open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Li tchet ås botes (floriconte)

Li **Tchet ås botes**, c' est on floriconte kinoxhou el France ey e l' Itåleye el mitan do 16inme sieke.

Li pus vî riscrijheu cnoxhou, c' est èn Itålyin, Giovanni Francesco Straparola, dins on live ki vuda diviè 1550-1553, «Les plaijhantès nutes» («*Le piacevoli notti*»).

E francès, li pus cnoxhou riscrijhaedje, c' est l' ci da Tchåle Peråt e 1697.

E walon, il a stî redjårbé pa På-Hinri Thomsin dins l' live Contes do bon vî tins e 2004.

## Li spoûle

Gn aveut-st on côp on pôve mônî ki n' aveut ki s' molén, èn ågne et on tchet. Il aveut troes fis. Divant do mori, i fjha les pårts. Li molén å pus vî des valets, l' ågne å deujhinme et l' racoulot åreut don l' tchet.

Li djonne fi esteut ki s' dilamintéve so s' sôr, cwand l' tchet (ki cåzéve, come dins tos les floricontes) lyi djha : " Ni vs fijhoz nou må d' tiesse, nosse mwaisse. Vos n' avoz k' a m' diner on saetch di grosse toele et m' fé fé ene pwaire di hôtès botes po poleur cori dins les broûlîs. Adon, vos n' rigretroz nén li pårt k' on vos a dné."

Et c' est insi ki l' tchet do vî mônî divna l' Tchet ås botes, et l' pus djonne des fis li signeur di Carabasse... ki va spozer l' feye do Rwè. Kimint nosse tchet a-t i adiercî s' côp ?

Avou s' saetch di grosse toele, i s' mete al tchesse di såvadjès robetes et d' pietris, et les aler ofri å rwè, å no di s' mwaisse, li signeur di Carabasse. 

On djoû ki li rwè s' aléve porminer e carotche tot do long d' ene aiwe avou s' feye, li Tchet å botes kimanda a s' mwaisse di s' hiner e l' aiwe et di fé les cwanses di s' neyî. Li Tchet ås botes aresta l' carotche do rwè, et lyi conta ki des voleus avént ratindou l' signeur di Carabasse, haper ses mousmints et l' taper e l' aiwe.

Li shûte si lait adviner...
Charles Perrault

**Charles Perrault** (riwalnijhåve ***Tchåle Peråt***, c' esteut on scrijheu e francès. 

I skepia li 12 di djanvî 1628 et mora li 16 di may 1703.

Il est purade kinoxhou come sicrijheu d' floricontes.

## Sacwants rlomés scrijhaedjes
* Pea d' ågne
* Istweres ou contes do tins passé (1697), ki contént ût floricontes :
** Li bele ki doirmeut å bwès, k' a stî adapté å cinema pa Walt Disney.
** Rodje capucete
** Li Bleuwe Båbe
** Li tchet ås botes
** Les blankès dames (les fêyes)
** Cindriyon
** Riket al houpete
** Li ptit Pôcet
Po l' oneur del famile (teyåte)

**Po l' oneur del famile** (*Po l'oneûr dèl famile*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2014.

## Prezintaedje
Po poleur sicrire e påye, Ludovik Bertin, èn oteur di romans et d’ pîces di teyåte, vént dmorer po on moumint å dominne di Bwès Sint-Djan.

Li conte did l’ a-st invité et lyi a prusté ene pitite måjhinete k’ est e fond do park do tchestea. Mins, a poennne arivé, Ludovik si va rinde conte ki l’ påye, ci n’ est la k’ el va trover…

Drames, sicrets d’ famile, personaedjes tourmetés, mintes, tot çoula va fé on bea …

## Sourdant
Tchet (discramiaedje)

* Tchet (miråwe, marcou, marcåd) (*[[Felis catus]]*)
** Li tchet da Geluck (binde d' imådjes)
** Li tchet ås botes (floriconte)
* Tchet d' bwès (*Felis sylvestris*)
* pîce del få
Grande Han

**Grande Han**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaisse dinêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6940**
** davance : **5481**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 14**
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

## Nos d' plaece di Grande Han
* Pitihan

## Sourdant
Fråne (discramiaedje)

* Fråne-dilé-Gochliye
* Fråne-dilé-Couvén
* Fråne-dilé-Anvén (*[[Frêne-lè-Anvegn]]*)
** Fråne-dilé-Anvén (viyaedje)

## 
Frinne (toponimeye)
Manikenpisse

Li **Manikenpisse**,c' est on rlomé monumint di Brussele.
I rprezinte on ((råpén on )) ki pixhe.
c'est onk des pus ptits rlomés monumint del Daegne.
I n' est nén ddja on mete hôt.

## Sourdant
Li ptit valet åreut stî on djambot k' åreut distindou ene witche k' aléve fé peter ene tchedje d' esplôzifs dizo les merrayes di brussele. I l' distinda tot pixhant dsu .

## Vzances
On mousse li Manikenpisse avou totes sôres di mousmints, po fé oneur a des grands viziteus etrindjirs.
Fråne-dilé-Gochliye

**Fråne-dilé-Gochliye**, (la-minme, *Fraune* F. *Frasnes-lez-Gosselies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes do cotoû po divni li novele intité des Bons Viyés, el province do Hinnot.

## Tuzance walone

*Dramatike "Les ptits cånaris" (*les p'tits canaris*).

## Sourdants
Fåsse ambrôze

Li **fåsse ambrôze**, c' est ene plante d' Amerike mîtrinne et nonnrece, mins k' a stî aclimatêye ôte pårt, metans dins les payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Dysphania ambrosioides]]* (davance : *[[Chenopodium ambrosioides]]*)

## Discrijhaedje
Rishonne nén må a ene kixhåde, avou ses foyes ås dints, et si long vert flormint, avou des ptitès grinnes. Mins ele ni pike nén.

Ele crexhe disk' a 1 mete vint hôte.

Elle a ene odeur ene miete flairante.

## Uzaedjes
### Come yebe ås maladeyes
Come yebe ås maladeyes, on pout prinde les foyes ou les flormints. On eploye 20 grames di plante souwêye po on lite d' aiwe. On fwait boure, et leyî rashir li té 10 munutes.

On l' eploye po-z espaitchî les gåz des boyeas, et come tchesse-vier.

On l' dit eto soverinne po totes sôres di mås, come les målès rveyeures (dismenorêyes), les matchureas, l' asse, li five fagnrece.

## Come yerbêye
Ele sieve eto come yerbêye.

## Sourdants
Blanke-Nive et les set nûtons (floriconte)

**Blanke-Nive et les set nûtons** u **[[Blanke-Nive et les set soteas]]**, c' est on floriconte.

Il a stî riscrît pa les Frés Grimm e 1812. Li mwaisse personaedje si lome "" (Pitite blanke come nive).

E walon, il a stî redjårbé pa På-Hinri Thomsin dins l' live «Contes do bon vî tins» e 2004.

Il est rindjî dizo l' l° 709 dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.

## Lomaedje des personaedjes e walon
På-Hinri Thomsin, dins s' ratournaedje, n' a nén rwalnijhî l' no del båshele, kécfeye pask' après Lidje, on dit purade "nivaye", et k' "Blanke-Nivaye" sereut on mot a 3 pîs, sounant ene miete halcrosmint. Thomsin n' a nén oizou nerén prinde des nûtons (ou des soteas) po les ptits omes ki schapnut Blanke-Nive (i calkêye djusse li francès "nin").

Lucyin Mahin tot acsegnant l' walon a des ptits efants, saya "Blanke-nive", et les efants li repetît voltî dins leus cåzaedjes espontanés.

