open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rozire-Sint-Andrî

**Rozire** (on djheut davance : **Rozire-Sint-Andrî**, la-minme *Rozêre*, F. * Rosières *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ricsinsåt, e l' province do Roman Payis.

## Istwere
Gn ava des djins d' Rozire po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke; i gn a minme ene plaece låvå k' a stî lomêye "Rozire".

thumb|plake pol tåte do vî pårén, mitan francesse, mitan walone|centré

## Vicance
* Ricete do payis : tåte do vî pårén

## Referinces
Rozire (discramiaedje)

Ene rozire , c' est ene plaece la k' il î crexhe des rozeas.

Gn a eto sacwants viyaedjes ki s' lomnut "Rozire"
* Rozire-Sint-Andrî (so Ricsinsåt, la-minme: *Rozêre*)
* Rozire (hamtea di Vå-addé-Rozire) (la-minme: *Rozière*)
** Pitite Rozire (Vå-so-Seure)
** Grande Rozire (Vå-so-Seure)
* Djé-Djérompont-Ptite-Rozire
** Pitite-Rozire (la-minme: * Ptërozêre*)
*** Rozire-Sint-Nicolai (hamtea del Pitite Rozire) 
** Grande-Rozire (la-minme: *Granrozêre*)
* Rozire-el-Wisconsene

End a eto e l' France, lomés e francès «Rosière»
Drapea del corone d' Aragon

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3
Li **drapea del corone d' Aragon** (k' a divnou l' drapea catalan) a 9 royes di coûtchî; 5 djaenes et 4 rodjes; totes del minme groxheur.

Li drapea åzès båres rodjes et djaenes est l' transcrijhaedje di l' essegne del Conteye di Bårçulone, poy do Rweyåme d' Aragon.

Bråmint des drapeas ou d' essegnes di payis ou d' veyes k' estént dzo l' mambornance del corone d' Aragon eployèt ci dessén la; insi les drapeas del Catalogne, do Payis Valincyin, des Iyes Baleyåres, del redjon d' Aragon, evnd.

L'&nbsp;oridjene des cwate rodjes båres do drapea catalan est ewalpêye di ledjinde.

S'&nbsp;apinse li ledjinde, si sreu li Conte Godfroed l' Poyou (*Guifré el Pelós*) (9inme sieke) kels åreut atåvlés. 

Godfroed l'&nbsp;Poyou esteut l'&nbsp;valet da *Seniofré d'Urgell*, i va prinde dizo si minance les conteyes di Bårçulone, Urgell, Saerdegne, Besalú eyt Girona.
Eto, ripeupler tot l'&nbsp;cinte del Catalogne, et rfoirci si dvintrinne unité.
C'&nbsp;est lu ki cmince li lignêye del måjhone di Bårçulone, li dinasteye catalane ki va ringnî so 500 ans ezès payis catalans.

Tins d' ene di ses avinteures, il aveut-st aidî les francs a wangnî siconte des normands.
Li pris k' i rçujha do rwè Tchåle li Tchenou fourit-st on escu a fond d' ôr.

S'&nbsp;apinse li ledjinde, c'&nbsp;est li minme rwè ki va ponde, avou les doets maxhurés do sonk des coixheures do Conte, les cwate rodjès royes. 

Des rcweraedjes sincieus ont mostré ki, mågré k'&nbsp;ele soeye bele, cisse ledjinde n'&nbsp;est nén l'&nbsp;veur.

Oficirmint, d'&nbsp;après les dierinnès rcwerances istorikes, li drapea catalan est on drapea ki copeye so on texhou, tot simplumint, li sene des åres des Contes di Bårçulone.

C'&nbsp;est possibe ki l'&nbsp;drapea, ou ene åbarone, des contes fourixhe pus vî k'&nbsp;les åres.

Li drapea n'&nbsp;est nén documinté divant li 13inme sieke, mins c'&nbsp;est onk des pus vîs d'&nbsp;Urope.

Å cmince, les royes do drapea si polént mete soeye-t i d'&nbsp;astampé, soeye-t i di coûtchî; mins c'&nbsp;est cisse dierinne manire k' est enute li pus corante po les drapeas.

## Difoûtrinne hårdêye
*Istwere do drapea catalan (e-n inglès et castiyan)
Yopôl II d' Beldjike

thumb|Si portrait
**Yopôl II** (on dit eto **Diopôl II**, u **Leyopôl II**), c' esteut li deujhinme rwè des Bedjes, li fi da Yopôl Prumî. I skepia li 9 d' avri 1835 et mora li 17 di decimbe 1909.

I fourit shuvou sol trône del Beldjike, di s' neveu, Albert 1î d' Beldjike.

## Ouve
C' est lu k' a payî Stanley po fé ses esploraedjes e Congo. 

Dins si testamint, i dna l' Congo al Beldjike. C' est l' kiminçmint do Congo bedje.

El Walonreye, il a ragrandi l' dominne di Ciergnon.

## Si vicåreye
Yopål II esteut foirt sitraegn. Li gåre di Ciergnon diveut dmani shijh metes dirî lu. 

Il esteut grandiveus. Si mwaisse divize el mostere bén :
:*Pitit payis, ptitès djins !* 

C' esteut on djhan-comere. On vout k' i gn åye bråmint des efants da lu do costé d' Ciergnon.

On lyi a rprotchî d' aveur fwait mori des meyes di djins, tot-z oblidjant les Congolès a bouter dins ses plantisse d' åbes å cawoutchou.

## Alére
*  (spitch por lu pa Nicolas Lequarré å banket des céncwante ans del SLLW).
* Jean-Pierre Dumont  l°  (evoyaedje di djezwites e Congo pa Yopôl II).

## Hårdêye difoûtrinne
On tecse so ses tchesses a Sint-Houbert

## Sourdant
Ciergnon

thumb|eglijhe 
**Ciergnon ** (sicrît parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houyet, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5560 **
** davance : **5421**
* Limero diyalectolodjike : ** D 81 **; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Dinant.

## Djeyografeye
Ciergnon est raiwé pa l’ Aiwe di Lesse.
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Ciergnon
thumb|plake 
thumb|plake
### Hamteas
* Finfe (F. *Fenffe*)
* Erôk (F. *Herock*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** les Marmozets (kécfeye ene plaece k' on-z î meteut des sbaras, la k' gn a veut des tchenvires.
** Hourlea d' Han (la-minme: *houria d' An*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bwès des Åjhes.
** Al Frexhe Håye.
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Al Tasnire
** Li Tchesse d' Erok 
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Croes Mareye.
** Li Barake des Francès.
** Fosse Noyé (F. Noël), Fosse Feråjhe, Fosse Rossea, Fosse Kinet.
** Tchestea do Rwè; Pårk do Rwè.
* A vey avou des aiwes :
** Cou del Gofe (la-minme: *cu del gofe*) ; al Goflete.
* A vey avou les tienes et les vås :
** A Clintche-vå (F. "Clinchevau").
* Les voyes et les rowes.
** Rowe do Frujia
** Rowe des  Marmozets
** Li Colire : pazea tot do long d‘ l’ Aiwe di Lesse, inte Ciergnon et Viyé-so-Lesse.
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Les Faxhes 
** Målinne (F. Maulaine)
** So Russea (F. *Sur Russai*)

thumb|Porminåde del Croes Mareye 

## Istwere
Li rwè Yopôl Prumî î atchta ene prôpieté, ki fourit agrandeye pa Yopôl II. 

Yopôl Prumî li loméve "Tchestea d' Årdene", u pus coûtmint "Årdene". On l' ribatijha rade "tchestea d' Ciergnon".

