open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mannixhance di l' air

right|

Li **mannixhance di l' air** (on dit eto: **epufkinaedje** u **epestiferaedje**), c' est cwand on-z î hene tofer evoye des mwais prodûts, come : 
* les gaz des otos, des camions des cårs et des otobusses.
* les foumires des oujhenes
* li broûlaedje des saetchots d' plastike.

L' anichtance di l' air pa les resserants gaz va esse les cåzes do Reschandixhaedje del Daegn.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:mannixhance|mannixhance]]", "[[:Wikt:epufkinaedje|epufkinaedje]]" et "[[:Wikt:epestiferaedje|epestiferaedje]]".*
Lussimbork

Li **Lussimbork** c' est:

* li no d' on payis d' Urope, li Grande Dutcheye do Lussimbork
* li no del mwaisse-veye di ç' payis la: Lussimbork veye
* li no d' ene province di Walonreye: province do Lussimbork
* li no d' ene ancyinne dutcheye del Moyinådje : li Dutcheye di Lussimbork
Djiniesse ås spenes

Li **djniesse ås spenes** (on dit eto: **brûke** u **vignea**), c' est on bouxhon del sôre *[[Ulex]]*, rishonnant a des djniesses avou des picas, foirt råle el Walonreye, mins corante so les payis ki rwaitnut l' Oceyan Atlantike (Burtaegne, Akitinne e l' France).

thumb|dessinaedje d' on live di botanike do 19inme sieke

 *[[Ulex europaeus]]*

 Legumineuses

*Li djniesse ås spenes ni doet nén esse kimaxheye avou l' [[pondante djiniesse]], u vegnon (Genista anglica)*.

## Crexhaedje
Elle poite des djaenès fleurs, ki florixhnut do moes d' fevrî å moes d' may el Walonreye.

Ele pout esse riplantêye dins les cortis, et so les mitans d' otovoye, sol les hourêyes des tchmins d' fier.

Les grinnes sont do pwezon.

## Plaeces k' ele crexhe dins l' nateure, el Walonreye
* Sol Calistinne.
* Tot do long d' Mouze, dilé Hu.
* rålmint sol Basse-Årdene.
* foirt rålmint el Hôte-Årdene.

## Li djniesse ås spenes, est çki c' est ene sôre apoirtêye, u k' a todi crexhou el Walonreye ?
On-z a vlou kel djiniesse ås spenes åye sitî apoirtêye lanawaire el Walonreye, po gårni les hourêyes do tchmin d' fier. On dit co k' ele s' åreut rismincî a pårti di l' amagnî des biesses.

On-z a minme shoflé ki ci sereut les sôdårds burtons k' end årént semé håre et hote, cwand i vnént viziter les cimintires burtons d' Maissin.

Les vîs nos walons "brûke" et "vegnea", ramexhnés e payis d' Hu pa Robert Boxus mostrèt kel plante egzistéve bén el Walonreye, dispu kel walon egzistêye (1000 ans). 

Ça s' pout bén kel brûke soeye ene plante di rmanance d' on tins k' i fjheut meyeu k' ouy so les cresteas d' Mouze ey el Fåmene. Di ç' tins la, on-z î ahivéve del vegne (disk' al fén del Moyinådje).
Pansreye (antomeye)

Li **pansreye**, antomicmint, c' est les cwate potches di (çou k' on lome a toirt) l' estoumak des roemiants. C' est l' piceure anatomike tipike di cisse sôre di biesse ås tetes la.

Les cwates bokets del pansreye, c' est l' bonete, li panse, li cint-fouyeas eyet l' moulete.

E botchreye, li pansreye, c' est les cwate bokets del panses k' on-z è djåze cial, et les boyeas avou.

## Ovraedje del pansreye
### Ovraedje del bonete et del panse

### Ovraedje do cint-fouyas
 cint-fouyas

### Ovraedje del moulete
 moulete

## Diswalpaedje del pansreye ås veas et djonnes roemiants
Les veas et les ôtes djonnes di roemiants n' ont waire di panse. Plamour ki l' laecea doet ariver direk dins l' moulete. Po çoula, gn a ene goidje ki si rclôt del rexhowe di l' avala disca l' moulete, li gotire avalrece.

Cwand l' vea va esse sipani, i va dveur fé ovrer les cwate potche del pansreye. S' il a des amagnîs brouxhires a mawyî e minme tins k' i tete, li diswalpaedje del panse si frè pus radmint, et l' djonne roemiant tirrè docô s' plan å spanixhaedje.
Cint-fouyeas

thumb|li cint-fouyas, emey les cwate ôtes bokets del pansreye 
Li **cint-fouyeas**, c' est l' troejhinme potche del pansreye des roemiants, la k' gn a tos des fouyeas come on live di messe.

Li cint-fouyeas rote come ene passete. I n' leye passer eviè l' molete ki les pus féns bokets d' amagnîs, k' ont ddja stî cobroyîs el panse, et roemyîs.
Moulete (pansreye)

Li **moulete** (sincieuzmint, l' **abomazom**), c' est l' cwatrinme potche del pansreye des roemiants.


Abomasum-reed4.jpg|åmea
Pansreye frexhès peas limeros.jpg|bedot (4)
Caillette Impala.jpg|impala


## Rotaedje
Les alimints î avnèt après aveur passé li panse, ey les cint foyes do cint-fouyas, la k' il ont stî rapurés des gros cayets ki n' ont rén a fé dins les boyeas (plastike, pires, boket d' fier).

C' est la l' vraiy estoumak, come li ci des ôtes biesses ås tetes.

Li moulete revoye l' amagnî, dedja rtravayî, eviè l' prumî boyea.

## Siervaedjes del molete
Li moulete, avou les ôtes pårteyes del pansreye, si polèt magnî e hatchisse (avou des ôtes bokets del dispouye).

Li moulete pout eto esse greyeye a ptits bokets (ricete djaponesse).

E l' farmaçreye, on î saetche li mayire (prezeure).

## Maladeyes del moulete
Ås vatches, ey aprume ås grandès epatlêyes come les Hostenes sogneye avou waire di fôraedje et toplin des torteas, li mouyete pout candjî d' plaece, et si vni stitchî a hintche dizo l' panse. Li maladeye si lome diplaeçmint del mouyete a hintche.

Pacô, dins totes les raeces di bovrins, li moulete si pout toirtchî so leye-minme.
Codjowaedje waitî

Li **codjowaedje di waitî**, c' est l' essegne po codjower les viebes erîlés del deujhinme troke da Hendschel. On-z a eto eployî come essegne "lodjî".

## Mwaissès piceures
Po codjower "waitî", on stitche ene cawete di codjowaedje après l' bodje **wait-**.

Les cawetes di codjowaedjes des viebes del deujhinme troke sont les minmes ki les cenes del prumire troke, apus ki :
* a l' atôchî (poli) di l' indicatif prezintrece (et ås tins et djins kel shuvnut), li cawete est -îz (et nén **-ez**) : 
:vos waitîz, i fåt ki vos cmincîxhe, saetchîz comifåt !
(eto, l' indicatif prezintrece a l' minme cogne ki les indicatifs erireces, durants et nén durants: vos waitîz = F. *vous regardez, vous regardiez, vous regardâtes*).
* Ås singulî do DIE (imparfait), les cawetes sont -ive, ives, ive (et nén **-éve, éves, -éve**).

