open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L' awousse (arimés)

"**L' awousse**" (*L'aous´*), c' est ene ramexhnêye d' arimés et d' tchansons da Jean Lejeune di Hesta.

Li live a vudî e 1910. 

N a-st èn adrovaedje da Auguste Doutrepont.

N a sacwants tchansons avou des muzikes oridjinåles da Pierre Van Damme.
Berdouxha pås ptitès djins

On **berdouxha pås ptitès djins** ou **berdouxha d' payizans**, pus djivismint, ene **djåcreye**, c' est on berdouxha metou e-n alaedje pa des payizans ou des ôtes djins des bassès classses.

Li no "djåcreye" provént d' on sfwait berdouxha ki s' a passé e l' France e 1358, do tins do rwè Djan l' Bon, pask' on aveut lomé ces djins la des .

E l' Waloneye, li greve di 1886 pout esse riwaiteye come on berdouxha di ptitès djins.

## Fime del djåcreye di 1886

Li 18 di måss 1886, a Lidje, on fiestixh des 15 ans del Comene di Paris.  Li sonk ni tådje nén a esse sipårdou dissu l’ Plaece Sint-Lambiet.

Li 19 di måss, les houyeus di Djmepe-so-Mouze fijhèt greve po esse rihåssîs. Li mouvmint si ståre totavå l' Bassin lidjwès.

Li 25 di måss 1886, les greves wangnnut l’ Noer Payis. Dins les oujhenes, les ovroes [ateliers], les fosses, les machines sont djokêyes. Les fors ni broûlnut pus. Pårti d’ Fleuru, li mouvmint a radmint des arokes avou les djindåres.

Li 26 di måss 1886, les ovrîs s’ enondnut ås Cwate Bresses di Djilî. Li police fwait astantche et les espaitchî d’ avancî pus lon. Les ovrîs s’ pårtixhnut e deus colones, ene ki va viè Dårmè l’ ôte ki s’ epwinte sol verreye Jonet et sol cene di Lodlinsåt. 

Di l’ après-nonne do 26 di måss, li feu est bouté a l’ verreye et å tchestia d’ Eugène Baudoux a Djumet.
A l’ vesprêye, gn a 5.000 djins k’ arivnut ås glaeçreyes di Rou-dlé-Tchålerwè. L’ Årmêye saetche dins l’ tas : cénk moirts et bråmint des macsådés. Et des ôtes ramassés pås djindåres.

Li 27, ça va continuwer. Ene flouxhe di djins va-st ataker des måjhons et l’ Abeye di Soleamont a Djilî. Gn årè co des moirts a Rou, Tcheslinea et Carnire.

## Sourdants
Rowe (djeyografeye)

Ene **rowe**, dins en veye, c' est ene voye avou des måjhons sol dilé.

## Motlî
Ene pitite rowe si lome ene **rouwale**; co pus ptit, c' est ene **rouwalete**.

Li mwaisse rowe di sacwants viyaedjes si loméve li "tchinrowe" (tchimin-rowe et nén tchén-rowe), si ele esteut on cnoxhou tchmin, boutans, k' aléve so ene grande veye. Asteure on-z eployreut purade "grand-rowe" on calcaedje do francès "grand-rue".

Les lådjès rowes d' ene veye, sovint avou des åbes sol costé, si lomént divinltins "strêye" (Feronstrêye a Lidje) mins asteure, purade "avnowe" (noûmot).

## El toponimeye
Les mots "rowe" et "rouwale" rivnèt toplin dins les nos d' plaeces del Walonreye.

## Eployaedje do mot "rowe" dins les viyaedjes
Li mot n' esteut waire eployî dins les viyaedjes, la k' on djheut purade "voye di..." avou l' viyaedje ou l' hamtea shuvant.

Metans, po Transene : Voye di Viyance, Voye di Smu, Voye di Stegne, Voye di Mirwå. Mins, li mot "voye" va eto po des tchmins sins måjhone (todi a Transene : voye di Libin, voye di Lesse, voye di Rdû, voye do molén.

Dispu les grands rebanaedjes di 1977, on-z a disbatijhî les "voye di..." avou l' no d' on viyaedje del minme intité. Metans : on n' pleut nén aveur 2 "voye di Viyance" dins l' comene di Libin : ene ås Libins minme, ey ene a Transene.

Gn a eto des ancyins d' voye k' ont stî rbatijhîs cwand on-z î a basti. Todi a Transene : Li "voye di Smu" a divnou "*Rue nouvelle*", li voye di Mirwå "*rue des hêtres*", li voye di Stegne "*rue de la colline*", li voye di Viyance "*rue de la chapelle*". Mins gn a pont yeu di rlomaedje espontané e walon, a pårti des nos francès oficires.

Li mot "rue" a eto stî dné a des nos d' plaeces ki n' avént nén c' no la. Metans "al Vozale" a Durnale a vivnou "*rue d' Al Vozale*". A Fosse-li-Veye "al Vå" a divnou "rue al val", riwalnijheye po les plakes e walon "reuwe A l' Vau".

Portant, di tenawete, on wåde l' emantchaedje walon. Metans a Welin : "*Au boni*" (å bounî).

## Plakes di rowes e walon
Sacwants viyaedjes ont des plakes di rowes e walon :
* Måmdey
* Fosse
* Ôtêye
...


File:Fosses-la-Ville JPG05W.jpg|Plake e walon avou l' mot "rowe" (disfondowe "reuwe")
File:Welin Bounî.jpg|Plake di rowe a Welin, ki wåde l' emantchaedje walon (sins l' mot "rowe")
File:Måmdey plake Tchinrowe.jpg|300px|plake "el Tchinrowe" a Måmdey
Måjhon-comene

Li **måjhon-comene**, c' est on bastimint la k' gn a l' administråcion del comene (el Beldjike, les ancyins ptits bans pu, après 1977, les rebanêyès comenes).

On dit, dins l' cåzaedje corant «&nbsp;Dji m' va al "måjhon-comene"&nbsp;» u, tot biesmint, al «**&nbsp;comene&nbsp;**». Cwek' e francès, ça s' lome puvite « *hôtel de ville* », el Beldjike, on-z ôt sovint l' mot «**&nbsp;**commune**&nbsp;**», al môde do walon.

Dins les grandès |veyes, on l' lome purade **[[otel di veye]]**.

Dins les viyaedjes di l' ancyinne Dutcheye di Bouyon, on l' lome (come el France), li **[[mwaireye]]**.
Li Nåye

**Li Nåye** (pus sovint, dins ene fråze **al Nåye**,  F. *Lanaye*, Nl *Ternaaien*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vizé
* Limeros del posse :
** asteure : **4600**
** davance : **4552**
* Limero diyalectolodjike : **L 6**.
* Arondixhmint : Lidje.
Tchesse

Li **tchesse**, c' est li touwaedje u l' apiçaedje di såvadjès biesses ki dmornut so tere, et k' on lome **djibî**, pa des djins k' on lome **tchesseus**. 

Å djoû d' ouy, ces djins la divnut shuve les lwès sol tchesse d' on metou payis. Ôtmint, c' est do **[[bracnaedje]]**, et les djins des **bracnîs**.

*L' apiçaedje di [[pexhon]]s ou d' ôtes biesses ki vicnut dins l' aiwe si lome "[[pexhe]]".*

## 
* Tecses literaires so les tchesseus 
** Bixhes, singlés et tchivroûs (Lucyin Mahin so Ene båke so les bwès d' l' Årdene)
** Tchesse ås ptits oujheas (Georges Pècheur)
*
Noveles di Mélin (noveles)

**Noveles di Mélin** (*Novèles dë Mélin*), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Jacques Desmet ey eplaidî e-n otoproduccion e 2010 (mins nén daté).

