open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christen-Democratisch & Vlaams

Li **Christen-Democratisch & Vlaams** , c' est on pårti neyerlandès-cåzant d' Beldjike. 

Il est rwaitî come on pårti do cinte avou sacwants clintchas po l' cinte-droete, veyanmint ki disfinda l' ideyolodjeye d' ene democraceye flaminde crustinne.

## Istwere
Èç pårti la a skepyî e 2001, après l' dismantchaedje do CVP ([NL] *Christelijk Volkspartij*). 

Èç mouvmint politike la est flotchreçmint rwaitî come estant l' omonime do pårti walon, li cdH. Mins nerén, si l' cdH est ossu rindjî å cinte, c' est purade on pårti d' cinte-gåtche.

## Rilomêyès djins

### Vicants
* Wouter Beke
* Joachim Coens
* Hilde Crevits
* Pieter De Crem
* Yves Leterme
* Herman Van Rompuy
* Annelies Verlinden

## Referinces eyet sourdants
Max Jacob

thumb|120px|left
**Max Jacob**, c' est on scrijheu e francès (powezeye simbolike) ey eto on pondeu.

I skepia li 12 di djulete 1876 et mora li 5 di måss 1944.

## Rapoirt avou l' walon
Si ramexhnêye di powinmes «Cornet à dés» sierva d' modele a Albert Maquet po scrire «Djeu d' apeles».

## Sourdant
Djeu d' apeles (arimés)

**Djeu d' apeles** (*Djeû d'apèles*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Albert Maquet, k' a moussî foû e 1947.

## Sacwants bokets
### I passe li tins


I passe li tins qui lî rèsse
A loukî crèhe come ine fleûr
Si main plaquêye so l’ fignèsse,
Si foû longowe main d' voleûr.

Lès-autes, assious èl coulêye, 
S'èssok'tèt èt fèt leû r'trait,
Là qu' leû sondje, avou l’ rålêye, 
A pris disconte dè cwårê.

Nou brut, qu’ i n' si dispièrtèsse…
Ni fez nou brut si v's-intrez. 
Li main èt l’ fleûr èt l’ fignèsse
Ni sont nin çou qu' vos comptez.

:I passe li tins ki lyi dmeure / A loukî crexhe come ene fleur / Si mwin plakêye so l’ finiesse, / Si foû longowe mwin d' voleu. // Les ôtes, ashious el coulêye, / S'essoctèt et fjhèt leu rtrait, / La k' leu sondje, avou l’ relêye, / A pris disconte do cwårea. //Nou brut, k’ i n' si dispiertexhe… / Ni fjhoz nou brut si vs intrez. / Li mwin et l’ fleur et l’ finiesse / Ni sont nén çou k' vos contez.
### C' est a kékès eures


C'è-st-à quéquès-eûres di d'chal 
Qu'on faît lès cwanses dè mori. 
Il î faît tchôd. Il î djale.
On n' s'î poût måy riwèri.

Li ci qu’î a m’nou å monde 
Si compte tofér raviké,
Et passe si vèye à fé l' compte
Dès djoûs qui lî ont måqué.

Portant, i-avise qu’on-z-î rèy,
Qu’on-z-î pleûre come tot costé.
Èt qu’on-z-î moûrt minme ték’fèye
Qwand on-z-a faît l’ mwért assez.

:C' est a kékès eures did cial / K' on fwait les cwanses do mori / Il î fwait tchôd. Il î djale. / On n' s' î pout måy riweri. // Li ci k’ î a vnou å monde / Si conte tofer raviké, / Et passe si veye a fé l' conte / Des djoûs ki lyi ont manké. // Portant, i avize k’ on-z î reye, / K’ on-z î pleure come tocosté. / Et k’ on-z î mourt minme kécfeye / Cwand on-z a fwaît l’ moirt assez.

## Corwaitaedje
C' est del powezeye foirt avanciveuse, ki Maurice Piron rindje dins l' powezeye imådjrece (mouvmint do simbolisse). Mins ele pôreut esse loukeye come powezeye ermetike. 

Portant tos les mots et les emantchåjhes sont do walon d' tos les djoûs. Si on n' comprind k' a schipe di cwè k' on cåze (des djins edoirmous dins ene plaece, la k' onk ki ratind on trén, mete si mwin so les fleurs di djalêye k' i gn a sol vite?, pol prumî boket; on payis come li Pologne u l' Almagne, ravadjî après l' guere di 40? pol deujhinme), li muzike des mots nos lait mådjiner… çou k' on vout. 

Po dire li vraiy ou çk' il est, les powinmes ont stî atuzlés sol modele del schôtlêye «*Cornet à dés*» da Max Jacob, come li scrijheu l' ricnoxhe bén voltî dins li dvant-z-ouve. 

Mins, sapinse a Piron, Maquet n' a fwait k' epronter l' usteye, nén les airances k' ewalpèt les bokets ki, zeles, sont bén on frut di s' mådjinåcion.

## Sourdant
Å tchestea d' poûssire (arimés)

**Å tchestea d' poûssires** (*Â tchèstê d' poûssîre*), c' est ene ramexhnêye d' arimés scrîts pa Louwis Rmåke, et k' a moussî foû e 1946.

## Sacwants bokets
### Dji loukive vos iys

Dju loukéve vos-ûs, èt vla qu'on-z-a oy
One air, one fène air djâser èzès foyes.
Vos loukîz mès-ûs, lès foyes ont trèssyi,
Èt nos n' savans nin çou qu’ l'air nos-a dit…
L'amoûr èt l’ boneûr lûhint d’vins nos coûrs;
I-gn-aveû d'zeû l’ monde lu cî d'on bê djoûr;
Èt l’ solo clign'téve al cwène d'one noûlé…

:Dji loukive vos iys, et vla k' on-z oya / Ene air, ene fene air djåzer ezès foyes. / Vos loukîz mes iys, les foyes ont tresyî, / Et nos n' savans nén çou k’ l' air nos a dit… / L' amour et l’ bouneur lujhént dvins nos cours; /k’ I gn aveut dzeu l’ monde li cir d' on bea djoû; / Et l’ solo cligntéve al coine d' ene nûlêye…

### Elle ont rivnou

Elle ont ruv'ni, lès vîhès ponnes du m’ vèye…
Totes dreûtes, avou leûs visèdjes èdwèrmis,
Èle hoûtint là, èzès cwènes, âtoû d' mi.
Dj’oû bèle d'a fé lès cwanses du n' lès nin vèy;
Dju lès sintéve aprèpi tot doûcemint.
Come dès sâvadjes, èle s'ont tapé so m’ coûr,
Èt s’ l’ ont rumwé avou leûs bètchous mains
Dj’ a moussî foû. C’èsteût l’ fin d'on bê djoûr.
Avâ lès-âbes, dju m'a k’toûrné lontins.
Lès foyes èt l' nut' m'ont djâsé d' noste amoûr;
Èt come mès vîhès ponnes mu d’rayint co,
Mu coûr houkéve dès grands côps après vos…

:Elle ont rivnou, les viyès poennes di m’ veye… / Tote droetes, avou leus vizaedjes edoirmous, / Ele schoûtént la, ezès coines, åtoû d' mi. / Dj’ ouri bele d' å fé les cwanses di n' les nén vey; / Dji les sinteu aprepyî tot doûçmint. / Come des såvadjes, ele s' ont tapé so m’ cour, / Et s’ l’ ont rmouwé avou leus betchowès mwins / Dj’ a moussî foû. C’ esteut l’ fén d' on bea djoû. / Avå les åbes, dji m' a ctourné lontins. / Les foyes et l' nute m' ont djåzé d' noste amour; / Et come mes viyès poennes mi dråyént co, / Mi cour houkive des grands côps après vos…

## Corwaitaedje
 Maurice Piron, *[[La Vie wallonne]]* l° 239, 3/1947, p. 229-231.

## Sourdant et pî-notes
Imilchil

thumb
**Imilchil** (e-n amazir, **** ), c' est ene pitite veye do Marok, metowe e mitan do Mîtrin Atlasse.

