open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poytreye (discramiaedje)

* poyî, plaece la k' les poyes viknut dins ene cinse
* poytreye industriyele
** polet d' poytreye
* poytreye = totes les poyes, dînes, canårds d' ene cinse, d' on viyaedje, d' on payis
** Aclevaedje di poytreyes
* cwårtî d' l' econoneye et del syince a vey avou l' aclavaedje des poyes
Aburtale (discramiaedje)

* aburtale : binde ki passe so li spale po sotni on mousmint
* aburtale di fizik : binde di cur ki permete di poirter on fizik so si spale
* aburtale di sidje
Crås mårdi

Li **crås mårdi**, c' est l' djoû di dvant l' cwareme (ki cmince li londmwin, mierkidi des cindes.

## El Walonreye
C' est l' dierin djoû do cwarmea d' Måmdey, k' on va broûler l' haguete.

C' est l' grand djoû do carnaval di Bince, avou les rexhowes des djîles.
Djeriès

Li **djeriès**, c' est èn accint do normand cåzé dins l' Iye di Djeri.

## Sicrijhaedje e djeriès
* Onk des tchaptrês do live «Voyaedje ezès payis d' oyi» est scrît e djeriès.
Botresse

thumb|Ene '''botresse'''.Ene **botresse,** c' est ene djin ki poite des panî avou des sacwès ddins, come do tcherbon. Å pus sovint, c' est ene comere di Lidje k' a ça so s' dos.

## Referinces eyet sourdants
Li måjhone des åmes pierdowes (teyåte)

**Li måjhone des åmes pierdowes** (*Li mohone dès åmes pièrdowes*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2016.

## Prezintaedje
Mimine, Prof, Fidårca et Poyete, c' est cwate sins-toet k' end ont leu crevé sô di lodjî a l' ouxh, dabôrd k' i fwait cayant d' froed. Adon, on djoû al nute, i moussèt e-n ene måjhone abandnêye po-z î aler coûtchî. Mins gn a pår ene ahike : cisse-ciale n' est nén totafwaitmint vude.

Adon cwè ?

## Sourdant
Jean-Luc Geoffroy

**Jean-Luc Geoffroy**, c' est on scrijheu e gåmès. I note l' accint di Sint-Må-dlé-Vierton.

I skepia a Petindje li 21 di djun 1953 di parints d' Vierton. C' est la k' i passa ses djonnès anêyes.

Di s' mestî, il esteut fonccionaire å Siervice des lives del Province do Lussimbork.

Il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.

## Come sicrijheu
Si prumî roman (2013), *[[L' Oscar et l' Alfred a l' escole (roman e gåmès)|L'Oscar èt l'Alfrèd à l'icole]]*, djåze di deus gaviots onk del hôte et l' ôte del basse classe, ki fwaiynut camaeråde e scole. On boket a stî replaidî e rfondou walon sol Rantoele.

Il a scrît onk des bokets do live «Voyaedje ezès payis d' oyi» (2015), la k' i pormoenne les heros dins l' Lorinne francesse pu totavå l' Gåme.

Il a scrît deus ptits romans:
* Mamine (novele poliçrece) (2015)
* *[[El På å Noyé (novele)|El Paul à Nawé]]* (2016)

## Come eplaideu
### So papî
Dispu 2015, il eplaide eto ene coleccion d' lives et d' motîs e gåmès (*Ma p'tite collection*).

Houte des lives et des motîs, gn a eto on troes-moetî, ki vude dizo l' tite *Vès l' compernez-co ?* (Vos l' comprindoz co ?). Dj' ô bén k' i djåze do gåmès.

### So les fis
Il est waiburlin d' on site foirt houfou sol gåmès.

## 
*  Si waibe
*  Ès pådje « Objectif Plumes » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)
* 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Luc Geoffroy avou l' accint d' Sint-Må-dlé-Vierton pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Betchfessî oy

Li **betchfessî oy**, c' est on foninme do walon ki rote come ene cogne do betchfessî ô. Djusse, gn a sacwants coines del Walonreye ki l' prononçaedje est djusse on court O (/ɔ/)

voye = vôye + vôⁿye + voûye (3 disfondowes do betchfessî ô) + voye (råle)
avoyî = avôyî + avôⁿyî + avoûyî (3 disfondowes assez råles) + avoyî (disfondowe li pus corante)

## Foû-rîles
Gn a cwate mots foû rîle (ki dmorèt avou l' prononçaedje court do «o» /ɔj/)
* 
* 
* 
* 

Leu pus lådje oyowe, c' est avou l' son «ou»: *, , , *.

## Istwere
Li betchfessî oy n' a nén stî lijhî oficirmint emey les betchfessîs scrijhas.

Dins l' Motî Yoran Embanner walon, les mwaisses prononçaedjes des mots avou l' betchfessî oy al fén, come , , ,  sont scrîts e-n Alfabet fonetike eternåcionå avou on long O (/kʀoːj/, /ʀoːj/, /voːj/, /ɛvoːj/). 

Po les mots avou l' betchfessî oy å mitan, li mwaisse prononçaedje est avou on court O : avoyî (/avɔjiː/), evoyeu (/ɛvɔjøː/), soyete (/sɔjɛt/).

Veyanmint li plaece do Motî Yoran Embanner walon dins li rfondaedje (i pout esse loukî come documint nén rcandjåve), li rotaedje do betchfessî oy divreut esse ci-la.

## 
Sacwants disfondowes «oûy» (scrîts da Adelin Lebrun)

#### 
*
Cizea di scrinî

On **cizea di scrinî** ou **cizea  mnujhî** ou **xherpea**, c' est ene usteye ki les scrinîs et mnujhîs s' siervèt po fé des trôs bén a mzeure dins on bwès. Des hotes po rçure ene aweye, metans.

## Discrijhaedje

C' est ene lame, onk a 3 cm lådje, avou on taeyant ou bijhea å dbout. L' ôte costé si lome li plin costé. On rshinmeye todi les cizeas do costé do bijhea et nén do plin costé.

Li lame est montêye so on mantche di bwès k' on bouxhe dissu avou on mårtea, on mayet d' bwès po minme si pougn.

## Sourdant
Son DJ

thumb|sicole sol son dj
Li **son dj**, c' est ene cossoune froyrece foirt corante e walon.

C' est l' vuzlêye cogne do son TCH.

Ele respond sovint å son francès j.

Sicrijhaedje AFE : **<big>[[ʤ]]</big>** ou pus modienmint, **<big>[[d͡ʒ]]</big>**.

## Sicrijhaedje e walon
### divant l' sistinme Feller
Elle esteut scrîte avou "g" ou "j", sorlon l' ortografeye des sfwaits mots e francès.

Gn a yeu adon li scrijha «dg» po les mots avou "g" e francès.

### e sistinme Feller
Li son est todi scrît «dj».

Portant, sacwants motîs do 20inme sieke (come E165), ou des waibes k' i gn a (https://walon.1fr1.net/ on «forum pou lès dgins qui vwèyenu voltî leu lin.we») ont co siervou li scrijha «dg».