Les set soteas ont tchaeke leu no, mins on n' les trouve nén dins les eplaidîs ratournaedjes e walon. Vo lzès cial.
* Sûtinin (li pus malén; loukîz a «»)
* Stiernixheu (ki stiernixh tofer; loukîz a «»)
* Sodoirmeu (ki doime toltins; loukîz a «»)
* Modjoyeus (todi gaiy; loukîz a «»; «»)
* Båbimene (nén trop malén; loukîz a «»)
* Mogrigneus (djamåy contin; loukîz a «»; «»))
* Ombradjeus (ki n' oize måy dire ses sintimints; loukîz a «»))

## Li spoûle

Blanke-Nive, c' esteut ene princesse. On l' aveut lomé insi pask' elle aveut l' pea ossu blanke ki del nivaye (çou k' esteut on sene di beaté, dinltins : gn aveut k' les payizantes k' alént dins les tchamps k' estént rayeyes do solea). 

Avou ça, elle aveut des beas noers tchiveas.

Mins l' mame di Blanke-Nive mora, et li rwè si rmaria. Li måråsse del båshele, c' esteut ene grandiveuse, et ene dimeye macrale, al copete do martchî. Ele cåzéve tos les djoûs a s' muroe, et lyi dmander kî çk' esteut l' pus bele do payis. Tchance eto (pol muroe), c' esteut leye.

Mins come Blanke-Nive crexheut, ele abelixheut todi dpus. On bea côp, li muroe dijha platezak al måråsse ki ç' n' esteut pus leye li pus nozêye djin do payis, mins Blanke-Nive.

Djalote ådla, ele dimanda a on tchesseu d' endaler avou Blanke-Nive dins l' foistreye, di touwer l' glawene et d' lyi rapoirter s' cour come prouve.

Mins l' tchesseu n' ava nén l' hasse di sgozyî l' djonne feye. I touwa ene bixhe, et raminer l' cour al royinne.

Blanke-Nive, pierdowe å mitan des grands bwès, aviza ene loumrote å lon. Elle aprepia. C' esteut come ene måjhinete di popes. Elle î pola moussî, tolminme, et s' î edoirmi.

Cwand ele si dispierta, Blanke-Nive veya, tot åtoû d' leye, set nûtons. Il ascoyît bén voltî e leu djîsse. Ele freut leu manaedje sol tins k' il irént bouter del djournêye dins l' mene.

Mins l' måråsse a todi s' muroe ki n' minte nén. I lyi dirè bénrade ki Blanke-Nive n' est nén moite.

Ki va fé l' royinne, adon ?

## Tuzance peuprece
On fime d' imådjes a rexhou, tot s' adramtant a on publik d' efants. Il a vudî e 1937.

## Sourdants
Frés Grimm

Les **frés Grimm**, Jacob (Djåcob) (1785–1863) eyet Wilhelm (Wiyåme) (1786–1859), c' esteut des rcwereus sol foclore almand. 

I sont dins les pus rlomés scrijheus di floricontes, et fé cnoxhe totavå des spoûles come les cenes di Cindriyon, Hansel eyet Gretel ou co Blanke-Nive.

Li prumî live k' il eplaidît date di 1812.

E 2009, onk d' leus ovraedjes a stî adapté å cinema&nbsp;: Li princesse et li rinne.
Stéphane Quertinmont

[thumb|120px|right|Stéphane Quertinmont a hintche avou [André Gauditiaubois a droete, e 2000.]]

**Stefane Quertinmont** a stî onk des prumîs rfondeus do walon, et l' prumî prezidint del Rantoele-soce.

## Boutaedjes pol walon

Il a eto scrît sacwants bokets dins l' Bourdon, et li prumî adrovaedje del Rantoele-gazete.

Il a metou so les fis les prumîs tåvleas d' codjowaedje do rfondou walon.

Il a ossu ratourné e walon des programes éndjolikes, et enondé ene waibe e walon so les oujheas (mins k' a disparexhou sins esse wårdêye, u nén ttafwait).

Di s' mestî, il a lontins bouté come penleu di l' UCW, ey mwaisse adjinçneu di Walo + gazete.

## Sacwants idêyes da sinne
C' est lu k' a-st atåvlé di disfafloter les dvintrins "è" (1996), çou k' a rsaetchî ene cåkêye d' accints do rfondou.

Lu eto k' a-st atåvlé l' idêye do betchfessî sh (1997).

## 
* Ene pådje di scrijhaedjes da sinne 
* 

## Pî-notes
Oxhea

Èn **oxhea** (pus rålmint, èn **oxh**), c' est on blanc deur boket do coir des biesses et des djins, ki avou des sfwaits fôrmèt l' eskelete.

Gn a des plats oxheas et des longs oxheas (avou del miyôle).

## Compôzucion
Les oxheas sont fwaits d' ene tcherpinte di proteyenes, l' oxheyene, refoirceye di sés d' calciom.

## Crexhaedje des oxheas
Li bastixhaedje des oxheas dimande del vitamene D.

## Maladeye des oxheas
* ratchitisse
* oxhimiyôlite
* oxhitrawôze
* sketaedje d' oxhea
Lexique du parler picard d'Irchonwelz (Ath)

Li **motî do picård del Chonwé**, ki s' vraiy no, c' est *Lexique du parler picard d'Irchonwelz (Ath)*, c' est on motî picård-francès, sicrît pa Louis Vindal, et k' a vudî e 1995 dins l' coleccion micRomania Lingva.

Li diccionairî a ramexhné les mots avou l' accint del Chonwé, et ls a riscrît e sistinme Feller.

Il est rprins avou l' rahouca **PiB1** dins l' Wiccionaire.

ISBN 2-930047-12-7

##
Motlî Anselme so les cortis a Bietris

Li **Motlî Anselme so les cortis a Bietris**, ki s' tite e francès, c' est "*Étude lexicologique sur le patois de Bertrix: le jardinage*", c' est on motlî ki dene do vocabulaire so l' ovraedje dins les cortis. I note l' accint d' Bietris e sistinme Feller.

Il a stî toirtchî pa Michel Anselme come memwere a l' U.C.L. e 1980.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[S21]** dins l' djivêye des motîs do walon. Mins il aveut stî rdoblé e **[S107]** dins l' Rasgoutadje; et c' est ç' limero la k' est co sovint eployî sol Wiccionaire.
Franc-Waeret

**Franc-Waeret** (la-minme, ey e francès «Franc-Waret»), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele intité di Ferneamont.

* Limeros del posse :
** asteure : **5380**
** davance : **5121**
* Limero diyalectolodjike : **Na 39**
* Arondixhmint : Nameur

## Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).
Sapén (discramiaedje)

* sapén
* sapén ordinaire ou Epiceya (*[[Picea excelsa]]*)
* sapéns vraiys (*[[Abies spp]]*)
** blanc sapén (*[[Abies alba]]*)
* såvadje sapén (*[[Pinus sylvestris]]*)
* rplantés sapéns :
** sapén Waimoute ou Waimoute (*[[Pinus strobus]]*)
** sapén Douglasse ou Douglasse (*[[Pseudotsuga menziesii]]*)
* sapéns foû Walonreye
** sapén d' mer ou sapén des Landes (*[[Pinus pinaster]]*)
** sapén d' Alep (*[[Pinus alepensis]]*)
** sapén pare-solea (*[[Pinus pinea]]*)
** sapén alpin (*[[Pinus cembra]]*)
* d' après l' uzaedje
** sapén d' Noyé
*** Li sapén (floriconte)
** sapén do Nôr (bwès)
Sapén

Li lomaedje «**sapén**», e walon, s' aplike ås sapéns vraiys (*[[Albies]] spp*), mins eto a totes sôres d' åbes sapinreces di ds ôtes indjes, foiravant l' epiceya, k' a siervou a rplanter toplin des fagnes el Walonreye, aprume e 20inme sieke.

