open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radår po-z anoncî l' plouve

On **radår po-z anoncî l' plouve**, c' est ene sôre di radårs ki mostere li plouve ki vént.

## Rotaedje
Il est todi metou so ene hôteur (come a Wideumont).

I toûne toltins, et-z evoyî orizontålmint des waches radår eviè les nûlêyes, et ravoyî ene imådje totes les cénk munutes. Cwand l' wache rescontere des nouwêyes di plouve, ele rivént, et s' måke d' ene coleur diferinne po tchaeke sipexheur di nouwaedje.
* bleu: brouhinaedje, mozinaedje.
* blanc: plouve.
* rodje: des naweas di plouve a saeyeas, come dins les oraedjes, et les walêyes di gurzeas.

Li radår a ene poirtêye: 240 km, paski pus lon, li crombeure del Tere fwait ki les waches radar passèt ådzeu.

On sfwait radår pout esse eto eployî dins les plantisses d' åbes a fruts come les pemîs. Cwand on voet ene walêye di gurzeas ki s' aprepeye, on tire on côp d' canon conte les gurzeas, ki toumèt divant d' ariver sol bongår.
Albert Lallemand

thumb|right|Coviete do live «Et djel rivoerè å dierin djoû»

**Albert Lallemand** (sikepyî diviè 1910, moirt  diviè 1990) fourit on scrijheu d'&nbsp;walon atipike, ki provneut do payis d'&nbsp;Andene. A fwait rexhe on ptit live, «&nbsp;Et djel rivoerè å dierin djoû&nbsp;» e 1984, ki djåze di l'&nbsp;istwere di l'&nbsp;Ancyin Testamint, et d'&nbsp;ene rilidjon univiersale, et eto do walon. 

Albert Lallemand si sieve d'&nbsp;ene ortografeye da sinne pol walon. Divant ça, il aveut atåvlé on novea lingaedje univiersel.

Deus idêyes da Albert Lallemand ont stî rprinjhes pa les rfondeus: k'&nbsp;i fåt rwalonijhî les calcaedjes do francès (çou k'&nbsp;Lallemand loméve li «&nbsp;modulåcion&nbsp;»), eyet l'&nbsp;fijhaedje di noûmots, copurade avou l'&nbsp;cawete -a, ki Lallemand prezinte come *-ia* (*prindia, crucifia*).

Il a eto eployî li prumî li mot *[[gayel]]*, po djåzer do lingaedje des Gålwès, et cweri après des raecenes do walon ådvins.
1851

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 4 di setimbe : Jacques-François-Léopold Godenne
* 24 d' octôbe : Émile Gérard

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
*
1850

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Les 16, 17 et 18 d' awousse : Grossès aiwes a Tchålerwè (Rapoirtaedje e direk)
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* Luigi Giuseppe Lasagna

## Ont morou ciste anêye la
*
1801

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' çou ki va divni l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' çou ki va divni l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Antoine Plateau - 1801-1883 - di Tornè (k' a edvinté e 1832 li "phénatistiscope" k' a miné å cinema.
### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Marian de Saint-Antoine
### Ôtès djins
1853

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* Joseph Defrecheux
* 6 di djun : L.J.L. Lambillion

## Ont morou ciste anêye la
*
1764

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1740 | anêyes 1750 | **[[anêyes 1760]]** | anêyes 1770 | anêyes 1780



1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | **1764** | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1764 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1841

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* 30 di may : Sint Mucyin Mareye

## Ont morou ciste anêye la
*
Wå

On **wå** est ene pitite djåbe di do rgon, a pô près 25 cintimetes sipesse, nén batowe å flayea, ki sierveut a fé des toets di strin.

Les wås son fwaits avou do swele batou tot l' tapant so on bok. Après on scheut li strin po n' wårder ki les pus longous fistous (1 mete 20), pu les loyî.

Les wås metous ådzo divént esse foirt sitocaesses : on les lomes les **pî-wås**.

*Li mot "wå" a dné des parints, [[:Wikt:wåmire|wåmire]], [[:Wikt:wåmon|wåmon]], [[:Wikt:wåmele|wåmele]]*.

## Dipus d' detays so fijhaedje des wås.
Li strin d' swele po fé les wås ni doet nén esse batou å flayea mins sol bok. Å flayea, on bouxhe so li strin et on l' casse. Li bok, c' est come ene gade fwait avou on gros rond bwès å dzeu. On prind l' djåbe di waessin, et on lyi chnike les påtes siconte do bok. Les grinnes toumèt et les strins sont bea-z et droets, nén ployîs.

Cwand on-z a yeu tot batou, i fåt scheure li strin po li rnetyî l' mî k' on pout. I fåt eto scheure les courts fistous foû. On pleut fé ça avou on seri. On seri, c' est ene plantche avou des grandès pontes clawêyes dissu. Normåldimint, c' est po serijhî l' tchene, mins on l' pleut eployî po scheure les wås. Après, to leyes toumer l' wå a tere, et li rsouker (li rprinde et li rleyî toumer co on côp) po k' i soeye bén droet do cou.
 
Po fé tos wås les minmes, on coûtchive li cschoyou strin dins on batchea fwait avou troes platches li cene di fond esteut 50 cm lådje. On-z î meteut les pougneyes a fwait k' elle estént pingneyes. Cwand on-z arivéve å raeze des plantchetes on loyive li wå avou deus loyéns, onk ådzeu et onk ådzo po n' nén casser li strin.

## Ôtes uzaedje des wås.
On prindeut on wå cwand on-z aléve dins les tchanps, po-z esprinde en fouwêye. 

On s'endè sierveut eto po griyî l' pourcea.
Dorêye

thumb|dorêye ås ceréjhes
Ene **dorêye** (on dit eto ene **tåte**, on **floyon**), c' est ene påstedjreye k' on rôle li mwairon po fé on tene rond, 15 a 20 lådje, et l' mete dins ene , pu arindjî des fruts dsu (biyokes, pemes, evnd.), u ôte tchoi. Après, on lzès mete a cure e for.

## Kékès dnêyes
On mete les dorêyes so des voletes.

El Walonreye, on fjheut bråmint les dorêyes al dicåce.