### e rfondou walon
Li son est todi scrît «dj». Les calcaedjes do francès avou l' son j sont voltî rwalnijhîs avou "dj".

: =>  (vî rwalnijhaedje)
: =>  (rwalnijhaedje 21inme sieke)

## Dins des ôtes lingaedjes
### gåmès
Elle egzistêye e gåmès come e walon.

:les  (les )

### francès
Ele n' egzistêye nén e francès, dins les mots do payis. On l' ritrouve dins des calcaedjes di l' arabe aldjeryin :
:

### inglès
E l' inglès, c' est l' prononçaedje corant del lete J et del lete G divant E et I

:, , 
:

### arabe
E l' arabe, c' est l' prononçaedje di sacwants payis (Aldjereye…) del lete ج (jim) ki s' prononce j e l' arabe classike ey e l' arabe marokin.
Panw

On **panw** (**p**ont d' **a**hote **n**én **w**årdé), c' est ene plaece ewou k' les trins omnibusses sitatnut, mins ewou çk' i gn a ni bawete po acater et vinde des tikets ou des abounmints, ewou k' i gn a pont di dzo-tchîf di ståcion, ni des ôtès ahesses, åré motoit on vindeu ôtomatike. E francès et neyerlandès, on l' lome «&nbsp;*pang&nbsp;*», mins e neyerlandais «*&nbsp;onbewaakte stopplaats&nbsp;*» eto.

Li **panw**, c' est ene des deus sôres di ståcion. L' ôte sôre, c' est l' gåre, veyanmint k' la djus les tréns si savnut gårer.
Cropecinde

Des **cropecindes** (on dit eto : des **andîs**, des **tchiminås**, des **tchiminons**, des **djantîs**, des **cropeteres**), c' est deus gros blokeas di scroufier, on dmey-mete long et dijh cwénze cintimetes hôt, sovint avou ene posturete å dbout, metou dins on feu e l' aisse po rashir les schenes dissu.

## Ôtes modeles

File:Morillos(esquema).png
File:Andirons (PSF).png
File:Chambers 1908 Andiron.png
File:Appartement de la Pompadour - antichambre - DSC 0474.jpg
File:Fireplace_Burning.jpg


## Pî-note
Maitrank

Li **maitrank**, c' est ene ricete d' abwesson a l' alcol do payis d' Li maitrank, c' est ene ricete do payis d' Årlon, ki les djins d' avår la fijhèt cåzu tertos e leu måjhon.

## Ricete
Å moes d' may, fåt aler code 25 pîs d' rinne-des-bwès. 

Côpez è les ptitès blankès fleurs. 

Prindoz 3 lites di blanc vén. Metoz les fleurs di rinne-des-bwès ddins, avou 3 foyes di noer gurzalî, 25 bokets d' souke, ene orandje et l' mitan d' on citron.

Leyîz l' maxhisse dins ene grande djusse, 48 eures d' astok. Mins vs åroz sogne di tenawete rimaxhî.

Après deus djoûs, rissaetchîz les plantes foû do taexhon ou do pot d' grès, et radjoutez on dmey vere a bire (100 cécés) di cognak et deus henas (50 cécés) di gote «mandarin».

Pu, mete abeydimint e botayes. 

Wårdez les botayes el cåve.

Divant del siervi, vos rmetoz li botaye e frigo.

## Dins l' foclore
Gn a enbe cofrereye do maitrank a Årlon.

## 
Mwaisse tecse  (1998)

## Sourdant
Frambåjhe (discramiaedje)

Li mot «&nbsp;**frambåjhe&nbsp;**» est polisemike. Li sinse candje sorlon la k' on-z est ubén avou l' accint k' on dvize.
* *(Lidje & Årdene)* caclindje (frut d' *[[Vaccinium myrtillus]]*)
** frambåjhe di leu (frut d' *[[Vaccinium uliginosum]]*)
* *(Nameur & Tchålerwè)* ampône (frut d' *[[Rubus idaeus]]*)
T' enonde nén, Popo (teyåte)

**T' enonde nén, Popo**, c' est ene pîce di teyåte e walon da Djåke Desmet, creyeye e 2015.

## Prezintaedje

## Creyåcion
Al Såvadje Inne li 21 di nôvimbe 2015.
Nieron (antomeye)

On **nieron** ou **nier** ou **tindon**, c' est on stocaesse loyén inte on musse ey èn oxhea.

*Li minme texhou ki radjond deus oxheas si lome puvite [[loymint]].*

## Texholodjeye
Istolodjicmint, les nierons sont fwaits di texhou radjondrece seré, li coladjinne.

## Sacwants rlomés nierons
* li nieron dizocresrece et l' nieron dizeucresrece (inte li spale et l' oxhea do gros do bresse (umerusse).
* les nierons del rôlete do djno.
* li trawant nieron eyet l' trawé nieron (pates des tchvås).

## Maladeyes des nierons
thumb|rastrindaedje des nierons fletchreces ås deus pates di dvant a on vea
* niernite (tindinite)
* råyaedje des nierons (accidints)
* stindaedje des nierons
* rastrindaedje d' on nieron (di nexhance)

## Sourdants
Shoflete (feu)

Ene **shoflete**, c' est ene usteye po shofler sol feu (feu e l' aisse ou stouve) pol fé rprinde.


File:Feu shoflete.jpg|ranimant l' feu dins ene sitouve å bwès
File:Shoflete keuve aisse.jpg|come gårniteure d' on feu e l' aisse
Rinne-des-bwès

Li **rinne-des-bwès** (ou rinne des bos), c' est ene fleur ki vént el Gåme et k' on fwait do maitrank avou.

 *[[Galium odoratum]]*

## Discrijhaedje
Ele ni vént ki sol castinne, et la k' i fwait ene miete tchôd (nén e l' Årdene, boutans).

Ele florit di ptitès blankès fleurs e moes d' may.

## Sourdant
Djindjipe

Li **djindjipe**, c' est ene plante ki vént d' Azeye et k' on eploye li rampe come yerbêye, dins les såces ou dins les desserts. Eto dins les sopes.

 *[[Zingiber officinale]]*.

## Sacwants rcetes avou do djindjipe
* riz
* feves di Rome
* biscûtes å djindjipe
* bire å djindjipe

## Coûtivaedje
Leyî al tere sins eterer. Metans dins on pot avou des pires å fond et del troufe dissu.

Dins ene sere, a 25°C, nén trop raiwer, divant k' i gn åye des raecinêyes. Li fleur crexhe après 5 samwinnes. Rascode après 4 moes.

## Come yebe ås maladeyes
Po l' estoumak.

Po les mås d' cour del feme ki ratind.
Rat

* rat (indjes) (*Rattus* spp. et des ôtes sôres)
** noer rat (*[[Rattus rattus]]*)
** brun rat (*[[Rattus norvegicus]]*)
** rat d' aiwe (*[[Ondatra zibethicus]]*)
* rat do dezert
* nou rat (*Heterocephalus glaber*) 

File:Gris rat aloyî.jpg|noer rat apicî pa ene pate
File:Gris rat tiesse.jpg|noer rat (tiesse)
File:Black rat distribution.svg|noer rat : spårdaedje
File:Rat del wastene dos.JPG|rat do dezert : grandeur avou on briket
File:Rat del wastene tiesse.JPG|rat do dezert : tiesse

---
* rate (biesse) (moulot)
---
* cawe-di-rat (plante)
Clément Deom

**Clément Déom**, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon del prumire mitan do 20inme sieke. I scrît e walon d' après Lidje.

Ses pîces ont stî rdjouwêyes disk' e 20inme sieke.

Riprins dins Clairtés so les Belès Letes e walon di nosse tins (live di corwaitaedje des Belès Letes e walon da Maurice Piron).

## Sacwants tites
* Adiè, Lizete
* Monsieu Rakin
Bibe

thumb|pordjet Djhan Dumont di ratournaedje e walon
Li **Bibe**, po les crustins, c' est tos les mwaisses sicrijhaedjes di leu rlidjon.


Family-bible.jpg|ene viye Bibe inglesse do XIXe sieke
Arabic-Bible.jpg|Bibe sicrîte e-n arabe, dås crustins d' Palestene et avår la


## Contnou del Bibe
Ene pårteye des lives del Bibe ont stî rprins des lives sacrés des djwifs. I sont rashonnés dins çou k' on lome li Vî Testamint.

