open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Revintreye des Grignous

Li **revintreye des Grignous**, c’ est ene revintreye disconte li prince-eveke ki s’ a passé el principåté d’ Lidje e 1646.

## Cotoû politike
Gn deus pårtis politikes adon a Lidje : les Tchirous, ki tnèt avou l’ prince-eveke (pårti « rweyalisse »), et les Grignous ki tnèt purade pol peupe (pårti « democrate »). 

Li prince-eveke Nand d’ Bavire replaece si parint Nesse di Bavire. 

Dedja, e 1636, les Grignous avént sayî di s’ revinter, et ça aveut fwait do bardouxha. 

## Revintreye di 1946
Dins on vôtaedje, les Grignous årént frawtiner. Li borguimwaisse did zels k’ aveut stî lomé est priyî a dinner på conte di Warfuzêye pu est assaziné. Warfuzêye est apicî pås djins et khatchî a bokets.

C' est l' revintreye. Li prince-eveke court evoye a Vizé.

On adjinçnêye des noveas vôtaedjes, ki les Grignous wangnèt.

So ces etrevéns la, li prince-eveke aveut dmandé l' aidance di l' impreur k' evoya des tropes almandes por lu rprinde si trône.

## Rilomêye del revintreye
Divant çoula, li cmon mot "tchirou" loméve djusse li gris hosse-cou. Les Tchirous fourît lomé insi a cåze di leu noer mousmint, ki les fjhîz rshonner a l' oujhea. 

Après l' revintreye, li cmon mot va prinde totes sôres d' ôte sinses, po lomer des spotchaedjes di fruts (aprume avou ene noere coleur), come li sirôpe.

Ele va eto lomer totes sôres di djins nén veyous voltî.

Li mot "Grignous" serè prins pa des bandiys ki s' catchént dins les bwès do costé del Grande Louwete el fén do 19inme sieke.

## Sourdants
Tchirou (discramiaedje)

* li **[[Tchirou (hosse-cou)|tchirou]]**, c' est, aprume, li  gris hosse-cou (*Motacilla alba*) (ALW 8, p. 120, E1)
** "tchirou" ôte lomaedje di l' oronde des ståves (*Delichon urbica*) (G0 p. 159, C9)
* les **Tchirous**, pårti politike sotnant l' prince-eveke e l' Principåté d' Lidje å 17inme sieke, ki poirtént on gris mousmint avou on blanc cou-d'-tchåsse come li ploumaedje do gris hosse-cou ou di l' oronde des fniesses. Loukîz a : **[[Revintreye des Grignous]]**
** lomaedje d' ene aisse del Tuzance a Lidje
** sôres d' amagnîs di noere coleure, et fwait après aveur sipotchî des fruts (come les Tchirous spotchît les Grignous avou l' aidance di l' Impreur).
*** tchirou d' pemes
*** sirôpe
*** confiteure
** mårivnante djin (pitit ome, pice-crosse)
** ehale, eguegne


File:Pied Wagtail (Motacilla alba) (2).jpg|gris hosse-cou
File:Delichon urbicum Oulu 20120527 04.JPG|oronde des ståves
File:Daggi 031.jpg|sirôpe
File:Croisiers-Chiroux library.jpg|aisse del tuzance di Lidje "Les Tchirous"
Hosse-cou

On **hosse-cou** ou ene **hosse-cawe**, c' est on moxhon avou ene longue cawe, k' i hosse tofer cwand il est a tere.

 *Motacilla spp.*

## Sôres di hosse-cou
* tchirou ou blanc hosse-cou u blanke hosse-cawe (*Moticella alba*)
* gris hosse-cou ou noere hosse-cawe (*Moticella alba lugubris*)
* li djaene hosse-cou ou djaene hosse-cawe (*Moticella flava*)
* li hosse-cou d' aiwe ou hosse-cawe d' aiwe (*Moticella cinerea*)
Emile Botaye (roman)

thumb|coviete
**Emile Botaye** (*Emile Boutaye*), c' est on roman biyografike sicrît pa Marcel Van Splunter.

Il a vudî e 1964 ås eplaidreyes do Bourdon.

Il a stî saetchî a 500 egzimplaires.

## Tinme
C' est l' vicåreye d' èn ome di Nålene skepyî e 1873.

Moussî a 10 ans a l' aminwer, il est broûlé e s' figueure pa ene salêye et piede ses deus ouys.

Aveule, i va aprinde li manderlî, pu serè eto vindeu d' petrole, acordeyoneu, tcheron et cåbartî.

Mågré si stroupiaedje, i rescontere ene binamêye comere k' el mareye. Donêye, k' ele si lome.

I va aveur sacwants efant, mins vo n' la-t i nén ki l' prumî a ene maladeye des ouys. El l' oculisse di Tchålerwè pretind k' i n' voerè bénrade pus. Va-t i aveur deus aveules dins l' famile ?

## Corwaitaedje do live
Li motlî est foirt ritche, nén seulmint po des mots tot setchs, mins eto des tourneures di croejhete k' on n' rescontere nén sovint.
*  contin (pus ki contin) fr. **'
*  (); fr. **'

## Riscompinses
Li roman a fwait on deujhinme pris a ene bate di scrijhaedjes di l' SLLW e 1962.
Marcel Van Splunter

thumb|left|100px|(diviè 1960)

**Marcel Van Splunter**, c' esteut on scrijheu e walon di Nålene.

Il a skepyî e 1911 ey a morou li 15 di fevrî 1965.

Il esteut d' l' ALWAC.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

## Ouves
Il a cmincî pa scrire pol teyåte. Li pîce d' èn ake "Èn ureus evenmint" a yeu l' pris del Federåcion do Hinnot e 1960.

Si mwaisse ouve est seurmint li roman biyografike "Emile Boutaye", ki lyi a valou on deujhinme pris a ene bate di scrijhaedjes di l' SLLW e 1962. Li roman vuda e 1964, kékes moes divant l' moirt do scrijheu.

Il a eto scrît des powezeyes, rashonnêyes dins l' ramexhnêye "Spiyeures et mexhons d' såjhons". 

## Alére
 **65**, bontins 2013, p. 20.

## Sourdants
Roûle

**Roûle**, c' est ene corante aiwe ki vént del Fagne, dirî Bôdrindje, et dischinde so Mondjoye, pu rdjonde Mouze a Roûlmonde.

## Coraedje
Les sourdants d' Roûle sont so Zôrbrôte. C' est
* li **Grande Roûle** ou **[[Noere Aiwe (discramiaedje)|Noere Aiwe]]**
* li **Ptite Roûle** ou **ri Djuråd** (*ru Djèra*)
Ces deus ris la si rdjondnut dizo on long tiene lomé **Hotea Simon** (*Hotê Simon*)

Adonpwis, li vå d' Roûle si rastrind. C' est l' **Trô del nouve abeye**, avou des rwenes di çou k' åreut stî on moustî des Rodjes moennes. Li nouve abeye est purade li cene di *Reichenstein*

## Sourdants
Tcherbon des tchås

Li **tcherbon des tchås**, c' est ene maladeye des bovrins cåzêye pa *[[Clostridium chauvoei]]*, ene clostrideye.

I s' atrape, mins ni s' prind nén d' ene biesse a l' ôte.

## Senes del maledeye

Tot e-n on côp, ene plaece so on musse (dos, sipale, coxhe) si mete a houzer teribmint. Li biesse leve li djondowe pate.

Å sinta, li houzé boket est rimpli d' gåz.

Li biesse creve dins les 24 eures.

## Minêyolodjince
Li maladeye si rescontere a môde di ptitès minêyes. Sovint après des grossès plouves. On n' comprind nén co bén pocwè, veyanmint k' ele ni s' prind nén. Dandjreus ki des spôres ki sont dins tere sont tcherieyes pa les corantès aiwes avå les pasturaedjes.

