open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
On vikéve insi ol lêde parotche (etnotecses)

**On vikéve insi e l' laide pårotche** (***On vikéve insi ol lêde parotche***), c' est ene rîlêye di catoize etnotecses sicrîts pa Rodolphe Dedoyart et eplaidîs dins Ké novele ? di 1989 a 1992.

## Tinmes
Les tinmes shuvèt a pô près l' ôre cronolodjike di l' anêye.
* Prumî boket (Ké novele 1/89): uzances do novelan.
* Deujhinme boket (Ké novele 2/89): les Rwès; cåzaedjes del shijhe: emacralaedjes, les djins ki passèt dins les måjhons: li facteur, li gorlî, li costire. 
* Troejhinme boket (Ké novele 3/89): li Tchandleuse; cåzaedjes del shijhe: les maladeyes, inte di zels, les mås d' sint; on tårdou ivier.
* Cwatrinme boket (Ké novele 4/89): li grand feu, les ovraedjes al måjhon e moes d' måss; amagnî des biesses e ståve.
* Cénkinme boket (Ké novele 1/90): bataedje des grins å flayea, cujhaedje des pwins.
* Shijhinme boket (Ké novele 2/90): bataedje do boure, alaedje al fôre, aprestaedje del dicåce, grande bouwêye.
* Setinme boket (Ké novele 3/90): ovraedjes al shijhe: texhaedje, rifjhaedje des saetchs; matinêye do djoû del dicåce.
* Ûtinme boket (Ké novele 4/90): dinner del dicåce; bal al nute avou les sôres di danses. 
* Nouvinme boket (Ké novele 1/91): Ribanctaedje dins les måjhons après l' bal (di meynute a deus eures å matén); les rlaxhådes (erzêyes); minaedje a l' ansene; mårsaedjes, plantaedje des crompires; foyaedje des cortis. 
* Dijhinme boket (Ké novele 2/91): poenneuse samwinne, les oûs d' Påke, li prumî d' may: bagaedje des trecinsîs; Pintcosse: pelrinaedje Sint-Mon a Nassogne. 
* Onzinme boket (Ké novele 4/91): fenåjhe; noices, noices di Bergueme (eclipe di 1902).
* Dozinme boket (Ké novele 1/92): uzances po on moirt.
* Trazinme boket (Ké novele 2/92): ocupaedjes li dimegne, porcession des sacramints, awousse des dinrêyes.
* Catoizinme boket (Ké novele 3/92): råyinne des crompires et des betråles, fabricaedje del sourcroûte, Sint-Rmey, Sint-Nicolai, Noyé.
El Lovire (discramiaedje)

* C' esteut, divinltins, on ptit ban e l' Province do Roman Payis, k' a divnou ene seccion del rebanêye comene do minme no.
* C' est, asteure, ene comene rebanêye åtoû di l' ancyin ptit ban.
Yebe

thumb
Del **yebe** u, pus rålmint, del **waide**, c' est totès sôres di plantes ki crexhnut tocosté, et ki sont paxheyes pås magneus d' yebe. 

C' est bråmint des fenaesses, mins gn a des plantes di totes les indjes (a pårt les bouxhons et les åbes).

## 
* Yebe ås maladeyes
* Yebe årtificiele

## Sourdant
Gofe do Mecsike

vignette|Mape ki mostere li parfondeur do '''golfe do Mecsike'''.
Li **gofe do Mecsike**, c' est on gofe del Bijhe-Amerike. On **gofe**, c' est èn avancixhaedje di l' aiwe viè les teres.

## Piceures
Li **gofe do Mecsike** est limité å Coûtchant på Mecsike, al Bijhe påzès Estats Unis d' Amerike ey å Levant pa Couba. Li grande aiwe a costé, al Nonne-Levant, c' est l' Mer Carayibe.

On-z î trouve bråmint do petrole eyet do gåz naturel. La k' el mitan do petrole eyet do gåz naturel des Uyessês vént d' laddé.

## Nos
Eternåcionålmint, ci gofe ci est lomé «&nbsp;**gofe do Mecsike&nbsp;**». El no a stî decidé å 17inme sieke, påzès Spagnols.

E 2025, li no a candjî åzès Uyessês. Ça shût on decidaedje do prezidint, Donald Trump. Come di djusse, i conte candjî l' no di mwintès plaeces. Sacwantès mapes des societés estazunyinnes uznut voltî l' no**&nbsp;**: télcôp platezak, kécfeye inte hatchete a costé do tecse «**&nbsp;gofe do Mecsike&nbsp;**».

## Referinces eyet sourdants
Aibe

**Aibe** u **Ébe** ( *Haybes*), c' est on ptit ban del Walonreye di France (Bote di Djivet).

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros diyalectolodjikes
** Ricwerances da Doppagne: **G 10**
** Ricwerances da Bruneau: **Br 15**
* Dipårtumint des Årdenes
* Lingaedje do payis: walon.

## No di des plaeces d' Ébe
 Ébe (toponimeye)

## Djeyografeye
Viyaedje metou sol gåtche erive di Mouze, e l' Bote di Djivet, ene miete a Bijhe di Fumwè.

## Rilidjon
Eglijhe sint Pire et På

## 
 L' eglijhe d' Aibe

## Sourdants
Bruno De Wever

[vignette|269x269px|Foto da lu, e [2011.]]
**Bruno De Wever**, c' est èn istoryin k' a skepyî e 1960, a Mortsel, åtoû d' Anverse.

## Biyografeye
**Bruno De Wever** a nexhou dins ene famile nåcionålisse flaminde, come si ptit fré&nbsp;: Bart De Wever. D' ayeur, cwand il esteut djonne, il esteut mimbe do VNJ, ene soce di djonnesse flamingante. Seulmint, avou ses studes a l' UGent, i s' a distaetchî d' ciste ideyolodjeye la.

**Bruno De Wever** est peuprece e l' Flande po s' mestî&nbsp;: istoryin. Cwek' il a prindou s' pinsion al mitan di l' anêye 2023. Il est rlomé po-z awè studyî les sotnaedjes di sacwants Flaminds avou l' Troejhinme Reich.

## Referinces eyet sourdants
Govienmint De Wever I

(***[[Pårlumint federå del Beldjike (Institucion)|Pårlumint federå del Beldjike]]***) Govienmint De Croo I | **[[Govienmint De Wever I]]**
[vignette|Li '''govienmint De Wever I''' erprezinte 81 des 150 sidjes del [Tchambe des Erprezintants. Çou ki fwait 54%.]]
Li **govienmint De Wever I**, c' est l' govienmint bedje k' a-st ataké li 3 d' fevrî 2025. Li fôrmåcion do govienmint shût les vôtaedjes federås di 2024.

Li tchîf d' èç govienmint la, c' est Bart De Wever (N-VA).

## Askepiance
Tins di l' askepiance do **govienmint**, li rwè Flipe a lomé Bart De Wever po l' mete so pî, li 12 di djun 2024. Cwek' il a staté, li 23 d' awousse 2024, cåze d' ene mancance d' acoird etur les diferins pårtis, a l' epoke. A si plaece, li roy a lomé Maxime Prévot (LE) po on moes. Adonpwis, Bart De Wever a stî rhoukî.

Dispu li djermon d' ès'-n' adjinçnaedje, ci **govienmint** ci est sovint spoté&nbsp;: li **govienmint Arizona**. Come di djusse, les coleurs di tos les mouvmints politikes didins sont pareys ki les cis di l' Estat estazunyin.

## Compôzicion

### Govienmint




### Mimbes foû govienmint




## Referinces eyet sourdants
Govienmint Dolimont I

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Di Rupo III | **[[Govienmint Dolimont I]]** 
[vignette|Li '''govienmint Dolimont I''' erprezinte 43 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait ene miete di pus k' 57%.]]
Li **Govienmint Dolimont I**, c' est li prumî govienmint del Redjon walone k' est miné pa Adrien Dolimont. Il a stî askepyî li 15 di djulete 2024, tot shuvant les vôtaedjes di ciste anêye la.