## Fiesses
Foirt rilomé po s' grande dicåce do moes d' setimbe, la k' on mareye bråmint des djonneas di tot l' payis djondant. On l' lome «moussem des acoirdances».

**Imådjes do moussem des acoirdances**

Moussem d'Imilchil.jpg
Imlchil-moussem-zskdan-57.jpg
Imlchil-moussem-zskdan-86.jpg



## Lingaedje do payis
C' est l' tamazir do Mîtrin Atlasse, k' î est todi bén vicant.

 Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea) avou l' accint di s' payis la (sol Djåzant atlasse)
Michel Degens

**Michel Degens**, mî cnoxhou so s' no d' sinne di **Dodol**, c' esteut on scrijheu e walon, k' a eredjistré bråmint d' ses produccions (aprume des monologues) avou Marcel Vansippe.

I skepia a Anverse li  25 di may 1903.

I dmoréve a Gôgnere.
Meyå

**Meyå** (sicrît eto *Mèyô* TR1, fr. *Mainvault*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. , rebané avou 7812 Ate; limero diyalectolodjike: [A 19]; vî limero del posse: 7935
Joseph Scherens

**Joseph Scherens**, c' esteut on scrijheu e walon d' après Nivele.

Rirpins dins l' antolodjeye «El guere 14-18 dins les belès-letes e walon» (mins nén dins l' motî d' Nivele ni dins l' Motî Coppe).
Voyaedje d' oujhea

[thumb|tecse d' [Ene båke sol sudjet (sicrît diviè 1983)]]
thumb|voyaedjantès growes
Les **voyaedjes d' oujhea**, c' est des grands voyaedjes ki sacwants sôres d' oujheas fwaiynut, å bontins ey e l' erî-såjhon, po-z acover dins les froeds payis di l' esté, et-z eraler dins les tchôds payis e l' ivier.

## Motlî
Li såjhon k’ i bodjèt si lome li **voyaedjåjhe** ; cwand i vont viè Bijhe e l’ ervinowe do tins, on cåze di « passe » des oujheas: c' est les **passåds** u les **måss** ; cwand c’ est l’ contråve, c’ est li « rpasse », el « ripasse » des oujheas, les **rpassåds**.

Opôzêymint, les oujheas ki n’ cwitèt nén l’ payis sont lomés les **dmorants** u **oujheas do payis**.

Gn a eto des sôres u des peuplåcions ki n' voyaedjnut nén si lon, mins ké kékes cints kilometes dins l' minme continint. C' est les **ptits voyaedjeus** u **bodjants**.


Distribution of Cuculus canorus.PNG|li coucou n' est måy on dmorant
StreptopeliaTurturIUCN.png|Parey pol toûtrale des bwès
Asio otus distribution map.png|li duk di bwès, lu, pout esse acovant (djaene), dimorant (vete) u iviernant (bleu).


## Kékes voyes di voyaedjåjhe
Po les voyaedjants oujheas ki passèt pal Walonreye, les payis d’ iviernaedje sont-st e l’ Afrike. 

I candjnut d’ continint pal sitroeteure di Djibraltar.

Ene miete pus å Levant, gn a ene colone di voyaedjåjhe ki passe pal Tunizeye, li Sicile et l’ Itåleye.

Ces oujheas la acovnut e l’ Urope timperêye mins co dpus e l’ Urazeye bijhrece : Scandinaveye et Sibereye.

## Les voyaedjes d' oujhea et les tchesses
Les tchesses a sacwants voyaedjants oujheas (toûtrale, canårds) shût leu ripasse. Li bracnaedje si fwait el passe u al ripasse.

Li tindreye ås tchampwinnes si fjheut al ripasse des gréves.

## Les voyaedjes d'oujhea et les maladeyes des aclevåvès biesses
### Poytreye
Les voyaedjants oujheas polèt edjîstrer des virûsses foirt prindåve pa les poyes, come li pesse des oujheas et les ôtes sôres di gripe des oujheas.

### Ôtès biesses
C' est eto les voyaedjants oujheas ki sievnut d' rezervwer ås virûsses po les ecefalites des tchvås ås flavirûsses, come l' ecefalite do Nîl coûtchantrece.

## Sourdants
Dédé (novele)

**Dédé** («&nbsp;**Dèdè**&nbsp;», e Feller), c' est on ptit roman da Louis Lecomte k' a vudî e 1941. Ci novele la a stî eplaidî a Djilî.

## Lingaedje
Cist ovraedje la a stî scrît e walon al môde k' il est dvizé do costé di Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Tornè (veye)

**Tornè** (/tɔʀ.'nɛ/)  u **Tournè** (/tuʀ.'nɛ/), e francès *Tournai*, e neyerlandès *Doornik*, e picård *Tornai*  oubén *Tournai*), c' est veye di Walonreye (adon ene comene di dvant 1977), divnou intité.

* Limeros del posse (nén candjî): **7500**
* Limero diyalectolodjike: **To1** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Tornè
* Lomaedje des djins did la: , Tornizyinne;
Manfred Siquet

**Manfred Siquet**, di s' no d' pene **Fré Guiyôme**, c' est on scrijheu e walon do Rweyå Club walon d' Måmdiy.

Di s' mestî, il est decoreu.

## Ouve e walon
Il a-st amonté ene pîce di teyåte, ene miete a pårt, «Di håre a hote» (2018).

Il a ratourné, avou des ôtes soçons do club, l' imådjî «Mes meye prumîs mots».

I scrît del prôze nén racontrece dins li Ptite Gazete di Måmdiy. 

## 
*
Malibu Stacy (binde al muzike)

vignette
**Malibu Stacy** c' est ene binde di muzike walone francès ey inglès-cåzante di rock askepyî e 2003. Cisse binde n' shonne nén pus active dispoy 2012.

## Mimbes

### Asteure

* Benoît Damoiseau
* David de Froidmont
* Jérôme Gierkens
* Michaël Goffard
* David Halleux
* Salvio La Delfa
* Christophe Levaux

### Davance

* Jean-Christophe Olivier
* Sebastien Peters

## Discografeye

* 2004 : *Démo autoproduite*
* 2005 : *EP*
* 2006 : *G*
* 2008 : *Marathon*
* 2011 : *We Are Not From*

## Hårdeye difoutrinne
Li binde a ene hårdêye difoutrinne, mins ele n' shonne arokêye, waeyén-tins 2020.

## Referinces eyet sourdants
Les dérins contes (noveles)

thumb
**Les dierins contes** (*Les dérins contes*), c' est ene ramexhnêye di noveles da Edmond Wartique k' a parexhou e 1954 (après l' moirt do scrijheu).

Il ont stî eplaidîs come limero a pårt des Cayés walons, mins pådjnés dins avou les ôtes di 1954, del pådje 150 al pådje 204.

## Personaedjes
Gn a deus mwaisses personaedjes, Mimiye et Bebert, ki c' est les deus efants del cinse di Louxhålådje. Pacô, Bebert raconte ses paskeyes å raconteu (l' oteur). Tenawete, gn a l' cinsresse (li mame) ki vént dire si ptit mot. 

## Contnou
* Adrovaedje e francès da Jules Rivière
* Prumî conte: La ene sacwè : pûnicion po on roufion ki grete si nez et ene båshele ki suce si pôce.

## 
 (mwaisse modêye)
La guerre 14-18 dans la littérature dialectale

**El guere 14-18 dins les belès-letes e walon** (lomé eto ** antolodjeye Paillet des scrijheus walons e l' guere di 14**), ki l' tite e francès, c' est ***La guerre 14-18 dans la littérature dialectale***, c' est ene pitite antolodjeye so sacwants scrijheus e walon k' ont toirtchî des bokets sol guere 14-18.