Gn a ossu les cwate lives cis ki racontèt (oficirmint) li veye da Djezus-Cri. C' est les Evandjîles).

Al fén, gn a des lives sicrîts des prumîs crustins come l' Ouve des Apoisses et les letes d' apoisse (aprume les cenes da Sint På mins end a ds ôtes). 

Ces deus dierinnès categoreyes di scrijhaedjes la (nén rprins del tradicion djwive) sont lomés li Noû Testamint.

## Ratournaedje e walon
 Noû Testamint#Ratournaedjes e walon
Li prumî ratournaedje e walon (1862) a stî l' ci d' l' Evandjîle sint Matî pa Nicolas Defrecheux, François Bailleux et Auguste Hock, tot å cmince di l' SLLW, so ene kimande do prince Louwis-Lucyin Bonapåre.

E mitan do 20inme sieke, Djôzef Mignolet a tradût deus evandjîles e walon.

Tant k' vî Testamint, li Djneze eyet l' live des såmes ont stî ratournés e walon sol fén do 20inme sieke (Lucien Somme et Georges Sfasie, ey li ptit moenne di Rotchfoirt, tchaeke di s' costé).

Dins les anêyes 1990, Jean-Marie Lecomte a rmetou e walon les cwate evandjîles eyet l' Ouve des Apoisses. Termetant, gn ava-st on pordjet di ratournaedje di tote li Bibe på pasteur Djhan Dumont d' Aiwêye. Adonpwis, li tåvlotêye rilidjeuse di UCW (Schoonbrodt, Mathelin, Bernard Louis) ki boutéve so on sfwait pordjet.

Pol novea Testamint, li seu pordjet pår fini (e 2022) fourit l' ci da Jean Hamblenne : Li Novea Testamint e walon (live), ki rprind ene pårteye des vîs translataedjes, et radjouter çou ki mankéve.

## 
* Nos biblikes e walon
* Novea Testamint (discramiaedje)
Bibe (djudayisse)

Li **Bibe do djudayisse**, c' est tos les lives sacrés des Djwifs.

Gn a la les pareys ås cis do Vî Testamint des crustins. Mins eto des ôtes.

Pol l' pus grosse pårt, ces lives la ont stî scrîts e-n ebreu, mins end a eto k' î ont stî e-n arameyin.
Yaèle

**Yaèle**, c' est ene kimere del Bibe, dins l' live des djudjes.

## Trevén istorike
Les tribus d' Israyel fwaiynut l' guere ås Cananayins ki sont leus mwaisses. C' est les Israyelites ki wangnèt, ey insi s' dislaxhî. Mins l' tchîf des Cananeyins, Sizera, vike co, et court evoye. Yaèle lyi dit lyi dit k' ele li va mete al coete dins s' toetea, et l' catchî dizo ene coviete. Mins del nute, cwand i doime come ene sokete, Yaèle apice on på do toetea, et lyi stitchî å mårtea dins s' crâne.

## Pî-note
Stouve

thumbthumb
Ene **sitouve** (pus wairmint, **on** stouve; on dit eto on **fornea**), c' est on meube di fier metou dins ene plaece po fé do feu dvins.

## Pîces del sitouve
* li u les cofe(s)
* li buze
* les båres
* li batch ås cindes
* li platene u les cekes.

## Sôres di stouves
* crapåd
* plate-buze
* coujhnire

## Rilomêyès markes walones di stouves
* les "Cînè" (*Ciney*)
* les «Stuve» (ki rprind l' mot walon, sorlon l' accint d' Nameur), ene soce askepeye dins les anêyes 2000 et k' a crexhou timpesse.
Warmich

**Warmich** , (pus fôrmelmint **Warmifontinne**, F. *Warmifontaine*), c' esteut on hamtea d' Grapfontinne, asteure onk des viyaedjes do Grand Tchestea.

thumb|eglijhe
thumb|pont et verdô

## Lomaedje et spotaedje des djins
* Lomaedje : Warmifontnî, Warmifontenresse
* Sipotaedje : les Nûtons (la-minme, les , les ).

## Rilidjon
Gn a-st ene eglijhe. Il a divnou pårotche e 1859.

## Istwere
Do trevén otrichyin, c' esteut èn ecårt di Grapfontinne.

E 1787 (ricinsmint Mareye-Tereze), i gn aveut 72 djins a Warmich, k' estént cinsîs, bierdjîs, banslîs u marixhås.

Dizo l' redjime francès, Warmich fourit metowe come mwaireye .

Adonpwis, elle est raloyeye al comene di Straimont-Grapfontinne dizo l' redjime holandès (1823). 

Ridvént on hamtea d' Grapfontinne e 1837.

## Industreyes
thumb|verdô
Les schayires ont drovou al difén do 18inme sieke. Ça fwait k' e 1818, gn aveut 149 dimorants dins l' viyaedje. Mins ci n' esteut k' des cårires di plinne air.

E 1845, on a drovou les prumirès fosses, po tirer l' pire do fond. Tantea k' å cminçmint di l' anêye 1912, l' eschayire ocupéve 300 ovrîs, et fabrikéve 12 miyons di schayes so l' anêye.

Mins li 5 di måss di ciste anêye la, gn a yeu on ralaedje-plin, k' a eto fwait croûler cénk måjhons do viyaedje. On a clôs l' travo, et nel ridrovi k' e 1924.

Les schayires ont seré botike podbon e 2001.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
Calixte Culot esteut did la. Ses scrijhaedjes e walon notèt l' accint d' Warmich, et les viyès dujhances do viyaedje. Istoricmint, on rténrè si tecse "fåt i serer les schayires di Warmich" (*faut-i sèrer lès ardwazières du Warmich*) eplaidî dins l' coirnêye «Cwand dji n' sai rén, dji m' tai». Loukîz eto si scrijhaedje so les «ptits omes di Warmich» (des nûtons, mins avou des piceures ene miete diferinnes des cenes do miercorin del Walonreye, metans ene longue cawe). Sacwants tecses et des viyès fotos do viyaedje ont stî rashonnêyes dins l' live «Raglenaedjes on pô pattavå».

Bernard Jacob a scrît sacwants fåves, et a rashonné on motlî so l' accint walon did la.

### Accint walon
Li betchfessî én si trouve dizo l' disfondowe "iè": riè, biè, biètöt (rén, bén, béntoit), houte del cawete di codjowaedje des djins do pluriyal do NDIE: i plièt (i plént); i passièt (i passént).

Li betchfessî ô est prononcî sorlon l' prononçaedje zero-cnoxheu (rastrindou long O). Il est scrît avou li scrijha ö dins l' sistinme Feller-Pierret pa les deus scrijheus do payis.

Li betchfessî å est prononcî come long O drovou. Il est scrît "ô", çou ki nel kimaxhe avou l' ci di dvant scrît "ö".

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Calixte Culot avou l' accint d' Warmich pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Warmich

* A vey avou les monts et les vås
** Li plinne  (fr. *Le Plane*)
** Li Plate des prés
** Coisse des Djernås (fr. *côte des Gernaux*)
* A vey avou l' Istwere
** Ban d' Barveye

## 
Les ptits omes di Warmich (tecse da Calisse Coulot).

## Sourdants
Stalene

**Djôzef Staline** (pacô riwalnijhî **Djôzef Stalene**, e rûsse, Иосиф Виссарионович Сталин), c' esteut l' tchîf di l' URSS tins del guere di 40.

I skepia li 18 di decimbe 1878 et mora li 5 di måss 1953.

## Sacwants d' ses faitindjes
I meta so pî on redjime dictatoriå, tot codånant tos ses opôzants al prijhon ou ås måjhons di rdresmint.

C'est lu ki va siner li Påye di Yalta avou Roosevelt yet Churchil.