## Mimbes

### Compôzicion

#### Govienmint




#### Mimbe foû govienmint

## Referinces eyet sourdants
Luis del Marmol

**Luis del Marmol**, di s' plin no, **Luis del Marmol Carvajal**, c' esteut on voyaedjeu ey èn istoryin espagnol.

I vna å monde a Gurnåde (Espagne) dandjreus e 1550 (mins des ôtes deynut 1524) la k' i crexha emey li kminålté des Morisses (ancyins muzulmans divnou crustins d' foice après l' riconcwesse).

## Vicåreye
I s' egadja come marén-sôdård dins ene espedicion ki Tchårlukin amonta disconte l' impire otoman a Aldjî et Tunisse. 

Mins nerén, ès batea fourit apicî ey i passa ût ans come esclåve e Marok.

Cwand i fourit dislaxhî, i scrijha on live di deus tômes so l' Afrike (e 1667).

## Sourdants
Misse

Li **misse** c' est èn organe do vinte. Metowe a hintche do coir d' ene djin. Ås biesses å tetes, ele est todi metowe dilé li stoumak.

## Fonccion
C' est ene grosse potche di sonk avou, eto, on role dins les sistinmes di disfinse.

## Referince eyet sourdant
Amzorhni (aiwe)

[thumb|rissôtêye après l' [Hosmint d' tere do Hawse (2023)]]
L' **Amzorhni** (e-n amazir, , *amzoɣni* ) u l' **aiwe d' omzorhni**  (e-n amazir, ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵓⵎⵣⵓⵖⵏⵉ, *asif n omzoɣni* ), c' est ene corante aiwe do Marok, k' egolene dins l' aiwe di Fiss a Rect (ⵔⴻⴽⵜ, rəkt), a 85 km di Marakech sol voye di Taroudinne, a l' intrêye del comene d' Ajoucak.


Hosmint tere Hawse rissôtaedje Amzughni efants.jpg|2023
Hosmint tere Hawse rissôtaedje Amzorhni tacsi.jpg
Aiwe Amzorhni.jpg|2025


Gn a cénk viyaedje tot do long di ciste aiwe la.
Comene (discramiaedje)

* Comene (unité d' teritwere minêye pa on mayeur)
** Ancyinne comene di dvant 1977 (Beldjike) (ancyin ptit ban del Walonreye et d' Flande, 19 comenes di Brussele, veyes di Beldjike di dvant 1977)
** Rebanêye comene (comene del Beldjike après l' prumî d' djanvî 1977).
* Comene (toponimeye)
* Cômene (viyaedje e l' Province do Hinnot, davance e l' Flande coûtchantrece)
** Cômene-Varneton
Noû-norvedjin

Li ***nynorsk***, ratourné platezak e «&nbsp;**noû-norvedjin&nbsp;**» e walon, c' est l' ene des deus ortografeyes rfondowes do norvedjin.

## Definicion
Li **noû-norvedjin** vént do ***landsmål***, k' est ene viye manire d' escrire e norvedjin. Il est ricnoxhou tot-z estant ene varyisté oficire dispoy 1885.

Li **noû-norvedjin** rote come li rfondou. Ci n' est k' ene ortografeye. Les deus ont ene môde di prononçaedje erîlé, mins nolu n' el uze. C' est puvite po-z aspaler les aprindisses.

## Istwere
El ci k' a werké dsu, c' esteut Ivar Aasen. Il a miné ene grande estude di coirpusse, tot voyaedjant dins l' payis e rashonnant les diferinnès cognes des diyalekes k' i trovéve. I pinséve voltî k' el manire di cåzer al campagne ît pus djondante do vî-norvedjin k' el môde di djåzer dins les veyes.

Des norvedjins ont asprové d' erfonde li **boucmål** avou l' nynorsk. Li pordjet a stî metou mwints côps sol costé : metans e 1960, pus e 2002.

## Uzance
Ci rfondou ci est foiravant uzé å Coûtchant del Norvedje. Adon k', å pus sovint, c' est l' **boucmål** k' est inmé ostant ayeur. Asteme ki l' boucmål eyet l' ***nynorsk*** sont deus rfondowès ortografeyes do norvedjin. Do côp, ces deus rfondous la n' sont nén deus diferins lingaedjes.

## Referinces eyet sourdants
Agoundisse

thumb
L' **Agoundisse** (e-n amazir, , *agondis*) u l' **aiwe d' Ougoundisse**  (e-n amazir, ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵓⴳⵓⵏⴷⵉⵙ, *asif n ogondis* ), c' est ene corante aiwe do Marok, k' egolene dins l' aiwe di Fiss a Ajoucak (ⴰⵊⵓⴽⴰⴽ, Ajoucak), a 95 km di Marakech sol voye di Taroudinne, tot près del måjhon-comene d' Ajoucak.

## Sourdant
Roland Neuprez

**Roland Neuprez**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 8 d' avri 1960. 

Dins ses mwaisses sicrijhaedjes, i note l' accint d' Hocai (Hokê).

## Ouve pol walon
### Sicrijhaedjes
Il a-st eplaidî ses scrijhaedjes dins Singuliers et dins l' Rantoele.

Gn a totès sôres di djinres:
* sovnances di ses anêyes d' Afrike (fåve d' Hiruni l’ cantonî).
* sovnances do foclore walon (fé l’ groumiote).
* libe powezeye (por *Leyes* et por Vos).
* ratournaedje di fåves (Coco-Zidôre).
* sibarante novele (Li tchén).
* haycous so ene tcherpinte a pårt.

Les mwaissès ouves ont stî publiyeyes so Wikisourd, la k' i note spepieuzmint si accint. Pår avou les sounantès naziåles, come li tecse «*Lu tchin<sub>g</sub>*»). I sieve eto avou ene ortografeye da sinne (ricoirdêye come Categoreye:Ouves sicrîtes e Feller-Neuprez).

### Eredjistrumints
thumb|110 mots scrîts avou H e walon do Levant
Come ricwereu, on lyi doet l' eredjistrumint di 110 mots avou on scrijha H e walon do Levant, relîs sorlon leu rfondaedje pa Lucyin Mahin (djivêye vocial).

Il a eto ratourné e walon ey eredjistré li fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la (rischoûtåve voci)

## 
* 
* [Studia so ses eredjistrumints di mots avou l' son H lidjwès](https://lucyin.walon.org/guerni/Mots%20avou%20H%20(studia).pdf) 
*  Voci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Roland Neuprez avou l' accint d' après Hocai pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Hocai

**Hocai** u **Hokê** ( *Hockai*), c' esteut on hamtea d' Francortchamp, asteure onk des viyaedjes do Grand Ståvleu, e l' province di Lidje.

## Tuzance walone
Roland Neuprez sicrît tot notant l' accint did la.
Souchi

vignette|Foto d' ene '''boesse a souchis''', ewou çk' on pout aveur, kécfeye, del såce soya.
On **souchi**, c' est èn amagnî djaponès. D' ayeur, li no «&nbsp;**souchi&nbsp;**» vént do lingaedje djaponès'''&nbsp;''': 寿司.

## Istwere
A l' atake, el **souchi**, c' est ene môde di wårder l' pexhon frexh po, aviè, èn an. On pinse k' i vént d' Chine. On l' åreut edvinté troes a cénk siekes divant l' nexhance di Djezus d' Nazarete. Télcô, on rmonte disk' a 700 padvant.

Les **souchis** modienes ni datnut k' do 19inme sieke. Tins del dijhnêye 1960, on cmince a vir des restorants djaponès k' endè propôznut so leus tåves. C' est ene miete a cåze di cist amagnî la k' on-z a pexhî trop d' rodjes tons. Tot rwaitant l' pexhon metou dzeu, les **souchis** å såmon sont-st ene edvincion norvedjinne des anêyes 1980.

