open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hanzinaedje

Li **hanzinaedje** ou **racapexhaedje**, c' est on toû d' rossea tchén ki s' fwait sol Daegntoele po sayî di haper des cwårs so on conte al banke do "racapexhon".

## Sôres di hanzinaedjes
* tot vos scrijhant ène mailete et dire k' on a des cwårs a catchî, et k' on lzès va mete so vosse conte.
* tot vos atåvlant èn ovraedje a fé, et dmander les ca et les ma di vosse conte, po swè-dijhant vos payî dsu.
* tot-z evoyant èn aspitant purnea å no d' vosse banke å moumint ki vos fjhoz vos paymints éndjolikes.

## 
Saye di hanzinaedje rashious so les cnoxhances do walon
Gwenaëlle Cappellin

[thumb|a l' intrake di  [Châlèrwè, ça conte]]
[thumb|a on sinaedje del convincion « [Nosse comene dit oyi » (2025)]]
**Gwenaëlle Cappellin** (courtinnmint: **Gwen Caplin**), c' est ene bouteuse pol walon ki dmeure a Djerpene.

E 2024, elle intra å Siervice des Lingaedjes do Payis come manaedjeuse des dossîs.

## Ovraedje pol walon
Ele kimince a djouwer avou ene dramatike po ls efants a Åjhô-Préle. Ele prindrè pårt al Fiesse Calozet di teyåte po ls efants.

C' est leye k' a askepyî li waibe « Li walon d' emon nozôtes », ki Lucyin Mahin î meteut li mwaisse modêye des tecses ki parexhnut e rfondou sol Rantoele-gazete.

Elle a eto ene pådje so Facebook lomêye « WALTÉVE ».

Elle a eto passé dins l' emission tévé « Walons-nous », et mostrer les sacwès a vey a Djerpene.

Ele boute pol « walon e scole ».

Ele djowe teyåte avou « El bwèsse a teyâte », metans dins « Châlèrwè, ça conte ». 

## 
* Li pådje Facebook WALTÉVE
* Li waibe « Li walon d' emon nozôtes »
* Come guide po viziter Djerpene
*  Si foyou sol repertwere des scoleus e walon
Marcel Léonard

**Marcel Léonard**, c' est on scrijheu e walon ki note l' accint d' Oufalijhe. Il a skepyî li 21 di may 1915 a Oufalijhe. Il a morou a Lidje li 12 di djulete 1999.

Relî dins l' Antolodjeye Sicrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut dwanî.

## Ouve e walon
Il a scrît des courts tecses di prôze et sacwants powinmes, ramexhnés dins des ptits silabusses,sins date, foirt målåjheys a rtrover.

End a yeu cwate:
* Djåzans walon (*Djâzans walon*)
* Djåzans l' walon d' Oufalijhe, des tchiks et des tchaks
* Sovnances d' Oufalijhe, 1921-1940 (*Sov'nance d'Houfalîche*)
* Mexhné plik plok (*mèch'né plik-plok*)

## 
Scanaedje di troes des lives (scanés l' cou å hôt; a rdressî so vosse programe lijheu d' PDF)
* Scanaedje di "Djåzans walon"
* Scanaedje di "Mexhné plic-plok"
* Scanaedje di "Sovnances d' Oufalijhe"
Scoutisse

Li **scoutisse**, c' est on mouvmint d' djonnesse askepyî pa Robert Baden-Powell diviè 1907.

## Idêyes
I vout diswalper dins les djonnes des cwålités come li coraedje, li vicaedje emey li nateure, li vicaedje-eshonne dins l' etraidance et l' diciplene.

## Ocupaedjes
Les scoutes fijhèt, on côp l' an, on camp. Al fén do camp, i priynut les djins d' alintoû a on feu d' camp.

## Dins les belès-letes e walon
Dins ene novele da Djhan-Pire Dumont (divins «Tot tournant les pådjes»), on djonne racové d' ses grands-parints, va aler ås scoutes, paski c' est l' curé ki s' end ocupe

## 
Floriconte do feu (tchanson) (tchanson classike des feus d' camp)
Merci monsieu Doucane (teyåte e picård)

**Merci monsieu Doucane** (*Merci, monsieur Doukhane*), c' est ene pîce di teyåte e picård borén, sicrîte pa Roland Thibeau.

Li tecse a wangnî l' pris do scrijhaedje pol teyåte al fiesse ås lingaedjes walons 2016. Il est eplaidî ås edicions «Audace».

## Metaedje el sinne
Adon, pol djouwaedje d' onk des personaedjes, elle a stî rmetowe dins l' accint d' Tournai pa Gérard Platevoet. 

Li borén-cåzant personaedje, c' est Roland Thibeau k' el djouwa; li ci pårlant a môde di Tournai, c' esta l' role da Pascal Winberg.

Gn a ene foû-vwès e yidich, li cene da Monsieu Doucane. Ci cåzaedje la est da Maurice Hirsch.

Li pîce a stî creyêye a Tournai li 19 di may 2017, metowe el djowe pa Annie Rak.

## Tinme
Tins del guere di 40, on mostere deus diferinnès cdujhances; les cis ki rezistèt, et les cis ki fwaiynut avou les novelès dnêyes del minance do payis.
Lete x

Li **lete x**...

## e walon
### e rfondou
Li X n' egistêye nén e rfondou, foû do betchfessî xh.

### e sistinme Feller
Li lete X n' egistêye nén e sistinme Feller.
Tåvleu

On **tåvleu**, c' est on programe avou des lenes eyet des colones, po fé des carculaedjes u po roister des bayeyes.

Mins on tåvleu n' est nén fwait po-z esse ene nouzome båze di dnêyes.

## Rilomés tåvleus

### Libe
Les cawetes uzêyes på les libes tåvleus : .odt

Les éndjoleus k' ont ptchî les libes programes ovrèt purade sol tåvleu d' OpenOffice u LibreOffice (avou 'l éndjoleu : LibreOffice Calc).

### Mwaisse tinant
Les cawetes uzêyes asteure sont les : .xlsx. Les éndjoleus seuxhant lére les fitchîs avou 'ç cawete, savnut ossu lére les fitchîs avou les cawetes : .xls.

Padvant, c' estént les cawetes : .xls. Ecsepté, k' sacwants éndjoleus uznut core sovint 'ç cawete.

Onk des prumîs, ci fourit l' ci da Microsoft, lomé Excel. Mins, asteure, i gn' a d' ôtes tåvleus d' mwaisses tinants come WPS Office (avou 'l éndjoleu : WPS Spreadsheets), etcetera.
Avocåt

Èn **avocåt** u on **pårlî**, ene **avocåte** u ene **pårlêyresse**, c' est ene djin ki di s' mestî, disfind les ametous divins les tribunås.
Yves Gourdin

**Yves Gourdin** a skepyî li 24 d' avri 1937 a Bietris ey a morou li 21 di decimbe 2016 a Boudje.

C' esteut on bouteu pol walon, et on rcwereu. Il a eto scrît kékes bokets.

Relî dins l' Antolodjeye Sicrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut infirmî.

## Ouve pol walon
I cmince pa scrire on franwal sol les mots walons d' Bietris, nosse vî Bietris (FS110).

I scrît eto des volantès foyes sol motlî d' Bietris, mins purade a môde di djivêye pa tinme (motlî des schayires (2 pådjes), vîs mots (2 pådjes et dmey), oujheas et plantes (1 pådje), insekes et pexhons. Ces foyous la, avou si ortografeye a pårt, n' ont nén stî ecôdés dins l' Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece. Dins ;' DTW, i sont rahoukîs sol limero **[[S53]]**.

E 1994, i va rdjonde ene trope di waloneus di l' Årdene nonnrece k' amontèt li soce des rcåzeus del Basse Årdene. I ndè dvénrè prezidint. C' est lu k' ascoye les raploûs del soce a l' Aisse del Tuzance di Bietris. Avou Lucien Mahin, il eredjistere les sovnances di ses voyaedjes foû payis. Les tecses sont lijhåves so l' Aberteke. 