Elle a stî rashonnêye pa Marie-Paule Paillet, del «Bibioteke do Roman Payis».

Li livret a vudî e 2014.

L' adrovaedje est da Laurence van Ypersele

## Scrijheus e walon cités
* avou des tecses da leur:
** Henry Cabay
** Edouard Parmentier
** Joseph Scherens
* avou des racsegnes bibiografikes:
** Joseph André
** Jules Claskin
** Adrien Crahay
** Gérard Debraz
** Constant Fourny
** Lucien Gillard
** Eugène Gillissen
** Benjamin Hardy
** Jules Leruth
** Joseph Mignolet
** Joseph Minet
** Arthur Potier
** Alphonse Ramet
** Alex Scaillet
** Georges Tondeur
** Edmond Wartique & Edouard Thirionet
** Jean Wisimus

## Scrijheus e picård
* Charles Dausias & Emile Lebas
* Henri Tournelle

## Eplaideus d' tchansons e walon
* Théophile Quoidbach
* Oscar Lacroix, k' a eplaidî troes antolodjeyes sol minme sudjet
** Jean Mawhin
It It Anita (binde di muzike)

vignette
**It It Anita**, c' est ene binde di muzike walone, francès ey inglès-cåzante, di *noise rock* askepyî e 2012.

## Inspiråcions
Cwand on lzès dmande cwè, i dijhnut voltî k' leu inspiråcion vént voltî di sacwantès ôtès bindes&nbsp;: *Dinosaur Jr.*, *Grandaddy*, *Hot Snakes*, *Mogwai*, *Pavement*, *Sonic Youth* eyet *Weezer*.

## Mimbes
A l' atake, gn aveut cwate mimbes, mins Damien Aresta a peté evoye del binde. Il estént co tertos drola å tins do rexhaedje do dierin albom.

### Asteure
* Michaël Goffard
* Bryan Hayart
* Elliot Stassen

### Davance

* Damien Aresta

## Discografeye

### Alboms

* 2016 : *Agaaiin*
* 2018 : ''Laurent''
*2021 : ''Sauvé''

### EPs

* 2014 : It It Anita
* 2015 : Recorded By John Agnello

## Hårdêye difoûtrinne
.https://ititanita.com/

## Referinces eyet sourdants
Paskeye so l' eleccion di Monseu d' Audace (arimé)

Li **Paskeye so l' eleccion di Monseu d' Audace**…

Li tecse est rindjî å l° **147** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon.

## 
Modêye Feller (so Wikisourd)
Filés d' l' Aviedje

Des **filés d' l' Aviedje** u des **filés Notru-Dame** u des **filés**, c' est des féns filés texhîs pa des araegnes des tchamps inte deus plantes.

On les voet purade do waeyén-tins.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a on bea powinme da Gabrielle Bernard k' est rashiou soe zels. Il est lijhåve et oyåve droci.
Filé del linwe

thumb
Li **filé del linwe**, c' est ene pitite mimbrane, metowe å mitan, ki ractént l' coron å soûmint del linwe.
Vné m'Ké

**V'né m'Ké** (e rfondou walon : **Vinoz m' ké**), c' est on ptit waibofime eplaidî e 2016 sol waibe. Li fime a stî produjhî på Wallifornie movies, ki s' a ocupé di Sopranal. L' istwere s' disrôle dins l' veye di Tchålerwè eyet l' fime dure trinte-ey-onk munutes. El portagonisse est djouwé pa Willfrite, on rizeu cnoxhou so les rantoeles di soçnaedje. I comaxhe sovint des mots walons dins s' francès.

## Hårdêye difoûtrinne
El fime est disponibe so les vobuzes.

## Referinces eyet sourdants
Li motlî walon-cåzant di l' uzeu del copiutrece

**Le vocabulaire wallon de l'utilisateur de PC** ([WA] Li motlî walon-cåzant di l' uzeu del copiutrece), c' est on motlî askepyî e 1995 pa Lucyin Mahin. Li fitchî est aroké asteure sol waibe del djivêye.

## Hårdêye difoutrinne
R3 sol djivêye des motîs walons
Jean-François Xhoffer

**Jean-François Xhoffer** esta on scrijheu walon eyet walon-cåzant do costé do Levant, purade do costé d' Vervî, k' ava skepyî li 23 d' may 1794 eyet k' ava morou e 1874.

## Referinces eyet sourdants
Théophile Depaquier

**Théophile Depaquier**, c' esteut on scrijheu walon eyet walon-cåzant k' ava skepyî e 1871.

## Referinces eyet sourdants
Stainier (discramiaedje)

* Robert Stainier
* Jean-Baptiste Stainier (Jean-Ba Stainier)

Li no d' famile «Stainier», c' est l' francijhaedje di «», djin ki ristinnéve les coyîs et fortchetes (on djheut eto: ristinneu u l' francijha «retameu») u onk ki fabrikéve des pots di stin (k' on loméve podistinnî)
Stin

Li **stin**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike **Sn** 

## Uzaedjes
Po fé des taexhons avou des wårnixheures (coyîs, fortchetes, plats et pots, assîte. Les cis ki les fabriként si lomént des stinnîs u podistinnîs. End aveut des rlomés a Hu.

Po sôder (sôdeure di stin, ene des pus åjheyes).

## Fosses di stin
End aveut bråmint dins les Cônwayes (cåziyea d' Inglutere).

## A-z ôre
Cassete do CRIWE d' on rapoirtaedje mon les podistinnîs hutwès.
Olivier Lebierre

**Olivier Lebierre**, c' esteut on compôzeu d' muzike di Måmdiy.

Il a skepyî e 1851 ey a morou e 1914.

C' esteut l' fré da Florent Lebierre. 

## Ouves a vey avou l' walon
C' est lu l' compôzeu del muzike del nute di may, ki l' tecse est scrît pa s' fré.

Come eplaideu, il a scrît les muzikes di totès viyès tchansons do payis d' Måmdiy, et ls editer dins on live Li lire måmdiyinne (1901).
Diccionaire di Tot l' Walon (discramiaedje)

*Li R1, k' i gn  a co des årtchives, pus li R2 avou li lete «N», eyet k' a stî shuvou på R10. 
*Li R10, k' egzistêye co eyet k' est todi metou a djoû.
Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)

Li **Diccionaire di Tot l' Walon**, pol boket **R1**, c' est ene båze di dnêyes k' a stî amontêye so on tåvleu pa Thierry Dumont avou Lorint Hendschel e 1992-1993. Li boket **R2** a stî rashonné pa Thierry Dumont et rmetou so ene pådje HTML.

## Håynaedje
Li tåvleu d' adon ni sopoirtéve ki 252 caracteres. Les årtikes pus long estént scrît so on fitchî aspougneu d' tecse foirt simpe, avou ene cawete .MMO. Målureuzmint, les senes faflotés di cisse viye cogne di programe la ni sont pus waire acontés dins les usteyes éndjolikes des anêyes 2020.

## Contnou
Li R1 contént les mots des letes A, B, ene pårteye des C et les D ripoujheyes foiravant dins E1, E21, E24, C1, C9, O2, O3 et O4. Avou ene radjoute des Z a stî fwaite pa Lucyin Mahin a pårti des mots di S117.

Li R2, c' est les mots del lete N rashonnés des minmes motîs.

## Divnance
Li tåvlea a stî réndjolijhî a môde di pouxhante båze di dnêyes pa Pablo Sarachaga dins les anêyes 2010. Les dnêyes di R2 î ont stî radjoutêye. Adon, l' ovraedje a rçû on novea rahouca dins l' djivêye des motîs do walon (R10). 