## Viebes erîlés so "waitî"
C' est tos les viebes ki leu cawete d' infinitif, c' est **-î**, 
Les viebes kel dierinne cossoune di leu bodje, c' est -ss-, -c-, -tch-, -dj- et -y- sont bråmint pus sovint rfondous come viebe del deujhinme troke ki come viebe del prumire troke :
* ,  (disfondowe : *poûsser, dresser*).
* ,  : (disfondowe : *cumincè, apicè*).
* , (disfondowe : *satchè*).
*  (disfondowe : *tchèrdjè*).
* , , 

## Disrîlés viebes del deujhinme troke
* les viebes del troejhinme troke, ki leu cawete d' infinitif, c' est -Cossoune + yî.
* les viebes ki l' dierinne cossoune candje pacô : 
** divant ene cossoune : viebes avou on shuvion -ssî å coron : tchessî .
** divant l' voyale -a (cawetes di codjowaedje -ans, -a…)
*** Viebes avou on shuvion -cî å coron : picî.
*** Viebes avou on shuvion -kî å coron : tchôkî.
* Les viebes ki candjnut d' voyale å dierin pî : grevissî, criyî, spiyî,....
* Les viebes avou on R divant l' dierinne cossoune
** Codjowaedje tcherdjî : sins ristitcheye voyale (å prezint singulî…)
** Codjowaedje hertchî : avou ristitcheye voyale (å prezint singulî…)
* Les viebes avou deus cossounes divant l' cawete -î : ramxhî, frumjhî (co a travayî).

## Codjowaedjes coinreces
* Infinitif.
** come les ôtes longs I, li cawete di codjowaedje di l' infinitif divént *-i* dins l' payis di Flipveye et d' Dinant ::*couminci* (Flipveye), *kiminci* (Dinant).
** Cisse troke la n' esgistêye nén dins l' Mîtrinne Årdene, elle est replaecêye pa des cawetes di codjowaedjes del prumire troke:
::*kumincè* (Sint-Houbert, Tchestrolès)
::*kumincer* (ban d' Libin).

## Les modeles eployîs dins les ôtès croejhetes

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea d' codjowaedje des viebes erîlés del deujhinme troke 
*
Panse

Li **panse** (sincieuzmint, li **rumen**), c' est l' pus gros boket del pansreye des roemiants.

## Discrijhaedje
Li panse si prezinte come on gros dobe saetch avou deus potches, ene ådzeu, li saetch dosrin, ey ene ådzo, li saetch vintrin.

Il est directumint raloyî al bonete ki fwait pårteye do minme grand saetch, mins k' a ene frexhe pea foirt diferinne del cene del panse.

## Lowijhaedje dins l' coir des roemiants
Li panse si trouve sol gåtche costé des biesses.

## Rotaedje del panse

Les mouvmints del panse si fwaiynut erîlêymint, 2 a 5 so cénk munites po les vatches.

Li strindaedje kimince e l' bonete, pu si stind sol saetch dosrin (li ci k' est raloyî al bonete); adonpwis, sol saetch vintrin.

Ces mouvmints la sont oyåves avou ene aschoûtrece plakêye sol hintche flanc des biesses.
Hardjimont

**Hardjîmont**  (fr: *Hargimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **6900** (vî limero **5407**)
* Limero diyalectolodjike: **Ma 37**
* Province: Province do Lussimbork
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vénreut do no d' djin gayel *Harigar*, did la li no d' «mont d' Harigar» del plaece.

## Istwere
E 1914, li mayeur Félix Lefèvre senior (1861-1914), a stî touwé pås Almands pask’ i n’ elzî voleut nén dner les tchvås des djins do viyaedje, et lzès catchî å tchestea di Djmepe ‒ c’ est po ça k’ n a ene rowe di Hardjîmont a s’ no.

## Scrijhaedje e walon
Li WAMME (sicrît pa Félix Lefèvre senior)

## Sourdants
Tchini

**Tchini** (fr: *Chiny*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 4.940 (2004)
* Arondixhmint: Vierton
* Sitindêye: 113,69&nbsp;km²
* Dinsité: 43,27 djins/km²
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Hôteur: 249 a 439 metes

## Ban d' Tchini
** Tchini (viyaedje)
** Les Bûles
** Chuchi
** Djamogne (avou Prouvi, Valansåt et Romponcele)
** Ijé (avou Pin et Moyen)
** Terme (avou Frinnoe, *Frenwas*).

*Gn a yeu å cmince, dilé l' priyeuré di Conques ([[Arbûmont]]) èn ôte viyaedje ki s' loméve: li Vî Tchini, et k' a disparexhou sins trinner.*

## Djeyografeye
Tchini s' trouve el province do Lussimbork, etur Bietris et Floravile, so Smwès; c' est on viyaedje foirt touristike, avou l' pont Sint Nicolai (so Smwès).

## Istwere
Li Conteye di Tchini fourit askepieye e 941 pa Arnulphe di Granson (ene djin do payis d' Vaud, asteure el Swisse), k' aveut stî tchessî di s' payis. Li conteye va durer djusk' e 1364, date di s' rataetchmint a Montmédy. Ene coine do viyaedje si lome todi "li fôrt". 

Li Conteye di Tchini esteut metou inte li Dutcheye di Lussimbork et l’ cene d’ Bouyon, ki Louwis XIV dijheut k’ il aveut des abondroets dsu. Et vorer so on grand boket des Bas Payis espagnols, å no di ces abondroets la. On djheut adon, po balter, ki li mitan do monde esteut dins l’ conteye di Tchini, et l’ ôte mitan e dpindeut.

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene

## Sourdants et pî-notes
Nicolas Boiron

**Nicolas Boiron** (e walon, on djheut, ***Bweron del Vile Basse*** ucobén ***Colas Bweron***) a skepyî li 20 di nôvimbe 1779 a Tchålerwè, et î mori li 17 di decimbe 1857. 

C' esteut onk des prumîs tchanteus et fjheus d' tchansons e walon do Payis d' Tchålerwè.

## Ouve e walon
Il a scrît mo des tchansons e walon. Mins n' a k' ene kel tecse nos a avnou totoute, "Monsieu del Bourlote", k' esteut voltî rtchantêye pa Bob Dechamps.

## Omaedje di des ôtes sicrijheus
Leyon Bernus cåze di lu dins l' ratournaedje del fåve di Lafontinne "Li coirbå et li rnåd" :
:*Et si vo vwès est ossu boune 
:*Ki l' estofe di vosse marone, 
:''Vos pôrîz concori avou Colas Bweron !