## Médyince
On pout médyî avou des antibiyotikes del sôre des penicilenes. On a des rzultats si on s' î prind yeure assez. 

Après côp, i fårè motoit råyî les moitès tchås.

## Espaitchance
Eplocter avou on vaccins disconte *Clostridium chauvoei* (sovint dedja dins les eploctas di l' interotocsemeye des bedots, ki vont eto po les grossès biesses.
Serviete

Ene **serviete** (on dit eto on **stierdoe**, on **drap d' doet**, ene **mapkene**), c' est on bea pitit drap k'&nbsp;on mete sol tåve, po n'&nbsp;si nén taetchî tot magnant, et xhorbi ses doets.

## Lomaedjes
E 20inme sieke, gn a pont d' mot bén spårdou, tipicmint walon, po lomer ciste ahesse la. Dandjreus paski les ptitès djins ni s' è siervént nén.

Les servietes sont ene ahesse di tåve oblidjeye ezès restorants.

## Sôres di serviete
Divins l' tins, les serviete estént e blanc drap. Après ont vnou les draps d' doet di coleur (ås cwåreas); adonpwis, les mapkenes di papî.

## Metaedje

Li serviete si mete å cô, ou so s' schô.

Sacwants magneus el metnut a costé di leu-z assîte, djusse po si xhorbi les doets.
Loke a rlocter

thumb|loke a rlocter sol råve
Ene **loke a rlocter** (on dit eto on **drap d' måjhon**, ene **loke**, ene **loke di måjhon**, ene **wite**, ene **såpire**), c' est grosse sipesse cwårêye sitofe, po rlaver l' måjhone, tot l' passant al tere.

## Ôtes draps


Drap d' schieles 1 strifion 2 drap d' mwin 3 drap d' måjhon 4.jpg|on drap d' måjhon (4) dilé on  (1); on  (2) ey on drap d' mwin (3)


## Dins les belès-letes e walon
Li tite d' ene rilomêye tchanson da Wiyam Dinker, c' est «Li mambo del loke a rlocter».
Fenaesse (discramiaedje)

[thumb|Fenaesses ([rexhe waide) dins l' nive, e moes d' måss]]
* grandès setchès yebes, nén fåtcheyes ki dmorèt après l' såjhon avå les tchamps et les trîxhes.
* Fenaesses : famile di plantes (*Poacae*)
* les ***Fènèsses*** : såvadje no des dmorants d' Forire
Etroclant lingaedje

Èn etroclant lingaedje, c' est on lingaedje ki pout fé des grands etroclés mots avou totes sôres di morfinmes et croejhions.

## Etroclants lingaedjes
Egzimpes : li hongue, li trouk,  li basse, l' izlandès, l' amazir, l' aymara.

## Egzimpes d' etroclaedje e basse
thumb|"irteera" = voye  po moussî foû
*  : måjhon
**  : li måjhon
**  : les måjhons
**  : del måjhon
**  : al måjhon
**  : dal måjhon
**  : dispu l' måjhon
**  : disca l' måjhon
*  : ome
**  : l' ome
**  : avou l' ome
**  : po l' ome

## Lingaedjes nén etroclants
Sacwants lingaedjes come l' almand, polèt fé des longuès sustantivires (*Donaudampfschiffahrtskapiteinsaufstellungbevollmächtigter*; responsåve di l' institucion des capitinnes di naiviaedje e bateas al wapeur sol Danube). Mins ci n' est nén çoula k' endè fwait èn etroclant lingaedje.
Strifion

thumb|

On **strifion** (on dit eto : on ***', ene ***', ene ***', ene ***', on ***', on ***', vî boket d' loke, u cwåré d' gros drap, po laver les schieles, xhorbi l' tåve, fé les poûssires.

E walon, li strifion a on no diferin diferin do drap d' taexhons (drap d' schieles, drap ås bidons) po rxhorbi les schieles après l' lavaedje. E francès, i sont tos les deus lomés «*torchon*».

## Sourdants
Tchirou (hosse-cou)

thumb|242px |Motacilla alba
Li **tchirou** ou **gris hosse-cou** ou **grijhe hosse-cawe**, c' est l' pus corant des hosse-cou.

 *[[Motacilla alba]]*

thumb|242px|Motacilla alba yarrellii
thumb|242px|Tchirou en ''Nederlandsche Vogelen" (Oiseaux des Pays Bas), Tome 2 (1789)
[thumb|Oû d' [coucou (oujhea)|coucou (a hintche) dins on niyå d' gris hose-cou (deus oûs a droete)]]

## Dizo-indjes
Gn a beacôp des dzo-indjes (*M.a. alba*, *M.a. yarellii* d' Inglutere, *M.a. subpersonata* do Marok, *M.a. vidus* d' Edjipe). 

## Lomaedjes
* tchirou : a cåze di s' criyaedje.
* blanc hosse-cou ou gris hosse-cou (dabôrd k' i gn a des sôres cåzu tote noeres) : po mete di l' adire avou li djaene hosse-cou
* wåde-vatche, vatchî : sovint veyou dilé les vatches po magnî les viers dins les flates.
* hosse-cou d' purea : minme idêye, dilé les pårdjires
* marixhå (paski noer et blanc)
* floreye blanke (cafloreye noere et blanke)

## Discrijhaedje
C' est l' seul sovdriyî al longue cawe k' est noer et blanc. Li dos et l' cawe sont gris ou tot noers (M.a. yarellii'' d' Inglutere).

## Criyaedje
Cwand i vole, li tchirou evoye èn awiyant "tchirr", nén repeté; did la si no "tchirou".

## Vicaedje
Si rescontere voltî dins les cinses, aprume dilé l' ansinî. C' est la k' ele magne des halenes et des påpåds-lôlôs.

## Rilomêye di s' no
Li pårti politike "princevekisse" di Lidje, e 17inme sieke, ki poirtént en noere mousseure, estît lomés les Tchirous. I spotchît li revintreye des Grignous e 1646. Did la, li no d' "tchirou" al compote di pemes, al sirôpe, ou a on må-rivnant.

## Sourdants
Dix pièces de vers sur les femmes et le mariage

thumb
Li **Live Djihan Haust avou dijh vîs tecses so les cmeres et l' mariaedje**, ki l' tite e francès, c' est ***Dix pièces de vers sur les femmes et le mariage***  (Dijh arimés so les cmeres et l' mariaedje), c' est on live, eplaidî pa Jean Haust, la k' il a rashonné dijh vîs tecses arimés e walon (did divant 1700).

Li tinme, c' est so les cmeres eyet l' mariaedje.

Els a riscrît e sistinme Feller et metou dins l' coleccion «*[[Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon|Nos dialectes]]*» ().

Li live a rexhou di l' imprimreye Vaillant-Carmanne, a Lidje e 1941. 

## Contnou
C' est tos tecses d' après Lidje, tertos rahoukîs dins l' invintaire Piron.

L' eplaideu dene des fotos des mwaisses sicrijhaedjes, mins les tecses sont rmetous e sistinme Feller eyet prezintés et comintés filolodjicmint.

