open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Exhowe solrinne

L’ **exhowe solrinne** ou **enerdjeye do solo**, c’ est ene enerdjeye fizike ki vént do solea, et  k’ est candjeye e corant electrike pa des panes å solea.

Mins elle a ddja stî eployeye, dispu bele ådje, po tchåfer les seres.

C' est ene todi poujhåve enerdjeye.

## Wårdaedje do corant prodût
Li wårdaedje do corant prodût si fwait pa :
* des batreyes : c' est exhowe solrinne loumire-corant ou fotovoltayike (100.000 megawates daegnreçmint, e 2013).
* des tourbene al tcholeur : c' est exhowe solrinne loumire-tcholeur ou termo-solrinne (2.500 megawates daegnreçmint, e 2013).
Exhowe solrinne loumire-corant

L’ **exhowe solrinne loumire-corant** ou **fotovoltayike**, c’ est ene enerdjeye solrinne ki prodût do corant pal voye do panes å solo.

Li corant est wårdé dins des batreyes.

## Avantaedjes et dizavantaedjes
Li corant pout esse metou directumint sol rantoele electrike, ey adon pout esse vindou, minme pa des ptits produjheus (paneas sol toet ou ezès cortis). Mins ça costêye tchir di esse wårdé sacwants eures. Adon, ci n’ est nén l’ meyeu sistinme po produre li corant å moumint del ponte d’ alouwaedje (al nute).

Mins, on bea djoû, les viyès batreyes polèt esse ene ehale po l’ evironmint.

## Diswalpaedje
E 2013, gn aveut ddja 100.000 megawates di corant prodûts di cisse façon la, disconte di fok 2500 po l' enerdjeye loumire-tcholeur.
Exhowe solrinne loumire-tcholeur

L’ **exhowe solrinne loumire-tcholeur** ou **enerdjeye termosolrinne**, c’ est ene enerdjeye solrinne ki tchåfe di l’ aiwe ou èn ôte likide.

Po tchåfer d’ l’ aiwe po ene måjhon, c’ est on bon sistinme, mins on nel pout nén mete ki so des plats toets (nén so des toets ås schayes ou d’ panes).

Dins les grossès cintråles loumire-tcholeur-corant, li tchôd likide va fé tourner ene tourbene electrike.
Benedicta Boccoli

**Benedicta Boccoli**, c' est ene actoresse itålyinne, di cinema et d' teyåte.

Elle a skepyî li 11 di nôvimbe 1966 a Milan.

Si sour, Brigitta Boccoli, est eto actoresse. Elle a aussi deux frères: Barnaby et Filippo.

## Cårire et ricnoxhance
Elle a djouwé pol televuzion avou s' sour Brigitta ey e teyåte avou Maurizio Micheli, Corrado Tedeschi et Sebastiano Somma.

L' acteur et reyalijheu Giorgio Albertazzi, l' a lomé *« årtistissîme »* (pus grande årtisse).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje da sinne
* Benedicta Boccoli ås IMDB

## References
Inseke ås deus aiyes

Èn **inseke ås deus aiyes** ou **deus-aiyes**, c' est èn inseke ki n' a k' deus aiyes.

On les lome sovint des moxhes, mins e walon, li mot moxhes pout aler po des insekes di ds ôtes familes, come les moxhes al låme.

Gn a ene cåkêye d' insekes ås deus aiyes sol Daegn. C' est kécfeye l' ôre avou l' pus di rprezintants dins totes les biesses.

## Sacwants insekes ås deus aiyes

* Doumiesse moxhe ou Moxhe di måjhone (*Musca domestica*)
* Moxhe ås waerbeas ou djoleye moxhe (*Hymoderma bovis*', *'Hypoderma lineatus*)
* Moxhe å stron (*Scatophaga stercoraria*)
* Moxhe ås viers ?
…
Ohè (pitit ban)

**Ohè** (F. *Ohey*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur

thumb|L' eglijhe Sint-Pire

* Limeros del posse : **5350** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Na 101** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Nameur

## Istwere
Come dins toplin des comenes, dinltins, les conseys cominås si fjhént sovint e walon. Onk di 1947 a stî rdjouwé a môde di teyåte ås fiesses di may e 2013.
Anna Rita Del Piano

**Anna Rita Del Piano**, c' est ene actrice di cinema et d' teyåte itålyinne k' a skepyî li 26 di djulete 1966 a Cassano delle Murge, e l' province di Bari.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Anna Rita Del Piano ås IMDB
Cintråle loumire-tcholeur-corant

Ene **cintråle loumire-tcholeur-corant**, c’ est ene cintråle electrike ki rote avou  enerdjeye solrinne loumire-tcholeur. Li likide especiå tchåfé va fé tourner ene tourbene electrike.

## Avantaedjes et dizavantaedjes
C’ est l’ meyeumartchî sistinme po produre li corant å moumint del ponte d’ alouwaedje (al nute), et tote li nutêye.

## Diswalpaedje
E 2013, gn aveut 2500 megawates di corant prodûts di cisse façon la daegnreçmint, disconte di 100.000 po l' fotovoltayike.
Tchåfaedje cintrå å solea

On **tchåfaedje cintrå å solea**, c' est on tchåfaedje cintrå ki rote avou l' exhowe solrinne loumire-tcholeur.

Il est fwait avou :
* des panes å solea metous so on plat toet.
* on boloe (bwaler) po tchåfer l' aiwe.
* des touweas et des radiateurs ordinaires.
Rei Momo

Li **Rei Momo** (Rwè Momosse ou Roy Momo), c' est on persounadje des mascarådes e Braezi ey e l' Colombeye.

C' est l' respondant do Trouvlé do cwarmea d' Måmdey. 

## Dujhances
Tchaeke veye a l' sinne. 

Sovint on prind on bon gros ome.

Le mayeur lyi rmete les clés del veye, et l' aidî a trover ene royinne, ene nozêye crapåde ki danse bén l' samba.

C' est lu l' mwaisse del veye les troes djoûs do cwarmea.

## Etimolodjeye
Momosse (e grek **Μώμος**), c' esteut li diè do fotaedje (rire des ôtes). I fourit tchessî evoye di l' Olimpe, pask' i s' aveut fotou des ôtes diès. Adon, i dschinda so tere et mete so pî les mascarådes.

Did la l' alomåcion "rwè Momo" do rwè do cwarmea e Braezi.

## Sacwants rwès Momosse
### Riyo d' Djaneyiro
Riyo d' Djaneyiro, c' est la l' mascaråde li pus rlomêye sol Daegne. Elle a si *Rey Momo* dispu 1933.

### Santos
Waldemar Esteves da Cunha (skepyî e 1920 et moirt e 2013) fourit li rwè del mascaråde di Santos di 1950 a 1956 et di 1958 a 1990. C' est li pus vî Rey Momo -minme s' i n' fwait pus l' cwarmea - di tot l' Braezi.

## Sourdants


## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Rei Momo, li tchîf del mascaråde
*  Sagrado e profano
Couscoussire

Ene **couscoussire**, c' est on grande hôt tchôdron, a deus astaedjes, po fé do couscousse.

C' est on toupin di blanc fier ou d' aluminiom.


File:Couscoussire.JPG|Cujhaedje do couscousse dins on feu e l' aisse (kiminçmint)
File:Couscoussire tchiminêye feu ndalant.JPG|al fén
File:Couscousse et couscoussire.jpg|Belzè nouve couscoussire
Ma liberté (tchanson e francès)

**Ma liberté**, c' est ene tchanson e francès sicrîte, compôzêye et tchantêye pa Djôr Moustaki.

Elle a vudî diviè 1970.