Do tins da Albert 1î, tos les djins do viyaedjes si plént aler porminer dins l' park.

## Tuzance walone
* sicrijheu e walon : Lou Pierrard î a stî mwaisse di scole.
* Veyåvisté do walon : Al croes Mareye, gn a ene priyire a l’ Aviedje sicrîte e walon (tecse e rfondou so l' Aberteke).
Doyåre (toponimeye)

[thumb|plake "Vevî do Doyåre" a [Nayômé]] 
On rtrouve li mot doyåre (F. *douaire*) dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

* Vevî "Li Doyåre" (Nayômé)
* rowe do Doyåre (Ståvleu)
Louis Pierrard

**Louis Pierrard** ki sinéve **Lou Pierrard**, c’ est on scrijheu e walon k’ a skepyî aviè 1915 a Rotchfoirt et k’ a morou diviè 1990. Il a stî mwaisse di sicole a Ciergnon.
 
## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje då Lou Pierrard so l’ Aberteke
Paul Marchot

**Paul Marchot** a skepyî a Inguezêye li 28 di djanvî 1867.

C' esteut on rcwereu sol walon.

## Vicåreye et ouve filolodjike
I crexha a Sint-Houbert la ki s' pa esteut rcuveu des contribucions.

Il a fwait si univiersité a Lidje, la k' i fourit li scolî da Maurice Wilmotte.

Il a cmincî pa on memwere di studiant sol pårler walon do Bork. Ey eplaidî si e 1890 on livret, ''Le patois de Saint-Hubert''.

Il aveut rescontré Gusse Vierset a Sint-Houbert, et ratourné e borkin ene pîce di teyåte «Ene dimande a mariaedje», k' i scrijha e-n èn alfabet fonetike : *O-n dumant a maryâtch*.

Adonpwis, i va studyî sacwants oyons tipikes do walon dins tote li Mîtrinne Årdene, di Sint-Houbert a Palijhoû et Bietris. Et fé parexhe *Les patois du Luxembourg central*.

E 1892, il eplaide on studia fonolodjike do walon do Bork, sol tite *Phonologie détaillé d’un patois wallon ; contribution à l’étude du wallon moderne*.

E 1894, on rtrouve Paul Marchot a l' univ di Fribork, e l' Swisse, ki studeye les motlîs des vîs tecses e réto-roman. Il est rlomé po s' corwaitaedje : *Les gloses de Cassel le plus ancien texte reto-roman* (eplaidî e 1895 dins *Collectanae Friburgensia*).

E 1896, avou l' papî "*Sur le dialecte de l'Eulalie : les principaux traits morphologiques du wallon pré-littéraire ou préhistorique (500-800)*", ki parexhe dins li *Zeitschrift für romanische Philologie* (XX, p. 510-514), i mostere, pol prumî côp, kel cantilinne da Sinte Ulaleye est scrît e vî picård (k' on lome co *picard-wallon*), et nén e vî francès.

Après, i serè purade rindou après l' etimolodjeye des nos d' plaeces. Et scrire ses tuzêyes filolodjikes dins des rvowes di linwincieus. C' est lu k' a l' prumî espliké li disterminant des nos d' viyaedjes come Xhenmåle et Flemåle.

## 
* Motlî Marchot (S2)
* Situdia fonolodjike da Marchot sol walon do Bork (S38)

## Hårdêyes difoûtrinnes
Papîs sol walon:
* Kékes mots d' après Couvén (O87)
* Studia sol fonolodjeye del bassårdene

Sacwants ôtes papîs scrîts pa Paul Marchot, et eplaidîs dins *Zeitschrift für romanische Philologie* (aberwetåves po les institucions abounêyes)
* Wallon (dialecte liégeois) ''måssî'' ("malpropre, sale") 
* Ci n'est qu' cîr fleûr, qu' cîr èt fleûrs
* Nouveaux aperçus sur les noms de lieu en -mala
* Le gaulois archaïque apia
* Une évolution phonétique du wallon primitif
* Bas-latin traugum (Loi des Ripuaires)
* Sur le repeuplement de l'Eburonie
* Additions à mon étude sur les Gloses de Cassel
Foninme

On **foninme** (pacô èn **oyon**), c' est l' pus ptite boket d' cåzaedje ki pout fé l' diferince inte deus mots dins on metou lingaedje.

Li coxhe del linwince ki studeye les foninmes si lome li fonolodjeye.

*Les oyons do walon sont studyîs [[oyons do walon|so ene pådje a pårt]].

*A costé des foninmes, on mot pout esse pårti e morfinmes.*

== Motlî ==
Cial sol Wikipedia, on a eto siervou li mot *'oyon*' po des foninmes diferins des [[betchfessîs scrijhas]]. Les studias so les [[oyons do walon]] sont metous so ene pådje tote seule.

== Mwaissès piceures ==
On trouve les oyons d' on lingaedje tot corwaitant les [[pwaire minimom|pwaires minimoms]].

Les prononçaedjes d' on foninme polèt candjî sorlon les [[accint (do pårler)|accints]] d' on metou lingaedje, et minme d' on cåzeu a l' ôte.

== Egzimpe ==
: : p/å/s
: : p/ô/s
: : p/ô/s (omofone di pôce)
: : p/o/s

== Oyons et sons ==
Èn oyon c' est nén l' minme k' on son, la k' èn oyon pout esse fwait di sacwants sons metous eshonne (des lingaedjes k' i gn a ont des oyons foirt complesses); eyet eto, èn oyon pout esse prononcî avou des sons diferins (k' on dit adon ki c' est les *alofones'' di cist oyon la).

## Sicrijhaedje des alofones
Les foninmes sont transcrîts etur deus slaches, eg: /r/, eneviè les sons fonetikes ki sont transcrits etur cwårêyès åtchetes, eg: les sons [r] et [ʁ], deus alofones di /r/.
Oyons do walon

**Pådje po studyî les [[oyon (linwince)|oyons]] ([[foninme]]s) do walon**

## Motlî
Cial sol Wikipedia walon, on a fwait ene diferince inte les foninmes rifondou pa on betchfessî scrijha, et les ôtes ki sont rfondous al pus lådje oyowe u al sorwalonde.

C' est ces dierins la k' ont ene pådje lomêye «oyon».

## Sacwants mwaisses oyons do walon
### sins betchfessî
* Oyon O/OU
* Oyon ou/u
* Oyon o/ou/u
* Oyon oû/û
* Oyon wè/wa
* Oyon an/on
* Oyon win/in
* Oyon cw/k
* oyon del cawete -eure
### Avou betchfessî
* Oyon å/â, riprezinté på betchfessî å
* Oyon ô/ôn/oû riprezinté på betchfessî ô
Li pwaire minimom classike po mostrer l' adire inte ces deus oyons la, c' est påsse  pôce
* Oyon H/rén riprezinté på H prumioûle
* Oyon H/HY/CH riprezinté på betchfessî xh
* Oyon H/HY/J/Z riprezinté på betchfessî jh
* Oyon H/HY/CH/SK riprezinté på betchfessî sch
Ortografeye

Ene **ortografeye**, c' est ene manire di scrire, todi del minme manire, les mots d' on metou lingaedje.

Gn a ene pådje tote seule po tot çou ki rwaite l' ortografeye do walon.

## Sôres d' ortografeyes
### sorlon les tchuzes tecnikes
Gn a des ortografeyes fonetikes, come dins l' glossa, et des ortografeyes fonolodjikes.

Sacwants ortografeyes (inglès, francès) ont eto bråmint des piceures etimolodjikes.

