open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Léon Pirsoul

**Léon Pirsoul** a skepyî a Altene li 4 di may 1873 et a morou li 5 do moes d' may 1947 a Brussele. I fourit on scrijheu e walon eyet diccionairî do payis d' Nameur.

Come sicrijheu, il est rprins dins l' Antolodjeye namurwesse des frés Maréchal.

## Ouve e walon ou sol walon
I fjha-st eto des tchansons et arimés ki fourît-st eplaidîs, å cmince, dins l' gazete "Li Mårmite" eyet dins l' "Coirneu"; pu rashonnêyes e-n on live "Fåves et tchansons do Payis d' Nameur" (1927). 

Il est mî cnoxhou pa s' motî, li *[[Motî da Pirsoul|Dictionnaire Wallon-français (dialecte de Namur)]]*, kel deujhinme edicion a vudî e 1934.

Il aveut eto cmincî on Motî biyobibiografike des scrijheus e walon, ki serè fini pa Paul Coppe.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
*
Nandrin

**Nandrin** (li minme e francès), c' est ene comene rebanêye del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint d' Nandrin

* Dimorants: 5.501 (2004)
* Limero del posse: 4550.
* Arondixhmint: Hu
* Sitindêye: 35,90&nbsp;km²
* Dinsité: 153,00 djins/km²
* Ban d' Nandrin: Nandrin avou Sint-Sevrin, Viyé-les-Timpes (so plaece:  *Vélé-les-Timpes*), Yernêye eyet on boket (cwårtî des Cwate-Bresses) d' Abeye.

## Istwere

## Monumints eyet sites rimårcåves

### [[Nandrin (viyaedje)|Nandrin]]

Tour di Nandrin: rimetowe a noû e 1976, c' est çou ki dmeure do vî tchesta do 14inme eyet 18inme siekes.

### [[Sint-Sevrin-e-Condroz|Sint-Sevrin]]

* Eglisjh Sints-Pire-et-På di stîle roman, basteye di 1135 a 1145; elle dipindeut di l' Abeye de Cluny, e Bourgogne; l' eglijhe end a si clotchî  octogonå caracteristike.
Le priyeuré astalé chal va esse di l' mambornance di Cluny disk' å cmince do 16inme sieke.

### [[Viyé-les-Timpes]]

* Kimandreye di Viyé: li dominne a stî discandjî siconte di l' abeye di Flône pa Djiråd d' Viyé, tchivalî d' l' ôre do Timpe.
E 1312, cwand l' ôre est dissout, les béns del kimandreye passèt-st ås tchvalîs d' l' ôre di Sint-Djhan d' Djeruzalem.
Come les administreus sont bén lon (å pus sovint i viként-st a Paris), li cmandreye toume a bokets, eyet å moumint del Revolucion Francesse i gn a pus k' des rwenes.

Enute, on pout co vey deus tours, li meur d' eclôse, les cmons -- k' ont divnou des lodjmints d' on dominne privé, après k' il euxhîxhe sitî èn otel-restorant d' lucse -- eyet l' eglijhe fondêye e 1260 avou bråmint des radjoutaedjes, etur zels on gåliotaedje baroke (fwait dins les anêyes 1760), don do cmandeu d' adon, Laure le Tonnelier de Breteuil.

* Manwer del Tour: on donjon del moyinådje, k' a stî adjondou, e 17inme sieke, d' on lodjîsse rectangulåre.

## Evenmints

Dispoy 1994, li *Nandrin Rock Festival* assaetche, å cmince do moes d' awousse, ene floxhe tchaeke côp pus grande di djins vnant schoûter del muzike rok di cwålité.

## Grands Nandrinwès

Ovide Musin, askepyî sol mwaisse plaece (ki poite asteure si no) e 1854, et ki mora e 1929 a Brooklyn, Noû York.
Ci fourit on grand violonisse ki fjha s' cårire e l' Amerike bijhrece, wice k' i fôrma bråmint d' eleves dins l' tradicion del sicole bedje do violon.

## Adjermelaedjes
* Sint-Sevrin-e-Condroz est adjermelé dispoy 1973 avou l' comene francesse di Sint-Sevrin-e-Xharinte (Saint-Séverin-en-Charente)
* Nandrin est adjermelé dispoy 2001 avou l' comene francesse di Saint-Père-Marc-en-Poulet el Burtaegne.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Nandrin (viyaedje)

**Nandrin** (li minme e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a stî rbané avou ds ôtes viyaedjes po divni intité do minme no. 

* Limero diyalectolodjike: **H&nbsp;49**
* Limero del posse: **4550** (vî limero **4150**)
* Arondixhmint: Hu

## A vey
Tour di Nandrin: rimetowe a noû e 1976, c' est çou ki dmeure do vî tchesta do 14inme eyet 18inme siekes.

## Istwere do no do viyaedje.
Li viyaedje di Nandrin s' a prononcî Nandrén, come les vîs scrijhas el mosternut : *Nandren* (1219), *Nandrien* (1497) : c' est tipicmint des vîs scrijhaedjes do betchfessî én.
Nådrin

**Nådrin** (F. *Nadrin* so plaece, on prononce *Nâdrin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oufalijhe.
* limeros del posse: 
** novea: 6660 
** vî: 6665.
* limero diyalectolodjike : B 12.
* Etimolodjeye et vîs scrijhas
Bôvetchén (corinveye)

**Bôvetchén**  (la-minme, e sistinme Feller *Bauvètchéⁿ*;  *Beauvechain*,  *Bevekom*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' Province do Roman Payis.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "Babo" (pitit no d' djin tîxhon), eyet l' cawete flaminde -ingen (tîxhon *heim*, måjhon): amon les cis Babo; poy riwalonijhaedje del cawete -in -> -én (betchfessî én).

Li pus vî des scrijhas, c' est *Bauechin* (1070).

## Demografeye
Gn ava des djins d' Bôvetchén k' ebaguît eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.

## Tuzance walone
Claude Snaps î dmeure.

## Referinces
Weddjî

**Weddjî** (F. *Oeudeghien*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fraine-dilé-Anvegn.

* limero del posse: **7911** (dinltins: **7883**)
* Limero diyalectolodjike: **A&nbsp;14**
* Etimolodjeye et vîs scrijhas: rl a: Weddjî.
* lingaedje do payis: picård.
Pî d' bedot

Li **pî d' bedot**, c' est on magnåve tchampion ki vént dins les bwès, di coleur brun schite.

## Discrijhaedje

Tchampion d' alure nén régulire, di coleur bedje a brun clair, veloutêye ou lisse avou on *[[imeniom]]* poirtant des pititès aweyes. 
Il a ene blanke tchå ki pout divni ene miete djaene et k' est foirt cassante.