Mins, diviè 2002, li soce des rcåzeus bague a Bive. I nel shuvrè nén, et leyî ouve si ovraedje pol walon.

## Ene lete e walon po s' moirt
Dji vén seulmint d' aprinde li moirt da Ive pal gazete e walon "Singuliers". I m' lait li sovnance d' èn ome foirt amiåve, todi presse a raconter ses aviretes cwand il esteut djonne (Lucyin Mahin, li 16 di may 2017)

## Alére
 Singulîs 1-2017, p. 6 (mot d' adiè avou rapel di s' vicåreye)

## 
* Pådje di riscrijhaedje di ses racontaedjes 
* Papîscrît do motlî S53
Ronde tåve (raploû)

Ene **ronde tåve**, c' est des djins metous teyoricmint åtoû d' ene ronde tåve, et ki djåzèt tchaeke a s' toû d' on metou sudjet.

## Motlî
Les atåvlés cåzeus ont stî lomés «tåvleus» (tåvleuse u tåvelresse po ene kimere).

## Egzimpe di disrôlmint d' ene ronde tåve
Ronde tåve sol sicrijhaedje e walon al fiesse ås lingaedjes walons 2017 (prumire ronde tåve pår e walon dispu ki l' monde est monde)
* Po cmincî: prezintaedje do sudjet del ronde tåve et des tåvleus et tåvelresses (2 munutes, på mineu, pal mineuse del tåvlêye).
* prumî toû d' tåve: « Pocwè scrire e walon e XXIe sieke ? » (po responde: 2 munutes par djin)
* deujhinme toû d' tåve: « Po kî scrire e walon e XXIe sieke ? »  (minme tins d' response)
* troejhinme toû d' tåve: « Kimint scrire e walon e XXIe siéke ? »  (minme tins d' response)
* On ptit toû do costé des rwaitants (8 munutes)
* Cloyaedje: rashonner sacwants idêyes (på mineu, pal mineuse del tåvlêye).

## 
*  Prumî boket del ronde tåve del fiesse ås lingaedjes walons 2017 

## Sourdant
Ronde tåve

* ronde tåve (floriconte)
* Ronde tåve (raploû)

Ukrainian Round Table 2004.jpg|Ronde tåve des mineus des revintreye orandje (Oucrinne)
Cwarmeus Djavingue.JPG|Tchår des tchuvalîs del ronde tåve (escrît e walon)
Aiye

* Zolodjeye
** Aiye d' oujhea
** Aiye d' inseke
* Tecnolodjeye
** Aiyes d' areyoplane
** aiye di molén
El bos d' l' Esperance (arimés)

**El bos d' l' Esperance** (*èl bos d' l'Èspèrance*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Christian Thonet k' a rexhou e 2016 dins l' coleccion Odace. 

I note l' accint d' après l' Lovire.

Les arimés sont ratournés e francès vizon vizu. 

Li live a yeu li deujhinme pris al bate di scrijhaedjes del Lovire e 2014.

ISBN 978-2-917453-62-9

## Prezintaedje
Tchaeke tecse tént so ene pådje.

Gn a ene tiestire di deus vers. Adonpwis on tite. Et pu, li powinme di 12 vers.

## Onk des powinmes
:*Cwand l' veye prind l' muzeure di vos reves, 
:*Vos n' avoz pus k' ene afwaire a fé... vos redoirmi.

:::**Espwer**

:*So l' tere des leus,
:*L' ome bastit, eyet l' bos s' dislaminte.
:*L' abateu lyi a dné s' dierin betch, 
:*E rabressant l' tere di ses tayons.

:*El kernaxhe s' a rfrumé
:*So l' bosket d' l' Esperance
:*Eyet padzo l' plouve, 
:*El tchenea a triyané.

:*Dji so la dmoré a ratinde
:*Dji n' sai nén cobén d' tins...
:*Mezavi ki dj' aveu discampé
:*So les royes di m' djonnesse.
Les Crapådes (binde di tchanteuses)

[thumb|a [Chevri (måss 2017)]]
**Les Crapådes** (oficirmint, a môde francesse, *La Crapaude*), c' est ene binde di cwate tchanteuses sins instrumints, k' ont rprins bråmint des viyès tchansons e walon, et ls arindjî a leu môde.

Ele si siervèt djusse d' ene tåve po-z rafoirci li tipetape des tchansons.

## Istwere
Li prumire troplete, c' esteut Sabine Lambot, Pascale Sépulcre, Marie Vander-Elst eyet Charlotte Haag.

Ele s' avént rashonné e 2013, dimorant tertotes a Bouxhonveye. Mins ele n' ont cmincî a esse kinoxhowes pus lådjmint k' e 2015, la k' elle fijhît on concert a Rotchfoirt po èn ocupaedje coinrece del Fiesse ås lingaedjes walons.

A dater di 2016, ele fourît aspalêyes pal province di Nameur.

e 2017, ele vont fé li concert di fén del Fiesse ås lingaedjes walons a Nameur. C' est la k' ele sitrimèt leu prumire sitroete plake.


Crapådes a Sivri a troes.jpg| a Chevri (måss 2017)
Crapådes a Nameur fiesse Lingaedjes cwate estampêyes roye.jpg| a Nameur (may 2017)
Crapådes a Nameur fiesse Lingaedjes tåve.jpg|item est i
Crapådes a Nameur fiesse Lingaedjes stampêyes tåve.jpg|item est i


Fén 2020, les Crapådes candjît d' cogne, avou deus novelès intrêyes (Régine Galle eyet Caroline Durieux) po deus rexhowes (Sabine Lambot et Charlotte Haag). Gn î intra eto on taburreyisse (Max Charue) po les rafoirci.

Al riprinjhe des concerts après l' minêye di cronvirûsse, elle n' estént pus k' zeles deus.

## Plakigrafeye
E 2017, elle rexhnut leu prumire plake, «A tot spiyî», avou l' aidance da Joëlle Spierkel eyet Xavier Bernier, ki scrijhnut tot on live avou les muzikes, les cåzaedjes, eyet on diswalpaedje sicolrece po tchaeke tchanson.

E 2020, c' est l' deujinme produjhaedje, ki s' lome «Gote d' Aiwe».

## 
Leu waibe
Copyapo

vignette|El veye avou on mont dirî.
**Copyapo** ([ES] *Copiapó*), c' est ene veye do Tchili dins l' province do minme no.

## Climat
I fwait cåzumint l' minme djinre di timperateure pindant tote l' anêye : etur 10 eyet 20 grés.

## Sourdant
Bolåd (discramiaedje)

* bône po-z agritchî les bateas e-n on pôrt
* schouwoe

File:Bolåd d' batea.jpg|Bolåd d' batea
File:Houwoe Hamrene.jpg|bolåd d' voye
Pipistrale ordinaire

Li **pipistrale ordinaire**, c' est ene tchawe-sori foirt corante el Walonreye.

 *[[Pipistrellus pipistrellus]]*

## Vicaedje
Ele si mete voltî inte li tcherpinte et les panes ou les schayes do toet, ca ele pout passer pa on trô come ene pîce d' èn uro.
Hape-wapeur

thumb
On **hape-wapeur**, c' est ene tchape k' on mete ådzeu des stouves et des forneas k' on fwait a magnî dsu, et ki hape li wapeur des cujhaedjes, po n' nén acrouwi l' manaedje.

## Rotaedje
I rote a l' electrike.

Li buze di saiwaedje pout ndaler dins ene tchiminêye, dins l' toet u dins on meur.

## Sourdant
Vespriyon Bestinne

Li **pipistrale ordinaire**, c' est ene tchawe-sori del trôs d' rotche del Walonreye, mins k' est foirt målåjheye a vey.

 *[[Myotis bechsteinii]]*
Trô d' rotche

On **trô d' rotche** ou **grote** u **cåve djeyolodjike**, c' est ene vûde plaece å mitan d' ene rotche.

