open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Plouves (powinmes)

thumb
**Plouve** (*Pleuves*), c' est ene ramexhnêye di powinmes sicrîts pa Dominique Heymans, ey eplaidî pås *[[Tétras Lyre (eplaideu)|Tétras Lyre]]*.

Il a vudî e 2018. Ci fourit l' prumî tite del coleccion Cok di Brouwire di Walonreye.

Ci live la a rascodou l' Pris d' powezeye 2017 del Federåcion Walonreye-Brussele.

ISBN 978-2-930685-34-2

## Modeles des powinmes
Les vers sont foirt courts.

I n' sont nén todi arimés; c' est co sovint a môde del libe powezeye.

## Egzimpe d' arimé
:::**Wachotaedjes**
:*Vos ptits mots
:*D' gaviote
:*Vosse tchanson
:*Wachote

:*Vo-n amour
:*Tchait
:''Dins m' rigole

## 
Li live mon l' eplaideu
Estoeles (powinmes)

thumb
**Estoeles** (*Èstwales*), c' est ene ramexhnêye di powinmes al libe, sicrîts pa Jacqueline Boitte, ey eplaidî pa Tétras Lyre e 2020.

Ces powinmes la ont rascodou l' Pris d' powezeye 2020 del Federåcion Walonreye-Brussele.

I sont publiyîs avou l' ratournaedje francès vizon vizu (sol droete pådje). 

ISBN 978-2-930685-56-4

## Contnou
C' est tos bokets d' libe powezeye (sins rime ni pîtaedje).

## Egzimpe di powinme
:::**A l' Estoele**
:*Nén l' tins di rsouwer les veres !
:*El robinet del pompe
:*Court sins djoke.

:*E cåbaret d' l' Estoele,
:*Les suporters
:*Erfijhèt l' match.
:*I n a
:*L' pitit Milo
:*Ki strive k' i n aveut penalti.

:*I n a 
:*L' feme Djan
:*Ki suce ès porto 
:*Tot e blefant sol dos di s' bele-sour.

:*I n a eto
:*S' vijhene
:*Ki rconoxhe sins poenne
:*K' i fåreut ddja k' el kîpe ndalaxhe rade
:*Po lyi dmander deus côps.

:*I n a
:*Les gaméns rujhûles
:*Ki fjhèt emarvoyî l' tchén Pepere Victor
:*Ki grogne padzo s' moustatche
:*Ebernêye d' eschome.
 
:*Adon,
:*E moncea ki creye,
:*i n a
:*Leye
:*Mierseule
:*Astokêye å contwer.
:*Padrî l' bleu fard
:*On advene les låmes
:*Ki ont trop sovint
:*Dilavé ses iys
:*Sins pus nole blinkêye…

:*Pocwè
:*Tenoncô
:*Èç'-n inveye la
:*Di l' erserer dins mes bresses ?

## 
Li live mon l' eplaideu
Pawon

vignette

Li **pawon** (omrin) ubén el **påwe** (femrin), c' est des gros oujheas, k' on lome voltî e sincieus latén : *pavo*.

## Sourdant
Sillabe al miere cossoune

Ene **sillabe al miere cossoune**, c' est ene sillabe ki n' a pont d' voyale.

C' est ene atuze k' a bråmint stî diswalpêye e l' inglès

## e l' inglès
On trouve ene sillabe al miere cossoune dins des mots come  (boton), «even» (minme),  (teribe, esbarant),  (rite, tipetape).

## Notåcion e l' AFE
Dins les notåcions corantes e l' AFE ezès diccionaires, on rprezinte ci cas la pa on chwa (/ə/): *even* (/ˈiːv**ə**n/); *awful* (/ˈɔːf**ə**l/).

Gn a on sene pus spepieus po scrire çoula. C' est ene pitite bårete metowe dizo l' cossoune:
*even* /ˈiːv**n̩**/, *awful* /ˈɔːf**ɫ̩**/, *rythm* /ˈɹɪð**m̩**], mins ci n' est waire eployî ezès motîs so papî, dandjreus paski ça n' si voet nén åjheymint, et motoit ossu po ene kesse d' eterlenes.

## Dins des ôtes lingaedjes
Gn a des sillabes al miere cossounes e tcheke ey e daenwès.

E l' amazir, gn a toplin des sillabes al miere cossoune. Gn a ene bate di dvizes inte linwincieus po s' i fåt scrire on chwa dins leu prononçaedje AFE, et pår dins li scrijha tifinar (lete tifinar ⴻ).

## gn a-t i des sillabes al miere cossoune e walon ?
  (sol Wiccionaire).

On fén cnoxheu do dominne, Renauld Govain, di l' Univiersité d’ estat d’ Ayiti, k' aveut schoûté on court cåzaedje e walon, dimanda å pretcheu s' i gn aveut nén des sillabes al miercossoune e walon.

## Sourdants
1478

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons eyet waloneus

### Ôtès djins

* Jan Gossaert

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons eyet waloneus

### Ôtès djins
Discandjoe

thumb|discandjoe d' Zaventem
On **discandjoe** (rabaxhanmint, on **candjisse**), c' est on sistinme di voyes diléreces (burtales d' otovoye) po passer d' ene otostråde so l' ôte, cwand end a deus ki s' croejhlèt.

## Rilomés discandjoes
* Discandjoe d' Dåssoû: dilé Nameur, po candjî d' otovoye inte li E411 (otovoye Brussele-Lussimbork) et l' otovoye di Walonreye (E42).
* Discandjoe d' Loncén: (dilé Lidje)
* Discandjoe d' Zaventem (dilé Brussele) (A201).

## Sourdants
Michel Quévit

**Michel Quévit**, c' esteut on militant walon, insi k' on politoloke eyet socioloke. Il a nexhou li 11 d' octôbe 1939, a Erbek-Rognon, ey a morou li 10 d' avri 2021, å Noû-Lovén. 

## Ovraedjes
Il est cnoxhou po-z awè stî mimbe del Binde Bastin-Yerna, tins del dijhnêye 1970. L' adierça d' ci binde ci, c' esteut d' mete so pî ene societé walone avanciveuse. Ès doctorat, ki dvizéve des cåzes del dicwelixhance del Waloneye, a mostré k' el Waloneye aveut dandjî d' ene rconversion economike po amidrer ès-n' estance. 

## Erconoxhance
E 2012, **Michel Quévit** a yeu l' tite d' Oficî do Merite walon.
## Referinces eyet sourdants
Cwårêye danse

thumb
Li **cwårêye danse** u **cwåré** u **cadrî**, c' est ene sôre di dansaedje a copes ki s' cwitnut pu s' ritrover tot dessinant des cwårés tot bodjant.

## Rilomêye
Elle esteut corante e l' Walonreye e 19inme sieke, et wårdêye, pår avou des cåzaedjes e walon, pa les Walons del Wisconsene.

## Cåzaedje po miner ene cwårêye danse
 Tchantaedje po miner les cwårêyès danses
:*C' est al mwin gåtche å cwén, et vos rivnoz e dos, adon.
:*Laixhîz vos porminer avou l' gåtche mwin k' est å mitan.
:*Ramassez vosse kipagneye avou vosse bresse åtoû, vaila.
:*Les feyes, ritournez deus côps åtoû do rond.
:*Et c' est dos e dos cwand vos vs rescontrez, c' est al mwin gåtche å cwén;
:*Rivnoz et s' porminer vosse kipagneye.
:*Vos porminez vosse kipagneye; rotez a copes onk padrî l' ôte;
:*Ralez a l' plaece et vos dansez dins li scwere.

## Sourdant
Cwåré (plante)

thumb|e moes d' djun, e l' Walonreye
Li **cwåré**, c' est ene fenaesse ki ses påtletes si rdondèt di scwere.

 *[[Cynosurus cristatus]]*

## Sourdants
Råvions d' al vesprêye (tecses)

thumb|Tite
** Råvions d' al vesprêye**, c' est ene ramexhnêye di tecses, des arimés et des sinnetes, sicrîtes pa Charles Josserand.

Il a vudî å CRIWE e 1992.
Djenrè

thumb|eglijhe
**Djenrè** (fr. *Jenneret*), c' esteut on hamtea d' Binde, asteure on viyaedje do Grand Derbu.

C' esteut ddja on gros hamea, la k' gn aveut-st ene eglijhe.

## Tuzance walone
Dramatike foirt rilomêye «Dj'ènnè rèye» k' esteut minêye pa René Brialmont. 

## Pî-note
Troke (sintake)

Ene **troke**, dins l' emantchåjhe (emantchaedje del fråze, sintake), pus spepieuzmint, el **troke motirrece**, c' est l' rashonnaedje des mots ki vont avou cénk metous croejhion: li no (croejhete) (sustantif u no prôpe u prono), viebe, addjectif, adviebe eyet divancete.

## Bokets d' ene troke motirrece
Ces mots la sont lomés li **mot-corin** (cour) del troke. Les ôtes mots sont lomés les **mots-cpagnons**.

## Egzimpes
### Troke å sustantif
thumb
:*Vaila, å *'schinon** do bwès d' Floravile, i gn a l' abeye.
::Li troke, c' est: «å schinon do bwès d' Floravile», li mot-corin, c' est l' sustantif «schinon».
:***Les cenes*' di mon l' Meliye do Påket, i n' frè nén åjhey por zeles di s' maryî.
::Li troke, c' est: «les cenes di mon l' Meliye do Påket», li mot-corin, c' est l' prono «les cenes».
:*Nosse bele grosse rosse *'poye** keuve dispu ayir.
::Li troke, c' est: «nosse bele grosse rosse poye», li mot-corin, c' est l' sustantif «poye».
:''Nos n' roveyrans måy nosse bea **Ôtchamp**, la k' nos avans vnou å monde.
::Li troke, c' est: «nosse bosse bea Ôtchamp, la k' nos avans vnou å monde», li mot-corin, c' est l' no prôpe «Ôtchamp».

=== Troke å viebe ===
Li troke å viebe, c' est cåzu tote li fråze, apus ki l' sudjet.
:il **ervont** påjhûlmint pa les rampårts e copinant.
::Li troke, c' est: «ervont påjhûlmint pa les rampårts e copinant», li mot-corin, c' est l' viebe «ervont».

=== Troke a l' addjectif ===
:''Il esteut roed bleu **sot** del Djowele.
::Li troke, c' est: «roed bleu sot del Djowele», li mot-corin, c' est l' viebe «sot».
:''Dji l' a trové **plin** d' lai-m'-e-påye.
::Li troke, c' est: «plin d' lai-m'-e-påye», li mot-corin, c' est l' viebe «plin».

=== Troke a l' adviebe ===
:''Ele rote foirt **londjinnmint**.
::Li troke, c' est: «foirt londjinnmint», li mot-corin, c' est l' adviebe «londjinnmint».

=== Troke a l' divancete ===
:''Dji vénrè **après** l' dimeye di nouv.
::Li troke, c' est: «après l' dimeye di nouv», li mot-corin, c' est l' divancete «après».

== Troke motirrece et motires ==
Dins ene [[motire]], les mots sont todi les minmes.

Egzimpes:
* , c' est ene [[sustantivire]]; diferinne del troke å sustantif del fråze: «''vos avoz **des bén såvadjès åwes***»
* , c' est ene [[vierbire]]; c' est diferin del troke å viebe del fråze «''il '''a corou ossu rade k' il a plou***»
* , c' est ene advierbire; dins les fråzes *il arive *'tot belotmint***, ''ele vént '''tot bea doûçmint***, c' est des trokes a l' adviebe: on pout replaecî les mots-cpagnons insi: *…foirt belotmint*, *…mo doûçmint*.

## Rilomêye di l' atuze
C' est purade li troke å sustantif k' on ndè cåze coranmint dins les scoles.

## Dins les ôtes lingaedjes
Dins les ôtes lingaedjes, on trouve a pô près l' minme corwaitaedje e francès ey e l' espagnol, mins li manire di loukî l' emantchaedje del fråze ni sont shonnnut nén esse les minmes foû des lingaedjes romans.

## Sourdants et pî-notes
Skelvisse

Li **skelvisse**, c' est on magnåve pexhon d' mer, foirt sawoureus.

 *[[Merlangius merlangus]]* (gn a nol ôte sôre di skevisses).


Wijting002.jpg|naiviant
Mezgitb.jpg|å pexhnî


## Spårdaedje
thumb|Spårdaedje (e clair bleu, la k' i gn a pus waire)
I vike dins les aiwes coistreces del Bijhe di l' Atlantike, dispu l' Mer di Baren disk' å Portugal. 

End a ossu e l' Noere Mer (assez bén) ey e l' Mîtrinne Mer (pus waire).

## Mopliyaedje
Li froxhinne va do moes djanvî å moes d' djulete, avou ene copete e moes d' måss et avri.

Les froyires sont dins l' Mer Mantche ey el Mer do Nôr. C' est la k' les alvins discloyèt, dins les fondès aiwes.

Les nourixhons si trovèt pus près des coisses del France, del Beldjike, et so Nonne di l' Inglutere.

## Bénmagnance
Li skelvisse shonne awè stî bén préjhî e l' Beldjike, come plat.

## Sourdants
Hôte fenaesse

thumb|e moes d' may, e l' Walonreye
Li **hôte fenaesse**, c' est ene fenaesse ki vént bén disca 1 mete 20 hôte.

 *[[Festuca arundinacea]]* (u *[[Schedonorus arundinaceus]]*)

## Sourdant
Cwåré (discramiaedje)

* cwåré: cogne  djeyometrike
* cwåré: sôre di dansaedje
* cwåré: sôre di fenaesse, *Cynosurus crystatus*
Xhimagrawes (arimés)

thumb
**Xhimagrawes** (*Chimagrawes*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Émile Gilliard, et k' a vudî e 1955.

## Boket foû do live
:::**Les noveas omes** (p. 38)
:*Faleut i co k' djel rescontere
:*Li pôve mivé ki dj' voe tofer
:*So mi tchmin,
:*Li pôve mivé k' a måbelair
:*Avou ses ouys d' ome ki n' tuze nén,
:*Avou s' vizaedje d' ome ki n' vike waire.

:*Waitîz l' bouter come ene machene
:*— On porchinele ki n' a pont d' zine —,
:*Come ene usteye
:*K' on tént e s' mwin. N' a nén s' parey
:*Po esse dacoird avou tolmonde
:*Peu k' on nel tigne, peu k' on nel djonde.

:*I laireut hertchî pa l' ovraedje,
:*I laireut hertchî pa s' vicaedje
:*Et pa tolmonde, come on vî boû,
:*K' on moenne al laxhe dins totes les coûs.

:*Faleut i co k' djel rescontere
:*Li pôve mivé ki dj' voe tofer
:*So mi tchmin,
:*Avou ses ouys d' ome ki n' vike nén.

:*Dj' a stî po l' atôtchî did près,
:*Mins c' esteut mi padvant l' muroe.
Rôlea (cinse)

thumb|Ene foto del tchôze.
On **rôlea**, c' est èn ekipaedje des cinsîs, po rôler les dinrêyes après l' semaedje.
Djusse (hena)

thumb
Ene **djusse**, c' est on hena po mete des likides.

## Sôres di djusses
* djusse å laecea
* djusse a l' ôle
* djusse al petrole

## Sorlon l' materio
* djusse di taexhon (potreye)
* djusse di blanc fier
* djusse d' aluminiom


Ståve des boûs djusse et coloe.jpg|djusse å laecea 
Djusses a l'ôle d' olive Novele Castile.jpg|grossès djusses a l' ôle
Asfi djusses.jpg|Adjeyantès djusses (decorreces)
Djusses al manike.jpg|Pititès djusses a l' aiwe
Christian Fauconnier

**Christian Fauconnier**, c' est on scrijheu e walon do payis d' El Lovire .

Il a skepyî li 14 di fevrî 1954.

Riprins dins l' antolodjeye « 25 escrijheus des deus Inne ».

## Ouve e walon
Il a scrît des powezeyes bén tournêyes, des côps arimêyes, pacô libes. Ele fourît-st eplaideyes dins l' Moxhon d' Ônea a l' kimince des anêyes 2000.

Ses tinmes colåds, c' esteut l' pôvurté eyet l' raecisse. Mins eto l' nateure, et l' vicaedje d' ådjourdu.

Sol l' tinme des abagants, i scrijha eto des tecses di prôze nén racontrece (a môde di biyets d' oumeur, mins la k' on sint ditrop on stîle ratourné do ‒ u tuzé e ‒ francès.

Il a ossu scrît des ptitès powezeyes po ls efants, «Les istweres da Popol et Caricole».

Avou s' bibioteke di scrijheus e walon, il a bén vnou a pont a Willy Burgeon cwand i fjheut ses rcwerances por lu trossî si « antolodjeye des deus Inne ».

## Onk di ses bokets
:::**El pitite plaece**


Ç' n' est nén Tchicago;
C' est djusse ene pitite plaece
Avou des beas pårtchets plin d' fleurs
Eyet deus ptits bancs tot blancs

Etot pestelant å mitan des foyes,
El viye feme muznêye ene tchanson.
Tchanson des beas djoûs, i n a si lonmint
Por leye, el pitite plaece, c' est s' dierin ratrait do bouneur.

Adon, dispu k' ene binde di tigneus,
K' el seu plaijhi, c' est d' tot distrure,
A comincî a mastiner les pus fwebes,
El viye feme a pierdou ses dierins sondjes.

Ç' n' est nén Tchicago;
C' est djusse ene pitite plaece
Avou des laids pårtchets plin d' crouwås
Eyet deus ptits bancs tot dismourkinés.

Etot pestelant å mitan des foyes,
El viye feme muznêye ene tchanson.
Pindant k' so ses mashales
Cournut des rixhots d' tristesse.

K' est çk' elle est trisse, el pitite plaece
Eyou çki les bråvès djins
N' oiznut pus mete les pîs
Pa peu di s' fé mamborner.


## Sourdant
Sylvain Michel

**Sylvain Michel**, c' esteut on scrijheu e walon ey on compôzeu d' muzike do payis d’ Måmdiy.

## Ouve e walon
I tneut ene coirnêye e walon dins ene pitite gazete del contrêye (Vlan).

Ses scrijhaedjes riprindént sovint des idêyes foirt sipårdowes emey les djins, mins pacô nén politicmint comifåt (boutans : come cwè il åreut falou låtchî Dutroux et l’ leyî pinde påzès djins).

Ene di ses pus rlomêyès tchansons, ci fourit, sins manke «C' est l' Noyé, li bea Noyé». I l' a foirdjî e 1990.

## 
 Tchantaedje di s' tchanson «C' est l' Noyé, li bea Noyé» (fén del videyo)
Mierlou

thumb
Li **mierlou**, c' est on magnåve pexhon foirt corant dins l' Atlantike eyet l' Mîtrinne Mer.

 *[[Merluccius merluccius]]* (mins gn a des ôtes sôres di mierlous)

## Discrijhaedje
C' est on blanc pexhon ki pout fé disk' on mete trinte di long. Mins å pus sovint, i sont pexhîs åtoû d' 35 citimetes.

## Spårdaedje
thumb
On l' rescontere dins tote l' Atlantike bijhrece, tot do long des coisses di l' Urope et d'l' Afrike, disk' å Senegal. End a ossu ey e l' Mîtrinne Mer, nén tant å Levant eyet dins l' Noere Mer.

## Vicaedje
I crexhe foirt doûçmint.

I pout viker inte 18 a 20 ans. Les måyes ni vikèt nén si lontins, et crexhnut pus londjinnmint k' les frumeles.

## Pexhaedje
thumb|pitchotes (pitits mierlous), å pexhnî
E droet uropeyin, i shonne k' on n' poye nén pexhî des pus ptits ki 20 cm el Mîtrinne Mer et 27 cm e l' Atlantike.

I shonne k' i soeyexhe meyeus. Il ont on no a pårt e-n espagnol «*pijota*» (pitchote). E l' Tourkeye li longueur minimom est d' 25 cm, ey å Marok di 20 cm. 

I shonne k' on va viè on sorpexhaedje. Insi, gn aveut 160.000 tones di pexhîs e 1955, disconte di 60.000 tones e 2000, eyet 100.000 tones e 2010.

Portant, dins l' Bijhe di l' Atlantike, i shonne k' on a-st arivé a on abloncî pexhaedje. Ci n' est nén pus a Nonne, a pårti del Gofe do Liyon, eyet e l' Mîtrinne Mer.

## Sourdants
On dmey cint d' haycous (live)

thumb
**On dmey cint d' haycous** (*On d'méy cint d'A.iku*), c' est ene ramexhnêye di céncwante haycous, sicrîts pa Bernard Louis.

Les haycous sont sol pådje di droete (troes e tchaeke pådje) et, vizon vizu, gn a on motlî.

Li live a stî eplaidî e 2020, et saetchî a 100 egzimplaires.

## Tinmes
Foirt varyîs. Les kékes bokets cial ådzo vont di sudjets ecolodjikes a des prinsêyes rilidjeuses, tot passant pa des lapalissådes (mins ki fwaiynut tuzer pus lon).

## Bokets foû do live
:::**22**
:*A foice di peler
:*— c' est totès pelakes, dit-st on —
:*Ki dmeure-t i d' l' agnon?

:::*'39**
:''Gn årè-t i co dmwin
:''des moxhes po les fleurs, et co
:''po les fleurs, des moxhes?

:::**40*'
:*Å coron d' mes royes,
:*spiyî l' muroe po Vos djonde
:*di l' ôte des costés.
Courbene

thumb|naiviant (acwariom di Lisbone)
thumb|å pexhnî
Li **courbene** (/kuːʀ.'bɛn/) (eto: li **pexhon-maigue** ), c' est on magnåve pexhon di l' Atlantike .

 *[[Argyrosomus regius]]*

## Discrijhaedje
I pout mzurer disca on mete cwarante, et co hay. Mins les pexhaedjes ordinaires, c' est des biesses åtoû d' 50 cintimetes.

## Vicaedje
I vike dins les fonds, ossu bén k' pus près des coisses, di 15 a 200 metes fond.

I mousse ossu dins les egoloes.

## Coujhnaedje

Ary-qerb coujhné.jpg
Ary-qerb bagnant dins s' såce.jpg|


## Sourdants
Fondreye (discramiaedje)

* (e l' djeyolodjeye)
** Fondreye (djeyolodjeye)
** Fondreye (toponimeye)
* (e l' metalurdjeye): Fondreye (oujhene)
Bénmagnance

Li **bénmagnance** u **gastronomeye**, c' est l' årt d' aprester a magnî u a boere po ki l' magneu u l' beveu (li magneuse u l' bevresse) el trouve ragostant ådla.

## Dins les gazetes e walon
Dispu les anêyes 2000, ls gazetes e walon prezintèt cobén des rcetes e walon.
* Li Rantoele-gazete a yeu ene gaztresse ås rcetes, Cécile Van Oorbeek (dispu l' limero 38).
* Li Chwès endè prezintéve cåzu a tchaeke limero.
* Singulîs a yeu ene coirnêye «Do walon ki sieve do côp» avou des rcetes.
* End a yeu eto di tenawete dins *[[Li Walone (gazete)|La Wallonne]]* et *[[Cotcorico]]*

## Lives di bénmagnance e walon
Totes sôres d' adresses di produjheus ont stî rashonnêyes dins on livret da Châle Massaux, «Les prodûts di nos teroes» 2000.

Li live «Zimtêye di boute-boute» da Joël Thiry dene des rcetes d' aprestaedje des cwayes. Li minne sicrijheu a eto eplaidî «Magnaedjes di manaedje» on live di viyès rcetes årdinwesses.

## Motlîs del bénmagnance
Gn a yeu do forbataedje so des mots come  (on plat, ene abwesson). E walon, c' est on plin sinonime di «». Li rujhe vént k' e francès d' Beldjike, on dit cobén «essayer» po ciste accion la, çou ki n' est nén do francès standård.

Gn a on motî walon-inglès del bénmagnance so les fis.

## 
* tecses e walon sol bénmagnance
Gåz nôbe

thumb|Les gåz nôbes dins des tubes electrikes
On **gåz nôbe** u **gåz råle**, c' est on gåz k' est dins l' dierinne colone do Tåvlea Mendeleyev.

## Mwaissès piceures
End a e mo ptite cwantité dins l' air.

## Djivêye des gåz nôbes
Do pus ledjir å pus pezant:
* eliom
* neyon
* argon
* cripton u criptoniom
* zenon
* radon

## Sourdants
Eliom

|}
thumb|Tube a l' eliom
thumb|Speke di l' eliom
L' **eliom** (/ɛljɔm/), c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des gåz nôbes, kinoxhou dizo l' essegne atomike **He**, li limero atomike 2, et l' pwès atomike 4,0026.

## Mwaissès piceures
C' est l' pus ledjir des gåz nôbes.

## Uzaedjes
Come il est pus ledjir ki l' air, i va monter dins l' atmosfere. C' est po çoula k' on s' endè sieve po gonfler les montants balons.

## E l' fizike atomike
vignette|Eliom
E l' fizike nawearinne (radio-activité), cwand ene pårticule atomike alfa (pôzitive) vént djonde on metå codujhant l' corant electrike, come ci-ci est plin d' electrons libes (negatifs, todi presses a broker so ene sacwè d' pôzitif), l' alfa si va distcherdjî, et-z endaler, la k' il a tot simplumint divnou èn atôme d' eliom.

## Sourdants
Neyon

|}thumb|Tube å neyon
Li **neyon** (/nɛjɔ/), c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des gåz nôbes, kinoxhou dizo l' essegne atomike **Ne**, li limero atomike 10, et l' pwès atomike 20,183.

## Uzaedje
Si uzaedje li pus cnoxhou, c' est l' tube å neyon.
Jean Hanin

**Jean Hanin** (di s' no d' pene « Jean Rys »), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Måtche-el-Fåmene li 10 d' awousse 1902.

Di s' mestî, il esteut priyesse.

## Ouve e walon
Il a redjårbé e walon «*[[Raymonde de Hoursinne]]*» da Georges Lecomte, tot wårdant l' minme tite. I s' adjixh d' ene pîce di teyåte di 5 akes k' a stî creyêye e 1934, et djouwêye mwints côps.

## Sourdants
Alouchta

thumb|eglijhe ortodosse
**Alouchta** (e-n oucrinnwès ey e rûsse ***Алушта***), c' est ene veye di Crimêye, sol Noere Mer.

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' roman «Vera» da Lucyin Mahin.

## Pî-note
Noere Mer

Li **Noere Mer**, c' est ene mer cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al Mîtrinne Mer e l' sitroeteure do Bosfôre.

## Bagnants payis
Ele bagne:
* li Tourkeye
* l' Oucrinne (pôrt d' Odessa)
* li Rûsseye
** li Crimêye, ki c' est on cåziyea k' est heré dvins (avou l' grand pôrt di Sebastopol)
* l' Årmeneye
* li Bulgareye
(…)

## Aiwes s' î egolant
* Danube
* Volga
* Djinieper

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' roman «Vera» da Lucyin Mahin.
Stronnant rôguia

thumb
Li **stronnant rôgua** u **croupe ås veas**, pus courtinnmint li **rôguia**, c' est ene maladeye des veas ki les fwait rôgyî, disca les stofer.

## Cåze
Gn a deus cåzes, ki dvèt ariver eshonne. Li prumire, c' est des ptitès schaveures del goidje des veas ki cmincèt a magnî des deurs amagnîs, come do four u des torteas. Ladsu, i s' mete ene bactereye, *[[Fusobacterium necrophorum]]* (davance: *Sphaerophorus necrophorus*), k' efowe li larink. Li coir si disfind tot fjhant des sôres di peas, ki rastroetixhèt l' trô ås påters (cåzu l' ristoper) et linsi, erôgyî l' biesse.

## Minêyolodjeye
C' est sovint les veas, di 2 moes a 12 moes ki sont rascråwés do må.

Li maladeye est bråmint pus corante dins l' raece Blanc Bleu Walone.

On voet padecô des cas, ås vatches, mins bråmint pus rålmint.

## Senes del maladeye
thumb|brut do coirnaedje (vea d' deus moes)
Li vea kimince a rôgyî, et todi pus foirt a fwait k' les djoûs passèt (coirnaedje larindjrece). On l' etind dijh metes lon.

A l' aschoûtrece metowe sol dizo del goidje, on ôt èn abominåbe brut d' råvlaedje, co pus foirt å rshoflaedje (espiråcion).

Li tanfla espaitche li vea d' co magnî.

## Diyagnostik diferinnrece
Gn a des ôtes maladeyes ki dnèt do rôguea, aprume li houzaedje des glandes al linfe goidjreces. Cesses-ciale gonfelnut pacô dins l' pitizeye u l' five ås crexhioûles. Dins ç' cas la, li rôguiaedje est sovint pus foirt å houmaedje (inspiråcion), mins ci n' est nén insi a tot côps bons.

## Médiaedje
I fåt médyî ås antibiyotikes ene grosse samwinne å long, avou on foirt disfouwant a dner sol minme termene.

Avou ça ki l' maladeye pout rprinde après on certin tins (sacwants samwinnes).

## 
 Sinteze sol maladeye

## Sourdant
Stegne

**Stegne** u **Restègne** ( *Resteigne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Telin, e l' province do Lussimbork dispu les grands rebanaedjes di 1977. Davance, il esteut sol province di Nameur. 

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6927**
** Di 1969 a 1977: **5436**
* Limero diyalectolodjike: **D 103**.
* Arondixhmint: Li Tchestea (davance: arondixhmint d' Dinant)
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Restinî, Restinresse; (F. *Resteignois, oise*)
** Sipotaedje: les Araegnes; les Panses d' Araegne.

## Nos d' plaece di Stegne
thumb
Kékes nos d' plaece di Stegne
### Hamteas
* Belvå (davance, on hamtea metou mitan so Stegne, mitan so Wavreye)
* Tioré (fr. *Thioré* u *Thioray*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Broû (la-minme: *bru*), les Broûlins (la-minme: *lès brûlins*)
* A vey avou des åbes et des bwès:
** Bwès d' Bestin (inte Transene et Stegne)
** Les Hés (la-minme: *lès hès*)
* A vey avou les tienes et les vås:
** Foxhroûle (la-minme: *Focroûle*)

## Djeyografeye
Raiwé d' l' Aiwe di Lesse.

Grosse rotche sicolresse metowe dé l' aiwe. 

## Sourdants
Blames et foumires (arimés)

thumb
**Blames et foumires** (*Blames èt foumîres*), c' est ene ramexhnêye d' arimés, sicrîts pa Léon Warnant, ey eplaideye e 1953.

## Sôre di powinme
C' est des libes vers (sins rimaedje).

## Tinmes
Mågré ki l' nateure del Hesbaye est veyåve tot åd dilong des 40 pådjes, c' est purade on cåzaedje do scrijheu avou lu-minme.
:*Après les longuès noerès pådjes,
:*Vo t' la-st al blanke pådje do dimegne.
:*Vo t' la-st e purete, å solo.
:*Ôss les clokes ki sounèt-st a vepes ?

:*Après les shijh pådjes totès scrîtes
:*Vo t' la-st al pådje k' on pout rloukî,
:*K' a les imådjes !

:*Way ! t' el vas dire, ki dmwin n årè des ôtès pådjes
:*Des longuès pådjes,
:*Et k' t' årès må t' pougn a lzès scrire.

:*Mins k' çou ki conte
:*Sereut t' saveur
:*Cwant t' serrès l' live,
:*Ké novea live k' on t' aherrès…

:*Et kénès pådjes ki t' î trouvrès…

:*Et do sawè s' n årè on live !

## Corwaitaedje
 da Maurice Piron, divins *[[La vie wallonne]]* 4/1954, p. 292-293.

## Pî-note
Nåfontinne

**Nåfontinne** (la-minme: *è-n Âfontêne*, F. *Arbrefontaine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou 4990 Lierneu; limero diyalectolodjike: [B 3]; vî limero del posse: 6691

## Nos d' plaece di Nåfontinne
### Hamtea
* Djernetchamp

## Sourdant
Contes de la Haute-Ardenne

thumb
**Contes del Hôte Årdene**, ki l' tite est e francès ***Contes de la Haute-Ardenne***, c' est on live sicrît pa Albert Lenfant eplaidî e 1980.

## Sistinme ortografike
thumb|sistinme fonetike Lenfant
Il est scrît e-n Alfabet Fonetike Eternåcionå; c' est motoit li seu live e walon k' a stî scrît di cisse manire la. 

## Contnou
C' est des racontroûles, mins ki serént ossu voltî des etnotecses. 

Elzès plaece a Djernetchamp (Nåfontinne), on hamtea k' i discrît å cmince do live.

## Prezintaedje di Djernetchamp
:*Djernetchamp, c' est on ptit hamtea. I pôreut esse do costé d' [[Bihin]] u do ci do [[Sårt-Lierneu|Sårt]], pocwè nén do costé di Lierneu.
:*A Djernetchamp, bén seur:
:**On n' est nén nawe.
:**on sait mete des wåmons di strin disca l' copete d' on toet et on sait fé des beas toets d' schayes.
:**on fenrè vosse [[four]] po-z aveur li [[waeyén]], mins on n' si lairè nén côper l' waezon dzo l' pî.
:*Al såjhon des frambåjhes, on vs frè prinde li rivete, come tot l' monde.
:*Al Noyé, ttavå l' viyaedje, vs ôroz wincler les crås pourceas k' on-z axhore.
:*C' est la k' viként, k' vikèt et k' vicront les nosses.
:*Si, on bea djoû, vos î alez, on n' vierè k' vo, et les tchéns avå les voyes, et po vosse wilicom, on n' tchantrè nén l' tedeyom, mins vs seroz bén rçû.
:*On-z est påjhûle, a Djernetchamp, nén siervûle.
:*Po fé l' [[matoufè]], l' fricasse, les vôtes al rape, mete des [[tindreye ås tchampinnes|voyes di laesses]], prinde on rnåd ou on tchivroû, et çoula, al gueuye des mwaisses, i sont la, sav, les nosses !
:*Il inmèt d' aler al shijhe, d' aler al vijhene, et mafwè, pol resse, i s' rimetèt al wåde do Bon Diu.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Ôtès racontroûles do live 

## Sourdant
Belgische Unie - Union Belge

Li **Belgische Unie - Union Belge** ([WA] Union Bedje), c' est on pårti nén-foirt peuprece k' est ovrant pattavå e Beldjike. Il disfind ene Beldjike uneye eyet l' famile royåle. Il est rwaitî tot-z estant on pårti d' cinte.

## Referinces eyet sourdants
Vint d' Schoice (arimés)

**Vint d' Schoice** (*Vint d' chwache*), c' est ene ramexhnêye di haycous, sicrîts pa Georges Smal, eplaideye e 1953 (limero a pårt des Cayés walons, valant po les moes d' djanvî et fevrî).

C' est l' prumî eplaidaedje do scrijheu, k' el va fé moussî a djonds pîs dins l' «Parnasse» del «Djermêye 48».

## Contnou
Ene cwarantinne di courts powinmes (såf deus: «On m' a dit, Angoxhe» eyet «Les voyes»).

## Egzimpe
:::**Deur crustin**

:*Hê, m' feye, efile on pô mi aweye
:*– Dji tronne dispu ki dj' a l' balzin
:*Dji n' a dandjî k' d' on ptit côp d' mwin —
:*Po rapîçter mes cwate gobeyes.

:*Ene meskene fwait bén sins meskene.
:*Dj' a co bon pî, dj' a co boun ouy,
:*Mins dji cmince a fé come les foyes
:*Après li rlaxhåde di Custene.

:*Waite a çki t' fwais, sacrêye guedêye !
:*Ti n' es nén vaici e molén
:*Mins vouss bén segnî l' crosse di m' pwin
:*Divant do vleur côper m' fadêye ?

## Corwaitaedje
 da Maurice Piron, divins *[[La vie wallonne]]* 4/1954, p. 294-297.

## 
* Onk des powinmes, avou ratournaedje e francès 
* li minme tecse, dit på scrijheu

## Pî-note
Socialisse

Li **socialisse**, c' est ene idêyolodjeye ki vout ki, dins l' societé, gn åye nén des foites diferinces inte les pus ritches et les pus pôves.
[vignette|Ene foto di [Lucie Castets, ene politicresse **socialisse**.]]
L' idêye a stî poirtêye pa des pårtis politikes, copurade a dater del deujhinme mitan do 19inme sieke, inte di zels, li pårti socialisse bedje.

## Kékes mwaissès atuzes do socialisse
Tos les citweyins polèt aler vôter. Insi, c' est les socialisses k' ont aprume bouté al tcherete po-z awè li sufraedje univiersel.

Li prôpriyeté privêye est ricnoxhowe. Ci pont la mete di l' adire avou les atuzes des comunisses.

L' impôrtant, ci n' est nén di mopliyî l' ritchesse di tote foice, mins d' el ridispårti inte tos les cis k' ont metou ene pårteye ovré po. C' est la l' diferince avou l' capitalisse.

## Tuzance walone
* Richard Joelants 
* François Nyns
* Jean-Pierre Tondu

## Pårtis politikes

* Pårti Socialisse
* Pårti Socialisse di Lûte
* Vooruit
Camille Fabry

**Camille Fabry**, c' esteut on scrijheu walon-cåzant k' aveut skepyî li 26 di fevrî 1887, e Serè, yet k' aveut morou li 8 di måss 1960, e Bressou.

## Sourdant
Willy Vanderschueren

**Willy Vanderschueren** (di s' plin no: *H. Willy Vanderschueren*; racourti eto, inte pareys a lu, a: *VDS*), c' esteut on prof d' univ (ULg) di fizike.

Il a skepyî diviè 1938, ey a crexhou a Lidje. 

Il esteut speciålijhî ezès mzuraedjes electrikes ey éndjolikes. Et divins les apareys di mzeure fwaits po çoula.

## Biyografeye
I raconte insi si prumî voyaedje e l' Årdene, tins del guere di 40:
:*Mi pus bea sovni d' djonnesse, c' est d' aveur sitou, do tins del guere, avou m' matante, cweri do boure a [[Rahir]]. Di ç' tins la, li convwè s' arestéve co a Stoumont, et on s' tapéve li resse del voye a pî. Insi, por mi, l' Årdene, c' esteut ci plaihant viyaedje la, sol hôteur, wice ki n' esténs si bén rçû.

I s' a metou a studyî l' [[radon]], et ses mzuraedjes dins les [[anêyes 1990]].

== Ouve pol walon ==
A si [[emeritat]] e 2003, il a scrît on [[live]] di [[syince]] e [[walon]] sol [[radon]], «[[Li saga do radon (live)|Li saga dè radon]]», k' a moussî foû e [[2020]].

Il î cmince pa-z espliker k' i fåt d' tote foice eployî des [[noveas mots]] po djåzer do sudjet:
:*Dôminé, çoula ! Kimint vôrîz vs djåzer syince sins çoula ? (…) Les råles sincieus do «bon vî tins» n' avént nole råjhon di scrire e walon, bén seur. Li syince si pårtixheut inte di zels, ey adon, e francès. Ça n' vout nén dire k' i n' a nén avou des noveas mots davance, edon. Tuzez on pô a tos les mots prôpes å mestî d' houyeu.
:*Tot çoula po vs dimander d' bén voleur admete ki tot novea dominne vout on lingaedje nén seulmint convnåbe, mins po tot dire, al leccion, sins po çoula end ariver a on djårgon foû des regues, tolminme.*

I va don calker å pus sovint les noûmots do francès: 

Mins ossu foirdjî deus troes mots tot seu: «», «areyateur»…

## 
* 

## Sourdants et pî-notes
Potî (discramiaedje)

* potî (mestî): onk ki fabrike des potreyes.
* Potî: on no d' famile del Walonreye, e l' estat civil, Potier u Pottier
** Arthur Potier (no d' pene: Reitop): sicrijheu e walon
** Arthur Pottier (no d' pene: Dudul, ou Tutur): sicrijheu e picård.
Li Ban Cloke

thumb|Prumî limero
**Li Ban-cloke** (*Li Ban Cloke*), c' esteut ene gazete e walon k' a parexhou di 1910 a 1912 a Nameur.

## Kékès dnêyes
C' esteut on samwinnî ki rexheut tos les dimegnes. 

Si dvize, c' esteut : «Li ban-cloke, ki bôme tos les dimegnes».

On l' vindeut ene mastoke li foye (c' esteut marké so l' tiestire).

Li dessén-essegne aveut stî dessiné pa Henry Bodart.

Les scrijheus sinént å pus sovint pa des nos d' pene.

## Egzimpe di contnou
Prumî limero:
# Li ban-cloke bôme, pa Wal.
# Loulou, pa Zante des Tris.
# Di l'orthographe s'i vos plaît, pa Pû d'Aiwe.
# Quand on d'vint vî !, pa Louis Loiseau
# Ås walons, pa Nibor.
# On vraiy Namurwès, pa J.D.
# Les Schaesseus pa Maulair.
# Li Byet d'lot'rie, pa E. Heynen.
# Li fiesse des « Artisans Namurwès ».

## 
* Riscanaedje del gazete, aberwetåve
*  (årtikes ricopyîs so Wikisourd)
Ralonguixhaedje replaeçrece (voyale)

Li **ralonguixhaedje replaeçrece**, c' est cwand ene voyale divént longue, pask' ele replaece ene u deus cossounes etimolodjikes metowes padrî.

Elle est foirt corante e walon, eneviè les tayon-bodjes laténs u tîxhon.

## e walon
latén «**''ar**bol*» => walon *'å'''be

## Dins des ôtes lingaedjes
E-n amazir, dins sacwants pårlers.
Rotche

Ene **rotche**, c' est on boket del matire ki rascove li bolant feu k' i gn a å mitan del Daegne.

Ene rotche pout esse cassêye a pires.

## Spicilaedje des rotches
On pout eto les dispårti inte:
* meuvès rotches : såvlon, årzeye
* macassès rotches: rotches rotches (pires, cayweas, cayôs)

Divins cesses-ciales, on  fwait l' diferince inte :
* rotches rashidreces (sedimintreces)
** edjåxhe (agåxhe, chisse)
** grès
** cwarze
** cwarzite
** pitit granite
* rotches metamorfikes
** schaye
** marbe
*rotches ignêyes (magmatikes) 
** rotches volcanikes (bazale)
** rotches plutonikes (granite)

## 
* casseu ås pires

## Sourdant
Joël Robert

thumb|(e 1973)
**Joël Robert**, c' esteut on tchampion d' motocross walon.

Il aveut skepyî a Grand-Ri li 24 di nôvimbe 1943.

Il a morou a Djilî el 13 di djanvî 2021.

## 
Si palmaresse eyet s' vicåreye (so Wikisourd, pa Jean Goffart)
Fadêye

Ene **fadêye** (on dit eto: ene **tåte**, ene **tårtene**), c' est èn amagnî fwait d' deus pîces di pwin, avou ene sacwè inte les deus.

Mins on pout ossu ni mete k' ene pîce, ou ene biscote (dimeyès fadêyes).


2006-02-05 13-11 100 1202.JPG
2014 Boterham oude kaas.jpg


## Wårnixhmint del fadêye
* do boure, del margarene, di l' ôle, del makêye, do froumadje
* so boure di coxhe (confiteure, do côrin), del sirôpe (michtrole)
* do djambon, do såcisson

## Sôres di fadêyes a pårt
* rosteye: li pwin a stî rosti
* stron d' poye: avou del crinme et del sirôpe. Li crinme pout esse replaeceye pa del makêye.
* croke-monsieu: rosteye avou do froumadje (et do djambon) fricassîs avou l' pwin.
* fadêye å matoufè

## Dins les spots et ratouneures
* «»

## Dins les belès-letes e walon
* Ene rosteye å crås stofé (Georges Tondeur)
Georges Tondeur

**Georges Tondeur** (ki sinéve d'o no d' pene **[[Pûjon]]**), c' esteut on scrijheu e walon ki skepia li 27 d' octôbe 1875 a Brinne-li-Conte. I mora a Skerbek li 31 di decimbe 1946.

Di s' mestî, il esteut bankî (al Caisse di spågne).

## Ouve e walon
I scrijha dispu 1897 dins les ptitès gazetes et dins *[[Le soir (gazete di Brussele)|Le Soir]]*

I rashonna 25 powinme dins ene schôtlêye ki l' tite est e francès, ey ene miete disbåtchant: «*[[Et mes ptit-efants ni m' comprindront pus (arimés)|…et mes petits-enfants ne me comprendront plus]]*» (1937).

Sacwants d' ses tecses on stî replaidîs dins les prumîs Cayés walons.


Tondeur Georges ramexhnêye.jpg


## 
* 
* Onk di ses scrijhaedjes
Evierosmôze

L' **osmôze a l' evier** u **evierosmôze**, c' est ene tecnike di dissalaedje di l' aiwe di mer foirt målåjheye a mwaistri mins mo spårgnante.

On nd a djåzé a cåze d' on pordjet amerikin k' a tourné a cou d' poyon, paski ses djins n' avént nén del sepiance assez.

Li pus grande oujhene est a Fawjairate ås Emirats. Elle a stî amontêye pa ene sorsoce di «Suez Environnements» (avou des indjenieurs walons).

Ele produjha 63 miyons d' m3 l' an 2003.
Prumî disdut å Bwès del Cambe

Li **prumî disdut å Bwès del Cambe**, u purade lomé voltî e francès – ***La Boum*** – c' esteut on disdut wice ki les eterdjåzeus fijhént l' fiesse po rouscayî conte les mzeures prindowes på govienmint De Croo I po luter conte el maladeye å cronivirûsse 2019.

## Chifes

* 34 froxhîs inte di zels 10 policîs.
* 22 djins ont stî colteyes, inte di zels 4 djins ont stî colteyes på djustice.

## Shûte
Des djins avént organizé on deujhinme disdut pol 1î d' may 2021, k' est eto lomé voltî – ***La Boum 2*** – påzes francès-cåzants.

## Sourdants
Grand-Ri

**Grand-Riy** (e francès *Grandrieu*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene di 6470 Chevri-Rance; limero diyalectolodjike: [Th 54] (mwaisse pont d' l' ALW; vî limero del posse: 6575

## Rilomés dmorants
Joël Robert î a vnou å monde e 1943.
Henry Bodart

**Henry Bodart**, c' esteut on pondeu walon.

Il aveur vnou å monde e 1874, ey a morou e 1940.

## Ouve pol walon
C' est lu ki dessina l' essegne del gazete «Li Ban-cloke».
Yebe Sint-Lorint

El **Yebe Sint-Lorint**, c' est ene plante del famile des mintes ki sieve come yerbêye et come yebe ås maladeyes.

 *[[Mentha pulegium]]*

## Sourdant
Guillermo Lasso

thumb|(e 2017)
**Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza**, sipoté «**&nbsp;Guil&nbsp;**», c' est l' prezidint di l' Ecwateur k' a cmincî li 24 di may 2021.

## Sourdants yet pî-notes
Corêye bijhrece

Li **Corêye bijhrece**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye levantrece.

Mwaisse veye: Piong-Yang

Lingaedje: corêyin

## Sistinme politike
C' est on sistinme di republike comunisse a môde do ci da Staline. Mins les mwaisses mineus passèt l' minance a leu fi, a môde d' on rweyåme.

## Istwere
Schåyeye del Corêye nonnrece al guere di Corêye (1950-1953).
Corêye nonnrece

Li **Corêye nonnrece**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye levantrece.

Mwaisse veye: Seyoul

Lingaedje: corêyin

## Sistinme politike
Årvier di s' vijhene di Bijhe, le Corêye nonnrece a tchoezi on sistinme di republike democratike.

## Istwere
Schåyeye del Corêye bijhrece al guere di Corêye (1950-1953).

## Economeye
Après l' guere di Corêye, li payis a moussî a djonds-pîs dins l' monde capitalisse. Et sacwants des pus grandès societés del Daegne î ont skepyî, come:
* Kiya: otos et camionetes
* Daewu: otos et camions
* Samsung: telefones

## Culteure
Al fén des anêyes 2010, gn a monté ene djermêye di tchanteus et tchanteuses nonne-corêyins, k' ont divnou cnoxho lon et lådje. Et awè des rindous-après, aprume dins les laidådjisses (ados).

I tchantèt so des tecses mitan corêyins, mitan inglès, åjheys a comprinde, avou des dansaedjes. Leus tchansons sont spårdowes so les waibes amerikinnes di strimigne (VoBuze et des ôtes).

## Sourdants
Guere di Corêye

Li **Guere di Corêye**, c' est ene guere k' i gn a yeu dins l' cåziyea corêyin do 25 di djun 1950 å 27 di djulete 1953.

## Bateus
D' onk des costés, li Corêye bijhrece avou l' Chine et l' Union sovietike (payis comunisses).

Di l' ôte des costés, li Corêye nonnrece avou ene aloyance di payis capitalisses, rashonnés pa l' ONU, inte di zels, li Beldjike (eto: les Estats Unis, li Grande Burtaegne, li Canada, l' Ostraleye, li France, les Bas Payis et pår li Grande Dutcheye; eyet co ds ôtes).

## Cotoû d' etervinaedje
Li Corêye aveut stî evayeye (1894) pu anecsêye (1910) pa les Djaponès.

Tins del deujhinme guere daegnrece, al conferince do Caire (moes d' nôvimbe 1943), li Chine, les Estats Unis et l' Grande Burtaegne (troes gros innmis des Djaponès) avént decidé ki l' Corêye diveut divni on dislaxhî payis.

E 1945, les tropes sovietikes ont-st abroké e l' Bijhe del Corêye. Les Amerikins avént kékes tropes a Nonne. Dins l' ake shuvant li rindaedje do Djapon, les Amerikins metît ki ci sereut li 38inme ceke daegnrece ki freut limotche inte les deus zônes d' inflouwince. Li payis esta administré pa ene comission sovieti-estazunyinne (mins ki n' rotéve waire bén).

Li republike del Corêye nonnrece skepia li 17 di djulete 1948. Li Corêye bijhrece fourit laixheye a on govienmint comunisse miné pa Kim Il-sung. Ci-ci aida bråmint les comunisses chinwès dins l' guere civile chinwesse (1945–1949), aprume e l' Mandchoureye.

Di 1948 a 1950, gn ava toplin d' bardouxha e l' Corêye nonnrece, miné pa des comunisses, sotnous u nén pal Corêye bijhrece. A ç' moumint la, gn aveut pupont d' årmêye etrindjire (ni amerikinne, ni sovietike) dins les deus Corêyes (les Sovietikes avént cwité e 1948, et ls Amerikins e 1949).

## Disrôlmint del guere
Les Bijhe-Crorêyins, k' avént yeu l' acoird da Staline, atakît tot do long do 38inme ceke li 25 di djun, et les tropes di Nonne, trop stramêyes, fourît docô rdoblêyes, et tot l' payis prins so cénk djoûs, apus k' les båzes amerikinnes et les cenes di l' Onu.

Mins adon, l' ONU dimanda a tos les estats di s' mete avou l' Corêye nonnrece. Et les Estats Unis evoyît des tropes (e moes d' djulete 1950) pu l' ONU (setimbe 1950) ki vont rprinde, so troes ans d' tins, tote stindêye del Corêye nonnrece. Mågré l' evoyaedje di sôdårds chinwès po-z aspaler les Bijhe-Corêyins (octôbe 1950).

A pårti do 27 di djulete 1953, les batreyes avént djoké, mins gn ava måy nol armistice di siné. Et les margayes åtoû do 38inme ceke continouwît disk’ a lontins après. 

## Shuvance
Li frontire inte les deus Corêyes divna li limotche li pus målåjheye a passer di tote li Daegne, disk' ås anêyes 2020.

## Dins les belès-letes e walon
Julos Beaucarne è djåze (po rire) dins s' tchanson «Li ronfleu»:
:*Cwand dji comince tos mes ronflaedjes
:*Astok d' ene feme ki doime ledjir (…),
:*Maria deyî, l' båshele si rleve
:*Stampêye todroet, tote ewaerêye.
:*Ele toûne sot, pierdowe, disfwaite,
:*Come si c' esteut l' **guere di Corêye**.
Stoumont (viyaedje)

Stoumont [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Stoumont, divnou intité, avou novea limero del posse 4987; limero diyalectolodjike: [Ve 38] (mwaisse pont d' l' ALW); vî limero del posse: 4984
Lorcé

Lorcé [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lorcé, rebané avou 4987 Stoumont; limero diyalectolodjike: [H 80]; vî limero del posse: 4085
Rahir

**Rahir** (***Rahîr***  *Rahier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Stoumont, e l' province di Lidje.

thumb|eglijhe et aite

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4987**
** Di 1969 a 1977: **4086**
* Limero diyalectolodjike: **Ve 42** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Vervî
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Rahurlin, Rahurlinne;
Facteur

On **facteur**, ene **factoresse** (davance : on **messaedjî**), c' est ene djin ki fwait l' toû des måjhons po-z apoirter des letes u des colis, et motoit fé des ôtès bouyes (payî les pinsions, metans, divinltins).


Posłańcy publiczni w Warszawie (58241).jpg|Pologne, 1870
옛 우편물 집배원 1921년-서울역사.jpg|Corêye nonnrece, 1910
Pakkeposten bringes ud (5884297954).jpg|Daenmåtche, prumire mitan do 20inme sieke
HUA-160631-Afbeelding van een beambte van de P.T.T. met een postfiets bij het Stationspostkantoor (Laan van Puntenburg 5) te Utrecht.jpg|a biciclete, avou on cofe; Bas Payis, fén des anêyes 1940
Royal Mail postman2.jpg|Bijhe-Irlande, 2006
Mailcarrier unipost 01.jpg|factoresse, Espagne, 2011


## Dins les belès-letes e walon
* Facteurs, djindåres et li cpagneye: ramexhnêye d' arimés da Louis Piron.

## Sicrijheus e walon k' estént facteurs
* Albert Rousseau
* Michel Robert
Disca sol Lune (fime d' imådjes)

**Disca sol Lune**, c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 2020 sol waibe Netflix, dizo l' mwaisse tite e-n inglès «&nbsp;*Over the Moon&nbsp;*».

Il a stî acvierné pa Glen Keane, so on scrijhaedje da Audrey Wells.

## Tinme
Li tinme est rashiou so l' floriconte aziyatike di Djonga, li deyesse del Lune.

## Alére
Souzane Mahin et aidants, «*&nbsp;*Disca sol Lune*&nbsp;*»,  l° 98, p. 7.

## Sourdants et pî-notes
Wai li djoû k' i monte å cir (tchanson rlidjeuse)

**Wai li djoû k' i monte å cir** (inglès *Hail the Day That Sees Him Rise*), c' est on powinme po l' fiesse del Acinsion, k' a stî scrît pa Charles Wesley, et divni tchant d' eglijhe pus tård. 

## Ratournaedje e walon
Il a stî ratourné e walon pa Djôr Staelens.

##
Cawete -ijhî

Li **cawete -ijhî**, c' est ene cawete d' infinitif (et d' pårticipe erirece).

Li sinse est «fé divni (come li bodje)».

## Etimolodjeye
Ele vént del cawete latene «-izare» = «-idiare».

Si dischindance est foirt variåve sorlin les lingaedjes romans. E walon, ele n' a vormint dné k' on zwer, li mot «».

Coinreçmint, eto  ().

Mins come elle a divnou foirt préjheye e francès (-iser), adonpwis e-n inglès (-ise / -ize), li môde a passé e walon eto, a cmincî des anêyes 2000.

Divant çoula, on rcalkéve voltî setchmint li cawete francesse (-îzer), mins sacwants el riwalnijhént dedja :
*«» 
* Pareymint po «»
* Ey eto: «» («»)
* Et «»

## Noûmots avou l' cawete -ijhî
Egzimpes: 
* dins C9 (1902,1939): baltrîjî, disguîjî
* dins E34 (1947, cawete nén rwalnijheye): arômatizer, brutaliser, carbonizer, dèguîser, duvaliser, dèvaliser
* dins O4 (1962) mîjî, èrmîjî, tîjî
* dins O2 (1963, cawete nén rwalnijheye): èrmîser.
* dins S0 (1994, cawete nén rwalnijheye): agonizer, analizer, brutâlizer, canâlizer, contâbilizer, dèfavorizer, dèmobilizer, dèmorâlizer, dèvalizer, dèzôrgânizer, divizer, dusfavorizer, égâlizer, èkspèrtizer, s'ètèrnizer, èvanjélizer, favorizer, fôrmâlizer, improvizer, jènèrâlizer, légâlizer, macadamizer, mobilizer, neûtrâlizer, ôrgânizer, parâlizer, pènâlizer, règulârizer, rèyâlizer, ridiculizer, rivâlizer, scandâlizer, subtilizer, trankilizer, utiliser, vèrbâlizer, volatilizer.
* dins S117 (1995-1997, tos mots rwalnijhîs): abanijî, si cancêrijî, çantralijhî, dusmiyôlinijî, fèdèralijî, martirijî, nacionalijî, règalijî, rufrancijî.
* dins R10 (riloukî li 16 di may 2021, djusse les mots nén dins des motîs di dvant foû do rfondou): aistrijhî, arômatijhî, carbonijhî, categorijhî, durancijhî, latinijhî, naziålijhî, neutrålijhî, normålijhî, ralfabetijhî, riwalnijhî, specialijhî.

## Parintaedje
Li parintêye avou -aedje (-ijhaedje) est foirt naturele. Sifwaitmint, li cene avou -åve (-ijhåve) poy ki l' sins, c' est on candjmint d' cogne (adon, li sinse do parint, c' est «ricandjåve a…»).

## Sinonimeye
On pôreut fé des noûmots del minme sinsyince avou l' cawete d'infinitif -i, a môde des viebes del cwatrinme troke: waloni = walonijhî. Gn a ddja ene sifwaite sinonimeye dins les pårlers (mwêstrîjî = mwêstri). L' eployaedje des deus sistinmes amoennreut del varyisté, mins i n' fåreut nén awè deus mots pol minme sinse.

## Sourdants
Valérie Glatigny

**Valérie Glatigny**, c' est ene politicresse bedje eyet walone vinant d' Måtche-el-Fåmene.

## Cårire
Ele bouteut dvinltins come djournalisse po ene radio : Must FM. 

Adonpwis, elle a rescontré Louis Michel ki l' aveut atournêye a ridjonde el Mouvmint Rfômrece.

Elle a stî minisse al Federåcion Walonreye-Brussele inte 2019 eyet 2023. C' est Charles Michel ki lyi a dné ç' posse la, padvant d' peter evoye å Consey Uropeyin. Oficirmint, elle a cwité s' posse a cåze d' ès santé. C' est Françoise Bertieaux k' a rprindou ès'-n' ovraedje.

## Referinces eyet sourdants
Les Longuès Penes (dramatike)

[thumb|Skepiaedje del soce (responda da Raymond Evrard pa [Claude Snaps)]]
thumb|deujhinme pårteye
**Les Longuès Penes**, c' est ene dramatike e walon di Tourene.

## Lomaedje
C' est li spot des dmorants del Grosse Tourene, ki poirtént voltî des canotes avou des longuès penes, çou ki lzî dnéve ene cogne di harlake, adon k' les cis do viyaedje vijhén d' Gré si moussént pus chicmint, et esse sipotés les «Blancs Djilets».

## Istwere
Li soce a skepyî e 1979, al shûte d' on djouwaedje d' ene pîce e walon al fén des fiesses del Sint-Mårtén.

Li prumî adjinçneu del soce fourit Guy Rutens (spoté: li Gui da Canva).

A s' moirt (foirt djonne), li soce a stî rprinjhe pa André d’ Albertin. Pu, cwand ci-ci a leyî ouve, li soce a djoké shijh, set ans.

E 2011, Raymond Evrard, hairyî pa André Vanhemelen, accepta d' esse li mwaisse del djowe etot continouwant a djouwer. 

Il a rashiou l' trope al Federåcion walone do Roman Payis et d' Brussele, et fé l' Cope do Rwè k' ele wangna e … 

## Sourdant
Crehin

**Crehin**  (e sistinme Feller, *Crèhin*; F. *Crehen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Hanu, li 17 di djulete 1970 (pitits rebanaedjes).

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse **4280**
* Limero diyalectolodjike: **W 45**
* Arondixhmint: Wareme
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Crehinî, Crehinresse; (F. *Créhinois, oise*)
** Sipotaedje: les målès djins.
* Sitindêye: 493 ectåres.
* Peuplåcion: 560 djins (diviè 1860).

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou a 18 kilometes di Hu ey a 36 km di Lidje.

## Sourdants