I vént al tere dins les bwès surtout après les foitès plouves d' esté djusk' al fén di l' årire såjhon.

## Eployaedje
C' est on foirt bon tchampion k' on pout mougnî. 
I va bén avou les blankès tchås.
Fraine-dilé-Anvegn

**Fraine-dilé-Anvegn** (so plaece, on prononce *Frêne-lè-Anvègn*, F. *Frasnes-lez-Anvaing*), c' est ene novele intité, e payis picård, askepieye li prumî d' djanvî 1977 pa rebanaedje di sacwants viyaedjes di l' arondixhmint d' Ate, el province do Hinnot, metous dilé Anvegn.

thumb|Eplaeçmint d' Fraine-dilé-Anvegn el province do Hinnot

* Dimorants: 10.902 (2004)
* Limero del posse: **7911** 
* Arondixhmint: Ate
* Sitindêye: 112,44&nbsp;km²
* Dinsité; 96,95 djins/km²
* Hôteur: di 20 a 200 metes
* Cowordonêyes: 50.67° Nôr, 3.62° Ess

right|thumb||200px

## Ban d' Frinne-dilé-Anvegn
* Acgni
* Anvegn
* Arkegnere
* Ark-Watripont
* Corde
* Dergnô
* Foret-dlé-Anvegn
* Fraine-dilé-Bwisnal
* Ingnie
* Moutiè
* Moutruwè
* Moutieu
* Sint-Såveu
* Weddjî

## Djeyografeye
**Fraine-dilé-Anvegn** si trouve dins l' province do Hinnot, ey a come vijhenes les comenes walones d' Ate, Cele, Elziele, Leuze-e-Hinnot, Mont-d'-l'-Inclû eyet Tournai et l' comene flaminde di Ronse.
Ele si stind so 11.244 ectåres eyet ses ponts les pus bas et pus hôts sont a 20 et 200 metes å dzeu do livea del mer.

Li comene est dins l' province do Hinnot, e l' arondixhmint administratif d' Ate, eyet e l' arondixhmint djudiciåre di Tournai.

## Tourisse
Å miercorin do *Payis des Tienes*, li comene a bråmint d' cwè assaetchî les tourisses. 
Les tchmins markés di porminåde-dischoviete åd triviè des diferins viyaedjes permetèt di dschovri les payizaedjes et les monumints.

Li tchestea d' Anvegn est ene plaece istorike la k' fourit sinêye li capitulåcion d' l' årmêye bedje li 28 di may 1940.
Ci tchestea la fourit basti e 1560, eyet l' tchestea, et ses cotoûs, sont classés.
Tchaeke dierin vénrdi do moes d' awousse on-z î djowe teyåte e plin air.

On î pout lodjî åjheymint, gråces ås djîsses rurås; i gn a-st eto sacwants restorants, tchaeke avou si specialité.

Ôtès curiozités touristikes:
* Li måjhone do souke (wice k' on pout aprinde totafwait sol souke), eyet ene posteure, å mitan d' on rond-pont, d' èn adjeyant cwårea d' souke, avou des adjeyantès copixhes å dzeu.
* L' Ågnreye (*l'Asinerie* e francès), li seule plaece di Walonreye et d' Beldjike wice k' on fwait do laecea d' ågne.
* Li muzêye do Toû d' France, k' ene djin araedjeye des coûsses a velo a-st amonté e s' måjhone et k' on pout viziter.
* Li *Camaïeu*, on djårdén al môde inglesse, wice k' on pout dischovri bråmint di plantes råles.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Spitron (linwince)

On **spitron** (on dit eto : èn **adviebe sipitron**), dins l' lingaedje des linwincieus, c' est on ptit adviebe, ki va avou on viebe, et ki candje si sinse. 

Les viebes ås spitrons do walon sont studyîs dins on hagnon a pårt.

## Pôzucion do spitron
I pout spiter evoye, et s' mete dirî les coplemints. Les spitrons sont bén cnoxhous dins les lingaedjes tîxhons. 

En almand, neyerlandès, daenwès, suwedwès, les spitrons sont-st aplaké padvant l' infinitif (*weggooien*, *ausfahren*). 

En inglès, i sont metou padrî (to go away). Ene fwaite avou on spitron, on l' lome **viebe å spitron**.

## Les vierbires ås spitrons e neyerlandès ey e l' almand
E neyerlandès ey e l' almand, gn a des viebes ki rshonnnut foirt ås viebes ås spitrons do walon.
* Ces viebes la si scrijhèt en on mot, a l' infinitif et å pårticipe erirece avou li spitron padvant
:*Hij zal de steen <FONT COLOR="#ff0000"><B>weg</B></FONT>gooien* (I va hiner l' pire evoye).
:*Sie haben <FONT COLOR="#ff0000"><B>aus</B></FONT>gefahren* (Il ont moussî foû del voye avou l' oto, il ont rtourné l' oto).
* Dins ls ôtes tins,  i si scrijhèt e deus mots, avou li spitron padrî.
:*Gooi deze steen <FONT COLOR="#ff0000"><B>weg</B></FONT>* (Hene ci pire la evoye !).
:*Du fahrest <FONT COLOR="#ff0000"><B>aus</B></FONT> !* (Ti mousses foû !).
* Dins l' parintêye, li viebe dimane en on mot.
:*uitwisseling* (discandje); *uitvaart* (foû-voye, rexhowe d' otovoye).
:*Ausfahrt* (foû-voye, rexhowe d' otovoye); *Niederschlag* (bouwêye ki vént djus les fniesses)

## Les vierbires ås spitrons e l' inglès
E l' inglès, les viebes ås spitrons do walon ont ene croejhete foirt rishonnante al cene do walon.
E l' inglès, les spitrons n' sont måy aplakés å viebe. Dabôrd, c' est come e walon des vierbires ås spitrons.
:*They throwed the glass <FONT COLOR="#ff0000"><B>away</B></FONT>* (Il ont tapé l' vere evoye).
Dins les parints, on pout aveur des mot avou aplacaedje tîxhon :
:*downloading* (aberwetaedje).
Mins, des ôtes côps, li spitron dimane padrî :
:*a laying out* (on prezintaedje).

## Hårdêyes divintrinnes
* viebe å spitron e walon
** vierbire avou evoye
** vierbire avou djus
** vierbire avou foû
Måvi blanc colé

On **måvi blanc colé** (on dit eto on **blanc colé**), c' est ene sôre di måvi avou on colé d' blankès plomes.