Les dorêyes walones ont stî rlomêyes ezès Estats-Unis, pal voye des abagants walon e Wisconsin, dizo l' alomåcion di *Belgian pies*.

## Sôres di dorêyes
:*[[Tchålerwè]], c' est l' payis del fine tåte å côrin, li , c' est l' pus bea efant d' [[Lidje]], li Namurwès, lu, il est fir di ses [[flamitche]]s å fromadje, et k' a [[Nivele]], el [[tåte a l' djote]] n' a nén s' pareye su l' tere* (Emile Romain).

### dorêyes simpes
* dorêye å souke; u: tåte å blanc souke u: tåte å souke di pot ki glete: 
* dorêye u floyon ås fruts: ås pronnes, ås caclindjes (frambåjhes), ås fraijhes, ås pemes, ås ceréjhes
* blanc floyon u: dorêye å riz: fwait avou do riz et del simouye
* å côrin

### rascrovowès dorêyes
On dit eto: gozåd

## Hårdêye difoûtrinne
* Les tåtes del Walonreye, on tecse da Emile Romain
Robert Vanorlé

**Robert Vanorlé** a skepyî e 1924 ey a morou e 2003. 

C' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis.

Il esteut spoté, e s' payis, *li Grond mon Vanole*.

Il est rprins dins l' antolodjeye «Scrire», et les deus antolodjeyes Gaziaux («Nos campagnes» & «Vey voltî»).

Di s' mestî, il est prof di francès mon les Flaminds. Il a scrît eto on live e francès.

## Ouve pol walon
Aveut fwait ene teze di romanes so Élessene et ene inkete sol walon do hamtea do Devôr.

Il intra ddja dins les Romans Scrijheus e 1973.

A cmincî a scrire e walon diviè 1975. Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes fourit publiyeye dins les Cahiers Wallons (e-n on limero a pårt, li ci d' may 1977). 

Dins les anêyes 1980, i va scrire sacwantès pîces di teyåte so des tinmes do moumint, et eto des sketchs bastis so des ratourneures walones.

I moussa e l' SLLW e 1988.

Dins «*Les Cahiers d'Hélécine*» (ene pitite gazete ki c' est lu k' askepia), i scrijha trinte pitits powinmes po trinte moxhons, dins on livret lomé «Trinte moxhons po nos efants » (1991).

## Egzimpe di powinme
:::**Li tcherdonî**
:*Pôve pitit tcherdonî
:*Ribôré d' tertos
:*N' est rén, dit-st i l' Bon Diu
:*Dins mes pots,
:*Dj' a co
:*Del coleur di trop.
:*Vos n' åroz rén pierdou.
:*Di tos les moxhons k' i gn a
:''Serè vos l' pus bea.

## 

## Sourdants
12 di måss

Li 12 di måss, c' est li 71inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 72inme po ls anêyes bizetes), avou 294 djoûs ki dmorèt co disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1872 : Jean-François Renkin
### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2008 : Jean-Marie Lecomte
### Ôtès djins
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

10 di måss - 11 di måss - 13 di måss - 14 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
13 di måss

Li 13 di måss, c' est li 72inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 73inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 293 djoûs sk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés walons et waloneus
* 1835: André Delchef
* 1919: Léon Warnant
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* ? : François Toussaint

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

11 di måss - 12 di måss - 14 di måss - 15 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cåbaret walon (Lidje 1895-1937)

thumb|les meteus so pî do Cåbaret Walon di 1921: li deujhinme a hintche, ki léjhe si pårticion, c'&nbsp;est J. Duysenx, et djusse a droete, k'&nbsp;el riwaite, J. Claskin; L. Lagauche est l'&nbsp;dierin a droete
Li **Cåbaret walon**, c' esteut-st ene institucion lidjwesse, ahivêye e 1895 sol modele des cåbarets d'&nbsp;Montmartre a Paris et enondêye pa Joseph Vrindts et ses plankets.

## Istwere
I fourit renondé e 1905, 1908 (pa Guillaume Loncin), 1911, pu 1919.

Ci dierin la a tourné disk' e 1937.

## Mimbes
Tos les grands fjheus d' tchansons lidjwès î estént, inte di zels: 
* Auguste Boon
* Jules Claskin (1911)
* Adrien Dehousse
* Joseph Duysenx (1919)
* Louis Lagauche (1905)
* Armand Ledoux (1908)
* Guillaume Loncin (1908)
* Donat Wagener (1896)
* Louis Wesphal (1895)
* André Winands
1846

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Florent Lebierre
* Edouard Van Beneden

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1847

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus
*22 d' octôbe&nbsp;: Henri Aerts

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Charles-Nicolas Simonon
### Ôtès djins
* 29 di may : Marechal de Grouchy
1845

## Etrevéns
* Belès letes e walon : eplaidaedje del ramexhnêye d' arimés "*Poésie en patois de Liége*" da Tchåle Simonon, avou on novea sistinme ortografike.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Filipin

lingaedjes &gt; 
ostronezyins &gt; ostronezyin levantrece &gt; 
**filipin**
----

Li **Filipin** (*filipino* e filipin) est li lingaedje nåcionå eyet onk des lingaedjes oficirs (avou l'&nbsp;inglès) des Filipenes.
Li lingaedjes est on mimbe do groupe des lingaedjes ostronezyins, ey a stî båsti sol lingaedje tagalog.

Li côde ISO do filipin c' est **fil**, mins li côde do tagalog (**tl**) est eployî el plaece li pus sovint, la ki ç' côde la egzistêye dispu pus lontins eyet esteut ddja eployî divant kel côde **fil** ni soeye fwait.

Li 13 di nôvimbe 1937, li Prumire Assimblêye Nåcionåle des Filipenes a-st askepyî l'&nbsp;Institut do Lingaedje Nåcionå, k'&nbsp;a tchoezi li tagalog come båze pol novea lingaedje nåcionå.
E&nbsp;1961, ci lingaedje a stî lomé *Pilipino* (filipin) et pus tård rilomé e *Filipino*.