Tos ces åbes la polèt esse vindou tot ptits come sapéns d' Noyé.

Leu bwès si lomrè eto «do sapén».

Li mot "pin" n' est nén voltî eployî e walon, apus ki dins "pin silvesse", èn åbe k' a eto des ôtes nos pår walons : såvadje sapén, poyou sapén ou biesmint silvesse.
Sapén d' mer

Li **sapén d' mer** ou **sapén des Landes** u **pin d' mer**, c' est on åbe sapinrece des payis del Mîtrinne Mer, mins ki n' vént nén dins so les hôtès montinnes.

 *[[Pinus pinaster]]*

## Discrijhaedje
I fwait 30 metes di hôt, mins i n' crexhe nén todi foirt droet, aprume la k' i gn a bråmint do vint.

Il a des totès grossès carotes, avou des pondantès schayes. Ele si drovèt cwand i fwait bén setch, po leyî toumer les grinnes.

Li pelake est foirt sipesse, fwaite di brunès plakes.

Les picas sont agritchîs deus pa deus so les coxhetes.


File:Sapén d' mer picas.JPG|picas
File:Sapén Landes schoice Pinus pinaster.jpg|Schoice
File:Sapén des Landes hårpixh.JPG|hårpixhe
File:Cede_di_l'_Atlasse_et_sapéns.jpg|dirî des douglasses
Pinus pinaster MHNT.2005.0.997.jpg|*Pinus pinaster*


## Uzaedjes
On l' côpe po do bwès di mnujhreye.

On rascod si hårpixhe.

Bråmint eployî pol ribwejhaedje des vudès tienes (après leu dibwejhaedje sins rastrinde) et des waerixheas come dins les Landes, el France.
Des mestîs et des djins k' è vont (portraits)

**Des mestîs et des djins k' è vont** (*Dès mèstîs èt dès djins k' è vont*), c' est on live sicrît pa Rodolphe Dedoyart ey eplaidî pa Michel Francard ey eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1983.

ISBN 2-87077-163-0

## Contnou
Li scrijheu discrît foirt plaijhanmint sacwants omes di mestî ki leu mestî a disparexhou ou est ki disparexhe a ç' moumint la.

I s' adjixh di :
* Li coibjhî
* Li marxihå
* Li scrinî
* Li mônî
* Les shabotîs
* Li touweu d' pourcea

## Shuvance
Les bokets ont stî eredjistrés.

Li coirnêye di tecse so les viyès sacwès del gazete e walon «Singulîs» a rprins li tite do live.

## 
*  Prezintaedje do live
*  Prezintaedje des eredjistrumints (avou 2 bokets aberwetåves)
Â pus lon dès djoûs (novele)

thumb|coviete
**Å pus lon des djoûs** (*Â pus lon dès djoûs*), c' est on ptit roman sicrît pa Rodolphe Dedoyart et Michel Francard, ey eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1987.

Li coviete a stî dessinêye pa René Lejeune (ki sene «Willoos»).

## Tinme
Dins on hamtea d' Årdene (kécfeye bén Baconfwè), gn a deus måjhones, deus ptitès cinses, ki si rwaitnut. Mins nén metowes les minmes po li scwere avou l' voye.

Deus familes, mo diferinnes, avou les deus efants, valet et båshele, Adele et Lucyin, ki crexhèt cåzu eshonne, et tot naturelmint al djonnesse, ataker a s' vey voltî.

Mins la les femes, pa on laid djoû d' esté, ki dispetronèt po ene margaye di tchéns. Et s' traitî d' cånoye, et d' canle, et d' chamo, et d' efant d' baståde&nbsp;!

Adele, fene disbåtcheye, stepe evoye eviè les bwès et les trîxhes, dizo l' drache d' èn oraedje. Si pa, bon come li bon pwin, ki comprind pocwè ki s' feye end a pezant, el vout racsure, mins come il est prins do cour, i n' va nén lon. Lucyin, lu, dimeure la, ståmusse, trop schitåd divant s' mame. « Li båbô ! Li båbô ! C' est lu ki m' diveut shure et criyî après mi ! »

Et la ki l' pa Adele mourt. Tote seule po rprinde li haswè, mins avou ene volté d' fier…
Tif

**Tif** (F. *Tilff*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Esneu, el province di Lidje.

thumb|eglijhe et plaece

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4130**
** davance : **4040**
* Limero diyalectolodjike : **L 100**
* Arondixhmint : Lidje

## Djeyografeye
thumb|
Raiwêye di l' Aiwe d' Oûte. 

Cisse-ciale vina foû do moes d' djulete 2021 et les grossès aiwes enaiwît tot li dzo do viyaedje.


Floods 16 July 2021, Belgium, Tilff 1.jpg
Floods 16 July 2021, Belgium, Tilff 8.jpg
Floods 16 July 2021, Belgium, Tilff 9.jpg


## Tuzance walone
cofrereye avou on no walon : les **
Imbaras po on moirt (teyåte)

**Imbaras po on moirt** (*Imbaras po on mwért*, *Imbaras pou in mwârt*, evnd.), c' est ene pîce di teyåte d' èn ake da Norbert Trokart.

C' est ene des pîces les pus djouwêyes el Walonreye, co å djoû d' ouy.
Clepaedje

Li **clapaedje** ou **xhalaedje**, c' est cwand ene djin ou ene biesse rote tot haetchant ene djambe, ene pate.

## Motlî
On dit ki l' djin clepe, xhale.

Li djin insi : on clepeu, on xhalé / xhoulé

Si l' xhalaedje est ptit, on dit ki l' djin ou l' biesse xhaltêye ou , bwesteye.

Si c' est foirt griyeus, et n' cåzu pus poizer l' djambe, li pate a tere, on dit k' ele xhale djus.
Nicolas Trokart

**Nicolas Trokart** skepia a Votem li 16 di decimbe 1880 et-z î mori li 1î d' måss 1949.

C' est onk des pus rlomés scrijheus di pîces di teyåte e walon.

Di s' mestî, il esteut mangon.

## Cårire
I cmince pa esse redjixheu d' ene dramatike.

I ni scrirè si prumire pîce k' e 1929.

Adonpwis, i scrirè ene cwarantinne di comedeyes, tertotes dins on walon foirt naturel.

## Sacwants tites
* Di Djudla-Mouze a Naniot (1931)
* Les leus (1931)

## Corwaitaedjes di si ouve
Les pîces da Trokart ont stî préjheyes ostant pa Maurice Piron ki pa Émile Lempereur

## 
* 

## Sourdants
Plake-madame

Li **yebe ås aplacants**, c' est ene plante del famile des stoelacêyes.

Elle est cnoxhowe po ses flormints ås grinnes, les **plake-madame**, ou eto **ouyots**, **botons d' sôdår**, ou **aplacas** / **aplacants**.

 *[[Arctium lappa]]* (eto : *[[Lappa major]]*, *[[Arctium majus]]*…)

## Vicaedje
Ele vént dins les hourleas, li boird des voyes, les waerixheas…

## Eployaedjes
C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes. On eploye ossu bén les raecenes ki les foyes et k' les grinnes.