## Sôres

### Hosomaki
Li **hosomaki**, c' est l' **souchi**, wice k' i gn a do pexhon u del verdeure å mitan. El ris s' mete åtoû do ceke cintrå. La k' al miercopete, on-z ertrouve ene noere sacwè. Çoula est ene setche ale.

### Niguiri
Li **niguiri**, c' est l' varyisté ewou çk' on mete ene sacwè, å pus sovint do pexhon, ådzeu do ris. On radjoute do vinaigue sol rectangue di ris.

### Souchirole
Li **souchirole**, c' est on **souchi** estazunyin. La k' e-n inglès, ça s' lome eto sorlon les redjons. Li djinre li pus peuprece dimane li «**[[Djaponès (lingaedje)|&nbsp;]]''California roll[[Djaponès (lingaedje)|&nbsp;]]***». Come di djusse, el *'souchirole** vént d' on restorant djaponès do costé d' [[Los Angeles]]. Ichiro Mashita, el coujhnî, sreut ès-n' askepieu.

Tot rwaitant l' **souchirole**, lu-minme, c' est etur l' **hosomaki** ey el **niguiri**. I gn a do pexhon ubén del verdeure avou do ris åtoû. Al copete, on stitche ene gårnixheure come po les **niguiris'''.

## Referinces eyet sourdants
Hinri-Tchapele

**Hinri-Tchapele** ( *Henri-Chapelle*,  *Hendrikkapelle*,  *Kapel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Welkenrate, e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse **4841** (nén candjî):
* Arondixhmint: Vervî
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Hinritchapurlin, Hinritchapurlinne;
Lana Del Rey

thumb|e 2013
**Lana Del Rey**, c' est l' no d' sinne da Elizabeth Woolridge Grant. 

Elle a vnou å monde li 21 di djun 1985 a Noû York. 

C' est ene tchanteuse amerikinne ki scrît ses prôpès tchansons (c' est don ene sicrijheuse tchanteuse compôzeuse). 

Elle est cnoxhowe pa s' muzike miråcolieuse, et ses tchansons ki cåzèt sovint d' amour, pa des côps d' ene manire agrancixhante et minme kécfeye a môde di tradjideye.


Lana del Rey @ Bowery Ballroom.jpg|e 2011
Lana Del Rey at Flow Festival 2017 (1).jpg|e 2017
LanaDRPrimavera310524 (103 of 155) (53766209976).jpg|e 2024
Gama-tchernobil

vignette|Ene coloneye di '''gama-tchernobils'''.
On **gama-tchernobil**, pus cnoxhou so s' no latén «&nbsp;*Cladosporium sphaerospermum*&nbsp;», c' est on tchampion radiotrofe. Li **gama-tchernobil** pout, d' après s' definicion, uzer les rayêyes d' iyons po produre di l' enerdjeye.
## Piceures
On-z endè rtrouve do costé del cintråle nawearinne di Tchernobil. Des indjenieurs asprouvnut d' edvinter ene combinaizon spaciåle, tot-z el uzant come materiå principå. L' adierça, c' est di pleur viziter des boles, come Måss.

Foû di l' astronomeye, on l' estudeye e l' medcene eto. Ci tchampion ci pout cåzer des minêyes. Metans, des maladeyes do sistinme d' alinne, come ene peumoneye ubén, des coixhaedjes dins les brontches.
## Pî-note
Li mot «&nbsp;**gama-tchernobil**&nbsp;», c' est on noûmot askepyî po l' årtike. I shût l' minme tcherpinte k' el tite «&nbsp;Gama-coûte&nbsp;».
## Referinces eyet sourdants
Raloyisse

[vignette|Les deus Corêyes ni s' erconoxhnut nén l' onk l' ôte. Tchaeconk riclame l' deujhinme mitan[France|'''&nbsp;''': çou k' est ene fôme di **raloyisse**. 

Copadecô, i gn a des sayes po k' les deus s' rebannut. Ci pordjet ci a staté, do moens do costé del Bijhe-Corêye, li 1î d' djanvî 2024.]]
Li **raloyisse**, c' est ene ideyolodjeye politike. L' adierça, c' est d' mete eshonne on payis, ubén onk di ses bokets, avou èn ôte.

## Urope

### Beldjike
E l' Beldjike, il egzistêye deus sôres di **raloyisse&nbsp;**: ene avou l' Walonreye eyet l' ôte avou li Flande. El Nonne ireut a l' France, li Frambråylisse, tins k' el Bijhe ireut a l' Neyerlande, li Neyerlambråylisse.

### Cossovo
Li Cossovo s' a dislaxhî del Serbeye, e 2008. Mins nerén, sacwants dmorants d' laddé volnut s' ermete avou l' Albaneye. Dins ciste ancyinne redjon d' Serbeye, on conte 93 djins d' etneye albanesse conte set po les ôtes, inte di yeusses les Siebes.

### Nouve-Yougoslaveye
Dinltins, i egzistéve on payis lomé dinsi. I s' a cpårti, al fén do 20inme sieke, po dner, ouy**[[France|&nbsp;]]**: li Bosneye, li Cossovo, li Crowaceye, li Montenegro, li Serbeye eyet li Sloveneye. Ene varyisté erclame ossu des rawetes di l' Albaneye, del Bulgareye, del Hongreye eyet del Roumaneye. Dins li lingaedje yougoslåve, on-z el lome voltî li «**[[France|&nbsp;]]Grande Serbeye[[France|&nbsp;]]**». Ciste idêye la dmeure peuprece amon l' foite droete siebe.

## Referinces eyet sourdants
Arniye (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] d' [[Arniye]]**

## Hamtea
Les vîs moléns d' Arniye (*lès vîs moulins*), limeroté Br 23 dins l' Inkete Bruneau.

## A vey avou des tchamps, des prés et des sårts
* ås prés d' Hûle (*au pré t'hule, au pré d'ule*, fr. *Prés de la Hulle*), li pré rpiké (*li pré r'piké*), pré al  (*pré al bikète*), pré Sinte-Båre (*pré sint′barpe*), pré  (pré uô), pré Té (*li pré té*), li  des sorcires (*li ridoû dès sorcières*).
* li trî Tchårlot (*trî tchôrlot*).

## A vey avou des åbes et des bwès
* les Håyes (*lès ayes*)
* L' Ônoe (*l'ôneu*, fr. *Launet*) 

## A vey avou des ôtès plantes et des biesses

## A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins
* Al croes Tchâle (*al crwa châle*), al croes Colson (*al crwa châle*), al croes Goulård (*al crwa goulâr*), al croes Djilet (*al crwa jilèt*, fr. *Corix Gillet*), al croes d' perlin (*al crwa pèrlin*), al croes Rabaxhe (fr. *Croix Rabache*),  al croes Lidjwès (fr. *Croix Liegeois*) 
* å coulot d' la-hôt (*au culot d'la aut*)
* ås Fosses (*aus fosses*)
* a Marlouwisse (*a marîye-louîse* fr. *Marie-Louise, la butte, la haute butte*).
* Molén Padje (*moulin Pâche*), molén Telî (*moulin tèlî*).
* El måjhon forestire (*l'mwéja forèstyère*)
* li schayire (*la scayère*)
* li tchestea d' Pleman (*l'tchèsté d'pléman*)

## A vey avou des aiwes
* li Hûle (*la ûle*)
* å batchrê (*au badj'ré*, fr. *Badgerai*))
* å bouyon des discrouwis (*au bouyon dè discruwi*)
* å pont Colin

## A vey avou les tienes et les vås
* a Setche vå (*a sètch'fô*)
* ås hourêyes (*aus uréyes*)
*  des prés *(al valéye dès prés*)

## A vey avou l' istwere
* les Bans Briyot (*lès bans briyo*)

## A vey avou des rotches
* li rotche do tchestea (*li rotche du tchèsté*)
* les rotchetes (*lès rotchètes*, fr. *Rochettes*) 

## Les voyes et les rowes
* Schavêye Monin (*chavéye monin*), Schavêye do curé (*chavéye du curé*), schavêye Botî (*chavéye boti*)
* li grand-rowe (*l'grand rû*)
* a Hûlåvoye (*a ûlôvôye*)
* Rouwale Tchitchon (*ruèle tchitchan*, fr. *Ruelle Tchitchon*), la k' i gn a dandjreus li çmintire, ca on tchante:
Schoûtez l' consey a des vîsi fåt viker dvant d' moriAlans è boere ene chopeneAmon CamileI sreut trop tård d' vos è rpintiCwand vos sroz presse a pårtiA ndaler les pîs padvantAl rouwale Tchitchon.