### sorlon si statut politike
Cwand on lingaedje a ene ortografeye ricnoxhowe pa ene institucion]] ki manaedje ci lingaedje la, on dit k' c' est ene ortografeye oficire. Li scrijhaedje des mots d' ene ôte façon est adon rwaitî come ene flotche.
Motlî Marchot

150px|thumb|tot l' live pådje pa pådje

Li **motlî da Marchot**, ki s' vraiy no c' est "***Le patois de Saint-Hubert***", c' est on ptit motlî walon-francès ramexhné pa Paul Marchot ey eplaidî e 1890.

Come adrovaedje, gn a on studia sol fonolodjeye do walon do Bork, ki rserè diswalpé dins si studia sol walon do Bork.

Il est rprins sol limero **[S2]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sacwants piceures

Li rastrindou long O est scrît «ôo» (on kôo).

## 
Sicanaedje do live
Cawete -eu (diyalectolodjeye)

**Pådje sol cawete -eu dins les accints do walon**.

Ådvins des accints do walon, li cawete -eu do no d' fijheu ni candje waire. Ele si prononce "*-eû*" dabôrd pattavå. Gn a k' ene pitite coine, li Payis d' Måmdiy, la k' ele si rind pa "*-eur*"
: on tchesseu : *on, in, un tchèsseû* (pattavå)  *on tchesseûr* (Payis d' Måmdiy).

## Mwaissès dnêyes
Li cawete pout esse situdieye å vir del mape ALW I.14 (tchesseu).

Po sacwants mots foirt dilé l' francès, li cawete -eu a stî spotchêye pal cawete -eur. 
: => *voleur* (pus lådje oyowe e 20inme sieke); li mot a replaecî , pus corant davance.

Ces mots la, si l' viebe est vicant e walon, ont stî erîlés e rfondou.
:

Li dobe cawete femrinne **-euse** & **-resse** est prononcêye pattavå  *eûss* eyet *rèss*.

Mins c' est co on côp dins l' payis d' Måmdiy ki les cawete -resse sont les pus eployeyes. On les rtrouve foirt sovint dins l' Motî da Scius.
:*hover* => *hoveûse* ou *hoverèsse* ( =>  ou )

E rfondou, on-z a wårdé ene dobe rifondowe po tos les nos d' fijheuse, ene avou l' cawete -euse, l' ôte avou l' cawete -resse.
: =>  u .

## Djivêye des viyaedjes avou l' cawete coinrece ''-eur''
Les viyaedjes, mwaisse ponts di l' ALW, k' avént ene cawete *-eur* e 1935, c' esteut :
* Åfontinne
* Belvå-Lignouveye
* Bévurcé
* Bihin
* Bôdeu
* Bovgnî
* Brå-dlé-Lierneu
* Djalhé
* Faimonveye
* Fosse-dilé-Vervî
* Francortchamp
* Les Taeyes
* Li Gléjhe
* Li Grand Haloe
* El Rubiveye
* Li Viye Såm
* Lierneu
* Limerlé
* Måmdey (veye)
* Mont-l'-Ban
* Pitit Tier
* Rahir
* Sårt-dilé-Spå
* Ståvleu
* Stoumont
* Tcherin
* Wene
Taesson (toponimeye)

Pådje so l' mot **taesson** et **taesnire** dins l' **toponimeye do walon**

On rtrouve les mots taesson et taesnire dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.

Li toponime "Li Taesson" provént dandjreus do spotaedje d' ene djin, pu do lomaedje del plaece avou s' no.

Po l' terêye, on-z a cåzu todi "Li Taesnire", padecô "Les Taesnires". Ci pluriyal la, c' esteut dandjreus ene plaece k' i gn aveut bråmint des terêyes di taesson.

### Plaeces del Walonreye avou taesson
* Brinne-Tchestea : Li Taesson (*tasson*)
* Ridû : Li Fontinne des taessons (*la fontin.ne  des tassons*)

### Plaeces del Walonreye (avou l' [[Gåme]]) avou taesnire
* Belfontinne-el-Gåme (la-minme : *La Tachnière*)
* Ciergnon (la-minme : *Li Tasnîre*)
* Djanmioû (la-minme : *El tasnêre*) 
* Francortchamp (la-minme : *Lu tisnîre*)
* Frôhan (la-minme : *La tachnîre*)
* Lamortawe (la-minme : *La Tachnière*)
* Les Awires (la-minme : *Li tèsnîre*)
* Les Libins (la-minme : *La tachnîre*)
* Spontin (Salazene) (la-minme : *Li tasnêre*)
* Tchekion (la-minme : *Les Tachnières*)
* Tintnî (la-minme : *La Tachnière*)
Pitit Tier

P'tit-tièr [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Thier (Petit-), rebané avou l' Viye Såm; limero diyalectolodjike: [B 5]; vî limero del posse: 6692
Accints do walon

thumb|500px|Walonreye walon-cåzante
thumb
Les **accints do walon**, c' est les manires di prononcî l' walon, pattavå l' Walonreye walon-cåzante. Et motoit ôte pårt, come amon les Walons del Wisconsene.

## Grandès trokes d' accints
Å djoû d' ouy, on ricnoxhe cwate grandès stindêyes d' accints do walon&nbsp;:
* Li Payis d' Lidje u walon do Levant.
** Li Hôte Årdene
* Li Payis d' Nameur, u walon do Mitan
* Li walon do Coûtchant
** Li Payis del Lovire
* Li Basse Årdene, u walon d' Nonne
** L' Årdene nonnrece

Inte li walon et les ôtes pitits lingaedjes romans, n a des stindêyes  nén todi åjheyes a classer, k' on lome les "aschates" :
* Aschates walon picård
* Aschates walon gåmès
* Aschates walon tchampnwès

## Istwere do pårtixhaedje des accints do walon

Ci n' est ki diviè 1930 k' on-z a bén aroyî li Walonreye linwistike. Divant, minme les pårlers di l' Ouwess do Hinnot (picård) estént lomés "walon" ("walon d' Mont).

Mins on n' fijheut ki troes gropes : li walon do Levant, li walon do Coûtchant eyet li walon do Mitan.

Ci n' est ki dviè 1960 k' on-z a ricnoxhou on cwatrinme grope, li walon d' Nonne (Basse Årdene).

Li Walon do Coûtchant a stî pacô batijhî «*wallo-picard*» (come sol mape cial ådzeu). Mins on a ptchî di wårder ciste alomåcion la (walipicård) po les aschates walon-picård. Dj' ô bén: li Coûtchant del bote do Hinnot (Chevri, Momgniye), coûtchant di l' arondixhmint d' Twin, arondixhmint d' Sougniye, Coûtchant do payis d' El Lovire, fén Coûtchant do Roman Payis (Biernissåt). Mins c' est l' veur ki c' est la li royon d' pårtixhaedje li pus forbatåve.
Payis d' Lidje

Li **Payis d' Lidje**, c' est :
* Istoricmint, li Principåté d' Lidje.
* Diyalecotolodjicmint, li walon do Levant, k' esteut djåzé sol Province di Lidje walon-cåzante et l' pårteye bijhrece del Province do Lussimbork.
* Toponimicmint, des plaeces metowes a l' aschate del Principåté d' Lidje, et lomêye insi so les "Teres do Rwè" vijhenes, come a Twin.
Georges Simonis

**Georges Simonis** a skepyî a Djoupeye li 13 di decimbe 1940. 
 
C' est on scrijheu d' arimés et d' pîces di teyåte e walon. 

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».