## Sourdants
Djune

Li **djune**, c' est l' decidaedje di n' nén magnî, ou di n' waire magnî, on certin tins, plamour d' ene pratike rilidjeuse.

Li greve di magnî (greve del fwin) ki c' est po po rclamer, et nén pa sintimint rlidjeu, est diswalpêye so ene ôte pådje.

## Djune dins sacwants rlidjons
### Crustinnisse
Dins l' crustinnisse, li djune rimimbere li termene di 40 djoûs ki Djezu-Cri a djuné e l' wastene. On djunéve don ostant d' tins sol trevén do cwareme.

Dins l' viye eglijhe catolike, on djunéve disk' al prumire sitoele k' on veyeut å cir. C' esteut ene pratike do cwareme, pu do mierkidi des cindes et do bon vénrdi, pu ki s' a pierdou. 

On ddjunéve ossu l' vénrdi.

On pleut boere di l' aiwe, et kécfeye magnî do setch pwin (djuner å pwin et a l' aiwe).

Li pratike a divnou pus åjheye. Ça a stî purade di l' abtinince di tchå (li vénrdi et l' mierkidi des cindes). On djheut k' on n' pleut nén "magnî crås".

Li djune divant l' comunion, c' esteut do coûtchî do solea do semdi (ou d' èn ôte djoû), disk' après messe do dimegne (ou do londmwin). Il esteut oblidjî disk' åzès anêyes 1960.

### Islam
E l' islam, li djune do ramdinne deure tot l' tins do moes do ramdinne. Les praticants n' magnèt ni boere, ni foumer, ni fé l' amour des aireurs do djoû disk' a solea-djus.

I magnèt et boere comifåt del nute. Li prumire eurêye si lome "" (purade "didjuner", come l' eurêye di l' åmatén).

Les payis la k' l' Islam est rlidjon d' estat (cåzu tos les payis arabes), c' est foû lwè di magnî dins les espåces publiks tins del djournêye.

Foû do cwareme muzulman, sacwants creyants djunnut eto des djoûs k' i gn a po fé ene boune accion.

## Sourdants
Brigitta Boccoli

**Brigitta Boccoli**, c' est ene Itålyinne, actoresse di cinema et djouweuse dins les romans-fotos.

## Biyografeye
Elle a skepyî li 5 di may 1972 a Rome. Si sour, Benedicta Boccoli, est eto actoresse.

Elle est mariêye avou l' årtisse di cirke Stefano Nones Orfei, li fi del rilomêye Moria Orfei. Il ont èn efant, ki s' lome Manfredi.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Brigitta Boccoli ås AlloCiné
* Brigitta Boccoli ås IMDB

## References
Spitch

thumb|Marcel Slangen fwait li spitch d' adrovaedje des scoles di walon del Veye di Lidje, e 2005
On **spitch** (on dit eto : on **layusse**, on **pretchaedje**, on **discours**), c' est on cåzaedje divant des djins rapoûlés po çoula.
Memwere (discramiaedje)

* memwere ou ritna : ådjeu do cervea di s' sovni d' etrevéns passés.
* memwere (éndjolike) : li plaece la k' ene copiutrece wåde les dnêyes, les programes, li sistinme d' operance.
* memwere di licince ou memwere di mwaistrijhe : scrît rcweraedje po-z awè on diplome après cwate ou cénk ans d' univ.
Scolyince

Li **scolyince** ou **pedagodjeye**, c' est l' syince ki mostere les piceures po bén scoler les efants (u les ôtes sicolîs).

## Motlî
L' addjectif, c' est «» u «».

## Ahesses di scolyince
* cinse sicolrece
* vevî scolrece
Mardasson

thumb
Li **Mardasson**, c' est on monumint d' Bastogne.

## Discrijhaedje
C' est ene grande sitoele avou les nos des céncwante estats des Estats Unis ca il a stî basti e sovni del batreye di Bastogne, tins d' l' Ofinsive da Von Rundstedt.
Oraedje

Èn **oraedje**, c' est foite plouve, mins ki n' deure nén lontins, avou des aloumoeres et del tonoere.

## Motlî
Cwand on voet ene aloumire (ou aloumoere), on dit k' il **alome.

Cwand l' tounoere (ou tonwere) bouxhe, on dit k' i **crake** ou k' i **tone**.

Après s' aveur aprepyî (li tonoere si raprepeye des aloumires), l' oraedje eva. Li dierinne plouve, avou l' tonoere tot å lon, si lome li **cawe di l' oraedje'''.

L' aloumire pout djonde tere, et broûler çou ki s' trouve a cisse plaece la (touwer des djins ou des biesses)

## Dins les belès letes e walon
On voet des personaedjes dins èn oraedje dins ces romans ci : 
* On tchaptrê di Vera da Lucyin Mahin
* Eto a on moumint toûnrece dins Å pus lon des djoûs da Rodolphe Dedoyart (p. 23-27).

## 

* Li tchaptrê do roman "Vera" avou èn oraedje
* Papî d' gazete so 24 vatches touwêyes d' on plin côp pa l' aloumoere (Pire Otdjåke)
Portraits, tåvleas, glawes et lawes (arimés)

thumb|coviete
**Portraits, tåvleas, glawes et lawes** (*Pôrtraits Tâvlais Glawes èt Lawes*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Hinri-Djôzef Raxhon k' a moussî fond di mon l' Ågusse Nicolet a Vervî e 1900.

Ladvins, gn a bråmint des rondeas.

## 
* Sacwants tecses da sinne  (mwaisse ortografeye di dvant Feller)
* Les minmes, e rfondou
Eritance

* eritaedje d' on moirt
* maladeye d' eritance (maladeye di famile)
* eritance couturele (patrimoenne couturel d' on peupe tayon)
Eritaedje

L' **eritaedje** ou **eritance**, c' est tos les béns (mins eto les desses) k' ene djin rçût d' on parint ki vént d' mori.

L' eritaedje shût les lwès do payis del djin k' a morou. Mins li djin k' a morou a polou fé on testamint po candjî ene miete ci pårtixhaedje lweyå la.

## Disrôlmint d' l' eritaedje
El Beldjike, l' eritance est manaedjeye pa on notaire.

## Les eritîs
Les eritîs sont l' pus sovint les efants, pu après, les parints, did près pu did lon. 

S' i gn a pont d' parints et pont d' testamint, c' est l' estat k' erite.

## Droets d' succession
El Beldjike, les eritîs doevnut payî ene taeye a l' estat po poleur aveur l' eritaedje. Pus ki l' parintêye est lon, pus ki les droets d' succession sont tchirs (disk' a 80 åcint po les nén-parints, tchoezis pa testamint).

## Candjmints do pårtixhaedje pa testamint
S' i gn a des efants, li testamint ni s' pout fé ki pol foû-pårt (pårt nén oblidjeye), k' est come ene pårt d' efant.

## Droet ki s' aplike a l' eritaedje et dmorance
Dins tote l' Union Uropeyinne, et po les eritaedjes drovou après l' 17 d' awousse 2015, c' est li lwè do payis ki l' ci (cene) k' on erite î dmoréve å moumint di s' moirt (réglumint uropeyin do 4 di djulete 2012). Mins ene djin ki dmane foû payis pout tchoezi li lwè di s' payis d' provnance po régler tote si eritance.

Mins nén pus, ci réglumint la ni toutche ki les rîles di pårtixhaedje, nén les taeyes, et ça s' pôreut bén k' i gn åye on dobe tacsaedje dins des cas k' i gn a.