Å cmince do diswalpaedje di ci lingaedje nåcionå la, båzé sol tagalog, l'&nbsp;alfabet (*abakada* e filipin) esteut di 20 letes ou trokes di letes, ene po tchaeke foninme do tagalog: *a b k d e g h i l m n ng o p r s t u w y*.
L'&nbsp;Institut do Lingaedje Nåcionå des Filipenes a-st enondé li noû lingaedje e 1973.
Come il a stî fwait po-z esse li lingaedje di comunicaedje inte totes les iyes do payis, il a fwait bråmint d'&nbsp;epronts des ôtes lingaedjes des Filipenes, mins li croejhete dimeure li minme kel cene do tagalog.
E&nbsp;1976, l'&nbsp;alfabet a stî ragrandi a 31 letes ou trokes di letes, ont stî radjoutêyes totes les cenes di l'&nbsp;alfabet latén di båze, eyet eto *ñ*, *ll*, *rr*, eyet *ch* eployeyes e castiyan.
Dins l'&nbsp;pratike ces trokes di letes la ont stî rwaiteyes come les letes ki les copôzèt, et nén come des nouves letes a pårt, eyet e 1987 elle ont stî rsaetcheyes foû di l'&nbsp;alfabet, k'&nbsp;asteure n'&nbsp;a pus ki 28 letes:
*a b c d e f g h i j k l m n ñ ng o p q r s t u v w x y z*

### egzimpe di tecse

* e filipin: Ang lahat ng tao'y isinilang na malaya at pantay-pantay sa karangalan at mga karapatan. Sila'y pinagkalooban ng katwiran at budhi at dapat magpalagayan ang isa't isa sa diwa ng pagkakapatiran.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinnès hårdêyes
*Wikipedia e filipin
Vå Bnoete

Coulot d' Lidje sol hintche boird di Mouze; so plaece, on prononce *Vå (u Vâ) M'neute*, e francès, on scrît *Val Benoit*

C'&nbsp;est la ki s'&nbsp;trouve ene pårteye des båstimints di l'&nbsp;univiersité d' Lidje.
Î&nbsp;passe eto ene djonccion d'&nbsp;otovoye.

## Etimolodjeye

Li mot vout dire "Beneye vå", avou l'&nbsp;vî vî pårticipe erirece di beni: "benoet / bnoet", k'&nbsp;a eto diné li ptit no Benoet, et, metans sint Bnoet. Li mot vå est femrin e walon (Plinne Vå, Setche Vå, Bele Vå). Cial, li pårticipe erirece est metou padrî l'&nbsp;mot, al môde latene, mins dins les cmons nos, on-z a del benite aiwe (ou benoete aiwe), li beneye tchandele.

Li vå est rwaiteye come beneye, pask'&nbsp;i gn aveut la on moustî.
16 di måss

Li 16 di måss, c' est li 75inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 76inme po ls anêyes bizetes), avou 290 djoûs ki dmorèt co po-z ariver å coron d' ;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1881 : Pierre Paulus

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

14 di måss - 15 di måss - 17 di måss - 18 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Såm

L'&nbsp;aiwe di **Såm** (fr: *Salm*) est ene aiwe di Walonreye ki prind sourd a Potea, passer al Veye do Bwès, el Viye Såm, la k'&nbsp;ele s'&nbsp;egolene dins Glin, djusse å pî do prumî tchestea des contes di Såm.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do gayel "salwa" (noer, brouyî), mot passé e tîxhon.
Tot s'&nbsp;brouyant, dispu ki les Contes di Såm ont stî dmorer a Såm-Tchestea, on lome eto *Såm* l'&nbsp;Aiwe-di-Glin.

## Croejhete

So plaece, on eploye asteure l'&nbsp;årtike: *lu Sâm, dj'&nbsp;a pèhî ol Sâm*. Po-z erîler avou les ôtes nos d'&nbsp;aiwes e walon, on scrirè purade **Såm**, u **Aiwe-di-Såm**.
Potea

**Potea** (fr: *Poteau*), c' est on hamtea di l'&nbsp;ancyin ban di Ptit-Tier.
C'&nbsp;esteut lontins frontire inte li Walonreye, eyet l'&nbsp;Prûsse. Eco asteure, c'&nbsp;est l'&nbsp;bône inte les lingaedjes walons et les lingaedjes tîxhons des Redîmés Payis.

C'&nbsp;est a Potea ki Såm prind sourd.
Aiwe di Glin

L' **Aiwe di Glin** (fr: *Glain*) est ene aiwe ki prind sourd a Bhô, passer a Bovgnî, Ciereu, Såm-Tchestea, la k' ele fijheut frontire (divant 1977) inte les provinces di Lussimbork et Lidje.

Adon, ele court sol Viye Såm, et rçure Såm, passer ås Haloes, pus ås Troes Ponts, wice k' ele si maxhe dins Ambleve.

''Gn a des ôtes nos d' plaece lomés: Glin.
Poleur (viyaedje)

**Poleur** (fr: *Polleur*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Teu.

Lomaedje des djins: **Polinwès**, **Polinwesse**

## Etimolodjeye
Fåve etimolodjike : On djheut k' a Poleur, li solea n' î pout lure (so plaece: *n' î pot leure*).

## Fåve do vî vî tins
Sibarant conte del Biesse di Ståneu.
Tchantchès

**Tchantchès** (ki si scrijheut *Chanchès* u *Chanchet* disk' å cminçmint do 20inme sieke), Prince di Djudla Mouze, c' est ene popinete di bwès, ki rprezinte li Lidjwès.

thumb|ene posturete di Tchantchès, tchampion des soukeus de Djus-d'la Mouze
[thumb|Tchantchès et [Tchårlumagne]]
thumb|Tchantchès et Nanesse

## Etimolodjeye
Li mot "Tchantchès" vénreut do limbordjwès *Tjan'tjë* (pitit Djhan, flamind *Janneke*). C' esteut li ptit no passe-partot ki les ovrîs limbordjwès houként les Lidjwès avou, come on Walon åreut yeu dit "Batisse". 

Li mot a stî rcomprins come **Tchantchès**, pu, tot s'&nbsp;brouyant, rimetou å ptit no "Françwès", l' essegne des Namurwès (les Chwès).