## Rilomêye
Po les Rûsses, i dmeure ricnoxhou come li wangnant del guere disconte des Nazis.

Foû del Rûsseye, on l' mete come on waeraxhe dictateur k' a touwé des meye di djins.

## Dins les Belès Letes e walon
On cåze di ses måfjhances avou les Tatårs di Crimêye dins l' roman e walon Vera da Lucyin Mahin.

On critike doûçmint si sistinme administratif dins l' pîce da Valintin Catayef «Dji vou vey Mioussef».
Lete yarh (tifinar)

thumb
Li **lete tifinare "yarh"** ou **yagh** ou **yaɣ** (**[[ⵖ]]**), c' est l' lete ki rprezinte li screpé R dins l' alfabet tifinar.

C' est l' 21inme lete et l' 17inme cossoune dins l' sistinme IRCAM.

Sicrijhaedje e l' AFE : ɣ

## Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir. On l' trouve metans dins les mots "amazir" (amazirh, amazigh, amaziɣ) et "tifinar" (tifinarh, tifinagh, tifinaɣ). 

## Prononçaedje
C' est l' minme son ki l' lete arabe غ. C' est on R foirt sicrepé, ene miete come dins l' francès d' Paris.

## Ralfabetijhaedje
Li ralfabetijhaedje li pus corant, c' est "gh". Li rujhe, c' est k' il est rcomprins come on "G" dins les lingaedjes uropeyins. Did la des ratournaedjes målureus, come e catalan (amazic).

Po s' schouwer do prononçaedje G, on a eployî padecô "rh" e l' arabe pol minme son. C' est çou k' est siervou dins l' tiesse di cist årtike cial. Mins li scrijha "rh" n' a waire yeu d' succès dins l' ralfabetijhaedje di l' arabe.

Les cabiles et les linwincieus d' l' amazir li riscrijhèt "ɣ" ou "γ" (tamazi**γ**t, tamazi**ɣ**t)

Dins l' ralfabetijhaedje di sacwants mots amazirs dins l' Wikipedia walon, on a wårdé li lete R (amazi'''r''', tifina'''r''', veyanmint k' e walon, li lete R pout esse prononceye ene miete sicrepêye (/ʀ/), mins ossu rôlêye (/r/).

## Egzimpes di mots
* (divancete "ⵖ" = , )
* (lingaedje amazir)
* (alfabet tifinar)


Scrijhaedje ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ cafè.JPG|mot "tamaziɣt" avou l' yarh (divant-dierinne lete) sicrît arondi
Tifinagh.png|mot "tifinaɣ" (li ⵖ, c' est l' dierinne lete)


## Letes vijhenes
* ⵕ (R mitan rôlé)
* ⵔ (rôlé R)
* ⴳ (son G, mais scrijhaedje flotchrece di mots avou ⵖ a cåze do ralfabetijhaedje "gh")
Spinasse

Les **spinasses** ou **spinåds**, c' est ene verdeure k' on magne les djonnès foyes.

 *[[Spinacia oleracea]]*

## Coûtivaedje
El Walonreye, on les seméve inte les deus Notru-Dame. E Roman Payis, c' est pus timpe, ca ele divrént awè cwate foyes li prumî d' setimbe

I les fåt code k' ele sont co djonnes, divant l' ele ni montexhe.


File:Spinach seeds spiky.jpg|spineusès grinnes
File:Pleospora betae spinach, kiemplantenziekte spinazie (1).jpg|djusse levêyes
File:Spinacia oleracea bd-1.jpg|cwate foyes
File:Paleng.jpg|bounes a code
File:Spinach produce-1.jpg|codowes
File:Healthy spinach in a school garden (urine fertilised) (5567570757).jpg|ddja trop gros
File:Spinacia oleracea flowers.jpg|montêye a sminces


## Rilomêye
On a creu lontins ki les spinasses contnént beacôp do fier. Mins ça a stî disdit.

Li personaedje di binde d' imådjes, Popeye, endè magnive tofer, ey insi, vey si gros do bresse houzer.

## Sourdants

https://web.archive.org/web/20180731052226/http://www.saladexpress.ca/blogue/epinard#.W2VRltgza4k
Motlîs Desmet

Li **Motlî Desmet des Gueuyes di Walons**, c' est on motlî metou å coron do live da Jacques Desmet «Gueuyes di Walons», sicrît e rfondant namurwès.

Il aveut stî eplaidî dizo licince Wikipedia sol pådje do live.

Gn a ladvins 670 mots, ortografyîs e rfondant namurwès, ey esplikés e francès.

Il est rprins sol limero **[C66]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Deujhinme modêye
I fourit adon recråxhî, på scrijheu lu-minme, avou les mots di ses ôtes lives, ey adon avou l' accint d' Mélin, dizo lomaedje «Po së en cas».

Cisse modêye la est rprinjhe dizo limero **[C66b]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
 (sol Wiccionaire).
Djaenea fåsse ranonke

thumb|foyes et fleurs on djoû avou waire di solea
thumb|fleurs bén drovowes on djoû d' solea
Li **djaenea fåsse ranonke** ou **djaenea** ou **blamêye** ou **pitite-aloumwere** ou **clå-d'-ôr** ou **djaene fleur di må**, c' est ene pitite djaene fleur ki vént å bontins.

 *[[Ficaria verna]]* u *[[Ficaria ranunculoides]]* u *[[Ranunculus ficaria]]*

## Discrijhaedje

El Walonreye, c' est ene des prumires ki florit, dedja e moes d' måss.

Come bråmint des ôtès fleurs, ele si drouve å solea.

Elle a-st ene grosse cråsse foye, del cogne d' on rno, ki dmeure å raeze di tere.

## Crexhaedje
Ele vént dins les hourleas, les bwès, les cortis. Ezès djårdéns, ele pout esse plantêye come wårnixhante fleur, come yebe ås maladeyes ou esse riwaitêye come crouwå.


File:Ziarnoplon wiosenny cm01.jpg|dins on bwès
File:Ranunculus ficaria bulbifer1.jpg|e-n on corti


## Come yebe ås maladeyes
On eployive ses raecinêyes (50 gr å lite d' aiwe) po l' resseraedje (ele rind les crotes pus moles, ene miete glairieuses). Mins li plante pout esse epweznante.

On pout fé on rbolou té des foyes po sougnî so les brokes.

## Sourdants
Fleur d' avri

Ene **fleur d’ avri** ou **cacaye d’ avri** ou **tchabårêye** ou **godet**, c' est ene djaene fleur ki florit e moes d' avri.

 *[[Narcissus jonquilla]]*

## Discrijhaedje
Ele vént di scwere so s’ montant. 

## Eployaedje
Elle est codowe dins les bwès po vinde ås djins, mins c’ est disfindou. 

## Mopliyaedje
Ele rivnèt åjheymint l’ anêye d’ après si on rplante les agnons.

## Sourdants
Pårtixhaedje (matematike)

Li **pårtixhaedje** u **divizion**, e matematike, c' est ene des cwate operåcions.

I s' adjixh di pårti on nombe a sacwants bokets fén pareys.

## Motlî
Li nombe k' on pårtixh, c' est c' est l' nombe pårti (u: numerateur).

Li nombe di pårt k' on fwait est dné på nombe pårtixheu (u: denominateur).

On pårtixha, c' est li rzultat do pårtixhaedje.

On nombe prumî, c' est on nombe ki n' pout esse pårti ki pa lu-minme et pa onk.

On nombe pwair, c' est on nombe ki pout esse pårti a deus. Les ôtes sont lomés impwairs.

## Egzimpe d' operåcion do pårtixhaedje
:72 pårti e-n ût, ça fwait nouv (u: 72 divizé pa ût, ça fwait nouv).
Les Oteurs walons (soce)

**Les Oteurs walons** (*Les Auteûrs Walons*), c' esteut ene soce di Belès Letes e walon di Lidje.

Elle a-st ataké e 1897, et a ovré disk' al boune 1972.