Il est shuvou d' on motlî ki rashonne tos les mots nén ordinaires, riprins dizo l' limero **[E183]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
* Adrovaedje : p. 5-6
* ***' [[Tchanson Decroyî]] ([[Bon Diè est ! ki c' est grand poenne d' inmer ces båsheles]]) (motoit diviè 1600): pp. 7-13 (riprins come  dins l' [[invintaire Piron]])
* ***' Paskeye so les lotchets (pile e 1640): pp. 14-27; ()
* ***' [[Tchanson so les djonnès feyes (arimé)]] ([[K' i sont loignes, ces valets (arimé)|K' i sont loignes, ces valets]]) (dandjreus divant 1650) ()
* ***'  Kî vout oyî ene bele paskeye (tchanson) ()
* ***'  [[Boune nute Maroye boune nute mi feye (sketch)]] ()
* ***'  Cwand dji vs louke totes, vos, binamêyes (paskeye) (291)
* ***'  [[Djåclene et Maroye (diyaloke)]] ()
* ***'  Dji n' sai, por mi, kî s' vout maryî (paskeye) ()
* ***'  [[Si dj' esteu eco a maryî, dji freu mî mes afwaires (paskeye)]] ()
* ***'  O bondjoû, m' binamé Zabea (tchanson) ()

## 

# Paskeye novele (arimé) (Kî vout oyî ene bele paskeye) (dandjreus divant 1650)
# Diyaloke inte Crantche-e-coir ey on pôve ome (arimé) (Boune nute Maroye boune nute mi feye) (dandjreus divant 1650)
#
Passe-vite

thumb|Passe-vite
On **passe-vite**, c' est ene usteye di manaedje k' on toûne al mwin po vite passer l' sope ou fé on wastea d' crompires. C' est ene sôre visse sins fén ki rivtêye on meye-trôs d' fier, et-z î fé moussî les cûtès verdeures et lzès spotchî.

## Istwere
Il a bråmint stî replaecî pa les micsopes electrikes dins les anêyes 1960-1970, el Walonreye, todi.
Discours de payſans ſur le tremblement de terre & ſur les lochets des fille d’au preſent

thumb
thumb
Li **«Paskeye so les lotchets»** ou **«Les lotchets des cmeres d' asteure»**, ki l' tite e francès, c' est : «*Discours de paysans sur le tremblement de terre et sur les lochets des filles d’au présent*», c' est ene viye paskeye di 1640.

C' est l' limero 2 do live «*[[Vîs arimés so les cmeres et l' mariaedje (live)|Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage]]*», eplaidî pa Jean Haust e 1941.

Elle est rprinjhe sol limero **285** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.

## Dataedje
On l' date di 1640, paski, li 4 d' avri di ciste anêye la, gn a on foirt hosmint d' tere a Lidje.

## Personaedjes
* Wéri Lodî
* Maroye Modêye, si feme
* Stienon Hamlé
* Robin Crespou, si pa

## Contnou
Gn a troes bokets dins l' paskeye, ki n' ont waire d' aloyance inte di zels.

N a des strofes etires k' ont stî rcopeyes di des ôtès paskeyes di ç' trevén la.

### Prumî boket
Vers 1 a 35
Les troes omes, c' est des houyeus, ki sont-st å fond tins do tronnmint d' tere. 

Wéri si date a sinte Båre et a sint Linåd.

:*O! K' est ç' voci, Djezus Maria!
:*Sinte Båre et Monsieu sint Linåd!
:*Nos alans abimer el fosse.
:*Binamé Diè! Tot l' beur ki hosse !*

Stienon Hamlé dit årvey a s' monkeur
:*Ay! Adiè, binamêye Aguisse
:*Nos n' årans pus måy nole divize.

Robin Crespou sondje å schapaedje di si åme.
:*Doûs Diè! Ki n' estans ns kifessé.
:*Et k' nos euxhénxhe bén fwait nos påkes.

I savét rmonter 

:*Bouxhans nos tertos e panî.

Li hosmint d' tere si djoke.

:*Coraedje! I gn' a pus rén ki hosse

Vo les la foû do beur.
:*Gråce a Diè! Vo nos ci å djoû.

### Deujhinme boket
Vers 36-42
Wéri toume dins les bresses di s' feme ki l' a vnou rawårder.

### Troejhinme boket
Vers 43-162
Bate di dvize inte li pa et s' fi, avou, å mitan, on long pretchaedje sol môde des båsheles di veye, ki leyèt des grands tchveas avou des lotchets (adon k' les båsheles des viyaedjes les haetchèt dandjreus e-n on topet.
:*Si vos les vlans on pô lofer, (=rabressî)
:*I vénrè des måssîs poyaedjes
:*Ki vs vénront voler e vizaedje
:*Oubén el boke po vs sitronner.
:*Kî våt ene båshele di viyaedje !? (= n' a nole del veye ki l' våt)
:*Vos les båjhîz so leu vizaedje.
:*Si n' estoz vs a rén ecombré
:*Insi k' a ces paneas dguizés.
Volant indjén

vignette|Volant indjén
 

On **volant indjén**, c' est on tcheriant indjén ki vole (k' avance dins les airs). Årvier di l' indjén spaciå ki vole ådzeu des airs.

## Sôres di volants indjéns
* avion (areyoplane), plane)
**avion solrinne
**drom (avion sins mineu)
* elicoptere
* planeu
* mierledjire avion (ULM)
* balon
** zeplin
Indjén spaciå

On **indjén spaciå**, c' est èn indjén ki bodje ådzeu des airs (dins l' cir ou l' espåce). Årvier do volant indjén ki vole dins les airs.

Les djins ki sont dvins sont lomés cir-naivieus.

## Sôres d' indjéns spaciå
* fuzêye
* cir-naivete
* spoutnik
** tévéspoutnik
* Cir-eståcion
* Sonde eterplanete
Prono d' mostraedje

On **prono d' mostraedje**, c' est on  mot d' mostraedje ki replaece on no.

*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Codjowaedje baguer

Li **codjowaedje di "baguer"** est on codjowaedje erîlé del prumire troke da Hendschel.

Eto, i s' va codjower come "bouter".

Mins nerén, sorlon les rîles di scrijhaedje do son G, dins l' dierinne cossoune do bodje, li **GU**, va ridivni on simpe **G** divant l' voyale A ou ene cossoune (R ou N).

Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deujhinme troke, sol piceure di "bôgyî".

## Candjmint do scrijhaedje del cossoune
* e futeur ey e condicioneu :
** nos bagrans
** dji tegreu
* dins l' cogne namurrece des rwaitants di l' indicatif prezintrece
** i s' ridognut po rén.

Mins, dins ci dierin mot la, i fåt **aprinde** ki li scrijha gn ni s' prononce nén [/ɲ/] (son gn).

## Kékes viebes ki s' codjowèt come "baguer"
* , ,  (bodjî d' plaece)
**  (mete ene bague), , 
* 
* 
* 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "baguer" 
*  (dedja studyîs e Wiccionaire)
Polet d' poytreye

thumb|polets d' poytreye raclevés e-n on poyî
On **polet d' poytreye**, c' est on poyon ki vént di deus parints relîs djeneticmint po produre del tchå li pus rade possible, avou li moens d' alimint ki s' pout.

## Provnance
thumb|aclevaedje des poyons
thumb|apiçaedje d' ene poyete dins ene cinse parintrece
Les polets d' poytreye vinèt d' ene cinse parintrece, la k' deus raeces di parints sont-st aclevés, les coks d' ene raece et les poyes di l' ôte.

Ces biesses la vinèt zele-minmes di deus cinses grand-parintreces. Dins l' cene ki dene les meres ås polets, on a relî des poyes ki pounèt bråmint et lontins, sins magnî did trop ni esse trop pezantes. Dins l' cene des peres ås polets, on a tchoezi d' produre des coks ki dnèt des poyons k' ont bråmint del tchå, ki crexhnut rade tot alouwant li moens mossibe d' amagnî.

Les oûs di ces aclevaedjes la arivèt e-n èn acovoe po-z î fé disclôre les poyons. Les poyons des parintreces sont vindous ås poytreyes, ki produjhnut li polet d' poytreye.

## Profitaedje
Avou l' progrès djenetike, les polets d' poytreye sont les biesses ki profitèt l' mî di tos les aclevaedjes.

Asteure, dins des bounès condicions d' aclevaedje, les polets d' poytreye avindnut les deus kilos a 42 djoûs, tot magnant moens ki 2 kilos d' nouriteure pa kilo d' pwès vicant.