Ele si pasnut tertotes a Mélin-el-Hesbaye (apus k' ene a Djodogne). Les prumires sont otobiyografikes  ou des sovnances. Adonpwis, gn a deus ki sont des radaptaedjes di des ôtes sicrijheus e walon. 

## Djivêye des noveles
* Li tiyoû (otobiyografike) : skepiaedje ey pitite efance, la k' i gripe sol grand tiyoû la k' on lyi aveut dit k' il aveut vnou å monde. Novele dicåçtêye ås Måjhnîs (dimorants del Måjhone-des-Bwès).
* Les cwate fis d' amon Bårbî (otobiyografike) : sipoûle di s' famile, et skepiaedje do racoulot des cwate frés al clinike a Lovén.
* Li colifon (otobiyografike) : do bataedje des dinrêyes al machine (ey l' ecråxhaedje des corwès å colifon a ses furdinnes di .
* Li martchand d' amour (sovnance) : Portrait d' onk do Sårt-Mélin, ki tneut on gayet po siervi les vatches do payis. Novele dicåçtêye ås Sånîs (dimorants do Sårt-Mélin).
* Ås tchandeles (sovnance) : Cwand on fjheut des vôtes al Tchandleuse.
* Prumî betch (otobiyografike) : Prumire asblawete, a 16 ans.
* Ene istwere di robete : radaptaedje d' ene novele da Auguste Laloux. Dicåçtêye ås Sånîs.
* Les ratourneures do vî pa do Pierot : radaptaedje di Les mots då vî-pa da Felicyin, dicåçtêye ås Gobtindjîs, des carioteus come dins l' mwaisse sipoûle.
* Pal finiesse di m' tchambe, al måjhone di rpoize (creyåcion) : portrait d' on catî d' Djodogne. Li seule novele ki s' passe e 21inme sieke, et la k' i gn a do rcweraedje do des noûmots.
* Mi paradis (creyåcion) : Tuzaedje po mostrer ki l' paradis sol tere, c' esteut bén a Mélin-el-Hesbaye. On n' est nén oblidjî del croere...

## 
* Waibe do scrijheu, la k' on pout aberweter ene pårteye des noveles
Parfonsåt

**Parfonsåt** (la-minme, *Parfonsaut*, Fr. *Profondsart*), c' est on hamtea di Nîmal.

## Economeye
Gn a ene gåre di trén.
Nîmal

**Nîmal** (vî lomaedje, asteure : **Limal**, come e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Åve, el province do Roman Payis.

* Lomaedje des djins : 
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Nîmalî, Nîmalresse; (F. *Limallois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nîmal
### Hamteas
* Parfonsåt (la-minme : *parfond saut* F. *Profondsart*;  sårt)

## Sourdants
Croejhlåde di voyes

:*[[croejhlåde|Discramiaedje des årtikes avou "croejhlåde"]]
:*Discramiaedje des årtikes avou "croejhåde"
Ene **croejhlåde di voyes** (on dit eto : ene **croejhåde**, ene **croes**, ene **croejhêye**, on **cwate-bresses**),, c' est ene plaece la ki deus voyes si rcôpèt. Adon, gn a å pus sovint cwate tchimins k' endè vont di cisse plaece la.

Ene croejhlåde di ptitès voyes si dit  "on **croejhea**.

Li croejhaedje di deus otostrådes si dit on candjisse ou discandjoe.

## Sourdants
Li Vå-d'-Xhavane

**Li Vå-d'-Xhavane** (la-minme : "*Lu vâ*" ou "*Lu vâ d' Hyavane*", dins ene fråze : "*e l' vâ*" ou "*e l' Vâ d' Hyavane*", Fr. "*Vaux-Chavanne*"),  c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Manhé.

* Limeros del posse :
** asteure : **6960**
** davance : **6680**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 21**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Våtxhavnî, Våtxhavanresse; (F. *Vaux-Chavannois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Vå-d-Xhavane

### Hamteas
* e Manhé (*Man´hé*, Fr. *Manhay*)
* al Gotale (Fr. *Gothal*)
* sol Coidjno (*so l' cwègn'gno*, Fr. *Quoignelot*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** e broû (*è bru*)
** e Maryinpré, Djolipré
** e Nevrinster; tchamp do ster (*dè stêr*)
** e Tchamp Rodjî (*Roudjî*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** so les s
** al Hesse
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** sol bén do cinsî (*so l' bin do cinsî*)
** drî l' tcheslinne
** ezès s
* A vey avou des aiwes :
** e Fontnale (*è font´nale*).
** e Hatoûfa
** al serene fagne (*al sèrine fagne*)
** so les gotes
** e Pousset
** Ri d' Djolipré
* A vey avou les tienes et les vås :
** so les Monts
** e l' hôte vå (*è l' hôte vâ*, Fr. *Haut-vâ*)
* A vey avou des rotches :
** so les rotches
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** so les famis
** so frum´rê
** drî hacsêye
** ezès *lowârs*
** *âs* moûles
** e speleu (*è spèleu*)

## Sourdants
James Ensor

**James Ensor** (13 d' avri 1860 – 19 di nôvimbe 1949), c' esteut on pondeu bedje

I skepia a Brussele d' on pere inglès et d' ene mere flaminde.

Il a dmoré cåzu tote si veye a Ostinde, la k' i s' foteut voltî des bordjoes k' î vnént al mer.

## Avançmint di si årt
Il a cmincî pa del pondeure reyalisse. Mins ça n' a nén duré. 

A cmincî di 1886, i va ponde des sbarantès toeles, sovint avou des djins ki poirtèt des fås-vizaedjes. C' est l' mouvmint des sorreyalisses.

Mins, di ces trevéns la, les djins fourît tchokés pa ses tåvleas. Ci n' est k' diviè 1895 ki li rwaita do publik so l' ouve da Ensor va candjî.
Li croejhete do ptit Guek (motlî)

thumb|Coviete divintrinne
**Li croejhete do ptit Guek** (*Li creûjète do p'tit «guèc»*), c' est on motlî walon (accint "do Payis d' Mouze") avou on dessén djondant tchaeke mot.

Il a stî adjinçné pa Georges Puissant, on Relî namurwès, ey eplaidî come "Cayé walon" speciå e 1981 estô des limeros 9, 10, 11 & 12 di ciste anêye la.

Al difén do live, gn a ene tåve des mots walons enimådjîs, avou leu ratournaedje e francès ey e-n inglès. Eto, li live a srî rahoukî come limero **[C64]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Come di djusse po on sfwait motî, gn a dipus d' sustantifs ki d' ôtes mots.

#### 
*  Prezintaedje do live
* Djivêye di sustantifs inglès ratournés e walon, inte di zels les cis del croejhete do Ptit Guec
Live d' imådjes e walon

thumb|Coviete do live "li gade et les bikets" (1981)
On **live d' imådjes e walon**, c' est, come di djusse, on live d' imådjes k' est scrît e walon.

Les lives d' imådjes e walon sont diferins des bindes d' imådjes e walon.