## Ouve pol walon
Il a prindou pårt a ene flouxhe di bates di scrijhaedjes e walon. Et lzès wangnî pacô, come li pris del Federåcion do Roman Payis e 1976.

Onk des prumîs scrijheus di pîces di teyåte d' après 1950 k' a plaecî ses spoûles dins l' vicåreye di s' tins.

Il a eto stî cåzaedjisse po Michel Azaïs (Ene amour a pårt, Poenne di tchesturlinne).

## Sacwantès ouves
* "Sot kî vout"
* "Trop ptit cour po tant d' amour" : ene comedeye ki mostere troes djermêyes di djins, avou on manaedje ki s' dismantche, pitchote a midjote, et fini so ene fesse.
* «Mayeur et borguimwaisse» (avou Joseph Gérard) : ene comedeye ki s' passe so on on bati d' viyaedje, la ki, totenoncô, li pompe a aiwe si mete a stritchî… del petrole.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Si pådje so l' Aberteke
* Poenne di tchesturlinne (paroles da Djôr Simonisse po ene tchanson da Michel Azais)
Situdia fonolodjike da Marchot sol walon do Bork

thumb|(coviete)
Li **studia fonolodjike da Marchot sol walon do Bork**, kel tite e francès, c' est ***«Phonologie détaillée d'un patois wallon - Contribution à l'étude du wallon moderne»***, c' est on studia di fonolodjeye, foirt sipepieus, sol walon do Bork. C' est l' ouve da Paul Marchot, ki rdiswalpêye li racourti k' aveut ddja parexhou come adrovaedje di *[[Motlî da Marchot|Le patois de Saint-Hubert]]*.

Il a stî eplaidî e 1892 a Paris.

C' est l' prumî sfwait studia sol walon.

L' ovraedje est rprins sol limero **[S38]** dins l' djivêye des motîs do walon

## Ritravayaedje so les mots do live
Les mots cités come modeles fonolodjikes ont stî rmetous e sistinme Feller pa Lucyin Mahin k' a rashiou djondant li prononçaedje di Transene. Les deus rîlêyes di mots ont adon stî rindjeyes dins l' ôre alfabetike. Ci papîscrît la est wårdé å Cidwel. Et les mots avou l' accint d' Transene, radjoutés, sont rprins come l° **[S39]** dins l' djivêye des motîs do walon.

Tot ç' motlî la a stî radjouté al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.

Les mots do Bork ont stî rarindjîs co on côp e 2019, e scrijha Feller, et replaidîs so l' Aberteke. Cisse djivêye la est rprinjhe sol limero **[S38b]** e Wiccionaire, a cmincî di ciste anêye la.

## Sacwants piceures a pårt
Li rastrindou long O est bén ricnoxhou. Il est ortografyî «ôo» dins l' tecse "Canupersil, li båshele di l' adjeyant".

#### 
* Åtchive Google (live complet, dizo diferinnès cognes)
* Dierinne modêye do fitchî di rmetaedje e Feller (mots pa ôre alfabetike, avou rfondowe et ratournaedje e francès, co ramidré å djoû d' ouy)
Ben Genaux

thumb|Otoportrait (diviè 1969) 
**Ben Genaux** (*Ben Djenåd*) a skepyî e 1911 et mori e 1996. 

C' esteut on scrijheu e walon, d' arimés eyet d' prôze.

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' Antolodjeye Scrire.

Il a eto scrît des lives e francès.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole (a Lere), et, di s' pasmint d' tins, dessineu.

Il a stî l' professeur do pondeu Philippe Dubois.

## Eplaidaedjes
Il a eplaidî ses prumîs lives tins del guere di 40. Insi «*[[27 å cwåtron (arimés)|27 au quaut'ron]]*» vude e 1941. So ene des prumirès pådjes, gn a ddja èn otoportrait, di l' ome estant co djonnea.

Èn ôte live va shure tins del guere: «Kegn 42», ene djivêye di portraits di scolîs, ki rexhe, come si tite el dit, e 1942.

E 1969, i va fé parexhe on live d' arimés, riloyî sol pitit costé : «Skernaxhes», avou èn otoportrait sol coviete, mins do scrijheu al foice di l' ådje.

Houte di çoula, il a enimådjî mo des lives e walon di ds ôte sicrijheus do Payis d' Tchålerwè.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwants d' ses scrijhaedjes
Såvadje pilé

thumb|såvadje pilé
Do **såvadje pilé** (on dit eto: **del poleure**, del **farigole**, do **pilé d' hourêye**, do **pilé d' håye**, do **ptit pilé**), c' est ene plante del famile des polurêyes, ki vént dins les setchès plaeces, copurade so les hourleas, les hourêyes, les håyes. 

C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes.

No e sincieus latén : * Thymus serpyllum*

Li såvadje pilé rishonne å pilé, k' on-z ahive dins les cortis, mins il est pus ptit.

## Discrijhaedje del plante
Li såvadje pilé, c' est ene crålante plante, foirt coriante, et ki sint bon. Il a des ptitès longowès foyes, pus vetes so li dzeu k' a l' evier.

Les coxhetes ås fleurs sititchnut 5 a 10 cm hôt (did la, leu no di "ptit pilé"). Ele florixhèt måve, do moes d' djulete å moes d' setimbe.

## Uzaedjes el coujhene
On l' pout prinde tot vert u souwé. I vént a pont dins l' assåçnaedje del tchå, del såcisse, des påstés, des verdeures, des crompires, di sacwants froumadjes et des pidzas.

## Uzaedjes come yebe ås maladeyes
On l' co e plinne florixhåjhe, å matén, cwand gn a co del rozêye dissu. On co les ramxhions avou les fleurs.
* li såvadje pilé est sovrin po les mås d' tiesses ki vnèt d' on mwais didjeraedje : ele riwerixh les mås di stoumak et les trantchêyes. On fwait do té tot metant 4 gr di poûde di plante dins on grand vere d' aiwe, après l' eurêye.
* po-z aveur evoye les laidès tosses et rôgueas. Fé on fel té avou 15 gr. di såvadje pilé dins on grand vere di bolante aiwe; leyî rashir 10 munutes. Boere bén tchôd avou do souke.
* po les trantchêyes di l' atchenå do rno (colikes nefretikes).
* po rispåmer l' boke et l' goidje (il est antiseptike).
Tolminme, i nel fåt nén prinde lontins a foitès dôzes.

## Uzaedjes el cosmetike
Foirt ahessant po les cråxhès peas, copurade po rispåmer l' vizaedje, u e compresses. On pout eto rispåmer les tchveas avou, ça rafoircixh li pea do cråne. 

## Ancyins uzaedjes e l' [[årtisyince]]
On s' endè sierveut bråmint po les biesses k' avént l' cocote. On lzî rispåméve les afes del boke, et lzî fé des compresses so les afes des pates. Po n' nén coschirer les fleurs (k' on-z aveut codou po les djins), on råyive djusse les brostions del plante.

Cwand gn aveut ene minêye di cocote ki tournéve, on nourixheut les biesses avou do såvadje pilé, po k' ele ni l' atrapénxhe nén.
Pilé (plante)

thumb|fleurs di pilé

Li **pilé** (on dit eto do **timusse**, del **poleure**), c' est ene yerbêye, del famile des polirêyes, ki crexhe ezès payis del Mîtrinne mer, mins k' on-z ahive totavå dins les cortis.

 *[[Thymus vulgaris]]*

## Plante vijhene

Li pilé est pus grand kel såvadje pilé, ki crexhe dins les hourêyes.