## Tinme
C' est l' houcaedje d' on djonne ome pa ene veye sins laxhe, tot shuvant "les zines et les makets" d' on personaedje k' est dins lu-minme et k' i lome si liberté.

Mins al fén des féns, i l' abandnêye po s' elaxhî a ene mayon.

## Ratournaedje e walon
Elle a stî redjårbêye e walon li djoû del moirt da Moustaki pa Lucyin Mahin.

Il eploye li prezintoe "nosse", come on l' fijheut classicmint e walon po ene djin (ou ene biesse) respectêye mins ki fwait pårteye di vosse måjhonêye. I vovweye li personaedje.

Gn a sovint des vraiyès rimes e rfondou walon, mins alfeye seulmint des axhiltances (tchén / solés; djonde / crapåde)


::**Nosse liberté**

:**I.**
Nosse liberté, 
dji n' vos åreu nén dné
nén co po on blanc tchvå;
Nosse liberté, 
c' est vos k' m' a aspalé
po endaler låvå;
Låvå so les pî-sintes
låvå sins dveur ratinde
les cwinzinnes ås gros cwårs.
Nos loukéns dins l' beaté
Bazin ki vout poirter
si faxhene timpe et tård.

:**II.**
Nosse liberté, 
divant totes vos voltés,
dj' schoûtéve come on ptit tchén.
Nosse liberté,
dji vs aveu tot prusté:
mes tchåsses et mes solés.
Ça m' a pacô stî lon
di diveur shuve podbon
vos zines et vos makets.
Dj' a dvou baguer å lon,
dj' a pierdou mes soçons
po siner vosse paket.

:**III.**
Nosse liberté,
c' est vos k' a dbrôlé
totes mes ptitès cdujhances
Nosse liberté,
c' est vos k' m' a fwait inmer
disk' al noere disseulance.
C' est vos k' m' a-st aswadji
cwand tot fourit fini
di m' prumire asblawete.
C' est vos k' m' a waeranti
cwand dj' m' aléve ascwati
po muchî mes poketes.

:**IV.**
Nosse liberté,
portant dji vs a cwité
ene shijhe do moes d' decimbe
cwand dj' a dzarté
les voyes did sol costé
ki ns ascoxhéns pus timpe,
adon k' sins dmefiyance,
come do tins di mi efance
dji m' leya co on côp djonde
Dji vs abandna podbon
po moussî el prijhon
tinowe d' ene bele crapåde.


## 
* Mwaisses paroles
* Videyo del tchanson pa Moustaki

## Sourdants
Codjowaedje schoircî

Li **codjowaedje di "schoircî"**, c' est èn *rîlêymint disrîlé* codjowaedje des viebes del deujhinme troke. 

C' est l' minme ki ' codjowaedje hertchî (avou ene ristitcheye voyale **ey**), mins li c divént ç divant "a" et "o"

* dji schoir**c**eye
* nos schoir**ç**ans

## Sacwants sfwaits viebes
* , 
* , 
* , 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Codjowaedje di "schoircî" e rfondou So l' Aberteke
*
Kissangani

**Kissangani** (oficirmint **Kisangani**, divinltins **Stanleveye**; fr. *Stanleyville*, nl. *Stanleystad*), c' est ene veye del republike democratike do Congo.

C' est l' mwaisse veye del province del Tshopo.

## Djeyografeye
Li veye si stind do mouze Congo disk' al rivire Tshopo.

C' est l' pus lon pont, sol Congo, k' on î pout avni e batea, di Kinshasa.

## Lingaedjes
On î djåze francès, swahili et lingala.

## Istwere
E 1964, li veye est prinjhe pa les guerîs Simbas et divént l' mwaisse veye d' ene republike populaire do Congo, ki l' prezidint est Christophe Gbenye.
: Revintreye des Simbas.
Momosse

**Momosse** (e grek **Μώμος**), dins l' mitolodjeye greke, c' esteut li diè do fotaedje et des mocreyes.

I fourit tchessî evoye di l' Olimpe, pask' i s' aveut fotou des ôtes diès. 

Adon, i dschinda so tere et mete so pî les mascarådes.

Å Braezi ey el Colombeye, on lome co Rwè Momosse li prince do cwarmea d' ene metowe veye.
Revintreye des Simbas

Li **revintreye des Simbas**, c' est ene revintreye ki s' a passé e 1964 å Congo-Yopôlveye di cåze des mambornaedjes do govienmint cintrå. 

Li 5 d' awousse 1964, elle askepia ene republike ki l' mwaisse veye esteut Stanleveye, et l' prezidint Christophe Gbenye (on ancyin captinne di l' årmêye congolesse). 

Ci estat la, li republike populaire do Congo, fourit ricnoxhou pa 7 payis, inte di zels l' URSS et l' Edjipe.

## Mimbes del revintreye
Les tchîfs del revintreye (Pierre Mulele, Gaston Soumialot et Christophe Gbenye) estént des militants d' gåtche (did la, li ricnoxhance pa les payis comunisses et leus aloyîs).

Les guerîs estént des djins d' viyaedje des provinces do Kivou del province levantrece. I creyént ki, tot bevant des estchantêyès abwessons, il alént divni des "Simbas" (liyon e kiswahili) et n' serént nén djondous des bales des afronteus. 

Les guerîs Simbas avént inte 12 et 20 ans.

## Concwesse do payis
Les Simbas shonnèt télmint seur di leu foice madjike ki les sôdårds do govienmint si leyèt adire et peter å diåle come des robetes.

Les Simbas vont prinde li mitan do Congo so sacwants moes.

Mins i macsådèt des meyes di djins so leu passaedje, Blancs et Congolès tot parey.

## Contre-atake do govienmint
E moes d' djulete, Moyisse Tchombé divént l' tchîf d' on novea govienmint ki l' såme est di spotchî li revintreye des Simbas.

Sol kimince do moes d' awousse 1964, l' årmêye congolesse, et des merçunaires blancs boutant dizo leu prôpe kimandmint ratakèt et vinkixhèt les Simbas.
 
## Prinjhe d' ostaedjes
Veyant k' i pierdèt do terén, les Simbas prindèt les blancs - bråmint des Bedjes - come ostaedjes, a Stanleveye, et co pus lon. 

End a des cintinnes, wårdés dins des otels, des måjhons, des cahoutes. 

C' est l' pus grande prinjhe d' ostaedjes di tos les tins.

## Fén del revintreye

Les Bedjes si vont ocuper des leurs ki sont reclôs come ostaedjes. Aprume politicmint, dizo l' minance da På-Hinri Spaak, minisse des dfoûtrinnès afwaires d' adon. 

Mins l' diplomaceye Spaak n' a nén adiercî s' côp. I leya don l' tchamp libe al rexhowe militaire.

Tshombe dimande di l' aidance al Beldjike ey ås Estats-Unis

Li 24 di nôvimbe 1964, 350 paras bedjes, epoirtés pa des avions amerikins, sont paratchutés so Stanleveye, et l' riprindèt (operåcion Rodje Dragon). Dismetant, gn aveut ene colone al tere k' avancive triviè del brousse (operåcion Ommegang).

Li 25 et l' 26, les paras ont polou evacuwer 1.800 Uropeyins (et Amerikins) avou eto 400 Congolès. 

Gn ava 200 ostaedjes etrindjirs et des meyes di Congolès di touwés.