No e sincieus latén : *Turdus torquatus*
Sprewe

thumb|Ene siprewe
thumb|Mape del siprewe
thumb|oûs di sprewe
Li **sprewe**, c' est on gros moxhon k' a on noer ploumaedje avou des brunès rglatixhances, et des grijhès tapineures, aprume di l' esté. 

Il a ene coûte cawe et on djaene betch e l' esté. E l' ivier, si betch divént brun.

Ele pond des beas bleus oûs.

El Walonreye, c' est on dmorant oujhea.

No e sincieus latén : *[[Sturnus vulgaris]]*.

Famile des spriwidîs.

## Vicaedje des sprewes
Les sprewes si rashonnèt sovint a grandès volêyes, ki vont coûtchî al minme plaece.

Ele magnèt voltî des ceréjhes. Dins l' Hesbaye flaminde (do costé d' Lande), on bouxhe å canon po sbarer les volêyes di sprewes, por zeles èn si nén vni abate so les cerijhîs. 

## Sipårdaedje djeyografike
Li sprewe dimeure tote l' anêye e l' Urope coûtchantrece. E l' Espagne ey e l' Afrike bijhrece, ele n' î vént k' a l' ivier. El Sicandinaveye, ele î va acover e l' esté, mins vole evoye po l' ivier.

Les sprewes ont stî epoirtêyes e l' Amerike bijhrece, el Nonne-Afrike ey e l' Ostraleye, dandjreus pås colons inglès. C' esteut sol difén do 19inme sieke, pa des fjheus di djårdén d' aclimatåcion

## Li sprewe dins l' tuzance eyet l' lingaedje walon
Dins l' lingaedje walon, li sprewe est må veyowe. Po s' kitraiter inte di zels, les efants eployént sovint l' ratourneure "djonne di sprewe". Cwand on louméve ene sakî "li sprewe" (come no metou), elle esteut foirt mwaijhe.

*[[Li viye sprewe (anouwaire)|Lu vî sprâwe]]*, c' est l' no di l' anouwaire do Rweyål Club walon di Måmdey.

## Sourdants
Bazidiomicete

Les **Bazidiomicetes** (*Basidiomycota* e sincieus latén), c' est on foirt grand ebrantchmint des tchampions.

On î trouve **li grande pårt** des tchampions-åbussons. End a des magnåves et des nén magnåves.

## kékès sôres ki s' magnèt
* agnon-d'-leu (tchampion)
* amanite djaene d' oû
* blanke lepiote
* bleu-pî
* boloe bén moussî
* boloe d' esté
* boloe d' sapinete
* boloe tiesse di negue
* brun boloe 
* cindrêye tchantrele
* coprin ås tchveas
* cresse-di-cok
* foete-di-tchinne
* frizêye djote
* nôbe boloe
* mônî
* oraye-di-robete
* pî-d'-bedot
* pitite morile
* pleurote plate mosse
* rossea pî-d'-bedot
* russule do bontins
* russule grevesse
* russule di tcherbonî
* ståréye pezijhe
* tchampion d' coûtche
* tchampion des tchamps (åbusson des tchamps, pitit rôzé)
* tchantrele buzrece
* tiesse di moenne
* trompete des moirts
* verdåsse russule
* vraiy mosron

## kékès tchampions di mwaijhe cwålité
* amiståve russule
* bolet des vatchîs
* gris bolet
* rodje vatche
* rossea bolet
* russule olive
* spesse amanite

## kékès sôres k' on pout mougnî tot è purdant des précôcions
* årmilire coleur di miel; on dit eto : tiesse di meduze (codowe bén djonne et sins pî - bén les cure)
* adjeyante vesse di leu (bén djonne)
* bolet å rodje pî (måy cru et bén les cure)
* djaene bolet (après aveur pelé l' tchapea et rtiré l' pî)
* djaene pilon (bén djonne et passêye al bolante aiwe)
* gloumiant clå (après aveur pelé l' tchapea)
* grande coulmele(ni mougnî ki l' tchapea - li pî ni si djere nén bén)
* målagadlêye coulmele (ni mougnî ki l' tchapea - li pî ni si djere nén bén)
* oraye di tchet (may cru, bén les cure et tapé au diâle l'êwe k' a sièrvu a les cure) 
* rodjixhante amanite (måy cru et bén les cure)
* vesse-di-leu (bén djonne)

## kékès sôres k' on n' mougne nén cåze di leu aspet, gosse, odeur, consistance,...
* amanite citron
* amadou
* amer boloe
* blanc pî
* boloe des frizés
* clavaire al blanke cresse
* côpêye clavaire 
* coprin noer d' intche
* dôrêye clavaire
* flairant boloe
* flairante russule
* glumiante calocere
* glumiante colibeye
* kekete di tchén
* maxhurante russule
* polipôre di beyôle
* polipôre d' ivier
* rodje clå
* rossea boloe
* russule marcote
* russule do bontins
* seur boloe
* tremele djelêye
* vesse di leu ås spenes

## kékès sôres suspekes
* boloe des grandiveus (epwezonmints signalés e France e 2004)
* pitit gris

## kékès sôres epwezonêyes
* **[[amanite cigowe]]**
* **[[amanite mizerere]]**
* **[[amanite touwe-moxhe]]**
* **[[blanke clavaire]]**
* **[[boloe boton d' muscarene]]**
* **[[boloe do diåle]]**
* **[[boloe d' patouyârd]]**
* **[[clapante pezijhe]]**
* **[[blanke clavaire]]**
* **[[pacsile erôlêye]]**
* **[[tchapea d' macrale]]**
* **[[vireuse amanite]]**
Rinåd (wapeur)

thumb|500px
Des **rnåds** (on dit eto: des **feus d' macrales**, des **tokeus**, des **cujheus**), c' est des nûlêyes di wapeur ki montèt foû des bwès après ene plouve, purade cwand l' tere est ene miete tchôde. 

## Tos les lomaedjes walon des rnåds
Les wapeurs des rnåds sont prinjhes po del foumire, k' on n' sait nén kî kel fwait. Eto on les lome :
* feus d' , feu d' sôrcires.
* c' est les rnåds ki foumèt leu pupe (dijhêye ås efants).
* les  (prin po des djins ki cujhèt ene sacwè).
* les  (onk ki toke on feu).
Måvi

On **måvi** (on dit co on **miele**, et pus rålmint, on **måviåd**, on **mierlåd**), c' est on gros noer moxhon avou on djaene betch, del famile des tchampinnes, foirt corant, ki xhufele tofer.

thumb|måvi so ene rimouye

 *[[Turdus merula]]*.