Les dnêyes des fitchîs dlérece (cogne .MMO) n' ont nén co stî tertotes radjoutêyes al båze di dnêyes.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Vir Li tåvlea a costé d' R1
* Fitchî R2
*
Skerbek

**Skerbek** ([FR] *Schaerbeek* ; [NL] *Schaarbeek*), c' est ene des 19 comenes do Grand Brussele.

## Peuplåcion
Dispu l' dierin cwårt do 20inme sieke, il î dmeure ene foite kiminålté di stok marokin, k' î fwait viker on martchî do djudi.

## Rilomêyès djins
Jacques Brel î a skepyî.

## Sourdant
Augustin Baurin

vignette|Foto da lu-minme
**Augustin Baurin** esteut on scrijheu walon eyet walon-cåzant k' aveut skepyî e 1868 eyet k' a morou e 1925. 

## Ovraedje

### Oridjinå

* 1903 : Les deux taffiards
* 1905 : Enne farce det Mimile
* 1908 : Jef eyet Basile

### Ratournaedje

* 1912 : Enne quinte det musiciens ! (ratournaedje di : "Ine quinte di musiciens !" da J. D’Archambeau)

## Referinces eyet sourdants
Emmanuel Despret

vignette|Fotografeye da lu-minme
**Emmanuel Despret**, d' ès no d' pene, **Manu du Cour R'naud**, c' esteut on scrijheu e walon. 

Il aveut skepyî a Nivele li 1î d' nôvimbe 1856 ey il î a morou li 27 di may 1938.

Di s' mestî, il esteut fotografe. Eyet ossu sicretaire comunå a Moustî-dlé-Nivele.

## Ovraedje pol walon
Il aveut eplaidî sacwants scrijhaedjes po L’Aclot. C' est lu ki produjheut l' Årmonak des Aclots.  

Il a scrît des tchansons, des monologues, des novele, des fåves do vî vî tins et des pîces di teyåte.

## Sacwants tites
### teyåte
* On dinner a l' espôzicion (*In dainé à l’esposition*), comedeye  d' èn ake, 1889, ene des prumires pîces avou l' accint d' Nivele, djouwêye des meye côps.
* *Li r'vue aclote* (3 akes, 1889)
* *Pou l'èfant* (drame arimé, 2 akes)
* *L'tchapia dè m'mon-onc* (1891)
* *L'galant strapé* (1895)

### Noveles
* *L'meskène du curé*
* *Enne doudouye*

## 

## Sourdants
Ferdinand Puissant

**Ferdinand Puissant**, c' esteut on politikî walon eyet francès-cåzant, ki vneut di Tchålerwè. C' esteut èn industriyel eto. 

## Referinces eyet sourdants
Florent Lebierre

**Florent Lebierre**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Måmdiy e 1846 et k' î a morou e 1897.

C' esteut l' fré da Olivier Lebierre.

## Ouves e walon
C' est lu k' a scrît les paroles di cwate rilomêyes tchansons k' ont dmoré bén vicantes avår la:
* Li nute di may
* Sohaits d' novelan
* Li payis d' Måmdiy
* Les glweres di Måmdiy
* Tchanson des coujhnêyes

##
Tiene d' Irhoude

Li **Mont Ighoud**, c' est on mont metou inte Marakech et Asfi.

Ils î ont trové des rimanances des djins preyistorikes.
1441

14inme sieke | **[[15inme sieke]]** | 16inme sieke



la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1420 | anêyes 1430 | **[[anêyes 1440]]** | anêyes 1150 | anêyes 1460



1436 | 1437 | 1438 | 1439 | 1440 | **1441** | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1441 do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
thumb
Prumire mincion del tchapele sinte Mareye-Madlinne a Gobtindje.

### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Beldjike

### ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
Charles Steenebruggen

**Charles Steenebruggen**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 3 d' octôbe 1883 eyet k' aveut morou e 1947 (a Lidje).

Di s' mestî, il esteut administreu d' societés.

## Ouve pol walon
Il intra e l' SLLW e 1923.

E 1929, il meta so pî li teyåte do Triyanon.

E 1936, i rashonna ene antolodjeye di scrijheus e walon lomêye *[[Live d’ ôr di scrijheus e walon (1936)|Live d’ ôr]]*.

##
Constant Simonis

**Constant Simonis**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut askepyî li 10 di djulete 1856 eyet k' aveut revoyî li 25 d' avri 1938.
Alexander De Croo

**Alexander De Croo**, kécfeye lomé flotchreçmint på les francès-cåzants "**Alexandre De Croo**", est on politikî di droete flamind eyet l' prumî minisse del Beldjike dispoy li 1î d' octôbe 2020, padri saze moes shuvants les votaedjes. 

## Herleme
E djanvî 2021, Egbert Lachaert (prezidint di l' Open VLD) yet lu avént adjinçné on pitit concert pol novele anêye, minme si çoula esteut conte li lwè conte li parminêye 2020.

## Referinces eyet sourdants
Gustave Nalinne

**Gustave Nalinne**, c' esteut on politikî walon eyet francès-cåzant, ki vna d' Lidje eyet k' ava viké e Tchålerwè disk' a s' moirt. Il esteut advocåt d' ès mestî. 

## Referinces eyet sourdants
André Delcourt

**André Delcourt**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 3 d' djulete eyet k' a morou li 29 di decimbe 1984.

## Ovraedje
**André Delcourt** a scrît, tins d' ès vicåreye, pol Rif tout dju, aprume des arimés.

## Sourdant
Robert Carlier

**Robert Carlier**, c' esteut on scrijheu ey on tchansonî e walon k' aveut skepyî e 1910 dins l' ancyinne comene di Couyet eyet k' aveut revoyî e 1979 a Brussele.
Edouard Parmentier

**Edouard Parmentier**, c' esteut on scrijheu ey on pårli e walon k' aveut skepyî li 24 di fevrî 1866 e Nivele eyet k' aveut revoyî li 23 d' setimbe 1949.
Jimmie Johnson

**Jimmie Kenneth Johnson**, c' est on pilote vinant des Estats Unis. 

Il a skepyî li 17 di setimbe 1975.

## Sacwantès victweres
* Tchampion di NASCAR : 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2013, 2016.

## Sourdants
Jeff Gordon

**Jeffrey Michael Gordon**, spoté «&nbsp;**Jeff&nbsp;**», c' est on pilote estatzunyin. 

Il a skepyî li 4 d' awousse 1971.

## Sacwantès victweres
* Tchampion di NASCAR : 1995, 1997, 1998, 2001.

## Sourdants
Dicsionère Walon-Francès pou Yite, Waut-Ite, Vèznau yè alintour

thumb
thumb|troes des bouteus
Li **motî d' Ite**, di s' plin no: «Diccionaire walon-francès po Yite, Hôt-Yite Veznå ey alintoû» (*[https://gervye.github.io/dico_wallon_francais_ittre Dicsionère Walon-Francès pou Yite, Waut-Ite, Vèznau yè alintour]*, tite rimetou e francès insi: *Dictionnaire wallon-français pour Ittre, Haut-Ittre, Virginal et environs*), c' est on motî walon-francès sicrît pa Jean-Marie Gervy et ses aidants (les «»), ki rprind des mots walons avou l' accint d' Ite, di Hôte Ite di Veznå (tos viyaedjes del Grande Ite) et do payis djondant.

Il a vudî e 2020 (mins aveut ddja stî rashiou lweyålmint e 2019).

Il est rprins sol limero **[O105]** dins l' djivêye des motîs do walon.

Après çoula, li diccionairî a fwait rexhe li franwal d' Ite (2021).

## Istwere do pordjet
Li pordjet esteut 20 ans vî e 2019. 

## Divant-z-ouve
Li mwaisse sicrijheu esplike les mwaisse dinêyes sol walon eyet si ortografeye.

I gn a eto ene dimeye pådje so l' avni do walon. Avou on ptit mot sol rifondou walon, loukî come foirt tecnike, mins ki «merite d' esse estudyî» (p. 12).