File:Dragonrouge2.jpg|trope congolesse
File:Dragon Rouge - DN145a.jpg|dischinte d' avion des paras bedjes
File:Dragon Rouge - DG100b.jpg|ostaedjes liberés po esse evacuwés
File:Dragon Rouge - DG098b.jpg|Ostaedje ki creye come ene sote
File:Dragon Rouge - DG102a.jpg|Ostaedje touwé


## Sourdant
Johann Sebastian Bach

vignette|Pondeure d' lu.
**Johann Sebastian Bach**, c' esta on rlomé muzikî k' a nexhou eyet morou e l' Almagne d' asteure. Il a nexhou li 31 di måss 1685 ey il a morou li 28 di djulete 1750.

## Referinces
Georges Moustaki

**Georges Moustaki** (*Djôr Moustaki*), c' esteut on tchanteu e francès, vinou å monde grek, li 3 d' may 1934.

Il a morou li 23 d' may 2013.

C' esteut on tchanteu-scrijheu-compôzeu.

## Sacwants tchansons da sinne
* *[[Ma liberté (tchanson e francès)|Ma liberté]]* (ratourné e walon "nosse liberté")
* *Le métèque*
* *Ma solitude*
* *Mon vieux Joseph*
* *Ce soir à la brune*
* *Il est trop tard*
* *Les eaux de mars*
Ôte-Gléjhe

**Ôte-Gléjhe** ou **Ôte Gléjhe** (la-minme, *Ôte-Glîje*, F. *Autre-Église*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ramiêye, el province do Roman Payis.

## Referinces
Cronivirûsse

Les **cronivirûsses** ou **coronivirûsses** ou, dins l' lingaedje corant, les **[[corona]]s**, c' est des virûsses k' avizèt aveur ene corone totåtoû d' zels.

Cisse corone la est fwaite di proteyenes lomêyes "picots", responsåve del tchuze del rascråwêye proye (djin, veas, poyes…).

Les coronas sont des Virûsses å Seur Ribonucleyike (virûsses a l' ARN), foirt gros po leu sôre (i contnèt 26 a 32 miyons d' båzes nuceyotidikes).

## Sacwants coronivirûsses ås djins
* Cronivirûsse NL63 (HCoV-NL63).
* Cronivirûsse do sindrome respiratwere griyeus et awiyant, e l' inglès "SARS-CoV, k' a cåzé des minêyes e 2003.
* Cronivirûsse do sindrome respiratwere do Mîtrin Levant (MERS-CoV), k' a cåzé des minêyes e 2013.
* Cronivirûsse del gripe chinwesse (Covid 19), k' a skepyî e l' Chine e 2019 et a stî responsåve d' ene minêye daegnrece e 2020 eyet 2021.

## Sacwants coronivirûsses ås aclevåvès biesses
* coronivirûsse del brontchite des poyes.
* coronivirûsse del stoumakiboylite å virûsse des coshets
* coronivirûsse d' ene sôre di schite ås veas, discrît dins les anêyes 1970.
* coronivirûsse del schite et del peritonite å virûsse des tchets.

## Sourdant
John Locke

**John Locke**, c' esteut on filozofe inglès, medcén di s' mestî. 

I skepia li 29 d' awousse 1632 et mora li 28 d' octôbe 1704.

Il est rloukî come onk des pus impôrtants des tuzeus del filozofeye des loumires.

John Locke est rindjî å limero 48 del djivêye Michael Hart des 100 djins les pus inflouwinnes di l' Istwere. 

## Ses tuzaedjes
* Les djins n' ont pont d' idêyes aprestêyes d' avance a leu skepiaedje. Leu-z esprit est come on blanc lénçoû. Tote li cnoxhance provént di l' apriyesse et des sinsåcions. Did la, i vont tchaeke diswalper si prôpe idintité.
* Acceptance rilidjeuse, esplikêye dins ses "*Letters Concerning Toleration*" (1689–1692).
* Les béns prodûts pal nateure tote seule n' ont waire di valeur. C' est l' ovraedje ki lzî dene del valixhance. Did la, les béns prodûts pa ene djin divèt divni si prôpieté.
* Tchaeke djin a l' droet d' esse on pinse-a-lu, et cweri après l' bouneur et l' liberté et les ritchesses. Dabôrd, Locke est onk des peres do liberalisse, ene teyoreye ki va esse aplikêye dins l' declaråcion di dislaxhaedje des Estats Unis.
Kevin Costner

thumb|100px|left|(2013)
**Kevin Michael Costner** a skepyî li 18 di djanvî 1955.

C' est on rlomé acteur do cinema estazunyin.
Hayao Miyazaki

thumb|Foto da lu.
**Hayao Miyazaki**, c' est on mangaka djaponès. Il a skepyî li 5 di djanvî 1941, a Tokiyo.

## Hårdêye difoûtrinne
* Hayao Miyazaki ås IMDB
Walthère Frère-Orban

**Hubert Joseph Walthère Frère**, spoté **Frère-Orban**, c' esteut on politikî bedje eskepyî a Lidje li 24 d' avri 1812 (dizo l' redjime holandès, dabôrd) et moirt li 2 d' djanvî 1896 a Brussele.

## Cårire politike
C' est lu ki meta so pî li pårti liberå bedje e 1846, k' il î dmorrè prezidint a veye.

I fourit minisse des finances di 1848 a 1852, pu di 1857 a 1870.

I divna prumî minisse deus côps, di 1868 a 1870, adonpwis di 1878 a 1884 (c' est adon k' s' enonde li prumire guere des scoles).

I dmora deputé d' Lidje di 1847 disk' a 1893.

## Ene di ses dvizes e pårlumint sol cåzaedje do walon
E 1887, li mouvmint flamind saye di fé ricnoxhe li neyerlandès come deujhinme langue del Beldjike. Ene di leus dmandes, c’ est ki les ôres des oficîs di l’ årmêye bedje soeyexhe dinés e flamind ostant k’ e francès. Vola çou k' Frere-Orban va responde :

« I n’ fåt nén dmander Mouze et les vås, cwand on riskêye di . Si vosse ricwestaedje divreut esse accepté, i fåreut eto ki les oficîs kinoxhrént l’ almand eyet  l’ walon. C’ est ene dimande ostant d’ assene ki l’ cene k’ i cnoxhexhe li flamind. » 

Il aspite des vwès do gåtche costé do dmey-rond : « Taiss k’ oyi ! (li walon ossu !) » 

Coremans, onk des pus fels disfindeus do flamind, recasse ki tos les Walons kinoxhèt l’ francès.

Frere-Orban : « Vos vos marixhoz pår. Les Walons k’ ont fwait des hôtès studes et les cis ki dmornut ezès veyes savèt l’ francès, tot come les pareys a zels di Flande. Mins l’ contrumasse des djins des viyaedjes nel comprindèt nén, ou l’ etinde foirt må. »

Coremans : « Vos scoles n’ ont don siervou a rén ? »

Frère-Orban : « Les scoles prumreces ni sont nén poûssêyes assez po lzî aprinde comifåt l’ francès. Dji vos endè va dner l’ prouve. Tos les djoûs, ås tribunås, les djudjes sont-st oblidjîs di djåzer walon avou les ametous ou les temoens po s’ poleur fé comprinde. Vos ploz dmander a vos frés d’ mestî des provinces walones ki n’ mi disdiront nén. Ces djins la ki cåzèt tofer walon ont bén stî e primaire, mins tot moussant foû, il ont rovyî l’ francès k’ il î avént aprins, oudonbén, foirt må l’ divizer. »

## Sourdants
James Gandolfini

thumb|James Gandolfini (2011)
**James Joseph Gandolfini, Jr.** a skepyî li 18 di setimbe 1961 a New Jersey; il a morou li 19 di djun 2013 a Rome.