Amselkueken.jpg|Djonne di måvi
Plake ni mauvi.jpg|Plake d' ene måjhon d' Vietrivå "e ni d' måvi"
Turdus merula merula  MHNT.ZOO.2010.11.186.11.jpg|oûs

 
## Discrijhaedje
Imeniom

L' **imeniom** (fr: *hyménium*, do grek *humenion* = pitite pea), c' est l' pårteye d' on tchampion-boloe ki va siervi å mopliyaedje, et dabôrd, produre les spôres.

L' organe ki poite l' imeniom si lome *imenofôre* (*hyménophore*). I rahouke li tchapea oudonbén tot l' tchampion foû do miceliom.

## Sôres d' imeniom
L' imeniom des bazidiomicetes, c' est des bazides adjokêyes deus a deus.

Li ci des ascomicetes, c' est des asses (metowes del minme manire).
 
## Pôzucion di l' imeniom
A cåzu tos les bazidiomicetes (apus k' les gasteromicetes), l' imeniom est metou dizo l' tchapea ou l' pårteye k' est ådfoû. Insidon, les spôres, on côp maweures, sont a l' air libe.

C' est l' cas par egzimpe des agariks, ki les deus costés des lameles sont tapissés d' imeniom, mins ossu des bolets avou leus tubes, des pîs d' bedot avou leus awiyons, ou des djiroles, dou çki l' imeniom est fwait d' pleus fôrmés a l' miercopete do pî.
Belgica (batea)

**Belgica** c' est l' no di deus bateas di rcweraedje bedjes, li no *Belgica* c' est l' latén po *Beldjike*.

## Li prumî Belgica

Li prumî *Belgica* ni s' loméve nén insi å cmince, mins c' esteut on batea norvedjin, constrût e 1884 a Svelvig, eyet lomé **Patria** (*patreye* e latén).
C' esteut on batea pol tchesse al balinne, avou ene coke di bwès, i pezéve 336 tones eyet mzurer 36m(L) x 7,6m(l) x 4,1m(H).

Adrien de Gerlache l' atchta e 1896 eyet l' arindjî po si espedicion d' l' Antartike.
Li batea fourit-st adon rbatijhî *Belgica*, eyet i naivia viè l' Antartike a pårti d' Anverse li 16 d' awousse 1897.

Ci batea, eyet si ekipaedje, fourit l' prumî a passer l' ivier e l' Antartike; nén k' ça fouxhe la li plan mins l' batea a stî astoké å mitan des glaeces li 28 di fevrî 1897, eyet s' rischaper seulmint 13 moes pus tård, après k' les omes ourixhe schavé on tchenå po leyî passer l' batea. I rariva a Anverse, el Beldjike, li 5 di nôvimbe 1898.

Pus tård li batea fourit-st atchté på Duk d' Orléans ki naivia avou Adrien de Gerlache so sacwantès ôtès espedicions. Li Belgica dimora-st e siervice disk' e 1913.

## Li deujhinme Belgica

Li deujhinme batea lomé **Belgica** est on batea do govienmint bedje eployî, pol govienmint bedje, pa l' Unité di Manaedjaedje des Modeles Matematikes del Mer do Nôr (*Management Unit of the North Sea Mathematical Models*, MUMM); c' est l' marene royåle bedje ki fornixh l' ekipaedje.
Li poirt d' ataetche c' est l' poirt di Zeebrugge, el Flande.
Il est redjîstré dizo l' matricule **A962**.

Li batea a stî comissioné e 1984 pal royinne Fabiola.
Ses mezuraedjes sont di 50,90 m(L) x 10,00 m (l) x 5.70 (H). Si tonaedje gros/net redjîstré est di 765t/232t.

Si mwaisse bouye c' est di corwaitî l' evironmint marén del Mer do Nôr, di ramexhner totès sôres di dnêyes so les porcessus biyolodjikes, tchimikes, fizikes, djeyolodjikes eyet idrodinamikes ki s' î fjhèt.
Li batea overe come on laboratwere totafwaitmint ahessî, l' analijhaedje des materiås ramexhnés s' fijhant dins des univiersités eyet instituts d' ricweraedje bedjes.

Li batea a-st ossu li consecante bouye di corwaitî après des ôlepesses el Mer do Nôr.
Il evoye les dnêyes å MUMM, ki va cårcule li spårdaedje eyet l' impak possibe di l' ôlepesse so l' evironmint.

## Difoûtrinne hårdêye

* Pådje e francès sol 2inme Belgica sol waibe do MUMM
Ceke polaire antartike

Li **ceke polaire antartike**, c' est onk des cénk mwaisses *[[paralele (djeyografeye)|paraleles]] metous so les mapes [[daegne|daegnreces]].
C' est l' paralele ki s' trove al [[latitude]] di 66° 33' 38" a nonne del roye di l' ecwåteur.
Dins totes les plaeces a nonne do ceke polaire antartike i gn a pol moens on djoû d' l' anêye ki l' [[solea]] dimeure å dzeur del roye do cir les 24 eures do djoû e-n erote; del minme manire totes ces plaeces a nonne do ceke polaire ont pol moens on djoû d' l' anêye ki l' solea dimeure 24 eures e-n erote pa dzo l' roye di cir, sins s' mostrer.

A bijhe del bole daegnrece i gn a-st on sfwait ceke polaire, lomé li [[ceke polaire artike|ceke polaire *'artike''']].

Li continint ki s' trouve å dvins do ceke polaire antartike si lome l' Antartike.
A bijhe do ceke polaire antartike, c' est li zône timperêye nonnrece.

## Vey eto
* Ceke polaire artike
Tremele djelêye

## Discrijhaedje

Li **tremele djelêye**, c' est on tchampion des bwès avou on coir fwait d' pleus et d' bosses moflasses (del minme consistance ki l' djelêye) djaene doré a orandjé, ki dvént orandje foncé, cwarnè et pus deur e divnant pus vî, k' a des blankès spôres. I crexhe tote l' anêye so les åbes côpés et les brantches moites (mins ossu so les brantches des åbes a foyes vicantes). 
C' est on tchampion foirt corant.

## Eployaedje
On nel mougne nén.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Viye muzeure

Ene **viye muzeure**, c' est  ene muzeure k' on eployive divinltins, sovint nén dins l' sistinme decimå, et ki pleut cobén candjî d' ene plaece a l' ôte.

## mezeures pa redjons
* Viyès mzeures el Dutcheye di Bouyon

## di longueur
* askeutêye (a pô près 50 cm)
* aspagne
* hazêye
* ône
* pî
* keute : on pî et dmey, u 15 pôces, u 45 cintimetes. Eco eployeye dins les houyires.