## Ôtès sacwès et målåjhminces
* li *rwèchichô*

## 
Les cognes walones do motlî d' Arniye
Irherm (Taroudinne)

thumb
**Irherm** (e-n amazir, , iɣrm, ), c' est ene pitite veye (ou on gros viyaedje) eyet l' cinte d' ene comene del campagne.

Il est metowe divins li Ptit Atlasse, e l' province di Taroudinne, divins l' redjon Sousse-Massa, å Marok.

## Etimolodjeye
Li mot amazir «» (riscrît ossu Ighrem, Igherm, Irherm) vout dire fôrturesse, mins ossu «casba» u refoirci gurnî. Did la, l' årtchitecteure d' asteure, sol minme tcherpinte, mins ribasteye e pires.


Ighrem nûlêyes.jpg
0682-078-PA214001 Crop.jpg


## Peuplåcion
Diviè 1950, å dierin rcinsmint dizo l' mambornance francesse, gn aveut 543 dmorants. Elle esteut peuplêye del tribu des Ida Okensousse la k' on contéve 3000 djins (mins ki viként so ene pus grandes sitindêye ki l' comene d' asteure).

E 2012, gn av 4.624 djins po tote li comene.

## Economeye
Dins l' campagne totåtoû del veye, gn a toplin des amandîs. C' est l' dierinne plaece ki cist åbe la crexhe, si on cwite po-z aler a Nonne, so Tata.

Dins les owazisses, gn a des olivîs, des pålmîs et on-z î ahive do oidje.

Gn a ene miete di tourisse di passaedje, so les voyes Taroudinne-Tata et Tafrawoute-Taroudinne (ki s' ridjondèt dins l' viyaedje).


A COTÉ DE DOUAR IGHERM.jpg|tchamps d' oidje dizo les olivîs
Tchamp amandîs dilé Ighrem.jpg|Tchamp d' amandîs
Pitit Atlasse dilé Irhrem bancele amandîs viyaedje.jpg|Tchamp d' amandîs a banceles


## Sourdants
Perlin (discramiaedje)

On **perlin** u **pelrin**, ça pout esse
* onk ki va a perlinaedje
** rowe des Perlins : no d' ene rowe di Yåle
** Croes (d') perlin : no d' plaece d' Arniye 
* potcha perlin
* fåcon perlin
Sinte Rolande

[thumb|Pitite tchapele a s' no ([Djoncret)]]
thumb|deus åbarones avou deus dates
**Sinte Rolande** u pus spepieuzmint, **Sinte Rolande di Djerpene**, c' est ene sinte fiesteye e l' Walonreye.

## Vicåreye
Elle åreut vnou å monde a Mårciene. C' esteut l' feye d' on signeur. Ele vikéve rilidjeuzmint et vleut dmorer etire. Mins si pa el voleut maryî avou on prince.

Ele schiwta evoye par nute, po waitî di rdjonde ene kiminålté rlidjeuse a Cologne. Mins ele si dva arester a Viyé-Potreye, la k' elle fourit ascoyeye d' on ptit dmanant, leye et ses sierveus, inte di sint Odjî. Elle î mora l' an 774.

Les djins d' Djerpene l' eterît a droete di leu-z eglijhe. Tot l' payis vina priyî so s' tombe.

Ele fourit canonijheye l' an 1103. Adon, li prince-eveke Otbiet el fijha disterer et mete ses oxhmints dins on sårcô.

## Siervaedje
Si sårcô, ki date di 1599 est wårdé e l' eglijhe di Djerpene.

Elle est fiesteye li 14 di may.

Al Pintcosse, on l' sieve e-n ene nouzome porcession, li perlinaedje Sinte-Rolande, ki c' est ene des pus rlomêyès måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze.


Tchasse sinte Rolande eglijhe Djerpene.jpg|tchasse wårdêye a l' eglijhe di Djerpene
0 Gerpinnes - La châsse de sainte Rolende.JPG|espôzêye pol porcession
Mårtcheus sayant d' djonde sårcô Sinte-Rolande.jpg|perlineus sayant d' djonde si sårcô
Sårcô Sinte-Rolande poirté pa des perlineus.jpg|des perlineus poirtant l' coir sint
Porcession Sinte-Rolande waitante poirtant tchasse.jpg|ene riwaitante poirtant l' sårcô


## Dins les belès-letes e walon
Gn a on powinme sor leye, da Jean Fauconnier, ene miete fotant, dins l' live Sifes, taburîs et hoûlåds.
Droci vikéve ene feye k' on loméve Rolande
Elle a divnou sinte sins k' on seuxhe trop pocwè :
Peter evoye po on djonnea ki vos porshût,
Ci sreut assez po-z awè ene corone ey ene posteure di croye ?

## Sourdants
Sårcô ås rlikes

[thumb|sårcô [sinte Rolande pormoenné dins Åco]]
On **sårcô ås rlikes** u **tchasse di sint** u **coir sint**, c' est ene boesse ritchmint gårneye, avou les rlikes d' on sint u d' ene sinte.
L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène (gazete)

thumb|on limero d' 1999 ey èn ôte di 2011
L' **Academeye des Foyons d' Cerfontinne**, ki l' vraiy tite, c' est ***L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène*** ou ***Cèrke Arthur BALLE***, c' est ene gazete e walon k' a parexhou dispu 1992 disca, pol moens 2011.

Elle esteut eplaideye på «&nbsp;Ceke Arthur Balle&nbsp;» (soce sins papîs), dizo l' cogne di foyes A4 agraptêyes.

## Sicrijheus ey responsåves
Li mwaisse eplaideu, c' esteut André Chauvaux.

Onk des scrijheus les pus vayants, c' esteut Claude Delizée.

Brigitte Hosslet sicrijheut avou, et aidî a l' ortografeye.

Maurice Vray î srijha do diccionairaedje.

## Contnou
I replaidît voltî des vîs powinmes da Arthur Balle. Eto des cis da Philippe Maudoux. 

Gn av des ptitès prôzes et del powezeye. Les teccses da Claude Delizée shuvént al lete l' ortografeye do motî d' Cerfontinne (sistinme Feller-Balle). Pacô, i rmeteut a s' môde des scrijhaedjes di djins do cotoû (Ôlwè…).

Les tecses da Brigitte Hosslet estént rashious so l' accint d' Fraire.

Gn av eto des bokets d' on live di croejhete, ricopiant on papîscrît da Arthur Balle lu-minme. Pu des spepieus bokets esplicant mot a mot on ptit tecse e walon (pa André Chauvaux).  

On î trovéve ossu do diccionairaedje: des bokets do franwal di Cerfontinne, et eto des rashonnaedje pa tinme. Metans èn interessant franwal di medcene da Maurice Vray.

Come djeu, i dmandént di ratourner ene dijhinne di mots francès. Li vudindje n' esteut dnêye k' å limero d' après.

## Sourdants
Coclivî

thumb
On **coclivî** u **houplêye aloye**, c' est on ptit moxhon k' a ene houpe so s' tiesse.