Tchantches2.jpg|Tchantchès et Nanesse
Autocollant antifasciste utilisant l'image de Tchantchès et Nanesse.jpg|on plake-tot-seu antifachisse avou l' imådje di Tchantchès et Nanesse, a Lidje


## Biyografeye
Tchantchès åreut vnou å monde inte deus pavés, e coulot d' Djus-d'la Mouze li 25 d' awousse 760. Mins, po Djhan Bosly, ci sereut li 15 d' awousse di l' an set cint septante.

## Caractere
L' ome est binamé, coraedjeus, todi presse a boere on plat-cou, mins k' a l' tiesse toprès des tchveas, et cwand i s' måvele, ki dene des côps d' tiesse epweznêye (on soucaedje dins l' vinte di l' ôte).

Vocial kimint k' i s' prezinte lu-minme dins l' pîce di teyåte do minme no da Théo Beauduin et Michel Duchatto (1931):

:*Djhan-Françwès, dit Tchantchès, k' a spité d' on n' sait wice
:*Et cwand i fourit fwait, Diè a spiyî l' matrice,
:*Come s' on avaxhe volou, po rprezinter l' Lidjwès
:*Amon les pus virlixhs, k' i n avaxhe k' on Tchantchès.

:*Måle djaive po les grigneus, mins franc cour po les ôtes.
:*Ene sôre di rôbaleu; di pus, ene drole d' apôte
:*Ki n' si sait abaxhî la k' les ôtes si stårèt
:*Et soucant d' ene plinne pîce si Djannesse fwait l' polet.
 
:*Efant d' Lidje pol pus seur, ca leus deus åmes eshonne
:*Ont les minmès hinêyes, li minme sonk e leus voennes.
(...)

:*Tchantchès ki wåde so s' tiesse e s' prumî fi d' årdjint
:*— Heyance des ratayons — di Lidje tos les tourmints,
:*Li sovni do passé, des coixhantès anêyes
:*La ki l' peupê djemixheut po dislaxhî s' pinsêye;

:*Tchantchès, l' efant pierdou, mins tofer aconté,
:*Puski s' pere, c' est li Dvwer, et s' mame, li Liberté.''

## Personaedjes assoçnés
Dins l' teyåte ås popinetes di Lidje, il est todi acoplé a Tchårlumagne et a Roland, sins rovyî si feme, .

## Ôtes uzaedjes
Tchantchès et Nanesse ont eto siervou d' adjeyants pol veye di Lidje.

## Dins les belès-letes e walon
Sovint cité dins les scrijhaedjes d' après Lidje. Inte di zels, les bindes d' imådjes la ki c' est sovint l' dessinaedje da François Walthéry k' est siervou.

## Hårdêye difoûtrinne
*  ene waibe so Tchantchès

## Sourdants
Vere al gote

On **vere al gote**, c' est on ptit vere po boere del gote, di valixhance, di 5 a 10 cintilites.

## Lomaedje des veres al gote
Tchaeke sôre poleut awè ene contnance diferinne : , , , , ,  /
Djernetchamp

**Djernetchamp** (fr. *Gernechamps*), c' esteut on hamtea d' Nåfontinne, asteure onk des viyaedjes do Grand Lierneu.

## Discrijhaedje
Gn a ene dijhinne di måjhones, pont d' eglijhe, et deus grossès cinses, metou a mitan voye inte Lierneu et l' Viye Såm. 

## Rilomêye
Albert Lenfant î plaece ses «Contes del Hôte Årdene».

Il î discrît  les djins do viyaedje al pådje 16 do live, mins c' est purade on racourti do vicaedje dins tolminme ké viyaedje d' Årdene disca l' mitan do 20inme  sieke.
Albert Lenfant

thumb|coviete di "Contes del Hôte-Årdene"
**Albert Lenfant** vna-st å monde ene sadju dilé Lierneu e 1915; il a dhoté a Ocgniye e 1996.

Il esteut professeur d' umanités di s' mestî.

## Ouve e walon
I scrijha les *[[Contes del Hôte Årdene (live)|Contes de la Haute-Ardenne]]* en Alfabet Fonetike Eternåcionå, motoit li seu live e walon k' a stî scrît di cisse manire la. 

I plaece ses racontroûles a Djernetchamp (Nåfontinne), çou ki leye tuzer ki c' est la k' il a viké estant djonne.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Pådje di scrijhaedjes da Albert Lenfant 
* 
* Si pådje sol waibe do Siervice des Lives del Province do Lussimbork
Veye do Bwès (Li Viye Såm)

Li **Veye do Bwès**, c' est on hamtea del Viye Såm, ki sereut li prumî viyaedje do payis d'&nbsp;Såm, metou so on croupet. Li voye ki va del Veye do Bwès al Viye Såm esteut ddja cnoxhowe cwand les Contes di Såm ont-st arivé, diviè 1100.

L'&nbsp;eglijhe n'&nbsp;a stî basteye k'&nbsp;å cminçmint do 20inme sieke.

Sipotaedje des djins: les Cawets.

Såm vinant do Ptit-Tier, toûne åtoû del Veye do Bwès divant d'&nbsp;ariver al Viye Såm.
Li voye di tchmin d'&nbsp;fier ki les Almands avént fwait tins del guere di 1914-1918 po-z aler del Viye Såm a Sint-Vit n'&nbsp;a sepou passer li croupet del Veye do Bwès, et diveur fé l'&nbsp;toû, a pô près come l'&nbsp;aiwe. Ci tchmin d'&nbsp;fier la a roté disk'&nbsp;al guere di 1940-1945, la k'&nbsp;on-z aveut fwait potchî li Grand Pont inte li Veye do Bwès et l'&nbsp;Viye Såm.
Vervî

Li **grand Vervî** (fr: *Verviers*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

## Ban d' Vervî:

* Vervî (veye)
** Hodimont
* Enzivå
* Heuzî
* Lambiermont
* Pitit-Rtchin
* Stimbiè

## Djeyografeye
Vervî si trouve a ene trintinne di kilomes di Lidje eyet del frontire avou l'&nbsp;Almagne; dins l'&nbsp;vå di l'&nbsp;Aiwe di Vesse, nén lon do båraedje del Djilepe.