Les trôs d' rotche des payis castinnixheus sont foirt beas a vey, avou des nouzomès såles rimpleyes di tchandeles di rotches.

## Biyolodjeye
Les trôs d' rotche ont siervou di dmorance ås prumîs omes.

Gn a bråmint des tchawes-soris k' î vikèt.

## Sacwants rilomés trôs d' rotche
### el Walonreye
* Trô d' Han
* Trô di Spî
* Trô d' Rotchfoirt
* Trô di Rmoûtchamp

### ôte pårt
* Trô d' Lascaux (France)
* Trô d' Chiker (Marok)
* Trô d' Ercule (dilé Tandjî, Marok)

## Dins les belès-letes e walon
Fåve di Bietlete
Raigra

Li **raigra**, c' est ene sôre di waide k' on seme po do four, ki vént d' ene reléjhowe sôre di dråwe.

 *[[Lolium perenne]]*.
Oxhitrawôze

L' **oxhitrawôze** u **osteyoporôze** (eto: **atinrixhaedje des oxheas**), c' est ene maladeye la k' les oxheas si vudnut di leus minerås.

On sfwait oxhea est dit èn **oxhåtrô** (oxhea ås trôs).

Come di djusse, ces oxhs la divnèt pus fråles.

## Minêyolodjeye
Ele si voet voltî dins les comeres après l' laidådje.

## Senes del maladeye

Li pacyin a des doleurs dins l' schene do dos. I va sovint roter a baxhete. Li toû do dvant-bresse discrexhe.

Les sketaedjes d' oxhea sont pus corants. Pår li fraiteure do cô do femur.

Al radio, li coir di l' oxhea est pus clair k' i n' divreut.

## Espaitchance
On a lontins volou ki l' bevaedje di laecea espaitchaxhe l' oxhitrawôze. Mins ciste idêye a stî disdite dins les anêyes 2010.

Li bodjaedje a pårti des cwarante ans, lu, est seut bon po n' nén fé di l' oxhitrawôze.

## Sourdant
Ivier des purnalîs (discramiaedje)

* Ivier des purnalîs (rafroedixhmint å cmince do bontins)
* L' ivier des purnalîs live di sovnances da Joseph Bodson
Adelin Grignard

thumb|left|80px
**Adelin Grignard** (ossu *Hadelin Grignard*), *Adelin-Marie Grignard*) a vnou å monde a Vervî li prumî d' setimbe 1875. Il a morou a Ranchi, estat do Bingale (Inde) li 31 di may 1942.

C' esteut on scrijheu e walon (dizo l' no d' pene di «Halin», metou po «Hålin») et on rcwereu sol walon.

Riprins dins l' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.

Di s' mestî, il esteut priyesse (djezwite), professeur d' umanités, pu missionaire catolike.

## Ouve e walon
I cmince pa produre des powinmes sol tinme del rilidjon (1901-1902), k' i rashonne avou come tite: «*[[Tchîptaedjes et côps d' aiye (arimés)|Tchiptèdjes et côps d' èle]]*» (Imprimreye Dereppe, Serè, 1901). 

Adonpwis, e-n ene deujhinme ramexhnêye, «*[[Nosse Diè, nosse payis, nosse coulêye (arimés)|Nosse Dièwe, nosse payis, nosse coulèye]]*» (1908).

E 1905, avou Jules Sottiaux, il a-st enondé l' gazete El Cok d' Awousse.

On l' kinoxhe aprume po si studia sol Walon do Coûtchant;: **, eplaidî dins l' BSLLW e 1908.

E 1906, i fourit evoyî ås Indes pa ses mwaisses ås djezwites, et s' ni scrijha-t i pus e walon.

## Si avuzion sol walon
Onk des prumîs a vey, tot djonne, ki li rfondaedje et l' linwe-ehåyaedje do walon, c' esteut l' seule piceure po l' polou schaper. «Di Bince a Vervî, di Åve a Djivet, Troes miyons d' Walons n' årént k' ene seule vwès.» sicrijha-t i e-n ene tchanson lomêye «Li tchant des Walons».

## Alére
* Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî (1928) p. 425-436.
*  Cayés walons l° 36 (1941) p. 692.
*  *Le Père Adelin Grignard (Nécrologie)*, *Les dialectes belgo-romans*, t. 5, Brussele, 1946, pp. 181-183.
*  *Adelin Grignard, l'initiateur de l'étude de l'ouest-wallon*, divins: «On fiesse les sints»: *Les fêtes calendaires dans la littérature en wallon carolorégien* (3), Ed.El Bourdon, 1993, p. 3-13.

## Hårdêyes difoutrinnes
*  (ovraedjes e francès)
*  (scrijhaedjes e walon)

## Sourdants
Otbert (prince-eveke di Lidje)

**Otbiet d' Lidje** (oficirmint, **Otbert**), ci fourit li prince-eveke di Lidje di 1091 a 1119.

C' est lu k' atchta li dutcheye di Bouyon a Godfrwè avou clawe di ratchtaedje (*a réméré*).

C' est lu ossu ki distera les oxhmints da sinte Rolande et les mete dins on sårcô (1103).

I fourit shuvou pa Derik di Nameur.

## Sourdant
Derik di Nameur

**Derik di Nameur** (ou, pus eternåcionålmint, **Frederik di Lidje**) fourit prince-eveke di Lidje djusse deus ans å long, do 23 d' avri 1119 å 27 di may 1121.

I fourit shuvou pa Åbiron 1î d' Lovagne.
Åbiron 1î d' Lovagne

**Åbiron 1î d' Lovagne** ou **Sint Åbiron**, ci fourit li prince-eveke di Lidje do 1î d' djanvî 1123 å  1î d' djanvî 1128.

I bastixha l' eglijhe Sint-Djîle a Lidje. C' est la k' il est eteré.

I fourit shuvou pa Zande 1î d' Djulé.

## Vicåreye
C' est lu ki mina li sidje do tchestea d' Bouyon e 1141.

## Sourdant
Zande 1î d' Djulé

**Zande 1î d' Djulé**, ci fourit on prince-eveke di Lidje ki vneut del dutcheye di Djulé.

Il esta mwaisse del Principåté di 1128 å 8 di djulete 1135. C' est adon k' il est fotou a l' ouxh på påpe Enocin II, ametou d' simoneye.

I fourit shuvou pa Åbiron II.

## Ringne
C’ est tins di s' ringne (e 1130) ki l’ conte Rinåd d' Bår va abriber les wårdeus do tchestea d' Bouyon et divni mwaisse *de facto* del dutcheye. Zande 1î vôreut bén fé ene sacwè (militairmint), mins ni s' decide po rén.
Ivier des purnalîs

[thumb|ivier des purnalîs (9 d' avri 2021, [Transene)]]
thumb|ivier des purnalîs… sins purnalîs et sins ivier (10 d' avri 2020, Transene)
L' **ivier des purnalîs** (on dit eto: li **florixhåjhe des noerès spenes**, li **florijhon des fordinîs**), c' est å bontins, diviè l' mitan do moes d' avri, cwand les purnalîs et les cerijhîs florixhnut el Walonreye, et k' i fwait tot d' on côp pus froed.

## Rapoirt avou les sints d' glaece
E payis d' Mouze, l' ivier des purnalîs est on ptit moes pus timprou ki les sints d' glaece, ki c' est inte li 11 et 13 di may.

Mins, e l' Hôte Årdene, li florixhåjhe des noerès spenes si fwait å mitan do moes d' may. Adon, les deus såjhnetes si rcôpèt.

## Dins des ôtes payis
E l' Afrike bijhrece, gn a on rafroedixhmint bén cnoxhou et clawé dins l' calindrî des cinsîs inte li 10 et l' 17 di måss. A ç' moumint la, les dinrêyes sont ddja påmêyes.

On l' lome:
* « (lyaeli Heyyinne)» e-n arabe marokin.
* « (aHyyael, mot singulî)» u « (iHyyaelen, minme mot å pluriyal)» e-n amazir.

