Isber

vignette|El fôme d' èn '''isber''' sorlon on dessén.
Èn **isber**, k' on pout lomer eto «&nbsp;ene **montinne di glaece**&nbsp;», c' est èn eshonna di glaece dins les mers ey oceyans k' est dins eyet so l' aiwe.

Les **isbers** vegnnut foiravant di l' Antartike eyet do Greunlande.

## Etimolodjeye
El mot «&nbsp;**isber&nbsp;**» vént d' deus mots neyerlandès : «**&nbsp;''ijs&nbsp;***» eyet «***&nbsp;berg&nbsp;***» ki volnut dire «***&nbsp;''glaece''&nbsp;***» eyet «***&nbsp;''mont''&nbsp;***». C' est sovint ciste oridjene la k' est riprindowe dins les lingaedjes. Totfeye, vla k' des lingaedjes n' uznut nén on derivé d' èç mot la. Inte di yeusses, li latén, wice k' *'isber** s' dijhnut purade «***&nbsp;*mont di glaece*&nbsp;***», dj' ô bén «***&nbsp;[[:la:Mons_glacialis|Mons glacialis]]&nbsp;***».
== Grandeurs ==

=== Definixhaedje eternåcionå ===
Li clasmint des **isbers** dipind di l' [[International Ice Patrol|''International Ice Patrol'']]. Ki l' adierça principå, c' est d' s' aschouwer d' ene resconte inte ene **montinne di glaece** ey on batea.
<center>

</center>

=== Definixhaedje francès ===
E [[Francès (lingaedje)|francès]], cwand èn **isber** est pus ptit k' cénk metes di longueur, on-z el lome on «&nbsp;''bourguignon&nbsp;»''. Inte cénk eyet cwénze metes di lon, on-z el lome puvite on «''&nbsp;fragment d'iceberg&nbsp;''». Dj' ô bén, på ratournaedje literå, on « boket d' **isber*&nbsp;***». Dins ci lingaedje la, fåt ki l' eshonna di glaece åye, å moens, cwénze metes po-z esse erconoxhou come èn «***&nbsp;*'iceberg**&nbsp;***».

=== Definixhaedje inglès ===
E-n [[inglès]] po k' èn eshonna di glaece soeye erconoxhou tot-z estant ene *'montinne di glaece**, i doet fé, å moens, cénk metes di lon. Les eshonnas di glaece pus ptits sont lomés «&nbsp;''growler&nbsp;''» ubén «''&nbsp;bergy bit&nbsp;''». On «''&nbsp;growler&nbsp;''» fwait moens di deus metes di lon. Tot rwaitant on «''&nbsp;bergy bit&nbsp;''», ès longueur est inte el ci do «''&nbsp;growler&nbsp;''» eyet do definixhaedje inglès di l' **isber**.

=== Ricoird ===
Les **isbers** savnut esse grand. El pus lon, lådje eyet spès, c' est l' [[Isber B-15]]. On-z el a veyou e [[2000]], do costé di l' [[Antartike]]. Il esteut lon di 295 km, parfond di 37 km ey il aveut ene stindêye di 11&nbsp;007 [[Kilomete cwåré|km²]]. Li dierin côp k' on l' veyou, c' esteut e [[2011]].

== Coleurs ==
La pupårt des **isbers** sont blancs avou on pô di bleu. Poirtant, sorlon les rîles del [[fizike]], i doevnut normåldimint esse bleus. C' est a cåze d' ès compôzucion k' les **isbers** sont blancs avou ene miete di bleu. Dj' ô bén : del [[nive]] eyet del glaece des [[Glaecî|glaecîs]]. 

Tenawete, i polnut esse completmint bleu, vert, u co djaene. Virpus k' telcôp k' il ont deus coleurs al môde d' ene [[Zebe|gåde-a-roye]]. Les vetès **montinnes di glaece** si trouvnut seulmint do costé di l' [[Antartike]]. Li grande diferince, c' est k' ces **isbers la**, i n' ont pont d' bouye, contråvmint ås ôtes. Avou ça k' i sont compôzé d' aiwe d' mer djalêye. Houte di çoula, sacwants elemints djouwnut eto so leu vete coleur.