C'&nbsp;est li mwaisse-veye di l'&nbsp;arondixhmint d'&nbsp;Vervî, ki conte 29 comenes-intités; ey eto li mwaisse-veye walone po çou k'&nbsp;a-st a vey avou l'&nbsp;aiwe.

## Etimolodjeye
Fåve etimolodjike: Dins l'&nbsp;essegne di Vervî, gn a on tchinne, k'&nbsp;on dit k'&nbsp;est vert et k'&nbsp;est vî; il est vert et vî -> Vervî.

## Industreye
Ele fourit al ponte di l'&nbsp;industreye del linne e l'&nbsp;Urope; eyet on grand cinte di l'&nbsp;industreye do texhaedje.

## Rilomés Vervîtwès
* Henri Vieuxtemps, violonisse
* René Hausman, dessineu
* Henri Pirenne, istoryin
* Guillaume Lekeu, musicyin
* Pierre Rapsat, tchanteu
* André Blavier, sicrijheu
* Jean-Marie Klinkenberg, linwincieus
* Jean-Jacques Andrien, fijheu d' fimes

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene

## Referinces
Nonne (cronolodjeye)

**Nonne**, c' est on moumint do djoû ki corespond a doze eures del djournêye. 

## Kékès dnêyes
Li boket del djournêye k' i gn a dvant si lome "divant-nonne"; çou k' i gn årè après, c' est l' "après-nonne". 

A ç' moumint la, divins l' tins, on **sounéve nonne**, dj' ô bén: l' andjlusse.

C' est a ciste eure la ki les djins el Walonreye magnént li mwaisse eurêye del djournêye : li "dinner". On djheut pacô k' i "nonnént".

Mågré ki c' est l' minme mot, li priyire di nonne, dins les moustîs, si dit a 3 eures di l' après-nonne.
André Lessire

**André Lessire** a vnou å monde e 1946. 

Il a stî li prumî a miner des vizites del veye di Nameur e walon (cénk, shijh par an, dispu 1999), inte did zeles, li cene do Pårlumint walon.

I scrît eto des papîs e walon eplaidîs tés kés dins l' Avni d' Nameur (2017); il î note l' accint d' Florefe.

## 
si idêye sol wårdaedje des bolåds

## Hårdêye difoûtrinne
* Porminådes et tuzance.
Lignè

Ligne (aiwe)

**Lignè** (fr: *Ligny*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Sombrefe.

## Demografeye
* Nombe di djins: 2500 (2004).
* Lomaedje des djins: Lignitwès, Lignitwesse.
* Sipotaedje des djins: les Soçons.

## Djeyografeye
* raiwî pal Ligne 
* metou a l' aschate del province di Nameur, do Hinnot, et do Roman Payis.

## Istwere.
Li 16 di djun 1815, deus djoûs divant l' batreye di Waterlô, Napoleyon î wangna ene bataye conte li marixhå prûssyin Blücher. Gn a on muzêye ki rmimbere ciste apougnåde la.

## Tourisse et foclore
Li passion d' Lignè s' î djowe dispu 1925, (mins nén di 1930 a 1947). Ele fourit metowe so pîs pa l' abé Mayeux et Joseph Vassart. Å cmince, ele si djouwéve e 6 tåvleas.

Gn a des roles di femes dispu 1960. 

E 1966, elle est rprinjhe på redjixheu del dramatike. 

Asteure, c' est 18 tåvleas, k' on pout aler vey tos les dimegnes do cwareme.

## Tuzance walone
Prumire sicole di walon do payis d' Nameur, la k'&nbsp;gn a yeu des dames di scole k'&nbsp;ont dit k'&nbsp;on-z aléve fé do walon tins des eures normåles d'&nbsp;acsegnmint. Les scoles ont stî dnêyes di 1998 a 2001 pa Chantal Denis, avou l'&nbsp;aidance di Lucien Somme, prezidint des Relîs Namurwès. Les scoles di walon d'&nbsp;Lignè ont mostré:

# ki sacwants efants, foirt ritårdjîs dins les ôtès brantches, estént les prumîs al sicole di walon, et, tot-z estant valorijhîs, rimontént par après dins les ôtès brantches.
# ki des efants d'&nbsp;abagants (marokins) polént aprinde li walon ossu bén k'&nbsp;els ôtes.
# ki les grands-parints, k'&nbsp;on lzî evoyive les efants po dmander des racsegnes, estént foû binåjhes k'&nbsp;on-z åye raskepyî on loyén inte ces deus djermêyes la (grands-parints eyet ptits-efants).
thumb|250px|djowe del passion|centré

## Referinces
Sint Djerlaxhe

Sint Djerlaxhe a skepyî a Houtén-Sint-Djerlaxhe, viyaedje asteure e Limbork holandès, a 6 km di Måstrek, sol voye di Meersen a Fåcmont å cmince do 12inme sieke. Al moirt di s'&nbsp;feme, i fourit tot dzôrné, et fé on pelrinaedje di set ans a Djeruzalem.  Rivnou e s'&nbsp;payis, i vola fé penitince, dina tos ses béns azès målureus, et ndaler dmorer dins on bodje di tchinne. On djheut k'&nbsp;i n'&nbsp;moussive foû di si åbe fok po rweri les biesses di cinse. I mora e 1172. 

Al plaece di l'&nbsp;åbe sint Djerlaxhe, on bastixha ene tchapele, la k'&nbsp;les djins vnît e pelrinaedje, copurade li 5 di djanvî eyet l'&nbsp;prumî d'&nbsp;djun, po waeranti leus biesses des maladeyes.
Li tchapele a stî clôse pa Djôzef II e 1783. On schapa les rlikes da sint Djerlaxhe, et ls eminer a Ruremonde. Ele ni rivnît a Houtén k'&nbsp;e 1841.

## Ôtes pelrinaedjes a sint Djerlaxhe

* a Batice, messes li 5 di djanvî eyet mårdi do céncweme, adjinçnêyes pal cofrereye sint Djerlaxhe, askepieye e 1842.
* å Trimbleu, messes li 5 di djanvî avou benixhaedje do pwin et d' l' aiwe.
* a Horion Hozemont, on l' vént siervi avou sint Cornelisse, sint Djiråd et sinte Matrice.
* a Cwareme, messe li londi del Pintcosse.
* Gn a eto des posteures da sint Djerlaxhe dins les timpes di Grinnveye eyet d'&nbsp;Fexhe.
* tchapele sint Djerlaxhe (so plaece: *Hèrlake*) a Ôtêye.