## Ôtes sôres di droet d' eritaedje
Dins les payis muzulmans, l' eritance est réglêye pa l' Alcoran. 

Ene des rîles, mintnowe disk' å djoû d' ouy dins cåzu tos ces payis la, c' est ki l' pårt del feye n' est ki l' mitan del pårt do fi.
Betchete e-

Li **betchete e-**, c' est ene betchete k' a deus diferinnès valixhances:
* betchete e- d' endalaedje (l' accion si fwait tot cwitant l' sudjet, viebes vijhéns des cis avou li spitron evoye)
* betchete e- d' ecloyaedje (l' accion vout dire mete ene sacwè **divins** l' bodje do viebe ou mete li bodje do viebe **divins** ene sacwè).

Ele sieve eto po les noûmots d' calkés di mots francès avou l' betchete en-.

## Egzimpes di mots avou l' betchete e- d' endalaedje
### Viebes
* betchetes simpes : , , , 
* dobès betchetes : , 
### Ôtes mots
* adviebes : 
* divancetes : 
** avou ene dobe betchete : 
* sustantifs : 

## Egzimpes di mots avou l' betchete e- d' ecloyaedje
### Viebes
* betchetes simpes : , , , 
* dobès betchetes : , 
### Ôtes mots
* addjectifs : 
* divancetes : , 
** foû-rîle : replaecêye pa å- : , 

## Egzimpes di noûmots d' calcaedje
* , 

## Candjmints dins les accints do walon
Li betchete e- ni s’ prononce «è» (/ɛ/) ki so Nameur et Lidje.

El Basse Årdene, li betchete e- est omofone del betchete a-.
: () => *atinde* minme prononçaedje ki  =  (rawårder, tårdjî)

Sol Coûtchant walon, astok des Picårds, c’ est puvite in- (**).

#### 
sol Wiccionaire
* 
** 
*** 
*** 
**
Maladeye des waides

Li **maladeye des waides** ou **maladeye des yebes** (e-n inglès *Grass sickness*), c' est ene maladeye k' acsût les tchvås, les ponès et les ågnes.

C' est ene maladeye des niers do sistinme nierveu cintrå et periferike, mins aprume les cis do sistinme nierveus otonome (did la si ôte alomåcion di **dizotonomeye des tchvås**). 

Totes les rascråwêyès biesses crevèt.

## Istwere des cnoxhances
Elle a stî discrîte pol prumî côp e 1907 e l' Escôsse.

## Cåze
On n' kinoxhe nén co bén l' cåze. Mins on nel trouve ki so les tchvalidîs ki paxhèt, nén les cis ki dmornut e ståve.

Les dierinnès idêyes, c' est ki ç' sereut ene sôre di botulisse (epweznaedje pal tocsene di *[[Clostridium botulinum]]*)

## Mineyolodjince
Li maladeye si rescontere dins tote l' Urope bijhrece.

Li må s' voet aprume å bontins, li moumint ki l' yebe crexhe. Gn a eto des cas å waeyén-tins, cwand i rploût et k' i n' fwait nén trop froed.

## Senes del maladeye
Gn a pont d' five.

Onk des pus rlomés senes, c' est l' paralizeye do farink, k' espaitche les tchvås d' avaler, minme si raetchon. Li biesse a fwin et soe. Ele maweye l' yebe, mins li mawiaedje ritchait al tere, kecfeye tot rpassant pa les narenes. Parey avou l' aiwe.

Li tchvå est resseré (i n' crote nén). Å sintaedje al mwin, li rectom est setch. Pout gn aveur des trintchêyes.

Li påpire do dzeu toume so l' ouy.

Li cour va trop rade, mågré k' i gn a waire di senes di doleur.

## 
 Dipus d' racsegnes sol maladeye
Li royinne del nivaye (floriconte)

**i royinne del nivaye** ou **li rinne des nives** (e daenwès, *Sneedronningenc*), c' est on floriconte sicrît pa Hans Christian Andersen ey eplaidî e 1844 dins l' ramexhnêye «Noveas floricontes» (*Nye Eventyr*). 

## Sicrijhaedje
Li conte vout mete e sinne on bon et on mwais (purade ene boune et ene mwaijhe).

Mågré k' c' est onk des pus longs contes da Andersen, ci-ci l' åreut yeu scrît so cénk djoûs.

## Personaedjes
On macrea a emantchî èn estchanté miroe. I si speye et gn a deus bokets ki s' plantèt dins l' cour d' on ptit valet, Cai, ki dvént arnåjhe ådla.

On djoû, on nel ritrova pus. 

Si soçone Djerda va cweri après, disk' e tchestea del royinne del nivaye dilé l' Pôle Nôr.

Sol voye, Djerda va rescontrer toplin des personaedjes, inte di zels li båshele des calins, des djåzantès biesses et ene blanke dame k' a on nouzome djårdén.

Li conte si pårtixh e 7 bokets : 
# Li royinne del nivaye
# Valet et båshele
# Le djårdén del blanke dame
# Prince et princesse
# Li maraye et les bandiys
# Li comere lapone et l' Finlandesse
# Çou ki s' aveut passé dins l' tchestea del rinne des nives, et çou k' arivrè après.

## Espwetaedje do conte
Li conte a stî rmetou e fime sacwants côps, dispu 1957. 

E 2013, les studios end ont rexhou on fime d' imådjes mins avou ene sipoûle foirt ricandjeye : Li royinne del nivaye.
Li royinne del nivaye (fime d' imådje 2013)

**Li royinne del nivaye** (e-n inglès, pol mwaisse modêye : **Frozen**, édjalé; e francès *La reine des neiges*), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 2013 des studios Walt Disney.

Les fjheus do fime fourît Chris Buck et Jennifer Lee.

Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte da Hans Christian Andersen ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «Li royinne del nivaye».

Mins l' istwere a stî foirt ricandjeye.

## Racourti

Li princesse Elza d' Arendel a li sbarant pouvwer di fé candjî e glaece tot çou k' ele aduze. C' est po çoula k' elle a stî aclevêye reclôse, minme di s' sour Anna, po nel nén touwer pa edjalaedje.

Mins ses parints morèt dins on voyaedje e batea. Elza va esse coronêye royinne. Ele saye di n' nén mostrer si drole di pouvwer, tot metant des wants. Mins a on metou moumint, elle est so des tchôdès braijhes, pask' ele doet rsaetchî s' want. Adon, tot çk' ele djond si candje e glaece. 

Po n' nén distrure li rweyåme di s' pa, ele skiftêye evoye eviè l' Pôle Nôr, la k' ele si va ahiver on palå d' glaece.

Mins elle a leyî li rweyåme edjalé. Les barons volnut touwer si djonne sour, Anna, k' a prins s' plaece. Cisse-ciale endè va sayî di fé candjî s' sour. 

Tote seule dins l' ivier, ki va-t ele divni ? Lacobén k' ele rescontere on mineu d' rene, Cristofe, kel acpagntêyrè tot l' restant do voyaedje.
Årdjintene

vignette

Li **Årdjintene**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Buenos Aires.

On-z î djåze: espagnol.


File:Bioy Casares, Ocampo y Borges.jpg|Adolfo Bioy Casares, Victoria Ocampo y Jorge Luis Borges.
File:José de San Martín (retrato, c.1828).jpg|José de San Martín.
File:153 - Glacier Perito Moreno - Grotte glaciaire - Janvier 2010.jpg|Glacier Perito Moreno.
File:44 - Iguazu - Décembre 2007.jpg|Cataratas del Iguazú.
File:ViñedoCafayate.jpg|Salta
Colombeye

Li **Colombeye**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Bogotá.

Li lingaedje oficir, c' est l'espagnol.