## Sourdants
Georges Ducarme

**Georges Ducarme** (1888-1961), c’ esteut on rcwereu so l’ Istwere coinrece do payis d’ Chevri-Rance. 

Avou ça k’ il a scrît sacwants tecses e walipicård del Bote, inte di zels, ene vintinne di fåves oridjinåles.

Et ramexhner ene fåve do vî vî tins, Poté eyet Fraijhé, et eto des spots avou des spepieusès esplikêyes.

## Egzimpes di ses fåves

::**El [[live (po lére)|live]] eyet les molons**

:*On bea live erloyî ki contneut les matires
:*Di totes les syinces utiles aveut stî la fotou
:*Dpoy des longuès anêyes so l’ copete d’ ene årmwere.
:*Pa des djins foirt bôrnés et d’ èn esprit cloyou.
:*Profitant di çoula, tote ene nindje afamêye 
:*Di pexhons et d’ molons avént miné l’ boukin
:*Repant el covierteure, forant, trawant inddins
:*Tantea ki totes les pådjes avént stî *sacmandêyes* (sacramentêyes)
:*Et k’ on åreut pu seu lire deus lenes d’ afilêye
:*“Tolminme, gn a pont d’ bon sinse”, k’ i dit l’ live ås molons
:*“Di sacadjî linsi tote el syince concintrêye
:*Dins mes pådjes k’ on savant av leyî come on don
:*Po k’ el monde è profite, come des råles avantaedjes.”
:*“Vraiymint”, k’ I respondît les oteurs do ravadje
:*Vos lçons, on n’ end a d’ keure; çou ki conte, c’ est l’ profit
:*K’ vo vî papî nos a forni.
:*Si vos avoz on rprotche a fé,
:*C’ est å cis k’ on dit d’ ene raece si avanceye
:*Et ki s’ leyèt si åjheymint piker l’ råjhon
:*Pa nozôtes, les molons.

## Sourdant
Milan-San Remo

**Milan-San Remo**, c' est ene coûsse ciclisse d' on djoû, ene des prumires di l' anêye.

Ele si court el Bijhe di l' Itåleye, inte Milan eyet San Remo.

## Sacwants wangnants
* 2006: Philippe Gilbert
Philippe Gilbert

**Philippe Gilbert**, k' a skepyî a Vervî li 5 di djulete 1982, c' est on rlomé coreu ciclisse.

## Cårire
I cmince a wangnî des ptitès coûsses e 2005. I finixh 6inme do Milan-San Remo.

I wangne li circût Het Volk e 2006.

...

Tchampion d' Beldjike e 2016.

Prumî do Toû des Flandes et di l' Amstel Gold Race e 2017.

## Alére
Jean Goffart, El rwè des Flandes,  82, esté 2017.
Telecomande

Ene **telecomande**, c' est ene bwissete ki tént dins ene mwin, avou beacôp des botons, k' on pout candjî l' programe d' on posse di tévé avou. Mins eto cmander did lon totes sôres di sistinmes u d' éndjins electronikes.

Pol cene del tévé, camaerådreçmint, on dit eto: ene **zapete**.

## Istwere
Les zapetes ont-st ataké a-z esse dins tos les manaedjes dins les anêyes 1970.

## Sourdants
Toû des Flandes

vignette|Toû des Flandes
El **Toû des Flandes** (e neyerlandès *Ronde van Vlaanderen*), c' est ene coûsse ciclisse d' on djoû, li prumire di l' anêye el Beldjike.

Ele si court el Flande.

## Sacwants wangnants
* 1986: Claude Criquelion
* 2007: Philippe Gilbert
* 2017: Philippe Gilbert
Posse di tévé

thumb|100px|posse catodike
thumb|plate waitroûle
On **posse di tévé** u ene **televuzion** u ene **tévé** (camaerådreçmint ossu: ene **boesse ås imådjes**, **boesse åzès imådjes** u ene **bawete**), c' est ene aparey po rwaitî l' televuzion.

## Sôres di posses di tévé
* posse catodike
* plate waitroûle: a cmincî a esse tocosté dins les anêyes 2010.

## Prindaedje des waches
* pa ene antene-rustea
* pa ene antene-eschiele
* pal teledistribouwaedje (cåbe)
* pal Daegntoele (toele-tévé)

## Ahesses d' on posse di tévé
telecmande

## Dins les belès-letes e walon
L' istwere des prumîs posses di tévés a Yon a stî racontêye pa Joselyne Mostenne. Li tecse, ratourné est walon est so Wikisourd.

## 

## Sourdant
Posse catodike

On **posse catodike**, c' est on posse di tévé ou ene waitroûle di copiutrece ki rote avou on tube catodike.

## Tube catodike

## Istwere
Les prumirès tévés di ç' sôre la ont cmincî a esse sipårdowes dins les manaedjes el Walonreye dins les anêyes 1950. C' esteut do noer et blanc. Les tévé coleurs ont ataké diviè les anêyes 1970.

Dins les anêyes 2000, on-z cmincî a vey des platès waitroûles, po les posse di tévé ou les copiutreces. Dins les anêyes 2010, les posses catodikes avént disparexhou.
Tchinne (discramiaedje)

* tchinne (tchinne (åbe)), ''Quercus spp.)
** Tchinne (toponimeye): nos d' plaeces avou "tchinne"
* tchinne (ås måyes) (rîlêye di måyes)
** schene (antomeye) (tchinne d' oxheas)
Fromlene

**Fromlene** (fr: *Fromelennes*), c' est on pitit ban del Walonreye di France (Bote di Djivet), sol frontire avou l' Beldjike, djus di Dion.

thumb|eglijhe avou ene hobete padvant
thumb|mwaireye

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: 08320
* Limeros diyalectolodjikes
** Ricwerances da Doppagne: G&nbsp;3
** Ricwerances da Bruneau: Br&nbsp;4
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Fromlinî, Fromlinresse;
** Sipotaedje: les Nûtons; la-minme, les **Nutons**.
* Dipårtumint des Årdenes

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Fromlene

### Hamteas
Floyîmont (Fromlene)

### Ôtès plaeces
 Fromlene (toponimeye)


Fromlene plake intrêye.jpg
Plake Floyîmont (Fromlene).jpg


## Tuzance walone

Li walon a stî ene miete wårdé pus lontins k' ôte pårt dins l' Bote di Djivet, a cåze di l' oujhene di keuve di Floyîmont, k' eployive bråmint des ovrîs walons. Elle aléve co ene miete e 2023.

Les djins lomént leu pårler «li walon» (et nén li «patwès» come e bråmint des plaeces e l' France et pår e l' Walonreye).

## Sourdants
Rezistance (arimés)

**Rezistance** (*Résistance*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Christian Quinet eplaideye el Coleccion Odace e 2012.

ISBN 978-2-917453-19-3

## Tinme
Diferins costés del Rezistance tins del guere di 40.

## Egzimpe d' arimé
:::**Rezister**
:*Rezister po dire non
::*Al crombene verité
:*Rezister po rfuzer
::*L' aldjebe cwåré
:*Rezister po n' nén hoûler
::*Avou les leus
:*Rezister po n' nén braire 
::*Avou les bedots
:*Rezister po schaper
::*L' hourdaedje do tayon
:*Rezister po wårder
::*L' respet do djambot
:*Rezister po-z awè meyeu
::*L' cour k' el cur
:*Rezister po dmorer lu
::*Å mitan des ôtes
:*Rezister po n' nén redossî
::*L' pea d' on sclåve
:*Rezister å no del Liberté
:*Rezister avou ses mots
::*Avou ses pougns
::*Avou ses iys.
:*Rezister e walon, c' est ***.&nbsp;''

## Sourdant
Bouyon (discramiaedje)

* bouyon (amagnî): sôre di sope avou del cråxhe
* Bouyon (rebanêye comene)
** Bouyon (ancyin ban)
** Dutcheye di Bouyon: ancyin payis
Lete W

Li **lete W** (**[[lete wé]]**) u **doblu**, c' est l'  23inme lete di l’ alfabet latén et c' est l' prumire des dmeyès voyales.