Ele eplaidive tos ls ans èn annouwaire (end a yeu å moens 62).

## Sacwants prezidints
* Joseph Crochet (1897-1898)
* Louis Lagauche (1898-1923)
* Armand Ledoux (1924-1954)
* Joseph Hanot (1955-1961)
* Lambert Lemaire (1961-1972)
Guigne-djin

On **guigne-djin** (ossu **guigne-djins**, **riguigne-djin**, c' est ene fimrece mucheye la k' i gn a do passaedje di djins, racoirdêye a on sistinme d' eredjistrumint, ou di waitaedje direk so ene waitroûle tévé.

C' est po-z awaitî les djins ki pôrént fé des målès keures ene sawice.

## Les guigne-djin dins sacwants inketes

C' est ene fimrece guigne-djin k' a permetou di ricnoxhe les troes terorisses di l' atake di Zaventem (2016)

## Sourdant
Avicene

**Avicene**, c' est li rlatinijhî no **da Aboû-aalî el-Housayn ben aabdellâh ben el-Hasan ben aalî ben Sînâ** (e l' arabe : أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا), pus sovint racourti e **Ibn Sina**.

I skepia e-n on viyaedje dilé Bouxhara (Ouzbekistan d' asteure diviè 980. I mora a Hamadinne (Iran d' asteure) e moes d' djun 1037.

C' esteut on scrijheu e-n arabe, k' eplaida 450 ovraedjes k' on nd a co 240. Ladvins, 150 di filozofeye et 40 di medcene.

## Rilomêye
Si live, les lwès del medcene, fourit ratourné e latén. On s' è sierva come mwaisse live di medcene so tot l' trevén del Mîtrinne Ådje.


File:Qanun Avicenna NLM.jpg|Mwaisse modêye e-n arabe
File:Tractat de medicina d'Avicenna.jpg|Ratournaedje e latén


Bråmint des ospitås, farmaçreyes, evnd. dins l' monde muzulman poirtèt s' no.

## Voir aussi

* Sleim Ammar
Pålindje

**Pålindje** (la-minme : *Paulindje*, F. *Palange* u *Palenge*), c' esteut on hamtea d' Seton, asteure on viyaedje do grand Derbu.

## Istwere administrative
On boket do ban d' Derbu. E 1796, les redjime francès Francès endè fjhèt ene comene, dins l' dipårtumint d' l' Oûte.

Elle est rmetowe avou Borlon e 1823. Pu, avou Seton li 25 di may 1900.

## Rilidjon
Eglijhe Notru-Dame del Vizitåcion

## Tuzance walone
Edouard Seret î a vnou å monde.


File:20130509 palenge17.JPG|Aite
File:20130511 palenge06.JPG|Cinse do Merou
File:20130509 palenge05.JPG|viyaedje
File:20130509 palenge08.JPG|Grote Notru-Dame di Lourde


## Sourdants
Lambene

Ene **lambene**, c' est ene grosse sipêye k' on tneut a deus mwins.

## Istwere
Ele date del Rinexhance.

On s' è sierveut dins les duwels.
Spêye (åre)

Ene **sipêye**, c' est ene åre do vî tins, del Mîtrinne Ådje, des duwels, di spôrt, avou ene longue lame et ene pougneye.

## Sôres di spêyes
* lambene
Seton (viyaedje)

**Seton** (*Sèton* F. *Septon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6940**
** davance : **5482**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 8**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje des djins did la : Setnî, Setinresse; (F. *Septonais, aise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di xxx
### Hamteas
* Pålindje
### Ôtès plaeces
* a ptite Some
* Sol tere å leu
* å tchinne al moxhe (''â tchêne al mohe)

## Sourdants
Derbu (veye)

**Derbu** (F. *Durbuy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

C' esteut l' pus ptite veye del Waloneye, ey ele l' est co asteure.
Danse do vinte

Li **danse do vinte** (pus fôrmelmint, **danse levantrece**), c' est ene danse foirt erotike di danseuses di mestî des payis arabes, aprume l' Edjipe.

## Discrijhaedje
Sovint l' danseuse est tote seule, avou ene grande cotes ås lamkenes, ki laiynut vey ses coxhes. Li vinte est nou eto. 

Gn a des grands pas et des mouvmints des bresses et do coir, aprume on ramxhiaedje do vinte.

Les djins sont la a deus tåves ou so des divans, ki scarwaitnut l' danseuse, mins rålmint vini danser avou leye. Adon, c' est tot l' aprepiant, et xhiner s' dansaedje, mins sins l' aduzer. Et lyi hiner des biyets d' banke come dringuele.

## Dins les belès letes e walon
Passaedje k' endè cåze dins les Belès Letes e walon.
:*Våt mî aveur li feu al buze k’ al cambuze !
:*Li feu al buze, gn a bråmint des priyîs ki l’ ont-st avou cwand il ont monté å troejhinme astaedje al fén del shijhe, inte li mechwi eyet l’ dessert. Gn aveut la des hosseuses do vinte tunizyinnes. Dj’ åreu volou k’ t’ åreus veu leus belès grossès coxhes vini briker foû d’ leu long cotrê, avou ene plinne findaxhe sol costé. Et leu vinte tot nou ki hoskiyive come totåtoû d’ leu botroûle. Avou leu coir clintchî lanwoureuzmint e-n erî, et leus bresses ki bloncént londjinnmint, come ene feme-sirinne ki naiveyreut so s’ dos.''

## Sourdant
Blanc-moussî

thumb
On **blanc-moussî**, c' est on mascaråde avou tos blancs mousmints et on longou rodje nez, ki s' mostere å cwarmea (carnaval) di Ståvleu ki s' passe al Letåré.

## Ovraedje des blanc-moussîs
Il ont des vexheyes gonflêyes po bouxhî so les rwaitants.  

## Voyaedjes des blanc-moussîs
Les blanc-moussîs si vont mostrer eto dins les ôtes carnavals. Todi å cwarmea d' Måmdey, mins eto pår e l' Almagne.


Blanc-moussî nez.jpg|nez
Blanc-Moussis-Carnaval-Stavelot.jpg
Blanc-moussîs vexheyes.jpg|bouxhant so les rwaitants avou des vexheyes
Blanc-moussîs tijhnant ene djin al finiesse.jpg|tijhnant ene djin a s' finiesse
Blanc-moussîs adjeyants.jpg|adjeyants
Blanc-moussîs discovrous.jpg|k' ont rlevé leu fås-vizaedje
Poplinete blanc-moussî.jpg|poplinete
Yebe ås boute-foû

Li **paxhnåde ås boute-foû**, c' est ene sôre di paxhnåde des payis del Mîtrinne Mer ki ses souwêyès tiesses siervèt come boute-foû naturels.

 *[[Visnaga daucoides]]* (davance, *[[Ammi visnaga]]*)

 Ombrelires


Ammi visnaga StemandLeaves 15August2009 LagunadeCaracuel.jpg|foyes
Ammi visnaga Inflorescen 2011-8-10 RioJabalon CampodeCalatrava.jpg|fleur
Drankolik-Ammi visnaga L. 2.jpg|flormint al souwinne


## Come plante ås boute-foû

Bouchnikha tote seule.jpg|onk tot seu
Ary bouchnikha بو شنيخة banslêye.jpg|ene kertinêye po vinde
Bo chnikha bassén بو شنيخة.JPG|item est i

Les boute-foû lairént dins l' boke on prodût bon po les djincives.

## Uzaedjes come yebe ås maladeyes
On s' e sieve po des rispåmaedje del boke, aprumecwand on a des sonnaedjes di djoixhe.