 *[[Galerida cristata]]*

## Sourdants
Arabeye sawoudite

thumb
L' **Arabeye sawoudite**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye, e Mîtrin Levant, li pus grand des payis do cåziyea arabike.

Mwaisse veye : Riyade

Ôtès veyes: Li Meke, Medine (les deus veyes des grands perlinaedjes muzulmans), Djedda (areyopôrt). 

Manoye : li reyal sawoudyin

Lingaedje : arabe

Sistinme politike : rweyåme
Amon nos autes (tchansons)

**Amon nos autes** *(Amon nozôtes)*, c' e-st ene ramexhnêye di tchansons da Louis Lagauche scrîtes dispoy 1908 disk' a 1912, date d' eplaedaedje do live.

## Kitaeyaedje do live
* **Préface** *(divant-z ouve)*
** Amon nos autes (amon nozôtes)
** Mi bê payîs d' Lîdje (mi bea payis d' Lidje)
** Consèy's al djônnèsse (conseys al djonnesse)
** Qui n'èstans-gn' co di ç'timps-la (ki n' estans ns co di ç' tins la)
** Dji l'a r'trové (dji l' a rtrové)
** Mayon
** Mi p'tite wèsène (mi ptite vijhene)
** A mès vîlès clokes (a mes viyès clokes)
** Mèye ût cint-trinte (meye ût cint trinte)
** Dizo l'Pèron dèl lîbèrté (dizo l' Peron del liberté)
** Brubeû d'amour (bribeu d' amour)
** Mi p'tit payîs walon (mi ptit payis walon)
** Inmans-nos
** Mi grand-pére (mi grand-pere)
** Pinsêyes d' arondje (pinsêyes d' aronde)
** Li vî bat'lî (li vî batlî)
** Rin n'èst mèyeû (rén n' est meyeu)
** L'inmêye
** Rivnou
** Come les djoûs sont longs
** Si vos volez m'inmer (si vos m' voloz inmer)
** Buvans (bevans)
** Pitit payîs (pitit payis)
** Mi grand-mére
** L'Eritèdje (l' eritaedje)
** Divrè-dj' à m'toûr (divrè dj' a m' toû)
** Dispôy' qu'èle n'est pus là (dispoy k' ele n' est pus la)
** Li R'mwérd (li rmwoird)
** Cou qu't'ènn'a vèyou (çou k' end as veyou))
** L'istwére dè vî molin (l' istwere do vî molén)
** Come on coq (come on cok)
** Bon coûr ni pout minti
** Qwand May' rivinrè (cwand may rivénrè)
** Tot l'vèyant passer (tot l' veyant passer)
** Alans-è bwès (alans e bwès)
** On filosofe (on filozofe)
** Ingråt
** Dièrinne vûsion (dierinne vuzion)
** Mes p'titès tchansons (mes ptitès tchansons)

## Sourdants
Carbonådes flamindes

thumb|Ingredyints
Les **carbonådes flamindes**, c' est èn amagnî walon (mins ki vént del Flande) fwait avou del tchå d' boû ki cût tot doûçmint, et avou on pô del bire al fén.

## Spårdaedje del ricete
Come di djusse, les carbonådes flamindes sont aprestêyes eto e l' Flande (on les î lome «*stoofvlees*»). Mins eto ezès Bas Payis ey a Bijhe del France (e francès d' France, li mot shonne esse singulî:  «*de la carbonade*»).


Vlaamse stoverij01.jpg
Stoofvlees.jpg
Carbonade flamande 1.jpg


## Dins les scrijhaedjes e walon
thumb|Ene ricete des carbonådes flamindes
Ene ricete di carbonådes flamindes a stî eplaideye dins l' Rantoele-gazete e 2025.

## 
 (Li rcete da Julie Leboutte)

## Sourdant
Poevrî des moennes

thumb
Li **poevrî des moennes** u **rabate**, c' est on bouxhon ki dene des måvès fleurs.

 *[[Vitex agnus-castus]]*

## Discrijhaedje
I crexhe disk' a on mete céncwante, deus metes hôt.

## Crexhaedje
Il edeure bén l' setchresse. On l' ritrouve disk' a dins les lét des ouweds do Sara.


Tamzrart zgh ⴰⵏⴳⴰⵔⴼ Vitex agnus-castus.jpg|dins èn ouwed å fén fond do Marok
Vitex agnus-castus kz05.jpg|fleurs
שיח אברהם מצוי תקריב של פירות 2.jpg|fruts


## Come yebe ås maladeyes
On s' sieve des fruts et des fleurs.

On vleut k' i rabaxhe les håsses secsuweles. Did la ses deus nos «poevrî des moennes» et «rabate» (ki rabate li libido). Mins gn a des ôtes ki deynut l' contråve.

C' est eto on calmant et distinkiant des lissès tchås.

## Sourdants
Idroclorotiayazide

thumb|Fôrmule tchimike
thumb|Tcherpinte dins l' espåce
L' **idroclorotiayazide**, c' est ene apixhante drouke.

## Uzaedje ås djins
On l' eploye po médyî les côps d' sonk, dins l' håsse di tinsion, dins l' diyabete sins souke et come traitmint sintomatike des aiwlinnes.

## Uzaedje ås biesses
Il est foirt kinoxhou des årtissess ki l' sievnut, avou on cortizonike, dins les aiwlinnes des bovrins et des bedots. Metans dins l' udinme do pés del vatche frisse velêye. U dins l' udinme do peumon (awiyantès peumoneyes).

On l' pout eto eployî ås tchvås. Metans dins les udinmes del tiesse cåzés pa des hagneures di moxhes al låme u d' wesses.

Les årtisses des ptitès biesses (tchéns et tchets) s' endè siervèt come po les djins, aprume dins les maladeyes do cour.

## Sourdants
Louwis XVI

**Louwis XVI**, ci fourit l' dierin des rwès d' France. Il a stî disdjoké al Revolucion francesse.

## Dins les scrijhaedjes e walon
On djåze di lu divins l' lete e walon di l' ambassadeur del Principåté d' Lidje a Paris a s' fré Colas (e 1792).
Come dj' a-st avou ir li cour schavé !

Dji les (= li famile do rwè) a veyou, mågré mi, kidure e leu prijhon. Meye et meye åmes estént dispoy deus eures disca set eures del nuteye po les ratinde. Des calins corént dvant po-z oblidjî tot l' monde ås finiesses di mete si tchapea.

Meye et meye xhufleus estént åtoû do carotche et fjhént djouwer leu tchapea po mostrer leu djoye.

Vo les î la (e prijhon) ! Diè seu pout dire çou k' i dvénront.

## 
Lete e-n etir
Tata

thumb
**Tata** (e-n amazir ⵟⴰⵟⴰ ṭaṭa, e-n arabe , طاطا, TaTa), c' est ene pitite veye do Marok, sol boird do Sara, å pî do Ptit Atlasse.

C' est l' mwaisse veye del province do minme no, li pus stindowe di tot l' Marok (ca c' est bråmint del wastene.


Tata otel.jpg
Tata gåre des otocårs zgh-fl tata.jpg


## Djeyografeye
C' esteut ene owazisse so l' aiwe do minme no (sovint a setche).

## Peuplåcion et lingaedjes
Istoricmint, gn aveut diferinnès sôres di djins:
* les berberes «blancs», amazir-cåzants; c' esteut des bierdjîs (gades et kékes bedots) dins li Ptit Atlasse.
* les «tcherweus» (harratines), des noers di stok malyin, amazir-cåzants; c' est zels ki fjhént les coûteures dins les owazisses.
* des djins do Sara, al morete pea, ki djåzèt l' arabe hassaniya; c' esteut des nomådes ki vnént avou les tropeas d' chamos cwand il aveut ploû.