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje då Colas Bweron so l' Aberteke
Wandjniye

**Wandjniye** (la-minme, on prononce *Wangn'gnîye* u *Wanjnîye*, F. *Wangenies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru, el province do Hinnot.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Wandjniye|l' esplicant motî]].*

## Tuzance walone
* Viyaedje di skepiance da Bob Dechamps.
## Sourdants
Calone

**Calone** (F. *Calonne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,rebané avou Antwon, el province do Hinnot.
* Limeros del posse : **7642** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : **To 68**.
* Arondixhmint : Tournai
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Calone|l' esplicant motî]].*
Canon (del guere)

thumb|canon portuguès 
On **canon**, c' est ene usteye di guere, fwaite d' ene longue buze di scroufier, ki hene des bolets ki brotchnut foû pal gueuye. Il est monté so ene gade (cwand il est todi al minme plaece), u on tchessi d' tcherete (cwand i doet voyaedjî).

Li ci ki fwait roter on canon, c' est on **calonî**. 

*On rlomé calonî fourit [[Tchårlî Djambe-di-bwès]]*.

thumb|canon do tins d' Napoleyon 
thumb|canon del guere di 14
Prumire batreye di Fleuru (1622)

thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1622
Li **prumire batreye di Fleuru**, c' est ene batreye si passa e li 29 d' awousse 1622 (a Fleuru, come di djusse).

C' est li cmandant espagnol don Gonzalès di Coirdoûwe ki fjha ramasser ene dobleure ås tropes almandes kimandêyes pa Mansfeld et Von Halberstadt.

Les Espagnols alént co wårder l' Walonreye ene bele tchoke (redjime des  Bas Payis espagnols.

*Pus tård, gn ourit co l' [[deujhinme batreye di Fleuru]] pu l' [[Troejhinme batreye di Fleuru|troejhinme]].*
Deujhinme batreye di Fleuru (1690)

thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1690
Li **deujhinme batreye di Fleuru**, c' est ene bataye militaire ki s' passa li prumî d' djulete 1690 a Fleuru.

Li marixhå di Lussimbork î a fotou ene taenaesse å prince di Waldeck.

*Divant, gn aveut ddja yeu li [[prumire batreye di Fleuru]]; après, gn årè co l' [[Troejhinme batreye di Fleuru|troejhinme]].*
Troejhinme batreye di Fleuru (1794)

thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1794
Li **troejhinme batreye di Fleuru** si passa li 26 di djun 1794 (a Fleuru come di djusse).

## Sacwants dnêyes
Les Revinteus francès, kimandés pa Jourdan, î ont dné ene dispoûslêye ås tropes otrichyinnes. 

Gn aveut des Walons dins les deus camps. Avou les Francès, metans : Jean-Pierre Ransonnet.

Ç' a stî li cminçmint do redjime francès (et l' rashonnance pol prumî côp, del Walonreye en on seu payis).

*Divant, gn aveut ddja yeu li [[prumire batreye di Fleuru]] pu l' [[Deujhinme batreye di Fleuru|deujhinme]].*

## Alére
Louis Marcelle ; El tabeur ; El Bourdon l° 603 (21-23) & 604 (30-32), 2008. C’ est ene novele avou des dnêyes istorikes so les mouvmints des tropes francesses et aloyeyes dins l’ payis d’ Courcele, Trajnî, Souvret et Tchapele divant l’ batreye di Fleuru.
Batreye di Fleuru

I gn a-st avou bråmint des batreyes a Fleuru tot åd dilong d' l' istwere, mins les troes pus importantes sont:

* li prumire batreye di Fleuru (1622), tins del Guere di Trinte Ans.
* li deujhinme batreye di Fleuru (1690), tins del Guere di Nouv Ans.
* li troejhinme batreye di Fleuru (1794), tins des Gueres del Revolucion Francesse.
Mariaedje

Noice

Li **mariaedje**, c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.

## Mwaissès piceures et motlî
Li mariaedje est disfwait på divoirçaedje.

Li vicaedje eshonne d' èn ome et d' ene kimere, come ome et feme, sins esse maryî si lome l' aclapaedje.

Li mariaedje, c' est eto li djoû ki cist assoçnaedje la cmince. Po çoula, les cis ki s' vont maryî on motoit dedja fiesti des acoirdances. On les a dvou eto abaner. Li djoû do mariaedje, å pus sovint, gn årè ene noice.

Des djins maryîs divèt aveur totes leus rlåcions sessuweles onk avou l' ôte. Si l' feme va avou èn ôte ome (u des ôtes omes), on dit k' l' ome est wiyinme (u coirnåd).

## Sacwants sôres di mariaedjes

* sorlon li lwè
** plin mariaedje ("kimon redjime").
** mariaedje avou on contrat.
* sorlon li rlidjon.  Imådjes so les Cmons
** mariaedje catolike
** mariaedje muzulman
** mariaedje djwif
** mariaedje boudisse
* sorlon les dujhances des societés.
** mariaedje al saye (ki n' est nén on vraiy mariaedje)
** mariaedje å ptit sacramint
** mariaedje secsuwelmint neute (mariaedje gai, mariaedje lesbyinne)
** mariaedje muzulman sins papîs (lomé *orfi*)
** mariaedje avou dipus d' ene feme

## Istwere do mariaedje.
* El Walonreye.
Li mariaedje rilidjeus esteut li seul k' egzistéve dizo l' ancyin redjime. Ci n' est k' avou l' redjime francès ki l' mariaedje civil kimince, et avou lu li divoice. Mins on n' a des statistikes pol divoice el Beldjike ki dispu 1866. 

Li nombe di mariaedjes shût a pô près l' populåcion disk' a 1960. Après, gn a todi moense di mariaedjes, a cåze di novelès dujhances del societé (mariaedjes al saye, "racolaedjes"). 

E 2003, li nombe di mariaedjes n' estuet ki d' 40.000 el Beldjike, dabôrd k' i gn aveut a pô près 30.000 divoirçaedjes.

* Ôte pårt.
Dins sacwants payis d' Azeye, on fwait des mariaedjes tertos eshonne, sins totes les costindjes, po permete ås djonnes di s' maryî.

E Marok, li novele lwè sol famile et l' mariaedje di 2002 a candjî pår les obligåcions des maryîs, et a foirt rastrindou li nombe di mariaedjes.

## Lwès sol mariaedje
* Li mariaedje dins l' declaråcion univiersele des abondroets des djins (årt XVI). 
** Si vite k' il ont l' ådje, l' ome et l' feme di tot l' minme kéne nåcionålité ou rlidjon sont libes di s' maryî et d' fonder ene famile. Onk come l' ôte, il ont les minmes droets å moumint et tot l' tins d' leu mariaedje come po l' divoice. 
** On n' pout maryî èn ome et ene feme s' i n' serént nén d' acoird. 
** Li nateure a fwait del famile li fondmint del societé et l' societé ossu bén k' l' Estat ont l' divwer del protedjî.