Po les **isbers** avou des coleurs al manire d' on [[zebe]], on-z elzès ritrouvnut seulmint e-n [[Antartike]]. I sont askepyîs avou l' enancraedje di l' aiwe d' mer dins des bîleures astampêyes. Les ales savnut afeye dner des vetès royes åzès **montinnes di glaece** tins d' leu crexhince dsu mins so les bokets dins l' aiwe.

E-n [[Artike]], les **isbers** polnut divni blanc ubén bleu, si leu nivaye fondnut. Ådzeu d' ça, les blankès **montinnes di glaece** avou ene miete di bleu sont råle. Dandjreus k' i sront co pus råles avou les [[candjmints climatikes]].

== Fômes ==
Djenerålmint, les **isbers** ont dijh å cint d' leu stindêye ådzeu d' l' aiwe, pindant k' les nonante å cint sont padzo.

On conte shijh fômes d' **isbers**. Les fômes n' ont rén a vir avou les grandeurs u co les coleurs des **montinnes di glaece**. Les nos inte les åtchetes vegnnut di l' [[Inglès (lingaedje)|inglès]] eyet do [[neyerlandès]]&nbsp;:

# **Tabulare** (''Tabular'' ubén ''ijsschots'' eyet ''vlakke vorm'')&nbsp;: les **tabulares** ont l' fôme d' ene tåve.
# **Wigue** (''Wedge'' eyet ''wig'')&nbsp;: ces **montinnes di glaece** la rshonnnut a des otos d' coûsse wice ki les dvants sont plats. 
# **Dôme** (''Dome'' eyet ''koepel'')&nbsp;: ces **isbers** la rshonnnut a ene cloke.
# **Drôdoke** (''Drydock'' eyet ''droogdok'')&nbsp;: el fôme rshonne al ci di sacwants bateas.
# **Pinakele** (''Pinnacled'' eyet ''pinakel'')&nbsp;: gn a des teras come so des monts.
# **Bloki** (''Blocky'' eyet ''blok'')&nbsp;: ça rshonne mo a on rectangue e dessén.

[[Imådje:Types of Icebergs.svg|centré|vignette|Les discrijhaedjes des fômes si trouvnut dins el lisse padzeu.]]

== Nateure ==

=== Tchimin ===
Les **tchimin** shuvous pa ces tchôzes la sont shuvou på sincieus specialisses d' èç dominne la. Pacô, c' est po-z aveuri si les **montinnes di glaece** n' sont nén riscantes po l' [[biyovaryisté]]. Les **isbers** ki vegnnut do [[Greunlande]], do Levant do [[Canada]] u co del Bijhe di [[Mer do Nôr]], s' evont viè l' Coûtchant di l' [[Irlande]], li [[Rweyåme-Uni]] eyet do costé di [[Mer Mantche]]. Tot å lon d' leu voye, les **isbers** divegnnut d' pus e pus ptits, veyånmint k' el vint shoufele dzeu, k' i s' copårtî avou les ans yet sins conter k' i fondnut eto.   

=== Candjmints climatikes ===
Avou les candjmints climatikes, i gn a d' pus e pus d' **isbers** ki vegnnut. Aprume di l' [[Antartike]], ç' ki fwait k' ci continint la est ki piede si stindêye. Totfeye, les **isbers** ki vegnnut des pôles n' sont nén todi a cåze des candjmints climatikes. C' est l' veur po èn **isber** ki s' a dislaxhî do platea d' glace å [[moes d' djanvî]] [[2023]], k' esteut pus grand k' el [[province do Roman Payis]]. Dj' ô bén, aviè 1.550 km², 400 km² di pus k' ci province la.

Si djamåy èn **isber** va dins des mers ubén des oceyans wice k' i fwait pus tchôd, i polnut fonde. On-z a les pinses k' el vicance d' ene **montinne di glaece**, inte li moumint wice ki li prumire nive a tcheyou sol [[glaecî]] eyet l' tins k' i fondnut est di troes meyès anêyes. Avou les [[candjmints climatikes]], gn a kécfeye des **isbers** ki sacramintnut des moxhons, come les «&nbsp;[[:la:Spheniscidae|sfénixhifômes]]&nbsp;» ([LA] ''Spheniscidae'').  