## Djivêye di sacwants lives d' imådjes e walon
### [[Floriconte]]s
* Li gade et les bikets (Fré Djhan & Cerda, 1981)
* Les bons camaerådes (Fré Djhan, Paul-François & Cerda, 1981)
* Troes coshets (Fré Djhan, Paul-François & Cerda, 1981)
* Contes do bon vî tins (Paul-Henry Thomsin & François Walthéry, 2004)
* Li cinsresse, li måvi et li spawta (Jeannine Lemaître & Joëlle Leponce, 2005)

### Paskeyes e prôze
* Mi vî popa, c' est ene sakî (Paul-Henry Thomsin & J.F. Debaty, 1986)
* Les mots då vî-pa da Felicyin (Daniel Barbez, ratourné e walon  e sacwants accints)
* Djan et Djene (Chantal Denis, riscrîts e sacwants accints)
* Les grands åbes (Paul-Henri Thomsin, desséns da  Luc Van Linthout, nén eplaidî, pris do live d' imådje CLRE 2013).
* Li blanke leuve (Jean-Marie Warnier, desséns da Pauline Claude, 1986 & 2017). 

### Arimés contes & fåves
* Li vicåreye di Simon et Linåd (Willhelm Busch, ratourné e walon e sacwants accints avou des tites come «Miyin eyet Morice», «Djîle et Toumas»)
* Pire al bouxhêye (Heinrich Hoffmann, ratourné e walon)
* Les fåves di Lafontaine Noer Dessén (sicrijhaedjes da François Bailleux, Jean-Joseph Dehin, et des ôtes, rimetou e sistinme Feller pa Paul-Henry Thomsin, ey enimådjî pa François Walthéry, 1999)
* Li nute divant l' Noyé (ratourné e walon e sacwants accints, 2012)

### Ôtes lives po ls efants
* Li croejhete do ptit Guek (Georges Puissant, 1981)

### Lives d' imådjes po grandès djins
thumb|Coviete di "Fåvetes"
* Les avinteures des droles di zebes (Jean Goffart & Jacques Raes, 1986)
* Lidjwès, fir di l' esse et del mostrer (Gilbert Mottard & Richard Permantier, 1987)
* Les avinteures da Ray Hure (Jean Goffart & Jacques Raes, 1999)
* Cokea eyet Mwaisse Cok (Jean-Luc Fauconnier & Jacques Raes, tome I, 2002, tome II, 2007)
* Fåvetes (Jean-Luc Fauconnier & Jacques Raes, 2009)
Consey des Lingaedjes do Payis

thumb|Les pretcheus a on raploû adjinçné på CLRE
[thumb|Boket do papî d' priyaedje a èn etrevén CLRE po les [Araedje di lére (djournêyes)|djournêyes "Araedje di lére" 2009]]

Li **Consey des Lingaedjes do Payis**, e francès **CLRE** (***Conseil des Langues Régionales Endogènes***), c' esteut ene trope di djins raloyîs å ministere del culteure del Federåcion Walonreye-Brussele ki parpinséve li politike linwistike eneviè l' walon et les ôtes lingaedjes diléreces del federåcion.

Il a roté di 1990 a 2019.

## Ovraedjes et fonccionmint
Li consey esteut eto responsåve des ôtes lingaedjes dilérins del sitindêye del Beldjike, la k' li Federåcion Walonreye-Brussele est mwaisse del culteure et di l' acsegnmint. Adon, li Consey s' ocupéve eto do picård, do gåmès, do lussimbordjwès, do ripouwaryin, do tchampnwès et do tîxhwès braibançon.

Li fonccionaire sicretaire end a stî lontins Jean-Luc Fauconnier; pu ç' fourit Nadine Vanwelkenhuyzen; al fén, Alix Dassargues.

Li CLRE a stî sovint critiké pask' i n' s' ocupéve ki di pårti les sacwants liårds di subzides inte les soces k' estént bén avou les responsåves. Et nén mete so pî ene vraiye politike linwistike eneviè l' walon.

Pol CLRE, les lingaedjes dilérins divént dmorer diyalectålijhîs. Li seule kimon lingaedje sol kiminålté Walonreye-Brussele diveut esse li francès. Li walon ni dveut nén vni e prumî, mins esse todi metou come on parey ås ôtes «''langues régionales endogènes», minme s' i rprezinte 70 % del sitindowe do payis la kel CLRE esteut competin.

C' esteut l' CLRE k' adjinçnéve et rinde les pris del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Après 2019
Li CLRE a stî replaecî, pa on decret do 27 di måss 2019, pa l' Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes et pa l' session des lingaedjes do payis del Comission des Scrijhaedjes et do Live.

Do costé des fonccionaires responsåves do walon et des ôtes lingaedjes do payis, gn ava nou candjmint, avou l' wårdaedje des deus posses å ministere.

Les esperts di l' ancyin consey polént resse riprins dins l' novea sistinme (mins nén zels ostant).

Les subzides divèt esse dimandés pa les soces pol walon, tot prezintant les ovraedjes k' ele contèt fé rexhe. Davance, c' esteut sovint les minmes ecwårlaedjes ki dmorént sins trop bodjî dispu li skepiaedje do CLRE.

## Lére eto
* Siervice des Lingaedjes do Payis
* Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes

## Sourdant
Lote

Li **lote**, c' est l' pus grand des bascolidîs, ki vike dins les doûcès aiwes.

Les djonnes si lomèt "**lotreas**".

 *[[Lutra lutra]]*

## Discrijhaedje

Ele peze di 8 a 12 kilos.

Les frumeles muzurèt 1 mete di long (avou l' cawe), et les måyes 1 mete 25. 

Li lote a ene brune coleur so s' dos, mins est blanke sol goidje (blanke bavrete), et sol vinte.

Elle a des peas inte les doets.

Ses orayes sont totes pitites.

## Sipårdaedje

El Walonreye, diviè 1940, totavå l’ Årdene, inte di zeles dins l’ Aiwe di Lesse. End aveut eto dins  et dins l' Viere (a Straimont) dins les anêyes 1960.

Asteure, end a pupont, apus ki, kécfeye dins l’ l' Park naturel del Hôte Seure..

E l’ Afrike bijhrece, end a co (metans dins l’ rezieve di Sidi Bou Raba e Marok).

## Vicaedje

Li lote ni rexhe å pus sovint ki del nute. Ele pout roter dipus d' 20 km so ene nuteye. Ele vike tote seule, ey elle est foirt waeraxhe. Cwand ele nedje, ele fwait do 6 a l' eure.

Ele magne des pexhons, mins eto des ptitès biesses.

## Tchesse et waerantixhaedje
Disk' e  li lote esteut tchesseye pask' on djheut k' ele magnive bråmint des pexhons. On l' apicive avou des ceps. Si fôreure esteut eployeye po fé des tchapeas et des manteas.

Dispu 1963, el Beldjike, todi, c' est ene waeranteye biesse. 

## Eployaedje e-n e l’ ecolodjeye
Ele ni vike ki s’ i gn a des pexhons assez. Po çoula, i fåt k’ les aiwes polnuxhe esse rimontêyes disk’ ås froyires. 

## Ricweraedje so les lotes
On n’ les voet nén sovint, veyanmint k’ ele ni rexhnut ki del nute. Eto, on rcwirt leus rleyeures et leus passêyes.

Gn a des rcwereus walons sol vicaedje des lotes, l’ ULg todi.

## Avey
* Park ås lotes dilé Lewår (Leeuwarden, Ljouwert), ezès Bas Payis.

## Sourdants
Cawete -inme

:*Moite [[Cawete -inme 2]] (sistinme)
Li *'cawete -inme*', c' est ene [[vicante cawete]] ki s' agritche après on [[limerotant prezintoe]] (nombe d' on [[chife]]), po dner on [[sustantif]] u èn [[addjectif]].