## Dujhances a vey avou l' mariaedje
Dins bråmint des cminåltés, li mariaedje doet esse accepté des familes. 

Cwand i n' l' est nén, e sacwants payis do Moyén Levant, çoula pout miner a on moude d' oneur.
Les Taeyes

**Les Taeyes** (dins ene fråze, on dit **So les Taeyes**, la-minme: *So les Tèyes*, F. *Tailles*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oufalijhe, el province do Lussimbork.
* Limeros del posse :
** asteure : **6661**.
** davance : **6981**.
* Limero diyalectolodjike : **B 8**.
* Arondixhmint : Bastogne.
* Sitindêye : 2.235 ectåres.
* Nombe di dmorants : 316 (1801), 481 (1846), 429 (1910), 235 (1961), 212 (1976).
*Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins [[:Wikt:Les Taeyes|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] des Taeyes
### Hamteas
* El Cedrogne (la-minme: *Ol Cèdrogne*, F. *Cédrogne*).
* Ezès cinses (la-minme: *Ozès Cinses*, F. *Censes*).
* So les Tchampeas (la-minme: *so les Tchâpins, as Tchampins*, F. *Chabreheid*).
* Ezès colås (la-minme: *Ozès Colâs*, F. *Collas*).
* Ezès coulêyes (la-minme: *Ozès Coulêyes*, F. *Coulée*).
* E Fond d' Tchampea (la-minme: *O Fond d' Tchâpin*, F. *Le Fond*).
* Al Pixhrote (la-minme: *Al Pihyrote*, F. *Pisserotte*).
### Ôtès plaeces
* So les fas (la-minme: *So les fins*).

## Djeyografeye
Comene fwaite di tos ptits hamteas, foirt hôt metowe e l' Årdene, avou des fagnes, kel nive î dmeure bråmint pus lontins k' ôte pårt.

## Istwere
* Djustice : gn aveut ene basse djustice so les Taeyes, et ene ôte a Tåverneu (ki les cis del Pixhrote î dvént mårtchî).

* Politike : a toltins shuvou l' Tere d' Oufalijhe.

* Rilidjon : Ons î a ddja basti ene tchapele e 13inme sieke, ki dispindeut di l' eglijhe do Mont. Ele divna pårotche li 17 d' awousse 1611, po dsiervi les viyaedjes des Taeyes, des Tchampeas, et del Pixhrote (gn aveut 45 manaedjes et 200 comuniants e 1719). 

On-z î vént siervi sint Djîle dispu l' vî vî tins.

* Pitite Istwere : Les bwès des Taeyes ont siervou d' radjîstoe ås bandeyes, purade å 18inme sieke. S' î ont catchî : Marxhå (*Mareschal*), Noyé l' Poyou d' Bihin, Larôze å côpé pôce, Pelisse, et Magonete et Djena (les frés Theis di Mormont-dlé-Wibrin).

## Economeye
* Bwejhlaedje : e 1834, les bwès fjhént 1134 ectåres, dj' ô bén : 60 åcint del sitindêye del comene.
* Taenreye et fabrike di potasse (1764).
* Saetchaedje al troufe (disk' e 1930).
* Botikeas et cåbarets : end aveut 9 e 1937.
Fleuru (veye)

**Fleuru** (prononcîz Fleû-ru /fløː.'ʀy/, ; Fr. Fleurus), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.

Tot rwaitant el limero diyalectolodjike, **Ch&nbsp;33,** c' est l' mwaisse pont d' l' A.L.W.. Li responda aveut ddja stî apresté pa Henri Pétrez, k' aveut dmandé a Lucien Hacquart et a Hippolyte Guerrero, sikepyî a Fleuru e 1875.

* Lomaedje: Fleurzyin, Fleurzyinne; (F. *Fleurusien, ienne*)
* Sipotaedje: Les «Riyeus d' djins» / Les «Magneus d' boû» (*Mougneûs d' boû*)

## Istwere
Toltins d' l' Ancyin redjime, Fleuru esteut ene veye. Ci n' est k' å 19inme sieke ki Tchålerwè a divnou on pus grand bork, pu ene grande veye.

Fleuru a cnoxhou mo des displit el Moyinådje. Elle a stî broûlêye e 1333, 1356, 1431, 1556. 1684.

Gn ourit troes grandès batreyes a Fleuru, la k' les nåcions d' Urope si vnît apougnî :
* Li prumire batreye di Fleuru (1622).
* Li deujhinme batreye di Fleuru (1690).
* Li troejhinme batreye di Fleuru (1794).

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon: Henri Pétrez, k' a scrît on live di sovnances "Fleuru dins m' vikereye".thumb|Live di sovnances a Fleuru da H. Petrez|centré

## Sourdants
Tåverneu

**Tåverneu** (so plaece: *Tâverneu*), c' est on hamtea d' Mont-dlé-Oufalijhe,  kinoxhou pa les vepes di Tåverneu, çou ki vout dire ki, dins l' vî tins, i n' aveut ni eglijhe ni tchapele. Portnt, il a yeu ene djustice, ki cmandéve disk'  hamtea del Pixhrote, so Les Taeyes.

*Po l' etimolodjeye, riloukîz e  [[:Wikt:Tåverneu|splitchant motî]].*
Contribution au dictionnaire du parler de Ciney

thumb|coviete d' ene copeye do motî 
Li **motî d' Cînè**, ki s' tite e francès, c' est «***Contribution au dictionnaire du parler de Ciney***», c' est on motî walon-francès adjinçné pa Reynolds Hostin ey eplaidî e 1975.

L' accint noté, c' est l' ci d' Cînè, ene sôre di walon do Mitan, mins avou des piceures d' après Lidje. Ca Cînè esteut dizo l' minance del Principåté d' Lidje.

Il est rprins sol limero **[C13]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Dins l' motî d' Cînè, gn a nén les ptits mots del croejhete, come les dvancetes, les pronos, evnd.

Gn a nén nerén les epronts å francès.

## Sacwantès piceures do motî d' Cînè
* Les viebes del prumire troke sont sol cogne "-è" (come a Dinant).
* Les viebes del deujhinme troke sont sol cogne "-i" (come a Dinant).
* Mins les sustantifs avou l' cawete -î sont avou insi, avou on long I.
* Li halcrosse E egzistêye des côps å mitan des mots : **'; mins des côps nén : **', **
* Pont d' loyeure inte li no et l' adviebe "" metou padrî.
* Li son K est sovint rindou pa «qu»
* Li betchfessî å est scrît «au»

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Riscanaedje
* Ricopiaedje avou les spots Hostin (SpC13) radjoutés
Batreye di Djiblou

Li **batreye di Djiblou**, ci fourit l' prumire batreye di tanks del guere 1940-1945, inte les Almands et les Francès, ki s' passa, come di djusse, a Djiblou. Ele si passa  e 1940.

C' esteut De Gaulle k' esteut d' on costé (mins nén lu k' esteut mwaisse), et Von Rundschtedt di l' ôte. 

Dins les årmêyes francesses k' estént la, gn aveut 2000 Magrebins. Inte di zels, gn ourit 40 Marokins  k' î ont leyî les hozetes.
Lanchtoûne

Li **lanchtoûne** u ***lanchture*** (e l' almand, "*landsturm*"), el guere di 1914-1918, c' esteut on sôdård, dedja d' ådje, dins les 40 ans et pus, k' on meteut come awaiteus dins les payis ocupés.