## Imådje do sint

on moenne avou s'&nbsp;paltot d'&nbsp;pelrin so s'&nbsp;dos, ene gôre, on bordon, et des biesses di ttåtoû d'&nbsp;lu.
18 di måss

Li 18 di måss, c' est li 77inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 78inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 288 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1886 : a Lidje, des ovrîs ki fiestixhnut les ans del "Comene di Paris" di 1871 si dispetrognèt avou l' Gåre Civike. Gn a deus omes di touwés.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1914 : Léopold Génicot
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1973 : Johannes Aavik, rifondeu di l' estonyin

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

16 di måss - 17 di måss - 19 di måss - 20 d' måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
19 di måss

Li 19 di måss, c' est li 78inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 79inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co bén 287 djoûs po-z ariver å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1886 : les houyeus di Djmepe-so-Mouze fijhèt greve po esse rihåssîs. Leu mouvmint si ståre pattavå l' Bassin lidjwès.
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1878: Ferdinand Davaux
* 1899: Félicien Barry
* 1939: Désiré Malet
* 1957: Joël Thiry

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1902: Martin Lejeune
* 1984: Marcel Meulemans

### Ôtès djins
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

17 di måss - 18 di måss - 20 d' måss - 21 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' djun

Li prumî d'&nbsp;djun c' est li 152inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 153inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 213 djoûs po disk' al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1836 : Dieudonné Salme
### Ôtès djins
* 1926: Marilyn Monroe
* 1944: Jean-Jacques Andrien
* 1956: Lisa Hartman-Black
* 1968: Jason Donovan
* 1982 : Justine Henin

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2020 : Roland Georges
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

30 di may - 31 di may - 2 d' djun - 3 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
20 di måss

Li 20 di måss, c' est li 79inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 80inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 286 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Pexhons. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Bassîs.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye
* 2022 : Accidint å cwarmea di Sterpi-Bracgnere

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1899: Firmin Callaert

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

18 di måss - 19 di måss - 21 di måss - 22 d' måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
24 di måss

Li 24 di måss, c' est li 83inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 84inme po ls anêyes bizetes), avou 282 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 2024 : Jeannine Lemaître

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

22 d' måss - 23 d' måss - 25 di måss - 26 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ibn Batouta

thumb|right|Ibn Batouta
**Ben Batouta** (en arabe : ابن بطوطة, **Ibn Batouta**, di s' no etir **Abou Abdallah Mohammed ibn Abdallah al-Rawatî al-Tanjî ibn Batouta**), ci fourit on grand voyaedjeu berbere marokin, sikepyî e 1304 a Tandjî et moirt diviè 1368.

C' est minme onk des pus grands voyaedjeus dispu kel monde est monde. Il a minme fwait dipus d'&nbsp;kilometes ki Madjellan (a l'&nbsp;avirance 120.000&nbsp;km). Il a stî so troes continints: l'&nbsp;Afrike, l'&nbsp;Azeye, l'&nbsp;Urope. 

## Les voyaedjes da Ben Batouta

Il a pårtou d'&nbsp;Tandjî (asteure e Marok), pu passer pa Tlemcen (asteure e l'&nbsp;Aldjereye), Tripoli, på Caire et pa Damasse (Sireye) la k'&nbsp;a dmoré èn an.
Après, il a fwait li perlinaedje al Meke, pu eraler a Bagdet et Damasse. Adonpwis, on l'&nbsp;ritrova e Yemen, pu el Turkeye, e l'&nbsp;Ouzbekistan, e l'&nbsp;Inde, la k'&nbsp;va dmorer ût ans amon on rwè d'&nbsp;Inde. Did la, i serè-st evoyî dins les Iyes Maldives, pu a Soumatra, pu el Chine. 
Al fén di s'&nbsp;veye, i va rivnou å Marok, tot rpassant pal Meke.

## Ouve da Ben Batouta

Il a mostré ås Arabes et ås Uropeyins kimint k'&nbsp;les Aziyatikes viként. Ben Batouta esteut on cortizan (sicrijheu di platchtaedjes po les rwès), mins il esteut sovint evoyî come ambassadeur. 
Pa ses scrijhaedjes, on-z aprind a cnoxhe dipus d'&nbsp;meye diferins personaedjes istorikes, et eto dipus d'&nbsp;meye diferinnès plaeces.
I dene dedja les kilometraedjes, çou ki va aidî les djeyografes des siekes d'&nbsp;après. Metans: il est l'&nbsp;prumî a-z avirer a pô près d'&nbsp;accion li distance Marok-Mali, u di Bagdet al Meke.
I nos va eto apoirter on spès motî so totes les sacwès ki rintrèt dins l'&nbsp;vicaedje d'&nbsp;ene cåkêye di peupes di ces trevéns la.

## Kinoxhances del vicåreye da Ibn Batouta

Les scrijheus arabes di s'&nbsp;tins ont bråmint djåzé d'&nbsp;lu, inte di zels, Abou Aynem, Ben Xhaldoun eyet Ibn Juzay, di Gurnåde.
Il a stî racsegnî ås Uropeyins aprume pås scrijheus almands del deujhinme mitan do 19inme sieke. Li prumî live a stî «Les flåwixhants voyaedjes da Ibn Batouta» parexhou e 1854. 
Å djoû d'&nbsp;ouy, il est bén studyî på rcwereu marokin Abdelaq Tazi.
25 di måss

Li 25 di måss, c' est li 84inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 85inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co bén 281 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
1886 : les fosses di Fleuru eyet d' Djili djocnut, dins on mouvmint di greves ki si spåd dins tote li Walonreye.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1967 : Didier Boclinville
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Notru-Dame di måss (anonciyåcion)

----
**Vey eto:**

23 d' måss - 24 di måss - 26 di måss - 27 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
26 di måss