Li sustantif mostere :
# l' ôre ki corespond a ci chife la : 
:*ariver (l') , (li) 
# li pårt k' on-z a cwand on côpe ene sacwè e ci nombe la d' bokets 
:* li cénkinme d' ene dorêye, on  di dgré Celcius; li  d' ene eure.

Foû-rîle : 
* po "", li lomaedje di l' ôre est "", ""
* po "", li pårt di côpaedje si lome li "" u "", po "", li "", po "", li "".

L' addjectif, [[plaeçaedje des addjectifs|ki s' mete todi padvant l' no]], mostere l' ôre ki respond å nombe do bodje.
:* c' est å  côp k' on voet les mwaisses
:* li  do moes
:* on-z a prins les prumires et les  båsheles di tchaeke classe.

## Djinre
Li djinre do sustantif est omrin et femrin po l' ôre:
:i (elle) a-st arivé l' cénkinme.

Il est omrin po l' pårt (fraccion).
:Il a prins on gros cénkinme del pidza.

Il est omrin et femrin po l' addjectif.

*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Sustantif

On **sustantif** ou **cmon no**, c' est on mot ki mostere ene sacwè, ene sakî, on sintimint, k' end a bråmint des pareys.

Årvierdimint, on no prôpe mostere ene sakî ou ene sacwè k' end a k' onk u k' ene.

Ene sustantivire, c' est ene motire ki djowe el sintake come on sustantif.

## Mwaissès piceures
Les sustantifs candjnut e djinre (e walon, l' omrin et l' femrin) ey e nombe (e walon, singulî et pluriyal).

Des ôtes mots polnut djouwer li role d' on sustantif : c' est çou k' on lome li sustantivaedje.
:*li *'dinner**, å-z **ôre** des djins, li **vete** et l' **setch**, c' est èn abateu di **stårés**.

Ene [[sustantivire]] fwait l' minme bouye k' on cmon no, mins c' est sacwants mots todi metous eshonne.
:''C' est 

== Acpagnmint des sustantifs ==

Li sustantif eyet les mots ki vont avou fômnut li **troke do sustantif**

Li sustantif est sovint metou dirî on [[prezintoe]] (u ene [[prezintrece]]). Li pus corant est l' [[årtike (croejhete)|årtike]] (, , , , , ). Mins gn a eto les [[prezintoes d' apårtinance]] (, , , , , , , , , , , , , , , ), [[prezintoes d' mostraedje|di mostraedje]] (, , , ), des [[prezintoes nén definixhants]] (, , , , ...)

Li sustantif pout esse espliké pa : 
* èn [[addjectif]] (u sacwants) :
:''on bea tchvå; on bea novea tchôd paltot.
* on [[diterminant]] :
:''li tchvå dås [[cwate fis Aimon]].
* ene [[fråzlete aloyeye å no]] :
:''li tchvå k' a tchai a l' ostake.

== Plaece dins l' fråze ==
Li sustantif pout esse li sudjet u l' coplemint d' on [[viebe]].
:''Li meur va croûler
:''Il ont remolou l' oto.

Rålmint, i pout fé ene fråze a lu tot seu.
:'' !

== Stîle å sustantifs ==
Li stîle ås sustantifs, c' est ene manire di scrire (ou d' cåzer, po les raprindisses) la k' eploye bråmint des sustantifs.

Ci stîle la ni va waire avou l' walon ki waite sovint di replaecî les sustantifs pa des viebes.
:''Saye d' esse a l' areyopôrt divant l' **arivaedje** di l' avion => :''Saye d' esse a l' areyopôrt divant ki l' avion n' **arive'''.

## 
*  Les sustantifs dins l' grande croejhete da Hendschel
* Les cmons nos dins l' pitite croejhete da Hendschel
Dijhea

On **dijhea** (on dit eto ene **croupete**, on **[[taessea]]**, evnd.), c' est on dressaedje di shijh a dijh djåbes di dinrêye, rascrovou d' ene ployeye djåbe k' on loméve "tchape".

## Fijhaedje des dijheas
Dirî l' få, les dveres estént redjavlés et loyîs ossu rade. Pu on lzès dressive.

Les troes prumires djåbes estént loyeyes eshonne al copete, pu on astampéve deus ôtes djåbes etur tchaeke, pu on les tchapléve (tchapea po lzès waeranti del plouve).

Ça fwait k' on-z aveut 3 + 6 + 1 = 10 djåbes al croupète, did la li no "dijhea".

I pleut ossu ariver k' on n’ mete k’ ene djåbe etur les 3 prumires, çou ki fjheut 3 + 3 + 1 =  7

I passéve adon dipus d’ air etur les djåbes, ki souwént pus åjheymint. 

Dinltins, c' estot bråmint les efants  k’ aprestént les croupetes, e metant alantoû les loyéns di strin d' soele.

## Sourdants
Lete yag (tifinar)

Li **lete tifinare "yag" (ⴳ)**, c' est l' lete ki rprezinte li son G dins l' alfabet tifinar.

C' est l' 3inme lete et l' deujhinme cossoune dins l' sistinme IRCAM.

## Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir, ki l' son respondant a eto passé e l' arabe d' Afrike bijhrece (marokin, aldjeryin, tunizyin, libyin).

## Egzimpes di mots
 (agadir = rafoirci gurnî, Agadir)

## Letes vijhenes
* ⵇ (ridaedje ⴳ  dins les pårlers amazirs).
* ⴳⵯ (gʷ)
* ⴴ (gh): note li prononçaedje do yag a môde ixh-låtêye (come a Ksar Mwi).
Rådisse

thumb|Rodjès rådisses bounes a magnî
Ene **rådisse**, c' est ene sôre di ptit rond navea k' on magne crou come verdeure

 *Raphanus sativus*.

*Les [[ramonasse]]s, c' est ene ôte sôre di rådisse.* 

## Sôres
* rodjès rådisses
* blankès rådisses

## Ôte eployaedje
Si les rådisses ont wårdé leus belès foyes bén frisses, on ndè pout fé del sope.

## Cwålité
N a des côps des rådisses vudes å mitan : on les lome "fåssès rådisses".

## Sourdants
Ricelaedje

Li **rcelaedje**, c' est l' muchiaedje di sacwès hapés pa on voleu.

Li ci (cene) ki fwait do rcelaedje, c' est on **rceleu** (ene **riceleuse** u **ricelresse**).

Les rceleus sont pûnixhåves ostant k' les voleus.
Scole

Ene **sicole** u ene **escole**, c' est la ki des efants (u pacô des grandès djins) aprindèt a lére et a scrire; adonpwis totès sôres di sacwès po trover on mestî.

## Motlî
E walon, on dit k' on *va* **a** scole; mins k' on *est* **e** scole. Insi, on djåze do «walon '''e''' scole».

Po dire ki les lçons sont fineyes, on dit voltî: «li scole èst foû».

Les cis k' î sont po-z aprinde si lomnut les scolîs et scolresses; eto : les eleves.

Divant d' aler al vraiye escole, les efants vont co sovint al pitite sicole ou scole gårdyinne, sovint tnowe pa ene damjhele di scole, mins dinltins eto, sovint pa des beguenes.

Ene sicole est tnowe pa on mwaisse di scole (ou dame di scole), ki dene (ou purade dinéve) des lçons dins totes les brantches.

On dit k' i **dnèt** u **dinnut** scole; udon-bén, k' i **fjhèt** u **fwaiynut** scole.

Les sacwès a-z î aprinde si lomnut des **lçons**.