Asteure, avou l' tourisse, gn a toplin des djins vinou d' ôte pårt, ki cåznut l' arabe marokin inte di zels.

## Pî-note
Touma bacalciomrece ås berbis

Li **touma bacalciomrece ås berbis**, c' est ene maladeye des berbis plinnes, u ki vnèt djusse di bedler. Ele toumèt djus a cåze d' ene ipocalcemeye.

## Minêyolodjince
C' est totès biesses bén sogneyes. Kécfeye minme fornoureyes ås alimints, et ki dmeurnut ezès bedjreyes, sins rexhe po paxhe.

Li maladeye ès rescontere purade so les berbis plinnes. Mins gn a eto des cas djusse après l' bedlaedje.

## Malårdaedje
Li maladeye rishonne å touma del vatche velêye. Gn a :
* des cas ledjirs, la k' el berbis tént co so ses pates, mins si vout coûtchî;
* des cas «ordinaires», cwand on trouve li berbis coûtcheye so s' pwetrene, mins ki n' si sait rastamper; ele pout awè l' tiesse riployeye sol cadje coistrece (oto-aschoûtaedje).
* des cas griyeus, wice ki l' berbis est coûtcheye so s' flanc.

Li timperateure pout esse foirt basse.


Berbis touma d' l' asmetante.jpg|cas ledjir
Touma bacalciomrece berbis.JPG|cas «ordinaire»
Touma berbis bedlêye T0 coûtcheye.jpg|cas griyeus
Touma berbis 35°.JPG|dischandixhaedje (normåldimint : 38,5-39,5°C)


## Diyagnostik
I n' fwait nén todi åjheye di vey li diferince avou l' tocsemeye des berbis plinnes. Li tocsemeye si voet so des berbis maigues, mins eto so des fornoureyes. Li berbis est sovint aveule.

Li diferinciant diyagnostik si fwait tot loucant l' reyaccion å médiaedje avou do calciom.

## Médiaedje
Li médiaedje si fwait avou do calciom dins l' voenne u ôte pårt.

Li berbis cmince a tronner tote tins do médiaedje, u djusse après.

Les cenes coutcheyes so leu flanc si rmetnut so s' pwetrene. Pu s' rastamper dins les 10 munutes, on cwårt d' eure. Et padecô pus rade ki ça.


Touma berbis bedlêye T10mn (djusse après médiaedje).jpg|djusse après médiaedje: co pont d' reyaccion
Touma berbis bedlêye T20mn (10 mn après médiaedje).jpg|10 munutes après l' médiaedje : rashîte so s' pwetrene
Touma berbis bedlêye T25mn (15 mn après médiaedje).jpg|15 munutes après médiaedje : rastampêye


## Alére
 Pådje do live MSD d' årtisyince sol touma bacalciomrece ås berbis ey ås gades
Marie Vandenheuvel

**Marie Vandenheuvel**, c' est ene sicrijheuse walone k' a skepyî e 1964.

## Famile et djonnesse
Elle est l' prumire di cwate efants : si pere esteut indjenieur et s' mame professeure di botanike a l' unif la k' ele dessinéve des plantes po des lives.

Si mame cåzéve francès et s' pere télfeye Brusselaire.

Tote djonne ele kixheye bråmint do tins a studyî les syinces : l' istwere, li syinces des asses et l' istwere del Walonreye et foiravant l' veye di Nameur.

## Cårire ocupaedjes
Après si escolaedje, ele djond l' univ po divni méde po les viyès djins.

Elle est minme dispoy lontins d' ene soce d' arkeyologues. S' a t elle insi fafouyî a Goyet, Ståvleu, Sint-Serwai.

Après ses studes, ele rescontere les Relîs Namurwès et aprinde li walon d' Nameur låvå.

Elle a-st ossu bouté ene miete pol rantoele.

## Corwaitaedje di s' lingaedje
 
Li walon da Marie Vandenheuvel si pout caracterijhî pa sacwantès influwinces. Ele sicrît dabôrd e kimon Walon do Mitan mins eploye ossu voltî des mots ki vnèt d' ôtès coines.

Divins sacwants d' ses scrijhaedjes, elle eploye ossu sacwants scrijhas rfondous k' ele maxhe avou s' walon coinrece.

Si lingaedje a stou corwaitî dvins l' papî *[[Qué walon po dmwin]]*.

## Ouve e walon
* *Les èfants disparèchus* (les efants disparexhous)
* *Novèles dès Walons Scrîjeûs d’après l’ BanBwès* (Noveles des Walons Scrijheus d' après Banbwès)
Laecea d' avoenne

thumb
Li **laecea d' avoenne**, c' est ene abwesson ki rshonne å laecea, et k' est fwaite a pårti d' l' avoenne.

C' est onk des prodûts les pus cnoxhous di l' amindjî vegane.

## Ecolodjeye di s' produjhaedje
Les disfindeus di l' aclevaedje des biesses (ki les djotrecîs critikèt foirt) fijhèt rmarker ki seulmint on shijhinme del biyomasse d' avoenne si rtrouve dins l' laecea d' avoenne. Les 83 ôtes porcints savèt esse rindous come dizo-prodûts po sognî les biesses, aprume les bovrins, sins intrer e lûtance avou l' produjhaedje d' alimints po les djins.

## Sourdants
Veganisse

vignette|On metingueu tént ene plake, wice k' il est scrît'''&nbsp;''': «'''&nbsp;'''Nos statans d' acater, i statnut d' dihoter'''&nbsp;''': divnoz vegane'''&nbsp;'''».
L' **amindjî vegane**, k' on pout lomer « **veganisse** » eto, c' est ene manire di mindjî. L' adierça, c' est di schouwer d' awè des prodûts vnant directumint des biesses. Cwek' telcôp, el **veganisse**, c' est on vicaedje a lu tot seu.
## Istwere
El mot «&nbsp;**vegane**&nbsp;» eyet ses pareys ont stî metou å dvant-plan, e 1944, avou l' askepiance del Vegan Society. Kécfeye ki l' idêye do **veganisse** rmonte a Pitagôre, virpus a Akenaton. Seulmint, les prumîs «&nbsp;**veganes&nbsp;**», ci fourît les djins preyistorikes, mins c' esta purade, ca i polît nén mindjî del tchå åjheymint.

L' **amindjî vegane** a divnou foirt peuprece a l' atake do vint-ey-oninme sieke, dins l' pårteye coûtchantrece del Daegne. Come di djusse, di pus e pus di djins divegnnut **veganes**. Il egzistêye ene pekêye di råjhons**&nbsp;**: amiståvté eneviè les biesses, ecolodjeye, santé, veypus li rlomêye del môde avou les rantoeles di soçnaedje ey amon les rlomêyès djins.

## Referinces eyet sourdants
Icsele

**Icsele** ( *Ixelles*,  *Elsene*), c' est ene des 19 comenes del Grande Brussele.

Gn a la bråmint des beas coulots, inte di zels, l' avnuwe Louwisse.

## Rilomés dmorants
Adolphe Adolphy î a morou.
Melocsicam

thumb|Fôrmule tchimike
thumb|Tcherpinte dins l' espåce

Li **melocsicam**, c' est on disfouwant nén cortizonike eployî e l' medcene po les roumatisses.
Tot e walon (sitroete plake)

thumb
** Tot e walon** (*Tot è Walon*), c' est ene sitroete plake di tchansons e walon da Jean-Pierre Darras, so des cåzaedjes da Nicole Goffart.

## Contnou
thumb|boket di «Li tins des troycas»
thumb|boket di «Western po Marcatchou»
thumb|boket di «Li melodeye catcheye»
* Western po Marcatchou
* Saveur inmer
* Li tins des troycas
* Li ptit ome
* Li djazz a popa
* Ki vs shonne-t i, mamêye ?
* Li melodeye catcheye
* Five bougui

## Dinêyes diyalectolodjikes
Li prononçaedje do betchfessî å, c' est on long O naziålijhî (/õ/) come e payis d' Vervî (ratch**å**fer, vic**å**reye, dj' a vnou **å** monde, st**å**ré, dji w**å**de…).