Conte di l' asse, on home l' ombrele k' est greyeye. On l' eployive dedja insi do tins des farayons. Après, les apoticåres ont trové k' ele contneut del kelene, on waxhiralårdjixheu (vazodilateu).

On ndè prind a sirop conte li tosse.

On l' a eployî ossu dins les ôlmints po burni, mins i fåt bén waitî a lu, ca gn a eto dvins on prodût fototinrûlijhant, l' amoyene.

## Sourdants
N aveut-st on côp troes ptits efants (tchanson d' Sint-Nicolai)

thumb
thumb
**N aveut-st on côp troes ptits efants**, c' est ene tchanson d' Sint-Nicolai ki raconte li spoûle do ravicaedje di troes efants, schapé pa on miråke di Nicolai d' Mire.

## Ratournaedje e walon

::**[[Resploe]]**
Gn aveut-st on côp troes ptits efants 
K' endalént mexhner dins les tchamps.
::**I.**
Ont catourné di rvén di rva
Eyet s' ont pierdou avår la.
::*å resploe*
::**II.**
Ont toké a l' ouxh d' on botchî
« Mangon, nos vôreuss bén lodjî ? »
« Intrez, intrez, mes ptits efants ;
Gn a del plaece padrî et padvant. »
::*å resploe*
::**III.**
Il estént a schipe dins l' måjhon
K' i les ctaeya a såcisson ;
Eyet lzès tchôkî bonzeroed
Avou l' pourcelreye dins s' saloe.
::*å resploe*
::**IV.**
Sint Nicolai, set ans pus tård
Passéve atchter ene bague di lård.
« Metoz mu co les såcissons
Ki sont dins l' saloe, e parfond. »
::*å resploe*
::**V.**
Cwand l' botchî etinda ç' conte la,
I skifta al dadaye foû d' la.
« Mangon, mangon, rivén dé mi !
Li Bon Diu pardone ås rpintis.
::*å resploe*
::**VI.**
« Dispiertez vos, mes ptits kertons.
Assez socté ; hay, c' est ddja bon ! »
Li grand sint stinda ses troes doets
Et les cårpeas s' levît todroet.
::*å resploe*
::**VII.**
Li prumî djha :« Dj' a bén doirmou. »
L' ôte creyeut k' on l' magnive tot crou.
Eyet l' troejhinme, li ptit scourlot,
S' contéve e paradis des tchots.
::*å resploe*
::**VIII.**
Ça fwait k' el botchî, on schura,
Divna Hanscroufe avou s' flayea.
I vént scoryî tos les fayés, 
Mins dene des soukes ås binamés.
::*å resploe*


## Sourdants
Antibiotike aidant d' crexhance

Èn **antibiyotike aidant d' crexhance**, c' est èn antibiyotike metou dins les paxhons po les biesses di cinse, et k' amidere leu crexhance.

## Istwere
Ciste atuze la a stî trovêye dins les anêyes 1950 et aplikêye tocosté a pårti des anêyes 1960. Ele permeta, adon, di rclamer des profitaedje meyeus di 2 a 9 åcint. Li magnaedje pa kilo vindou fourit eto meyeu di 2 a 7 åcint. 

Portant, disp les anêyes 1980, il ont stî disfindous dins sacwants payis. Li Suwede les rsaetcha des alimints e 1986. Pu, tote l' Union uropeyinne e 2006.
Fenicolî

Les **fenicolîs**, c' est ene famile d' antibiyotikes a foirt lådje espeke.

Li prumî mimbe di cisse famile la, li cloramfenicol, a stî eployî po les djins (po les fives tîfuziåle), pu po les biesses. Il a stî bråmint abandné el medcene a cåze d' on risse d' astoker li produjhaedje di celules do sonk (aplazeye miyôlrece).

A cmincî des anêyes 2000, on a yeu ptchî di diswalper des fenicolîs esprès po les biesses (florfenicol), et des ôtes esprès po les djins.
Amerike

L' **Amerike**, c' est l' continint metou inte l' Oceyan Atlantike eyet l' Påjhûle Oceyan.

I tént cåzu a l' Azeye, å Nôr-Ouwess, la k' gn a inte les deus ki li Stroeteure di Berigne.

Å Nôr-Ess, i s' aprepeye di l' Izlande (på Growenlande).

## Pårtixhaedje di l' Amerike
* Amerike bijhrece
* Mîtrinne Amerike et payis carayibes
* Amerike nonnrece
Florfenicol

Li **florfenicol**, c' est èn antibiyotike del famile des fenicolîs, siervou aprume po médyî les biesses.

## Istwere
Il a stî aprové e 1999 e l' Urope. Adonpwis, eployî , come pikeure po les maladeyes des bovrins.

Divnou djenerike divins les anêyes 2010, il ourit bråmint do succès po médyî les maladeyes ås bactereyes des polet d' poytreye.

## Sourdants
Aidant d' crexhance (biesses di cinse)

Èn **aidant d' crexhance** ou on **stombiant d' crexhaedje**, c' est on prodût, tchimike oudon biyolodjike, radjouté ås alimints po les biesses di cinse, et k' amidere leu crexhance. I s' adjixh foiravant des poyes di poytreye et des pourceas, mins eto des åmeas al laxhe.

''Les ormones steroyides, ki s' metèt come eplant dizo l' pea ou e pikeures, n' ont djamåy sitî admetowes oficirmint e l' Urope. Portant ele sont-st eployeyes coranmint dins tote l' Amerike (bijhrece et nonnrece) dispu les anêyes 1970.

## Sôres d' aidants al crexhance
* les antibiyotikes aidants d' crexhance (loukîz a leu pådje a pårt). Disfindous e l' Union uropeyinne dispu 2006.
* les probiyotikes
* les prebiyotikes
* les mierzôles.
Amerike (discramiaedje)

* Amerike (tot l' continint)
** Amerike bijhrece
** Mîtrinne Amerike
** Amerike nonnrece
*** Amerike latene
* Li lomaedje "Amerike" est ossu coranmint dné ås seus Estats Unis, copurade po lomer les dmorants (les Amerikins).
Lambert Lemaire

**Lambert Lemaire** (di s' plin ptit no : Lambert-Jean-Joseph), c' esteut on scrijheu di pîces di teyåte e walon. Inte di zeles, des operetes. Mins eto di tchansons et arimés.

I skepia a Mélin-e-Payis-d'-Heve li 26 di may 1907.

I fourit prezidint del soce "*[[Les auteurs wallons]]*" a pårti di 1955 et disk' a 1972 ou pus tård.

I scrijha eto dins l' gazete e walon «li pompe ås ramons».