Li 26 di måss, c' est li 85inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 86inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 280 djoûs disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
Sikepiaedje do POB a "Cargnon", ca il î fwait pus påjhûle k' a Mont, la k' on berdouxha inte des grevisses eyet les gåres civikes aveut fwait 7 moirts l' anêye di dvant. I ndè rexhe li Tchåte di Cargnon.
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
1893: Gabrielle Bernard

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1880: Albert Thibaut 
* 1911: Dieudonné Salme
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

24 di måss - 25 di måss - 27 di måss - 28 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 di måss

Li 28 di måss, c' est li 87inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 88inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 278 longs djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1868 : Pierre-Joseph Dosimont
* 1926 : Jenny d'Inverno
* 1927 : Serge Fontaine
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 1968: Gaston Hoyaux

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

26 di måss - 27 di måss - 29 di måss - 30 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mafe

* mafe : plaece dins les grandès gregnes la k' on mete les djåbes.
* Mafe : viyaedje del Walonreye.
31 di måss

Li 31 di måss, c' est li 90inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 91inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 275 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1945 : Guy Fontaine

### Ôtès djins
* 1596 : René Descartes

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1727 (mins c' esteut rashiou come 20 di måss e calindrî djulyin) : Isaac Newton

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

29 di måss - 30 di måss - 1î d' avri - 2 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
2 d' avri

Li 2 d'&nbsp;avri, c' est li 92inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 93inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 273 djoûs po-z ariver å dbout.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1935: Roland Georges

### Ôtès djins
* 1805: Hans Christian Andersen

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 1991 : Félix Duval
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

31 di måss - 1î d' avri - 3 d' avri - 4 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
2 d' nôvimbe

Li 2 d'&nbsp;nôvimbe, c' est li 306inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 307inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 59 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1911 : Léopold Xhoffer
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
thumb
C' est l' djoû des åmes.... c' est l' djoû k' nos alans rdire bondjoû a nos moirts.

A Annvoye, on fwait l' passêye des moirts.

----
**Vey eto:**

31 d' octôbe - 1î d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - 4 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Wek

Des **weks**, c' est des bocås la k' on sterilijhive del tchå, des verdeures, evnd. C' esteut ene des manire po wårder l' amagnî des moes å long divant k' on n' åye les edjaloes (diviè ls anêyes 1970-1980).

## Fijhaedje des weks

On meteut l' tchå dins des bocås, bén plin, avou on pô do boure u do saeyén. On cloyeut les bocås avou on cawoutchou, et on fier ki tneut l' coviete bén serêye. On-z aveut ene grande tchôdire, la k' on meteut ene shijhinne di bocås. On rimplixheut d' aiwe, et l' mete so li stouve. Gn aveut on termomete å mitan. Cwand on-z arivéve a 80 grés C., on rsaetchive li tchôdire sol costé, et l' co leyî  so li stouve ene dimeye eure å long. Après, on rsaetchive les bocås, et les mete al dresse, po magnî dins l' anêye.

Si l' cawoutchou esteut vî, u mannet, gn aveut d' l' air ki rmoussive, et ç' wek la esteut raté. El faleut fote evoye.
Coignoûlî

thumb|Ombion do coignoûlî (''Cornus mas'', avou ses crombès coxhes. 

Li **coignoûlî** (fr: *cornouiller*), c' est on gros bouxhon, deus a troes metes hôt, avou des crawieusès coxhes. 

Li coignoûlî pout crexhe e plinne loumire, u a l' ombrire di des pus grands åbes. I n' vént nén voltî so des ansinêyès teres, ni sol foite tere (årzeyixheuse tere). Eto, el Walonreye, on l' resconterrè pus voltî el Fåmene (sol castinne) mins måy e l' Årdene (so schayisse).

On s' sierveut voltî do bwès d' coignoûlî po fé des mantches di mårtea.

On l' riplante eto dins les cortis po fé des håyes.

Les coignoûlîs d' avårci dnèt on frut, li **coignoûle**, ki gostêye ene miete seur. On s' endè sieve des coignoûles po fé des djelêyes.

*Come c' esteut ene sacwè sins grande valeur, on-z a dit "ene coignoûle" po on båbô, et did la, ça a divnou on [[:Wikt:coignoûle|no d' famile]]*.

## Sôres di coignoûlîs
thumb|left|Les fleurs do coignoûlî måye (e moes d' måss, el Hesbaye) 

El Walonreye, gn a deus sôres di coignoûlîs :
* li coignoûlî ås rodjès foyes (*Cornus sanguinea*).
* li coignoûlî ås djaenès fleurs u u coignoulî måye (*Cornus mas*). C' est ci-la ki vént voltî el Fåmene.
Li **coignoûlî ås rodjès foyes** est lomé insi paski ses foyes divegnnut rodjes å waeyén-tins. I n' florit k' å moes d' djun, des ptitès blankinassès fleurs. Li frut, 0,5 cm gros, rishonne a ene pitite noere purnale 

Li **coignoûlî ås djaenès fleurs**, c' est èn åbe foirt timprou, ki florixh dedja al fén do moes d' fevrî, et å moes d' måss. Li frut vént tot seu u pa trokets d' deus. Li coignoûle a l' cogne d' ene olive, mins avou ene tchå purade come ene ceréjhe. Elle est vete å cminçmint, pu rodje, pu noere, cwand el est maweure, e moes d' setimbe. 

Gn a eto des ôtes coignoûlîs , ki vnèt d' Azeye u d' Amerike, et k' on rplante dins les courtis, come li coignoûlî-ås-fraijhes (*Cornus kousa*).
29 di måss

Li 29 di måss, c' est li 88inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 89inme po ls anêyes bizetes), avou 277 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 1829 : Philippe Aubry

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

27 di måss - 28 di måss - 30 di måss - 31 di måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' nôvimbe

Li prumî d'&nbsp;nôvimbe, c' est li 305inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 306inme po ls anêyes bizetes); gn a co 60 djoûs ki dmorèt po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1856: Emmanuel Despret 
* 1943: Salvatore Adamo

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1900 : Edouard Remouchamps
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Tossint

## Uzances et creyances
### Uzances et creyances el Walonreye

C'est l' Tossint, li fiesse di tos les sints

Come dins tote l' Urope catolike, les djins vont so les tombes di leus djins ci djoû la. *(Pask' i n' overnut nén ç' djoû la mins, dins l' droet do djeu, c' est li ledmwin, li 2, k' i duvrént li fé.)*
A Mlet, on n' pleut nén travayî avou des osteyes betchants ci djoû la, pask' ôtrumint, on åreut plou acsure ene åme, pask' ele n' estént nén tertotes rintrêyes å paradis.