## 
Tchansons ristudieyes ås scoles di Bive
* Cåzaedje di «Western po Marcatchou» (p. 4)
* Cåzaedje di «Li melodeye catcheye» (p. 4)

## Sourdant
Cåse d'on comichonaire

**Cåze d' on comissionaire** (*Cåse d'on comichonaire*), c' est ene pîce di teyåte e walon k' a stî scrîte pa Louis Lagauche.

Elle a stî creyeye diviè 1904.
Joseph Lamaye

**Jospeh Lamaye**, c' e-st on scrijheu walon ki fourit dvins les askepieus del SLLW e 1856.

Il a skepyî e 1805 et dhoter e 1884.

## Ouve e walon
* A Simonon, XII, 1887 (scrît e 1847)
* *A Forir, li jou di si étermint* (A Forir, li djoû di si etermint), I, 1863 (scrît li 25 d’ avri 1862)
* *Portrait d’on bon ligeois* (portrait d' on bon Lidjwès), I, 1863
* *Li pess’ divin les biess’* (li pesse divins les biesses), ratournaedje di Les Animaux malades de la peste da Jean de La Fontaine, IV, 1868
* *Pitite response des maçon a mand’mint d’l’Èvèque* (pitite response des maçons å mandmint d' l' eveke) (1838), XI, 1886
* *Li Notru-Dame di Visé* (Li Notru-Dame di Vizé, XI, 1886
Atriplés

Les **atriplés**, c' est on djinre di plantes ki vnèt dins les wastenes et les setchs payis.

 *[[Atriplex]]*

## Discrijhaedje
Gn a des plantes miersåjhinrece, des ôtes pardurantes, des cåzu-bouxhons et des grands bouxhons. 

## Kékès indjes
*[[Atriplex halimus]]*

## Sourdant
Mwaistrixhaedje

Li **mwaistrixhaedje**, c’ est l’ rashonnaedje di puzieurs eredjistrumints po fé on fitchî odio u videyo, k’ on pout eplaidî et vinde.

## Egzimpe
Po fé on clip videyo d' tchanson, li mwaistrixheu va rashonner:
* li filmaedje di sinnes, la ki l' tchanteu tchante mins sins esse eredjistré.
* li fitchî odio d' eredjistrumint del tchanson e-n on studio.
* s' il astchait, li scrijhaedje des sortites, po-z awè les paroles a lére.

## Sourdant
Atriplex halimus

thumb|riplantés lanawaire pa bouturaedje
Li **bouxhon des sés des payis del Mîtrinne Mer** u, pus courtinnmint, **sånibouxhon mîtrinnmerrin**, c' est on bouxhon di l' indje des atriplés, k' on rplante voltî come håye u come asclawant d' terén dins les payis del Mîtrinne Mer.

 *Atriplex halimus*


Atriplex halimus foye.jpg|foye
Atriplex halimus flormint.jpg|djonne flormint
Atriplex halimus.jpg|pus vî flormint


## Crexhaedje
I rvént co åjheymint pa bouturaedje, minme di l' esté (mins il a pus deur di l' ivier). Il edeure des teres salêyes, metans les såvlons des boirds di mer, u les dunes di såvlon des boirds di wastene.

Ses coxhes poûsnut tocosté, et sont foirt flåwes.

S' i sont sotnous d' ene manire u d' l' ôte, i plèt crexhe troes cwate metes hôts.

## Uzaedjes
Po fé des håyes bén rtaeyeyes, elzî fåt mete des sistinmes d' astocaedje (treyisses). 

Les roemiants les betchtèt voltî.

On l' riplante so les dunes di såvlon po lûter conte l' avanceye des wastenes (dizertifiaedje).

## Sourdant
Jacques-Joseph Velez

**Jacques-Joseph Velez**, c' esteut èn advocåt et djurisconsule lidjwès k' aveut skepyî e 1758 et k' a morou e 1822.

I studia å collège jésuite-en-isle. I s' ewadja pol Revolucion lidjwesse må di divni li mwaisse tchante del glwere napoleyonyinne et des våleurs maçonikes.

I cnoxha ossu bén li tins do Prince-eveke di Lidje, del ocupåcion francesse ki do tins del coûte epoke neyerlandesse.

## Ouve

I fourit cnoxhou di s' tins po bråmint des tchansons scrîtes e francès po glorifiyî l' Impire da Napoleyon.

Il est granddimint cnoxhou po si scrijhaedje conte les Prûssyins : « Sav' bin çou qu'èst qu'on Prussien ? » eplaidî diviè 1817.

Elle a stî scrît dzo l' air d' ene måtche prûssyinne.

C' e-st onk des foirt råles scrijheus walons do trevén neyerlandès.

Si ptite feye spoza li notaire Joseph Dejardin ki såva l' tchanson foû del roviance tot l' eplaidant diviè 1844 divins *Choix de chansons et de poésies wallonnes*.

## Dischindance

Li tchanson fjha ene novele trawêye avou l' Prumire guere daegnrece.

Il a stî rpris dvins l' Antolodjeye Piron.

## Hårdêye difoûtrinne
*
Li walon å payîs di Lîdje

**Li walon å payîs di Lîdje** (k' on riscrireut «&nbsp;*Li walon å payis di Lidje*&nbsp;», e rfondou), c' e-st on live da Joseph Mignolet eplaidi e 1938 åd fwait do lingaedje walon d' avå Lidje.

## Ouve

I. Li Walon

II. Nos vîs noyés

III. Les cråmignons

IV. Les paskeyes (satires)

V. Li teyåte lidjwès (Li voyaedje di Tchôdfontinne)

VI. Li Côpareye

VII. 1830-1856

VIII. Li Societé d' Literateure Walone

IX. Li galant del siervante 

X. Colas Defrêcheux (1825-1874)

Viyès pådjes

## Referinces eyet sourdants
Johnny Hallyday

**Johnny Hallyday**, d' ès veur no **Jean-Philippe Smet**, c'est on tchanteu, compôzeu d' muzike ey on acteur francès. Il a skepyî li 15 di djun 1943, a Paris et a morou li 5 di decimbe 2017 à Marnes-la-Coquette.

## Biyografeye
**Johnny Hallyday** a skepyî li 15 di djun 1943, a Paris. C' est l' fi da Huguette Clerc eyet Léon Smet. Cwand il esteut djonne, Johnny a viké a Paris, Djineve eyet Londe.

Il cmince s' cårire e 1957.

Il est marié avou Laeticia Boudou. Il ont deus feyes, ki s' lomèt Jade et Joy. 