## di stindêye
* bounî
* djournå
* vedje :
** grande vedje 4,73 åres
** pitite vedje u verdjinete : 0,23 åres

## di volume
### po les bwès
* bwès di mnujhreye
** solive
* bwès d' tchåfaedje
** coide di bwès

### po les likides
Shijh muzuretes po les likides valént ene muzurete po les grins.

### po les grins
* sitî
* cwåte
* muzurete
cwate muzuretes fijhént on pougnoe.
Ene muzurete po les grins valeut shijh muzuretes po les likides.

* melea

* saetch
Russule rinådrece

Li **russule rinådrece** (on dit eto: **rodje russule**), c' est on tchampion des bwès, ki fwait rvômi li ci k' endè magne. 

## Discrijhaedje
Li varyisté l' pus corante, c' est *R. emetica silvestris*.

Cisse-ciale a on tchapea rodje vif, eyet on seur gosse ki broûle.

## Eployaedje
On rindje li russule rinådrece dins les epweznants tchampions. Mins gn a nouk k' endè va magnî, di cåze di s' måva gosse, ki fwait rnåder (did la, si no).

Po n' prinde nou risse, våt mî minme leyî d' costé totes les russules avou ene rodje tiesse, minme si les pus corantes sont des magnåves.
Rinåd

thumb|On rnåd inte tchamp et bwès 
On **rnåd** (ordinaire), c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, ki vike dins les bwès et ki s' aprepeye voltî des måjhons. 

 *[[Vulpes vulpes]]*

Mins gn a des rnåds

## Mwaissès dnêyes
Li rnåd vike dins des terêyes lomêyes eto **woupires**. I magne bråmint des rawiants, aprume des soris. 

Li rnåd a l' no d' esse on hapeu d' poyes dins les cinses, mågré k' i n' î vént k' rålmint.

Li rnåd esteut eto tchessî po s' pea.

El Walonreye, el fén do 20inme sieke, li rnåd a stî les cåzes di sacwantès minêyes di må d' araedje.

## Vicance
### Li woupire
thumb|Intrêye d' ene terêye di rnåd a l'ivier
thumb|Les terêyes ont todi dipus d' on trô
Å pus sovint, li rnåd va colnijhî des terêyes di taessons. Li taesson pout continouwer a-z î dmorer, avou li rnåd.

I pout eto abaguer dins ene terêye di robete, si c' est dins l' såvlon, et k' el pôrè alårdji.

I pout tchoezi ene terêye dins tolminme ké tere, apus ki les plaeces avou bråmint des rotches.

Cwand on-z a gazé les terêyes di rnåd a cåze do må d' araedje, dins les anêyes 1960, on-z a veyou des rnåds ki fjhént leu bôre so tere.

Les terêyes ont todi dipus d' on trô.

### Amagnî
Li rnåd est on grand distrujheu d' rawiants. On vout k' i magne inte 6000 et 10.000 pitits rawiants l' an, aprume des soris et des rates. Gn a nole ôte biesse k' endè distrût ostant.

I s' nourixh eto di robetes, di live, di faizans, di coks di bouhire, di fans d' tchivroûs et d' poyes et ds ôtes oujheas d' poli.

Mins li rnåd pout ossu bén apicî :
* des oûs
* des ptitès biesses ås tetes
* des pexhons
* des cwate-peces
* des insekes (cok d' awousse, scarbote, baloujhe, covisse di wesses.
* curêyes di biesses
* vier di tere
* caracole

I magne eto voltî des plantes :
* ceréjhes, rujhins, meumeures, caclindjes
* biyokes
* påte di frumint u carote di mayisse, cwand ele sont-st a laecea
* tinrès waides
* mosseas

On-z a studyî ki l' avalaedje di plante aléve disk' a 18 åcint di si amagnî.

### Mopliyaedje

## Epayaedje
Li rnåd pout esse epayî ezès moes k' i gn a on R divins e francès (do moes d' setimbe å moes d' avri). C' est a ç' moumint la k' il a on pus bea pwel. Portant e moes d' måss et avri, c' est ddja sovint trop tård, pask' il a cmincî a wayimer.


Image:Epayî rnåd1.jpg
Image:Epayî rnåd2.jpg


## Li rnåd dins les fåves do vî vî tins
Li rnåd est onk des mwaisse personaedjes des fåves do vî vî tins. Insi, onk des prumîs scrijhaedjes e neyerlandès (u dins l' prumî rfondou flamind), c' esteut li paskêye d' on rnåd "Van den Vos Reynaerde" (on no rdoblete). Mins, dins l' adrovaedje, li scrijheu Jacob van Maerlant dit k' il a ratourné ene pårtêye des fåves a pårti do walon :
:*Dat die avounture van Reynaerde*
:*In dietsche onghemaket bleven*
:*Ende hise den walschen boucken*
:*In dietsche dus hevet begonnen.*

Dins ces fåves la, li rnåd vout esse pus malén k' les ôtès biesses, mins i s' fwait todi emantchî al fén.

Bråmint des vîyès fåves so li rnåd ont stî riscrîte pa Gaston Lucy.

## Sourdants
Framheim

**Framheim** c' est l' no del båze ki l' esploreu Roald Amundsen fijha-st el Baye des balinnes, sol platea d' glaece di Ross e l' Antartike, tins di ci espedicion disk' å Pole Sud.

C' esteut-st ene cahoute fwait di bwès pa on mwaisse-tcherpetî; ele fourit fwait e seccions dismantchåves, çou ki permeta del construre el måjhone da Amundsen el Norvedje, li dismantchî pol mete sol *[[Fram (batea)|Fram]]*, li batea k' amina l' espedicion disk' e-n Antartike, eyet l' remantchî on côp so plaece.
Li no d' *Franheim* vout dire "måjhone do Fram" e norvedjin.
Ci fourit onk des prumîs egzimpes di construjhaedje avou des bokets pré-fabrikés; li tåve po magnî si poléve riployî å plafond po pleur netyî åjheymint pa dzo leye.

Tins do construjhaedje el Norvedje, Amundsen dijheut kel cahoute esteut po-z "observer" seulmint, çou k' aléve avou l' pordjet anoncî d' aler å Pole Nôr; mins minme èn aprindisse esploreu åreut veyou k' i gn aveut des plaeces po des djins viker. Come di djusse, li pordjet da Amundsen c' esteut purade d' aler disk' å Pole Sud, la ki l' voye disk' å Pole Nôr aveut ddja stî afroyeye pa Frederick Cook eyet Robert Peary.
Djivêye des motîs do walon

:*[http://lucyin.walon.org/diccionairaedje/djiveye400.html Dierinne modêye del djivêye (moes d' djanvî 2026)]*
 Djivêye des motîs walons riwaitåves sol Daegntoele
Li **djivêye des motîs do walon**, c' est ene lisse di cåzu 600 diccionaires et motlîs, bråmint des walons-francès.