Dins les anêyes 1960, c' esteut a pô près 2 kilos a 50 djoûs, tot magnant 2 kilos d' nouriteure pa kilo d' pwès vicant.

## Maladeyes des polets
* mancance di vitamene
** mancance di vitamene B1
** mancance di vitamene B6
* fåsse pesse
* Boursite å virûsse
* Cocsidiôze
* Colibacilôze
* pardurante maladeye respiratwere
* Sindrome del grosse tiesse


Ary-mqernes.JPG|polet "pepieus" (sene di maladeye)
Bolet (biesses)

Li *bolet*, c' est l' djonteure metowe inte li canon (ås pates di dvant ou di drî) et l' doet.

C' est on mot k' on eploye purade po les tchvås mins eto po les ôtes ongletîs copurade les bovrins

## Pôzucion de bolet
Dins les tchvås d' coûsse, li bolet divreut fé fé èn ingue di 135º (pa padvant) å mimbe. Les tchvås k' ont moens ki ça sont lomés bas-boltés.

I polèt pus åjheymint si stinde les tindons. Les tchvås k' on dpus k' ça sont lomés hôt-boltés. I polnut åjheymint toumer so les djnos.

## Maladeyes do bolet
* potches d' aiwe di djonteure (molete) ås vîs tchvås
* riboltaedje: li bolet stritche padvant. Si c' est foirt, li biesse va roter so li dvant do bolet et si screper l' pea disk' al djanteure; adon, esse condånêye. Ci difåt la si voet eto ås vatches k' ont dmoré lontins coutchêyes, et a des veas djusse sikepyîs.
Diswalpaedje di l' efant (cronolodjeye)

Li **diswalpaedje di l' efant**, c' est les estapes k' i va viker, dins s' coir et si tuza, del vinowe å monde disk' a l' ådje di 5 ans.

## Pitite efance
### di 0 a 3 moes
### di 3 a 6 moes
### di 6 moes a èn an
### deujhinme anêye
L' efant rote et court; i naxhe di tos les costés.

## Efance
 efance
### Di 2 ans et dmey a 3 ans
L' efant discovere k' il est ene mierdjin, lu eto, astok di s' pa et di s' mame. I sait k' il est on ptit valet; ele sait k' elle est ene pitite båshele. Il dit «nonna» et «neni» dipus k' a s' toû.

Li cis d' ene djermales metèt pus di tins a prinde consyince di zels-minmes.

Portant, i n' est nén pus råjhonåve po çoula. S' il a ene zine et rfuzer ene sacwè, k' on lyi vout fé fé di tote foice, i s' pete a braire (a tchoûler). Mins, deus munutes après, d' ene trake, i ridvént binamé ådla.

### Diviè 3 ans
C' est l' ådje do skepiaedje del mådjinåcion.

L' efant dmande k' on lyi raconte des floricontes. C' est l' moumint d' aler rapexhî les fåves do vî vî tins. Ces racontaedjes la siervèt bén po-z edoirmi l' efant.

Les djouwets di ciste ådje la lyi vont permete di djouwer totes sôres di roles : esse li mame del pope, li tchîf des indyins, evnd. L' efant fwait les cwanses di croere a ses mådjinaedje, mins n' î croet nén vormint.

C' est l' ådje ki l' efant dimande tofer des kesses et des messes: kimint lome-t on çoula? Et çouci, ça sieve a cwè ? Kimince eto: li sociålijhaedje, mins c' est co po s' fé plajhi a lu-minme. «Dji vou ene sakî po djouwer avou mi.»

A troes ans, l' efant sait djåzer, sait roter a ses 20 dints. I sait aler a l' ouxh (ås tchiyotes) tot seu, et si rmoussî. I magne avou les grands, come zels. I schoûte mî, et sayî di fé plajhi.

### di 3 a 5 ans
Gn a pupont di grande noveaté, mins on rafoircixhaedje do coir (todi mî d' assene) et di l' esprit (todi pû sûti).

Po l' adaptaedje a l' veye siciåle, l' efant doet aprinde a pårtaedjî avous ls ôtes, ki tot n' est nén «da minme» (come i dit co sovint).

C' est dins les sintimints ki l' efant serè l' pus dzôrné a ces ådjes la, pask' i va viker li complesse d' Udipe.

C' est a ciste ådje la ki, dins toplin des payis, l' efant va intrer al pitite sicole.

## Sourdants
Jules Evrard

**Jules Evrard**, c' esteut on scrijheu di pîces di teyåte e walon. 

Il a skepyî a Nameur li 18 di decimbe 1887. Il a morou a Eterbek li 10 di nôvimbe 1968.

Il esteut mimbe des Relîs namurwès.

Foû do walon, il a eto scrît cwate pîces e francès.

## Vicåreye
Si prumire pîce d' èn ake «On piele» a stî djouwêye pal dramatike *Les Namurwès d' Saint-Djîle* e 1929.

Di 1929 a 1956, i va scrire 32 pîces di teyåte e walon, des côps arimêyes. Li pus cnoxhowe serè, sins manke, «Nicolas Bosret ou l' istwere do Bea Bouket», creyeye li 15 di setimbe 1945 å teyåte di Nameur. 

C' est avou ene ôte pîce «Po l' oneur» k' i wangne li prumî pris de teyåte walon namurwès e 1947.

## Shuvance
C' est avou s' pîce «Polite n' etind pus» ki l' *[[Compagnie A. Courtois]]* a wangnî l' cope do Rwè e 1968.

## Alére
Michel Piette, Sacwants mots so Jules Evrard,  fevrî 2003, p. 15.
Prodût farmaçrece

On **prodût farmaçrece**, c' est on prodût tchimike, ou on maxhot d' prodûts tchimike, po rweri les maladeyes, et vindous dins ene farmaçreye come drouke di farmacyin.

## Istwere
Les prumîs prodûts farmaçrece (seur acetilsåcilike, kinene) ont stî vindous sins grande riceraedje po veye si n' estént nén zpwezant.
Asteure, i fåt des driglêyes d' esperyinces po poleur mete ene novele drouke sol martchî. Ça fwait k' on conte k' on novea pordût faraçrece costêye 45 a 60 miyons d' euros.
Toet

thumb|toet d' xherbins
On **toet**, c' est çou k' rcovere on bastimint.

Les toets ås pindants sont bastis so ene tcherpinte.

## Pårteye d' on toet
* li  ou  ou  : li dzeu, la k' les deus pindants si rdjondèt.
* pî-schaye : schayes do dzo.
* rive : schaye metowe sol les tchvirons do boird.
* rabanair : metowe sol toet
* tchiminêye (ki trawe li toet)
* gotires ou atchenås (po rascode les aiwes di plouve).


Toet panes.jpg|toet d' panes
Toet schayes.JPG|toet di schayes


## Sôres di toets
* toet di schaye, toet d' xherbins
** toet d' eternite
* toet d' panes
* toet di strin
* toet d' toles
* plat toet (toet-terasse)
** toet d' tere
Boute-boute

thumb|adjokêye so on fi electrike
Li **boute-boute** u **houpe**, c' est on bea oujhea ås troes coleurs, avou ene lådje houpete.

 *[[Upupa epops]]*

## Discrijhaedje
Grand cron betch.


Upupa epops - Surin.jpg|houpete riployeye
Upupa epops -Coonoor, Tamil Nadu, India-8.jpg|houpete å lådje
Huppe fasciée MHNT ZOO 2010 11 161 Ouzouer-sur-Trézée.jpg|


## Criyaedje
Ele creye "bout-bout", ou "bout-bout-bout", did la s' no e walon et dins des ôtes lingaedjes. Did la eto li maxhaedje avou les cwayes.