## Ouve e walon
Il a ataké a scrire e walon e 1926.

### Sacwants pîce di teyåte
* Si les cours djåzît (comedeye e-n èn ake)
* Pinsion d' viyesse (comedeye e-n èn ake)
* Les cis d' dijh-ût (comedeye e-n èn ake, 1938)
* Mwaisse di scole (comedeye e-n èn ake, L. Genard, Serè, 1937)
* 1830 (pîce e troes akes, L. Genard, Serè 1938)
* Li bele tchesturlinne
* Cwand l' redjimint passe (1937)
* Li macrale d' amour (L. Genard, Serè, 1935)
* Nestine a l' tik (1938)
* Si prumî bal (operete e troes akes)
* Al blanke cinse (operete e troes akes)
* Marians nos (operete e troes akes) &

## Sourdants
Yinene

**Yinene** (e scrijha Feller *Yinène* F. *Winenne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, el province di Nameur.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5570**
** davance : **5585**
* Limero diyalectolodjike : **D 94** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Yinurlin, Yinurlinne; (F. *Winnenois, oise*)
** Sipotaedje: 
*** les Singlés.
*** les 

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Yinene
*A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Prés d' Grunaiveu
*A vey avou des aiwes :
** Ri Sint-Rmåke

## Tuzance walone
### Accint walon
Li cawete di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece, c' est . 
:*i djouw*'ont**, i wêt**ont'''

### Sicrijhaedje e walon
Li roman da Michel Piette, «Les djins des frontires» s' î passe po ene pårteye.

## Sourdants
Gripe (discramiaedje)

* gripe ås djins (flaya)
** gripe espagnole
** gripe aziyatike 1956-1958
** gripe di Honconk (1968-1970)
** gripe chinwesse 2020 (Covid-19)
** pesse des oujheas å virûsse H5N1 (gripe des poyes, atrapåve des djins)
** gripe ås virûsses H1N1
*** gripe å virûsse H1N1 di 2009
* gripe ås pourceas
* gripe ås oujheas
** pesse des oujheas å virûsse H5N1
** Gripe des oujheas å virûsse H9N2
* gripe ås tchvås
Théodore Chapelier

**Théodore Chapelier** (riwalnijhåve **Tchedôr Tchaplî**), di s' plin no *Pierre-Jean-Théodore*, c' esteut on scrijheu e walon.

I skepia a Vervî li 23 d' setimbe 1857 et î mori li 28 di djanvî 1905.

Il est puvite kinoxhou pol tecse del rilomêye tchanson «Po passer l' håjhea».

Riprins dins l' antolodjeye di Vervî eyet divins l'&nbsp;grosse antolodjeye Piron.

Di s' mestî, il esteut mineu-mecanicyin et dessineu d' machines.

## Ouve e walon
I cminça a scrire e 1878. Cåzu totes ses ouves ont stî eplaideye dins l' annouwaire do Cåvea vervîtwès, di 1878 a 1893.

### Arimés
C' est tos arimés romantikes.
* Po passer l' håjhea (eplaidî eto dins antolodjeye da Maurice Piron)
* Li prétins
* Tot seu (eplaidî eto dins antolodjeye da Maurice Piron)
* A m' neveuse
* Po les viyès djins
* Vo rci l' ivier
* A mi ptit valet
* E paradis
* Èn ôrfulén
* Doirmoz
* Si les bouxhons polént pårler
* Pitit oujhea, cessez vosse tchant.

### Pîces di teyåte
* L' aveule (comedeye e-n èn ake)
* Les edoirmous (comedeye e-n èn ake)
* Divant l' mariaedje (comedeye e-n èn ake)
* Deus peres (comedeye e-n èn ake)

## Sourdants
Baskete (spôrt)

*(mins li sémpe «[[baskete]]» revoye ciddé).

Li *'baskete** u **basketbale**, c' est on [[spôrt]] ki s' djowe inte deus ekipes di 5 djouweus, ki l' såme, c' est d' hiner l' [[balon]] dins on rond d' fier avou on trawé filet ki pind après, metou a 2 metes et dmeye hôt, onk dins tchaeke camp.

== Alere ==
[[Jean Goffart]] "Rén n’ va pus e baskete",  **68''', esté 2016.
PSY

**PSY** a skepyî li 31 di decimbe 1977 a Seoul. C' est on rilomé tchanteu nonne-corêyin, k' est kinoxhou sol Daegne po deus hits : Gangnam Style ; Gentleman.
Probiyotike

On **probiyotike**, c' est boune bactereye ou ene yesse k' on dene dins les paxhons po les biesses di cinse å miersitoumak (poyes et pourceas) po-z espaitchî les mwais microbes, copurade les colibaciles, di s' mopliyî dins les boyeas et cåzer des maladeyes.

*Les probiyotikes sont diferins des [[prebiyotike]]s, ki c' est des prodûts biyotchimikes ki vont amidrer li boun eployaedje des paxhons.*

## Sôres di probiyotikes
* bifidobactereyes
* lactobaciles
* yesses di bire

## 
kefir
Fotbal amerikin

Li **fotbal amerikin**, c' est on spôrt k' est ene miete on maxhaedje di fotbale eyet d’ rugbi, avou on balon come å rugbi.

## Mwaissès racsegnes
Ene pårt si djowe a 4 côps 15 munutes. Les djouweus d' ene ekipe (dipus d' 50 so les lisses) sont pårtis e troes categoreyes : l’ atake, el disfinse et les cis ki s’ ocupnut des fazes di côps d’ pî. 

Sol terén, i n’ pout tolminme awè ki 11 djouweus å côp.

Çou k’ les djouweus dvèt fé, c’ est d’ wangnî l’ pus d’ ponts possibe e triviersant l’ terén po marker on «toutche-djus» (*touchdown*) ki våt shijh ponts ou bén on «tchamp-gôl» (*field goal*) ki ndè våt troes. Sins rovyî les «såvrités» (*safety*) po deus ponts.

## Sacwants rlomêyès pårts
Li «Superbål» : onk des pus grands etrevéns spôrtif sol Daegne.

## Sourdant
Joseph Coppens (discramiaedje)

* Joseph Nicolas Ghislain Coppens (1980-1970) sicrijheu et diccionairî do payis d' Nivele.
* Joseph Coppens (1896-23/5/1981) teyolodjisse, prof al Univiersité d' Lovén (dispu 1932) (Loukîz si pådje biyo-bibiografike cial la k' on maxhe ses ouves, et kécfeye si date di skepiaedje avou les cis d' l' ôte)
Province d' Anverse

Li **province d' Anverse** (nl: *Antwerpen*, fr: *Anvers*), c' est l' province li pus å Nôr del Beldjike.

Si mwaisse veye est Anverse.

Lingaedje oficire : neyerlandès

Lingaedjes do payis : cognes coinreces, do neyerlandès, inte di zels, l' anverswès.
Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike

L' ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike ni s' a nén fwait d' on plin côp. Vola les estapes k' ont clawé les limotches do payis.

## Frontires di 1830

C' est les frontires des ancyins Bas-Payis otrichyins et del Principåté d' Lidje. Portant, l' ancyinne dutcheye do Lussimbork est rclamêye pa Wiyåme 1î des Bas Payis. Mins li Beldjike a eto li Limbork holandès. C' est çou ki les pouxhances d' adon acceptît dins l' Påye ås dijh-ût hagnons (1831).

## Guere di 1831
Mins li rwè Wiyåme n' acceptéve nén li dislaxhaedje del Beldjike. Il ataca li djonne estat, et aléve li rprinde tot, s' i gn aveut nén yeu l' arivêye d' ene årmêye francesse ki meta ahote a si avanceye. Ci fourit li campagne des dijh djoûs. Mins l' estat d' guere dura disk' e 1933. 

Wiyåme prumî aveut rprins li Limbork holandès. Li Lussimbork, ki rclaméve todi, esteut tolminme administré pal Beldjike.

## Acoird di 1939

 «Påye ås vint-cwate hagnons»
Li 19 d' avri 1839, li Beldjike eyet l' Holande sinèt a Londe li Påye ås vint-cwate hagnons, k' acceptêye di côper l' Lussimbork a deus, a pô près sorlon li limotche di lingaedje.

Mins gn a todi ene gårnijhon prûssyinne a Lussimbork, et les Francès volèt poleur aler a Lidje (tot près del Holande) sins dveur passer par la. Gn a k’ ene ôte bele voye, ki passe pa Årlon. Årlon, et les viyaedjes djondant sont lussimbordjwès-cåzants. On va don edvinter  li mite d’ Årlon, veye rominne, po-z ravôtyî l’ bistoke.

On pô pus hôt, gn a Aterte et Notombe. La, c’ est l’ famile del coine k’ ont ddja des belès plaeces dins l’ politike bedje, ki s’ vlèt mete di ç’ costé cial. Mins, tot traeçant pus al Bijhe, i vont rovyî deus viyaedjes walon-cåzants avou l’ Lussimbork : Doncô et Sonlé.