Foû des motîs so papî, gn a eto des båzes di dnêyes (Rasgotaedje des bassårdinreces, motî d' Forire…) k' î ont stî stitcheyes a pårti di 1998. 

## Istwere
Li djivêye a stî ramexhnêye, po on prumî, e 1992, pa Johan Viroux. 

Ele fourit spårdowe e 1994 pa Lorint Hendschel dins si studia "Å raploût-tot des walons".

Li minme anêye, Lucyin Mahin eplaida li djivêye so les fis, tot lyi radjoutant sacwants sourdants, des motîs u motlîs rovyîs, les inketes di l' ALW et da Tchåle Bruneau, les noveas diccionaires k' ont moussî foû dispu 1992, et les motîs et motlîs ki parexhént sol Daegntoele. Et l' lomer li «djivêye des 400», pask' i gn aveut adon a pô près 400 sourdants.

C' est lu ki continowe a recråxhî l' djivêye, k' a-st arivé a on nombe di 585 rahoucas.

## Adjinçnaedje del djivêye di motîs
* Motîs avou tos les accints del Walonreye, u avou dipus d' ene coine, ki poirtèt on limero avou l' lete G (ki vént do francès *général*, djenerå).
* Motîs do walon avou l' accint do Levant, ki poirtèt on limero avou l' lete E (come **Ess** del Walonreye).
* Motîs do walon avou l' accint do Mitan, ki poirtèt on limero avou l' lete C (come **Cinte** del Walonreye).
* Motîs do walon avou l' accint do Coûtchant, ki poirtèt on limero avou deus sôres di lete :
**L' ene avou l' lete O (come **Ouwess** del Walonreye).
**L' ôte avou les letes WP (come **Walipicård**), pol moumint soulmint li WP199 a cis letes rola.
* Motîs do walon avou l' accint del Basse Årdene, ki poirtèt on limero avou l' lete S (come **Sud** del Walonreye).
* Motîs do rfondou walon, ki poirtèt on limero avou l' lete R (come **Rifondou**).

Les pus gros motîs (sovint spotés les "gros ronflants") î sont-st eplaidîs e rodje coleur, et les ôtes pus consecants e måve coleur.

## Ritchesse des sorgropes
### e 2008
Å 8 di djanvî 2008, li djivêye contéve 495 sourdants:
* Motîs do rfondou walon : 9 sourdants.
* Motîs djenerås : 112 sourdants.
* Motîs do walon do Payis d' Lidje : 179 sourdants.
* Motîs do walon do Mitan : 64 sourdants.
* Motîs do walon do Coûtchant : 82 sourdants.
* Motîs do walon del Basse Årdene : 49 sourdants.

### e 2019
Li 15 di setimbe 2019, gn aveut: 
* 19 sourdants po les motîs do rfondou walon
* 130 sourdants so les motîs djenerås
* 193 sourdants pol Payis d' Lidje
* 80 sourdants pol walon do Mitan
* 104 sourdants pol walon do Coûtchant
* 59 sourdants pol Basse Årdene
çou ki fwait, 585 sourdants.

## 
Djivêye des motîs walons riwaitåves sol Daegntoele

## Hårdêye difoûtrinne
* Djivêye des motîs do walon

## Pî-note
Rodjixhante amanite

Li **rodjixhante amanite** (on dit eto **rodjåsse amanite**) est on tchampion foirt candjant d' aspet ki vént dins tos les bwès. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on tchapea (4 a 20&nbsp;cm), di coleur brun-rôzé a vwele nén régulî, avou des bokets di mannetès blankès peas ou crinme-ocracêye (ki plèt esse lavêyes pa l' plouve), avou des blankès lames taetcheyes di rôze, on blankasse ou brunasse subulbeus pî avou on blanc anea, sins volve et sovint chiné (6-22 x 1,5-3,5 cm). Blanke tchår rodjixhant dins les blesseures et a l' casseure.
Il est sovint ataké pa les molons et les parazites.
I vént al tere dins tos les bwès dins les maiguès teres (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon. C' est dins les sapéns k' on trouve les pus gros egzimplaires.

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî tot e purdant l' précôcion di l' bén cure. 
**Atintion: confuzion possibe** avou l' amanite pantere (ki lu est foirt tocsike). Li distinccion est portant åjheye a fé po les cnoxheus :
* L' amanite pantere a on tchapea avou on boird striyî, li spesse anamite neni.
* L' amanite pantere a ene sipesse volve fôrmant on bourlet, dismetant ki li spesse amanite n' end a cåzu pont.
* L' amanite pantere come si no l' dit bén, rodjit a l' cassure, dismetant ki l' amanite pantere dimeure bén blanke.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:  
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
Amanite pantere

L' **amanite pantere**, c' est on epweznant tchampion foirt corant, ki vént dins tos les bwès, del famile des amanites. C' est onk des pus epweznants k' i gn åye.

## Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on tchapea 6 a 10cm lådje, bén plat, brun-rossea, avou des pus bladjès royes ki vont viè l' copete. 

Sol tiesse do tchampion, gn a des ptitès blankès taetches, come des gotes di laecea, ki c' est come des peas plakêyes dissu l' tchampion. C’ est cisse caire la k’ el fwait rshonner al pea d’ ene pantere. C’ est did la ki s’ no vént.

Les lames sont libes, blanc crinme eto. 

Li pî est blanc 6 a 10 cm hôt, et 1,5 cm lådje. Il est lisse, avou 1 a 3 aneas avou on vwele. 

Après l' bule (rinfelmint do dzo do pî), gn a des ptits bôrlets ki rimontèt sol dizo do pî. 

Li tchå est blanke, foirt tene et mole.

I n' a pont d' odeur ricnoxhåve.

## Biyonaxhe
I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès ås foyes). 

On l' trouve pa ptitès taetches, di l' esté å cmince di l' erire-såjhon. 

## Epwezonmint
Dins l' amanite pantere, gn a les minmes pwezons ki l' amanite towe-moxhes, mins end a co dpus dins l' pantere.

Ci n' est nén råle ki des djins k' endè magnèt morénxhe.

On s' pout brouyî avou li spesse amanite et li rodjåsse amanite.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:  
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips : *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encylopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler : *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaefffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
Avrè

**Avrè**, la minme e Feller, (fr: *Havré*, vaila on prononce *Âvrè*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Mont.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Avrè|l' esplicant motî]].*

thumb|Rwenes do tchestea des Princes di Croy- Acwarele da Marie-Claire Lefébure|centré

## Hamteas d' Avrè
* *Les Batties*
* *Ghislage*

## Istwere

Å 12inme sieke, li signeurreye d' Avré a stî dnêye pa l' conte do Hinnot å tchesturlin d' Mont a tite ereditaire po les tnants di cisse tchedje la.