## Alére
 Jean-Marie Pierret, conte-rindou d' lijhaedje, Wallonnes 1/2019 p. 22-24.

## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe oficire do walfran
José-Louis Thomsin

**José-Louis Thomsin**, c' est on scrijheu e walon et on rcwereu, aprume les spots ey racontroûles a vey avou l' calindrî.

[thumb|croxhî pa [J. Schoovaerts å strimaedje di Gama-coûte (binde d' imådjes2) (prumî a hintche)]]

## Ouve e walon
Il eplaide ses tecses dins l' djåspinreye Fesbok «Payis Condruze et walon».

Houte des pådje so les sints fiestis e l' Walonreye, i dene eto les nos des djoûs dins l' calindrî republikin.

Li tcherpinte di l' årtike est e francès, po prezinter des spots walons, ki sont zels-minmes ratournés e francès.

Li produjhaedje (èn årtike cåzu tos les djoûs) va di 2018 a 2020. 

A pårti di 2020, il a eto publiyî des tecses e walon, todi avou on ratournaedje e francès.

## 
*
Joe Biden

gauche|vignette|177x177px|'''Joe Biden''' e 2020.
**Joe Biden** (riwalnijhî ***Djo Bayden***), c' est li 46inme prezidint des Estats Unis. 

Il a skepyî li 20 di nôvimbe 1942.

C' est on politikî d' cinte-droete ki vént do Pårti Democrate estazunyin.

Il a cmincî a-z esse mwaisse e moes d' djanvî 2021, tot replaeçant Donald Trump.
Joseph Halleux

**Joseph Halleux** (ki riscrijheut voltî s' pitit no e walon: **Josèf Halleux**), c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 15 di djun 1874 e Wareme eyet k' a morou li 1î d' djanvi 1939 e Lidje.

## Ouve pol walon
Il amonta a Lidje on botike la k' on pleut cmander des pîces di teyåte et des dguijhmints.

##
Charles Bartholomez

**Charles Bartholomez**, c' esteut on scrijheu e walon.

I vna-st å monde li 14 di djanvî 1878, a Lidje ey î mora li 2 d' awousse 1915.

Riprins dins l' live d’ ôr di scrijheus e walon (1936).

## Ouve pol walon
I pårticipa a l' årmonak des cwate Matî, la k' i sinéve «Mathy 3».
 
## Shuvance
Gn a ene rowe do vî Lidje ki poite si no.

##
Laurent (Albom, It It Anita)

**Laurent** est l' deujhinme albom da It It Anita k' a vudî e 2018. Li varyisté schoûtepus a vudî e 2019.

## Lisse des tchansons

### Oridjinå
# Denial
# User Guide
# Another Canceled Mission
# 11
# Say No
# Tanker 2, Pt. 1
# Tanker 2, Pt. 2 (feat. Myriam Leroy)
# GOD
# Bored
# Outboard
# We Are Nothing

### Schoûtepus

# Another Canceled Mission - Single Edit
# Rushing
# Engraved
# Unicorn
# Jean-Marc (Jean-Marie) - Live at Koko Studio
# Imposter - Live at Koko Studio
# 25 (From Floor to Ceiling) - Live at Koko Studio
# Templier - Live at Koko Studio

## Referinces eyet sourdants
Djusse

* on, ene **djusse**, c' est ene djin ki pratike li djustice do mî k' ele pout; s' il est rcnonoxhou insi long et lådje, on l' pout rclamer on sint.
** **[[Djusse emey les nåcions (tite israyelyin)|Djusse emey les nåcions]]**: tite diné pa l' estat d' Israyel, metant ås cis k' ont catchî des djwifs tins del guere di 40.
* djusse: no di totes sôres di henas ki mzurnut djusse ene cwantite d' likide.
Fåbork di Brussele (Hamtea di Gochliye)

Li **Fåbourg di Brussele** (*[FR] Faubourg de Bruxelles*) est l' hamtea li pus bijhrece di Gochliye yet di Tchålerwè. 

## Djeyografeye

### Mape


### Compôzucion
Li setante-cénk å cint d' èç hamtea la, c' est li stindêye di l' **areyopôle**. Çoula, c' est pus on zonigne k' on veritåve hamtea. Il est metou bijhe-levant di l' areyopoirt. El pupårt des bastimints sont noveas.

## Referinces eyet sourdants
Såt-les-Moennes (Hamtea di Gochliye)

Li **Såt-les-Moennes** (*[FR] Sart-lez-Moines*), c' est l' hamtea li pus coûtchantrece di Gochliye. 

## Djeyografeye


## Referinces eyet sourdants
Djoû-infini

Li **djoû-infini** u li **djournêye-infineye**, c' est on djoû wice k' on pout vir el Solea pindant tote el djournêye, azår cwand i gn a pont d' nûlêye. Çoula arive e-n esté, åtou do moes d' djun so les cognes les pus bijhreces del Daegne, insi k' åtou do moes d' decimbe so les cognes les pus nonnreces.

## Bijhrece

Imådje:Midnight sun.jpg|**Djoû-infini** e l' Norvedje.
Imådje:Arctic circle.svg|Redjon bijhrece del Daegne wice k' on-z e pout vir.
Imådje:Midnattsol paa gapoeya.jpg|Èn ôte **djoû-infini**, tofer e l' Norvedje.


## Nonnrece

Imådje:Isla Brabante, anochecer.jpg|Avuzion sol Lune pindant onk di ces djoûs la.
Imådje:Antarctic circle.svg|L' Antartike est l' seu continint wice k' on pout vir on **djoû-infini** a l' Nonne.
Imådje:Midnight sun, Christmas, Antarctica.jpg|**Djournêye-infineye** e-n Antartike.


## Referinces eyet sourdants
Nute-infineye

Li **nute-infineye** est ene nute wice nos n' polans nén vir l' Solea pindant tote el djournêye. Çoula s' kidure e-n ivier, dj' ô bén åtou di decimbe so les cognes les pus bijhreces del Daegne, insi k' åtou di djun so les cognes les pus nonnreces.

## Sinonimeye

### Niût
Niût-infineye ; niût-infini.

### Nuteye yet nutêye
Nuteye-infineye ; nutêye-infineye.

## Bijhrece

Imådje:Morketidettermiddag.JPG|**Nute-infineye** e Tromsœ, e Norvedje.
Imådje:Arctic circle.svg|Redjon bijhrece del Daegne wice nos polans e vir.
Imådje:Night Longyearbyen.jpg|Ene ôte, todi e Norvedje.


## Nonnrece

Imådje:Amundsen-Scott marsstation ray h edit2.jpg|On **niût-infini** e-n Antartike avou des aireurs ostrales.
Imådje:Antarctic circle.svg|L' Antartike est l' seule redjon daegnrece wice nos plans vir on **niût-infini** a Nonne.


## Referinces eyet sourdants
Tchimins d' fier

thumb|Machene di trén fabrikêye e l' Beldjike
Les **tchmins d' fier** u li **tchmin d' fier**, c' est des voyes fwaites po-z î fé aler des tréns. 

C' est eto les institucions metowes po manaedjî ces transpoirts la.

## Motlî
Les tréns alèt d' ene gåre a l' ôte

## Istwere
Il ont-st ataké e 19inme sieke e l' Grande-Burtaegne, la k' on a basti les prumirès machenes di trén. Li Beldjike esta li deujhinme payis a-z astaler ene voye, di Brussele a Malene. Ele fourit strimêye li 5 di may 1835.  

## Manaedjmint des tchmins d' fier
Divinltins, les tchmins d' fiers estént manaedjî pa ene societé nåcionåle, ene po tchaeke payis. Asteure, li societé d' Estat rwaitant åzès tchimins d' fier el Beldijke est l' SNTB (Societé Nåcionåle des Tchimins d' fier Bedje).