Prezidint : Gustavo Petro


Vista panorámica de Bogotá desde el Cerro de Monserrate.JPG|Bogotá.
Gabriel Garcia Marquez, 2009.jpg|Gabriel García Márquez.


## Dipårtumint.
Li Colombeye est pårteye e 32 dipårtumint.
Ecwateur (payis)

vignette|Ecwateur
vignette|Islas Galápagos.
Li **Ecwateur**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Quito.

On-z î djåze: espagnol.


Imådje:Virgen de Quito.jpg|Quito.
Imådje:Manuela Sáenz.jpg|Manuela Sáenz.
Imådje:Pailon.jpg|Pailon del diablo.
Imådje:Galapagos-satellite-2002.jpg|Galápagos.
Imådje:Rafael Correa 2024.jpg|Foto di Rafael Correa, èn ancyin prezidint.
Gwiyane

vignette

Li **Gwiyane**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Georgetown.

On-z î djåze:


File:Caribbean Community Secretariat new Headquarters.jpg|Caribbean Community Secretariat.
File:Parliament Georgetown Guyana.JPG|Parliament.
Paragway

Li **Paragway**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Asunción.

On-z î djåze: espagnol.


File:Trinidad (Paraguay).JPG|Jesuit Reduction.
File:Salto cristal - yvykui - paraguay - 2005-04-23.jpg|Salto cristal.
File:Casa de la Independencia museum, Asunción.jpg
File:Francisco Solano Lopez.jpg|Francisco Solano López.
Perou

Li **Perou**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Lima.

On-z î djåze: espagnol.


Imådje:99 - Machu Picchu - Juin 2009.edit3.jpg|Machu Picchu.
Imådje:Cuzco-Pano edit.jpg|Cuzco.
Imådje:Andean Man.jpg
Imådje:Chicha de zanahoria 12062011.jpg|Ene tchitcha ki vént d' låvå.
Surinam

Li **Surinam**, c' est on payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye: Paramaribo.

On-z î djåze: Néerlandais.


Presidential Palace - Paramaribo.jpg
De Surinaamse Cándani in 1992.jpg|Cándani.
Waterkant seen from Suriname river.JPG|Paramaribo.
Poeve

Li **poeve**, c' est ene sipéce avou on piçant gosse, eployî po rilever l' gosse des amagnîs.

## Provnance
C' est l' frut do poevrî (*Piper nigrum*).

## Sôres di poeve
Sorlon l' manire del preparer, li grinne di poeve dene les troes sôres di prodûts k' on eploye po coujhner: do noer poeve, li pus piçant; do blanc poeve, pus aromatike, et do vert poeve, pus doûs.
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia

L' **Universidade Federal do Recôncavo da Bahia** (**UFRB**), c' est univiersité d' Cruz das Almas, Braezi.
Graweye

Ene **graweye** (on **grawia**, on **grawtea**, ene **grawiete**, on **forguinoe**), c' est on fier avou ene pougneye po tijhner dins l' feu e l' aisse ou dins ene sitouve.
Dobe son WY

Li **dobe son WY**, c' est cwand li son W est shuvou do son Y (yod, mouyeye).

C' est on shuvion ki n' egzistêye nén e francès.

## Rifondaedje des mots avou l' doobe son WY
Si l' bodje est on mot avou W å coron, on rfond avou les deus sons ki s' shuvnut (scrijha "wy" divant "i", "wi" divant ene voyale).
:  => , , , 
: cråwe => crawieus

Si les mots provnèt d' on bodje avou l' cawete -eye, gn a on candjmint d' voyale è => i, come dins l' cawete -ene ki dvént -in-.
:  : , , ,
Catalogne

thumb|Serra de Montserrat (dirî Bårçulone).
Li **Catalogne**, c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Mwaisse veye : Bårçulone

Grandès veyes : Yeyda, Taragone, Djerone (Catalogne)

Drapea : Drapea del Catalogne

Ime nåcionå : Els Segadors

## Lingaedjes
* catalan (corant, oficir, dins les scoles et les gazetes)
* castiyan (corant, oficir, dins les gazetes)
* occitan (dins l' Vå d' Aran, ricnoxhou)

## Djeyografeye
Raiweye di l' Ebe

Pirenêyes dins tot l' erî-payis.
[vignette|Ene plaedje a [Malgrat de Mar.]]

## Spôrts
* Fotbal : avou l' rilomêye ekipe do Barça.
* Djeu d' bale : dins les campagnes.

## Rilidjon
* Djeu del passion

## Politike
### Lwè so l' otonomeye

Li mwaisse lwè espagnole di 1978 dene li no di "nåcionålité" u "nåcionsté" a troes contrêyes otonomes: li Catalogne, li Payis basse eyet l' Galice. Eyet, shuvanmint, diner l' otonomeye al Catalogne dins li statut d' 1979.

Ene novele modêye do statut a rexhou e 2006. Dins si adrovaedje, li documint dit ki l' pårlumint catalan a loukî l' Catalogne come ene "**nåcion**". Li pårlumint espagnol a accepté ci tecse la. Mins après çoula, n a troes contrêyes otonomes vijhenes, les troes avou des djins cåzant catalan (l' Aragon, li payis d' Valince, et les Iyes Baleyåres), eshonne avou l' Pårti populaire (droete wårdiveuse) k' ont ataké l' Catalogne divant l' coû del mwaisse lwè. 

Cisse-ciale côpa l' poere e deus. Li mot «nåcion» est accepté so on soûmint istorike, mins li mot n' a nole valixhance politike. So 223 hagnons del mwaisse lwè, li coû endè declara 14 contråves al mwaisse lwè, et 27, divant esse espliké d' ene metowe façon et nén d' ene ôte. Mins so 114 årtikes ki l' Pårti populaire critikéve, i ndè prinda 73 bén lweyås. Li djudjmint date do 28 di djun 2010,

### Vôtaedjes
Les pårtis dislaxhiveus (end a troes) vinèt sovint al tiesse des vôtaedjes. Après zels, les pårtis classikes d' Espagne, les socialisses et les "populaires" (a droete). Ces-ci n' avént cåzu pus rén e 2015 avou l' arivêye des noveas pårtis "Podemos" et "Ciudadanos". 

### Referandom di dislaxhaedje
E 2014, i cåzèt d' adjinçner on referandom po s' dislaxhî d' l' Espagne.

Il s' frè li 1î d' octôbe 2017, mins disconte del lwè cintråle espagnole. Avou 33 åcint d' vôtants, li "oyi" passe a 99 åcint.

Mins adon, li govienmint catalan responsåve do metaedje so pî do referandom est aresté på pouvwer cintrå. Li prezidint Carles Puigdemont et cénk ancyins minisses vént "viziter" Brussele djusse divant (li 30 d' octôbe). L' Espagne dimande oficirmint di lyi ravoyî ses djins (li 3 d' nôvimbe).

## Rilomés Catalans
* Salvatore Dalí
* Lluís Llach
* Carles Puigdemont

#### 
Sicrijhaedjes e walon sol Catalogne
* 
** Cwate djoûs a Bårçulone (Lucyin Mahin)
** Tape di colon disk' a Bårçulone (Dominique Heymans)
** Des moxhets a Bårçulone (Djina Spirito)
* A pî, griper les montinnes del Catalogne (Lorint Hendschel)
Côr di tchesse

Li **vî côr di tchesse**, c' est on keuve fwait d' ene trompete erôlêye deus troes côps so leye-minme. 

C' est èn instumint ki les tchesseus eployént po traker l' djibî, ou si houkî inte di zels.