## Dins les floricontes
Dins les floricontes muzulmans, ci sereut ene boute-boute ki li rwè Salomon åreut evoyî come ambassadresse dilé l' rinne di Saba.

## Dins les belès-letes e walon
Li voyaedje del boute-boute kimandé do rwè Salomon est raconté pa Lucyin Mahin. Ene des modêyes fourit-st eplaideye dins «Eviè Nonne».

## 
Floriconte del ploumasse do Rwè Samomon:
* Prumire modêye 
*  (modêye do live «Eviè Nonne»)
*  (papîscrît d' ene prumire modêye, nén fineye, replaidî dins «*[[Singuliers]]*»)

## Sourdant
Eugène Petithan

**Eugène Petithan**, c' esteut on scrijheu di pîces di teyåte e walon.

Foirt avanciveus, i mådjinéve des pîces come «Ouy, nos djouwans Otelo» (1963) ki mostere do teyåte dins l' teyåte, a môde di Stanislavski.

Ca *Li teyåte, c' est ene måssîte biesse ki nos cmagne tot*.

Il a eto ratourné l' Eternåcionåle e walon.

## Sourdants
Antibiyotike

Èn **antibiyotike**, c' est on prodût farmaçrece, tchimike ou naturel (sovint saetchî foû d' on tchampion microscopike) ki pout touwer bactereyes sins fé do toirt ås djins ou ås biesses ki l' prindèt.

## Lomaedje
Teyoricmint, les prodûts conte les virûsses ou les protozowaires, les tchamosseures, divrént eto esse lomés antibiyotikes mins dins l' lingaedje di tos les djoû, nén. Les prodûts k' on ndè cåze cial, c' est, dabôrd des sconte-bateryins.

## Uzaedjes
On sieve les antibiyotikes come riméde disconte des maledeyes ås bactereyes. Pus rålmint, disconte d' ôtes rascråwants adjints, come sacwants protozowaires.

On ls a eto eployî po stombyî l' crexhance des polets d' poytreye et des pourceas. Loukîz a «antibiotike aidant d' crexhance».

## Rindjmints des antibiyotikes
 Famile d' antibiyotikes

## Antibiyo-edurance
 Antibiyo-edurance
C' est cwand ene sôre di bactereye n' est pus touwêye pa on metou antibiyotike. Ça arive cwand on-z eploye må les antibiyotikes.

## Rîles d' eployaedje des antibiyotikes
Po-z adiercî s' côp e-n ene antibiyomédyince, i fåt:
- médyî å cminçmint del maladeye
- medyî foirt (al boune dôze)
- médyî djusse (antibiyotike ki li speke respond al rascråwante bactereye).
- médyî lontins assez (sovint 3 a 7 djoûs)
Boute-boute (discramiaedje)

* boute-boute (*Upupa epops*) (bouboute : E1)
* boutbouboute (cwaye)
** «Zimtêye di boute-boutes» (live di rcetes francès et walon da Joël Thiry)
Fleur do Ptit Djezus

Li **fleur do Ptit Djezus** ou **ouy d' andje**, c' est ene plante des tchamps ki dene ene pitite fleur bleu clair.

 *Myosotis arvensis* 

Mins gn a dipus d' 50 sôres di fleurs do Ptit Djezus.

## Ezès Belès Letes e walon
Tite d' ene ramexhnêye d' arimés da Adelin Lebrun (Les fleurs do Ptit Djezus).
Boke

thumb|Riyeu boke grande å lådje
Li **boke** ou **boutche**, c' est on trô ki s' drouve å mitan del tiesse et dner voye eviè li buzea d' avalaedje.

Li fond del boke si lome goidje. C' est la k' i gn a l' resconte avou l' air ki vént do nez ey aler viè l' tchenåle a l' air ki moenne åzès peumons.

Li boke des biesses si lome **gueuye**.

## Contnou del boke
* linwe
* palå
* djwexhe (djincive)
* costé dvintrin del tchife et des lepes
* erî-boke
** ålwete
** farink
** larink
** amigdales
Roger Blondiaux

**Roger Blondiaux**, c' est on scrijheu d' arimés e walon.

Ses tecses parexhnut dins les Cayés walons.

I scrît tot notant l' accint d' Biarin.
Rogne (maladeye)

Li **rogne**, c' est ene maladeye del pea, cåzêye pa des acåres.

Elle est foirt schôpiante.

Gn a trinte-shijh sôres di rognes, des côps loyeye a ene indje di biesses (Coriopes) des côps ki polnut potchî d' ene indje a l' ôte, pår so les djins (Sarcopes).

C' est don ene zonôze.

## Sacwants sôres di rognes
### ås djins
* *[[Sarcoptes scabei]]* ki pout vni des biesses.

### ås [[tchvå]]s
* *[[Sarcoptes scabei]]* : rogne do coir
* Coriopes «*[[Chorioptes]]* spp.» : rogne do dzo des pates
* Soropes («*[[Psoroptes]]* spp»): tiesse 

### ås [[bovrins]]
* *[[Psoroptes ovis]]*: li pus corant el Beljike. &npsp;

### ås [[bedot]]s
* Soropes: rogne del linne
* Sarcopes: rogne del tiesse

### ås [[tchén]]s
* Sarcopes
* Demomece: ni schôpeye waire.

## Médyince
Dipind di l' indje, come di djusse.

Po les djins, des poumådes avou des sconte-acåres polèt esse metowes so les plaeces la k' on voet les damadjes (mwins, plaece del cingue, sovinte)

Po les bedots, on lzès fwait passer dins des batchs avou les prodûts.

Les tchvås polèt esse médyîs pa stritchaedje. 

On pout dner des pikeures (biesses) ou des catchets (djins) d' ivermectene.

## Sourdants
Tchampion (discramiaedje)

* tchampion (biyolodjeye)
** tchampion-åbusson (tchampion åbsonrece)
*** Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
** tchampion microscopike
* tchampion (spôrt)
* Tchampion (viyaedje)
Tchampion microscopike

On **tchampion microscopike**, c' est on tchampion k' on n' voet nén a l' ouy.

## Egzimpes di tchampions microscopikes
* yesses
* tchamosseure del pea
* liken (assoçné a ene ale).
* oyidiom del maladeye farineuse del vegne
* tchampion microscopike do mildiou
Lepe

Les **lepes**, c' est l' boird del boke, la ki l' fene pea del boke si radjond avou l' pea do vizaedje. Et les tchås metou padzou.

## Motlî
* lepe dizeutrinne
* lepe dizotrinne
* inglêye des lepes (di droete, di hintche)
Croké nez

On **croké nez** ou **nez al croke** ou **nez al croufe**, c' est on nez ki li dzeu est come croké e deus, avou on crawiaedje å mitan
Djupsyins (peupe)

thumb|Mape d' arivaedje des djupsyins e l' Urope
thumb|Mape do nombe di djupsyins dins les payis d' Urope

Les **djupsyins** ou **romanichels** ou **bowemyins** (ki leu no si pout scrire avou ene grande lete; eto lomés «», todi avou ene pitite lete), c' est on peupe ki provént del Bijhe di l' Inde et ki s' a spårdou e l' Urope levantrece (Roumaneye, Hongreye, Tchekeye, Slovakeye, Bulgareye, Serbeye et les ôtes pitits payis skepyîs do disrashonnaedje del Yougoslaveye). Pu (kécfeye ene ôte coxhe) viè l' Nonne del France eyet l' Espagne (Andalouzeye).

I sont dmorés des voyaedjeus (did la, leu no «politicmint comifåt» **[[djins do voyaedje]]**). 

End a a pô près 10 miyons.

## Lingaedje
Li lingaedje romanichel est foirt deferin d' ene trope di djins a l' ôte, ca i calkêynut toplin des mots di tchaeke payis la k' sont-st edjîstrés.