Dins les grandès scoles (sigondaire) et les hôtès scoles (après-sgondaire), on djåze purade di **cours** ki sont dnés pa des professeurs, tchaeke po ene metowe coxhe d' acsegnmint.

## Ahesses di scole
* tåvlea di scole: dinltins noer, k' on-z î scrijheut al croye et xhorbi å froteu; asteure puvite blanc glaecé, la k' on scrît avou des markeus.
* scribanc u banc di scole u purpite (asteure puvite des simpès tåves et tcheyires)

## 
* Penitince e scole
* Sicole di walon
* walon e scole

## Sourdants
Li gate èt lès bikèts (live d' imådjes)

thumb|Coviete

**Li gade et les bikets** (***Li gate èt lès bikèts***), c' est on live d' imådjes des eplaidreyes «Flammarion» rimetou e walon pa «Fré Djhan» e 1981, dins l' coleccion «Nos ptits efants».

Li live est enimådjî pa Gerda.

C' est ene modêye adoûceye del fåve do vî vî tins "Li leu et les set gadots".

ISBN 2-87011-006-5
Tchinne-al-Pire

thumb|Plake a l' intrêye do hamtea
**Tchinne-al-Pire** (Fr. Chêne-al-pierre), c' est on hamtea di Grand Mayni.

Li no francès a wårdé l' etroclé årtike "".

Li mot "pire" pôreut vni di grossès pires del Rotche-å-Frinne (Håre.

Li hamtea fijheut pårteye del pårotche di Vå-d'-Xhavane.

## Sourdants
Osasco

left|100px|vignette|Årmurreyes del comene.
**Osasco** c' est ene comene braezilenne avou 718.646 dimorants (2009). Elle est metowe a costé del veye di Sawo Pålo.
[thumb|200px|Li comene dins l' [Sawo Pålo (Estat)|Estat di Sawo Pålo.]]
Lete yad (tifinar)

Li **lete tifinare yad** (ⴷ), c' est l' cene ki rprezinte li son D dins l' alfabet tifinar.

C' est l' minme sicrijha ki l' lete greke delta.
Sawo Pålo (comene)

left|80px
**Sawo Pålo** (portuguès: *São Paulo*) c' est ene grande veye del Braezi. Elle est metowe a costé d' Osasco.
Ôtêye

**Ôtêye** (F. *Othée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Awan, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4340**
** davance : **4440**
* Limero diyalectolodjike : **L 21**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : Ôturlin, Ôturlinne; (F. *Othéen, -enne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Ôtêye

* Les voyes et les rowes:
** Rowe "al savate"
* Ôtès sacwès et målåjhminces :


File:Ôtêye ås grandès schavêyes plake walon.JPG|"ås grandès schavêyes"
File:Ôtêye plake tchessavoye.JPG|"Tchessåvoye"
File:Ôtêye plake rouwale gosson.JPG|"Rouwale des gossons"
File:Ôtêye måle basse plake walon.JPG|"Måle basse"
File:Ôtêye al savate plake walon.JPG|"al savate"


Alére : Jules Herbillon, *Toponymie de la Hesbaye liégeoise, Bulletin de Toponymie et dialectologie*, p. 63-96.

## Sourdant
Salvatore Adamo

**Salvatore Adamo**, pus coûtmint **Adamo** (skepyî el Sicile li 1î d' nôvimbe 1943), c' est on tchanteu bedje, di parints itålyins.

I tchante å pus sovint des doûcès tchansons e francès.

## Sacwants rlomêyès tchansons
* *Une mèche de cheveux* (ene pitite witche di vos tchveas)
* *Mes mains sur tes hanches* (Mes mwins so vos hantches) (E videyo, cial so Dailymotion)
* *Tombe la neige* (Louke li nivaye ki tchait) (E videyo, cial so Youtube)
* *Vous permettez, Monsieur* (Permetrîz, ô, Monsieu ?) (E videyo, so Youtube)
**Inch'allah* (Plaist-a Diu)
Clitchot

On **clitchot** (u **clitchet**, u **clitchete**), c' est come ene pitite broke po serer èn ouxh.

Ene pus grosse broke, di fier, si lome on **[[vera]]** u on **[[ferou]]**.
Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece

[thumb|Raploû-porminåde a [Botôssåt]]
[thumb|[Michel Francard ki dvize avou Henri Lepage, a ene seyance inte des studiants do Noû-Lovén et l' soce des rcåzeus a Bietris, e 2000]]
Li **Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece**, c' est ene copinreye e walon k' a stî metowe e-n alaedje a Transene e 1995 pa Lucyin Mahin, avou l' aidance da Pierre Otjacques, Yves Gourdin et Louis Baijot.

Ele s' a raploû a l' aisse del Tuzance di Bietris di 1995 a 2002, adonpwis å Cinte culturel di Bive. Ele ni sorvica nén a Louwis Baidjot, et s' djoca don e 2013. Mins les scoles di Bive di rfondou walon si porshuvnut disk' å djoû d' ouy. Ene pårteye des copineus ont rprins al copinreye di Libin (skepeye e 2014).

## Istwere
C' est ene des prumirès copinreyes e walon. Les copineus si rtrovèt on côp par moes.

Å cmince, les rapoûlaedjes estént minés e troes tåvlêyes ki tournént : ene so les viyès sacwès, ene so les cayets d' asteure, ey ene sol croejhete walone. Mins, avou l' rastrindaedje do nombe di copineus, on a passé a ene seule tåvlêye.

On î djåze tofer walon, mins les soçneus vinèt di payis avou des accints do walon foirt diferins (Basse Årdene, mins eto payis d' Nameur, Hesbaye, evnd.) Mins li grosse pårt des soçneus vinèt di l' Årdene nonnrece.

## Produjhaedjes e walon
Li soce eplaida li gazete e walon "Coutcouloudjoû.

Dispu 2003, elle mete so pî les scoles di Bive di rfondou walon.

Elle a amonté sacwants cåbarets walons dispoy 2008.

## Sacwants djins k' ont vnou al soce u ås scoles di walon
* Lucyin Mahin, Pierre Otjacques, Yves Gourdin, Louis Baijot (mwaisses adjinçneus a Bietris), Mady Dorchymont (mwaisse adjinçneuse a Bive).
* Arthur Schmitz, Andrée Bacq, Henri Lepage (k' ont miné lontins des tåvlêyes a Bietris).
* Joseph Bily, Bernard Louis, Emile Pècheur, Pablo Sarachaga, Gilbert Colaud, Michel Francard (k' ont vnou tenawete a Bietris).
* Gérard Avril, k'a vnou lontins ås scoles di Bive, la k' i cåzéve li tchampnwès di Srindå.
* Désiré Malet, Jacques Desmet, Jean-Pierre Dumont, Vincent Delire, Jules Boulard, Angèle Lovinfosse (k' ont vnou on côp u deus a Bive).
* Jacques Dupuis, k' esteut todi la a Bive, et k' a rprins l' copinreye di Libin.
* Yvon Barbazon, Julie Leboutte, Alfred Wanlin, Huguette Lucy, Léon Thomas, Francis Caramin, André Jancart, Pascal Baijot, Joselyne Mostenne, Etienne Alexandre, k' ont fwait des «scoles po les scolîs » replaideyes dins l' Rantoele-gazete, sol tévé waloncåzante, so Wikisourd; ou k' ont pårticipé å «Djåzant atlasse».
* Philippe Boula, li produjheu do «Djåzant atlasse», k' a vnou on côp, et k' a trové clapant ki l' cåzaedje ås scoles dimoréve tofer e walon, çou k' est foû råle dins les soces ravicantisses des ptits lingaedjes di France.
Paskeyes d' avår ci (noveles)

**Paskeyes d' avår ci** (*Paskêyes d’avaur-ci*), c' est ene ramexhnêye di 50 noveles da Emile Gilliard. Li live a parexhou dins l' coleccion micRomania e 2009.