*Li mot "lanchtoûne" a stî reployî e walon avou des [[:Wikt:lanchtoûne|ôtes sinses]].*

## Ovraedje des lanchtoûnes
* wårder les gåres
* wårder les frontires (come li frontire holandesse k' esteut refoirceye avou ene clôzeure electrike), 
* wårder les bastimints militaires.
* fé l' police dins les viyaedjes (il î ont dmoré tote li guere).

## Les lanchtoûnes del guere di 40.
Al guere di 1940-1945, après l' campagne des 18 djoûs et la campagne di France, gn a yeu, après l' passaedje des tropes, des sôres di lanchtoûnes almands ki fjhént l' police ; i fjhént pårteye del *Feldgendarmerie*. 

I plént vni ezès måjhons pask' on veyeut on pô d' loumire a ene craeye del vite  (On dveut osculter les ouxhs et les vites, peu des avions; les loumires des otos, motos et velos ni plént nén esse veyowes do dzeu; on lzî dveut mete ene caskete ki n' leyive passer k' on fi d' loumire.)

## Hårdêye difoûtrinne
* Èn ôte temoen ki djåze des lanchtoûnes
Purnalî

thumb|purnales e moes d' octôbe (Walonreye) 
On **purnalî** (on dit eto: ene **noere sipene**), c' est on bouxhon ki rshonne a ene blanke sipene, mins ki n' florixh nén si blanc å bontins. A l' erî-såjhon, i dene des ptits bleus poes, ki rshonnèt a des ptitès biyokes, et k' on lome les **purnales** u **fordene**.

 *[[Prunus spinosa]]*

 rôzacêyes

## Uzaedjes
Les purnales sont foirt seures; ele ni sont nén magnåves. Lins end a sacwants ki les trouvnut bounes a mougnî.

On les va code e moes d' nôvimbe, cwand ele sont ddja on pô bleteyes, dj' ô bén après ene u deus djalêyes, po fé del likeur di purnales.


Prunelis.jpg|Noere sipene
Pruneles8.jpg|Purnales


## Dins les Belès Letes e walon
L' ivier des purnalîs, c' est ene termene di froed sol fén d' l' ivier, ki les purnalîs sont ddja floris.

*Noersipene*, c' est eto l' personaedje do prumî fime d' imådjes e walon, do minme tite
Djeneret

thumb|L' Eglijhe di Djeneret

**Djeneret** (fr: *Jenneret*) c' est on ptit viyaedje del province do Lussimbork ki s' trouve dins l' comene du Derbu, sol Néblon, asto del province di Lidje. 

## Istwere
thumb|Les sorcires di Djeneret

Dinltins, i n' fijheut nén bon esse sorcire a Djeneret. A prouve, li pire d' ene muraye, sol plaece di l' eglijhe, avou les nos di femes do viyaedje ametowes d' esse des macrales et touwêyes e 1609 eyet 1624.

## Tuzance walone
Li trope di teyåte di Djeneret, "Dj'ènnè-Rèye", s' a veu rmete li pris do Rwè Albert e 2000 po s' teyåte walon.
Scleyin

**Scleyin** (F. *Sclayn*), c' est ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Andene, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : ** 5300 **.
** davance : ** 5110**.
* Limero diyalectolodjike : **Na 65**.
* Arondixhmint : Nameur
* Sipotaedje des djins : les Schitåds.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Scleyin|l' esplicant motî]].*
 
## Tuzance walone
### Accint walon
* Motlî : les purnales s' î lomèt eto voltî fordenes.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Andenne Online : les noveles sol comene d' Andene
* Waibe del comene
Vint

On **vint** (on dit eto: ene **grande air**), c' est on mouvmint atmosferike, avou ene masse d' air ki va d' ene plaece a ene ôte.

## Motlî
On pout vey li direccion do vint tot rwaitant les rabanairs.

Li foice do vint est mzurêye e dgrés del schåle di Beaufort.

L' usteye po mzurer l' vitesse do vint si lome èn anemomete, eyet l' cene po mzurer si direccion ene djirouwete.

L' enerdjeye do vint pout esse captêye avou des tourniketes.

## Skepiaedje do vint
I gn a troes mwaissès råjhons ki provokèt les vints:

* Les mouvmints erôlants åtoû des grands sistinmes di pression (depressions eyet anticiclones), ki sont fwaits på tchåfaedje do solea. Li mouvmint tournant est cåze do mouvmint tournant del Tere (foice di Coriolis).
* Li frisse air ki vént djus des montinnes, la ki l' froede air froed est pus pezante (pus macasse).
* Li vint do boird di mer, cåzé paski l' mer et l' tere ni s' estchåfèt nén parey avou l' solea.

## Sôre di vints
Les cwate mwaisses vints, el Walonreye, c' est
* Li vint ki vént d' Bijhe si lome **vint d' Bijhe**, u, pus biesmint : li **[[:Wikt:bijhe|bijhe]]**. On dit k' i vént do Trô al Bijhe. On dit eto: **[[:Wikt:Lovén|vint d' Lovén]]** (vint *d' Lovaye*), vint d' Lô.
* Li vint ki vént do Nôr-Ess est co pus froed : on l' lome li **hôte bijhe**.
* L' air ki vént do Nôr-Ouwess est froede et crowe : on l' lome li schoice-vint. On dit eto: schoice-vea pask' elle est si coixhante k' i schoirceyreut on vea.
* L' air ki vént do Sud-Ess est eto froede tins l' l' ivier, mins elle est foirt doûce tins d' l' esté, et ele n' amoenne pont d' plouve : on l' lome **vint d' Lorinne**.
* L' air ki vént do Sud-Ouwess amoenne todi del plouve : on l' lome **vint d' France**.
 
Les cwate vints ont askepyî li fåve des cwate vints.

## 
Li vint et l' solea (fåve do vî vî tins)

## Hårdêye difoûtrinne
* Sicole po ls efants so les vints
Halcrosse H

Li **halcrosse H**, c' est ene lete H ki s' meteut dinltins el tiesse di des mots k' i gn a, mins ki n' si prononcive gote, nén ddja e Payis d' Lidje, et leyî spotchî u candjî les årtikes metous padvant.

## Etimolodjeye
Li halcrosse H provént å pus sovint di des mots laténs ki cmincént pa H : *hominem* (ome, vî scrijha *home*), *hibernum* (ivier, vî scrijha *hiviér*), *hirundo* (oronde, vî scrijha *horonde, haronde*). Mins eto di des mots greks *hôrologion* (ôrlodje, vî scrijha *hôrloge*).

Li halcrosse H est diferin del H prumrece, ki provént å pus sovint des lingaedjes tîxhon.

Dins les nos d' plaeces metou ezès provinces di Nameur, do Hinnot et do Roman Payis, ci n' est nén todi åjhey do saveur sel H est halcrosse u shoflêye. Did la, sacwants halkinaedjes.

## Istwere do scrijhaedje do halcrosse H e walon
Li halcrosse H serè scrît dins bråmint les scrijhaedjes divant Feller, et pa Feller lu-minme, ki nel oiza rsaetchî.

Tolminme, Villers ni l' eploye nén dins si motî (*omme, oniesse*).

