzeye, dins les bwès, les trîs et les hourleas (des voyes, des aiwes, des tchmins d' fier).

## Eployaedje
Foirt ahessåve po fè des apeles.

Po çoula, et fåt code e l' ahan ou e l' ivier.

## Sourdant
Tcherdon al glou

Li **tcherdon al glou**, c' est on tcherdon k' on prind ses raecinêyes po fé del glou (come del verdjale).

Il est fourt epweznant, ses raecinêyes, todi.

 *[[Carlina gummifera]]* (*[[Atractylis gummifera]]*)

## Discrijhaedje
Tcherdon ki n' crexhe nén hôt, avou ene rodje-måve fleur.

Grosse raecinêye ki serè disterêye et vindowe.

## Epweznante drouke
Elle est lomêye "atractilozide".

## Epweznadje
E Marok, ci sereut (ou c' esteut) foirt corant come epweznaedje.

I pout esse accidintrece ou mouderrece.

### Epweznaedje accidintrece
Dins les minmès biyonaxhes, i pout crexhe li såvadje årtitchå, k' on pout code po magnî tot djonne. Si brouyî inte les deus plantes pout dner des epweznaedjes. 

C' est des côps des efants ki les yerbisses payèt po ene dringuele po råyî les raecenes do tcherbon al glou. I polèt n' nén cnoxhe les risses et magnî des bokets del raecinêye, k' a on ptit soucré gosse.

### Epweznaedje mouderrece
Li plante si trouve dins tos les botikes ås yebes ås maladeyes, normåldimint po tchessî les moxhes tot l' ecinsant dins l' måjhon.

Les comeres ki vlét si rvindjî d' onk di leur manaedje è polèt åjheymint mete dins on plat, ene sope, do té, evnd.

### Senes di l' epweznaedje
Li djin va toumer flåwe, et des côps, come dins les corwêyes (convulsions).

### Senes biyolodjikes
Li livea d' souke e sonk tome a 0,40 g|l, et co moens. Li tinsion rmonte.

### Pronostik
Li malåde pout mori. S' el fåt i evoyî a l' ospitå strapanmint.

Les malådes ki schapèt ont co lontins li foete cacame.

## Sourdants
Tins d' rawårdance (médiaedje des biesses di cinse)

Li **tins d' rawårdance**, c' est les djoûs k' i fåt ratinde divant d' boere li laecea ou magnî del tchå d' ene biesse di cinse k' a stî médeye avou des prodûts tchimikes. 

Li tins d' rawårdance est todi marké so les ewalpaedjes des droukes veterinaires. 

## Durêye del rawårdance
Pus ki l' drouke dimeure lontins dins l' coir, pus ki l' tins d' rawårdance est lon.

I n' est nén todi l' minme po totes les sôres di biesses (i pout esse metans diferin po les pourceas et les bovrins).

## Egzimpes di tins d' rawårdance

### laecea d' vatche
*tubes pol mamite : 2 a 5 djoûs
*cartoxhe di velire : 3 djoûs 
*pikeure di penicilene ordinaire : 3 a 5 djoûs 
*pikeure di tetraciclene longue ovrance : 7 djoûs
*ivermectene : 60 djoûs
*imidocarb : 6 djoûs
*buparvacone : 2 djoûs
*calciom (pol touma des velêyes, metans) : rén
*vitamenes : rén

### tchå d' gayet
*vitamenes : rén
*penicilene ordinaires : 30 djoûs
*tetraciclene longue ovrance : 21 djoûs 
*ivermectene : 49 djoûs
*buparvacone : 40 djoûs  
*imidocarb : 213 djoûs
*macrolides di dierinne djermêye (gametromicene) : 64 djoûs
Complinte d' ene pôve botresse (arimé)

Li ** Complinte d' ene pôve botresse**, c' est ene powezeye e walon sicrîte pa Gilles Ramoux e 1804. Il est don scrît dins ene ortografeye di dvant Feller.

L' arimé a stî rmetou e sistinme Feller dins l' grosse antolodjeye Piron.