ISBN 978-2-930364-48-3

## Kitaeyaedje do live
Gn a d' rashonné ladvins :
* "Rodjîmont", 14 bokets parexhous e 1992 (pp. 7-76).
* "A shijhes trawêyes", 5 bokets parexhous e 1996 (pp. 77-106).
* "Des djins a pårt", 8 bokets eplaidîs e 2001 (pp. 107-156).
* "Del Rouwane å Bwès Djilet", 8 bokets eplaidîs e 2000 (pp. 157-214).
* "Tavå les rouwaletes" 15 bokets nén co publiyîs, sicrîts e 2007 & 2008 (pp. 215-309).

Å coron do live, gn a on motlî d' 13 pådjes (pp. 315-328).
Ramadjes (noveles)

thumb|Coviete
**Ramadjes** ("*Ramâdjes*"), c' est on live avou deus noveles da Louis Lecomte, k' a vudî e 1942

Li prumire, "Patachon", c' est l' istwere d' on tchåfeu d' camion ki fwait l' tournêye di l' Årdene et raler sol payis d' Tchålerwè. I va toumer e pane di frin dins l' dischinde viè Astire…

Li deujhinme "Ramadjes", k' a dné l' tite å livret, sereut otobiyografike. C' est èn ome k' a volou fé måleur di s' lu et-z è dmorer aveule, k' est a l' ospitå et k' ôt les berdelaedjes des viziteus.

Li live est enimådjî pa Octave Camus.

Il a stî saetchî a 350 egzimplaires.

#### 
* Mwaisse modêye di "Patachon" (sol djåspinreye "Li walon d' emon nozôtes")
* Riscrijhaedje e rfondou (so l' Aberteke)
Jacky Lodomez

thumb|(e 2015)
thumb|(e 2018)
**Jacky Lodomez**, c' est on scrijheu e walon do Rweyå Club walon di Måmdey, la k' on l' lome **Fré Lourson**.

Il a vnou å monde li 5 di djun 1949.

C' est eto on compôzeu d' muzike ey on fel bouteu pol walon.

## Ouve
C' est eto onk des pus schoûtés temoens pol pordjet Franwal di Måmdiy. 

Ses tecses parexhît divins l' *[[Li viye siprewe (annouwaire)|vî sprâwe]]* et dins li ptite gazete di Måmdey.

I meta l' dierin fiyon al pîce di teyåte di l' istwere di Måmdiy «Di håre a hote» da Manfred Siquet.

Avou Marie-Claire Buchholz, i pårticipa å Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå (ratournaedje et eredjistrumint del fåve del bijhe et do solo (2020).

Dispu 2015, i scrît les spitchs do mayeur di Måmdiy å cmince do cwarmea (a l' intronijhaedje do Trouvlé li semdi).

I scrît les tecses et les muzike del shijhe di Noyé dispoy li fén des anêyes 1990.

Po tote si ouve pol walon, i fourit lomé «citweyin d' oneur» del veye di Måmdiy e 2024.

Todi e 2024, il a dné on tecse pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Alére
Marc Etienne, D' on vizaedje a l' ôte (li ci da Jacky Lodomez), divins : Li ptite gazete l° 39, decimbe 2009.

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye par lu avou l' accint d' après Måmdiy pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la

## Sourdant
Benno Collienne

vignette
**Benno Collienne** (di s' no d' pene, **Fré Bèno**), c' est on måye comike po djouwer des sketchs e walon.

Il est mimbe do Rweyå Club walon di Måmdey.

Il a eto scrît (des tecses po rire).

## Ouve pol walon
E 2003, il eplaida ene cassete videyo did pus d' troes eures, "Benno le bièst´ of".

Come sicrijheu, i fourit-st eplaidî dins *[[Li vî Sprewe (gazete)|l' vî Sprâwe]]* eyet dins l' live «De Gaulle a Tcheyou». I scrît tot notant l' accint d' Waime.

##
Virûsse del leucôze inzotike des bovrins

Li **virûsse del leucôze inzotike des bovrins**, c' est on cancervirusse ki c' est lu l' cåze del leucôze inzotike des bovrins et motoit eto des ôtes cognes di leucôze des rodjès biesses et kécfeye eto d' ôtès sôres di biesses. 

Ci virûsse la pout passer dins l' laecea.
Leucôze

Ene **leucôze**, c' est on magnant må ki prind ås blankès globules et ki s' mete purade dins les organes, dabôrd ki les leucemeyes, des maladeyes foirt vijhenes, dimeurnut purade des maladeyes do sonk.

Li mot "leucôze" si dit purade po des maladeyes des biesses, dabôrd ki l' mot "leucemeye" s' eploye po les cancers do sonk des djins.

## Djivêye des leucôzes
* Leucôzes des rodjès biesses
** Leucôze inzotike des bovrins
*** Virûsse del leucôze inzotike des bovrins
** Ôtès leucôzes des bovrins
* Leucôze des bedots
* Leucoze des tchvås
* Leucôze des pourceas
* Leucôze des tchets
** Virûsse del leucôze des tchets
* Leucôzes des poyes
** Leucôze del linfe ås poyes
Cawete -ince

Li cawete -ince, c' est ene cawete ki s' acawe a on viebe po mostrer ene accion ki deure lonmint.

:*

Elle a siervou po sacwants [[noûmot do walon|noûmots]] :
:*

Dins l' mot "crexhince", elle pout esse sinonime del cawete -ance () ou del cawete -inne ().

*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Louis Lecomte

thumb
**Louis Lecomte**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Cargnon e 1900 et k' a morou a Mont-so-Mårciene e 1971. I dmoréve a Tcheslinea.

## Mwaissès dnêyes
Il a cmincî a scrire e walon diviè 1920 et s' a djoké e 1943.

Après aveur djouwé teyåte, i scrît lu-minme sacwants pîces; adonpwis, des tchansons e walon (tchantêyes pa Raoul Dewigne), ene ramexhnêye d' arimés et cwate schorsêyes di noveles.

Come romantî, c' est onk des meyeus scrijheus des belès-letes e walon.

Marcel Fabry, l' adroveu di «Ramadjes», li rwaite come on scrijheu impressionisse.

Si feye Marcelle Lecomte a eto scrît e walon.

## Sacwants d' ses ouves
* Noere bijhe (noveles, 1936)
* Betcheyes (ramexhnêye d' arimés, 1940)
* Dédé (novele, 1941)
* Ramadjes (2 noveles, "Patachon" et "Ramadjes", 1942)
* Prumî bidon (novele, 1943)

## Sipepieuse biyografeye
I crexhe dins l' payis d' Tchålerwè, wice k' i boute come electrizyin.

E 1939, dandjreus k' i saya di fé måluzance di lu. Il schapa, mins è dmorer aveule. C' est çou k' i raconte — sins dire ki c' est lu — dins "Ramadjes", scrît e moes d' nôvimbe 1939.

Après l' guere di 40, il ala dmorer a Brussele, et s' î astaler come comierçant. Adon, i va scrire des tchansons e francès, dizo l' no d' pene di "Louis Gall". Il a bén toirtchî 120 tchansons po ls efants et 250 po les grandès djins. Ses compôzeus fourît Octave Grillard et Joseph Bachy. Ses tecses ont stî tchantés pa Georgette Plana et Rose Avril.