## Pordjet del Grande Beldjike (1919)

## Sourdants
Malete-di-bierdjî

Li **malete-di-bierdjî** (oudonbén: li **[[palete-di-bierdjî]]**, li li **[[boûsse-di-bierdjî]]**, li **[[hote-di-bierdjî]]**), c' est ene fleur des tchamps k' a des grinnes recoyowes dins des plats saetchots ki rshonnèt a ene malete, a ene boûsse, a ene palete, a ene hote, sorlon li rwaitant.

 *[[Capsella bursa-pastoris]]*

Mins gn a des ôtès sôres di malete-di-bierdjî.

## Sourdant
Malete-di-bierdjî (sôres)

* malete-di-bierdjî (*[[Capsella bursa-pastoris]]*)
* rossete malete-di-bierdjî (*[[Capsella rubella]]*)
Atacaedjes terorisses di Brussele et Zaventem (2016)

L' **atacaedje terorisse di Brussele**, c' est des petaedjes di deus bombes metowes pa des terorisses ki s' ont passé li 22 d' måss 2016 a Brussele et Zaventem.

Les atakeus dijhît adji å no do Dayech. C' esteut l' minme nindje mouderrece ki l' cene ki meta so pî l' atacaedje terorisse di Paris e moes d' nôvimbe 2015.

Gn ourit 34 moirts (avou deus terorisses camicåzes) et 340 djostés.

## Alére
Jean Cayron; deus bombes petnut a Brussele; les metros rôlnut;  78 (esté 2016).
Grande Lotarindjeye

Li **Grande Lotarindjeye** ou **Mîtrinne Franceye**, c' esteut l' teritwere erité pa Lotaire 1î, metou å mitan do ci di s' fré Tchåle li tchenou (k' ava a pô près l' France d' asteure) et di si ôte fré Louwis l' Tîxhon ki rçuveut a pô près l' Almagne d' asteure.

Li mwaisse veye, c' esteut Åxhe (dedja l' mwaisse veye di Tchårlumagne).

## Istwere
Lotaire ourit ç' payis la dispu 843, al Påye di Verdun.

I fourit bénrade ridispårti inte ses troes fis, a Prum e 855, la k' Lotaire 1î abdica.

## Disrijhaedje
  
Po les payis a Bijhe, c' esteut les deus fleuves Mouze et Rén ki fjhént limotche. Portant, pol Walonreye d' asteure, li teritwere da Lotaire1î vineut houte did la.

Li teritwere del Grande Lotarindjeye comprind des bokets di sacwants payis d' asteure :
* Almagne (Efel, …)
* Bas Payis
* Beldjike (Walonreye et Limbork, nén l' Flande)
* Crowasseye
* France (Lorinne, Savoye… Sud-Ess)
* Grande Dutcheye
* Itåleye (Bijhe, disk' a Rome)
* Monaco
* Sloveneye
* Swisse
Kilomete

Li **kilomete** (sovint acourti a **km**), c' est ene muzeure di longueur ki våt 1.000 metes. C' est l' muzeure djusse ådzeu des ectometes. C' est l' parey des miles dins l' sistinme eternåcionå d' unités. 

Il a replaecî l' eure cwand on a cmincî a n' pus aler å lon a pî.

*Li [[kilomete a l' eure]], c' est ene muzeure di vitesse corante po les [[rôlants éndjins]].*
Prum

thumb|li båzlike, ribasteye après les bombårdumints amerikins di 1944
**Prum** (almand *Prüm*), c' est ene veye d' Almagne, dins l' Efel coûtchantrece, dins lande di Renaneye-Palatina.

## Djeyografeye
Raiwêye di l' Aiwe di Prum, èn aflouwint del Seure. 

## Istwere
L' abeye est ddja ahivêye e 721, pa Bietrande li Viye, li grand-mame da Tchårlumagne.

Lotaire 1î, li ptit-fi da Tchårlumagne, î pårtixha li Mîtrinne Franceye inte ses troes fis. Pu î mora, shijh djoûs après s' awè fwait moenne, li 29 di setimbe 855.

Gn aveut la on rlomé moustî, l' abeye di Prum k' aveut des teres e l' Walonreye (Tavni, Viance).

Bombardêye des avions amerikins dispu l' moes d' setimbe 1944, et co pus foirt tins d' l' Ofinsive da Von Rouchtete. Li veye fourit distrûte a 80 åcint. Çou k' esplike li grand espåce divant l' båzlike, la k' åreut dvou esse li viye veye (come a Mondjoye, metans).
Djulé

thumb
**Djulé** (almand, *Jülich*, fr. *Juliers*, limbordjwès *Jöllesch*), c' est ene veye d' Almagne, metowe inte Åxhe et Dusseldoûpe (Düsseldorf).

Ça a stî ene pouxhante dutcheye del Mîtrinne Ådje, li dutcheye di Djulé.

## Sourdants
Dutcheye di Djulé

Li **dutcheye di Djulé**, ça a stî ene pouxhante dutcheye del Mîtrinne Ådje, ki l' mwaisse veye esteut Djulé.

Il aveut des frontires avou l' Principåté d' Lidje, li Dutcheye do Limbork, et l' dutcheye do Lussimbork (waitîz sol mape ciddé djondant).

## Istwere
Al fén, les duks di Djulé avént rashonné divins leus mwins leu prôpe dutcheye pluss li dutcheye di Claive (dins l’ Bas-Rén, eviè l’ frontire holandesse), li teritwere di Biedje (almand « Berg », sol droete erive di Rén), ey eco des ôtes pitits payis.

Cwand l’ dierin duk mora sins zwer, gn ava ene guere di succession, et l’ dutcheye fourit dismimbrêye. C’ est adon k’ Mondjoye passa al måjhon d’ Bavire.

## Sourdant
Muhammad Ali

**Cassius Marcellus Clay, Jr.**, pus coranmint **Cassius Clay** ki s' a ricviersî a l' islam dizo li rbatijhaedje di **Muhammad Ali**, c' esteut on rlomé bocseu estazunyin.

I skepia li 17 di djanvî 1942 et mora li 3 d' djun 2016.

Il a eto djouwé dins des fimes.
Marixhå

On **marixhå**, c' esteut èn ome di mestî k' aveut ene foidje, et ferer les tchvås.

Pol djoû d' ouy, on marixhå ni fwait pus ki d' ferer.

## Ahesses do marixhå
* trava
* shoflet, po fé aler l' feu
* eglome et mårtea
* ecnêye po rapicî les fiers tchåfés a blanc.
* grete-pî et rinnetes.
* clås d' marixhå

## Istwere
Inte les deus gueres, les marixhås fjhént totes sôres di ptits ovraedjes, des fåssès måyes po les tchinnes, des viertires po les ouxhs et les bårires, des plastoks po tni les finiesses, des aneas po tourner les bwès et des crotchets po tos les uzaedjes, come po les schåles di toet. 

Ey eto rfé des clitchets, des coplîs d’ tcherowes et minme les toles des forneas å bwès cwand k’ ele estént trawêyes.

Po fé les grossès clames di catoize, di bén dijh milimetes di spexheur, on meteut cwate fiers e feu. On bateut ene ponte et pwis l’ ôte. On tournéve åtoû del poere, todi pus lon, todi pus betchou.

C' esteut eto l' marixhå ki bindléve les rowes di bwès.

## Role sociå
C' esteut ene djin foirt ricwerowe dins l' societé des viyaedjes, disk' a 1940. Les djins î aprindént sovint les noveles.

## 
Videyo so l' feraedje des tchvås

## Sourdant