## Modêye e Feller

Qui n' so-dje èco come dj' èsteû
Divant d' èsse marièye !
Dji louk'reû d' mî miner m' djeû
Po n' pus èsse trompèye;
Mi bouname èst-st-on pôv' sîre
Et dj' a stu dj' èl pou bin dîre
Ine pôve aveûglèye ! (deus feyes)

I gn' årè bin vite qwatre ans
qu' dji soufe, qui dj' èdeûre!
C' fourit po l' nut' dè l' sint Dj'han,
Bènèye l' avinteûre !
Qwand dji hoûta sès sièrmints,
Ô qui n' touma-dje so l' moumint
A fî fond d' on beûr ! (deus feyes)

C' èst-st-on drole cwér måheûlé
Qui n' a nole goviène;
Si vite qu' il èst foû dè lét,
Vo-l-là à l' taviène ;
So l' timps qu' avou mès-èfants
Sins boûre, sins froumadje, sins pan,
A plorer dji d'fène ! (deus feyes)

Qwand i r'vint d' å cåbarèt,
l' èst sô come ine bièsse !
Il èst todi plin d' pèkèt
Djusqu' à d'zeû dè l' tièsse
Et s' sprint-i s' cowe di ramon
Po m' fé danser l' rigodon;
Vola sès carèsses ! (deus feyes)

Mi mame mi l' aveût bin dit
Qui dj' sèreû trompèye !
Dji m' crèyéve è paradis
Di m' veûy ahèssèye !
Mågré mès ponnes, mès toûrmints;
Binamèye ! Poqwè n' a-dje nin
Hoûté vos consey ? (deus feyes)


## Modêye e rfondou

Ki n' so dj' eco come dj' esteu
Divant d' esse marieye !
Dji loucreu d' mî miner m' djeu
Po n' pus esse trompêye;
Mi bouname est on pôve sire
Et dj' a stou dj' el pou bén dire
Ene pôve aveulêye ! (deus feyes)

I gn årè bén vite cwatre ans
K' dji *sofe* (sofrixh), ki dj' edeure !
Ç' fourit po l' nute del Sint-Djhan,
Beneye l' avinteure !
Cwand dji schoûta ses siermints,
O ! Ki n' touma dj' so l' moumint
A fén fond d' on beur ! (deus feyes)

C' est on drole coir 
Ki n' a nole goviene;
Si vite k' il est foû do lét,
Vo l' la al taviene ;
So l' tins k' avou mes efants
Sins boure, sins froumadje, sins pan,
A plorer dji  ! (deus feyes)

Cwand i rvént d' å cåbaret,
'L est sô come ene biesse !
Il est todi plin d' peket
Disk' ådzeu del tiesse
Et s' prind-t i s' cawe di ramon
Po m' fé dansî l' rigodon;
Vola ses caresses ! (deus feyes)

Mi mame mi l' aveut bén dit
Ki dj' sereu trompêye !
Dji m' creyeu e paradis
Di m' vey ahesseye !
Mågré mes poennes, mes tourmints;
Binamêye ! Pocwè n' a dj' nén
Schoûté vos consey ? (deus feyes)
Comene

Ene **comene**, c' est èn aroyaedje administratif ki pout esse ene veye tote seule (Spå, Djivet), ou avou sacwants viyaedjes did ttåtoû (Nameur). 

Ça pout esse eto on viyaedje tot seu (Fromlene). Ça pout esse ossu on bork avou ses viyaedjes et ses hamteas (Flipveye), oudon ene troke di viyaedjes (Virwinvå). 

Å pus sovint, c' est l' pus bas pårtixhaedje administratif e-n on metou payis. Li tchîf d' ene comene si lome li mayeur ou borguimwaisse, ou mwaire (po ene comere, purade mayoresse).

## Sitouwåcion e l' Beldjike
[vignette|Foû des plakes di voyes, sacwantès '''comenes''' uznut voltî des plakes d' intrêye, come el ci d' [Aceuchal, e-n Espagne.|gauche|219x219px]]
[vignette|Foto del '''måjhone-comene''' di [Bourg-la-Reine, on viyaedje francès.]]
El Walonreye, les comenes estént purade des veyes ou des viyaedjes tot seus.

Dizo l' redjime francès, on les loméve des mwaireye, do moens do costé d' Bouyon et do Tchestea.

Dizo l' redjime holandès, gn ava on rdiscôpaedje. Pu co dins les prumirès anêyes del dislaxheye Beldjike.