## Eployaedje come yerbêye
On l' pout mete dins les sopes, so les oûs fricassés, et dins totes sôres di såces.

## Eployaedje come yebe ås maladeyes
Po les rafroedixhmints, ey eto po les mås d' vinte.

## Pî-notes
Cawete -ire (diyalectolodjeye)

Pådje sol cawete -ire dins les accints do walon.

Li spårdaedje del cawete -ire est mostré al mape ALW 79 (poûssire).

Li cawete -ire si trouve dizo disfondowe -îre e Payis d' Lidje et el Basse-Årdene (foû Tchestrolès)

Ele rote avou l' disfondowe "*-êre*" e walon do Mitan et do Coûtchant (*Côrêre*, *Sauvnêre*, *paujêre*, *prandjêre*).

E tchestrolès, on-z a l' disfondowe cawete "*-ière*", prononceye "*ièr*" (*canadière*, *cârière*, *ardwazière*).

Ås aschates walon-picård, on-z a l' pronoçaedje come e francès (*-iêre*)

Li cawete a stî voltî rfrancijheye e Coûtchant walon, Basse-Årdene "*-ére*"  (*sapiniére*, "*câriére*", "*maniére*") et minme e Payis d' Nameur  ("*lumiére*").

## Istwere des accints del cawete -ire
Li cawete -ire (estô do hôt latén -arias) est la dispu, al boune 1100 :

Li prononçaedje *-êre* n' est nén vî vî. Kékfeye date-t i do 15inme sieke. On l' pout bén vey dins les nos d' plaeces :
* Li viyaedje di Såvnire si scrijheut co *Saven*'ire*** e 1382. 
* ''Bierlêre'', on no d' plaece di [[Djerpene (viyaedje)|Djerpene]] si rtrouve co "Bierl'''ire'''" el [[scrîta|sicrîta]] e 1240.
* [[Rozire-Sint-Andrî]] si scrijheut ''Ros'''i'''ris'' (1136) et ''Roz'''er*** e 1541.

Åresse, les ptits mots come "bire" et "pire" n' ont nén candjî dins ces payis la.

## Alére
* ''La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600'' p. 128-129.
Moyinådje

thumb|Imådjes del Moyinådje
Li **Moyinådje** ou **Mîtrinne Ådje**, c' est ene termene istorike des payis d' Urope, ki va d' a pô près l' an 500 a l' an 1500.

## Mwaissès dnêyes
Li sistinme politike del Moyinådje, c' esteut des estats foirt kitaeyîs, avou ene djustice sovint ås mwins des signeurs. Ene des pus grande intité, ci fourit, sins manke, l' Impire Romin Djermanike, kel Principåté d' Lidje esteut dvins.

Li lingaedje d' atôtchance e l' Urope del Moyinådje, c' esteut l' latén.

A Nonne, gn a-st askepyî, so ces trevéns la, ene sitårêye culturelmint diferinne, l' Impire arabe, ki rascovreut ene pårteye di l' Urope (Nonne di l' Espagne, Sicile, Male). Li lingaedje d' atôtchance låvå, c' esteut l' arabe. Inte l' Urope del Moyinådje eyet l' Impire arabe, gn aveut l' Impire bizantin.

Bråmint des dujhances del Moyinådje ont continouwé tins des trevéns modienes.

## Climat tins del Moyinådje
Gn a yeu on restchåfmint del planete do 9inme å 12inme sieke, adonpwis on rafroedixhmint disk' al fén del Moyinådje.

## Dins les belès-letes e walon
[vignette|Les tchesteas, c' est onk des simboles erprezintant l' '''Moyinådje'''. Sol foto, c' est l' ci del [Cité dås Sires di Coucy.]]
On roman e walon ki s' passe del Moyinådje: Et mi, dji vs ratindeu, da Chantal Denis.

## Hårdêyes divintrinnes
* Djustice
** djubet
** privot
* Pårtixhaedje do teritwere :
** fî
** alou
** signeurreye, conteye, ducheye, markizat

## Sourdant
Boesse ås emiles

Ene **boesse ås emiles**, c' est l' pårteye d' ene emilreye la k' les emiles arivnut.

Les boesses ås emiles sont sovint fortcherdjeyes pa des må aclevés spameus.
Emilreye

Ene **emilreye**, c' est on sistinme infôrmatike d' evoyaedje et di rçuvaedje d' emiles.

## Rotaedje
Po pleur daler so ene **emilreye** po evoyî des emiles, i fåt aprume askepyî on conte. C' est cåzu todi scrît dinsi : «&nbsp;nod'pene@nododominnedil'emilreye.indicatif&nbsp;». Å pus sovint, po sawè fé daler ès boesse, i fåt racsegnî ès limero d' axhlåve.
Woliganisse

On **woligane**, c' est on sopoirteu d' fotbale ki fwait do damadje dins li ståde u ådfoû, et s' margayî crapuleuzmint avou les sopoirteus des ôtès ekipes. Et bouxhî totafwait djus so leu voye.

Li **woliganisse** a cmincî e l' Inglutere dins les anêyes 1950, et dins les anêyes 1970 dins les ôtes payis. Totes les ekipes avént on club di sopoirteus, ki dveut esse ricrindou cwand il passént avå les voyes.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Corwaitaedje d' on fime so les woliganes (e walon)
* The Night of Nancy: Social Psychology and Football (e-n inglès)
Betchete a- d' atelaedje

Li **betchete a- d' atelaedje**, c' est ene des sôres del betchete a-. 

C' est ene vicante betchete ki mostere l' atelaedje après ene sacwè.

Ele respond al betchete francesse a- et provént, come leye, del betchete latene ad-.

Li contråve betchete, c' est l' betchete dis- di distelaedje.

On l' ritrouve dins des mots classikes.
*  
*  ( disbocter)
* 
*  ( disclaper)
*  ( discopler)
*  ( disgritchî)
* 
*  ( disloyî)
*  ( displaker)
*  ( dispwairyî)
*  ( dishonner)
*  ( disteler)

Elle a eto siervou dins les noûmots :
* , .
* , .

Li betchete a- d' atelaedje si loye voltî al betchete ri- po fé l' betchete ra- d' ratelaedje.

Li betchete ad-, c' est ene viye cogne del betchete a- d' atelaedje.
Betchete a- d' aprepiaedje

Li **betchete a- d' aprepiaedje**, c' est ene des sôres del betchete a-. 

C' est ene vicante betchete ki mostere k' el mouvmint si fwait aviè l' ci ki djåze (a- d' aprepiaedje).

Li betchete a d' aprepiaedje s' abetchtêye a :
* des viebes sins coplemint
** di mouvmint: acori, abizer, 
** k' aprestèt on mouvmint: atchessî, ahertchî, atourner, avoyî, abouter, abouler, s' assåver, atchôkî
* des dvancetes : addé, aviè, amon

Li contråve betchete, c' est l' betchete e- d' endalaedje. Li viebe contråve pout eto esse basti avou li spitron "evoye", kécfeye "foû".

Ele respond al betchete francesse a- (*accourir*). Mins li gn a bråmint moens di sfwaits viebes e francès k' e walon. 

Li betchete a- d' aprepiaedje si loye voltî al betchete ri- po fé l' betchete ra- d' raprepiaedje.