## Muzike et danse
thumb|
Il ont ene muzike bén da zels, foirt tipetaprece. Çou ki fwait dire a Jean-Pierre Dumont:
:*Li ci k' a dit k' les noers avént l' muzike dins l' sonk n' a pår seur nén veyou danser des Djupsyins.

==Dins les belès letes e walon==
Dins «[[Sovnances d' on vî gamén]]», [[Eugène Gillain]] cåze des "cabantîs", dins ç' cas la, les djupsins, sins manke :
:*Dji sondjive a ça e veyant passer les cabantîs. D' ewou vnént i ? Ewou ndalént i ?

Dins ene di ses noveles, Jean-Pierre Dumont a discrît les danses des Djupsyins d' Hongreye (cial).

On cåze di l' istwere des djupsyins d' Roumaneye dins Gabriyel et Gabriyel. I boutént cåzu come esclåve po tchesturlins. Il ont stî låtchîs sins k' on lzî dene des teres, did la divni des *hapeus d' poyes*, come on lzès presintéve el Walonreye, dins Eter-deus-gueres.

Dins «So les trîs des goletes», Emile Gilliard cåze di l' «adaptaedje» des djupsyins e 20inme sieke. Passant des ptits mestîs (banslî) eviè les frawtinaedjes (hapaedje d' otos, vindaedje di droukes).

Les Romanichels d' Andalouzeye ont stî vizités pa Yves Gourdin (raconté so l' Aberteke).

Li mwaisse personaedje do roman L' amour a l' Alambra da Djôzef Mignolet, c' est ene Bowemyinne d' Espagne, e 14inme sieke.

## 
Pådjes do roman L' amour a l' Alambra da Djôzef Mignolet
* Perlinaedje ås Sintes-Mareye-del-Mer
* Danse djupsyinne

## 

* Yves Gourdin mon les djupsyins d' Andalouzeye
* Jean-Pierre Dumont mon les djupsyins d' Hongreye
* Roman da Djôzef Mignolet ki l' mwaisse personaedje, c' est ene djupsyinne

## Sourdant
Preyistwere

Li **preyistwere**, c' est çou ki s' a passé avou les djins, divant k' i nel sicrijhénxhe.

## Sacwants dataedjes el preyistwere
-800.000 ans: taeyeyès pires del Montagne-Saint-Pire (Lidje); poleyès pires di l' Inne
Ces traeces la sont rpoirtêyes a des omes di Hazelbiedje (*Homo Heidelbergensis*), les tayons di l' ome di Neyandertal.

-140.000 prumî fossile d' ome di Neyandertal trové a Indji, mins c' esteut èn efant (1830).

-40.000 ome di Spî (neyandertalî).

-30.000 arivêye di l' ome sepiant (*Homo sapiens*), vinant do Moyén-Levant (tayeyès pires mî travayeyes ki davance a Astire, Sclayin, Han-So-Lesse, å Grognon).

## Sourdant
Cofrereye des Cotlîs et des Mazwîs

Li **cofreyeye des Coltîs et des Mazwîs**, c' est ene cofrereye foclorike d' après Nameur.

## Sourdant istorike
Dins l' vî Djambe, gn aveut ene plinne avou toplin des ptits tchamps lomés cotlaedjes. Les djins did la estént lomés les cotlîs. Åtoû del Montagne Sinte-Båbe, c' esteut des pus grands tchamps lomés mazwaedjes, et leus djins, les Mazwîs.

Les cotlî ahivént des vegnes (Mîtrinne Ådje) pu do houbion, et des åbes ås fruts, inte di zels des biyokîs.

Å 19inmme sieke, les cotlîs ahivént des ptits dvairs.

## Sourdants
Linuron

Li **linuron**, c' est on discrouwådant del måjhon Bayer CropScience.

Famile di l' urêye.

I mousse dins les raecinêyes pu est miné disk' ås foyes avou l' seuve mineråle. 

I rote disk' a cwate moes. 

On l' eploye a des dôzes di 500 a 1000 grames a l' ectåre. Metans po touwer les crouwås dins les canadas et les raecenes.
Tchanson Decroyî

thumb|mwaisse copeye
Li **tchanson Decroyî**, ki l' incipite, c' est "*Bon dieüe qu ce gran pone d'aimé se bacelle*" (Bon Diu, ki c' est grand poenne d' inmer ces båsheles), c' est ene viye tchanson e walon (k' on n' kinoxhe pus l' air).

Ele date d' eviè 1600.

Elle est rprinjhe sol limero **284** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon dizo l' tite "*Contre les femmes*". C' est l' l° 1 del ramexhnêye Haust des vîs tecses so les comeres et l' mariaedje.

## Incipite
*Bon Dieüe qu ce gran pone d’aimé se bacelle*

## Divnance
Elle a stî rcopieye pa on duk di Chimai, Tchåle III di Croyî, k' a morou e 1612. On rtrova l' papîscrît dins s' bibioteke.

Li tecse a stî rwaitî on moumint come li pus vî cåzaedje d' ene tchanson e walon. 

Gustave Charlier l' a rtrové dins l' bibioteke cominåle di Valinchinne, papiyård l° 430 (tchansons k' ont apårtinou a Tchåle di Croyî) e 1925.

## Eplaidaedje
Elle a stî rortografieye pa Jean Haust ey eplaideye, avou ene imådje del mwaisse copeye dins l' live «Vîs arimés so les comeres et l' mariaedje» (1941).

Elle a stî rmetowe e rfondou so l' Aberteke diviè 2001, et passer adon dins l' Rantoele-gazete.

## 
* Tecse et comintåres (e rfondou) 
*  (3 modêyes)

## Sourdants & pî-notes
Sistinme Burton-Bwès po les manoyes

Li **sistinme Burtonbwès** ou **sistinme di Bretton Woods**, c' est on sistinme di waerantixhaedje des manoyes di tos les payis pa des båretes d'ôr metowe di cresse dins les bankes cintråles. 

Il a stî siné li 22 d' djulete 1944.

## Istwere
Li sistinme fourit metou e-n alaedje l' an 1944.

E 1971, les Estats Unis ont rfuzé di ratchter leus dolårs avou d' l' ôr. I nd avént imprimé dtrop, po payî totes leus gueres totavå l' Daegne (dizo Nixon).

Dispu don, li sistinme daegnerece di manoyes a stî on sistime di manoye-papî. Les bankes cintråles ont polou fé des cwårs avou rén, djusse tot prustant des çanses (ki n' egzistént nén dvant) ås bankes ordinaires.

I s' end a eshû des nouzomès desses sol dos des estats k' ont miner a l' crijhe cwårlece di 2008.
Hosse-cou d' aiwe

thumb
thumb
Li **hosse-cou d' aiwe**, c' est on hosse-cou ki vike tot do long des corantès aiwes.

 *[[Motacilla cinerea]]*

## Vicaedje
C' est èn oujhea do payis, ki poite å ni li long des aiwes ey eto des distcheyaedjes ås mannestés.

## Discrijhaedje
Il a ene foirt longue cawe (pus longue ki les ôtes hosse-cou).

Li dzeu do ploumaedje est gris-bleu. Li dzo djaene saetchant sol vete diviè l' cawî.

## Spårdaedje
On l' trouve so tote l' Urope, l' Azeye, l' Afrike bijhrece et tot do long do Nil.

## Sourdant
Tiesse

Li **tiesse**, c' est li dzeu ou li dvant do coir des djins et des biesses

C' est la k' i gn a l' boke, les ouys, les orayes, li cråne avou l' cervea. 

Sovint, eto, l' intrêye d' air eviè les peumons (li nez, mins nén ås pexhons, metans).