----
**Vey eto:**

30 d' octôbe - 31 d' octôbe - 2 d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Modisse

thumb
Ene (u on) **modisse**, c' esteut ene djin ki vindeut les tchapeas d' femes, eyet ls assonrer, metans po cwand on poirtéve li doû.

C' est eto ene feme ki boute dins èn ovroe ås tchapeas d' feme.

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' rîlêye «Zande et Twenete», Hinri Matterne discrît li passaedje da twenete å botike d' on modisse. Li spoûle si lome «Li novea tchapea».
Dinrêye d' awousse

Ene **dinrêye d' awousse** (on dit eto: on **dvere**), c'&nbsp;est ene fenaesse k'&nbsp;on ahive dins les tchamps, et ki dene des grins.

Les dinrêyes polèt esse eto soyeyes ou fåtcheyes vetes po fé do fôraedje.

Foû del Walonreye, gn a des ôtes "dinrêyes d' awousse", come li riz.

## Crexhaedje des dinrêyes
Les dinrêyes ont cwate termenes dins les crexhince, après semaedje :
* li djetaedje : li grinne a dné ene djete ki rexhe foû d' tere.
* li stoclaedje : li pî del plante si pårtixh po dner deus troes montants (et des coôps dpus).
* li montaedje : li buk del plante monte foû des foyes.
* li påtaedje : li dzeu do buk dene ene påte, la k' les grins vont vni.

## Awousse des dinrêyes
On fåtche les scwerons les prumîs, pu les oidjes, pu les frumints; les avoennes dimorèt les dirinnes.

Divinltins, on fåtchive al få; on radressive li bate, redjavler, pu loyî po fé des djåbes. On lzès dressive po fé des dijheas.

Avou les avoennes, on fjheut cobén des boshales.

## Rindjmint des dinrêyes sorlon leu semåjhe el Walonreye
### Les dinrêyes d' ivier
C' est des dinrêyes k' on seme e moes d' octôbe.
* li swele
* li swele-frumint
* li frumint d'&nbsp;ivier
* li speate
* li scweron

### Les dinrêyes di måss
C'&nbsp;est des dinrêyes k'&nbsp;on seme å moes d'&nbsp;måss.
* l' avoenne
* li oidje
* li frumint d'&nbsp;måss

## Maladeyes et rascråwes des dinrêyes
* li flaxhaedje.
* li rouye.
Swele-frumint

Li **swele-frumint** (on dit eto **triticaye**), c' est on croejhmint di frumint et di swele, ki rind dipus kel swele, mins est pus edurant kel frumint.
Li no d'&nbsp;*triticaye* est on walonijhaedje di *triticale*, mot fwait a pårti di *triticum*, li sincieus no do frumint, eyet di *secale*, li sincieus no do swele.

## Istwere del coûteure do swele-frumint

E l'&nbsp;Årdene, li swele-frumint a cmincî a-z esse semé diviè 1970-1980, el plaece do swele, paski li strin est pus bas, et n'&nbsp;flaxhe nén tant.
Frumint

Li **frumint** (on dit eto «grin») c' est ene dinrêye d'&nbsp;ivier (frumint d'&nbsp;ivier) u d'&nbsp;måss (frumint d'&nbsp;esté). 

 *[[Triticum aestivum]]*.

## Motlî
Si on moûd l' frumint, et n' nén raidjî, on cåze di "farene di frumint"; li pwin serè do pwin d' frumint (pwin etir). Si on raidje, on djåze di "fleur"; li pwin fwait avou del fleur, c' est do blanc pan

## Couteure do frumint
C' est ene dinrêye d'&nbsp;ivier pol pus grosse pårt del Walonreye. Mins c' est ene dinrêye di måss e l'&nbsp;Årdene. Minme dins l' "Bon Payis" (Fåmene, Condroz, Hesbaye…), cwand les frumints semés e moes d'&nbsp;octôbe ont d'&nbsp;trop sofrou d'&nbsp;l'&nbsp;ivier, on l' risseme e moes d' måss.

## Sôres di frumint
* tinre frumint : totes les sôres semêyes el Walonreye
* deur frumint : foirt semé dins les payis del Mîtrinne Mer, convént bén po fé des påsses alimintaires (macaronis…).
* (croejhmint) : swele-frumint (triticaye)

## Sourdants
Berike

Ene **berike** (on dit eto *bèlike*), c' est èn anea d' fier metou å grognon des gros pourceas (li veråt u l' troye) po k' i n' fougnexhe nén. Pa stindaedje, des **berikes**, c' est des lunetes.
Dôsse

Ene **dôsse**, c'est ene rodje infleure ki fwait må, di cåze d' ene hagneure d' on tayon, d' on cuzén, d' ene wesse, d' ene araegne.

*Li mot "dôsse" a eto des [[:Wikt:dôsse|ôtes sinses]].*
Avoenne

thumb|avoenne co vete (a droete do frumint dedja maweur)
L' **avoenne**, c' est ene dinrêye di måss.

 *[[Avena sativa]]*.

## Sôres
Gn a del blanke, del noere et del djaene.

## Coûtivaedje
L' avoenne est purade semêye po do grin.

Ele pout ossu esse semêye come fôraedje et intere dins les melones.

C' est l' pus tårdowe des dinrêyes di Walonreye (et ôte pårt ossu). Did la, li spot : «.»

## Eployaedjes
L' avoenne est ène bone dinréye po dner ås tchvås ki travayèt bråmint, dins l' culteure u dins les bwès, po saiwer et mete a voye les åbes abatous.

Cwand les biesses n' ont nén ene boune dinteure, våt mî asplati l' avoenne, po n' nén k' ele ripasse pa drî.

Onk de mwaisses amagnî djotrece, c' est l' laecea d' avoenne.