C' esteut èn acteur di cinema.
Gône

**Gône** (F. *Goesnes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ohè, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **5353** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Na 105**
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje des djins did la : Gônî, Gônresse; (F. *Goesnois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Gône
### Hamteas
* Solire
* Baya
* 
* Filêye
* Pont-d'-Djalet
* Sårt d' ônoe (fr. *Sart Donneux*).

## Djeyografeye
Lîlaiwe î prind s' sourdant.

## Istwere
Li signeur di Gône aveut rçû do conte di Nameur tos les droets sol fî ki comprindeut : Gône minme, Djalet, Filêye et Hodoûmont.

C' est lu k' escourcixha li guere del vatche (1275-1278), tot-z alant ataker et distrure li tchestea d' Haloe, et dmander l' mambornance a Gui d' Dampire disconte des Lidjwès.

## Sourdants
Sean Connery

thumb|Sean Connery (2008)
**Sean Connery** a skepyî li 18 d' awousse 1930 a Edinburgh ey a morou li 31 d' octôbe 2020 ås Bahamas.

C' esteut èn acteur do cinema britanike.

Il a djouwé l' role da James Bond.
Ipocalcemeye

L' **ipocalcemeye**, c' est l' baxhaedje do livea do calciom dins l' sonk.

On l' rescontere dins sacwants maladeyes des djins et des aclevåvès biesses.

## Ipocalcemeye ås djins
Elle pout esse cazêye pa
* ene dizôrnance do produjhaedje del paratormone.
* ene mancance di vitamene D.
* des bas liveas do magneziom e sonk.

Les mwaisses senes sont dins les musses : corwêyes (convulsions), cour ki bate drole (aritmeye), sorroedixhaedje (tetaneye), edoirmaedje ou sinsåcion d' picaedje des mwins, des pîs, des lepes (parestezeyes).

## Ipocalcemeye ås biesses
C' est les frumele des roemiants ki sont l' pus sovint acsûtes. L' ipocalcemeye est l' mwaisse sene del maladeye lomêye touma des velêyes (vatches) ou **touma bacalciomrece** (paski, ås berbis, ça arive cobén divant l' agnlaedje).

### ås vatches laeçreces
: touma des velêyes
Li må si voet nouv côp so dijh dins les vatches djusse velêyes. Mins gn a eto des cas ås vatches avanceyes plinnes, et rålmint, pår foû do velaedje.


Touma velêye ledjir.jpg|five di laecea, digré I (ledjir)
Touma del velêye tiesse riployeye vea.jpg|five di laecea, digré II (ordinaire)
Touma velêyes eståde3.JPG|five di laecea, digré III (griyeus)
Touma velêyes 36°C.JPG|five di laecea : dischandixhaedje (normåldimint : 38,0-39,5°C)


### ås berbis
 Touma bacalciomrece ås berbis
Li maladeye rishonne al cene do touma del vatche velêye, mins i s' rescontere purade so les berbis plinnes.

Li timperateure pout esse foirt basse, eto.


Touma bacalciomrece berbis.JPG|touma bacalciomrece berbis
Touma berbis 35°.JPG|touma bacalciomrece berbis : dischandixhaedje (normåldimint : 38,5-39,5°C)


### ås gades
Les gades grandès laeçreces fwaiynut ene maladeye come li touma des vatches velêyes.

## Sourdants
Cawete -riche

Li **cawete -riche**, c' est ene moite cawete, ki pout esse riwaiteye come on forcoridjaedje, vî vî, del cawete -rece.
Paramore

300px|thumb|El binde tins d' on concert.
**Paramore**, c' est ene binde al muzike di rok amerikin.

## Mimbes
* Hayley Williams  
* Jeremy Davis  
* Taylor York 

## Alboms
* *All We Know Is Falling* (2005)
* *Riot!* (2007)
* *Brand New Eyes* (2009)
* *Paramore* (2013)
Velaedje

thumb|vatche velant tote seule
Li  **velaedje**, c' est l' djonnlaedje d' ene vatche, ou, veyou di l' ôte des costés, li skepiaedje d' on vea.

## Avancixhmint do velaedje


Velaedje9.jpg|
Velaedje8.jpg|
Velaedje7.jpg|
Velaedje6.jpg|
Velaedje5.jpg|


## Asmetaedje
Li vatche **asmete** : elle a s' pés ki houze. C' est ene vatche **asmetante** : ele velrè dins les 10 a 15 djoûs.

Ele **casse** : ele si distinkeye inte li cawî et l' les clons.

Cwate cénk djoûs divant l' velaedje, li timperateure aveut rmonté a 39°C, 39,5°C disca 39,8 (disconte 38°C divant) cwand l' vatche asmeteut. A pô près 24 eures divant l' velaedje, li timperateure baxhe tot d' on côp d' on dmey digré, al boune. Å pus sovint disca 38,5°C. Les vatches BBW (ki n' velèt pus tote seules), a ç' moumint la, on les pout botnirer sins rujhe k' ele ni tapexhe nén l' pureure.

Li mzuraedje del timperateure est pus seure ki l' sintaedje å cawî po vey si l' vatche est cassêye. Ene vatche pout casser, pu rtinkyî, k' ele n' est nén co presse, pu rcasser.

## Sourdants
Djonnlaedje

Li **djonnlaedje**, c' est cwand ene frumele plinne d' ene biesse ås tetes fwait les djonnes.

## Motlî
Ele poite li no di **[[velaedje]]** (vatches), **[[agnlaedje]]** (berbis), **[[gadlaedje]]** (gades) **[[poutnaedje]]** (cavale), **[[bådlaedje]]** (både, ågnresse), **[[coshlaedje]]** (troye).

Si ene lexhe fwait bråmint des djonnes, on dit k' ele .

## Djonnlaedje normå
* ås vatches : velaedje

## Djonnlaedje avou aidance

## Djonnlaedje avou operåcion
* kitaeyaedje do vea, do polén, di l' agnea
* botnire (operåcion) : cezaryinne
Nelson Mandela

thumb|Nelson Mandela (2008)
**Nelson Rolihlahla Mandela** a skepyî li 18 di djulete 1918 a Mvezo et mori li 5 di decimbe 2013 a Johannesburg.

I fourit l' prumî prezidint noer del Nonne-Afrike.

I rascoya li Pris Nobel del Påye e 1993.

## Vicåreye
Come tchîf di l' ANC, on dislaxhiveus mouvmint, il fourit ramassé et voler el prijhon.

Il î passa 27 anêyes.

I manaedja avou Frederik de Klerk li passaedje do povwer al madjorité noere, et l' fén do redjime di metaedje a pårt (Nonne-Afrike) (*[[Apartheid]]*). 

I divna perzidint e 1994 et li dmorer disk' e 1999.

Après s' aveur rissaetchî del prezidince, i saya sovint d' arindjî les bidons dins les margayes des payis d' Afrike.
Boûtî

* onk ki moenne ene atelêye di boûs
* onk ki s' ocupe des vatches
** hierdî ki va å tchamp avou l' tropea del comene.
* moxhe bizrece
* boûtî des Flandes : sôre di gros tchén
Charlie Chaplin

thumb|Charlie Chaplin (1920)
**Sir Charles Spencer «&nbsp;Charlie&nbsp;**» **Chaplin** a skepyî li 16 d' avri 1889; il a morou li 25 di decimbe 1977 a Londe.

C' est onk des pus grands acteurs des fimes mouweas.
Douglas Engelbart

**Douglas Carl «&nbsp;Doug&nbsp;**» **Engelbart** a skepyî li 30 di djanvî 1925 e-n Oregon ey a morou l' 2 di djulete 2013 e Californeye.
Passeyisse

Li **passeyisse**, c' est l' zine di todi loukî dirî lu, dins s' passé, et nén padvant.