E 20inme sieke, a pårti di 1920, i va esse todi rsaetchî dins les scrijhaedjes Feller. Mins i vike co dins les scrijhaedjes di mierdjins.

Les rfondeus ont rprins sins tchicter li dujhance do sistinme Feller ådfwait des halcrosses H.

## Les halcrosses H do francès
E francès, gn a deus sôres di halcrosses H:
* li H mouwea: i permete li spotchaedje di l' årtike: *l', l'; l*'
* li H shoflé: i n' permete nén li spotchaedje di l' årtike: *la , la *

## 
H prumrece
A des tchamps

thumb|Li floreye plante et les foyes
thumb|Foye
L' **a des tchamps** u  **såvadje a**, c' est ene plante avou ene bele foye come ene ponte di lance, ki pout esse magneye, eyet s' fleur avou.

 *[[Allium ursinum]]*

 feudlissêyes

## Discrijhaedje
L' a des tchamps crexhe 10 a 30 cm hôt, dins les frexhs dizo-bwès. Mins on l' pout fé vni e s' corti.

Il a des blankès fleurs.


As des tchamps bohêye et rsemaedjes dilé ansinî d' plantes.jpg|bohêyes dilé èn ansinî d' plantes
A des tchamps boton fleur.jpg|boton del fleur
A des tchamps florixhant.jpg|florixhaedje
A des tchamps fleur dins vere.jpg|fleur
A des tchamps grinnes.jpg|vetès grinnes


## Crexhaedje
C' est ene plante foirt voltrûle, ki si spåd dins s' cotoû, pår pa si agnon ki s' pårtixh.

## Uzaedje
I sint foirt l' a. Si pout i siervi po les minmes uzaedjes po l' amagnî.

Insi, on pout magnî les foyes (avou les fleurs) e salåde di verdeure u come rawete dins ene sope. 

## Uzaedje come yebe ås maladeyes
C' est on bon rméde conte li tinsion (tinkia do sonk).

## Sourdant
Cwate costés del Daegne

thumb
Les **cwate costés del Daegne** (on dit eto: les **cwate ponts cardinås**), c' est les cwate direccions ki permetèt di rtrover s' voye sol Daegne, et ki sont lomés d' après les plaeces kel solea s' leve, et s' coûtchî.

* Li costé kel solea s' leve si lome li "Levant" ou Ess.
* Li costé kel solo est metou al mitan del djournêye si lome "Nonne" ou "Midi" ou "Sud"
* Li costé kel solea s' coûtche si lome li "Coûtchant" ou "Ouwess".
* Li costé kel solea n' î va måy si lome "Bijhe" ou "Nôr".

So ene mape, Bijhe est metou å dzeu, Nonne å dzo, li Levant a droete, li Coûtchant a hintche.

Les costés del Daegne siervèt eto po lomer les vints.

Sacwants nos d' plaeces del Walonreye ont-st a vey avou les cwate costés del Daegne

## Sinonimeye do Levant
On dit :
* å Levant.
* a **solea levant** u a **slo levant**.
* a l' ***'.
* å .
* å prumî solea.
* a solo .
Sacwants d' ces mots la polnut esse eployî po lomer l' [[moumint del djournêye|pikete do djoû]]. "Ponant" et "solo boutant" ni sont waire boutåves, ca c' est des [[emacralé mot|emacralés mots]].

== Sinonimeye di Nonne ==
On dit :
* a Nonne.
* å ***'
* å 

Les nos d' plaeces sont-st assoçnés avou des teréns metous a Nonne :
* a Solin.
* Å Congo.

## Sinonimeye pol Coûtchant.
On dit : 
* å Coûtchant.
* a **solea coûtchant**, a **slo coûtchant**.
* a . 
* a l' .
* a slo .
* a slo boutant.
* a ***'.
Sacwants d' ces mots la polnut esse eployî po lomer l' [[moumint del djournêye|pikete do djoû]]. "A slo boutant", c' est des [[emacralé mot]] (e sacwantès plaeces, i vout dire li Levant, a ds ôtès plaeces li Coûtchant).

== Sinonimeye po Bijhe. ==
On dit : 
* a Bijhe.
* å '''Trô al Bijhe'''.
* a ***'.
* å .

D' ene måjhon metowe avou l' divanteure u l' volé a Bijhe, on dit k' elle est .
Les nos d' plaeces sont-st assoçnés avou des teréns metous a Nonne : 
* Sibereye (a Boufiou).

## Les ponts dléreces
* so **Bijhe levantrce** (on dit eto : å **Nôr-Ess**, so **Hôte Bijhe**).
* so **Bijhe coûtchantece** (on dit eto : å **Nôr-Ouwess**, u so **Schoice**).
* so **Nonne levantrece** (on dit eto : å Sud-Ess u so **Lorinne**).
* so **Nonne coûtchantrece** (on dit eto : å Sud-Ouwess u so **France**).

## Hårdêye difoûtrinne
* Sicole po ls efants so les cwate cosés del Daegn
Inde

L'&nbsp;**Inde** est on payis d'&nbsp;Azeye do sud; ses vijhéns sont li Pakistan, li Bangladesh, li Nepal, li Boutan, li Birmaneye eyet l'&nbsp;Chine.

## Istwere
Li Rweyåme-Uni ocupa tot l' Inde e 1856, po ndè fé ene coloneye come pårteye.

## Politike

L' Inde est ene republike. Li droet d' vôte est acoirdé a tot citweyin di pus di 18 ans. Li prezidint est li tchîf di l' Estat, dismetant kel prumî minisse est li tchîf do govienmint.

L' **Inde** est onk des cénk grands mimbes do BRICS.

## Rilomêyès djins

* Mahatma Gandhi
* Abdul Kalam
* Narendra Modi
* Achal Prabhala
* Pichai Sundararajan
Walther von Wartburg

**Walther von Wartburg**, c' est on linwincieus swisse. 

Il a skepyî li 18 di may 1888 ey a morou li 15 d' awousse 1971.
 
Il a scrît, a pårti di 1922, on nouzome ovraedje so l' etimolodjeye di tos les lingaedjes galo-romans, lomé li Motî etimolodjike da von Wartburg sovint rahoukî dizo l' acourtixha di F.E.W..

## Faflotaedje
thumb|Faflotes do FEW
Li notåcion des accints edvinté pa von Wartburg est foirt sipepieuse.
Glossar und Grammatik der germanischen Lehnwörter in der walonischen Mundart Malmedys (motlî walon)

Li **Motlî Warland** si lome podbon ***Glossar und Grammatik der germanischen Lehnwörter in der walonischen Mundart Malmedys*** (motlî et croejhete des eprontaedjes tîxhons dins l' patwès walon d' Måmdey).
 
Il a stî scrît pa Joseph Warland et eplaidî pa Droz a Lidje et a Paris e 1940.

Jean Haust end a dné on spès racourti dins l' *Bulletin de la commission de Toponymie et Dialectologie*, T16, pp 340-346.
 
C' est purade on motî etimolodjike.
Likeur di purnale

Li **likeur di purnale** (on dit eto **gote di purnale**, **likeur di fordene**), c' est ene soucrêye gote fwaite avou del blanke gote et des purnales ki bagnnut dvins.
 