E 1977, il ont stî rebanés, pou fé çou k' on-z a lomé des intités.

Egzimpe di candjmint administratif a tchaeke candjmint d' redjime :  Warmich#Discôpaedje_administratif

## Referinces eyet sourdants
Mwaire

Li mot «&nbsp;**mwaire**&nbsp;» discrît ene djin k' est al tiesse d' ene comene. I pout awè deus sinses spepieus diferins.
## Definixha
### Djenerå
Télcôp, on-z uze li mot «&nbsp;**mwaire**&nbsp;» po cåzer do borguimwaisse. Ci-ci k' on lome eto, afeye, «&nbsp;**mayeur**&nbsp;».
### France
El France, on **mwaire** c' est li tchîf del comene. Il est al tiesse do «&nbsp;consey comunå&nbsp;» ([FR] *conseil municipal*). Les **mwaires** ont deus grands ovraedjes&nbsp;:
* apliker les decidaedjes do consey comunå&nbsp;;
* ey erprezinter l' Estat.
## Referinces eyet sourdants
Sint-Djåke-el-Galice

**Sint-Djåke-el-Galice** (e galicyin ey e-n espagnol : *Santiago de Compostela*, e francès, *Saint-Jacques-de-Compostelle*), c' est ene veye d' Espagne, el contrêye otonome di Galice.

## Rilomêye
Kinoxhowe long et lådje pa s' pelrinaedje, co bén vicant e 21e sieke, ki les pelrins fwaiynut a pî ou a velo, lomé li tchimin a Sint-Djåke ou voye Sint-Djåke.

A-z î vey: des belès eglijhes romanes basteyes diviè 1100, å moumint ki l' pelrinaedje divna foirt kinoxhou, après l' ** (riprindaedje des teres espagnoles ås Arabes pa les Crustins).

## Sourdants
Franke contrêye

Ene **franke contrêye** ou **contrêye otonome** ou **kiminålté otonome**, c' est ene contrêye d' on dislaxhî payis k' a toplin des droets po s' govierner tote seule.

Les droets des contrêyes otonomes dipindèt di tchaeke payis, mins ele n' ont djamåy les abondroets rweyås (ministeres del Disfinse, di l' Interieur, manoye a pårt).

## Egzimpes di contrêyes otonomes
* Beldjike : les redjons : Flande, Walonreye & Brussele, mins les deus dierinnes n' ont nén les droets po les lingaedjes et l' acsegnmint (c' est l' Federåcion Walonreye-Brussele et l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike k' els ont).
* Espagne : Kiminåltés otonomes d' Espagne
Kiminåltés otonomes d' Espagne

Les **cminåltés otonomes d' Espagne**, c' est des frankès contrêyes, e l' Espagne, k' ont toplin des droets administratifs, come on prezidint et on pårlumint.

## Djivêye des contrêyes otonomes d' Espagne
* Castile et Leyone
* Andalouzeye
* Aragon
* Astureyes
* Cantabriye
* Catalogne
* Estremadoure
* Galice
* Iyes Baleyåres
* Iyes Canareyes
* Kiminålté d' Madrid
* Kiminålté d' Valince
* Li Ryoxha
* Mourcia (contrêye otonome)
* Navåre
* Novele Castile
* Payis basse
Christian Thirion

thumb|(e 2016)
**Christian Thirion**, ki s' no d' pene, c' est **Li Blawete**, c' est on scrijheu e walon, et on dessineu po s' plaijhi.

## Ouve e walon
Il a cmincî pa-z eplaidî des ratournaedjes di fåves da Lafontinne dins les ptitès gazetes.

Diviè 2013, i cminça a scrire e walon so les rantoeles di soçnaedje walon-cåzantes, aprume Fesse-bok.

I scrît purade des fåves eplaideyes eto dins l' Rantoele-gazete, dispu 2015. Li coirnêye si lome «Les crakes del Blawete». Adonpwis, eto des imådjes po rire avou des tecses e walon (dispu 2018).

Il adjinçna ene après-nonne walone a Bhô ey a Gouvi pol fiesse ås lingaedjes walons e 2015.

Il a-st amonté ene copinreye a Gouvi e 2017. Cisse-ciale a rcandjî d' cogne et divni on cåbaret walon a Limerlé e 2021.