Li tiesse pout fé on seu blo avou l' coir (maclotes, halenes) mains nd est pus sovint schåyeye på hatrea.
Djaene hosse-cou

Li **djaene hosse-cou** (ou **djaene hosse-cawe**, ou **[[djaenisse]]**), c' est on hosse-cou avou on djaene ploumaedje . 

 *[[Motacilla flava]]*

## Vicaedje
C 'est on voyaedjant oujhea ki vént djusse acover e l' Urope.
Leyon l' Afrikin

**Leyon l' Afrikin**, di s' vraiy no, **Hassan El Wazzane**, c' esteut on ambassadeur do dierin zultan wattasside do Marok (lomé "Li Portuguès"). On n' kinoxhe waire so ses dates di skepiaedje (diviè 1494) et co moens di s' moirt, pask' il a stepé evoye on n' sait wice.

I provneut d' Gurnåde, et aveut abagué a Fez.

I scrijha on rlomé live : "Discrijhaedje di l' Afrike", li prumî live di djeyografeye (fizike et sociåle) di l' Afrike (Afrike bijhrece, Edjipe, Mali).

Rivnant d' on perlinaedje al Meke, i fourit apicî pa des pirates sicilyins. Et, divnou on sclåve, diné å Påpe. Ci-ci lyi candja s' no, et divni "Leyon", et **l' Afrikin**, poy k' i provneut d' Afrike.

Amin Maalouf a scrît on live sor lu.

## Sacwants dnêyes di ses lives
Å Marok, i discrijha Asfi, Azemmour, les Douccala, li Vete Montinne, les bwès d' arganîs.

C' est l' prumî k' a scrît so Tombouctou, mwaisse veye des syinces di ces trevéns la.
Såvadje tchene

Li **såvadje tchene**, c' est ene plante des hourleas et des waerixheas, come ene ourteye mins ki n' pike nén. Ele rishonne eto al vraiye tchene.

 *[[Galeopsis tetrahit]]*

## Crexhance
Li såvadje tchene vént so les pôvès teres d' Urope, Azeye, Amerike bijhrece et Afrike bijhrece, ossi bén dins les plinnes ki dins les montagnes.

## Epweznaedjes al såvedje tchene
Li såvadje tchene pout epwezner les tchvås ki divnèt sins ahé.

Les vatches k' endè magnèt dtrop polèt aveur les rodjès aiwes (emoglobinureye).

## Sourdants
Cabile (lingaedje)

Li **cabile**, c' est on lingaedje amazir del Cabileye, e l' Aldjereye. 

Mins on l' djåze eto dins des cminåltés d' ebagants cabiles el Beldjike, el France, e Canada.

I si scrît e-n alfabet latén, avou sacwants letes especiåles.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Li Guere des Stoeles (fime)

***Li Guere des Stoeles*** u ***el Duere des Estoeles*** (en inglès : *Star Wars*),  c'est on fime di syince-ficcion creyé pa George Lucas e 1977. Dispoy 1981, il est rlomé ***Li Guere des Stoeles, 4inme boket: On novea Espwer***.

Gn a deus ôtes ki shuvèt dins l' troejhinne del guere des stoeles.

## Doblaedjes
Gn a yeu on passaedje k' a stî doblé e walon, et dmorer veyåve so les fis sacwants moes, dins les anêyes 2000. Pu disfacé, ca fwait sins payî d' abondroets d' oteur.

Èn ôte doblaedje, d' on tot ptit boket, a stî fwait po uzaedje privé (Fiesse ås lingaedjes walons) e 2019. Vo ndè ci kékes cåzaedjes:
:*- C’ est vos k’ a  touwé m’ pa! C’ est Obi Wane ki m’ l’ a dit!
:*- Nonna, Luk, c’ est mi k’ est t’ popa.
:*- Taijhoz vos, alez! Ça n’ si pout!
:*- Schoûte ti prôpe cour, et ti voerès k’ c’ est l’ veur.
Andalouzeye

L' **Andalouzeye**, c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Grandès veyes: Sevile, Gurnåde, Cordowe, Aldjezirasse, Malaga.

## Lingaedje
* castiyan (lingaedje oficire, cåzé avou l' accint andalou po les djins do payis).
* lingaedje djupsyin (djupsyins do payis)
* inglès, francès, almand (tourisses et dmorants etrindjirs sol coisse).
* arabe marokin (ovrîs et abagants e stoumuligne).
* arabe classike (intelectuwels arabe-rafiyants; dimorants des payis del Gofe piersike).

## Djeyografeye
* Rilomêyès montinnes :
** Montaedje al nive (*Sierra nevada*).
** pegnon d' rotche el mer : Djibraltar
* li coisse del mer : Coisse å solea (*Costa del sol*).

## Istwere
* Evayeye pa les Vandales (4inme-5inme sieke) ki lyi dnèt s' no (Vandalouzeye = Wandalouzeye = Andalouzeye).
* Evayeye pa les Arabes (8inme sieke) k' î vont diswalper li pus avanceye des civilizåcions d' adon.
* Revayeye pa les Castiyans-Aragonès, ki prindèt Gurnåde e 1492, et tchessî les djwifs et les muzulmans evoye. Et traker les cis ki dmorît, et pratiker e muchete (loukîz a : Inkizicion, Morisse).

## Economeye
* Tourisse : 
** mer et pladje
** deujhinme dimorance des djins d' veye d' Espagne mîtrinne (Madrid) et bijhrece et des cis des payis d' Urope bijhrece et Urope coûtchantrece.
** monumints do trevén arabe (Sevile, Gurnåde, Cordowe).
* Agricoûteure et aclevaedje : 
** åbes ås fruts.
** olivîs et ôle d' olive.
** aclevaedje di robetes.
** (divinltins) vatches ås longuès coines po les coridas.
** gades å laecea (raece Mourciyinne-Gurnådene).
Alessandra Negrini

160px|thumb|(2010)
**Alessandra Vidal de Negreiros Negrini** a skepyî li 29 d' awousse 1970 a Sao Paulo.

## Cårire
Elle a djouwé dins bråmint des fouytons al tévé et des fimes å Braezi.
Véronique Roba

**Véronique Roba**, c' est ene tchanteuse e walon.

Ele tchante des tchansons da sinne (come cåzaedjisse ou come compôzeuse) ou da des ôtes parolîs, mins sovint rmetowes e walon (leu tecse est al leccion) pa Guy Fontaine ou Marcel Slangen.

Elle esteut aveule.

Elle a rexhou ene sitroete plake sol tite "Odace" diviè les anêyes 2000.

## On tecse otobiyografike
Li prumire tchanson di s' plake, est otobiyografike, poy k' elle esplike si coraedje po edurer si stroupiaedje.


::**Noer solo**
(c’ est k’ l’ espwer n’ est nén a ctaper)

**I.**
Fåt croere ki l’ Bon Diu m’ a rovyî
Å moumint k’ dji dveu vey li djoû
Paski c’ est l’ nute k’ i m’ a leyî :
Ene ranse ås ouys ki poirtèt l’ doû.
Mins n’ dit-st on nén ki les måvis
E l’ noeristé d’ leus broûlés ouys
Ni dit-st on nén k’ i tchantèt mî ?
Leu solo, c’ est l’ minne, pol djoû d’ ouy.

**Resploe :**
Awè, dji so tot come dji so
Avou m’ veye tot come on minme-né
Et si dji tchante asteure por vos,
C’ est k’ l’ espwer n’ est nén a ctaper.

**II.**
Ni vs creyoz nén pår oblidjî
Di vs fé do må ou d’ aveur pitié.
Di rén d’ çoula, dji n’ a dandjî;
Et s’ n’ a dj’ nole luçon a vs diner.
Li solo k’ vos veyoz rglati
M’ restchåfe li cour come vos l’ esté.
E m’ nute, il est la sins cpani (?)
Divins ene cote di tinrûlisté.