## Discografeye

### Alboms

* 1960 : *Hello Johnny*
* 1961 : *Nous les gars, nous les filles*
* 1961 : *Tête à tête avec Johnny Hallyday* 
* 1961 : *Viens danser le twist* 
* 1961 : *Salut les copains* 
* 1962 :  *Retiens la nuit* 
* 1962 : *Madison Twist*
* 1963 : *L'Idole des jeunes*
* 1963 : *Les Bras en croix* 
* 1963 : *Da dou ron ron* 
* 1964 : *Les guitares jouent* 
* 1964 : *Johnny, reviens ! Les Rocks les plus terribles*
* 1964 : *Le Pénitencier* 
* 1965 : *Hallelujah* 
* 1965 : *Johnny chante Hallyday* 
* 1966 : *La Génération perdue* 
* 1967 : *Johnny 67* 
* 1968 : *Jeune Homme* 
* 1968 : *Rêve et Amour* 
* 1969 : *Rivière… ouvre ton lit*
* 1970 : *Vie* 
* 1971 : *Flagrant Délit* 
* 1972 : *Country, Folk, Rock*
* 1973 : *Insolitudes*
* 1974 : *Je t'aime, je t'aime, je t'aime* 
* 1974 : *Rock 'n' Slow* 
* 1975 : *Rock à Memphis* 
* 1975 : *La Terre promise*
* 1976 : *Derrière l'amour* 
* 1976 : *Hamlet* 
* 1977 : *C'est la vie* 
* 1978 : *Solitudes à deux* 
* 1979 : *Hollywood*
* 1980 : *À partir de maintenant* 
* 1981 : *En pièces détachées*
* 1981 : *Pas facile* 
* 1982 : *Quelque part un aigle* 
* 1982 : *La Peur* 
* 1983 : *Entre violence et violon*
* 1984 : *Nashville 84* 
* 1984 : *En V.O.*
* 1984 : *Drôle de métier*
* 1984 : *Spécial Enfants du rock* 
* 1985 : *Rock'n'Roll Attitude* 
* 1986 : *Gang* 
* 1989 : *Cadillac* 
* 1991 : *Ça ne change pas un homme* 
* 1995 : *Lorada* 
* 1996 : *Destination Vegas* 
* 1998 : *Ce que je sais*
* 1999 : *Sang pour sang*
* 2002 : *À la vie, à la mort !* 
* 2005 : *Ma vérité* 
* 2007 : *Le Cœur d'un homme* 
* 2008 : *Ça ne finira jamais*
* 2011 : *Jamais seul* 
* 2012 : *L'Attente*
* 2014 : *Rester vivant*
* 2015 : *De l'amour* 

## Sourdants et pî-notes
Govienmint Degryse I

(***[[Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele (Institucion)|Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele]]***) Govienmint Jeholet I | **[[Govienmint Degryse I]]** 
[vignette|Li '''govienmint Degryse I''' erprezinte 50 des 94 sidjes do [Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele. Çou ki fwait ene miete di pus k' 53%.]]
Li **Govienmint Degryse I**, c' est li prumî govienmint del Federåcion Walonreye-Brussele k' est miné pa Élisabeth Degryse. Il a stî askepyî li 17 di setimbe 2019, tot shuvant les vôtaedjes di ciste anêye la.

## Mimbes

### Compôzicion

#### Govienmint




#### Mimbes foû govienmint

## Referinces eyet sourdants
Foû-vwès

Ene **foû-vwès** u **foû-vuze**, c' est ene vwès k' on etind dins ene videyo u on fime, mins k' on n' î voet nén li ci ou l' cene ki djåze.

## Sourdants
Sife

thumb
On **sife**, c' est èn instrumint d' muzike. C' est ene pitite flûte k' on shofele divins sol costé.

C' est onk des mwaisses instrumints d' muzike des porcessions di l' Eter-Sambe-et-Mouze.

C' est ossu l' no do ci k' el djowe.

## Dins les scrijhaedjes e walon
Li mot est dins l' tite do live da Michel Robert «Sifes, taburîs et hoûlåds».

## Sourdants
Govienmint Di Rupo II

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Van Cauwenberghe II | **Govienmint Di Rupo II** | Govienmint Demotte I
Li **Govienmint Di Rupo II**, c' est l' deujhinme govienmint del Redjon walone k' est miné pa Elio Di Rupo. Il a stî askepyî li 6 d' octôbe 2005, tot shuvant l' Govienmint Van Cauwenberghe II. Come di djusse, Jean-Claude Van Cauwenberghe aveut demissioné. Mins nerén, il a stî dismetou li 20 di djulete 2007. Cåze di l' askepiaedje do Govienmint Demotte I.
[vignette|Li '''govienmint Di Rupo II''' erprezintéve 48 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait ene mitan di pus ki 63%.]]

## Mimbes

### Compôzicion



## Referinces eyet sourdants
Homo sapiens (discramiaedje)

* Homo sapiens u Homo sapiens sapiens: djin (biyolodjeye)
* Homo sapiens (powinmes): ramexhnêye di powinmes da Jacques Desmet
Radio Equinoxe

**Radio Equinoxe**, c' est ene radio indepindante walone eyet francès-cåzante ki si ståcion d' evoyaedje ès trouve a Erpint. 

## Tuzance walone
Des ans å lon, i gn yeu ene emission e walon *«Li P'tite Gayole»*, adjinçnêye pa Charles Massaux.

E moes d' måss 2025, li bouye a stî rprijhe pa Gérard Beaumont, des Relîs Namurwès. Li no del emission a stî wårdé.

## Hardeye difoûtrinne
* Waibe oficire

## Sourdant
François Twiesselmann

**François Twiesselmann**, c' ît on linwincieus ey on medcén walon. Il a skepyî a Bouyon, li 15 di decimbe 1910. Il est revoye li 12 di may 1999, a Uke.

## Cårire

### Situdes
**François Twiesselmann** a fwait on doctorat a li LUB. Les dominnes d' ès rôlea, c' esteut l' medcene, el cérudjeye eyet les acoûtchmints. Portant, tins d' ses sgondaires, il aveut shuvou on cursusse greco-latén.

### Mestî
D' ès mestî, **François Twiesselmann** esteut antropolodjisse. Onk di ses tinmes di rcweraedje, c' ît l' intra-rproduccion e l' Beldjike.

### Literateure
E 1992, **François Twiesselmann** fijha rexhe si prumî live, sicrît e francès. El tite, c' est «&nbsp;*Ma petite jeunesse à Bouillon&nbsp;*».

Il a-st eplaidî «&nbsp;L'patois d'Bouyon&nbsp;». C' est on motî, mins eto ene pitite croejhete do patwès d' låvå. Ci live ci a rexhou deus ans après l' ôte.

## Referinces eyet sourdants
Blanc djudi

thumb|Poite del dierinne cinne avou l' mot arabe respondant a «blanc djudi » (e-n on moustî d' Edjipe)
Li **blanc djudi** u **djudi d' Påke** u **djudi des setès eglijhes** u **djoû des setès eglijhes** u **djoû des monumints**, c' est l' djudi del poenneuse samwinne. Adon, troes djoûs divant Påke.

## Dins li rlidjon crustinne
I rmimbere li djoû del dierinne cinne, la k' Djezu-Cri lava les pîs d' ses apoisses. Et magnî do pwin sins lewin.

## Dins les uzances
C' est l' djoû k' les clotches evont a Rome (po esse beneyes do Påpe). 

Elle endè vont tins k' on tchante li gloriyå a messe. Ça fwait k' a ç' moumint la, el mårlî soune ås clokes et les sierveus kischoyèt leus sounetes.

A pårti d' adon, les tarteles replaecèt les xhiletes dins l' eglijhe. Sifwaitmint cwand les åcoletes passèt dins les rowes a l' eure di l' andjlusse u po houkî a èn ofice.

A Nameur, on fjheut des rpoizoes.

## Sourdants
Maldoror

**Maldoror** (udonbén «&nbsp;***Le Dossier Maldoror&nbsp;***», e francès), c' est on fime metou el sinne pa Fabrice du Welz e 2024. Il a rmetou, a s' môde eyet avou d' ôtes nos, çou ki s' a passé el Beldjike dins ls anêyes 1990 avou l'Afwaire Dutroux. Ci fime la a stî prezinté al Mostra d' Venezia, l' an k' il a rexhou. 

Fabrice du Welz clatche lu-minme k' adon k' c' esteut ene paskêye k' i vleut raconter dispu lonmint. Come di djusse, ès djonnesse a stî aflidjeye på Afwaire Dutroux. Il a tot ostant balziner dvant d' oizer reyalijhî ç' fime ci. Aprume pask' i n' trovéve nén l' boune manire di cåzer d' èç sudjet la avou tot les adegnes k' i merite. On raconte les inlevmints des båsheles, mins eto l' guere des polices k' i gn a yeu a ç' tins la et k' a foirt fwait do toirt a l' inkete.

## Referinces eyet sourdants