## Ses idêyes
Il esplica ses idêyes sol walon e ratacaedje d' ene Rantoele-gazete.
:*I fåreut k’ li walon ni dvénxhe nén on foclôre ki n’ soeye pus djåzé k’ å teyåte. C’ est on pô trisse di vey des cis ki djåzèt walon dvins ene pîce di teyåte et ki rdjåzèt francès cwand l’ pîce est foû.
:*Djåzer l’ walon li pus possibe ås efants. Et arester d’ dire ki c’ est grossir !
:*Sayî d’ leyî toumer kékès viyès manires k’ on leye sovint dvins l’ walon. Dji n’ voe nén bén on djonnea di 18 ans dire a s’ crapåde « dji vos voe voltî ». I fåt sayî di divni on pô pus di nosse tins. Metans, divins les emissions e walon, mete ene sacwè d’ pus djonne, puvite ki d’ mete tofer des cis ki dansèt come a 18e sieke (minme si dji respectêye ces djins la). Mins cwand les djonnes veyèt çoula, i corèt tertos evoye.
:*Et pocwè nén po les patrons ki egadjèt des djins, scrire so l’ anonce « li cnoxhance do walon sereut-st ene atote. » I l’ fijhèt bén avou l’ lussimbordjwès. Et çoula, c’ est co l’ pus åjheye sacwè k’ on pout fé.
:*Li pus målåjhey mins l’ pus consecant : fåreut rsôrti  l’ decret do [[mayeur Boland]] ki voleut rmete li [[walon e scole]].*

#### 
* Si prezintaedje di l' eglijhe di Bhô 
*Mwaisse modêye di ses crakes pol Rantoele 
* Si modêye del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*Si waibe-blok
* Sacwants redjårbaedjes di tchansons francesses 
* 
* 

## Sourdant
Tetraciclene

Les **tetraciclenes**, c' est ene famile d' antibiyotikes mo bén ovrant so les  bactereyes Gram -.

## Rilomés mimbes del famile
* ocsitetraciclene (OTC)
* clortetraciclene
Patwès latén

Li **patwès latén** ou **latén d' sôdår** u **latén des djins**, c' est on patwès ki les sôdårs et les ptitès djins cåzént sol difén di l' Impire romin.

C' est lu k' a askepyî toplin des mots do walon et des ôtes lingaedjes romans.

C' est tos mots erî-rfwaits, k' on n' ritrouve don nén dins les scrijhaedjes laténs classikes.

## Kékes piceures do latén des djins
Les mots avou on « p- » e latén sont prononcî « b- » påzès djins ki djåzént gayel.

## 

## Sourdant
Fernand Verquin

**Fernand Verquin**, c' esteut on scrijheu e picård (di Mont).

Il aveut skepyî a Lande (Londe, *[[Landen]]*).

I mora a Oderguem li 19 di setimbe 1955.
Fåsse raedje

Li **fåsse raedje prindåve** ou **maladeye d' Odjeski** (*d' [[maladeye d' Aujesky|Aujesky]]*) ou **disgrapté schôpiaedje**, c' est ene maladeye å virûsse ki pout acsure les bovrins, les tchéns et les tchets, ki s' schôpièt a moirt (coixhaedje di s' prôpe coir). 

Dins les pourceas, les sintomes sont bråmint pus doûs, mins c' est ces biesses la ki wårdèt et spåde li rascråwant adjint.
Grès

Li **grès**, c' est do såvlon k' a stî pressî al tcholeur d' on volcan.

## Djeyografeye
On-z ertrouve do **grès** dins l' Condroz. On-z a basti des cårires po-z endè saetchî foû come a Ansreme, on ptit ban å Nonne-Levant d' Dinant. Ci-ci a divnou èn edroet touristike. 

I gn a totplin d' sôres di **grès**. Il end a, metans, des schayeus u co des dragoneus.

## Referinces eyet sourdants
Årzeye

L' **årzeye** (ou foite tere ou diele), c' est d' l' edjåjhe ki s' a rdismantchî a cåze do rixhelmint.