## Egzimpes di mots
### Mots classikes
*  ( bizer evoye)
* 
* 
* 
* 
*  ( s' ecori)
* 
*  ( dårer evoye)
* 
* 
* 
* 
* 
*  ( ehertchî)
*  ( eminer, miner evoye)
*  ( moussî foû)
* 
* 
* 
*  ( epoirter)
* 
* 
* 
*  (sipiter evoye)
*  ( s' essåver)
*  ( essaetchî) 
*  ( etchessî) 
* 
*  
*  ( eviè)
* 
*  ( evoyî, voyî evoye)
* 

### Noûmots
Elle a eto siervou dins les noûmots :
*  ( eberweter)

## Istwere del betchete
Cisse piceure la do walon est ddja viye, ca on rtrouve des sfwaits viebes dins les scrijhaedjes di Djhan d' Djudla-Mouze
:*I trovît bén 7000 Djwifs k' estént ***' del tere di Djudêye'' (Djan d' Djudla Mouze, I, 374) 

La co èn egzimpe del mitan do [[15inme sieke]] :

:''La, il a ***' todi grand djins* (Djihan di Ståvleu, 1757) 

## 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)

## Sourdants & pî-notes
Univiersité Catolike do Noû Lovén

L' **Univiersité Catolike do Noû Lovén** des côps **Univiersité Catolike del Nouve Lovagne**, oficirmint e francès: **UCLouvain**, c' est l' pårteye di l'ancyinne Univiersité Catolike di Lovén k' a bagué å Noû Lovén, et k' î acsegne aprume e francès.

## Istwere
Elle a-st ataké e 1968. Mins l' abagaedje di totes les faciltés dispu l' Vî Lovén n' a stî tot fwait k' al fén des anêyes 1970.

## L' UCL et li studiaedje do walon
### Sacwants rcwereus sol walon k' ont dné scole å Noû Lovén
(sacwants, dedja do tins d'l' UCL)
* Willy Bal
* Michel Francard
* Jean-Marie Pierret
Betchete a- di metaedje a fé

Li **betchete a- di metaedje a fé**, c' est ene des sôres del betchete a-. 

C' est ene vicante betchete ki mostere k' on fwait fé l' accion do viebe bodje.

## Egzimpes dins des mots classikes
*  (fé dire ene sakî come lu)
*  (fé lever; bodje tîxhon *heffen*)
*  (fé maker)
*  (fé mete å tribunå)
*  (fé noder)
*  (fé stantchî)
*  (fé tni)
*  (fé tourner)

## Egzimpes dins des noûmots
On s' end a eto rsiervou dins les noûmots :
*  (fé skepyî)
*  (fé monter)

Pacô, li viebe n' egzistêye nén 
*  fé * *priyester* = fé esse  (curé)

## 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Cawete -isse 1

Li **cawete -isse 1**, c' est ene cawete, nén foirt vicante mins pår walone, ki si stitche après on no u après on viebe, et dene on no u èn addjectif. 

Les sacwès lomêyes avou on no e "-isse" sont-st ene miete rabaxheyes. Po les addjectifs, c' est purade po djåzer di des dfåts.
 
Portant, sacwants mots n' ont nén (u ont pierdou) ci laid costé la ().

Li cawete -isse provént del cawete latene *-iciu*. Ele respond a ene cawete francesse *-is*, la k' on n' prononce nén li "S", di des mots comme "*fouillis*", "*clapotis*".

*Li cawete est omonime del [[cawete -isse 2]] (socialisse, comunisse)*. 

## Egzimpes d' addjectifs avou l' cawete -isse
### acawêye a on viebe
* ,  : refoircixhadje des mots sinomimes hodant, taenant (cawete -ant) et hodåve (cawete -åve).
*  
*  
### acawêye a on no
* 
## Egzimpes di nos avou l' cawete -isse
* , , 
* ,  
* 
* 
* 
* 
* 

## Vicansté del cawete -isse
Li cawete -isse n' a nén siervou ås noûmots foirdjîs pås scrijheus lidjwès å cmince do 20inme sieke.

On tuze k' on mot come "endalisse" pôreut aveur stî foirdjî pa A. Laloux. Kécfeye bén ossu "djivisse".

Gn a waire yeu d' noûmots askepyîs påzès rfondeus avou l' cawete -isse, dandjreus paski c' est ene cawete ki dene on sintumint sol sacwè. Tolminme, on pout rilever : 

## Vîs scrijhaedjes del cawete -isse
Dins l' sicrîta, ci n' esteut nén åjhey di ricnoxhe li cawete -isse, ca les mots estént sovint scrîts *is* ki pout esse eto li cawete -i (). Rilevans kel cawete -î, dins le scrîta, est pus sovint ortografieye -y ()

Dins les scrijhaedjes di dvant Feller, li cawete est ortografieye ***-iss*** dins l' Motî da Forir.
 
E sistinme Feller, li cawete -isse si scrît avou ene coron-faflote : ***-is´*** po les addjectifs et les mots omrins, et **-isse** po les addjectifs et mots femrins.
 
E rfondou walon, shûte å disfaflotaedje, li coron-faflote n' est pus eployeye : on scrît li cawete omrinne et femrinne -isse.

## Parints foirdjîs sol cawete -isse
Li cawete -isse pout aveur des parints :
* avou l' cawete -reye : .

#### 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Son K

Li **son K**, c' est on son do walon. Les mots avou l' son K provnèt ttossu bén di bodjes laténs ki di bodjes tîxhons. Eto, il a todi fwait målåjhey l' ortografyî.

## Rîle do scrijhaedje do son K e rfondou walon
E rfondou walon, gn a ene seule rîle po li scrijhaedje do son K : c' est todi li lete K, apus ki divant O, A, U et ene cossoune u ene dimeye cossoune. Les scrijhas QU et QW do sistinme Feller sont abandnés.

Ça fwait k' e rfondou, li scrijhaedje do son k n' a pont d' foû-rîles, c' est todi :
- "c" padvant ene ôte lete ki "e" (é, è, ê), "i" (î), "y", "h".
- "k" dins les ôtes cas (ça fwait, pa dvant "e", "i", "y", "h" ou sins rén pa drî)

Li son K pout eto esse sicrît GU al fén do mot, di cåze di l' adeurixhmint des cossounes å coron.
:ene bague (*bak*)
Dins sacwants mots, ci K la a divnou ortografike, et rispiter dins les parints :
: => 
: (cawete -loke)

Di cåze del rîle di scrijhaedje do son K, i fwait åjhey di vey ki les "c" al fén d' ene cope di mots come "", "", evnd. sont halcrosse (mouweas). Mins, dabôrd, ki son K al fén d' on mot si doet scrire "k" minme po les calcaedjes do francès avou l' lete "C" a cisse plaece la (, , ,...).

## Ortografeye do son K dins li scrîta
Dins l' sicrîta, les scrijhaedjes K et QU aparexhnut ambedeus (*[[:Wikt:sitokisse|Stockis, Stoquis]]*).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sicole po-z aprinde li scrijhaedje do son K ås efants
* Esplikêye dins l' pitite croejhete da Hendschel (loukîz a "lete k")
* Esplikêye so li scrijhaedje do son K e walon "pre-rfondou" (e francès)
* Esplikêye dins l' grosse croejhete da Hendschel (e francès)
Cawete -isse

* Li cawete -isse 1 (mots, sustantifs et addjectifs, sovint veyous do mwais costé, come )
* Li cawete -isse 2 (mots calkés come comunisse, Fr. *communiste* et *communisme*)
Sitok (toponimeye)

Li mot "**stok**" et ses parints "**stokisse**", "**estokî**" et "**stocoe**" rivnèt cobén el toponimeye do walon.