C' est ene cogne do tins-long après l' tins passé, k' est loukî come li **bon vî tins**.

Bråmint des scrijheus walons ont stî et sont passeyisses.

## Li passeyisse dins les belès letes e walon
Tchåle-Nicolai Simonon (1774-1847), li prumî grand scrijheu e walon, est ddja on passeyisse. Fåt nén dmander !

:*Ele mi dene li sovnance
:*Des anêyes di mi efance
:*Ciste iluzion m' plait bén
:*Kî çki n' a nén eveye 
:*Di s' repoirter, kécfèye
:*En erî dvins s' djonne tins
::(Li Copareye)

On djha parey di Djôzef Vrindts.
:*Car la poésie de Vrindts (…) est vouée au culte languissant du passé. *(ca l' powezeye da Vrindts est rimpleye d' èn alanmixhant préjhaedje do tins passé).

Tant k' a Louis Lagauche, el dit long et lådje dins s' live Prindoz vosse bordon:
:''Kibén d' feyes, ci djoû la, (les bon vîs postis) m' avént fwait rvey mi djonnesse! Mi bele djonnesse ! Leye k' aveut si bén l' toû di vs fé wignî so vos pindmints tot erunis, mågré vos tchinnes et vosse loket, cwand dji gletéve divant ene roslante peme u des crotêyès biyokes.

El fén do 20inme sieke, bråmint des scrijheus vinous å monde sol kimince do sieke vont raconter leu vicåreye. Droldimint assez, il ahotnut sovint après l' deujhinme guere daegnrece, la ki l' monde di leu efance si va tot d' on côp coberôler.(Maurice Georges, El fi do schayteu; Robert André, Del pire di molén al pire d' åté.

## Clintcha sconte-passeyisse mon sacwants waloneus
E 21inme sieke, sacwants scrijheus e walon saynut di conter des spoûles d' asteure, et nén toltins do vî tins.

Ci n' est k' ene manire di rmimbrer totès sinnes do passé come Calixte Culot dins on tecse di Raglenaedjes on pô pattavå, dedja eplaidî dins l' antolodjeye Sicrijheus d' Årdene (antolodjeye).

Les romans del coleccion Somme-Denis sont foirt d' asteure, ou d' on passé istorike, mins waire rigretant do djonne tins des scrijheus.

Lucyin Mahin, lu, asprova tofer di scrire des spoûles (romans, ramexhnêyes di novele) si passant foû payis et do trevéns des djoûs d' ouy.

## Sourdants
Så

Ene **så** ou **såcî**, c' est èn åbe ki crexhe dins les frexhès plaeces, do djinre **Salix**.

End a di 400 diferinnès indjes.

## Sôres di sås e motlî walon
* ploreuse så ou så ploråde ou ploråd (*[[Salix babylonica]]*, plantêe)
* så mozale, så salindje ou så salante, så minon, så bossete ou så bossene (*[[Salix caprea]]*)
* blanke så (*[[Salix alba]]*)
* rodje så, noere så, vete så
* såvadje så
* cråsse så

## Uzaedjes
C' est des sås k' on saetche les oizires.

C' est dins li schoice del så k' on a saetchî pol prumî côp li seur acetilsåcilike divnou l' aspirene.

Come bwès d' tchåfaedje, ele ni tchåfe waire et broûle rade.

## Viyaedje ås sås
Sacwants viyaedjes ont astalé des plinnes di crexhaedjes des sås, po-z assaetchî les tourisses, et aprinde ås efants des scoles les uzaedjes di cisse plante la.

El Walonreye, gn a insi Heusdin.

## Sourdants
Tcherete

thumb|
Ene **tcherete**, c' est on rôlant éndjin ås deus rowes, saetchî pa des boûs, des tchvås, des tchéns, des djins po tcheryî totès sôres di ptitès sacwès.

Les rowes di bwès did dinltins ont stî replaeceyes pa des rowes di cawoutchou après l' deujhinme guere daegnrece.

## Sôres di tcheretes
* Les **s** ont ene bene ki va a cou, po distcherdjî.
* Les s ou s ou s, c' est des ptitès bassès tcheretes. Å cmince, on minéve li tcherowe ås tchamps avou.
* Les tcheretes ås tchéns sont saetcheyes pa des tchéns. C' esteut bråmint les martchand d' laecea ki s' endè siervént.
* Les tcheretes ås bresses sont saetcheyes pa des djins.
Rzeyza

Li **rzeyza** ou l' **erzeyza**  (arabe marokin «», pitit turban) ou **rezzat el-qadi** (turban do djudje), c' est ene påstedjreye marokinne fwaite di féns filés d' påsse.


File:Ary-rziza magnaedje al mwin.jpg|magnaedje al mwin
File:Ary-rziza fijhaedje.jpg|fijhaedje
File:Ary-rziza fyi.jpg|filé
Gurnî ås grins

On **gurnî** ås grins, c' est on bastimint k' on-z î wåde les grins.

## el Walonreye
El Walonreye (ey ôte pårt e l' Urope), c' esteut ene plaece metowe dizo l' toet. Ki, avou l' tins, a divnou ene plaece la k' on roistéve totes les viyreyes (Loukîz a gurnî di dzo l' toet).


File:Vî gurnî essegne.jpg|essegne d' èn ancyin muzêye lomé "Vî gurnî" a Bietris
File:Essegne gurnî.JPG|essegne d' on botike lomé "å gurnî a Rotchfoirt
File:Rodje majhon gurnîs.jpg|dobe gurnî dins ene ancyinne måjhon d' texheu a Mondjoye


## e Marok
Les gurnîs estént sovint des vraiyès fôrturesses, pask' i faleut disfinde les grins des hapeus.


File:Mecnesse murayes gurnî ary-hri.jpg|Poite des gurnîs do Rwè a Meknesse
File:Ayit bougemmez casba Ibacliwin.JPG|vî gurnî e mitan d' on viyaedje
File:Ayit Bougemmez casba dizeutrinne.JPG|vî gurnî e mitan al copete d' on tiene
José Mujica

**José Alberto Mujica Cordano** a skepyî li 20 di may 1935, a Montevideo. Il a morou li 13 di may 2025, todi dins l' mwaisse-veye di l' Ourougway, cåze d' on crantche di l' avala. 

## Cårire
**José Mujica** ît cnoxhou po-z awè stî on marcsisse. Il a stî l' 40inme prezidint di l' Ourougway.

Si spotaedje, aprume dins s' payis c' est «&nbsp;**Pepe&nbsp;**». Sol Daegne, ès rilomêye c' ît foiravant d' aveur sitî l' l' «**&nbsp;**prezidint l' pus pôve del Daegne**&nbsp;**».

## Referinces eyet sourdants
Ronald Reagan

**Ronald Wilson Reagan**, c' esteut l' 40inme prezidint des Estats-Unis. Il a skepyî li 6 di fevrî 1911 a Tampico, ey a morou li 5 di djun 2004 a Los Angeles.
Ulysses S. Grant

thumb|150px|left|Portrait d' lu.
**Ulysses S. Grant** a skepyî li 27 d' avri 1822 a Point Pleasant; il a morou li 23 di djulete 1885 a Mount McGregor.

I furit li 18inme prezidint des Estats Unis.
Codjowaedje piede

Li **codjowaedje di "piede"**, c' est on codjowaedje des viebes del 5inme troke, dilérin do ci di ratinde. Tos ces viebes la ont-st on R divant l' D dins l' parintaedje et l' etimolodjeye, k' a fondou dins l' infinitif, di cåze del rîle do Displouctaedje des trokes di cossounes å coron.