E 21inme sieke, ene pårteye di l' ovraedje a stî rlaixheye a des sortraitants.
Walonreye Nén-doumiesse

Li **Walonreye Nén-doumiesse** ([FR] *Wallonie Insoumise*) est on francès-cåzant eyet pårti e Walonreye. Il est rwaitî come on gåtche pårti, veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye då socio-ecolodjisse.  

## Istwere
Cisse pårti aveut askepyî e 2017. Il est foirt djondant del La France Insoumise, on francès politike pårti. Cisse pårti aveut ossu, pindant cist anêye, disfindou l' dislaxhaedje catalan.   

## Rilomés djins

### Vicant

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
Adrovaedje

L' **adrovaedje**, dins on live, c' est l' prumî boket, ene u kékes pådje, ki shût li pådje di tite divintrinne. 

Il est sovint scrît pa ene ôte djin, pus cnoxhowe ki l' sicrijheu·se, l' **adroveu·se**. Mins i pout esse eto scrît di l' oteur, adon purade po espliker les pondants et les djondants di s' live.

Si li mwaisse sicrijheu·se vout scrire li sinne, adon k' gn a dedja èn adroveu, i·ele li mete après, et l' lomer **[[divant-z-ouve]]**.

## Egzimpes d' adrovaedje
* (do scrijheu lu-minme): Novèles_èt_Binde_à_dèsséns (so Wikisourd)
* (d' èn adroveu): dins «Moudes a rvinde»
Pierre Wuille

**Pierre Wuille**, c' esteut on scrijheu e walon, skepyî a Nameur li 15 di djun 1885 et moirt tot djonne, e 1915.

## Corwaitaedje di si ouve
Ses bokets avént stî rmarkés pa François Bovesse, ki scrijheut d' lu:
:*C' est des vers ki fwaiynut tressiner li doûce et tinrûle åme des vås d' Mouze et l' parfond do cour des Walons, djeriant après l' lanwixheur et li mirancoleye, tot rimpli d' lai-m'-e-påye.*

## 

## Sourdants
Saiwaedje

* saiwaedje des måjhons (saiwes dins les cåves)
* saiwaedje des cortis et des ptits tchamps
* Saiwreye: sistinme di saiwaedje des aiwes di måjhon ezès veyes et viyaedjes
* Saiwaedje di grandès stindêyes di tere di coûteure raiwêye a valêye.
* saiwaedje po waeranti les voyes et tchmins


A drain at Lothal.jpg|saiwe divins on viyaedje di 2900 divant DjC
Corotes saiwaedje Oucaymeden.jpg|corotes djusse dihawêyes, po on londjin saiwaedje
Gueuye di saiwreye.jpg|gueuye di saiwreye
Saiwire a setch yebe waidieye.jpg|Saiwire a setch avou del yebe waidieye pa les bedots et les vatches
Tchenå saiwire Beni Hilal.jpg|item est i, avou co ene miete d' aiwe
Saiwire Bzawa après plouves.jpg|saiwire avou rascodaedje des grossès aiwes evoyeyes dins ene astantche pus låvå
Distournumint Couvén ravå saiwaedje.jpg|ravå d' saiwaedje d' on noû tera fwait po fé passer ene otovoye
Buzes saiwaedje montinne.jpg|Buzes di saiwaedje d' on meur po waeranti l' voye do croûlaedje di pires djus do tiene
Liesbeth Homans

**Liesbeth Homans**, c' est ene politicresse di droete di Wilrijk eyet mimbe di l' N-VA dispoy 2001. Padvant, elle esteut mimbe del Volksunie.

## Polemike
E 2019, elle aveut rimetou l' drapea bedje avou ene loke. Tenawete, elle aveut radjouté k' ç' esteut ene rizêye. Houte di çoula, elle esteut padri les rodjes diåles e 2018.

## Referinces eyet sourdants
Tram vicinå di Tchålerwè

Li **tram vicinå di Tchålerwè**, c' est l' rantoele k' aveut egzisté disk' e-n avri 1988, minme k' el ledjir metro di Tchålerwè a porshuvou d' rôler.  

## Rantoele

### Rantoele di Tchålerwè
A s'-n' apodjêye, li **rantoele vicinåle di Tchålerwè** rascovreut les grands tchmins del rebanêye comene. Åré å Levant, ewou çk' i gn aveut eto les verts trams. Li **rantoele tchålerwetresse** ît raloyeye, å Coûtchant, åzès cis do Cinte eyet d' Mont-Borinaedje. Å Levant, c' ît avou li STET, mins eto avou ene lene ki daléve disk' a Nameur.  

Enute, i dmane pus k' el voye etur Petria dalant disk' a Anderluwe Monumint. Sins conter k' dispu 2013, li M3 rprind li tchmin vicinå k' aveut disparexhou do siervice comierçå, dispoy avri 1988. Åré k' ouy, l' M3 fwait l' blouke di Gochliye, tot passant på ancyinne voye 119 del SNTB.  

## Rames

### Tipe S
Li «&nbsp;Tipe S&nbsp;», ubén li «&nbsp;Tipe Sipeciå&nbsp;», c' esteut des rames k' ont roté sol **rantoele des trams di Tchålerwè**. Leu rotaedje comierçå aveut comincî dins l' dijhnêye 1950, disk' e 1988. 

Imådje:Motrice type S ligne 75 Charleroi Viaduc.jpg|Ene **Type S** sol lene 75, a Tchålerwè Coûtchantrece.
Imådje:1980-10 Motrice type S sur la route de Mons à Charleroi, Cokerie de la providence ( SNCV Charleroi - Anderlues ) (6465822231) (2).jpg|Ene ôte å moes d' octôbe 1980.

### Type SM
Li "Type SM", obén li "Type Speciå Metro", esteut des rames "Type S" k' avént stî candjî po poleur håbiter èl rantoele då ledjir metro. Li prumirès Type SM avént comincî å pairyî dins 'l dierinne troke des  anêyes 1970. Mins néren, eles avént stî patrake li 4 d' avri 1988, cwand cisse rantoele aveut seré. Les Type SM estént blancs avou ène foncêye vete moustatche padvant ey avént on cârô pantografe.
Imådje:Anderleus tram 92.jpg|Foto d' ene rame SM, a Anderluwe, e 1982.
Imådje:SNCV-NMVB 9120 l41 unknown date.jpg|Deus Type SMs (lene 41) å Rou-dlé-Tchålerwè. (Fotografeye : inte 1976 ey 1985)


### Type SJ
Li "Type SJ", obén li "Type Speciå Djumet", esteut des rames "Type S" k' avént stî candjî po poleur håbiter èl rantoele då Ledjir metro. Li prumirès Type SJ avént comincî å pairyî dins 'l dierinne troke des  anêyes 1970. Mins néren, eles avént stî patrake li 4 d' avri 1988. Les Type SJ estént blancs dzeu, orandje padzeu et avou ène bleue lene inte les deus coleurs. Les SJ avént on cârô pantografe eto.
Imådje:Omgebouwde rode S tram in Charleroi-Sud.jpg|Ene **SJ**, al Nonne, etur 1976 yet 1982.
Imådje:SJ type tram in Charleroi 1987 2.jpg|Ene **SJ**, e 1987, dins s' dierinne anêye d' ovraedje.


## Referinces eyet sourdants
Ante

**Ante** ([FR] *Hantes-Wihéries*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene.

## Referinces eyet sourdants
Croye (di scole)

thumb|boesse di croyes di coleur
Ene **croye**, c' esteut on ptit baston d' croye po scrire so on noer tåvlea.

On scrijhaedje al croye si xhoube avou on froteu al croye.

## Istwere
C' esteut l' seu moyén di scrire so les noers tåvleas. Les croyes avént li dzavintaedje di fé bråmint del poussire, k' anichtéve les mousmints. Did la li moussaedje des scolîs (et des mwaisses avou des dvantrins po waerantis leus abiymints.