## Sôres d' årzeye

* djaene årzeye ou djaene tere : 
** po fé des meurs di payrou.
** fé des brikes
* diele ou grijhe årzeye ou blanke årzeye ou cråsse årzeye
** brikes refractaires
** po fé des pots (did la, li lomaedje "tere ås pots")
** po rfé les pots di stouve petés.
** Les marixhås, cwand i fjhént leu usteyes å feu, divant d' fé leu trimpe, po n' nén ki l' fier broûle, i tapént ene pougneye di foite tere dins l' feu.
** po maxhî al poûssire di tcherbon ou d' troufe et fé des 
** po-z ansiner les surès teres.
* cawolin 
** po fé des pavés (come les cis k' on meteut ås tchminêyes), et des ôtes sacwès e ceramike.

Sinsieuzmint, gn a ene cwatrinne grandès familes dins l' årzeye, mins çou k' on trouve dins l' nateure est sovint on maxhaedje di categoreyes.

Dis la, des nos a pårt sorlon les plaeces, come li "tere di Rondå" a Graide.

## Louwålijhaedje
E l' Årdene, on trouve puvite di l' årzeye dins les fonceas.

## Espwetaedje
Pol saetchî, on fwait ene fosse al diele, come end a Andwè ou a Nanene.

## Dins les Belès Letes e walon

«Årzeye» (*Aurzîye*), c' est l' tite d' ene ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume.

L' ovraedje dins ene fosse al diele est l' tcherpinte do roman e walon da Hinri Matterne «Al fosse al diele».

## Dins les nos d' plaeces e walon

Li mot "diele" si rtrouve dins sacwants nos d' plaece, come li pî-sinte del diele a Råcoû.
Air (discramiaedje)

* air (gåz)
* air (di muzike)
* air (djeyometreye)
** air ås fritches (årbalesse simpe)
** airdiè (roye Sint-Djhan)
Sorrimetaedje

Li **sorrimetaedje**, c' est l' uzaedje d' **sorrimetant** (on dit eto: on **sorlatif**), ene cogne d' èn addjectif ou d' èn adviebe k' endè mostere li pus hôt des grés.

:*C' est l' *'pire** anêye k' on a djamåy yeu po les crompires.
:''Nosse Madi serè todi l' **meyeuse**.

Mins, e walon, li rmetaedje si fwait pus rade avou des adviebes radjoutés divant l' no.

''Dilé les sorrimetants addjectifs, gn a les [[rimetaedje (croejhete)|rmetant]]s (comparatifs) rilatifs et absolus.''

== Adviebes di rmetaedje ==
=== sorrimetaedje rilatif ===
* C' est **l' pus** malén k' atrape l' ôte.
* C' est lu **l' moens** biesse des troes.
* Il a corou **d' tos ses pus** roeds.

=== sorrimetaedje nete ===
On mostere on hôt digré di l' addjectif; on n' cåze nén des ôte sudjets ki serént rmetous a ci-la.
* Dji so **tot** pierdou.
* Il est **foirt** anoyeus.
* C' esteut **mo** plaijhant.
* I sont **foû** biesses.
* Il esteut **noer** araedjî.
* Il est **percé** sot.

== Dins des ôtes lingaedjes ==
Dins les [[lingaedjes tîxhons]], les sorrimetants des ptits addjectifs si fwaiynut pa [[acawtaedje]]. Adon, c' est des djivions a pårt.
* (inglès) : 
:''I am the **strongest**.
::Dji so l' pus foirt.
* (neyerlandès)
:''Zij is de **slimmest''' van haar school.
::Elle est l' pus sûteye di si scole.

## 
* Sacwants ôtes egzimpes (dins l' Pitite croejhete Hendschel)
*  Sacwants esplikêyes di rawete (dins l' Grosse croejhete Hendschel)

## Sourdant
Miyamoto Musashi

**Miyamoto Musashi**, c' esta on samouraye. Il ava skepyî a Harima li 12 di måss 1584 ey a morou a Higo li 19 di djun 1645.thumb|gauche|Ene pire lu rindant bon dvwer.

## Referinces eyet sourdants
Palonaedje

On **meur di palonaedje**, c' est on meur di måjhon, fwait avou ene tcherpinte di bwès.

## Discrijhaedje
So les fondåcions, on fjheut on ptit murea, 80 cm hôt, pu mete dissu on gros sômî k' on loméve li soûmint. Adon li murea padzo, on djheut li sorsoûmint.