E walon, ele riprezinte todi li son wé.

## Pôzucion del lete W dins l' mot
Ele pout vni:
* a l' tiesse do mot: , , , , 
* å mitan do mot:
** al tiesse del sillabe; ; ; 
** dirî ene ôte cossoune:
*** trokes cw et mw/pw: , , ; , , , , , , 
*** francijhas: , , , .
** al fén del sillabe: , , , 
* al fén do mot:
** avou èn halcrosse E padrî; , , 
** tot å coron: 

## Uzaedje a pårt e sistinme Feller
E sistinme Feller, li lete W sieve eto po scrire:
* les disfondowes lijdwesses, namurwesses et bassårdinwesses des betchfessî scrijha oi: *, , , *.
* les disfondowes carolos, namurwesses et bassårdinwesses do betchfessî scrijha oe: *, , , , , , *.

## Dins des ôtes lingaedjes
E neyerlandès ey e-n inglès, ele riprezinte ossu l' son wé.

E francès ey e-n almand, ele riprezinte li son vé.
Mîtrinne Azeye

vignette|Payis del Mîtrinne Azeye (a droete del Caspyinne)|250x250px
Li **Mîtrinne Azeye**, c' est l' boke d' l' Azeye metou e fén mitan do continint.

## Payis del Mîtrinne Azeye
* Tourcominnistan
* Ouzbekistan
* Kirguistan
* Afganistan
* Cazaxhistan
* Tadjikistan

## Istwere
Tos payis k' ont stî colnijhîs del Rûsseye des Tsårs, pu passer e l' Union sovietike. Divnous dislaxhîs å disrashonnaedje di l' URSS e 1992.

## Djeyografeye
Nole mer, apus ki l' Mer Caspyinne eyet l' Mer d' Aral, ki s' assouwèt teribmint.

## Rilidjons
Rilidjon muzulmane dispu l' Mîtrinne Ådje. Des grands sincieus muzulmans come Avicene ou El Xhawarismi (dicovreu des logarites) vinént did la.
Cazaxhistan

Li **Cazaxhistan** (k' on pout eto scrire dinsi : **Kazaxhistan**), c' est on payis del Mîtrinne Azeye.

C' est l' dijhinme pus grand payis del Daegne, avou ses 2 727 300 kilometes cwårés.

Li mwaisse veye do **Cazaxhistan** a yeu bråmint d' nos. Asteure, ès no, c' est Astana. Totfeye, etur 2019 eyet 2022, ça a stî Noursoultan.

Lingaedje: cazaxhe.

*Les Kazaxhes ni sont nén les [[Cozake]]s.*

## Istwere
Come les ôtes payis del Mîtrinne Azeye, i fourit colnijhî del Rûsseye des Tsårs. 

Diviè 1920, li payis passe e l' Union sovietike. 

Pu s' dislaxhî å disrashonnaedje di l' URSS e 1992. Adon, rintrer dins l' Kiminålté des dislaxhîs estats.

## Politike
On contrat d' vindaedje d' elicopteres si fjha avou l' Beldjike d' ene façon nén trop catolike (2015 ). Çou ki mina å Herleme cazaxhe (2016-2017).

## Referinces eyet sourdants
Sirôpe

Li **sirôpe** u **poeret** u **michtrole**, c' est do foirt sipès djus d' pemes (avou des côps des poeres u des betråles divins), k' on magne so ses tåtes.

## Fruts dujhåves
Po rapoirter, i fåt on setch frut. On pout mete:
* poeres: doûcès poeres, poeres di Påke, poeres di laidjipôt (on fwait avou del foirt boune sirôpe, mins ele ni rapoirtèt nén beacôp).
* doûcès pemes; on pout radjouter ene miete di seurès pemes.
* des betråles å souke (mins ci sirôpe la a l' gosse di caramel, et dene li broûlant).
* des pronnes.

## Dins les belès-letes e walon
Discrijhaedje del fabricåcion dins onk des romans da Joseph Calozet.

## Documintåcion e francès avou les mots walons
* Jean Lechanteur, *La fabrication du sirop à l'ancien système au Pays de Herve*, divins "Inketes do Muzêye do vicaedje des Walons*, l° 149-152 pp 129-162 (1978)
* [[Guy Belleflamme]], *Le sirop (à l'ancien système) et le vinaigre'', divins: E211 pp. 141-152.

## Sourdant
Berwete

Ene **berwete**, c' est on caisson avou ene rowe padvant et des penes padrî, po tcheryî ene pitite tchedje, al mwin, inte deus plaeces nén trop lon d' ene l' ôte.

## Pårteyes d' ene berwete
* les limons u penes : les bwès k' on apice dins ses mwins
* les påmeles u pîs: les bwès ki rpoizèt a tere. 
* les bondjons u boûssons: les bwès ki tnèt l' rowe  
* li rôle u rowe 
* li basnire u plantchî: li fond del berwete
* les plantches (metowes sol costé, po tcheryî del tere
* les orayes: 

## Sôres di berwetes
* berwete sins costés (po tcheryî a l' ansene)
* berwete di fier å caisson (po mete del tere).
* berwete di troufleu: avou ene plantchete inte les deus pîs po n' nén efagnî.
* berwete electrike

## Aidance po tcheryî al berwete
* cingue di spale, agritcheye ås penes.
* haetchaedje pa des tchén d' tcherete
Nazisse

Li **nazisse**, c' esteut on mouvmint d' idêyes poirtant on pårti politike (li pårti nåcionå socialisse) k' amina Adofe Hitler å pouvwer e l' Almagne e 1935.

Les Nazis fourît dzingnîs après l' guere di 1940-1945. Mins rdjeta pus tård dizo alomaedje di noû-nazisse.

## Essegnes
Si mwaisse essegne, c' est l' gamêye croes.

## Mouvmints aloyîs
* Recsisse el Walonreye.
* Fachisse e l' Itåleye.

## Sacwants idêyes do nazisse
* li raece blanke est pus hôte ki les ôtès raeces.
* les djwifs et les djupsyins divèt esse dizindjnés.

## Dins les belès-letes e walon
Dins «deus côps mayeur» ene des noveles del ramexhnêye «Tot tournant les pådjes», Jean-Pierre Dumont raconte li spoûle d' on prijhnî walon provnant ki divna mayeur d' on viyaedje almand e 1945, paski l' mayeur di tins del guere aveut stî disdjoké pås Amerikins come Nazi.
Efe (tolu)

Ene **efe**, c' est on ptit tolu, di sacwants cintimetes, avou des aiyes.

Mins, po dire li veur, n' a nouk k' els a måy muzuré avou ene tweze.

Les efes provnèt purade del mitolodjeye tîxhone.

Les efes rishonnèt ås blankès dames, mins ki sont pus grandes, zeles, et sins aiyes.

## Mwaissès racsegnes
Les efes polèt esse binamêyes u måles.

Ele sont minêyes pa ene rinne, li **royinne des efes**.

Dins l' arimé da Hinri Colette, ci sereut des omrins tolus mins todi minés pa ene rinne.


File:Johannes Gehrts Englein und Elfe auf Blütenzweig 1889 img02.jpg|ene pus grande
File:Elfenflügel.jpg|Aiyes d' efe
File:E. Stuart Hardy 7.JPG|cial li royinne a-st on rwè


## Dins les belès-letes e walon
Henri Collette, dins si ramexhnêye «Ploumes du co», lezî a scrît tot on xhiltea:

**Les Efes**
Des spires di blanke foumire si cbroyèt l' long do bî.
Leus beas coirs elastike sont pus ledjirs ki l' plome.
Come des andjes so ene nûlêye, i s' coûtchèt sol tinre schome
Et s' fiestixhèt doûçmint al noereur do noejhî.