## 
* Patachon e rfondou 
* Mwaisse modêye 

## Sourdants
Texhou (biyolodjeye)

On **texhou**, el biyolodjeye, c' est èn ashonna di celules, tertotes les minmes ou di diferinnès sôres, ki fômnut onk des bokets ou des léts d' on metou organe d' ene plante ou d' ene biesse.

## Spårdaedje dins les vicantès sacwès
Come di djusse, les bactereyes, les protozowaires et les tchampions microscopikes (yesses, tchamosseures del pea) n' ont pont d' texhous. Eco moens les virûsses.

## Sacwants texhous
* texhou djondrece
** texhou rijhelrece
* oxh (texhou)
* tinroxh
Presse-papî (éndjolike)

:*[[Tchapea emacralé (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "tchapea emacralé"]]
:*Discramiaedje des årtikes avou "presse-papî"
On **presse-papî** ou **tchapea emacralé** (e-n éndjolike), ou c' est on programe ki schape les dnêyes cwand on eploye li fonccion "copyî" (Ctrl+C) do sistinme d' operance. 

Et lzès wårder cwand on moussîz foû do programe la k' on-z a fwait "coyî". Po rpoleur tchoezi dins, metans, les dijh dierins cayets copyîs dins s' djivêye, li cene ki vos avoz mezåjhe po bouter ôte pårt.

## Motlî
Li noûmot "tchapea emacralé" a stî  ahivé pal Lorint Hendschel sol difén des anêyes 1990. 

Li mot "presse-papî" esteut ddja eployî po on pezant cayet k' on meteut so des papîs po ls aveur so l' mwin, et k' i n' volénxhe nén evoye). Il a stî reployî dins les programes éndjolikes so Linux dispoy 2011.

## Sourdants
Tchapea emacralé (discramiaedje)

* Tiesse d' èn epweznant tchampion (metans, l' amanite towe-moxhes ou li tchapea d' macrale)
* Tchapea emacralé (éndjolike)
Låsprele

**Låsprele** (la-minme: *Lôsprèle*, F. *Lausprelle*), c' esteut on hamtea d' Åco, waitî asteure come onk des viyaedje del grande Djerpene.

## Lomaedje des djins
No di dmorant: Låspurlin, Låspurlinne.

## Rilomêye
Lomé dins l' prumî vers et l' tite d' ene des prumirès tchansons e walon, ene da Nicolas Boiron, Monsieu del Bourlote.
:*L' ôte djoû e rivnant d' *'Låsprele*'
:*E ridschindant so Couyet...

## Pî-notes
François Bailleux

**François Bailleux** (e walon, **Tchantchès Bayeu**), c' esteut on scrijheu e walon, mimbe askepieu del SLLW, et si scretaire del prumire seyance disk' a s' moirt.

Il a skepyî e 1817 ey a morou li 14 di djanvî 1866.

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Di s' mestî, il esteut pårlî.

## Ouve pol walon
Il a ratourné toplin des fåves da Lafontinne e walon. Il a scrît ossu sacwants tchansons e walon.

Il a fwait des rcwerances so l' ortografeye do walon, so l' diccionairaedje, mins co purade so l' eplaidaedje des vîs tecses e walon, inte di zels, les cis do teyåte lidjwès.

## Françwès Bailleux, veyou pa Nicolas Lequarré
Li ci k' dj' a wårdé pol boune betcheye, li pårlî Tchantchès Bailleux, et k' dj' åreu motoit dvou lomer 1' prumî, å respet 
des siervices sins pareys k' il a rindou al Societé so ene gote pus d' nouv ans k' endè fourit scretaire, dispoy li prumire seyance disk' å djoû di s' moirt, li catoize di djanvî meye ût cint swessante-shijh. 

I n' aveut k' cwarante ans, mins on pout dire k' end aveut viké l' dobe, télmint k'il aveut d' l' exhowe et k' esteut djinti. 

Sins neglidjî ses prôpès afwaires, Bailleux ovra d' pîs et d' mwins ostant pol Societé k' po nosse vî lingaedje lu-minme. 
Tot rcwerant les regues ki li shonnént les meyeus po scrire li walon d' adroet, i trova co l' tins d' ataker on diccionaire 
walon, di mete e nosse lingaedje ine boune pårt des belès fåves da La Fontaine et di scrire kékès tchansons. 

Ons etind co tchanter "Vinez, Mareye", k' est come on nozé bouket d' fleurs, et vos n' dirîz måy ki c'est l' minme pene k' a scrît "Li maladeye da Madame Beldjike, wice ki Bailleux prind plaijhi a disbiyî ses innmis politikes et a lzî dire leu conte avou les pus coixhantès lawes do walon, k' end a portant des metchantes.

## Alére
* Alphonse Le Roy; *François Bailleux, étude biographique et critique*, BSLLW, 1867, p. 43-76. 
* Ulysse Capitaine; bibiografeye da François Bailleux, BSLLW, 1867, p. 77-.

## 
Si ratournaedje del fåve "Li Coirbå et li Rnåd

## 
*  Notule biyografike sor lu scrîte pa Maurice Piron
*  Ene fåve di Lafontinne ratournêye pa François Bailleux ("Li rinne et l' torea", recitêye pa des efants e 2010, videyo sol tévé waloncåzante, avou l' tecse e rfondou padzo)
* 

## Sourdants
2011

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
[thumb|Prumî pordjet d' coviete di [Vera (roman)|Vera, on roman da Lucyin Mahin, dessinêye pa José Schoovaerts]]
[thumb|[Djan et Djene (live d' imådjes)|Djan et Djene]]
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** ALW l° 17 (Esther Baiwir, d' après les inketes da Jean Haust)
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
* Lives e walon k' ont rexhou :
** Vera (da Lucyin Mahin)
** Doze omes (da Joël Thiry)
** Discomelaedje d' on noer poyon foû scwere (da Jacques Desmet)
** Djan et Djene (da Chantal Denis, 2011)
** Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot (da Joël Thiry et José Schoovaerts)
** Cour å lådje (da Jacqueline Boitte)
** Miyin eyet Morice (da Jean-Luc Fauconnier, ratourné da Wilhelm Busch)
** Li curé d' Såtô (replaidaedje do roman da Auguste Laloux)
** So les trîs des Goletes (da Emile Gilliard)
** Tôme II do Vî Bleu (li tecse walon pa Paul-Henri Thomsin)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye
Li 13 di decimbe, on mangon atake li martchî d' Noyé sol Bate di Lidje. Et saetchî so les djins avou on fizik et hiner des gurnådes. Pu fé måleur di s' coir. Troes moirts et dipus d' 70 djostés.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Li payis edåme si anêye sins govienmint. I årè falou ratinde cåzu l' fén d' l' anêye, 540 djoûs après les vôtaedjes do moes d' may 2010 po rexhe foû di spexheur. Elio Di Rupo est lomé prumî minisse.