I rshonne don å codjowaedje wårder des viebes del prumire troke, po s' bodje A, et å codjowaedje siervi del minme troke di viebe, a pårt e l' indicatif prezintrece singulî.

## Mwaissès piceures
L' adire avou l' codjowaedje di "ratinde", c' est li rispitaedje d' on R etimolodjike sol bodje A.

Li bodje B wåde li -de a l' indicatif prezintrece si li sfwait mot francès a on coron avou -RDRE.

:dji piede
:nos pierdans
:ki dj' piede

## Viebes ki shuvnut "piede"
* , 
* , 
* , , , , , 
* 
* , 

## Dins les walons coinreces
Li codjowaedje e rfondou shût li ci do walon do Mitan, po l' indicatif prezintrece singulî. Loukîz å modele 64 ("**'") ezès [[codjowaedjes Gilliard]]. L' adire est djusse ortografike, la ki li mîtrin walon wåde li scrijhaedje do halcrosse D.

Pol [[walon do Levant]], sacwants viebes si cminèt come e rfondou. C' est l' modele 82 des [[Codjowaedjes Stasse]] ("spåde"). Des ôtes k' i gn a wårdèt li prononçaedje do D a l' indicatif prezintrece singulî (modele 83, "''piède''", dji ''pièd´'').

El [[Basse Årdene]], c' est li R k' est wårdé a l' indicatif prezintrece singulî. Waitîz l' modele 142, 143 dins les [[Codjowaedjes Francard]] ("''piède''", ''dju ''pièrd''; "''mwade''", ''dju mward''). Si rfondèt eto come "piede" les modeles 144 et 145 da Francard ("''demôrde''", k' a wårdé ene dobe cossoune a l' infinitif; "''soûde''", ki s' codjowe a môde di Lidje (''dju soûd’'').

E [[Coûtchant walon]], so [[Nivele]], todi, ces viebes la wårdèt li dobe cossoune a l' infinitif et a l' indicatif prezintrece singulî. Loukîz l' [[croejhete aclote]] da [[Joseph Coppens]] p. 121. ("''dèspârde''", ''djè dèspârde''). Gn a la eto **'" (), **' (), ''èstoûrde'' (), **' () et  (). Mins "*pièrde*" shonne shuve li rîle di toumaedje des deus cossounes  a l' indicatif prezintrece singulî, ca il est metou dins l' djivêye di viebes ki s' codjownut come "*coude*" (codjowaedje ratinde).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåve do codjowaedje di "piede" (modele "dispåde")
*
Côrî (discramiaedje)

* côrî (*Coryllus avellana*)
* håvurna
* côrî (toponimeye) nos d' plaeces del Walonreye avou "côrî" et s' parintaedje
Drap d' taexhons

On **drap d' taexhons** (on dit eto : on ***', on ***', on ****), c' est ene fene sitofe po xhorbi les schieles.

E walon, li drap d' taexhon poite on no diferin del rilavete, li loke po froterer les schieles avou l' aiwe.
Marjorie Estiano

**Marjorie Dias de Oliveira** a skepyî li 8 di måss 1982 a Curitiba.

C' est ene actoresse ey ene tchanteuse braezilyinne.

## Filmografeye
* 2003: *Malhação* ... *Fabiana*
* 2004: *Malhação* ... *Natasha Ferreira*
* 2006: *Páginas da Vida* ... *Marina Andrade Rangel* 
* 2006: *Sob Nova Direção* ... *Nely Li* 
* 2007: *Duas Caras* ... *Maria Paula Fonseca do Nascimento*
* 2009: *Caminho das Índias* ... *Tônia (Antônia Cavinato)* 
* 2010: *S.O.S. Emergência* ... *Flávia Menezes*
* 2011: *Amor em Quatro Atos* ... *Letícia*
* 2011: *Malu de Bicicleta* ... *Sueli*
* 2011: *Cine Conhecimento* ... -
* 2011: *A Vida da Gente* ... *Manuela Fonseca*
* 2012: *Lado a Lado* ... *Laura Assunção*
* 2013: *O Tempo e o Vento* ... *Bibiana*

## External Links
*  Court prezintaedje 
*  Si waibe oficire.
* Sacwants videyos avou leye (so VoBuze)
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais

**Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais**, c' est univiersité d' Belo Horizonte, Braezi.
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca

Li **Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca**, c' est ene univiersité a Rio de Janeiro, e Braezi.
Instituto Federal da Bahia

L' **Instituto Federal da Bahia** (**Institit federå d' Bahiya**, c' est ene univiersité k' a s' sidje a Salvador, e Braezi.
Tcherdon d' tchamp

Li **tcherdon d' tchamp** (on dit eto : **[[tcherdon di tchvå]]**, **[[blanc tcherdon]]**), c' est ene sôre di tcherdon, ki l' bodje et les foyes sont påle vete di coleur, ki crexhe dins les tchamps, et k' est et magnî voltî des tchvås.

C' est l' pus cmon des tcherdons d' Walonreye.

 ***[[Cirsium arvense]]***

 sitoelacêyes

## Discrijhaedje
C' est ene plante 30 a 150 cintimetes hôte.

Ele dene on måve flormint, ki tchaeke fleur est on tube.

## Dispårdaedje
Tote l' Urope, dizo 2000 metes di hôteur. Divnowe ene evayixhante indje e l' Izlande (la k' ele n' egzistéve nén).

## Mopliyaedje
Ele si mopleye pa ses grinnes, et eto pa des rampes, ki plèt viker d' ene anêye a l' ôte.

## Eployaedje
Elle est loukêye come crouwå. Divinltins, el Beldjike,ele diveut esse discrouwådêye divant l' 15 di may.


File:Roadside thistle - geograph.org.uk - 478913.jpg|foyes
File:AckerKratzdistelMitHummel.jpg|fleurs
File:Cirsium arvense (L.) (7797128822).jpg|grinnîs
File:Cirsium arvense (4536877492).jpg|grinnes avou leu ploumtion
File:Akkerdistel vrucht.jpg|grinne
Tcherdon d' pré

Li **tcherdon d' pré**, c' est ene sôre di tcherdon ki vént dins les prés.

 ***[[Cirsium palustre]]***

 sitoelacêyes

## Discrijhaedje
Crexhe foirt hôt, et sins waire di foyes. Li flormint est resseré ådzeu.

## Biyonaxhes
Corant so les prés del Hôte Fagne.

## Uzaedjes
Divinltins, on l' aléve code e prétins. On l' acmoirtixheut al cujhante aiwe, pol diner ås vatches didins des påsteas et des lapaedjes.


File:Onbekend 19-04-2009 12-36-23.JPG|djonne
File:PNBT Cirsium palustre łodyga i liść 03.07.10 p.jpg|bodje, foyes et picas
File:Plant 08062008.jpg|flormint
Bombus sylvestris male - Cirsium palustre - Keila.jpg|


## Sourdants
Amocsicilene

L' **amocsicilene**, c' est èn antibiyotike del famile des penicilenes.

## Speke
Li pus lådje espeke des penicilenes (pus lådje ki l' clocsacilene et minme l' ampicilene). Ele towe minme les micoplasses.

## Eployaedje
### dins les poyes
pout esse eployeye po l' boylite distrujhante.
Colon

Les **colons**,  ou **pidjons**, c' est des aclevåves oujheas, di grandeur emîtrinne.