**Resploe**
Paski dji so tot come dji so
Dji pou passer m’ veye sins frawter.
Et si dji tchante asteure por vos,
C’ est k’ l’ espwer n’ est nén a ctaper.

**III.**
I n’ si fåt måy discoraedjî
Minme tot vicant el noeristé.
Si les muroes n’ sont nén por mi,
Dji n’ a d’ keure di m’ loukî viker.
Baxhî les bresses n’ est nén por mi,
Adon k’ asteure, dji pou tchanter
E noer solo d’ ene blanke loumire,
Et k’ ... k’ vôrîz bén avou vos (?)

**Resploe**
Insi dji so tot come dji so
Et minme s’ i m’ arive di tchoûler,
Li seu messaedje ki dj’ a por vos,
C’ est k’ l’ espwer n’ est nén a ctaper.


## 
* Tchantant «l' etrindjir» (rimetaedje e walon da Guy Fontinne)

## Sourdant
Bive (biesse)

Li **bive** ou **castôr**, c’ est ene biesse ås tetes ki vike dins les payis nén trop tchôds nén trop froeds.

 *[[Castor fiber]]* (bive d' Urope)

Mins gn a eto li des ôtes sôres di bive.

## Motlî
Li frumele si lome **bivresse**.

## Discrijhaedje
Li cawe do bive sovint l tere. Mins i l' rilevèt po n' pont leyî d' passêye.

Dints di dvant , foirt awiyants, et di brune coleur.

Nén åjhey di vey li seke, ca i n' ont k' on clowake, come les biesses.


File:Cråne di bive sol costé.jpg|cråne di bive sol costé
File:Cråne di bive divant.jpg|padvant (bruns awiyants dints)
File:Cråne di bive dirî.jpg|padrî (hanete)


## Sipårdaedje

### Istwere des peuplåcions el Walonreye
Divinltins, end aveut totavå l’ Beldjike. Mins il avént disparexhou. 

Ont stî raminés el Walonreye dins les anêyes 1990 (al Croes Schaye). Asteure, i serént 250 familes.

## Vicaedje

File:Ślady żerowania bobra europejskiego3.jpg|rawiaedje d' èn åbe
File:Beaver Castor barrage.jpg|Astantche


Vicnut tot do long des aiwes.

I côpèt des åbes avou leus dints di dvant. I les raminèt etire, pu les coschetlèt po fé come des léts.

I fwaiynut des astantches so les corantès aiwes ou les laetches.

## Mopliyaedje
Al tchôde e moes d' djanvî, dins ene aiwe tot près di 0° C.

S' acoplèt vinte disconte vinte.

Durêye di plinnisté : 100 djoûs. Adon, i djonnlèt e moes d' may et djun.

Li bivresse djonnlêye so s' cawe, riployeye pa padvant.

Les djonnes sont ni-fuyants.

## Dins l’ adjinçnaedje biyolodjike
Pout esse riwaitî come ene evayixhante indje di biesse, pa les damadjes k’ i fwait ås plantisses. Mins il est veyou voltî pa les rafiyants d’ nateure, come sôre di biesse disparexhowe, et k’ a come « raviké ».

## Eployaedje
On eployive li cråxhe di castôr po medicamint.

## Dins les nos d’ plaece di Beldjike

* Walonreye : Bive.
* Flande : Beveren.

## Alére
Joseph Lahaye, Li bive,
Pålmî a l' ôle des Canareyes

Li **pålmî a l' ôle des Canareyes**, c' est on pålmî ki crexhe voltî, åjhey a etertini, et esse li pus bea a vey.

C' est po çoula k' il est sovint tchoezi come pålmî di plaijhance dins les veyes et les plaisnires des payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Phoenix canariensis]]*

## Maladeyes do pålmî
Rodje calande do pålmî
Rodje calande do pålmî

Li **rodje calande des pålmîs**, c' est èn inseke ki pond ses oûs dins l' cour do pålmî. C' est la k' ses molons si diswalpèt et fé crever l' åbe.

 *Rhynchophorus ferrugineus*.

## Spårdaedje djeyografike
Li biesse esteut cnoxhowe e l' Azeye. Dins les anêyes 1980, elle s' a ståré e l' Edjipe. Dins les anêyes 1990, l' Espagne a stî acsûte, pa des pålmîs atchtés e l' Edjipe et rplantés a Beni Dorm.

## Sinsiûlisté
Li pålmî des Canareyes (*[[Phoenix canariensis]]*) est pus sinsiûle.

## Espaitchance
I n' fåreut nén côper trop sovint les penas do pålmî, aprume e l' esté. Ca li côpeure est tinre, et c' est a ç' moumint la ki l' inseke fwait voyaedje.


File:Pupal cases with adult Rhynchophorus ferrugineus.JPG|dins l' cour do pålmî
File:Rhynchophorus ferrugineus larva.JPG|molon
File:Phoenix canariensis destroyed by Rhynchophorus ferrugineus 1.JPG|pålmî ataké avou l' inseke volant evoye
File:Pålmî ataké do rodje calande.JPG|thumb|pålmî ataké (Espagne)
Roemiaedje

thumb|roemiaedje d' ene vatche (espliké e walon)
thumb|berbis årdinwesse ki roemeye
Li **roemiaedje** ou l' **rimawiaedje**, c' est l' mwaisse piceure fiziolodjike des roemiants.

I s' adjixh do rmontaedje di l' amagnî del panse, po-z esse rimawyî dins l' boke, et pu esse ravalé. L' amagnî ki rmonte et ridischinde insi si lome li **roeme**.

## Rotaedje do rmawiaedje
Li rmawiaedje ni rote ki paski les roemiants ni mawieynut nén l' amagnî. Foiravant k' i n' ont nén l' tins, todi a l' awaite d' on magneu d' tchå k' elzès vénreut scroter.

Li yebe, waire kibroyeye, arive dins l' panse. Les gros bokets dmeurnut å dzeu. C' est zels ki vont stombyî des rçuveus d' messaedje do costé do trô d' arivêye di l' avala (*cardia*), ki s' drouve å moumint ki l' panse (et l' bonete) si rastrindèt, et fé rmonter li roeme.

Les gros bokets ni sårént passer e l' moliete (el vraiy sitoumak) a cåze do cint-fouyas (li troejhinme potche del pansreye) ki fwait come ene passete.

## Roemiaedje et rispoizaedje
Les roemiants roemeynut purade del nute. C' est por zels ene sôre di dmey doirmaedje.

## Dizôrnances do roemiaedje
On roemiant ki n' roemeye pus, c' est k' il est malåde. Li roemiaedje est don on fel sene di haiteyisté (boune santé).

Les roemiants ni rnådèt nén come les ôtes biesses ås tetes, poy ki l' ovraedje a l' evier do buzea d' avalaedje et normå por zels. Mins i polnut leyî rtchaire li roemeye dins sacwants maladeyes.
Roemiant

[vignette|On [trô-båkete el panse d' ene vatche.]]
Les **roemiants**, c' est on dzo-ôre des biesses ås tetes.

C' est totès biesses magneuses di waides k' on ene pansreye ki lzî permete di roemyî.

C' est tertotès biesses ås ongletes (*Artiodactyla*).

## Sacwants roemiants
* aclevêyès biesses
** vatche
** zebu
** bedot («pitit roemiant»)
** gade (ôte pitit roemiant)
** doumiesse bufe
** rene

* såvadjès biesses
** tchivroû
** cier
** din
** moflon d' Urope
** boctin
** moflon ås hozetes
** antilopes
** gazeles
** rodje bufe d' Afrike (bufe des grands bwès) 
** noer bufe d' Afrike (bufe des savanes)
** djirafe
** gunou

## Maladeyes des roemiants
Gn a des maladeyes ki tos les roemiants polnut atraper, u, do moens esse poirteus do rascråwant adjint, come li cocote.