I fåt k' il åye djalé di onk a troes côps, po k' les fordenes soeyexhe ene miete bleteyes. Po vey s' ele sont bounes, on les pout groujhî on pô inte ses dints. S' ele ni rdjutèt nén assez, fåt co ratinde 8 djoûs.
 
## Ricete del gote di purnales
Po fé 8 lites di gote, vos codoz ene pinte di purnales (plin on cantea d' deus lites). Vos scawez les cenes k' ont vnou avou l' cawe; vos lzès spåmez et vos les stitchîz dins les vudès botayes, disk' å cwårt del hôteur. 
 
Adonpwis, vos metoz, avou on traitoe, ene djatlêye di fén souke et on cwårt di lite (et ene rawete) d' alcol a 90 digrés. 
 
Pu, vos rbatijhîz avou del bolowe aiwe (del bolante aiwe, rafroedeye).
 
On l' pout rbatijhî seulmint après, djusse divant del boere.
 
El fåt leyî rpoizer, al boune, èn an. Adon, ele divént tote rodje. 
 
Di tenawete, alez s' riwachoter les botayes, po dismantchî l' souke ki rashît å fond. 
 
Ça s' wåde ad vitam eternam. 
 
## Prôpietés del gote di purnales
* Elle aide didjerer : on l' pout boere après ene cråsse eurêye.
* Vos bevoz ça eto al shijhe, po bén doirmi.
Arnold Hauwaert

**Arnold Hauwaert**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il a skepyî a l' atacmint des anêyes 1930.

Di s' mestî, il esteut gaztî, ey adon scrire purade e francès.

## Ouve pol walon
Il a bråmint scrît del prôze nén racontrece dins l' Chwès, mins eto dins *La Dépêche de Wallonie* a tchvå so les anêyes 1990 eyet 2000.

Ci fourit onk des prumîs scrijheus e walon a n' si nén emayî des rîles di belès letes, et scrire des sacwès k' on lét et k' on-z aprind åk.

I ratournéve voltî des papîs d' istwere. Il a eto tradût bråmint des pådjes do live *Cent Wallons du siècle* di l' Institut Destrée.

## Corwaitaedje
Li walon da Arnold Hauwaert est ene miete francijhî, come li ci di beacôp des scrijheus di prôze nén racontrece. Pol croejhete, i stitche mo sovint l' addjectif divant l' no, minme po les addjectifs calkés enawaire do francès.
C' esteut on classike filologue.Il aveut des liberålès idêyes
I shuveut insi on clintcha k' aveut-st ataké dins les anêyes 1990, pa des scrijheus do Chwès et des WASAB, et s' porshuve e 21inme sieke del pårt des noûcåzeus.

## 
*  Lete a Michel Francard (al shûte do live «*[[Wallon, picard, gaumais, champenois, les langues régionales de Wallonie (live)|Wallon, picard, gaumais, champenois, les langues régionales de Wallonie]]*»
* 

## Sourdants
Arile Carlier

thumb|150px|left|120px|El prijhon d' Lovén e 1942, djusse divant d' esse evoyî e l' Almagne 
**Arile Carlier** a skepyî li 26 d' octôbe 1887 å Moncea et mori a Tchålerwè li 17 di may 1963. 

C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon, mins eto on bouteu politike pol dislaxhaedje del Walonreye.

Il esteut pårlî di mestî.

## Sicrijhaedjes
A 15 ans, i scrijheut ddja des contes e walon, estant co a l' atenêye, et les fé rexhe dins li Tonea d' Tchålerwè, so l' no d' pene di **Lyra do Moncea** (*Lyra du Moncha*). Mins, ddja adon, i va eplaidî lu-minme ene pitite gazete e walon l' Arozoe (l' *arozwè*).

Pus tård, i va l' ULB et awè s' rôlea di docteur e droet (1911). I fwait si stadje d' avocåt dé Jules Destrée (1911-1914). So ç' tins la, i cacha après les mots walons a Måtche-dilé-Scåssene, copurade les cis des carioteus, et-z eplaidî *Glossaire de Marche-lez-Ecaussines* (rahouca "O51" dins l' djivêye des motîs do walon).

Après, i scrirè e walon dins l' Tonea, dins l' Cok d' Awousse et dins l' Houlåd, la k' i sinéve **El Machinisse**. 

Il a scrît eto e francès sol walon so les vîs cayets, les nos d' djins et l'istwere des belès letes e walon.

So tote si veye, i n' a nén låtchî do ramexhner des mots walons so tot l' Coûtchant walon. Ci n' est k' après s' moirt k' i fourît relîs et arindjîs pa Willy Bal po divni li ''Dictionnaire de l' Ouest-wallon'', k' a stî eplaidî inte 1985 eyet 1991. Li prumî live, ki daléve del lete «&nbsp;A&nbsp;» disk' a «&nbsp;E&nbsp;» a rexhou e 1985. Li deujhinme, di «&nbsp;F&nbsp;» a «&nbsp;M&nbsp;» a vudî e 1988. E 1991, ça a stî l' toû do ci di «&nbsp;N&nbsp;» a «&nbsp;Z&nbsp;» 

## Si veye foû do walon
E 1919, il est ametou al coû d' assijhes di Nameur, po-z aveur sitî fonccionaire dizo l' redjime di schåyaedje administratif del Beldjike pa les Almands. I serè onk des råles a-z awè on non-leu.

A pårti di 1934, i sotént l' abé Mahieu k' est e margaye avou les evekes. Ambedeus, il ahivèt li Soce Istorike pol Disfinse et l' Conoxhance del Walonreye (1938), ki dvénrè l' Institut Destrée (1960).

Tins del guere di 40, i s' egadje el «Walonreye Libe», on mouvmint clandestin. Il est ramassé e moes d' awousse 1941, et evoyî el prijhon e l' Almagne disk' å moes d' awousse 1943. 

Carlier esteut po l' otonomeye del Walonreye, ey eto po tos les  mouvmints ki lûtént po l' indepindance.

Il esteut eto egadjî dins l' diswalpaedje economike del Walonreye. Si ala-t i el Chine avou ene ekipe di prospecteus walons, po on pordjet di tchmin d' fier.

Il est rwaitî come onk des cints pus grands Walons do 20inme sieke pa l' Institut Destrée.

## Referinces eyet sourdants
Francès d' Walonreye

Li **francès d' Walonreye**, c' est l' francès come les Walons el djåznut.

C' est ene atuze pus stroete kel cene do francès d' Beldjike.

Li francès d' Walonreye est mo ahessant po les linwincieus, come Louis Remacle, ki studièt l' croejhete walone.

On gros motî des mots a pårt do francès d' Walonreye a rexhou e 2010 dizo l' tite "*[[Motî des beldjicisses da Francard et aidants|Dictionnaire des belgicismes]]*".

## Li motlî
### Beldjicisses
Les mots ki sont corants e francès d' Walonreye et nén e francès standård si lomnut les **beldjicisses**. 

Sacwants beldjicisses ont stî acceptés pa l' academeye francesse, et sont lomés **beldjicisses a môde di djin** (*belgicismes de bon aloy*).

