Piket (cwårdjeu)

thumb|a deus djouweus
thumb|piket a troes djouweus do 18inme sieke (et bråmint des rwaitants)

Li **piket**, c' est on djeu d' cwåtes ki s' djouwéve totavå l' Urope, foirt coranmint disk' al mitan do 20inme sieke.

## Mwaissès dnêyes
Li piket s' djowe avou 32 cwåtes, mins å cmince, c' esteut avou 36. Dins bråmint des lingaedjes, li djeu d' 32 cwåtes a stî lomé «djeu d' piket».

Sovint, li piket s' djowe a deus. Mins pacô, gn a troes u cwate djouweus.

Li djouweu doet rashonner li pus di cwåtes possibe del minme coleur, et ki s' shuvèt. On pout eto rashonner li minme cwårdjeu (rén k' el 10 et ådzeu) di diferinnès coleurs.

Gn a pont d' triyonfe å piket. Dabôrd, on n' sait côper. Mins l' contaedje des ponts est foirt målåjhey.

## Motlî
Si on djowe a troes u cwate, on dit k' c' est å **piket voleu**.

Djouwer sacwants pårts e-n erote si dit: djouwer **on cint d' piket**.

Li ci k' a on laid djeu, sins imådje (roy, dame u valet), i dit k' il a **dijh di blanc** (mins i pout aveur des hasses). Il a dijh ponts s' i l' dit divant d' ecarter. Mins i doet mostrer s' djeu al taxhlete a l' ôte djouweu por lu aveuri l' cayet.

Li ci k' a on bea djeu dit k' il a **kénte et catoize et l' pont bon**. C' est k' il a ene kénte (cénk cwåtes del minme coleur ki s' shuvnut) et on catoize (cwate cwåtes del minme sôre, des 10 u pus gros, çou ki rapoite 14 ponts), et l' pont bon (l' ôte u les ôtes n' ont nén mî). 

On sait **fé swessante**, **fé nonante**, **fé capote**.

## Djouwaedje
### Cwåtes et leu valixhance
Vocial les cwåtes, del pus foite al pus ptite:

100px|hasse di cour
100px|Roy di cour
100px|Dame di cour
100px|Valet d' cour
100px|Dijh di cour
100px|Nouv di cour
100px|ût di cour
100px|Set di cour 

Li roy, li dame et l' valet sont lomés des «imådjes».

Li hasse våt 11 ponts, tchaeke imådje våt dijh pont, les ôtes cwåtes valnut leu chife.

### Dinaedje et contaedje di s' djeu
Li maxheu dene les cwåtes a tchaeke djouweu pa deus u troes. S' on djowe a deus, tchaeconk doet awè 10 u 12 cwåtes divant d' ataker.

Tchaeke djouweu kimince pa conter çou k' il a e s' djeu, come:
* pont: li nombe di cwåtes del pus foite coleur, avou tchaeke si valixhance. Li ci k' a l' pus hôte some wangne 5 ponts. I dit k' c' est lu k' a l' pont bon. 
* shûte: les cwåtes ki s' shuvèt dins l' minme coleur. Vocial leu valixhance : 

* troes u cwate cwåtes les minmes (10 u pus hôt) di coleurs diferinnes. Po troes cwåtes, on a 3 ponts, po cwate, 14 (on dit k' c' est on catoize, did la l' ratourneure «kénte et catoize».

### Les anonces
Li djouweu nén maxheu kimince pa dner les ponts k' il a e s' djeu. Si l' ôte a moens ki lu, i lyi dit k' il est bon. S' il a dpus, i lyi dit k' i n' est nén bon, mins i n' doet nén dire les ponts k' il a e s' djeu.

Pu adon, on anonce les shûtes et les catoizes.

### Contaedje des anonces
Si onk a dijh di blanc, c' est asteure k' el doet anoncî.
 
Li prumî djouweu (a droete do maxheu si on djowe a troes u cwate) diclare tos les ponts k' il a e s' djeu, pu djowe ene cwåte. Li deujhinme sifwaitmint, et pu les ôtes, s' end a.

### Ramassaedje des plis
I fåt shuve dins l' coleur k' est djouwêye. Cwand on est a rnon di ç' coleur la, on tape çou k' on vout.

Li djouweu ki djowe li prumî cwårdjeu d' on pli a on pont (k' i radjoute orålmint ås cis d' ses anonces). Li ci ki ramasse li pli a eto on pont. Dj' ô bén ki l' minme pli pout rapoirter deus ponts. Li ci ki ramasse li dierin pli a deus ponts.

Li djouweu k' a l' pus di plis a 10 ponts. Si les deus djouweus ont l' minme nombe di plis, on n' conte rén.

Si on djouweu fwait tos le plis, l' ôte est **capote**. Li wangnant a 40 ponts, estô des 10 k' il a normåldimint cwand i fwait dipus d' plis k' l' ôte.

### Contaedje des ponts
Al fén di tchaeke maxhe, on marke les ponts di tchaeke djouweus so ene foye di papî. On rdjowe ene pårt, et fé parey. On state cwand onk des djouweus a-st avnou a 100. Did la l' ratourneure : «fé on cint d' piket».

## Istwere
thumb|Djouweus del fén do 19inme sieke (li toele est lomêye «kénte et catoize»)
C' est on vî djeu, ki rmonte å 16inme sieke. Il a stî edvinté e l' France. Pu i s' a spårdou dins tote l' Urope, di l' Inglutere al Rûsseye tot passant pa l' Itåleye.

Et l' Walonreye, i s' djouwéve surmint e 18inme sieke, poy k' il est ddja cité dins l' Motî Villers (1793), avou pår li viebe «picter» po «djouwer å piket».

I s' djouwéve co coranmint dins l' l' eter-deus-gueres. Il a disparexhou dins les anêyes 1970. 

On djouwéve pacô po des çanses. Come ça aminéve bråmint des eguegnes ås cis ki pierdént, il a stî disfindou.

## Dins l' lingaedje walon
Gn a sacwants mots do djeu d' piket k' ont passé dins l' lingaedje walon avou des stindaedjes do sinse.

Li contaedje est foirt compliké, et i n' est nén l' minme ki po les ôtes djeus d' cwåtes. Did la li djhêye «», foirt corante e Coûtchant walon.

Cénk cwårdjeus del minme coleur ki s' shuvèt, çou ki rapoite cwénze pont, on lome çoula ene . C' est on bea djeu. Mins l' mot a prins on sinse contråve e walon : ene kénte divént on laid toû k' on vos djowe, on mwais moumint a passer.

Pareymint, li djhêye «awè kénte et catoize», çou k' est on foû bea djeu, a stî eployî:
* po «awè ene maladeyes atrapåve avou l' seke»
* po ene , on .

## Sourdants