E l' årdjinté côp d' ouy ki l' lune *evoye* d' å cir,
N a des cis ki dansèt dzo l' viye så ki s' alome.
Li guirlande di leu mimbes monte e l' air, adon rtome,
Sins portant k' aduzexhe l' aiwe ou l' tere po s' lancî.

Li tårdou voyaedjeu ki passe a costé d' zeles
Est porshû, sins l' saveur, di tote li ribambele.
Onk l' apice pa s' mantea; les ôtes shuvèt tertos.

Si sintant fruziner, i court å pus abeye.
Mins, come i rtoûne si tiesse, li målureus pout vey
K' i poite li rinne des Efes e-n amazône so s' dos.
Lucien Namèche

**Lucien Namèche** (*Lucyin Nametche*), c' est on scrijheu e walon d' Nameur (Sovimont), moirt e djanvî 1997 u décimbe 1996.

Il a stî eplaidî dins Les Cayés walons inte 1946 et 1956.

## Pî-notes
Remi-Henri-Joseph Cambresier

[thumb|li prumî [diccionaire walon.]]
**Remi-Henri-Joseph Cambresier** skepia a Tchinnêye, li 8 di djun 1756. 

Nolu n' kinoxhe el date di s' moirt. 

Di s' mestî, il esteut priyesse.

Il eplaida e 1787 on motî walon-francès ki poite di no. Ci fourit l' prumî diccionaire walon djamåy publiyî.
Aiwe do Radea

L' **Aiwe do Radea** u **Aiwe d' Eure**, c' est ene corante aiwe del Walonreye.

## Coraedje

## Astantches di l' Aiwe d' Eure

## Sourdant
Willy Leroy

**Willy Leroy** a skepyî li 3 d' may 1940.

C' est on scrijheu e walon, purade pol teyåte.

Eto on bouteu pol walon, foiravant pol walon e scole.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Ouve pol walon

Il adjinçné a pårti di 1979 des bates di recitaedjes po ls efants. Et dner do walon e scole a Veskeveye.

Il amonta avou Raymond Mouzon ene soce di scrijheus e walon del Province do Lussimbork (li *GADL*).

Il a lontins miné les ovroes di scrijhaedje e walon a Veskeveye.

Pol dramatike di Veskeveye, il a ratourné dipus d' trinte pîces e walon, inte di zeles do «Katayev» (Dji vou vir Mioussev) et do Feydeau. Mins ossu toplin di Derycke.

Pris del Federåcion do Lussimbork di  l' UCW e 2015.

Si feme, Claire Paulet, l' a todi aspalé, et djåzer on croxhant walon, pår divant les djins.

## 

*Deus d' ses scrijhaedjes
*Pådje del soce des Scrijheus d' Årveye, k' il askepia]
Andje Gabriyel

L' **Andje Gabriyel** u l' **Andje Gabriyele** u l' **[[mwaisse andje]] Gabrî**, c' est ene andje u ene mwaisse andje k' egzistêye dins les creyances rilidjeuses ostant des djwifs ki des crustins et des muzulmans.

Elle est waiteye come li messaedjresse do Bon Diu.

## Plaece e djudayisse
C' est ene des cwate mwaissès andjes avou Micayele... 

Il aparexhe dins l' live Daniel.

## Plaece e crustinnisse
Po les crustins, c' est leye k' a vnou anoncî a l' Aviedje Mareye k' ele ratindreut famile di Djezu-Cri, sins esse marieye (fiesse di l' Anonciyåcion).

## Plaece e l' islam

Po les moslimîs, c' est leye k' a dicté l' Alcoran å profete Mawoumet li nute do messaedje.

## Dins les belès-letes e walon
On l' baltêye sovint dins les belès-letes e walon, come responsåve del ratindance da Mareye. Insi dins on monologue da Julos Beaucarne k' i djheut come adrovaedje a ses tchansons, i dit a pô près çouci:
:*Li grand Gabriyel — , saiss, lu — vina dé Mareye (ene tote djonne feye, saze ans, motoit co moens), et lyi dire « ? vouss ?». Et leye: «oyi, oyi». Et fini avou on toumaedje insi: «fåt nén dmander ! minme dins les andjes, on n' pout pus awè fiyate !»

On djåze eto d' leye dins l' [[novele (belès-letes)|novele]] da [[Djan-Pire Dumont]], «Å tribunå des biesses» (ramexhnêye «[[Tot tournant les pådjes (noveles)|Tot tournant les pådjes]]»), on pô del minme façon.
:*L’ *homo sapiens sapiens*, come i s’ plaijhive a s’ lomer lu-minme, aveut tant fwait sofri li ptite bole ki lyi sierveut d' djîsse, k’ al fin do conte, li Grand Mwaisse di l’ univiers evoya sol tere ses *missi dominici* po-z aler vey cwè et kesse. Po mete a leu tiesse, i n’ vola nén l’ binamé Gabriyel, djusse bon a arinner les båsheles avou ses andoûleus messaedjes. Bén trop bonasse po oizeur dire leus vraiyes ås andjes gårdyins; et po dner l’ grand côp d’ schovete k' i faleut.

## Sourdant
Voye Sint-Djåke (discramiaedje)

* Voye Sint-Djåke (sitoelreye)
* Voye a Sint-Djåke-el-Galice (pelrinaedje eviè Sint-Djåke-el-Galice)
Doumiesse moxhe

Ene **doumiesse moxhe** (**moxhe doumiesse**) u ene **moxhe di måjhon**, c' est ene moxhe ki vike avou les djins, dins les måjhones.

 *[[Musca domestica]]*

## Rapoirt avou les djins
A cåze di s' soyant soyant zûnaedje et des schites k' ele lait so les meurs et les cwåreas, on l' sipotche voltî.

## Sourdant
Joseph Willem

**Joseph Willem**, skepyî a Djoupeye li 12 d' awousse 1840 et morou a Tchinnêye li 26 djulete 1914, esteut on sicrijheu e walon.

## Ouves
Po ses ovraedjes, loukîz à l' bibioteke Wikisourd e francès : Joseph Willem.
Eugène Monseur

**Eugène Monseur** a skepyî a Lidje li 17 di setimbe 1860 ey morou a Brussele li 6 di decimbe 1912. C' esteut on sicrijheu, on filologue ey on professeur d' univiersité.

## Hårdêye difoûtrinne
*
Adolphe Adolphy

**Adolphe Adolphy**, di s' plin no, **Gaspar-Adolphe Adolphy** a skepyî a Vervî li 6 di djanvî 1874. Il a morou li 27 di fevrî 1949 a Icsele.

C' esteut on grand scrijheu di pîces di teyåte e walon. I scrijha eto des arimés.

On a djouwé ses pîces dipus d' meye côps.

Riprins, come di djusse, dins l' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.

Di s' mestî, il esteut fonccionaire del comene di Vervî (buro des afwaires militaires).

## Ouve pol walon
E  e 1890, il atake a scrire des powinmes, eplaidî cial et la dins les gazetes di Vervî. Mins i n' ont måy sitî rashonnés.

I n' kiminça avou l' teyåte k' e 1903.

Sacwants pîces
* Hantreye (*hantreie*, pîce arimêye d' èn ake) (1903)
* Vijhnaedje (*wèsinège*, pîce arimêye di troes akes) (1904, eplaideye 1905)
* Li bon pårti (*lu bon porti*, pîce arimêye di troes akes) (1906)
* Pice-crosse (*pisse-crosse*, pîce arimêye di troes akes) (1908)
* Luçon d' amour (*lèçon d'amour, comedeye arimêye, deus tåvleas, [[1908]]).
* Åtoû d' èn eritaedje (*autou d'on hèritège*, comedeye e 3 akes [[1909]])
* Baligand (comedeye e 3 akes, [[1909]])
* Li ptite cuzene (*lu ptite cusène* comedeye e-n èn ake [[1911]])
* [[Feye d' ovrî (teyåte)|Feye d' ovrî]] (*fèye d'ovri*, pîce e 3 akes, [[2012]])
* Li meyeu sôr (*lu meyeu sort*, comedeye e 3 akes, [[2012]])
* [[Po les femes (teyåte)|Po les femes]] (*po les femmes*, comedeye e 4 akes) ([[1913]])
* L' amour waitive (pîce rimêye di 3 akes)
* l' esprouve (pîce d' èn ake)
* Måle cane (pîce d' èn ake)
* Li boune tchuze (pîce di 3 akes)
* Li djudje (pîce di 3 akes)
* [[Bebele et Trinete (teyåte)|Bebele et Trinete]] (*Bèbèle èt Trinète'', 1928).