## [[:Wikt:sitok|sitok]]
* Divant li Stok (la-minme: *Duvant lu Sto*): no d' ene plaece di Tchonveye.

## [[:Wikt:sitokisse|sitokisse]]
* a Grand Rtchin
* a Timister

## [[:Wikt:estokî|estokî]]
* a Sovret : les Stokîs (F. *Stocquy*)

## [[:Wikt:sitokea|sitokea]]
* a Engroe : les prés do Stokea (la-minme *Stokê*)

## [[:Wikt:sitocoe|sitocoe]]
* Nåwinne : Li pré do Stocoe (la-minme : *li prè do Stocwè*)
Vivî

thumb|(eglijhe) 
**Vivî** (Fr. *Vivy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon, el province do Lussimbork.
* Limeros del posse :
** asteure : **6833**
** davance : **6842**
* Limero diyalectolodjike : ** Ne 40 **.
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Sipotaedje des djins : les **Canlès**
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Vivî|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Li lwè do 1î d' djulete 1858 rissaetcha on gros boket del comene di Vivî po fé li nouve comene di Rotchô.
Franwal Haust

Li **Franwal Haust**, ki s' no e francès, c' est *Dictionnaire français-liégeois*, e racourti **DFL**, c' est on motî francès-walon sicrît pa Jean Haust et ses shuveus Elisée Legros, Maurice Piron et Louis Remacle.

Il est rahoukî sol limero **[FE1]**, aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.

## Istwere
Elisée Legros et ses aidants ont bouté bråmint tot prindant a l' evier les intrêyes do *[[Motî da Haust|Dictionnaire liégeois]]*. Mins il ont eto ristitchî des novelès dnêyes di des viyaedjes do Payis d' Lidje ki n' estént nén dins l' "Motî walon lidjwès". Paski, inte les deus, Djhan Haust aveut enondé ses inketes po l' A.L.W..

Li Franwal da Haust fourit eplaidî e 1948 (après l' moirt da J. Haust) dizo l' mambornance da Elisée Legros, k' a scrît tot l' adrovaedje.

Come si grand fré walon-francès, li DFL est enimådjî di 107 desséns fwaits pa Maurice Salme et Edgard Marchand, dizo l' corwaitance da Edouard Remouchamps, directeur do *[[Muzêye do vicaedje des Walons|Musée de la Vie Wallonne]]*.

Il a stî metou so les fis e 2016.

## Kitaeyaedje do motî
* pådje IV : Portrait da J. Haust, avou s' siné.
* pådje V : coviete divintrinne.
* pådje VII : divant-z-ouve da E. Legros.
* pådje VIII : fotocopeye del seule pådje di l' adrovaedje sicrîte al mwin da J. Haust.
* pådje IX a XXVI : adrovaedje da E. Legros.
* pådje XXVII : Djivêye des lives riwaitîs. 
* pådje XXVIII : Djivêye des acourtixheures.
* pådjes 1 a 501 : motî francès-walon
* pådjes 502 a 504 : ricoridjaedjes et rawetes.
* pådjes 505 a 50510 : djivêye des imådjes do Motî da Haust et do DFL, pa sudjet.
* agritcheye al coviete do cou : mape do Payis d' Lidje.

## 
Hårdêye avou l' motî aberwetåve pa bokets
No d' famile walon vinant d' Alzace

Les **nos d' familes walons vinant d' Alzace**, c' est des djins k' ont-st abagué el Walonreye après l' guere di 1870, la k' l' Alzace, et on boket del Såre, k' estént francès, ont divnou prûsyins. 

Ces nos la estént bråmint spårdous a Nonne del Province do Lussimbork (intités d' Libin, di Palijhoû, di Sint-Houbert).

Il î ont leyî des nos d' famile come Schul, Kaufman, Keller, Schneider, Schweitzer, Hendschel, Binsfelt, Schumacker, Olzeimer, Burgraff.

Les nos walons provnant d' l' Alzace, c' est 
* des nos d' veyes: Binsfelt.
* des nos d' mestî : Kaufman (martchand), Schumacker (coibjhî, choumake), Schneider (tayeu), Keller (cåbartî ?), .
* des nos d' provnance : Schweitzer (Swisse).
* des tites (u des spotaedjes di tite) : Burgraff (tchesturlin, come les cis d' Nuremberg).
* Ôtes sipotaedjes : Klepper (a vey aou li cmon mot clepere ki vout dire "coxhe" e Payis d' Bastogne ?)
Djihan d' Inguî

**Djihan d' Inguî** (F. *Jean d'Enghien*), c' esteut èn eveke di Tournai ki divna prince-eveke di Lidje. 

I ringna sol Principåté d' Lidje do 28 di djulete 1274 disk' a s' moirt, li 23 d' awousse 1281. 

## Etrevéns tins di s' ringne
C' est lu k' esteut prince-eveke des trevéns del guere del vatche.

## Vicåreye
Divant d' esse prince-eveke, i fourit eveke di Tournai; il a stî tchoezi prince-eveke cåze di si amisté avou l' påpe Grigwere X eyet avou Rodofe di Habsbourg.
Prince-eveke di Lidje

Li **prince-eveke di Lidje**, c' esteut l' tchîf rilidjeus et politike del Principåté d' Lidje.

### Djivêye des Princes-Evekes di Lidje
Divant Notger, les evekes di Lidje n' estént nén princes.

I nel fourît pus, nerén, après 1795.
Guere di 1870

Li **guere di 1870**, ci fourit ene guere inte les Francès et les Prûssyins.

## L' årmêye francesse
Les sôdårds di l' årmêye francesse avént des rodjès marones et des rodjès calotes. Dins ces redjimints la, gn aveut eto des Spayisses.

## Loyéns avou l' Walonreye
Gn aveut des Walons dins les årmêyes ki s' batént : les djonnes del Walonreye prûssyinne k' estént ås sôdårds di ç' tins la. Si on aconte les walon-cåzant francès del Walonreye di France, la co ene guere k' gn aveut des Walons des deus costés.

Avou ça k' i gn a yeu des grossès batreyes djusse astok del Walonreye, a Sdan u co dins l' Årgone.

Les dierins prijhnîs francès ont rpassé del Prûsse pa Vervî e 1871.

## Consecwinces del guere
Les Francès ont pierdou, et dveur diner l' Alzaece et l' Lorinne al Prûsse.

Après l' guere di 1870, gn a yeu bråmint des djins di l' Alzaece, del Lorinne et del Såre k' ont-st ebagué el Walonreye. Il î ont leyî des nos d' famile come Schul, Kaufman, Keller, Schneider, Schweitzer, Hendschel, Binsfelt.

Gn ourit eto des Francès di stok k' avént vnou dmorer avårla et k' ont continouwé d' viker el Prûsse, çou k' esplike des nos almands come "Lafontaine".
Rotchô

**Rotchô** ([FR] *Rochehaut*), ubén «&nbsp;**Rotchau**&nbsp;» e Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bouyon, el province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limero diyalectolodjike, ôte k' el ci di l' ALW : 
** Bruneau : **Br 51**
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Rotcholî, Rotcholire (Rotcholresse); (F. *Rochaltois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Rotchô
### Hamteas
* Frôhan
* Our (Fr. *Hour*)
* Leviô (*Lèviô*, Fr. Laviot*)

=== Ôtès plaeces ===
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** a [[tchamp (toponimeye)|a Gwétchamp]]
** li [[pré (toponimeye)|pré]] Bassô, li pré Grijhon (*grîjon*), li 
pré d' Fluwo (*flëho*)
** les [[pré (toponimeye)|praireyes]] (*lès Priyes*)
** [[sårt (toponimeye)|Rmeysåt]] (*Rmissaut*)

* A vey avou des åbes et des bwès :
** Li [[bwès (toponimeye)|boschet]] (*Lë Bochet*)
** Al [[virêye (toponimeye)|Virêye des Batijheas]] (*la / al Virêye des Batijês), li virêye do Pidjrû.
** Li håye ås fotches (*l' âye aus froutches*)
** Al Hestrale (*a l' Astrèle*)
** al Côre
** Poerî Mahorlé (*pwârî maorlé*) (*Maorlé* pôreut esse on sobricot d' on Sunidjot ki djheut  **''ma** horlé* po mi [[hourlea]]).

* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** ås [[:Wikt:fetchire|fetchires]]

* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Li [[Kimons (toponimeye)|Cmon Ban]] (la-minme : *lu ban Coumin*)
** les [[måjhon (toponimeye)|Mazis]]
** Drî l' Pali
** Potî
** e [[Prandjloe (toponimeye)|Prandjloe]] (*ou pragnou*, rimagnaedje di *ou prandjloû*)

* A vey avou des aiwes :
** Al [[:Wikt:boutche|boutche]] do [[ri (toponimeye)|Ri]] (*La / Al Boutche dou Rë*), a Dévinri (*a dévinrë*)
** [[Fontinne (toponimeye)|Cornufontinne]] (*Cornë-Fontinne*), Rmeyfontinne (*Rmîfontin.ne*)
** les [[frexhea (toponimeye)|Frexhis]] (*lès frèchis*)
** Al [[gotale (toponimeye)|Gotale]] Buro (*a goutèle bëro*)
** les [[iye (toponimeye)|iyets]] ('les îlets*)

* A vey avou les tienes et les vås :
** Li cawe di tiene (*keûe d' téne*); Åjhitiene (*éjî-tèrme*)
** li cou d' Morimont, (*kë d' Morimont*)
** les Coisses (*les côsses*)
** Les Bressoes (*Les / auss Brassûs*)
** Djeråfosse (*Djèraufosse*)
** li platele (*la platèle*)
** Li ravier (*lë Ravér*)

* A vey avou des rotches :
* al Pirêye (*La / al Pîrée*)

* Les voyes et les rowes.
** Li Croejhete (*la croûjete*)
** li Falijhote (*la Falijote*); Les Faloejhes (*Les / aus Falwâjes*).

* A vey avou les cwate costés del Daegn.

* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes)

* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** li bondon
** les cimbes
** li douve (*la doûve*)
** *la gagnete* (cahoute k' on pout wangnî cwand on-z est må prins ?)
** *lahiye*
** *la lîrèsse*, *ou lîri* (loukîz a lérece) (?)
** les *yè*
** li *pîdjrû* (loukîz a pidje)

## Sourdants
Djåzans walon (gazete)

thumb|coviete del rivuwe e 2006 
«**Djåzans walon**», c' esteut ene gazete e walon k' aveut skepyî e 1992, et k' a morou e 2013.

## Mwaissès dnêyes
C' esteut on troes-moetî. Les cwate limeros s' lomént: «Påke» (Påkes), «Esté» (*Osté*), «Fiesses» (*Fièsses*), et «Noyé». 

Li mwaisse sicrijheu del rivuwe, c' esteut Marcel Slangen.

Li rvuwe esteut scrîte e Feller avou l' accint di Lidje. Mins pacô, gn a yeu des scrijhaedjes e «*walon d'ôte på*».

Li rvuwe esteut aspalêye del Province di Lidje, ki fwait si rclame å cou del rivuwe e walon.

## Contnou
Gn aveut purade, divins, del prôze nén racontrece. Tenawete eto, n a des belès letes.

Al fén, on-z aveut sovint ene luçon d' walon, sicrîte e walon. Cisse coirnêye la si loméve «Li ptit mot do professeur Etike».

## Sudjets di prôze nén racontrece
* Sol teyåte e walon del Province di Lidje (dramatikes, pîces, acteurs)
* So les bates di teyåte e walon.
* Sol les scoles di walon del Province di Lidje.
* Prezintaedje di des lives e walon.
* Prezintaedje di lives so les lingaedjes.
* Pacô, des tecses di tuzaedje so li rfondaedje do walon.

## Hårdêye divintrinne
* Corwaitaedje d' on live e walon parexhou dins l' gazete

## 
* Årtike del gazete sol rifondaedje do walon
Esperanto

L' **esperanto** (ki pôreut esse riwalnijhî ene miete a **espweranto**), c' est on planifyî lingaedje, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.

thumb|L. L. Zamenhof, l' enondeu di l' esperanto

Côde ISO: **eo**

## Istwere
Li prumî pordjet pol lingaedje a stî eplaidî på medcén di Varsoveye L. L. Zamenhof e 1887. 

## Nombe di cåzeus pol djoû d' ouy
Enute, i gn a des esperanto-cåzeus dins ene 120tinne di payis. Leu vraiy nombe n' est nén cnoxhou.

## Siervaedje
L' esperanto est purade eployî:
* påzès voyaedjeus ki polèt-st insi atôtchî des cåzeus do minme lingaedjes totavå l' Daegne;
* tins des congrès so l' esperanto, les fiestivals culturels eyet ds ôtes sifwaits eetrevéns;
* po sacwants pasmints d' tins come des scrijhaedjes di letes (ou d' emiles) avou des soçons di l' ôte dibout del Daegne, li ramexhnaedje di timbes, les radio-amateus, les berdelaedjes sol Daegntoele, evnd.

I gn a-st eto ene lådje literateure e-n esperanto, ratournêye oudonbén oridjinåle. Dess côps k' i gn a, l' esperanto est minme eployî come lingaedje sincieus, lingaedje di comiece ou po l' ovraedje divins des Soces Nén Recwårlantes.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* a,b,c, Esperanto
* Karloreĝa grupo esperantista (Groupe esperantisse di Tchålerwè).
* Belga esperanto-federacio (Federåcion bedje d' esperanto). 
* Waibes impôrtantes en esperanto
* esperanto.net : L' esperanto, k' est çki c' est d' ça po ene sacwè ? (Pablo Saratxaga)

## Pî-note
LOSC

El **LOSC** (**Lille Olympique Sporting Club**), c' est l' club di fotbale di Lille.
Il a-st askepyî e 1944, pa l' eshonnaedje des deus clubs *Olympique Lillois* (askepyî e 1902) eyet li *Sporting Club Fives* (askepyî e 1901).
Anderlek

**Anderlek** (  *Anderlecht*), c' est ene des 19 comenes del Grande Brussele.

## Coulots
Anderlek comprind eto les vîs viyaedjes (k' avént cmincî pa-z esse des hamteas) del Rowe et d' Cureguem.

## Rilomêye del comene
Anderlek est ou esteut rlomêye : 
* po si ekipe di fotbal.
* po ses abatwers.
* pa si scole di marixhådreye.
* po li scole veterinaire di Cureguem (k' elle a-st edjîstré des anêyes 1890  disk' ås anêyes 1970.
* po l' måjhon d' Erasse, k' î a viké.
* po l' pinte Mathieu Schoevaerdts ki a stî scabin.

## Istwere
E 2020, gn ourit ene miete di berdouxha tins do recloymint pol gripe chinwesse, ca gn a la ene foite kiminålté di stok marokin, sovint lodjeye å stroet.

## Adjermelaedje
Anderlek est adjermelêye avou :
* 20px Boulogne-Billancourt (France)
* 20px Hammersmith (Inglutere)
* 20px Zaandam (Bas Payis)
* 20px Berlin-Neukölln (Almagne)
* 20px Marino (Itåleye)