Adon emantchî l' tcherpinte di bwès, avou les bwès dressîs lomés les montants ou pilés.

Po lzès sotni, a dmey-sicwere, les **poûssåds** (eto : boutants, loyéns)

Inte les montants, metous roydicirmint, les **lisses**.

D' ene lisse a l' ôte, il dressént des bwès come des båreas d' schåle, lomés **palmints** ou **palons** ou **palis** ou **veloûte**, d' on mete hôt. C' esteut åk k' i fjhént avou des côrîs u do tchinne, mins djusse les méfintes.

Pu on fessive des coxhes: ele n' estént nén belzè droetes come les cenes des plafonaedje. Pus tård, on-z a prins des lates di bwès.

Après, i plaként del tere, del tchåsse, do moirtî d' foite tere (diele). Dins les payis k' i gn a pont d' diele, i metént des brikes.


File:Meur palonaedje brikes plake soce colebeus.JPG|montant, lisses; plake d' ene soce di colebeus
File:Meur-palonaedje brikes montant poûssåd.jpg|sorsoûmint, soûmint, montant, poûssåd, lisses (Transene)


## Sourdants
Daenmåtche

Li **Daenmåtche** (sovint prononcî a môde francesse «Dan'mark»), c' est on payis d' Urope bijhrece.

Mwaisse veye: Copenhågue 

Lingaedje oficire: daenwès

## Djeyografeye
L' iye ki l' mwaisse veye est dsu si lome Sélande.

Li cåziyon ataetchî a l'Almagne, c' est l' Djutlande.

Inte zels, c' est l' iye di Fune.

## Sistime politike
C' est on rweyåme.

Les rwès si lomnut Cristian et Derik (Frederik), di pere e fi.

Come dins les ôtes rweyåmes d' Urope, li rwè n' a nén grand tchoi a dire.

## Istwere
Oridjene des Cimbes, djermwins k' arivît e l' Walonreye peviè l' 4inme sieke.

Rweyåmes vikignes (7inme-10inme siekes).

Pouxhance marene k' ava des contwers e l' Afrike coûtchantrece (la k' ça aléve divni l' Gana.

## Sourdant
Coûsse d' otos

Ene **coûsse d' otos**, c' est ene lûte d' otos, po vey li cene k' irè l' pus rade.

## Motlî
Ene sifwaite oto si lome ene oto d' coûsse. Gn a les fôrmule onk et les otos d' ralî.

Li mineu(se) si lome «&nbsp;coreu(se) e-n oto&nbsp;», «&nbsp;pilote oto&nbsp;» ou «&nbsp;mineu(se) d' otos d' coûsse&nbsp;».

Cwand on cåze d' ene **coûsse** avou des otos sins toet ey on moteur nén-pouxhant, ki minme les djonnes polnut moenner, on lome ça do kartigne.

## Sacwants coûsses d' otos
* Grand pris d' fôrmule 1
** Grand Pris d' Beldjike d' otos d' coûsse
*** Circût d' Francortchamp
* Ralî oto
** Ralî Dacår
** Ralî des gazeles (Marok)
Mont Evresse

thumb|300px
Li **Mont Evresse** (tibetin: **Chomolungma**; nepalès: **Sagarmatha**), c' est l' pus hôte montinne do monde. 

Il est 8848 metes hôt et todi al nive. 

Il fwait pårteye del tchinne di l' Imalaya, a l’ frontire do Tibet (Chine) et do Nepal.
Lite

On **lite**, c' est l' mwaisse unité di contnance do sistinme metrike.

## Eståvlaedje
Li lite a stî tchoezi insi: c' est l' contnou d' on cube di 10 cintimete so 10 cintimete so 10 cintimete (10 cm3).

## Dizo-unités
### cintilite
On **cintilite**, c' est l' cintinme d' on lite. 

Li cintilite n' est nén l' cécé (cintimete cube) ki n' våt k' on mililite.
Giya Kancheli

**Giya Kancheli** ( e djeyordjyin), k' a skepyî li 10 d' awousse 1935 ey a morou li 2 d' octobe 2019, c' esteut on compozeû d' muzike. Ès pere esteut muzicyin.