## Djudjmint di si ouve
Tote ses pîces ont stî prumêyes do govienmint, apus ki "Feye d' ovrî", motoit djudjeye revintiveuse.

Dofe Adlofî a stî rmetou a Marivaux. Sacwants d' ses pîces rishonnèt les sûteyès bates di dvizes des comedeys d' Alfred de Musset.

Mins i n' a nén stî rprins dins l' live critike Piron so les scrijheus e walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 

## Sourdants
Scole gårdyinne

Li **scole gårdyinne** u **pitite sicole**, c' est ene sicole ki prind les tot djonnes efants, sovint a cmincî di l' ådje di 2 ans et dmey (cwand i sont prôpes).

On î dmeure djenerålmint troes ans.

## Acsegnants
El Walonreye, les scoles gårdyinnes estént cobén fwaite pa des beguenes (metans, disk' e 1958 a Transene).

Adonpwis, ci fourit å pus sovint des dames di scole ki les minît.
Désiré Malet

thumb|(e 2012)
[thumb|minant l' copinreye di Rotchfoirt (pol dijhaedje di troes [couyonådes)]]
**Désiré Malet** (ki s' lome lu-minme pus voltî e walon, **Ziré**), c' est on scrijheu ey on bouteu pol walon.

Il a skepyî li 19 di måss 1939.

Di s' mestî, il esteut tecnicyin ås Tchmins d' fier.

## Ouve pol walon
Il amonta li ene copinreye a Rotchfoirt sol difén des anêyes 2000.

I scrît eto tenawete des ptits tecses pol Rantoele-gazete.

Il a eto ratourné deus letes di Sint-Pire e walon, eplaideyes dins on ptit livret di cénk epites e 2020.

## 
Vizite e walon do Trô d' Han (tecse ratourné par lu et ses soçons del copinreye di Rotchfoirt)

## 
* 
* 
* Pådje di sacwants d' ses scrijhaedjes (mwaisse modêye) 
*  Ôtes videyos del copinreye di Rotchfoirt
**  (tchanson da Willy Marchal, a l' soce: rireye so l' éndjolike)
**  (viye tchanson ritchantêye pa Willy Marchal, todi a l' soce)
Forcrexhince eterdoetrece

Li **forcrexhince eterdoetrece**, c' est ene maladeye des pîs des bovrins. 

I s' adjixh d' ene sôre di poreas ki crexhe inte les deus ongueas.

## Minêyolodjince
Li må est pus corant ås cafloreyès noeres di Frize et les Ostene.

## Cåze
Pout vni d' ene flåwté des nierons eterdoetrece, motoit bén d' eritance.

Dins les pus viyès vatches, ça pout esse ene complicåcion d' ene diermite eterdoetrece.

## Senes del maladeye

Dins bråmint des cas, on nel voet nén, et ça n' cåze nou xhalaedje.

Cwand l' maladeye est pus viye, aprume ås pezantès vatches, ele va fé cleper l' biesse djus. Et fé må cwand on l' djond.

Li porea si trouve å pus sovint dol costé divantrin di l' eterdoetrece. Ele pout awè crevådé li muraye di l' onglete.

## Médiaedje
O fåt côper l' forcrexhince evoye. Po les pus griyeus cas, on-z edoime li biesse avou li pus foirt dôzaedje di silazene. Pu broûler l' porea å stok. S' i gn a on crevådaedje di l' onglete, ritaeyî djus, disk' å haiti texhou.

Adonpwis, ribroûler, po ki l' crape fwaiye pansmint.

Les djoûs d' après, on pout resserer les deus ongletes avou ene binde elastike.


File:Tinaedje astok forcrexhince eterdoetrece2.jpg|Tinaedje-astok
File:Forcrexhince eterdoetrece2 prumî broûlaedje.jpg|Après broûlaedje dizeutrin
File:Forcrexhince eterdoetrece3 avou fier broûlaedje.jpg|broûlaedje del raecinêye å tchôs fier
File:Forcrexhince eterdoetrece4 côpêye evoye.jpg|forcrexhince råyeye evoye et plakêye å fier
File:Forcrexhince eterdoetrece5 crevåde muraye.jpg|crevåde el muraye
File:Forcrexhince eterdoetrece6 crevåde muraye ritaeyeye.jpg|ritaeyaedje des måhaitîs texhous del crevåde
File:Forcrexhince eterdoetrece7 tote broûlêye.jpg|broûlaedje pansmintrece
Sint Djåke (discramiaedje)

* Sint Djåke li Grand (dicipe da Djezus-Cri)
* Sint-Djåke-el-Galice (veye d' Espagne)
** Voye a Sint-Djåke-el-Galice (pelrinaedje eviè cisse veye la)
** Voye Sint-Djåke (sitoelreye ki mosterreut li direccion del veye)
Ripassé tins

On **rpassé tins**, c' est on tins d' codjowaedje basti so l' viebe "awè" codjowé a l' indicatif prezintrece, shuvou do pårticipe erirece do viebe k' on codjowe.

Egzimpe : 
:*nos *'avans bevou** nosse sô.

== Nos des rpassés tins ==
* [[Ripassé prezint]] u [[Passé compôzé]]
:'' dj' **a djouwé** tote li matinêye
* [[Durant Indicatif Erirece Ripassé]] (DIER)
:'' portant dj' **aveu studyî** totes les brantches comifåt
* [[Nén Durant Indicatif Erirece Ripassé]] (NDIER)
:'' cwand dj' **ouri magnî** ttafwait, mi ptite sour intra; cwand dj' **ava dit** çoula, si vizaedje candja d' coleur.
* [[Indicatif Futurrece Ripassé]]
:'' ti m' dirès cwand t' **årès** tot **fwait**.
* [[Condicioneu Prezintrece Ripassé]]
:'' il **årént bevou** cekes et toneas
* [[Suddjonctif Prezintrece Ripassé]]
:'' k' il **åye mindjî** tote li dorêye, dji m' è fote; mins l' aler rnåder après !
* [[Suddjonctif Erirece Ripassé]]
:'' si m' **euxhe** seulmint **dit** wice k' il aléve ! 
:'' Li må el picive come si on lyi **avaxhe heré*' on tchôd fier houte et houte del tchå *(Jean Lejeune di Djoupeye dins "Avå trîxhes et bwès", p. 10).

## Sourdant
Omar Sharif

**Omar Sharif** a skepyî 10 d' avri 1932 (dizo l' no di **Michel Dimitri Chalhoub**). Il a morou li 10 di djulete 2015.

C' esteut on rlomé acteur edjipsyin, mwaisse djouweu di Lorince d' Arabeye.
Clostridium botulinum

Li **clostrideye do botulisse**, c' est l' microbe del famile des clostrideyes ki cåze li botulisse des djins et des biesses.

 *Clostridium botulinum*

## Mwaissès piceures
Bactereye gram + ki vike dins les frexhès plaeces.
Duristé d' l' aiwe

Li **deurté (ou duristé) d' l' aiwe**, c' est l' porcintaedje di castinne k' i gn a dvins.

## Muzeure del deurté d' l' aiwe

## Consecwinces del deurté d' l' aiwe
### Aparey di manaedje
Ene deure aiwe pout stoper les touweas di sacwants apareys u machenes di manaedje (rampono electrike, machene al bouwêye… 

### Årtisyince
Ene aiwe trop deure pout fé baxhî l' pouvwer médiant di sacwants droukes dinêye dins l' abuvraedje. Metans les sulfamides ås poyes di poytreye.