Po dire li veur, les beldjicisses ont diferinnès provnances.
### Calcaedjes di mots walons
thumb|uzaedje do walonisse "''escavèche''", estô do francès standård ''escabèche'' 
E francès d' Walonreye, on eploye des mots walons sins s' rinde conte k' i n' sont nén francès :
* *[[:Wikt:barakî|baraquier]]*
* *[[:Wikt:dringuele|dringuelle]]*
* *[[:Wikt:escavetche|escavèche]]*
* *[[:Wikt:fåde 2|farde]]*
* *[[:Wikt:grandiveus|grandiveux]]*
* *[[:Wikt:halcotî|halcotier]]*
* *[[:Wikt:hertcheu|hercheur]]*
* macrale
* *[[:Wikt:maca|maka]]*
* *[[:Wikt:maker|maquer]]*
* *[[:Wikt:nareus|nareux]]*
* *[[:Wikt:pår|pâr]]*
* potale
* *[[:Wikt:siketer|squetter]]*
* spitant
* *[[:Wikt:take|taque]]*
* *[[:Wikt:teri|terril]]*

### Eployaedjes di mots do francès d' Brussele
Li francès d' Walonreye eploye sacwants mots do francès d' Brussele, ki des cis k' i gn a ont passé e walon.

### Askepiaedje di noûmots
Li francès d' Walonreye a askepyî des noûmots nén a pårti do walon, nerén do francès standård: *guindaille*, *cokotteur*, sillabusse, sacoche.

Il a eto fwait des noûmots a pårti del cawete inglesse -ing : *zoning*, *living*, *training*.

Sacwants noûmots ont polou esse askepyîs flotchreçmint a pårti do walon, et spårdous on moumint e francès del Walonreye, come "**".

## Fonolodjeye
* Li francès d' Walonreye ni prononce nén voltî les dobès cossounes å coron des mots, k' ene des deus tchait todi e walon.
:il est *capâp*; c' est *possîp*.
* Li francès d' Walonreye adurixh voltî les doûcès cossounes, come e walon : 
:un *Belche*.
* Li francès d' Walonreye ni sait prononcî li dmeye-cossoune k' i gn a dins l' mot *juin* (i prononce on son W : *jwin*).

## Sicrijheus
### Sicrijheus d' lives
* Aimé Quernol (*Toussaint de chez Dadite*)
* Marcel Remy (*Les ceus de chez nous*)
* René Henoumont (*un oiseau pour le chat*)
* Léon Warnant (*Colâs Pîrlotche, écriveur*, *Mon Mononke Colâs Pîrlotche et compagnie*)

### Fijheus d' intermedes
* Bob Dechamps.
* Julos Beaucarne.

## Situdieus do francès d' Walonreye
* Michel Francard.
* André Goosse

## Alére
André Goosse, *Le français de Wallonie*, divins : La Wallonie, le Pays et les Hommes, La Renaissance du Livre, sins leu, 1978, t. 4, 172-181.
Aimé Quernol

thumb|left|120px|(diviè 1946)
**Aimé Quernol**, c' est l' no d' pene d' on scrijheu d' romans e francès d' Walonreye. 

Di s' vraiy no, i s' loméve **Léon Marique** (Aimé Quernol, c' est l' anagrame di s' no). Il a skepyî a Velinne-so-Sambe li 25 di djulete 1886 ey a morou li 1î d' djulete 1950.

Il a scrît :
* "*Toussaint de chez Dadite*", *Office de publicité*, Brussele (1937)
* "*Babette*" (1939)
* "*Lambert-d'au-Moulin*" (1941), avou toplin des arimés e walon ki l' ero a l' zine di scrire so tot et so rén.
* "*Sabine*" (1945)
* "*Alexis Canon*" (1946)
* "*Lisa*" (1950)
* "*Coucou mon parrain*" (eplaidî après s' moirt e 1976)

Dins "*Tossint d' mon Dadite*", i raconte l' ovraedje des bricteus a Votem.

Il esteut SLLW-î (moussî e 1945).

Di s' mestî, il esteut medcén.

## Tecnike di racontaedje
I fwait todi raconter li spoûle d' èn efant, ki rwaite les måleurs des ptitès djins tot fjhant des analisses pa des côps droles. C' est çoula ki mowe li lijheu.

## Lambert då Molén
Dins "Lambert då Molén", li mwaisse personaedje ni djåze k' avou des arimés scrîts e walon. Et pu, si fé toirt a lu-minme, al fén do roman.
:*Pôve vî Mitchote*
:*Ki rote*
:*Ki trote*
:*Et ki halcote*
:*Di håre, so s' beye a maclote*
:*Et d' hote*
:*Dispoy les båyes k' a-st e s' canote*
:*Disk' a s' pantalon ås flibotes*
:*Ki brogne si trawé solé.*

## Alére
Martine Willems, Aimé Quernol, divins *[[Wallonnes (rivowe)|Wallonnes]]*, 4/2000.

## Sourdants & pî-notes
Mårcin (viyaedje)

**Mårcin** (F. *Marchin*), c' est ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Lidje.

thumb|eglijhe 

* Limeros del posse :
** asteure : **4570**.
** davance : **5270**.
* Limero diyalectolodjike : **H 53**; mwaisse pont d' l' A.L.W. 
* Arondixhmint : Hu.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Mårcin|l' esplicant motî]].*

## No des plaeces di Mårcin
:''Sipepieuzmint so ene pådje tote seule
Li toponimeye di Mårcin a stî studyî dins on memwere di l' Univ di Lidje acvierné pa Louis Remacle.

## Djeyografeye
Raiwé do Hoyou.

## Avey
Ene bele rîlêye di castagnî ricnoxhous come des åbes foû-ordinaires.


Image:Châtaigner (Castanea sativa) JPG01.jpg|Castagnî
Image:Marchin JPG01.jpg|Li måjhon-comene
Image:Marchin Rv1aJPG.jpg|Hoyou a Mårcin
Mårcin

Li **Grand Mårcin** (F. *Marchin*), c' est en rebanêye comene del Walonreye, el Province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 5.090 (2004)
* Limero del posse **4570**
* Arondixhmint : Hu.
* Sitindêye: 30,31 km²
* Dinsité: 167,8 djins/km²
* Hôteur: di 93 a 270 metes

## Ban d' Mårcin
* Mårcin (viyaedje)
* Viye-Teroûle

## Djeyografeye
Li comene est boirdêye pa Hoyou, ki s' va taper e Mouze a Hu.

I gn a sacwants tchesteas sol teritwere del comene.

Li comene est adjermalêye avou l' veye francesse di Senones, dins les Vosges, eyet avou l' veye itålyinne di Vico del Gargano, dins les Puglia.

## Industreye
I gn a des tolreyes do groupe ARCELOR.

## Populåcion sorlon les anêyes
* 1977: 4.337 djins
* 1994: 4.847
* 1999: 5.008
* 2004: 5.090

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Pierre Dumont k' a bråmint oyou l' walon d' avår la, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne waibe
* Waibe del comene