 *[[Columba]] spp.*

## Sacwants sôres di colombidîs
* Colon mansåd (*[[Columba palumbus]]*)
* Colon bizeu ou bouxhteu ou burnet, ou campinaire, ou colon d' tchamp (*[[Columba livia]]*)
** colon d' aclevaedje (*[[Columba livia domesticus]]*)
* Colombe (*[[Columba oenas]]*)
* Toûtrale des bwès (*[[Streptopelia turtur]]* et des ôtès sôres di sacwants djinres)

## Raeces di colons d' aclevaedje
* acsût : ploumaedje tapiné (acsût d' vert, acsût d' noer)
* bårdet : assez ptit mins pout fé des longs voyaedjes
* baståd : colon d' coû
* bedôré : avou on djaene betch et des djaenès pates
* beguene : pidjon nin *Columba livia domestica var. cucullata*
* bleu : ploumaedje clair bleu
* bleu-bijhe : ploumaedje coleur di schaye
* camu : avou on lådje betch
* capucin : brun ploumaedje
* tchinårdeu : ki vole tot dins èn atchenå
* tchesturlet : mitan såvadje
* colon d' coû
* colon d' tape
* colon al grosse face *Columba livia domestica var. gutturosa*
* crawaté ou frezete; *Columba livia domestica var. turbita* avou ene houpete so s' pwetrene
* culbuteu, cumulet ou tourniket, ki monte å hôt pu s' ritoûne so lu-minme, li tiesse e-n erî; *Columba livia domestica var. giratrix* (vî lomaedje)
* fåve (brune)
* flori
* hôt-volant; hôt-volant å rodje hatrea
* hoslé, colon ås hozetes
* mayté (gris mayté, noer mayté, bleu mayté, rodje mayté) avou des ponts d' coleur dins on blanc ploumaedje
* mara : mitan blanc, mitan noer
* moujhî : avou do noer et do blanc come des taetches di tchamosseures
* Pane (coleur di panes)
* Pierbijhe : grijhe coleur
* Riyî : avou deus royes so les penas
* Surlet : avou des blancs penas avou deus ou troes rossès royes
* Tabeur : *Columba livia domestica var. tympanisans*
* Trosse-cawe : pidjon-pawon ki tént s' cawe levêye a rond come on påwe; *Columba livia domestica var. laticauda*.

## Mopliyaedje
Li colon akeuve ût moes å long, do moes d' fevrî å moes d' setimbe. Ça fwait 5 a 7 niyêyes so èn an. Des niyêyes di deus djonnes, å pus sovint.

Dijh djoûs après l' acoplaedje, li frumele pond deus blancåsses oûs. C' est ostant l' måye ki l' frumele ki keuve les oûs. Discloyaedje après 18 a 19 djoûs. Les djonnes colons sont-st aveules et ni savèt bodjî. Les ouys si drovèt å 4inme djoû.

Li pere come li mere nourixhèt les pidjneas avou do laecea d' djave. I lzès spanixhèt a cmincî do 6inme djoû.

Diviè l' 25inme djoû, les djonnes colons atakèt a balter et a 30 djoûs, i polnut voler.

## Viyesse
On colon vike 6 a 10 ans.

## Wayimaedje
Les djonnes colons wayimèt a deus troes moes. Li wayimaedje di l' adule si fwait do moes d' awousse å moes d' octôbe 

## Maladeyes
* li fåsse pesse des poyes avou toirdaedje do hatrea et schite come di l' aiwe
* li matchurea do colon
* li gripe do colon (paramicsovirûsse)
* blanke schite ås såmonales
* li clå del goidje å colon (tricomonôze).
* li distchålance des djonnes colon.
* li sindrome adenocoli des djonnes colons

## Sourdants
Clovisse

**Clovisse**, c' esteut on rwè des Francs, dispu 480.

E 498, i s' fijha batijhî djha cisse rilomêye fråze cial

«baxhe li tiesse, fir sican !
broûle çou k' t' as-st adôré
Adôre çou k' t' as broûlé»
Li nute divant l' Noyé (live d' imådjes)

thumb|Coviete d' ene modêye walone

**Li nute divant l' Noyé** (e-n inglès: *The night before Christmas*), c' est on live d' imådjes e-n inglès, parexhou aprume come powinme li 13 di decimbe 1923 dins ene gazete lomêye *Sentinel* del veye di Troy dins l' estat d' Noû York (Estats Unis).

Li scrijheu ni s' a nén fwait cnoxhe. Li tite esteut adon «*An account of a visit of Sint Nicholas*»

## Cotoû
Li powinme riprind li paskeye da Sint Nicolai, mins come i n' sait pus a kéne date ki c' est, il plaece li djoû di dvant Noyé.

## Shuvance
Après ci powinme la, les alaedjes rapoirt avou l' Sint-Nicolai, divnou l' Pere Noyé, s' ont spårdou avå tote l' Amerike bijhrece, adonpwis dins l' monde etir. Dins les payis ki fiestixhèt ddja l' Sint-Nicolai, c' est ene deujhinme dujhance ki s' a radjouté al prumire, copurade dispu l' fén do 20inme sieke (a pårti di 1945).

## Ratournaedjes
Li powinme a stî ratourné dins trinte-shijh meye lingaedjes.

E walon, gn a deus tradujhaedjes, onk da Jean-Luc Fauconnier et onk da Bernard Louis (*li nêt d'vant Noyé*, 2012, ISBN 978-3-943052-44-2).

## Boket foû do live

:*Vosse mame avou s’ noret, et mi avou m’ bonete,
:*Nos vnéns d’ aler fé chlop, doirmant come des soketes,
:*Cwand ns fourîs dispiertés pa on ramdam di diåle.
:*Dji zoupla djus di m’ lét po vey si  on fjheut bal.
:*Dji cora-st al finiesse et s’ råyî les gordenes,
:*Drovi radmint les vites et l’ batante ki halkene.
:*Li beaté erlujheut sol nive tote tchôde toumêye ;
:*On s’ åreut ttaleure creu e plin djoû a meynêt;
:*C’ est adon ki dj’ veya, di mes ouys ki rlouként,
:*Ene tote pitite eschlide et ût gades k’ el saetchént ;
:*Et l’ vî ome di mineu ki tneut fer el coirdea.
:*Dj’ a seu a ç’ moumint la k’ c’ esteut l’ sint Nicolai…

## Sourdant
Schårdé crestea

On **schårdé crestea**, c' est on crestea avou toplin des schårds, a môde di cresse di cok.

End a ezès Pirenêyes espagnoles (Montserrate) ey el Viye Castiye.
Noerès plokes

Les **noerès plokes** ou **noerès vexhotes** ou **noerès ploketes volantes ås djins**, c' esteut ene maladeye des djins, foirt prindåve.

On-z atrapéve des ptits botons sol pea, ki s' rinplixhént d' matire, pu souwer a crape, pu toumer. Si on ls aveut sol vizaedje, on dmoréve **gravé** ou **frezé**. Les malådes les pus griyeuzmint acsûts morént.

Li maladeye a stî dzindjnêye totavå l' Daegne e 1977. 

C' est ç' maladeye la k' a permetou a Louis Pasteur d' edvinter l' eploctaedje po totès sôres di maladeyes cåzêyes pa des microbes.

## Moltî
### Sinonimeye
On lome eto l' maladeye 
: plokes, noerès plokes, pokes, noerès pokes, poketes, noerès poketes, ploketes, noerès ploketes; vexhetes; noerès vexhotes (*vèchètes*, *wahètes*, *wahyètes*, *wachètes*)

* lomaedje d' onk ki les markes lyi ont dmoré so s' vizaedje.
: gravé, fraezé, grelé 

Tos ces addjectifs la divnèt voltî des såvadjes nos d' djins.