Après l' prumire brantche des Avrè, li signeurreye a passé successivmint ås Ingui (Enghien), ås Harcourt, ås Dunois, ås Longueville et po fini ås Croy ki l' ténront disk' al fén do vî redjime.

## Economeye
Ça a stî ene pitite comene ritche do 19inme sieke disk' ås anêyes 1950, avou ses bwès, si rafinreye di sé, si taenreye, si fabrike di toubak, si fabrike di noere poure po les cartoutches, si verreye, ses cårires di fosfate mins ossu et surtout ses tcherbonaedjes ki dnént di l' ovraedje a pus di 1000 djins, omes et femes.

E 1960, cwand l' dierin tcherbonaedje a tapé l' ouxh sol beur, li viyaedje s' a-st edoirmou po divni on viyaedje dortwer po les djins ki vont ovrer a Brussele, a Mont et a Tchålerwè.

## Populåcion sorlon les anêyes
* 1846: 2.043 djins
* 1910: 3.689 djins
* 1961: 5.225 djins
* 1976: 5.390 djins

thumb|'''Avré''', eglijhe Sint-Mårtin (16inme sieke).|250px|centré

## Rilomêyès djins d' Avrè
* Jean-Charles Houzeau de Lehaie î a vnou å monde.
* Jean-Pol Grandmont î a dmoré lontins.

## Referinces eyet sourdants
Gjøa

thumb|li ''Gjøa''

**Gjøa** esteut l' no do prumî batea a-z aveur passé på Passaedje Nôrouwess e 1906, miné pa Roald Amundsen come captinne eyet èn ekipaedje di shijh djins. Li voyaedje e-n etir dura troes ans.  

Li batea, 70 pîs lon, fourit constrût e 1872 a Rosendal, el Norvedje, eyet eployî po pexhî disk' a ki, 28 ans pus tård, e 1900, Roald Amundsen l' atchtaxhe po s' endè siervi po ses esploraedjes di l' Artike.

L' ekipaedje (foû d' Amundsen lu-minme) do voyaedje ki rinda l' batea fameus, c' esteut Godfred Hansen, Helmer Hanssen, Anton Lund, Peder Ristvedt, Gustav Juel Wiik eyet Adolf Henrik Lindstrøm. 

Il cwitît Oslo li 16 dji djun 1903, eyet après aveur naivyî inte li pårteye continintåle do Canada eyet l' boird nonnrece di l' Iye Victoria, li Gjøa ariva-st a Nome e l' Alaska li 31 d' awousse 1906.
I naivyît adon disk' a San Francisco k' il î arivît l' 19 d' octôbe, ey esse riçûs come des eros. 

Tins d' leu voyaedje, l' espedicion fjha sacwants mzuraedjes po disterminer l' eplaeçmint do pole Nôr magnetike.

Li Gjøa fourit pus tård atchté pa ene kiminålté norvedjinne-amerikinne eyet bistoké al veye di San Francisco e 1909.
Låvå il a stou e-n espôzicion å park do Golden Gate.
E 1972 li Gjøa fourit raminé el Norvedje, eyet i s' trouve asteure el muzêye do naiviaedje norvedjin a Oslo.
Djimbe

**Djimbe** (F. "Gembes"), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dåvdisse, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Djeyogrefeye
Djimbe est metou al maxhe des aiwes di l' Almaxhe et del Rancene, çou ki pôret espliker s' no, a pårti do gayel (come Djinape et Djmele).

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **6929** (davance **6889**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne&nbsp;20**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s): rl a : Djimbe.
* Sipotaedje des djins: les Minousses.
* Po les vî(s) scrijha(s), riwaitîz dins l' esplicant motî.
* Eplaeçmint sol Daegn : 50°00'00 N - 5°03'59 E
* Stindowe : 792 Ha.
* Hôteur : 315,13 metes dizeu l' mer sol soû d’ l’ eglijhe.
* Dimanants: 386 (1893)

## No di des plaeces di Djimbe

* A vey avou des tchamps et des sårts :
** Gåssåt (sårt Waldo, so plaece: *Gossau*, e F. *Gosseau*).

* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bwès-Ban (so plaece: *Bwâban*).
** å Tchenlisse.
** Li Planinea (e F. *Planiné*, vî scrijha : *Planinay*)

* A vey avou des dmorances et des djins :
** a Djimbrêye (e F. *Gembreille, Gembrai*), ki sereut l' vî Djimbe, u li Ptit Djimbe (*Djimbrea*), metou al copete do Ri d' Planinea.
** Al Coulêye (so plaece: al *Culéye*).
** So Hodimont (so plaece: *so Dumont*, e F. *Sodimont*)

* A vey avou des aiwes : 
** Ri d' Bissu, aiwe ki court so Sohire.
** Å Graevî
** Gådri (so plaece *Gaudru*, ri da Waldo).
** a Ritchåfontinne (F. *Rèchanfontaine*)
** Li Pont des Gades.

* A vey avou des Monts et vås
** Les Rwesses d' Our (so plaece: les *Rwasses d' Our*, e F. *Croix d' Or*).
** So les Moyus.

### Istwere
E 13inme sieke, Djimbe, tot come Bive, dipindeut des moennes do Mouzon. Cwand il ont vlou basti Prwajî, i s' ont arindjî avou l' eveke di Lidje, k' esteut ossu duk di Bouyon et Djimbe a todi dmoré e l' Dutcheye di Bouyon.

* Eglijhe: 1877-1878 a Sint Djan, so ene viye eglijhe k' avot pus d' 100 ans. L' alou d' Poitchrece dipa=indeut di l' eglijhe di Djimbe.

Pol comene :
* An V. Dipårtumint di Sambe et Mouze
* An VIII. Arondixhmint di Sint Hubert
* An X. Canton d' Welin.
* 1814 Dipårtumint Sambe et Oûte.
* 1815 Province di Nameur
* 1818 Province du Lucsambourg, arondixhmint d' Måtche
* 1823 Comene di Hôt-Fayi
* 1837 Comene di Djimbe
* 1839 Arondixhmint do Tchestea

### A vey
Li trô l' ermite, ki c' est on crin d' rotche so l' Almache. On dit k' al pesse di 1636, i n' dimoréve pus a Djimbe ki deus frés. Il ont don vnou vey l' ermite, k' esteut ossu sôrcî et ki lzî a dné ene yebe a mwârciyî, po schaper del pesse.