Li vî côr di tchesse a stî amidré po divni li **[[côr d' årmonreye]]**, eployeye dins les årmoneyes di fiesses di tchesseus, metans pol fiesti sint Houbert.

## Notes djouwêyes

## Alére
Emile Pècheur, Ene soce di côrs di tchesse å Bork,  69, bontins 2014.
Sint Houbert

**Houbert d' Akitinne**, pus cnoxhou el Walonreye dizo l' no di **sint Houbert**, a skepyî diviè 656-658.

Il a morou a Laken l' an 727 d’ awè toumé al valêye di si tchvå.

## Vicåreye

C' esteut on nôbe, d' Akitinne, ki minéve ene veye di ribotes après les tchesses.

Mins on bea côp, i åreut veyou on cier avou ene croes so s' tiesse, inte ses deus coines. Adon, i s' ricviertixha et vni el Walonreye.

Il a stî eveke di Lidje, did la ès no eternåcionå d' **Houbert di Lidje**.

I fourit disteré e ses rlikes evoyeyes a Sint-Houbert e ... Li viyaedje d' Andaedje s' a lomé adon "Sint-Houbert".

Il est rlomé po rweri les djins ki s' ont fwait hagnî pa on tchén araedjî.

## Sourdants
Freddie Mercury

[thumb|Ene foto di '''Freddy Mercury''', sol sinne, e [1977.]]
**Freddie Mercury**, d' ès vraiy no «&nbsp;**Farrokh Bulsara&nbsp;**», c' est on rlomé tchanteu. Il a stî mimbe del binde Queen. Il a nexhou li 5 di setimbe 1946 ey a morou li 24 di nôvimbe 1991.
Ocsidjinne

|}
L' **ocsidjinne**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des corants gåz, kinoxhou dizo l' essegne atomike O, li nombe atomike 8, et l' pwès atomike 16.

## Molecules avou d' l' ocsidjinne
### tot seu
* O2, c' est l' ocsidjinne di l' air, k' endè contént 21 åcint.
* O3, c' est l' ozône, k' i gn a ene coûtche tot ådzeu di l' air ki retoure li Daegne.
### avou des ôtes elemints
* H2O: aiwe
* H2O2: pezante aiwe
* CO2: gåz carbonike
…

## L' ocsidjinne et l' veye
Les biesses ont dandjî d' ocsidjinne po rapurer leu sonk (ezès peumons u dins les brantcheyes po les pexhons).

Les plantes, pal voye del clorofile, polèt produre di l' ocsidjinne tins del djournêye, k' ele rilåtchnut dins l' air, tot-z î hapant do gåz carbonike. Mins c' est l' contråve tins del nutêye.

## Pî-note
Planeu

On **planeu**, c’ est on ptit areyoplane, sins moteur, k’ est saetchî e l’ air pa ene ôte pitite avion, pus dislaxheye, ey avancî tot seu avou l’ djeu des corants d’ air.
Sidney Poitier

**Sidney Poitier** a skepyî li 20 di fevrî 1927, e Floride. Il a morou li 6 di djanvî 2022.

C' esteut èn acteur pu on cineyasse do cinema estazunyin, ki provneut des Bahamasses.

Dins ses vîs djoûs, il a eto stî ambassadeur.
Madjrè

**Madjrè**, c' est on hamtea d' Wårdin.

Sipotaedje: Les Schaefions.

## Rilidjon
Eglijhe Sint Mårtén.

## Istwere
Tere dinêye på duk di Lussimbork a on lomé *Johan de Lamborel* Djihan d' , (**), on sôdår diviè 1480.

## Economeye
Diviè 1950, gn aveut ene laitreye.
Bårçulone

**Bårçulone**, c' est l' mwaisse veye del Catalogne.

## Djeyografeye
Metowe sol Mîtrinne Mer, avou on pôrt dedja d' impôrtance.

## Economeye
Bårçulone a tote li foice econmike des ôtès grandès veyes d' Urope.

## Spôrts
* Fotbal : avou l' rilomêye ekipe do Barça.

## 
Sicrijhaedjes e walon so Bårçulone 
* Cwate djoûs a Bårçulone (Lucyin Mahin)
* Tape di colon disk' a Bårçulone (Dominique Heymans)
* Des moxhets a Bårçulone (Djina Spirito)
Rinais

**Rinais** (pus sovint dins ene fråze, dirî voyale, «a **Rnais**») ou **Ronse** (/ʀɔ̃s/; neyerlandès *Ronse* /rɔnsə/, fr. *Renaix*), c' est ene veye del province di Flande levantrece, nén lon erî del Walonreye.

I gn aveut e 2008, 24.158 dmorants.

*«Ronse» a dné on [[no d' famile del Walonreye]].*
Province di Flande levantrece

Li **province di Flande levantrece** ou **d' Ess-Flande** (nl: *Oost-Vlaanderen*, fr: *Flandre orientale*), c' est ene province del Flande (Beldjike). 


vignette

## Djeyografeye
Li **province di Flande levantrece** est metowe inte li province di Flande coûtchantrece (Wess) eyet lès provinces d' Anverse (Bijhrece-Ess) ey di Flamind Braibant. Si mwaisse veye est Gant. Èç province a shijh administratifs arondixhmints :

# Arondixhmint d' Åch
# Arondixhmint di Dendermonde
# Arondixhmint di Eeklo
# Arondixhmint di Gant
# Arondixhmint d' Oudenaarde
# Arondixhmint di Sint-Nicolai

## Lingaedje
Èl lingaedje oficire est èl neyerlandès ey èl lingaedje dal province est èl ess-flamind.
Marianna Madia

right|thumb|260px|Marianna Madia

**Marianna Madia**, c' est ene politicresse itålyinne. 

Elle a skepyî li 5 di setimbe 1980 a Rome.

Elle est mimbe do Pårti democratike et deputêye dispu 2008.. Dispu 21 di fevrî 2014 elle est devenue ministre de la Simplification et de l’Administration publique du gouvernement Renzi.

## Sicrijhaedjes
Elle a eplaidî sacwants årtikes avou l'AREL (*Agenzia di Ricerche e Legislazione*), ene adjince metowe so pîs pa l' economisse Beniamino Andreatta.

Elle a ossu scrît des lives.
* *Un welfare anziano. Invecchiamento della popolazione o ringiovanimento della società?* (avou des ôtes) (Ed. Il Mulino, 2007)
* *Precari. Storie di un'Italia che lavora*, avou èn adrovaedje da Susanna Camusso (Rubbettino, 2011,ISBN 884982940X)

## Photo


Image: Giuramento Marianna Madia.jpg| Marianna Madia, li djoû di s' siermint, felicitêye do prezidint Giorgio Napolitano, divant l' prumî minisse Matteo Renzi.


## Hårdêyes difoûtrinnes
Pådje da sinne

## References
Giorgio Napolitano

[thumb|Foto oficire di '''Giorgio Napolitano''', cwand il esteut prezidint, e [2006.]]

**Giorgio Napolitano**, c' esteut on politikî k' a stî prezidint di l' Itåleye. Il a skepyî li 29 di djun 1925, a Napoli, ey il a morou li 22 d' setimbe 2023, a Rome.

## Hårdêye difoûtrinne

* Openopolis
Pårlumint

On **pårlumint**, c' est ene assimblêye di djins relîs do peupe e-n etir, ou d' ene pårteye des djins, k' ont des droets a pårt po çoula.

Onk, ene k' est insi relî(te) si lome **pårlumintî**, **pårlumintresse**. On dit eto **deputé**, **deputêye**; on mimbe del Hôte Tchambe est lomé **senateu**, **senatresse**.