## Cåze
Les noerès plokes estént cåzêyes pa on plocvirûsse.

## Espaitchance
[thumb|live Jenner so les prumîs [eploctaedjes]]
Edward Jenner, l' an 1796, aveut rilevé ki les modeuses k' avént stî enindjeyes pa les ploketes di vatches ni ramassént nén les noerès plokes. Did la, l' idêye di «mete les plokes» ås djins, por zels èn nén esse rascråwés. Ci serè li cmince di l' eploctaedje po toplin des maladeyes.

## Istwere
Sacwants minêyes ont stî racontêyes pa les scrijheus e walon, inte di zeles li cene di 1858.

On-z a ataké a vacciner les efants diviè 1900  l' Urope coûtchantrece et l' Amerike bijhrece. Pus ezès ôtes continints. Li dierin cas del maladeye a stî rapoirté d' Etiopeye li 26 d' octôbe 1977.

Les dierins cas avår ci serént arivés dins l' canton d' Mondjoye, e l' Efel, e 1962. On disfinda adon les cwarmeas, eto do costé d' Måmdiy.

## Sourdants
Tcherdon d' aiwe

Li **tcherdon d' aiwe**, c' est on fås tcherdon ki vént tot do long des aiwes.

 *[[Sparganium erectum]]*

## Sourdant
Cap-Vert

Li **Cap-Vert** ou **Vete Cap**, c' est on dislaxhî payis d' Afrike. 

Il n' a des frontires daegnreces k' avou l' Senegal. 

Sitindêye : 4.033 km².

Mwaisse veye : Praya&nbsp;.

## Hårdêye difoûtrinne
* Cap-Vert in Open Directory Project

## Sourdants
Ploketes d' aiwe

thumb
Les **plokes d' aiwe** ou **ploketes volantes**, c' est ene maladeye d' efant k' est cåzêye pa on virûsse, li virûsse des d' aiwe et des cingues ou virûsse ploketes-cingues, ki pout rascråwer eto les grandès djins des cingues. Mins nén parint avou l' ci des noerès plokes.

## Senes del maladeye
Ça atake pa on spitaedje-foû so tot l' coir.

Les poketes vont divni des crapes, ki vont souwer so 15 djoûs a on moes. Li plaec eest co veyåve on ptit tins, mins ele ni lairè pont d' marke (årvier des noerès plokes, ki l' vizaedje est gravé).


File:Ploketes d' aiwe dj1 front.jpg|Prumî djoû
File:Ploketes d' aiwe dj3 costé.jpg|Troejhinme djoû
File:Ploketes d' aiwe dj5 timpe.JPG|Cénkinme djoû
File:Ploketes d' aiwe dj8 tchife timplis.jpg|Ûtinme djoû


## Espaitchance
Gn a èn eplocta po cisse maladeye la, mins ci est nén dins les vaccinaedjes oblidjîs.

## Sourdants
Brudje

**Brudje** (*Brûdje*, neyerlandès *Brugge*, francès *Bruges*), c' est l' mwaisse veye del province di Flande coûtchantrece.

## Istwere
C' est la ki Flipe di Bourgogne mora e 1467.

C' est co la ki s' fi, Tchåle di Bourgogne, fourit coroné, pu s' maryî.

Après l' victwere des Bourguignons so les Lidjwès al batreye di Montnåk, li peron lidjwès fourit displanté et rimetou divant l' boûsse di Brudje.

## Dins les belès letes e walon
On djåze di Brudje dins Li tchant di m' tere da Djôzef Mignolet.

p.27 (moirt di Flipe di Bourgogne)
:*Li duk Filipe est moirt
:*Ås set poites del grande veye, les contes et les barons
:*Del France di l' Inglutere, del Prûsse et d' Diu sait wice.
:*Divizént djoyeuzmint d' amour et d' avinteures
:''Tot rawårdant l' moumint d' el kidure e grand trô.

## Sourdants
Tilozene

Li **tilozene**, c' est èn antibiyotike del famille des macrolides, eployî djusse po les biesses.

Come medicamint, c' est on sé, li tåtrate, k' est eployî, paski l' molecule peure n' est nén foirt dismantchåve.

## Speke
Come les ôtes macrolides, ele towe les micoplasses.
Docsiciclene

Li **Docsiciclene**, c' est èn antibiyotike del famile des tetraciclenes

## Speke
Elle a l' minme espeke ki totes les ôtes tetraciclenes, mins mî dismantchåve.

Ele rote disconte des micoplasses
Wiyåme del Måtche

**Wiyåme del Måtche** ou **Wiyåme di Lamark**, sipoté li **Singlé d' Årdene**, c' esteut on bandiy do payis di Lidje e 15 inme sieke. Il esteut el tiesse di tote ene årmêye di cou-d'-prijhon ey il a djouwé on role politike tins des gueres disconte del Principåté et des Bourguignons, aprume cwand Lidje ridvént libe e 1477. Adon il a sayî di s' rinde mwaisse, siconte di Djhan d' Hône.

## Dins les Belès letes e walon
I va prinde li tiesse des Lidjeus k' alît branscater Hu e 1466.



... Cwand l' bea d' Lamark,
Åme di brigand sins cour metowe e-n ene pea d' leu
Prinda l' tiesse do mouvmint k' aveut si bén cansyî
I comprinda bénvite ki Raz, li grand majeur
Aléve a Hu po siervi s' mwaisse, li rwè Louwis





- «Batoz, tabeurs, sounez, clairons»
Breya l' Singlé tot mostrant l' pougn 
Et s' loukeure, croixhante come ene lame
Fjha piede coraedje ås pus vigreus
- «K' on vude les cåves et les måjhons»
Loftreye, å no d' Louwis d' Bourbon





Plins come des basses, ridoxhant d' çanses et d' porvuzions
Li Singlé des Årdene et les coide di potince 
ki Raze aveut payî d' avance
Cwitît l' veye tot fjhant l' cråmignon
Albert II d' Beldjike

**Albert II d' Beldjike** (e flamind **Albert II van België**), di s' vraiy no *Albert Félix Humbert Théodore Christian Eugène Marie de Belgique*, c' esteut l' shijhinme Rwè des Bedjes. 

I skepia li 6 di djun 1934 et i monta sol trône li 9 d' awousse 1993 al moirt di s' fré, Bådwin I d' Beldjike. 

Albert II cwita l' trône tot-z abdicant li 21 di djulete 2013, ey il a stî replaecî pa s' fi, Flipe di Beldjike.
Matile di Beldjike

thumb|e 2013, l' anêye k' ele divna rinne
**Matile di Beldjike** (e neyerlandès ***Mathilde van België***), di s' vraiy no **Mathilde d'Udekem d'Acoz** (riwalnijhåve ***Matile d' Udkem d' Åco***), c' est l' feme da Flipe d'Beldjike, li setinme Rwè des Bedjes. Elle est royinne del Beldjike dispu 2013.

Elle a skepyî a Uke li 20 di djanvî 1973. 

Elle est marieye avou Flipe, ey il ont cwate efants: Elizabete (Lisbete), Gabriyel, Manu yet Yonôre.

C' est l' prumire royinne des Bedjes k' est eto ene Bedje di nexhance.

## Vicåreye
Elle a stî on moumint al pitite sicole a Lozindje, la ki s' pa a-st on tchestea.
Tcherdon d' ôr

Li **tcherdon d' pré**, c' est on fås tcherdon, lomé insi a cåze di ses picas.

Il a ene bele djaene fleur.

 ***[[Centaurea solstitialis]]***

## 
tcherdon d' ôr d' Espagne (*Scolymus hispanicus*)