Li rotche do Maki d' Graide: a on bon kilomete, e rmontant Ransene, après awè passé l' Mont, gn a l' site del batreye des makizårds avou ls Almands li prumî d' setimbe 1944.

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Gaston Wilvers avou l' accint d' Djimbe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sipesse amanite

Li **spesse amanite**, c' est on tchampion a spès tchapea ki vént dins tos les bwès. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on tchapea (10 a 15&nbsp;cm), bén e tchå, di coleur brun-foncé a gris-ocracé, avou des bokets di peas gris-bedje (come des cwåtes di djeyografeye), avou des lames blankes ou grijhes (ki plèt esse lavêyes pa l' plouve), on stocaesse blanc pî sins volve ki pout esse chiné d' gris (10-15x2-3cm), avou 1 anea striyé pa dzeu, blanc ou gris. On dzo d' pî e fôme di navea. 
Li tchå est blanke et mole.
Estant djonne il a ene odeur d' anisse ki dvént cile del ramonasse e divnant pus vî.   

I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) dou çk' i vike e ptitès cwantités pa ptits tropeas di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî mins ki n' est nén di foirt boune cwålité et ki dimande a esse foirt acomôdé. 
**Atincion: confuzion possibe** avou l' amanite pantere (foirt tocsike) eyet li rodjåsse amanite (ledjirmint tocsike crowe et cwand ele n' est nén bén cûte).

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
Joseph Sécretin

thumb|150px|left|Portrait da Sécretin 

**Joseph Sécretin** a skepyî e 1877 a Gråce-Bierleu et mori e 1920. Il esteut spoté li Bossou Ketegne a cåze k' il esteut croufieus podbon. Il a scrît des arimés et des tchansons. 

Il a stî replaidî pa François Nyns e 2002, a pårti des papîscrîts wårdés pa André Sécretin.

## Hårdêye difoûtrinne
* Èn arimé da Joseph Sécretin
Etimolodjeye gayele

Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon
[thumb|On motî do gålwès fwait e l' Walonreye pa [Jean Degavre]]
On mot est rwaitî d' **etimolodjeye gayele** u **celtike** cwand on pout rtrover ene parintêye avou des ôtes mots des (vicants u moirts) lingaedjes gayels. C' est co pus binamé si on voet on rapoirt, clair come di l' aiwe di rotche, avou on scrît mot do gålwès. 

C' est l' veur pol walon, mins eto po tos les lingaedjes k' ont des bodjes celtikes (francès, inglès, evnd.).

## Mwaissès dnêyes
Sovint, li mot walon d' etimolodjeye gayele (metans : gobeye) ni serè nén tot seu, mins on-z årè des sfwaits mots dins des ôtes lingaedjes galo-romans (metans, li francès *gober*). 

Po les nos d' plaeces et d' aiwes, on-z årè des rshonnances dins tote li stindêye ocupêye davance pås Celes. Metans, des veyes u viyaedjes come Djnape, Djimbe, Djinne (itålyin *Genova*), u Djneve ont l' minme etimon gayel (*gena*).

L' etimolodjeye cele n' est acertinêye pås linwincieus ki cwand l' latén n' a pont di sfwaits mots. Come les lingaedjes gayels et latén (et tîxhons) sont pacô près onk di l' ôte, des mots rwaitîs come d' etimolodjeye latene (u tîxhone) pôrént purade aveur vinou do gålwès. Mins li manke di scrijhaedjes do gålwès djåzé el Walonreye ni nos aide waire po ces rcweraedjes la. 
 
Co pus ki les bodjes laténs, les bodjes gayels ont fornaivyî linwisticmint, et si plèt rtrover e walon dizo diferinnès cognes cognes (**Les**se / **Lis**wer) ; (**bret**e, **bard**ouxhî, **berd**eler).

Tos les mots walons provnant do gayel et dedja studyîs so l' eciclopedeye Wikipedia dins l' Esplicant motî do walon sont rashonnés, pa ôre di bodje gålwès, e-n on "Motlî des etimolodjeyes gayeles".
 
## Sacwantès mots walons ki provnèt do gålwès
### Kimons nos
* waernu, waermaye.
* bodje *gobbo* (boke)
** gave, gavêye, gaviot, gaviote
** gober, gobeye, gobieus
* bodje *geusiae* 
** gorea, gorlî (*geusiae* => *goxhrê* => *gorea*)
** djoixhe
* bodje gayel *grava*
** graevî
** graevete, graevleus 

### Nos d' plaeces
* Djimbe, Djimbrêye, Djimbrê

### Nos d' aiwes
* Lesse
* Ermeton

### Nos d' djins
* sinte Bedje.

## Rotaedje des etimolodjeyes gayeles
Les bodjes gayels ki rotèt e l' etimolodjeye walone polèt esse :
* des bodje simpes.
* des bodjes pa aplacaedje : 
** aplacaedje di deus u sacwants mot d' gayel : erî rfwait *[[:Wikt:Djimbe|Gembra]]* = aplacaedje di *gena* (boke, plaece d' agolinaedje d' ene aiwe dins ene ôte) + *aba* (aiwe) + ara (aiwe, rivire).
** aplacaedje, a môde di rdoblete, d' on bodje gayel et d' on bodje latén : gurnouye : li bodje "gurn" provént di l' acmaxhaedje do gayel *craxantus* (sôre di crapåd) (=> gur-) , avou l' latén *rana* (rinne) (-rn).

Å pus sovint, les bodjes gayels riçuvnut des cawetes latenes.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene conferince da Lucyin Mahin so les etimolodjeyes gayeles do walon (e francès ey e walon, prezintêye a l' Univiersité des Troes-côps-vint a Bive, li 6 di måss 2007)
Oraye di tchet

L' **oraye di tchet** est l' tchampion li pus corant del famile des elvelacées. 

## Discrijhaedje

Tchampion (6-13 cm) fôrmé d' on gris-blanc djaene-brun påle tchapea e fôme di sele (3 a 5&nbsp;cm di hôt) k' est foirt cassant, avou ene conformåcion pus ou moens cafougneye ou lobêye, avou on blanc pî k' a des parfondès royes so tote si hôteur (2-8x1-2,5cm). 
Li tchå k' est elastike divént vite coriace. 
Djonne i n' sint nén grand tchoi mins atrape ene doûce odeur tot divnant pus vî.   

I vént al tere ossu bén dins les clairs et frexhs bwès a foyes (pus rålmint dins les sapéns) li long des pazeas, ki dins l' yebe,  les håyes et les hourleas des pateures.
On l' trouve di l' bele-såjhon djusk' a l' fén d' l' årire-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî (tocsike crou) après aveur pris l' précôcion di l' bén cure et di taper å diåle l' aiwe k' a siervou a l' cure.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4