C' est eto l' bastimint la k' ces djins la si rapoûlèt.

## Sôres di pårlumint
Pårlumint a ene tchambe : sovint dins des frankès contrêyes d' on dislaxhî payis : Walonreye, Catalogne.

Pårlumint ås deus tchambes : li Tchambe (tchambe ordinaire) et l' Senat (hôte tchambe, tchambe des milôrds) : bråmint des payis : Beldjike, France, Grande Burtaegne, Marok, Estats Unis.

## Pårlumint walon

File:Nameur Grognon Pårlumint.jpg|did l' ôte costé d' Sambe
File:Pårlumint walon såle.jpg|mwaisse såle
File:Pårlumint tcherpinte tcherpinte bas.jpg|Såle di buros po les pårlumintîs a Nameur


## 
Vizite do Pårlumint walon
Jean-Marie Klinkenberg

thumb|100px|e 1991
Jean-Marie Klinkenberg a vnou å monde a Vervî li 8 octôbe 1944. 

C' est on linwincieus et filolodjisse, professeur a l'Univiersité d' Lidje.

## Ouve
Il a scrît avou so l' istwere des belès letes et li francès d’Beldjike.

Come bouteu pol Walonreye, il enonda e 1983 l' Afitcha pol Tuzance walone.

E 2009, dins l' rivuwe «*[[Télépro (rivuwe)|Télépro]]*», i dclåra li rfondaedje do walon «on coraedjeus ovraedje».

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Waibe di J.-M. Klinkenberg
* Biyografeye et bibiografeye e francès ey inglès so  «Signo»

## Sourdant
Gustav Klimt

Gustav Klimt a vnou å  monde li 14 di djulete 1862 dilé Wîne,  ey a morou li 6 di fevrî 1918.

C' esteut on pondeu otrichyin do novea årt.

## Si ouve

Si ouve pout eto esse rindjeye avou les simbolisses.

I pondéve kécfeye des portraits cåzu fotografikes.

Dins ses payizaedjes, i fwait pinser a Vincent Van Gogh et Claude Monet.

I dessinéve des côps des sacwès foirt erotikes; adon i fourit metou d' costé des cekes oficirs di rlomés pondeus. Adon, i n' plît espôzer dins les grandès såles. Adon, avou des come lu, il fjhît des ptitès espôzucions a pårt. C' est çou k' on-z a lomé li «*Wiener Sezession*». 

Mins il aveut tolminme des grandès cmandes minme e l' etrindjir, come li cene del «*Villa Stoclet*» a Brussele.


File:Gustav Klimt - Death and Life - detail Google Art Project.jpg|Li moirt et l' veye
File:Gustav klimt, serena pulitzer lederer, 1899.JPG|Serena Pulitzer Lederer
File:Les trois âges de G. Klimt (GNAM, Rome) (5974941554).jpg|Les troes ådjes
File:Klimt - Oberösterreichisches Bauernhaus.jpeg|Cinse el Hôte Otriche
File:Gustav Klimt - Litzlberg am Attersee.jpg|ene laetche


## Sourdant
Vias d'mârs´

***Vias d'mârs´*** (**Veas d' måss**), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Émile Gilliard k' a vudî come limero especiå des Cayés walons, e nôvimbe 1961 (). I gn a vint-ût powinmes dins l' ramexhnêye, ey on motî d' ene pådje al difén.

## Corwaitaedje
Dins les prumîs powinmes del ramexhnêye, Gilliard critike bråmint les ritches, paski, sorlon lyi, i fwaiynut nén leu pårt del bezogne. I dit k' les « pezants cous » n' fwaiynut nén bon manaedje avou l' sonkenaiwe. Por lyi, c' est l' peupe k' a tot fwait po les ritches, et ç' n' est nén djusse ; i s' met daleure lyi-minme emey li peupe : *« tos leûs bias djoûs on l's-a stanç'né avou dès bwagnes èt dès chalés »*

Dins sacwants powinmes, c' est come si les ritches serént des biesses et pus des omes :
::*s'on p' lèt 'rwaitî paus-è fignèsses*
::*c'èst pîre qui dès rats dins leûs traus*
::*is sont-st-achîs dins leûs-ayèsses*
::*come dès molons dins l'tchau*

I gn a minme on pô d' violince dins sacwants bokets :
::*l'âréve falu r'satchî lès fourûres*
::*di leû feume èt l' tchapia-bûse*
::*dès p'tits monsieûs trop bén r'plin.nis*
::*quéntfîy qu'on-z-âréve ritrouvé dès-omes*

Pol resse, c' est foiravant ene peneuse ramexhnêye : Gilliard î cåze do froed, del pôvurté, del moirt, do cimintire…  Il a l' idêye ki tot va todi pus må : *« tot toûne à broûs què vous-se qu'on faiye d'ôte qui d' tûser à tot ç' qu'on pièd »* I gn a k' dins ene pougnêye di powinmes ki cåznut d' frecanter ene djonne comere k' il est ene miete pus optimisse.

## Sourdants
Djalhé (viyaedje)

**Djalhé** (F. *Jalhay*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité el province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4845**
** davance : ** 4804**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 32** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Vervî
** Lomaedje: Djalhétî, Djalhétresse;
Djalhé

Li grand **Djalhé**, ubén «&nbsp;Djalhê&nbsp;» u co «&nbsp;Djalhin&nbsp;» e Feller, (F. *Jalhay*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 
## Ban d' Djalhé
* Djalhé (viyaedje)
* Li Sårt-dilé-Spå
** Solwåster

## Tuzance walone
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Jean Dechamps avou l' accint did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Izolmint

L' **izolmint** (on dit eto : **izolaedje**, **izolåcion**), c' est l' metaedje d' ene racoûtche di materios esprès, lomés **izolants**, po-z espaitchî les discandjes di tcholeur ou d' electricité.

On ndè cåze å pus sovint po les bastimints. C' est po n' nén k' el tcholeur del måjhone ni rexhe divant l' ouxh; ni k' el froed d' ådfoû n' amousse.
Izolmint d' on bastimint

L' **izolmint des bastimints**, c' est l' radjoutaedje d' izolants dizo l' toet, so les meurs, et dzo l' plantchî d' flaxhe. 

## Sôres d' izolants des bastimints
 Izolant d' bastimint
* naturels
** lidje (materio)
** tchene
** bwès (materio)
* tchimikes
** linne di veule
** frigolite
** schoume di poliyuretane
…
Lidje (discramiaedje)

* Lidje (comene)
* Lidje (veye) (viye veye)
* Province di Lidje
* Payis d' Lidje (diyalectolodjeye) (Levant walon)
* Principåté d' Lidje
Izolant d' bastimint

Èn **izolant d' bastimint**, c' est on prodût, naturel ou tchimike, k' espaitche li passaedje do froed ou del tcholeur di l' ådvins viè l' ådfoû d' on bastimint, ou årvierdimint.

## Sôres d' izolants termikes des bastimints

* naturels
** strin
** lidje (materio)
** tchene
** bwès (materio)
* tchimikes
** linne di veule
** frigolite
** schoume di poliyuretane
Gouzêye

**Gouzêye**, e Feller « **Goûzéye** » (fr: *Gozée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Twin.

## Tourisse
C' est dins cist hamtea la k' on trove l' Abeye d' Ône.

## Referinces eyet sourdants
Twin

**Twin** (fr: *Thuin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.

## Ban d' Twin
* Twin
* Bieme
* Biercêye
* Donstiene
* Gouzêye
* Lere
* Ragniye
* Tuyî

## Referinces eyet sourdants