=== Biesses ===
Les **isbers** savnut afeye catibuler les ecosistinmes, come e candjant les corants marins u co e sacramintant les biesses ki vicnut dins les mers ey oceyans cwand les **montinnes di glaece** dmeurnut astok. Gn a ossu l' risse k' des biesses dmeurnut blokêyes sont èn **isber**. 

== Djintrinnté ==

=== Risses ===
Al copete do mårtchî, l' aiwe des **isbers** ki vont dins les mers ey oceyans fijhnut discrexhe el salinitêye. Les **isbers** n' ont nén seulmint ene poûssance so les biesses eyet les plantes, mins so les djins eto. Come di djusse, des veyes eyet des viyaedjes avént ddja dvou esse evacuwer, pask' ene **montinne di glaece** s' a raprepyî di trop. 

E [[1912]], li ''Titanic'', on grand batea a stî evoyî å fond d' l' aiwe pa èn **isber**. [[Edward John Smith]], el captinne do batea daléve si télmint rade ki n' aveut nén savou s' endè schouwer. Ouy, c' est moens dandjreus d' si prinde ene **montinne di glaece**, gråce a l' tecnolodjeye k' on-z a, mins ça arive co tenawete. Fådreut bouter k' avou, eviè, nonante å cint d' ès stindêye dzo l' aiwe, les **isbers** sont foirt nén-veyåves. Po s' schouwer d' ces rujhes la, on-z uze voltî el sistinme ''[[Global positioning system|GPS]]'' po-z awè pus åjhey a lzès trover.

=== Lingaedjes ===
[[Imådje:Lettuce iceberg variety from Salinas valley California.jpeg|vignette|Dins mwints lingaedjes, el mot «&nbsp;***iceberg&nbsp;***» pout discrire ene varyisté d' [[Salåde ordinaire|salåde]].]]
El mot «&nbsp;**isber&nbsp;**» est ossu uzé po d' ôtès tchôzes, inte di yeusses l' [[Etrernete]]. Come di djusse, çk' on lome li «**&nbsp;***clear web'''&nbsp;***» fwait sondjî å boket del **montinne di glaece** ådzeu d' l' aiwe, pindant k' les «***&nbsp;'''deep web'''&nbsp;***» eyet «***&nbsp;'''dark web'''&nbsp;***» sont les bokets ki sont dzo l' aiwe, virpus dins les «***&nbsp;***abisses***&nbsp;***» des waibes.

Sins conter k' des lingaedjes, come l' inglès ey el francès, ont des fråzletes avou ci mot la***&nbsp;***:

* «***&nbsp;Tip of the iceberg&nbsp;***» ki dene på ratournaedje literå «***&nbsp;''Tera di l' isber''&nbsp;***»***&nbsp;***: fråzlete e-n inglès ki mostere el boket d' ene estance, sovint d' ene rujhe, k' on sait vir. Li francès end a ene sifwaite***&nbsp;***: «***&nbsp;La partie visible de l'iceberg&nbsp;***» ki dvént e walon «***&nbsp;'''Li boket veyåve di l' isber'''&nbsp;***».
* Tot rwaitant li lingaedje da Molière, on-z uze puvite li fråzlete contråve***&nbsp;***: «***&nbsp;La partie cachée/émergée/immergée de l'iceberg&nbsp;***».
El prumîre fråzlete est foiravant corante dins les lingaedjes tîxhons come veyou padzeu, mins eto e-n almand ey e neyerlandès. Mins nerén, la k' elle egziste e portuguès, e roumin, insi k' e polonès ossu. El deujhinme, on l' ervoet k' e spagnol.

### Coleur
L' **isber**, c' est ossu l' no d' ene coleur. Ès côde éndjolike, c' est «***&nbsp;''#71A6D2''&nbsp;***». La k' li bleu eyet l' vert sont les deus mwaissès coleurs avou, po tchaeke, 82,35***&nbsp;***% eyet 65,1***&nbsp;***%. Foû des coleurs éndjolikes, l' **isber** shonne esse inte li gris eyet l' vert.

## Hårdêye difoûtrinne
Waibe ewou çk' on pout ponde èn isber eyet vir comint i s' codût avou l' aiwe.

## Pî-note

## Referinces eyet sourdants