### Ôtes etrevéns
thumb
Li prétins arabe :
* 14 di djanvî : Zine Aabidine Ben Ali, k' a miné l' Tunizeye come on dictateur dispu 20 ans, est hiné a l' ouxh pa ene revintreye do peupe, li revintreye tunizyinne, bråmint enondêye pa les rantoeles di soçnaedje sol Daegntoele, et pa l' atôtchance pås ptits telefones.
* 24 di djanvî : a môde des Tunizyins, enondaedje bråmint pa des djonnès djins sins coleur politike, del revintreye edjipsyinne.
* 11 di fevrî : Hosni Moubarek, ki minéve si payis å baston dispu trinte ans (1981), tape li cote sol håye e l' Edjipe, foirci pa 18 djoûs di metingues, sins waire di bardouxha.
* 15 di fevrî : revintreye a Belrazi ki va aminer li guere di Libeye.
* 15 di måss : enondaedje del revintreye siryinne.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* Mouamar Kadhafi
* Vaclav Havel
* 17 di decimbe: Cesária Évora
Lexique français-wallon du parler cerfontainois

Li **Franwal di Cerfontinne** (*Lexique français-wallon du parler cerfontainois*), c' est on motî francès walon ki dene les disfondowes po l' accint walon d' Cerfontinne d' ene djivêye di mots francès, inte di zels les cis contnous dins l' Motî d' Cerfontinne (walon-francès) da Arthur Balle.

Il eploye li sistinme Feller a môde di l' ALWAC (metans li scrijha "ô" pol betchfessî scrijha å, come dins "").

Il a stî adjinçné pa Maurice Vray, avou l' aidance da André Chauvaux, Jean Dercq et Alphonse Glimes. Il a stî rcoridjî pa Willy Bal eyet Michel Francard.

I fourit eplaidî e 2000 dins l' coleccion micRomania Lingva.

N a po bråmint des fråzes (pacô do motî da Arthur Balle, mins pus sovint trovêyes pa les adjinçneus) po-z enimådjî les mots ritnous.

Il est rahoukî sol limero **[FO2]**, aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.
Izire

**Izire** (la-minme, *Îziêre*, F. *Izier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6941**
** davance : **5493**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 7**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

## Tuzance walone
Jean Lejeune di Djoupeye î mora e 1945.

## Sourdants
René Brialmont

**René Brialmont**, a skepyî a Ônoe (Borlon) li 13 di may 1943. Il a morou li 14 di nôvimbe 2016.

C' est on tot grand meteu e l' sinne di pîces di teyåte e walon.

Riprins dins les antolodjeyes «Scrijheus d' Årdene» et, dabôrd, dins «Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu».

## Cårire come waloneu

Il a eto adjinçné l' antolodjeye des scrijheus d' après Derbu, wice k' il est rprins come sicrijheu, come di djusse.

E 2013, il eplaida on ptit roman, Douda d' Aiwe d' Oûte.

#### 
* 
** On tecse da sinne (e rfondou)
**  Lijhaedje di si «Lete a Dotrô»
**  Lijhaedje di si arimé «vî ome»
*  Ene rilomêye powezeye da sinne (mwaisse modêye)
* René Brialmont, sol waibe del Association Royale des Écrivains et Artistes de Wallonie (AREAW)
Sigonde

thumb|right|100px|Cisse loumire ci cligntêye on côp al sigonde

Ene **sigonde**, c' est l' swessantinme pårt d' ene munute.
Ahidousse

L' **ahidousse** (e cmon amazir marokin «»), c' est ene danse foclorike do Mîtrin Atlasse (payis tamazir-cåzant, Marok).

## Dansaedje
Ele si danse toplin des djins eshonne, disk' a on cint d' danseus.

Les omes si metnut so ene rindjeye, et les comeres so ene ôte, tot lzès rwaitant. 

Mins les danseus si polnut mete eto so on rond, ou on dmey-rond, avou èn ome djondant ene comere.

Po cmincî, ene comere, å pus sovint li pus veye del binde, va enonder on criya lomé "tamawete" : c' est deus fråzes côpêyes e cwate vers.

Après, les danseus pestelèt tertos eshonne, et monter et baxhî les bresses, tot bouxhant so des plats tabeurs (omes) u tot tchacant dins leus mwins (comeres).

## Sipårdaedje
Si stindowe respond al cene do mîtrin amazir ("tamazir"), di Kelaa des Mgounas, disk' a Fez.

## Vicansté
L' ahidousse si danse coranmint, disk' ås djoûs d' ouy, a tote ocåzion (noices, fiesse del fén d' l' awousse, novelan amazir. 

Did la, li mot a stî rprins e l' arabe marokin po cåzer d' ene fiesse avou des danses (, Hedoza) ou do "novelan des cinsîs marokins" (, Hewadez).

## Sourdants
Tirtinne

Li **tirtinne**, c' esteut ene sôre di grosse sitofe, fwaite d' on fi d' linne, et d' on fi d' coton, ou d' tchene ou d' lén.

Ele rishonne al tchamwesse fwaite d' on maxhaedje di linnes, mins cisse-ciale est uneye, adon ki l' tirtinne a des royes (li fi ki n' est nén del linne).

El Walonreye, end aveut co tins d' l' eter-deus-guere, on è fjheut des djupes po les comeres ki n' avént nén d' cwè si fé fé des mousmints å taeyeu, mete li dimegne.

Portant, davance, on ndè fjheut des abits po les djins bén metous, come dins ene paskeye ramexhnêye pa Jean Haust : 
:''Il aveut èn abit d' tirtinne et des tchåsses a spinå.

Sorlon on vî papî di 1775 cité dins l' Motî da Toussint, on-z è fjheut eto des tchefsîs.

## Sourdants
Bragård

On **bragård** (on djheut ossu on **mwaisse djonnome**), c' esteut on djonnome k' esteut lomé tchîf del djonnesse. C' esteut lu li mwaisse adjinçneu des fiesses tins d' ene dicåce (fiesse del pårotche). 

Astok do bragård, gn aveut eto ene **braguete**, ki droveut l' bal avou l' bragård (ou l' tchîf des bragårds).

## Ovraedjes
I lyi faleut mete so pî : les bals (si les cåbartîs nel fijhént nén). Adon, kécfeye, louwer ene guinguete et trover des violoneus (djouweu d' vierlete divant 1900), acordeyoneus (après 1900), u èn orkesse ki djouwéve eshonne. Motoit î enonder des danses di societé come li danse do ramon.

Mins purade diveut i co mete so pî les tournêyes do mårdi del fiesse (danse del dorêye), et kécfeye les adierçaedjes foclorikes come li tchesse å wixheu (Hôte Årdene), li porminåde del limotche (Basse Sambe).

## Mousmints
Li mwaisse djonnome esteut abiyî come on milôr (costume et crawate) et poirtéve ene cocåde, l' essegne di s' gråde.

## Istwere
Les bragårds ont stî lomés pal djonnesse disk' al deujhinme mitan do 20inme sieke. Mins, po les gros viyaedjes, on-z aveut ddja on groupe di bragårds, k' a divnou on comitî des fiesses (avou dzartaedje do mot). Li comitî a-st adjinçné des fiesses foû des dicåces oficires. Åzès dicåces, gn a pupont yeu d' porminådes foclorikes li londi ni l' mårdi, veyanmint k' les djonnes alént sovint bouter dins des aeurêyès ovraedjes.

A Transene, li dierin mwaisse djonnome a stî lomé diviè 1975. 

## Rilomêye do no
Li mot "bragård" a divnou on no d' famile del Walonreye. 

Rilomés poirteus do no : Hinri Bragård.
Violoneu

* onk ki djowe do violon, po s' plaijhi, ou dins les bals di viyaedje, divinltins
** fåve do violoneu et do leu
Djassogne

**Djassogne** (la-minme : F. *Jassogne*), c' est on hamtea d' Croupet.

Il est cnoxhou pask' il a dné li no d' famile walon, "Djassogne".