Ces medicamints la si loynut å calciom, et ristoper les touwires.
Nombe d' Avogadro

Li **nombe d' Avogadro**, c' est li nombe d' atômes u d' molecules k' i gn a dins ene metowe cwantité d' on peur coir lomêye «môle».

I våt 6,022140857(74)×1023 (pa môle).

## Istwere
Trové pa Amedeo Avogadro e 1811.
Henri Tournelle

**Henri Tournelle**, c' est l' no d' pene da **Jules Henri Lefèvre**, on scrijheu e picård borén di Cargnon.

Il a skepyî li 1î d' djulete 1893 ey a morou e 1959.

I scrijha de pîces di teyåte, des arimés et des tchansons.

Il a stî rprins dins li ptite antolodjeye SLLW del guere di 14. 

Il a eto scrît e francès.

Di s' mestî, il esteut eployî ås tchmins d' fier.

## Vicåreye
I cmince a scrire e 1912, pa des tchansons k' i tchante a on "cåbaret borén" k' i mete so pî. 

I va bénrade passer å teyäte, avou ene kitoirdowe modêye di *[[Faust (teyåte)|Faust]]* (1913).

Après l' guere di 14-18, i va scrire sacwants pîces di teyåte.

## Ouve e picård
### Teyåte
* Mariaedje di guere, comedeye e troes akes (1918)
* L' arsouye, arimêye tradjedeye e troes akes (1919)
* Canada, comedeye d' èn ake (1919)
* Pagne a pårt, comedeye di troes akes (1929)
* El testamint d' Fene-taeye, comedeye di troes akes (1929)
* Å dintisse, comedeye d' èn ake (1930)
* Liciegne fwait s'-n intrêye; comedeye d' èn ake (1932)
* El divoice e muzike; comedeye di troes akes (1935)
* El pitit Bebert; comedeye d' èn ake (1935)
* Cirile fwait do cinema; comedeye di troes akes (1937)
* Noices d' ôr e shabots; comedeye di troes akes (1938)
* Les sorets d' Amanda, comedeye d' èn ake (1945)

Des pîces come "Mariaedje di guere" ont stî djouwêyes dipus d' 400 côps, Canada, dipus d' 300 feyes, L' arsouye, dipus d' 200 côps.

### Arimés et tchansons
*Ritournelles*, ene ramexhnêye di tchansons e walon, et des ôtès ouves e francès (Djimape, sins date, diviè 1931).

## Boket da sinne
:::**Tchanson do djambot**

::**Resploe**
:*Kéne afwaire
:*Dispu k' c' est l' guere !
:*On n' vind pus d' boubounes nole pårt:
:*Pus d' wåfretes,
:*Pus d' suretes;
:*On n' sait pus cwè fé d' ses liårds.
:*Pus d' paletes,
:*Pus d' tåvletes,
:*Pus d' fondant ni d' tchocolåt,
:*Pus d' amandes,
:*Pus d' picantes,
:*Pus d' souke di oidje et pus d' nougats.

::**I.**
:*Divant l' guere, li dimegne,
:*Dj' aveu ene dringuele a m' pa.
:*Dj' acatéve des pacyinces,
:*Des bablutes, do nougat.
:*Asteure, on n' vind pus rén;
:'I gn a po braire, cwand on î pinse.
:*Les botikes sont rwinés.
:*I gn a pus rén d' bon a croxhî.

::*'II.*'
:*Divant, po ene çanse et dmeye,
:*Dj' aveu troes macarons,
:*Shijh podchupe, deus oubliye
:*Eyet deus cous d' bourdon.
:*Des nicnaks, c' ît m' grand gosse;
:*Po ene mastoke, on nd aveut ene pougneye;
:*Asteure, po troes gros sôs,
:''Si on nd a shijh, c' est tot l' dibout.

## Sourdant
Ristitcheye voyale

Ene **ristitcheye voyale**, c' est ene voyale ki si rmete inte deus cossounes, å pus sovint po shuve li rîle des troes cossounes.

Djel va scrire / djel sicrît.

## Mwaissès piceures
On l' rescontere aprume dins les mots ki cminçnut pa S + cossoune.

Elle s' a sketé l' bresse => ele s' av s**i**keté l' bresse.

Tecnicmint, ele rote pår del minme façon ki li spotchåve voyale..

Li seule diferince est ki li mwaisse mot n' a nole sifwaite voyale: **scr**ire.

## Notåcion dins les motîs
Årvier del sipotchåve, li ristitcheye voyale n' aparexhe nén dins bråmint des motî walon francès (E1, C99).

Portant, on l' trouve dins sacwants:
* inte åtchetes: S0: "*s(u)crîre*"
* tot scrijhant li cmince del cogne avou li ristitcheye voyale: C8: "*scrîre, si-*"
* tot scrijhant les deus cognes: E170 (scråwe (sicråwe)) S117 ("*sconcîre / suconsîre*"), motîs so les fis do rfondou walon (R9, R10, R11, R12) (scrire / sicrire / escrire).
* tot ni scrijhant ki l' cogne avou l' ristitcheye voyale: E203: "*sikulteû*"

Dins kékes motîs, les mots, sont pacô dnés avou l' ristitcheye voyale, pacô sins.
* E165: *scrîre* (nén *sècrîre*, erîlêye cogne); *sècrène* (mins nén *scrène"). Mins payis d' Måmdey, li spotchaedje n' est nén sicorant k' ôte pårt. Motoit k' des mots k' i gn a "vikèt" purade dieo ene cogne et nén l'ôte.

Des ptits motîs k' i gn a ni notnut nén les ristitcheyès voyales, po spårgnî dle plaece ([[R13]]).

== Uzaedje al tiesse del fråze ==
Al tiesse del fråze, ou dins les tites, les mots al ristitcheye voyale si scrijhèt voltî avou cisse voyale la, po n' nén awè deus cossounes po-z ataker.
:***Sib**aré, nost ome, di vey li tåvlea.
:*[[Sipotchåve voyale|*'Sip**otchåve voyale]]
:''[[Scoles di rfondou walon d' Bive|**Sc**oles di rfondou walon d' Bive]]

Mins ci n' est nén oblidjî:
:***St*'åré dins l' ansene, i n' si saveut rlever.
:*[[Scole|*'Sc'''ole]]

## Sourdants
Deurté (discramiaedje)

* el fizike, li deurté, u duristé, c' est l' cwålité u difåt d' ene sacwè k' est deure.
* duristé d' l' aiwe (tchimeye)
* deurté moråle
* durea (deure nuk ås mwins, ås pîs)
Héron ås vatches

Li **héron ås vatches** u **oujhea ås vatches**, c' est on blanc héron foirt corant dins les payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Bubulcus ibis]]*

## Spårdaedje

End a pont el Walonreye.
Balinnacîs

Les **balinnacîs**, c' est des biesses ås tetes ki vikèt dins les mers, pareys ås balinnes.

## Sacwants balinnacîs
* balinnes
* doféns
Maraexhe

[vignette|Li [maraexhe di Pousseau a Royan, e l' France.]]
Ene **marexhe** ou on **marexhe**, c' est ene grande sitindêye d' xhate aiwe, avou des plantes ki crexhnut dvins.

## Maraexhes et fagnes
Ene maraexhe est todi metowe dins on foncea, årvier d' ene fagne, todi metowe al copete d' on platrea.

Ene maraexhe si pout a assouwer; ene fagne nén, apus ki pa l' accion del djin (riplantaedje di sapéns).

Ene fagne est covrowe di plantes a pårt (sfingnes) ki vont, al longue do tins, divni del troufe. Dins ene maraexhe, les plantes pourixhèt. (Et poleur touwer  di botulisse les canårds k' î dmanèt).

## Sourdant