Congregating Chalk.JPG|blankès croyes
Antigua- Buckleys Primary School (7178485930).jpg|mostere li poûssire
一個時刻入面葵循物理堂嘅黑板.png|scrijhaedje sol tåvlea
8 Стритбол. Городской финал Северодвинска 12 июня 2009 (78).JPG|scrijhaedje al tere


Dispu l' fén do 20inme sieke, gn a todi dpus di blancs tåvleas k' on scrît dsu avou des markeus.
Dîne

Ene **dîne**, c' est ene indje d' aclevåves oujheas d' poytreye.

 *[[Meleagris]]*

 Faizinidîs

## Motî
Li poye si lome **poye d' Inne** et l' cok on **cok d' Inne** u **dindon**.

Les djonnes, des **poyons d' Inne**.

## Sôres
* dîne ordinaire (*[[Meleagris gallopavo]]*): (såvadje dindon d' Amerike et li ci k' on acleve).
* ouyletêye dîne (*[[Meleagris ocellata]]*)

## Discrijhaedje
C' est l' pus gros di ces oujheas la (eneviè les poyes et les poyes al coine.

Li cok d' Inne a des longuès gorletes.

## Provnance
Come si no nel mostere nén, ele vént d' l' Amerike, paski les prumîs colons espagnols ki l' ont rapoirté e l' Urope diviè 1500 pinsént co k' c' ere l' Inde.

## Dîne di poyî
Li dîne di poyî fwait a troes a cénk kilos. 

## Aclevaedje ezès grossès potreyes
Li dîne des grossès poytreyes fwait disca 20 kilos.  Adon, on l' discôpe come ene grosse biesse, avou des bifteks.

## Dins les uzances
On magne voltî å Noyé dins sacwants payis come les Estats Unis.
Sorreyalisse

Li **sorreyalisse**, c' est on mouvmint årtistike del kimince do vintinme sieke.

Il a yeu sacwants rprezintants e l' Beldjike, ki ci soeye e l' Flande ubén e l' Walonreye.

## Mwaissès idêyes

## Djins
### Pondeus
* Paul Delvaux
* René Magritte
### Sicrijheus
Dins les scrijheus e walon, c' est Jules Claskin ki shonne li pus près do corant sorreyalisse.

## Sourdant
Marguerite Frevelhausen

**Marguerite Frevelhausen**, c' esteut ene scrijheuse walone eyet walon-cåzante do Roman Payis.

Elle a scrît dins l' Noer Boton et dins l' Såverdea.

## 
Onk di ses tecses 

## Referinces eyet sourdants
Moldaveye

Li **Moldaveye**, lomé li **Républike di Moldaveye** eto, est on payîs do l' Urope levantrece ey ene ancyinne RSS.

## Veyes

* *[[Bălţi]]*
* Chisinå

## Referinces ey sourdants
Walonixhaedje do francès

Li **walonixhaedje do francès**, c' est on fenominne linwistike avou l' ci k' i gn' a des piceures do lingaedje walon e l' francès, aprume e l' francès d' Walonreye.

## Egzimpes

* Aveur/awè stî => *avoir été* (al plaece di : «&nbsp;*être allé*&nbsp;»).
* Barakî ; baracresse => *baraki *; *barakie.* 
** Dins l' tuzance peuprece walone francès-cåzante, «&nbsp;**Baraki&nbsp;**», c' est l' no d' on fouyton al tévé. 
* Biesse => **bièsse.*
*Clitche => *clenche* (cisse mot est eto uzé e Normandeye insi k' e Lorinne) ; *clinche.*
*Peket => *péket *; *péquet.*
*Ramasse-poûssire => *ramassette.*
* S' aveur trompé => *s'avoir trompé* (al plaece di : «&nbsp;*s'être trompé*&nbsp;»).
* Sketer => *sketter*.

## Sourdants
Joseph Loos

**Joseph Loos**, di s' plin no **Jean-Joseph-Hubert Loos**, c' esteut on scrijheu ey on teyåtreu e walon.

Il a skepyî li 2 d' måss 1886 ey a morou e 1937.

Il esteut l' pa da Jean Loos.

## Ouve e walon
I scrît pacô des pîces eshonne avou èn ôte teyåtreu.
* Li hate (comedeye di 3 akes, avou Léopold Broka, 1912).
* Ene boune medcene (comedeye d' èn ake)
* Leu bouneur (comedeye d' èn ake)
* Et l' ci ki n' est nén contin di s' borguimwaisse (comedeye d' troes ake, avou H. Ledent)

Il a scrît deus rvuwes, ene avou Léopold Broka, «Ayayay», et l' ôte avou Michel Duchatto, «Hesta l' cou-z å hôt».

Ene di ses dierinnès ouves: ene pitite tchanson lomêye «ene boune anêye», eplaideye so Wikisourd.

## 

## Sourdants
Naiviaedje

Li **naiviaedje** est on spôrt wice ene djin est dins on bassin etrin d' nedjî. 
vignette

## Sôres

* Crôle
* Gurnoyaedje

## Tchampionats

* Djeus olimpikes
* Tchampionat uropeyin

## Referinces eyet sourdants
Marén

thumb
On **marén**, ene **marinresse**, c' est ene djin ki boute so on batea d' mer.

*Onk k' overe so ene [[bilande]], c' est on [[batlî]].*

## Sicrijheus e walon k' estént maréns
Roger Prigneaux

## Dins les fåves do vî vî tins
Sinbate li marén, c' est on rlomé marén do Moyén Levant k' a yeu totès sôres d' aviretes contêyes dins les meye ey ene nutes.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a ene tchanson e-n inglès so on marén k' est sô k' a stî rmetowe e walon pa Daniel Droixhe. I cmince pa tchanter ene fråze e-n inglès:
:*What shall we do with that drunken *'sailor**' (cwè frè-t on di ç' sô marén la?)
Mins li ratourneu ni sieve nén l' mot «marén»:
:*Ki va-t on fé di cisse sôlêye di djin?
:*I n' sait dedja di ké batea k' i vént.

L' Avesprêye, ene binde d' imådjes da José Schoovaerts, parexhowe a fouyton sol Rantoele-gazete, mostere li batreye di Trafalgår avou des waloneus dessinés come maréns.

## 
Ene istwere di marén da Roger Prigneaux
Flaminaedje do francès

Li **flaminaedje do francès**, c' est on fenominne linwistike avou li ci k' i gn a des elemints des lingaedjes del Flande, u co del varyisté flaminde do neyerlandès, e francès, sortot el redjoleke do francès di Beldjike.

## Egzimpes

* *Couque* => *Sandwich au beurre*. Cisse mot vént do neyerlandès «&nbsp;*koek&nbsp;*».
* *Dikkenek* => *Vantard*. Cisse terme est soulmint uzé el redjon di Brussele.
* *Kot* => *Chambre d'étudiant*.
* *Dringuelle* => *Argent de poche*. Ça vént do neyerlandès «*&nbsp;drinkgeld&nbsp;*».
* *Stuut* => *Imprévu*. Ci mot ci est ewålmint foirt uzé e l' Walonreye.

## Referinces eyet sourdants
Jean-Claude Somja

thumb|(1997)|100px
**Jean-Claude Somja**, cobén riwalnijhî e **Djan-Clode Somdjan** ubén e **Djan-Clôde Somja**, c' est on bouteu pol walon ey on scrijheu dins l' minme lingaedje.

## Ovraedje

### Scrijhaedjes
Lisse vinant d' roci : 

* 1966 : Li credo des Djonnès Tchambes economikes 
* 1996 : Les rmédes di dvins l' tins
* 1998 : Li biesse di Staneu (calindrî walon del Rantoele)
* 1999 : Cwè fé dèl Bèljike ? (divins : Li Rantoele, l° 5)
* 1999 : *Les Wallons pris au piège de la communauté française* (divins : Qué walon po dmwin)
** 1999 : One Walon'reye sins ruk'nohance des Walons (racourti e walon)

Ôtes sicrijhaedjes e walon:
* 1997 : Lès clubs du copin’rèyes è walon ou clubs du r’djâseûs walon / Su dîre walon è 1997 (raploû «C' est todi li ptit k' on spotche» (culteure ey economeye), Ridoû, li 12 d' octôbe 1997.
* dins les anêyes 2020: sol djåspinreye éndjolike Fesbok «Payis condruze et walon».
* 2021: Racontroûle do Sierpint do Mani.

Sicrijhaedje e francès sol walon:
«*La langue wallonne, pour une réhabilitation*» (diviè 1995).

### Waibe
**Jean-Claude Somja** shonne foirt actif so les rantoeles di soçnaedje, veyånmint ki manaedje ene troke di soçon : "Pour la sauvegarde de la langue wallonne".

## 
* 
* 

## Sourdants
Contes d' aprandjire (tecses)

thumb|coviete
Les **contes d' aprandjire** (*Contes d'a-prandjêre*), c' est on live e walon da Paul Moureau, eplaidî e 1932.

## 
 (ene des noveles do live).
Noveles et Binde ås desséns

** Noveles et binde ås desséns** (*Novèles èt Binde à dèsséns*), c' est on live di noveles sicrîtes pa Jacques Desmet avou ene binde d' imådjes al fén, dessinêye pa José Schoovaerts.

Li live, di 192 pådjes, a vudî e 2020, eplaidî pa Jacques Desmet, dizo libe licince CC-BY-SA 4.0.

## Istwere do pordjet
Les noveles ki Djåke Desmet sicrijha al fén des anêyes 2010 avént stî rashonnêyes dizo diferins tites, «Noveles a n' nén mete dins totes les mwins», «Noveles d' asteure» eyet «Noveles di nos biesses». E 2020, li scrijheu a yeu meyeu d' elzès rmete eshonne, tot radjoutant li binde d' imådjes fwaite avou José Schoovaerts e-n on seu live.

## Corwaitaedje do walon
Li scrijheu a eployî deus cogne diferinnes po walon. Dins kékes noveles, il uze do ci d' Mélin, dins l' roman payis, k' on ricnoxhe did lon avou li scrijha ë ki note li son e, li spotchåve voyale di ces coines la. Mins dins l' pupårt des noveles, i scrît e rfondou namurwès lomé vaici «lingaedje di Såvadjénne».

Sacwants mots ont prins on sinse k' i n' avént nén dins les motîs classikes:
:*Nosse man, ele vôreut bén k’ dji m’ freu curé; c’ est po ça k’ ele nos a metou a scole dilé les ptits frés; dji sondje a ça, tot *'wespiyant** mes frés po k' i rotnuxhe ene miete pus rade.''

== Li binde d' imådjes ==
Ele si lome «Les Dålon». C' est cwate fis des [[Walons ebagués e l' Amerike]] ki sont rivnou **d' å lon*' po s' rastaler e l' Walonreye. Et divni des [[hapeus d' boûsse]], sotnou pa leu viye mame.

Les personaedjes sont des vraiys waloneus, ki s' divrént bén ricnoxhe.

Li binde d' imådje est eplaideye e noer et blanc, mins li dessineu aveut metou kékes bokets d' plantches e coleur.

<center><gallery>
Schoovaerts Dålon13 boket coleur.jpg|Sovnance di leus ratayons
Schoovaerts Dålon10 boket coleur.jpg|les ovreus ki forbatèt so l' ovraedje
Schoovaerts Dålon16 boket coleur.jpg|on kidnapigne
</gallery></center>

== Shuvance ==
Sacwants des noveles ont parexhou e [[rfondou walon]] dins l' [[Rantoele-gazete]]. Ele sont rlijhåves so [[Wikisourd]] a pårti del mwaisse modêye e [[sistinme Feller]].

== Corwaitaedjes ==
*  pa [[Lucien Mahin]], did so 
*  pa [[Bernard Louis]], *Wallonnes'', 1/2021 p. 13-14.

## Vindince
Li live a stî saetchî a 150 ezimplaires, vindous dins les livrêyes di Djiblou, et direk på scrijheu.

## 
 (ene pårteye do live)

## Sourdants eyet pî-notes
Sanctuwaîre galo-romin do bwès dès Noyés

Li sanctuwaîre do bwès dès Noyés, c' est ene ancyinne plaece di pratike d' ene rilidjon do tins di l' Impire romin si trovant dins l' comene di Dweche, etur les viyaedjes di Fagnole, di Doûbe eyet di Matagne, dins l' province di Nameur.

Nos li trovans dins l' bwès des Noyés (udobén Tiene des Noyés), metou dins l' administråcion d' Matagne (pus recta l' Grande Matagne).

Ci sanctuwaîre ci a stî discovrou e 1833 eyet fouyî foirt tènemint pol prumî côp e 1893. Deus ôtes fouyadjes ont stî fwaits e 1975 eyet 1991.

## Fouyadjes èt datadje
Li prumî fouyadje è 1893 mostère lès restants d’on batumint en rèctangue èt dès bric èt broc qui, dins l’ timps, ont stî daté dès IIe et IIIe siékes après l’ Crisse. C’è-st-è 1975, au deûzyinme fouyadje, qu’on discouvîye li gros do sanctuwaîre, avou on rèclôs d’ 66 âres wou ç’ qu’i-gn-a trwès batumints au total au d’dins. D’ôtès structûres sont-st-èto discouviè tot-autoû.

Di cès deûs prumîs fouyadjes, lès cacheûs pinsinn sawè r’monter lès travaus di ç’ sanctuwaîre èviè l’ momint do Wôt-Empîre (27 divant l’ Crisse – aviè IIIe-IVe siéke après l’ Crisse). Mins lès caurs èt lès mastokes ritrovés su lès lieûs (± 1000) chonenut nos dîre qu’i-gn-a yeû pont nin d’ocupâcion divant l’ comincemint do IVe siéke après l’ Crisse.

Tortos choneut d’acôrd po dîre qu’i-gn-aveut yeû dès travaus pa deûs côps. Li sanctuwaîre aveut don stî bâti on prumî côp, adonpwis r’bâti doubin ragrandi.

## Culte
Èco audjoûrdu, nos n’ p’lans nin dîre rècta quî èstint lès diès priyîs dins ç’ sanctuwaîre. S’apinse André Robert, dirècteûr des fouyadjes di 1975, c’èsteut quétefîye on sanctuwaîre loyî au culte dès-aîwes, fwârt impôrtant dins li r'lijion dès Cèles. Mins asteûre, dispû lès dérins fouyadjes, i-gn-a pupont d’ preûves po d’aler dins ç’ sins. Saqwantes pinsenut veûy on sanctuwaîre po Mèrcûre mins rin a stî trover po-z-aspoyî ç’ téyorîye. Li seûle afaîre qu’a stî r’trover p’lant nos fé pinser apârtinu à on culte, c’è-st-on sclat d’ casse, fiant tûzer doubin à Minêve, doubin à Maus’.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* https://web.archive.org/web/20201017053751/https://sites.google.com/site/valhermeton/les-villages/matagne-la-grande/archeologie/epoque-romaine
* https://www.researchgate.net/publication/329175127_Un_sanctuaire_tardo-romain_a_Matagne-la-Grande_dans_la_cite_des_Tongres
Maurice Delbouille

**Maurice Delbouille**, c' esteut on linwincieu ey eto on politikî walon yet bedje.

## Ouve come linwincieu
[thumb|si rlomé live do les [noyés walons]]
Come ricwereu sol walon, on lyi doet aprume li Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons.