open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Wyns

**Jean Wyns** (di s' no d' pene, **[[Djean Blond]]**), c' esteut on scrijheu e walon.

Il aveut skepyî a Tumion li 13 di djun 1873. Il a morou a Djumet e moes d' djulete 1955.

## Ouve e walon
Il a cmincî a eplaidî ses ouves dins l' Tonea d' Tchålerwè. 

Pu il a scrît toplin des pîces di teyåte.

Il est onk des askepieus di l' ALWAC. I ndè srè l' bibiotekî di 1909 a 1910, et vice-prezidint di 1926 a 1938.
Sovnance (arimés)

thumb|riscanaedje lijhåve (p. 19 ey après)
**Sovnance** (*Souv'nance…*), c' est ene schôtlêye di powinmes sicrîts pa Jules Vigneron ey eplaidî après s' moirt (1942). 

## Pî-note
Sovnance (discramiaedje)

* sovnance (fiziolodjeye): boket del memwere dins l' ridant do lon-ritna
* sovnances (live): live ki raconte des sovnances, ki sacwants ont l' mot «sovnance» u «sovnis» u  dins l' tite:
** Sovnances d' on vî gamén (Eugène Gillain, 1932)
* Rimimbrances d' on franc tigneus (Joseph Minet, 1962)
** Sovnis d' on gamén di noste Årdene (Arsène Soreil, redjårbé pa Léon Bukens, 2009)
* Sovnance (live d' arimés da Jules Vigneron, 1942)
Cazino

On **cazino**, c' est ene måjhon la k' on va trimler tot djouwant a des djeus d' sôs.

[thumb|Cazino d' Nameur (a droete), veyou did l' ôte erive di [Mouze]]

## Motlî
Onk des mestîs des cazinos, c' est croupî.

## Rilomés cazinos del Walonreye
Dins les cazinos di Spå, li mame da Guillaume Apollinaire î a vnou, et leyî ses efants a Ståvleu la ki l' futeur grand scrijheu e francès a scrît ene miete di walon.

Gn aveut ddja deus cazinos, li  do trevén des Prince-Evekes, et k' avént l' otorijhåcion. On lomé Bovy drova on troejhinme cazino, sins l' åjhmince di Lidje. Li prince-eveke Heusbrouk el vola fé serer. C' est l' Afwaire des djeus di Spå.

Li cazino d' Nameur a stî eto foirt kinoxhou. Emile Robin î a bouté come croupî. Pu après porshuve ci mestîs la e l' Itåleye, pu a Tripoli (Libeye).


1937 - L.R.L. -Häberle - Glockler Hanomag 6 cil - 2250 cc 001.jpg|mostrant l' djin ki håbitéve li cazino di Spå e 1937
Robin Emile.jpg|portrait d' Emile Robin, mostrant li parexhance d' on croupî


## Economeye
Les cazinos rapoirtèt gros ås estats et ås veyes la k' i sont metous, påzès taeyes payeyes pa ces måjhons la.

## Riloucance des rlidjons
Les rlidjons crustinne (aprume les protestants) et muzulmande veyèt evi les cazinos, la k' on pout wangnî des cwårs sins bouter. Et purade ndè fé piede des banslêyes k' årént polou esse metowes po les bounès ouves.

Ezès Stats Unis, ci n' est nén tos les estats ki polnut awè des casinos. Les pus cnoxhous, c' est surmint l' Californeye et les cis d' Lass Végass.

Dins les payis arabes, gn a yeu des cazinos do tins des Francès (e Marok) et des Itålyins (e l' Libeye). 

## Sourdant
Disparexhowe sôre di biesse u plante

Ene **disparexhowe sôre di biesse u plante**, c' est ene sôre di biesse u d' plante k' a viké tins d' on trevén djeyolodjike — ou pår do tins del preyistwere, co minme di l' Istwere — mins k' i n' egzistêye pus bén vicante pol djoû d' ouy.

## Egzimpes di sôre di biesses disparexhowes
### biesses
* dinozôres (foitoujhea)
* mamoute
* orok
…
### plantes
* viyès arocariacêyes
…

## Kinoxhance des disparexhowès sôres di biesse u plante
On les a cnoxhou aprume:
* pa les oxhmints, po les biesses ås oxheas; les pus rlomés e l' Walonreye, c' est seur les dinozôres di Biernissåt.
* pa les fossiles, po les pus ptitès biesses, ey eto les plantes.

## Sayes di raskepiaedje
On a sayî d' raskepyî des sôres k' avént disparexhou lanawaire, come les oroks.

Po les plantes, on nd a rfwait a pårti des grinnes.

On a todi les pinses di sayî d' endè rfé po les biesses, a cmincî do seur dezocsiribonawearin di sacwants fossiles. Mins on n' a måy adierdî s' sôp, disk' asteure, todi. 

## Dins les ouves d' årt
On ndè djåze årtisticmint dins l' fime d' imådjes «Les Trôdvintes».
Côsse

vignette|Avuzion so l' iye, veyowe del cîr
[thumb|[Et l' nute s' a stindou, ene binde d' imådjes e walon ki s' passe e l' Iye corsike]]
Li **Côsse** u l' **Iye corsike**, c' est ene iye metowe el Mîtrinne Mer coûtchantrece. C' est on boket del France dispu l' mitan do 18inme sieke.

## Administråcion
Asteure, l' iye est kipårteye e deus dipårtumints del France : li "2A" (Côsse nonnrece) eyet li "2B" (Hôte Côsse). Ces deus lomaedjes la rcandjnut el vî limero "20".

*Mwaisse veye : Adjaccio
*Lingaedje do payis: côsse.

## Rilomés Côsses
Napoleyon Bonapåre

## Dins les belès-letes e walon
Li pus grande pårteye del binde d' imådjes «Et l' nute s' a stindou» (José Schoovaerts, ouve creyeye e 2006, eplaideye dins l' Rantoele-gazete di 2021 a 2025) s' î passe.

## Pî-note
Li moirt do cier (tchanson)

**Li moirt do cier**, c' est l' tite e walon d' ene tchanson e francès, «*La mort du cerf*», ki l' cåzaedje est da Théodore Botrel eyet l' muzike da Albert Larrieu.

## Dataedje
I n' est nén bén cnoxhou, mins ça divreut esse tot å cmince do 20inme sieke.

## Rilomêye
Li tchanson esteut aprinjhe dins bråmint des scoles di Walonreye (et surmint ossu d' France) e 20inme sieke.

## Redjårbaedjes e walon
On prumî redjårbaedje pa Arthur Schmitz a parexhou dins Coutcouloudjoû (anêyes 2010). 

Li modêye da Djôzef Dokir a stî eplaideye so Wiki-sourd e 2021; li minme tecse a stî ene miete candjî po des rimaedjes dimorant e rfondou, ey eplaidî so papî dins l' Rantoele-gazete.

## 
*  (tecse so Wikisourd, Feller et rfondou)
*  Pådje sol tchanson avou l' mwaisse tecse

## Sourdant
Impreur

Èn **impreur** (po les Almands, on a dit purade on **caizer**), ene **imperresse**, c' est l' djin k' est al tiesse d' èn impire.

## Kékes rilomés impreurs
* impreur romin
* Tchårlumagne
* impreur do Sint Impire Romin Djermanike
** Fredrik II do Sint Impire
* Tchårlukin
* impreur d' Otriche
** Mareye-Tereze d' Otriche
** Djôzef II d' Otriche
* Napoleyon Bonapåre
* Wiyåme II d' Prûsse
* negusse d' Etiyopeye
* impreur do Djapon
* impreur di Chine

## Sourdant
Catule

thumb
thumb
**Catule**, di s' vraiy no, **Gaius Valerius Catullus**, c' esteut on scrijheu romin.

Il a scrît des powinmes d' amour, nén pikés des viers.

## Dins les belès-letes e walon
Dins «&nbsp;Et l' nute s' a stindou&nbsp;», les troes personaedjes ki s' resconternut sol batea (li scalot, li mwaisse personaedje, Emile Colot, et l' feye do mwaisse sôdår ki fwait l' voyaedje avou s' pa) recitnut do Catule.

## Egzimpes di powinmes
:::**I.**
Cwand ele si coloûte, 
Et ranxhner totoute
Respondoz a m’ kesse, 
Wice vont ele, ses caresses ?

:::**II.**
A rapåjhî l’ håsse ki mi strind
Avou vos, dji ratind,
Dji rawåde li grande fiesse
Po distcherdjî m’ cour di s’ tristesse

:::**III.**

Vicans, abeye, inmans nos
Les cis ki nos l’ espaitchèt, c’ est des sots
Dinez mu meye betches et co cint
Adonpwis, meye-z ôtes, et co on cint
Et des meyes et des rameyes et des cints et des racints.
Et cwand nos serans-st avnous a dijh meyes,
Nos les alans maxhî po-z è piede li conte,
Po k’ les tigneus ni nos polnuxhe rén rprotchî
Å discovri ki nos nos avans betchî et rabetchî.

:::**IV.**
Vos, m’ binamé, dji vos vôreu cåzer
Pocwè veyoz vs voltî ene harote,
Ki boerlêye, tote nute dins vosse tchambe
Emey les ôlmints et les sint-bon
Et les cafougnîs cosséns.
Et vos vijhéns ôre ces bruts la d’ boute et rexhe,
Et les crînmints do lét ki zoupele.

:::**V.**
Oufti ! Dj’inmreu, doûce djonnete,
K’ a meynute, vos m’ priyrîz e vosse tchambe,
Sins mete li loket a vost ouxh,
Sins skifter evoye divant ki dj’ n’ intere.
Ratindoz m’ påjhûlmint,
Presse a-z esse siervowe, nouv côps d’ ran,
Et sins ratinde k’ i djale, ca, enondé,
Li panse plinne, dji so ddja cåzu dismoussî,
Sins cazake et sins camizole.

## Sourdant
Pierre Theilhard de Chardin

thumb
**Pierre Theilhard de Chardin** (riwalnijhåve *Teyår di Tcherdin*), c' esteut on sincieus, on scrijheu ey on rlidjeus (djezwite) francès.

C' est l' biyolodjisse catolike k' a fwait accepter li teyoreye di l' evolucion da Darwin a l' eglijhe catolike.

## On boket d' ses scrijhaedjes
:*Il a rwaitî, dins ene fele loumire, el sibarante grandiveusté des omes, a voleur rîler l' Daegne. A lyi mete dissu s' dossire leus lwès, leus felès mzeures, leus acostumances.
:*I s' a rafiyî, a s' è disgoster, di leus ptits djeus, di leus poennes, di leus stroetès idêyes d' egoyisses di leus fadès eveyes, do racrapotaedje di leu foice.
:*Il a loukî pitieuzmint les cis ki n' plèt vey voltî ki leu payis.
:*Adon, n a-st on pezant mantea k' a tcheyou dissu ses spales, et rider dirî lu. On mantea tcherdjî del pezanteur di çou k' gn a d' fås, di minåbe, di tiranike; tote le toursiveusté di l' ome dins l' umanité.

## 
Ôte tecse da sinne (sol nateure)

## Sourdant
Théodore Botrel

thumb|100px|moussî come divinltins
**Théodore Botrel**, c' esteut on scrijheu tchanteu compôzeu francès.

## Ouve
On lyi doet li rlomêye tchanson Li moirt do cier, mins ki, ç' côp la, a stî metowe a muzike pa Albert Larrieu.

## Biyografeye
I djåzéve dandjreus galo e leu måjhon.

## 
 (redjårbaedje e walon, Feller et rfondou, del moirt do cier)
Impire romin

L' **Impore romin**, c' esta èn Estat dins l' Antikité. El vicance d' cist Estat cial ava comincî e -27 ey elle ava fini e 395. Come d' efet, e 395, l' **impire** s' ava kipårtî e deus. D' on costé, on-z ava l' Impire romin coûtchantrece eyet di l' ôte : l' Impire romin levantrece.

## Impreus
[vignette|Vocial a cwè rshonna [Gaius Octavius|Augustus, k' esta eto l' prumî impreu di l' Impire romin.]]
Vocial el lisse nén co complete des impreus di l' Impire. 

* Augustus (Di -27 disk' e 14)
* Tiberius (Di 14 disk' e 37)
* Caligula (Di 37 disk' e 41)
* Claudius (Di 41 disk' e 54)
* Nero (Di 54 disk' e 68)
* Galba (Di 68 disk' å moes d' djanvî 69)
* Othon (Do moes d' djanvî disk' å moes d' avri 69)
* Vitellius (Do moes d' avri  disk' å moes d' decimbe 69)
* Vespasianus (Do moes d' decimbe 69 disk' a 79)
* Titus (Di 79 disk' a 81)
* Domitianus (Di 81 disk' a 96)
* Nerva (Di 96 disk' a 98)
* Traianus (Di 98 disk' a 117)
* Hadrianus (Di 117 disk' a 138)
* Antoninus Pius (Di 138 disk' a 161)
* Marcus Aurelius (Di 161 disk' a 180), mins avou Lucius Verus (Etur 161 eyet 169)
* Commodus (Di 180 disk' a 192)
* Pertinax (Di 192 disk' å moes d' måss 193)
* Didius Iulianus (Do moes d' måss 193 disk' å moes d' djun 193) 
* Septimius Severus (Do moes d' djun 193 disk' a 211)
* Caracalla (Di 211 disk' a 217)
* *et tchik et tchak*

Sacwantès djins, come Avidius Cassius e 175, avît sayî di fé shonnance come s' ils estît impreu. Èn ôte egzimpe, c' est l' ci da Pescennius Niger etur el moes d' djun 193 eyet 194 ; u core Clodius Albinus ki l' ava fwait etur el moes d' djun 193 eyet 197.

## Fotografeyes

Imådje:Roman Empire Trajan 117AD.png|Li mape di l' Impire romin, e 117. C' esta ès meyeuse epoke.
Imådje:Flag of the Roman Empire.svg|Drapea : *Senatus populusque Romanus* (El Senat ey el Peupe Romin)*.* 


## Hårdêye divintrinne

* Romania submersa

## Sourdants
Spexhe (toponimeye)

**Pådje do mots "spexhe" e l' toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot "spexhe" (plaece avou des bouxhons, k' il î fwait spès roter), et l' kimon addjectif «spesse», dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## hamteas
*  (hamtea d' Teu)

## nos d' plaece
### dizo disfondowes «Les Spèxhes»
* *èzès spèχes*  (fr. Spexhe, a Grand Mayni)
* *è lès spèhes* a Djalhé.

### dizo disfondowes «Spèche» u «Les Spèches»
* a Amberlou (rebanêye comene di Sint-Oude)
* a Biemrêye (Grand Metet)
* a Cerfontinne
* a Ôtchamp (Grand Libin)
* a Patigniye (Grande Djedene)
* a Maissin (Grand Libin)

### dizo disfondowes «Spètche»
Li disfondowe «Spètche», c' est on forcoridjaedje di «Spèche»
* a Spètche (fr. *Spèche*) a Ni (Grand Walin)

### dizo cmon addjectif «spesse»
* Ôvîfa: al sipesse håye (la-minme *a l' sèpèsse hâye*)

## Sourdant
Waibe-mape

Ene **waibe-mape**, c' est ene waibe ki sieve a ene mape. So bråmint d' inte di zels, on pout rloukî èn edroet avou des mapes diferintes. 

## Lisses
Vocial troes lisses avou sacwantès **waibe-mapes** : 

### Libes

* OpenSeaMap
* OpenStreetMap

### Privêyes

* Bing Maps
* Google Maps
* MapHub
* MapQuest
* ViaMichelin
* Yandex.Maps

### Publikes

* Geopunt (del Redjon flaminde)
* WalOnMap (del Redjon walone)

## Sourdants
Utraik

**Utraik** ([NL] *Utrecht*), c' est l' mwaisse veye del province avou l' minme no.

## Referinces eyet sourdants
Noû York

**Noû York**, c' est ene grande veye des Estats Unis, li mwaisse veye di l' estat do minme no.

## Fondåcion d' Noû York
Li veye a stî fondêye pa des abagants k' on vnou so on batea holandès, inte di zels, des cis do Hinnot (adon ene dutcheye des Bas Payis espagnols) avou a leu tiesse on lomé Pierre Minuit. Ces-ci estént lomés «Walons» pa les ôtes Holandès. Did la li no del rowe la k' i s' ont setlé, *Wallen-straat*, divnowe «*[[Wall Street]]*». Ces teres la, sol cåziyea d' Manatan d' asteure, avént stî racatêyes ås Indyins ki les ocupént.

Les abagants holandès, k' i gn aveut dpus k' les Walons, lomît l' veye «Niw Amsterdam», divnowe «New Amsterdam».

## Istwere
* Astalaedje do sidje di l' ONU (1945?)
* Atacaedje terorisse (2001)
Émile Scoendens

**Émile Scoendens** (di s' no d' pene ***Milo Brèyaud*** pask' i sinéve e francès ***Émile Pleureur***), c' esteut on scrijheu e walon, skepyî a Måtche-dilé-Scåssene li 12 di may 1795. I mora e 1875.

Cronolodjicmint, c' est l' prumî scrijheu do Cinte.

## Biyografeye
Gn a cåzu deus pådjes di biyografeye dins l' Motî Coppe, riprinjhe pa bokets dins l' Cocorico 4/2020.

## Ouve e walon
Elle est tote pierdowe.

## Sourdants
Pepinster (viyaedje)

**Pepinster** (la-minme ***Pèpéstêr***, F. *Pepinster*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,
divnou intité 

## Mwaissès dnêyes
thumb|Pepinsterlins disbåtchîs après les grossès aiwes do moes d' djulete 2021
* Limeros del posse (nén candjî): **4860**
* Limero diyalectolodjike: **Ve 30**.
* Arondixhmint: Vervî
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Pepinsterlin, Pepinstrelinne; (F. *Pépinstérois, oise*)
** Sipotaedje: les Pepins.

## Sourdants
Chebbakiyya (wastea marokin)

On **chebbakiyya**, c' est ene sôre di wastea fwait å Marok.

N a-st ene sôre, avou des pus féns filés, ki s' lome «bou chnikha» sorlon l' flormint a grinnes del plante do minme no (*[[Visnaga daucoides]]*).


Ary-chebbaqiya assîtêye.jpg
Ary-chebbaqiya tot seu.jpg
Leuze

* Nos d' viyaedjes:
** Leuze-e-Hinnot (Leuze-dilé-Tournai)
** Leuze-dilé-Du (Leuze-Lontchamp)
** Leuze, boket d' Some-Leuze
* ene leuze, c' est èn oû sins schåve
* ene leuze, c' est ene vesse
Maurice Carez

**Maurice Carez** (nos d' pene: ***Becbotiaux d'Azur***, ***Jules Lermusiaux***, ***Zerac***), c' esteut on scrijheu e picård di Mont.

Il skepia a Mont li 3 d' setimbe 1866 et mora a Brusselle li 7 di may 1943.

Di s' mestî, il esteut medcén.

## Ouve e picård
Il a scrît dins l' Årmonak di Mont (*Aurmonake di Mons*) di 1888 a 1898.

E 1895, i va askepyî ene gazete e picård, El ropieur.

Si pus cnoxhou des powinmes, c' est, sins manke, «L' imbicieus pû» (*El pou inbicieû*).

I prezinta les belès-letes montwesses dins les prumîs Cayés walons (1937-1939).

## 
 (si rlomé powinme, e rfondou)

## Sourdant
Varia

Li **Varia**, c' est on teyåte ey on cinema k' a stî basti etur 1910 eyet 1913. C' est on grand bastimint avou des stîles di tcherpintes diferinnes ey ene piceure po l' Årt novea. Li **Varia** si trouve a Djumet, dins l' rebanêye comene di Tchålerwè.

## Prezintaedje
C' est onk des dierins teyåtes do cinema datant di dvant li prumire guere daegnrece. Il a stî basti avou do cimint årmé ey ene acinte di l' Årt novea, k' a stî fwaite på årtchiteke lidjwès : Émile Claes.

I gn a yeu bråmint des sacwès k' i s' ont passé dins ç' bastimint ci. Ça a stî on teyåte ey ene sinne po les *music halls*. Jacques Brel ey André Bourvil avént virpus stî bravouré rola. Adon, ça a stî on cinema ey al fén des féns, ene sale di danse avou li troke des *Germinittes*, askepieye pa Germaine Willig, li 19 di may 1947.

E 1992, les acintes ont stî classêye avou les caliguluks istorikes pol valeur k' elles ont. Ût ans après, l' Institut do patrimoenne walon a divnou li mwaisse tinant do **Varia**.

## Tcherpinte

### Acinte

Imådje:Jumet Théâtre Varia - 1920.jpg|Acinte do teyåte viè 1920.
Imådje:Jumet - ciné-théâtre Varia - signature de l'architecte.jpg|Dicåçtaedje di l' årtchiteke so l' acinte do **Varia**.


### Didins

Imådje:Victoria VI-C.jpg|Avuzion sol balcon.
Imådje:Plein pied Victoria VI-C.jpg|Éndjole po les fimes *Cinemeccanica Victoria VI-C*.
Imådje:Balcon Supérieure.jpg|Avuzion k' on-z a do costé do balcon dizeutrin.
Imådje:Lateral View.jpg|Avuzion do costé hintche do prumî plantchî.
Imådje:Behind of the Varia theater.jpg|Avuzion viè l' publik.
Imådje:Coulisse arrière scene.jpg|Deus padrî-l'-sinnes, avou so li droete des panneas electrikes a di l' atake do vintinme sieke.


### Boutaedje di rassonraedje

Imådje:Detail façade nomenclature.jpg|Faflote di l' acinte.


## Pî-note
**Cist årtike cial a stî, a l' atake, ratourné del [[:fr:Cinéma-théâtre_Varia|varyisté francès-cåzante]].**

## Sourdants
Tribal Mustachol

**Tribal Mustachol** (nexhou e 1944 eyet k' est moirt dispoy 1984), d' ès veur no «**&nbsp;André Capitaine&nbsp;**», c' esteut on tchanteu lidjwès eyet francès-cåzant des anêyes 1970, foirt peuprece po si tchanson : *A La moutuelle*. Come d' efet, ci tchanson cial dimane percé a contruviesse.

## Discografeye
El lisse di ses ovraedjes&nbsp;: 

* 1972 : *La grappa*
* 1972 : *Ma flamande (mais, je l'aime)*
* 1973 : *A* *La moutouelle* (ft. Burt Bianca)
* 1973 : *A La Secu Cu*
* 1975 : *Idi Amin Dada*
* 1983&nbsp;: *I Tuze Djoseph – Li Blues De Dju-d'la-mousse*

## Ramdam
A l' atake, cwand ses tchansons ont vudî, **Tribal Mustachol** n' esteut nén må veyou. La k' ès tite, *A La moutouelle*, a dmoré ût samwinnes dins les dijh prumirès plaeces di l' *Ultratop*. A l' epoke, les Walons estént ossu puvite conte les abagants itålyins. Dins li tchanson «&nbsp;*A La moutouelle&nbsp;*», **Tribal Mustachol** djouwe l' rôle d' èn abagant itålyin k' a vnou el Beldjike po profiter des aidances sociåles.

Dispoy el dijhnêye 2000, li tchanson «**&nbsp;***A La moutouelle*'&nbsp;***», est rwaiteye tot-z estant zenofobe, veyanmint k' el tecse est conte les Itålyins ki vicnut el Beldjike. Copuvite k' a [[Lidje]], si veye, i gn aveut, dins l' [[Anêyes 1970|dijhnêye 1970]], bråmint des Itålyins. Ene ôte k' est eto rwaiteye po-z esse zenofobe, c' est «***&nbsp;**Ma flamande (mais, je l'aime)**&nbsp;***». Totfeye, a l' epoke bråmint des djins el Walonreye avént des afwaires conte les Itålyins. Sorlon Pierre Petit, on professeur a [[LUB]], '''Tribal Mustachol''' aveut trepådjné les Itålyins avou, çk' i lome, des «***&nbsp;*'interactions publiques de routine&nbsp;*». Sorlon ene ôte estude, les crakes ki fjhént tos les bedjes, a ciste epoke la, c' ît sovint des crakes conte les abagants*&nbsp;*: itålyins, trouks, et tchik et tchak.

## Sourdants
Thomas-Joseph Angenot

**Thomas-Joseph Angenot**, c' esteut on scrijheu e walon, li pus vî cnoxhou d' après Vervî.

I vna-st å monde a Vervî li 30 di nôvimbe 1773. I mora a Hodimont li 9 di fevrî 1855.

Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.

Di s' mestî, i fourit sôdård (10 ans dins les årmêyes del revolucion francesse), pu mwaisse di scole (d' ene sicole privîye k' i meta so pî lu-minme).

I scrijha ene pekêye di sacwès e francès.

## Ouve e walon
I n' a scrît e walon ki kékes arimés:
* Li tchanson del crompire (1815)
* Li viye feme essevleye et lu gableu lårdé (1841)

E 1843, il a-st eplaidî on ptit live avou des tchansons e walon dizo l' tite *Chansons wallonnes*.

## Biyografeye
Si biyografeye a stî scrîte pa Ulysse Capitaine

Elle a stî recråxheye pa Jules Matthieu.

## 
* 

## Sourdants
Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)

thumb|Modêye namurwesse
**Les chtroumes et l' emacralé muroe** (*Lès Chtroumf èt l' murwè èssôrçulé*, *Lès Schtroumpfs èt lès bèrikes èmacralêyes*), c' est l' ratournaedje e walon (on côp avou l' accint d' Lidje, on côp avou l' ci d' Nameur) d' èn albom des Chtroumes.

Li modêye  lidjwesse est da På-Hinri Tomsin et l' namurwesse da Joëlle Spierkel. Tos les deus ont rexhou e 2021.

ISBN: 978-2-87351-373-3 (pol modêye di Lidje) eyet 978-2-87351-380-1 (pol cene di Nameur)

## Adrovaedjes
Li modêye lidjwesse est adrovowe e walon på govierneu del province di Lidje, Willy Demeyer; li namurwesse e francès på parey a lu po Nameur, Denis Mathen.
Ké rfondou walon po dmwin ? (live)

**Ké rfondou walon po dmwin ?** (*Quaî rfondou walon po dmwin ?*), c' est on live sicrît pa Georges Staelens e 2021, ey eplaidî på scrijheu (edicions Servatianus, Sint-Serwai-dlé-Nameur).

Gn a deus pårteyes, li teyorike, sicrîte e francès eyet l' pratike, k' est on ratournaedje e walon d' ene lete d' apoisse.

ISBN: 979-8-52823-514-1

## Tite etir
Li tite etir rimplit tote li coviete do live, ca 

Tite del pårteye teyorike: *Le Rfondou walon mérite une orthographe* (li walon merite ene ortografeye) avou come sortite: *Quaî rfondou walon po dmwin ? Li walon sins franskinai* (ké rfondou walon po dmwin ? Li walon sins franskiner)

Tite del pårteye enimådjrece: *L'Épître de saint Paul aux Romains en wallon namurois et liégeois* (li lete sint På ås Romins e walon namurwès et lidjwès) avou come sortite *Li lete da sint På åsès Romins ratournaiye på Ğôrg.* (Li lete da sint På åzès Romins ratournêye pa Djôr)

## Tcherpinte
Li prumî boket do live, c' est ene assaye linwistike sol rifondou walon, ki rprindant tote ene rîlêye di foninme et shuvions do rfondou té k' eplaidî e 2021 sol Wikipedia walon, li Wiccionaire li Wikisourd, tot mostrant çou ki pôreut esse candjî.

Li deujhinme boket, c' est l' lete sint På ås Romins, rimetowe e walon avou cwate diferinnès manires, håynêyes so cwate colones vizon vizu:
* Rifondou avancivös, k' aconte tos les candjmints esplikés dins l' prumî boket do live; il est lomé cial «*Rfondou avancivös*».
* Rifondou wårdiveus siervou sol Wikipedia, lomé cial «modêye 2.0».
* Sistinme Feller-Léonard, pol walon d' Nameur.
* Sistinme Feller-Haust, pol walon d' Lidje.

Après ces ratournaedjes la, gn a ene concluzion lomêye : *Li Fein mot da Ğôrg* (li fén mot da Djôr).
Peyo

thumb
**Peyo**, c' est l' no d' pene da **Pierre Culliford**.

Ci rlomé spiroutî la skepia a Skerbek li 25 di djun 1928.

I mora a Brussele li 24 di decimbe 1992.

## Ouve
Il est l' askepieu des rlomêyès bindes d' imådjes shuvantes:
* Benoet 
* Djihan et Pire-Louwis
* Les Chtroumes

## Passêye do walon dins si ouve
Pirlouit, c' est bounmint li no walon .

Les Schtoumes, c' est on peupe ki rshonne come deus gotes d' aiwes å peupe des nûtons.

 Les_Chtroumes_et_l'_tuzance_walone


Steven Sterk.jpg|Benoet Brijhe-fier
Charleroi - station Janson - Johan et Pirlouit - 01.jpg|Djihan et Pire-Louwis
Scriyèdjes d'îr èt d'û

Li **Scriyèdjes d'îr èt d'û** ubén **scriyadjes d'îr èt d'û** (*Scrijhaedjes d' ayir et d' ouy* e rfondou walon), c' est ene ramexhnêye di scrijhaedjes, e troes limeros, eplaideye på Rweyå Club di Måmdiy di 2014 a 2021.

## Tcherpinte

### Limero 1
Eplaidî e 2014.

* Patricia Ohles-Simon : *So l' ploume dès sintimints*
* Henri Collette : *Ploumes du co*

### Limero 2
Eplaidî e 2016.

* Henri Collette : *Ploumes du co* (replaidaedje) **(a-z aveuri)**

### Limero 3
Eplaidî e 2021.

* Raphaël Zander : *D'on djoûr à l'ôte*
* Marc Dewart : *Vizèdjes*
* Robert Delwaque : *Lès djoûrs filèt, lès meûs èt lès-ânés suwèt…*

## Sourdants
Joseph Fournal

**Joseph Fournal**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Vervî li 20 di decimbe 1876.

## Ouve e walon
Il a scrît dins totes les gazetes di Vervî dispu 1898.

Il a eto scrît dins Li Ptit Lidjwès.

Il a scrît ene håvlêye di pîces di teyåte, tot seu u avou Henri Delfosse.

## Onk di ses bokets
:::**Trisse tchanson**

Vos savoz k' dji vs inme tant, pocwè tournez vs li tiesse
Cwand c' est k' dji vs vou télfeye djåzer ene gote d' amour?
 


## Sourdants
Peron

thumb|Peron d' Lidje
On **peron**, c' esteut on bastimint ki rprezintéve l' estat dins l' Principåté d' Lidje.

## Peron co egzistant
* Lidje (veye)

## Cris d' peron

## Come essegne
[thumb|left|Bône del Principåté d' Lidje a [Presgå]]

## Foû del principåté d' Lidje
A Djerpene, n a-st ene «Rowe do peron». Mins l' veye n' a måy sitî e l' Principåté. Fåt croere ki c' est èn ôte sinse do mot, come des egrés d' pire.


Imådje:Djerpene peron.jpg|a Djerpene
Imådje:Autocollant avec Torè et Perron.jpg|on plake-tot-seu del soce di studiants *Régionale Liégeoise de Namur*, ki rprind l' simbole do Peron et l' simbole do Torè
Tamanar

[thumb|Intrêye do viyaedje vinant d' [Essawira .]]
**Tamanar** (e-n amazir, **** ), c' est ene pitite veye do Marok, e l' province d' Essawira.


Tamanar comene zgh tarhiwant.jpg|Essegne trilinwe e l' comene
Oued Tamanar 2010.JPG|Intrêye do viyaedje vinant d' Agadir


## Economeye
Viyaedje di passaedje sol voye d' Essawira a Agadir. C' est dierin gros viyaedje divant d' intrer e l' province d' Agadir.

Dins l' cotoû, grand bwès d' arganîs.


Marocco - panoramio (2).jpg
Lete yas (tifinar)

thumb
thumb|spot amazir avou deus côp li dvancete «ⵙ»
Li **lete tifinare "yas"**, c' est l' lete ki rprezinte li son S dins l' alfabet tifinar.

C' est l' 22inme lete et l' 18inme cossoune dins l' sistinme IRCAM.

Sicrijhaedje e l' AFE : s

## Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir. 

C' est eto on mot tot seu, ene divancete sinifiant «avou l' aidance di».

## Prononçaedje
C' est l' son S.

## Egzimpes di mots
*: divancete volant dire  (ene usteye), et co ds ôtes divancetes walones.
**  (pitchote a midjote)
* (deus)
*


Amz winaedje.jpg|asras (prumî mot)
Zgh-lwalidiyya asfi ççwira ⵍⵡⴰⵍⵉⴷⵉⵢⵢⴰ ⴰⵙⴼⵉ ⵚⵚⵡⵉⵔⴰ.jpg|Asfi (deujhinme roye)


## Letes vijhenes
* ⵚ (s rinflé)
Denis Ducarme

**Denis Ducarme**, c' est on politikî francès-cåzant k' a nexhou e Watermål-et-Bosfoirt, e l' redjon di Brussele.

## Cårire
I s' a ddja margayî avou on prezidint do MR, copuvite Georges-Louis Bouchez.

Dispu l' fén do moes d' awousse, il est do costé di Tchålerwè. I va si prezinter åzès vôtaedjes po sayî di divni borguimwaisse d' èç veye la.

## Famile
C' est l' fi da Daniel Ducarme k' esteut eto politikî å MR.

## Referinces eyet sourdants
Joseph André (1878)

**Joseph André**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje, ki sinéve cobén «Mounî».

I skepia a Vivgni li 21 di djun 1878.

## Ouve e walon
Il esteut mimbe do Cåvea lidjwès, mins publiyive eto dins l' gazete «Li Ptit Lidjwès».

Il a scrît toplin pol teyåte e walon (loukîz l' djivêye so s' pådje Wikisourd).

##
Måhonteus rima

On **måhonteus rima**, c' est on rima avou des måhonteus mots, u dijhant des måhonteusès idêyes (metans, sol seke).

## Rascodaedje des måhonteus rimas
A stî on tins ki tertos les cnoxhént, et s' les dire inte camaerådes. Mins i n' passént nén des parints ås efants. 

On n' les rtrouvrè nén nerén dins les motîs walons, témint ki les diccionairîs do walon avént sogne di rasgurdi les cis ki djhént tofer ki l' walon esteut on grossî lingaedje.

## Kékes egzimpes
Spot des djins d' Ôtchamp:
:*Boukeas, bouketes
:*Ki n' ont ni panse ni tete
:*Ki n' sont nén co presse d' .

Rima so les cis d' [[Åye]] (spotés les Godis).

C' est ene grande djin d' Åye ki cåze a s' fi:
:*Vinoz m' tcher pitit Godi : n' alez nén djouwer avou ces pourceas la : i n' ont nén on bon conte e leu panse.

## 
* Mot d' on måhonteus livea
* Måhonteuse tchanson
* G105
Contes des meye nutes et l' nute

thumb
thumb
Les **Contes des meye nutes et l' nute**, c' est on live sicrît e-n arabe ki raconte les nutes d' ene sûtêye kimere lomêye Charazåde, ki parvént a wårder e-n alinne (dipus d' meye côps) on prince di Bagdet ki touwéve totes les cmeres ki coûtchént avou lu, al fén del nutêye. Kimint ? Tot lyi racontant des fåves do vî vî tins et les fé durer po k' ele ni soeyexhe nén foû ås aireurs.

## Sicrijheus
Ci n' est nén on mier sicrijheu ki shonne awè scrît l' live. C' est purade ene ramexhnêye des contes ki rôlént dins ces payis la di ç' trevén la.

## Erotisse dins l' live
Loukîz li boket e walon, ki cåze di l' eridjaedje do vé.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a on ptit boket ratourné e walon pa José Schoovaerts dins l' binde d' imådjes  «Et l' nute s' a stindou»
:''Dedja k’ i n’ est k’ da minne, po on fayé osti. Ses raecenes sont flåwes, ca å dpus k’ on l’ aduze, å dpus k’ i s’ aflaxhe. Dj’ a bea l’ rimostrer : i s’ etiestêye a doirmi cwand i s’ divreut dispierter. C’ est on nawe cwand i lyi fåt bouter d’ afaçon. Mins asteure ki vo l’ la tot seu avou mi, i lyi stitche di s’ enonder. Pouri osti ! C’ est èn arabe cwand i fåreut esse lådje, et on spårdeu cwand i fåreut fé des porvuzions. K’ elle våye ås cint ferfote, el cene k’ årè pitié d’ lu !

## Sourdants
Ifrinne

**Ifrinne** (/i.'fʀɛ̃n/), (e tamazir do Mîtrin Atlasse: «», ifran, /ifræːn/ ; oficirmint e letes latenes «Ifrane»  ey e  letes arabes «إفران», 'ifran), c' est ene veye do Mîtrin Atlasse, e Marok.

thumb

Lingaedje do payis: tamazir do Mîtrin Atlasse.

## Etimolodjeye
L' amazir «», c' est l' pluriyal di «» (ifri, come dins Imi n Ifri) ki vout dire «trô», dj' ô bén : «trô d' rotche». 

C' est po çoula k' i gn a des ôtes viyaedjes ezès montinnes do Marok ki s' lomèt insi.

## Årtchitecteure
Li viye veye, basteye pås Francès, mostere des måjhons avou des toets clintchîs (å Marok, les toets sont å pus sovint plats) covrous d' rodjès panes.

## Acsegnmint
Univiersité privêye «Les deus frés» (الأخوين, al-'akhawayn), aspalêye pa l' Arabeye sawoudite.

## Avey
Li liyon d' pire

## Sourdants
Imelrhesse

**Imelrhesse** (e techelheyt , /iməlɣəs/ )), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.

[thumb|[moskêye ås panes å solea]]
thumb|plake

## Djeyografeye
C' est l' prumî gros viyaedje sol voye do Mont Azourki.

Il est metou 1877 metes hôt ådzeu del mer.

## Economeye
Cåzu tos leus tchamps sont plantés d' pemîs. Po çoula, les djins ont cåvlé des pousses. Mins leu nombe a passé di 2 e 1982 a 45 e 2020. Adon, les poujhåvès aiwes sont todi pus fondes, aprume les anêyes di setchresse.

Pol tourisse gn a la cénk djîsses e viyaedje.


Imelrhesse ⵉⵎⵍⵖⵙ gôl måjhon cimint.jpg|terén d' fotbal
Imelrasse ⵉⵎⵍⵖⴰⵙ voye viè Timite gurnî Sidi Moussa.jpg|voye eviè Timite, avou l' gurnî Sidi Moussa å fond
Imelrasse ⵉⵎⵍⵖⴰⵙ gåraedje.jpg|gåraedje
Imelrhesse ⵉⵎⵍⵖⵙ grandès fniesses.jpg|måjhon rifwaite avou des fniesses d' aluminiom


## Sourdants
Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)

thumb|coviete
**Cénk letes d' apoisse e walon**, ki l' vraiy tite e francès, c' est *Les épîtres de Saint Paul aux Galates, aux Ephésiens, à Tite et aux Hébreux, et les épîtres de Saint Jacques et de Saint Jude, traduites en wallon*, c' est on live del coleccion «Li Bibe e walon» eplaidî pa Jean Hamblenne e 2021.

## Cotoû d' l' eplaidaedje
Li live fwait pårteye do pordjet Jean Hamblenne di ratourner pår li Novea Testamint e walon, pordjet k' a stî ahivé e 2016. L' ouve etire serè-st editêye so papî e 2022.

## Contnou
* Lete sint På ås Galates (ratournêye pa Lucyin Mahin)
* Lete sint På ås djins d' Efeze (ratournêye pa Bernard Louis)
(…)

## 
* Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)
Cawete -rete

Li **cawete -rete** u **dobe cawete -rete**, c' est ene cawete fwaite del cawete -ete avou on ristitchî R divant.

Elle est corwaiteye come dobe cawete dins l' Wiccionaire.

## Etimolodjeye
Ele pout provni d' on rifjhaedje del cawete -rece:  => .

Ele pout esse ricalkêye di (u awè askepyî del minme façon ki) ene cawete *-rette* do francès, fwaite leye eto avou on ristitchî R: ** => .

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Interlingue

L' **interlingue**, c' est on lingaedje planifyî, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.

## Istwere
Li prumî pordjet pol lingaedje a stî eplaidî på Edgar de Wahl e 1922.

## Belès-letes
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Wikipedie
* Occidental: The International Auxiliary Language

## Referince eyet sourdant
Refleke

On **refleke**, c' est ene djesse u ene kidujhance ki l' coir fwait otomaticmint dins ene metowe sitouwåcion, après on metou stombiaedje.

## Egzimpes
* reflekes schinresses (mostråves e laboratwere di rinne ditieslêye)
* refleke di Pavlov (aprindaedje po fé tchoezi)
* refleke des nierons (metans, cwand on bouxhe sol nieron del djouwete)
* refleke di tetaedje (do novea-né des djins et des biesses ås tetes
* refleke di dmorer vicant
…
Reich Almand

El **Reich Almand** (mot po mot: **Impire almand**, ki s' lomeut oficirmint al fén d' ès trevén : **Grand Reich Almand**). C' esteut èn Estat uropeyin ki vneut di l' Almagne avou l' boket coûtchantrece del Pologne ey el Prûsse levantrece. On-z el lome, moens oficirmint mins puvite coranmint, li **troejhinme Reich**. 

## Istwere

### Atake
Cist Estat cial aveut skepyî e 1933, cwand Adolf Hitler aveut wangi les eleccions do moes d' måss 1933.

### Spitaedje-evoye
Avou l' metaedje a fén d' lu-minme d' Adolf Hitler ey el fén del Deujhinme guere daegnrece po l' **Reich**, c' esteut l' sipitaedje-evoye po ci payis ci. Al fén del dijhnêye 1940, li **Grand Reich Almand** a sti divizé e cwate :

* Almagne avou l' poûssance burtaenike
* Almagne avou l' poûssance estazunyinne
* Almagne avou l' poûssance francesse
* Almagne avou l' poûssance sovietike 

centré|vignette|Divizaedje di l' Almagne eyet d' Berlin, li mwaisse-veye.
Tenawete, viè 1949, les troes prumîs edroets s' avént rebané eshonne po divni on payis. Do costé des sovietikes, ça a divnou on payis a pårt :

* Almagne do Coûtchant
* Almagne do Levant

## Sourdants
Chester Bennington

**Chester Bennington**, c' esteut on tchanteu ki saveut djouwer do clavî eyet del guitåre eto. **Chester Bennington** a nexhou li 20 di måss 1976 ey esse revoye li 20 di djulete 2017.  

## Cårire
**Chester Bennington** est kinoxhou po-z awè stî li tchanteu ey onk des mineus del binde di Linkin Park. Houte di çoula, il a ossu djouwé dins des ôtès bindes : Dead by Sunrise u core Stone Temple Pilots.

## Sourdants
David Lavaux

**David Lavaux**, c' est èn politikî walon k' a nexhou li 2 d' djanvî 1964, e Bince. C' est l' borguimwaisse d' Erkelene dispoy 1995.

## Biyografeye
Il est conseyî al province do Hinnot. Rola, c' est eto l' mwaisse del troke d' ès pårti, li Cinte Democrate ey Umanisse.

**David Lavaux**, c' esteut on pårlumintî federå vnant del troke des eleccions do Hinnot. Il a fwait çoula etur li 21 d' avri 2005 eyet li 11 di djanvî 2007. C' est lu k' a rcandjî Catherine Fonck come estant l' Minisse des Djonnes, di l'Aidance åzès Djonnes eyet del Santé po l' govienmint del Federåcion Walonreye-Brussele etur 2004 eyet 2009. I l' a rcandjî e moes di djun 2007. 

C' est eto lu k' a stî el prezidint del Comission des Naturalizaedje po li Pårlumint federå. Çoula pindant shijh ans. C' est a ç' moumint la k' il aveut rabôré el naturalizaedje da Johnny Hallyday. Ci dierin ome cial, c' esteut on peuprece tchanteu francès.  

## Margaye
I gn a-st on cinsî k' aveut discandjî ene grosse pire ki fwait frontire etur el Beldjike ey el France. **David Lavaux** esteut borguimwaisse del rebaneye comene pindant cisse margaye ci. Li pitit ban wice ki ç' a sti fwait, c' est Montgneye-Sint-Cristofe. Li mwairesse di Bousignies-sur-Roc (veye di l' ôte costé del frontire) si lomeut Amélie Welonek. Cisse feme ci a acertiné k' el bagaedje del pire, ça daleut conte li Traité di Courtrai. C' est avou ça k' on-z ava fwait li frontire.

## Hårdêye difoûtrinne
Li waibe da lu

## Sourdants
Doyén (Eglijhe)

On **doyén** (des côps ossu, on **mwaisse curé**), c' est on curé ki moenne ene troke di pårotches (motoit ene dijhinne) rashonnêyes dins on **[[doyinî]]**.

End a sacwants dins èn evetchî.

## Sacwants doyéns scrijheus e walon
* André Henin
* Bernard Van Vynckt
* Jules Sabaux
Scrijhaedjes d' ir et d' ouy, tôme 3

Li **tôme 3** del coleccion **Scrijhaedjes d' ir et d' ouy**, c' est on live e walon ki rashonne des scrijhaedjes di troes oteurs, Raphaël Zander, Marc Dewart eyet Robert Dewalque.

Il a stî eplaidî e 2021, på Rweyå Club walon d' Måmdiy.
Andalouze (såce)

L' **andalouze**, c' est ene såce-a-mayo walone avou ene orandje coleur.

## Istwere
Contråvmint å no, l' **andalouze** vént d' el Beldjike eyet nén del Sipagne. 

## Coujhnåjhe

### Åjhmince
vignette|On satchot di fritches avou di l' andalouze didins.
Cisse såce ci si mindje sovint avou des fritches ubén del tchå di . On-z e ritrove des fôrmules timpesse so les waibes po l' fé a s' måjhone.

### Dinrêyes
Les dinrêyes k' on trove sovint sont : 

* Echalote
* Episse d' a
* Mayo (ewou l' no : såce-a-mayo)
* Poeve
* Poevron
* Tomate

## Handele
L' **andalouze**, c' est ene såce k' on trove cåzumint k' el Beldjike. Totfeye, on cmince a-z e vir dins d' ôtes payis. Metans, el France.

## Pî-note eyet sourdants
Andalouze

* Addjectif ubén no prôpe po mostrer k' ene sacwè, ubén d' ene sakî, ki vént di l' Andalouzeye.
* Såce avou ene orandje coleur, ki pout afeye esse pikante, eyet ki vént d' Walonreye.
Yvette Léonard

**Yvette Léonard** (pacô scrît **Ivette**), c' esteut ene sicrijheuse e walon ki provneut d' après Andene.

Elle a morou li 7 di fevrî 2000.

## Ouve e walon
*[[Triyanèles à quate Bouneûrs]]*

## Pî-notes
Yiye et l' yeti (fime d' imådjes)

thumb
**Yiye et l' yeti **, c’ est on fime d' imådjes k’ a rexhou e 2019.

Il a stî fwait eshonne pa des Chinwès et des Amerikins, dizo l' tite «***Abominable***». 
 
## Spoûle
I gn aveut-st on côp ene båshele del Chine k' åreut bén vlou fé on grand voyaedje. C' est leye k' on lome Yiye. 

Po dire li veur, c' esteut ddja s' pere ki vleut fé ci voyaedje la avou leye. Mins il aveut morou divant d' awè polou adiercî s' råvion.

On djoû, Yiye a trové ene biesse nén cnoxhowe k' aveut schiwté evoye d' on laboratwere di schoirçaedje-evike. C' esteut ene sôre di séndje lomé yeti.

Ele li vola aidî a raler dins s' payis.

Ele prinda on batea e stoumeligne, eminant nosse yeti, et co deus ôtes efants. Mins, on moumint dné, il ont stî distcherdjîs pa ene growe ki ls a tipé so on camion. Après des kilometes et des kilometes, il ont toumé djus do camion, et s' ritrover dins l' wastene.

A ç' moumint la, il ont-st ataké li fameus pelrinaedje ki l' popa da Yiye aveut dit.

Ey al fén des féns, il ont-st arivé å Mont Evresse.
Placebo

vignette|Logo del binde.
**Placebo**, c' est ene binde al muzike inglesse k' a stî askepieye e 1994. Elle a fwait bråmint des alboms etur 1996 eyet 2013. Dispoy, il ont rataké avou on novea albom, nouv ans après.

## Mimbes

### Asteure

* Brian Molko
* Stefan Olsdal

vignette|210x210px|Brian Molko ki tchante, avou Stefan Olsdal, å deujhinme plan, eyet Steve Forrest, å lon.

### Davance

* Steve Forrest
* Steve Hewitt
* Robert Schultzberg

## Alboms

* 1996 : *Placebo*
* 1998 : *Without You I'm Nothing*
* 2000 : *Black Market Music*
* 2003 : *Sleeping with Ghosts*
* 2006 : *Meds*
* 2008 : *Battle for the Sun*
* 2013 : *Loud Like Love*
*2022 : *Never Let Me Go*
Hatche et matche (noveles)

thumb|
**Hatche et matche** (*Hatche èt matche*), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Rodolphe Dedoyard.

Li live a stî eplaidî pa Michel Francard dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1998.

Li coviete a stî dessinêye pa «Willoos» (no d' pene da René Gillet ), ki rprezinte li scrijheu.
Bastin (no d' famile)

**Bastin**, c' est li scrijhaedje corant, e l' Walonreye, do ptit no «» divnou no d' famile

## Waloneus et rlomés Walons poirteus do no
* Alexis Bastin
* Joseph Bastin
* Jules Bastin
* Max Bastin
* Omer Bastin
Boune nute Maroye boune nute mi feye (sketch)

**Boune nute, Maroye, boune nute mi feye**  (mwaisse sicrijhaedje: ***Bonne nutte Marôïe bonne nutte mi feille***), c' est l' incipite d' on vî tecse diyalocté e walon. 

Il a stî scrît dandjreus divant 1650.
d diviè
Il est rprins sol limero **287** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.

## Eplaidaedjes
C' est l' limero 5 do live «*[[Vîs arimés so les cmeres et l' mariaedje (live)|Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage]]*», eplaidî pa Jean Haust e 1941. 

Mins divant çoula, il aveut stî eplaidî (dandjreus pa Ulysse Capitaine) dins l' BSLLW di 1868, mwaisse modêye ey ortografeye do 19inme sieke vizon-vizu.

## Rititraedjes e francès
Maurice Piron li lome «*Querelle de ménage*» (margaye divins l' manaedje).

Haust mete come tite: «*Dialogue entre Crantche-e-cwèr et un pauvre homme*» (diyaloke inte Crantche-e-coir ey on pôve ome). Pus lon, il atåvele k' on l' pôreut titrer «*Une scène de ménage*».

## Tinme
Les deus maryîs si lomnut «Piron» et «Maroye». Dins l' tite do copinaedje, li prumî est ossu lomé «» (sinse di l' ome d' ene feme), et li cmere est spotêye «Crantche-e-coir», ki s' pout comprinde k' elle est måle come on crantche u k' elle est mwinre, d' awè fwin, come ee djin k' a on dicweleye d'on magnant må.

L' ome rinteure sô, come c' est l' alaedje. Portant, il atôtche si feme pa des doûcès paroles : 
:*Boune nute,  Maroye ! boune nute,  mi feye ! 
:*Cwand dji t’ rivoe, li coûr mi reye ! 

Li cmere l' atowe insi:
:K' el Grand Diåle ti rompe li cô !

Et lyi rprotchî d' esse on nawe ki n' fwait ki d' boere et d' foumer:
:*(T' es-st) ene djin ki ,
:*Ki n’ fwait k’ boere et prinde del toubak. 

A ç' moumint la, l' ôte si måvele, mins n' a nén l' tins di s' rediver, ca i lyi fåt rnåder. Adon, i dmande a s' feme di lyi aler cweri di l' aiwe di caenele po l' rimete. Mins Maroye ni vout nén et ratake a lyi sohaitî  k' i mourt la:
:*Ki n’ rinådes tu tos tes [[boyea]]s, 
:*Peumons, golete et totafwait !

L' ome adon li manceye d' el bate s' ele n' î va nén, mins leye dimane la stampêye:
:*Dji n' ireu nén ene  lon !

Adon arivèt les deus efants ki rclamèt a mindjî, ca i n' ont ni [[rciné]] ni [[sopé]]:
:*Binamé pere, dnez m’ a magnî !
:*Dj’ n’ a nén sopé! dji mour di fwim !

Mins l' pere, k' est ene miete rimetou, respond k' i n' a nén ene dresse a l' amagnî dins s' taxhe:
:*O ! k’ a-dj’ èn årmå e m’ saetchea ?

Ey adon, si mete a flaxhî so les troes ôtes, ki l' traitèt d' moudreu.

## 

## Sourdant
Ostetrike

thumb
L' **ostetrike** u **medcene do payelé** u **aidance a l' acoûtchmint**, c' est l' coxhe del medcene ki studeye et purade pratike les tecnikes po-z acoûtchî les femes.

Avou ça k' i gn a eto sifwaite ene coxhe e årtisyince, l' ostetrike des biesses.


A woman seated on an obstetrical chair giving birth aided by a midwife who works beneath her skirts. Woodcut.jpg
The practice of obstetrics, designed for the use of students and practitioners of medicine (1910) (14589875049).jpg
Cord clamping after birth.jpg|cloyaedje do coirdea d' botroûle


## Sourdants
Scrijha ë

Li **scrijha ë** (**E tréma**), c' est on scrijha eployî dins des ortografeyes Feller ricandjeyes.

Il egzistêye eto e francès, mins po èn uzaedje pår diferin.

## Feller-Soverdeas
I note li son œ (E bén «deur») dins li sistinme Feller-Soverdeas.

Ci son la vént dins toplin des mots dins les accints do Roman Payis, veyanmint k' i rprezinte li spotchåve voyale d' avår la. I replaece ossu tos les i et tos les u des pårlers namurwès vijhéns.  

On l' pout vey dins des tecses da Louis-Joseph_Courtois eplaidîs e 1972 dins Les Cayés walons.

On scrît insi dins l' gazete «*[[Li Soverdea (gazete)|Li Sauvèrdia]]*».

Il a stî «oficiålijhî» dins l' Motî Alphonse Massaux, eplaidî pa Jean Lechanteur e 2013.

## Ôtes Feller
Il a stî sayî di tenawete dins l' gazete Singuliers po noter li minme son, k' est ossu l' ci del sipotchåve voyale dins l' payis d' Bietris, et les ôtes u di l' Årdene nonnrece vijhene.

## Motî Gilliard
Emile Gilliard eploye li minme sicrijha dins s' motî (2007) po on son pår diferin, li son ê rinflé. Nol ôte ki lu ni scrît insi.

## e francès
Li scrijha a èn uzaedje diferin, espaitchant di loyî deus voyales e-n on minme son. Adon, li prononçaedje dipind do mot:
:*No*'ë**l'': prononcî «è» (/ɛ/). 
:''aigu**ë**': nén prononcî, mins ralonguit li «u» k' est padvant ki s' prononce adon «û» (/yː/).

## 
* E (tot les scrijhas et les sons notés avou l' lete E)

## 
Tecses avou li scrijha ë so Wikisourd
*  (arimés da Louis-Joseph_Courtois) 
*  (roman da Jacques Desmet)
*  (ratournaedje di l' Evandjîle sint Djan pa Joseph Tilkin et Jacques Desmet
*  (tos ces tecses la sievnut li scrijha ë)

## Sourdants
Foyes di tchinne et fleurs di brouyire (tecses)

thumb|coviete
**Foyes di tchinne et fleurs di brouyire** (*Fâyes du Tchêne èt Fleûrs du Brouwîre*), c' est ene ramexhnêye di tecses (arimés, tchansons et prôzes) da Alexis Bastin, eplaideye a Vervî e 1950.

## 
onk des tecses di l' ovraedje (p. 57).
Dolhin

**Dolhin**, c' esteut on hamtea d' Limbôr (ki s' loméve ossu Dolhin-Limbôr, asteure on coulot do Grand Limbôr.

## Rilomés Dolhinîs
Alexis Bastin

## Sourdants
Monse (discramiaedje)

* monse (nouzome biesse)
* ene monse, c' est ene vatche k' on n' sait pus awè plinne
* djonne di biesse ki skepeye nén normå
Tchonster

**Tchonster** (fr. *Jehonster*) u **Tchanster** (fr. *Jehanster*), c' esteut on hamtea d' Poleur, asteure onk des viyaedjes do Grand Teu.

## Etimolodjeye
I shonne ki li diterminant soeye purade li ptit no tîxhon «Guisso» ki li ptit no latén «Johannes», mins c' est åtoû di ciste ortografeye la ki les papiyåds del Mîtrinne Ådje ont riscrît li no do viyaedje..

Po «ster», c' est on payis d' tienes del Hôte Årdene.

Motoit a cåze d' ene fåve do vî vî tins, li cene do Sierpint do Mani k' essinne on personaedje lomé «Tch'han» ().

## 

## Sourdant
Blistin

Blistin [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Bilstain, rebané avou 4831 Limbôr; limero diyalectolodjike: [Ve 18]; vî limero del posse: 4831
Goyé

**Goyé** (fr: *Goé*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Limbôr.

* Limero del posse: **4834** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ve 25**
Tchampinne

Ene **tchampinne** u ene **gréve**, c' est èn oujhea, sovint d' passaedje (e l' Walonreye), ki s' rabate e volêye dins les tchamps.

Les tchampinnes estént prinjhes po amagnî dins les tindreyes.

 Turdus spp. (sacwants sôres)

## Sôres di tchampinnes
* tchîpete u gréve do payis (*[[Turdus philomenos]]*)
* francesse  (*Turdus musicus*)
* håmustinne (*[[Turdus viscivorus]]*), li pus grosse des gréves, ki magne voltî do håmustea.
* tchacresse u tchactchak u fagnrece (*[[Turdus pilaris]]*), grosse grijhe tchampinne, ki rpasse li dierinne, lomêye ossu li grosse d' ivier
* basse gréve (måvis) (*[[Turdus merula]]*)

## Alére
* Lucien Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, 20inme shijhe, li tindreye, tôme III, pp. 309-325.
* Louis Remacle, Li pårler del Gléjhe, pp 172-173.
* ALW 8 so les biesses, p. 155-161.

## Sourdants
Li Devôr

**Li Devôr** (la-minme, *Lu Dèvôr*, li pus sovint dins ene fråze, «å Devôr»; neyerlandès *Aardevoor*, davance *Aardevoorde*, riscrît asteure *Ardevoorde*), c' esteut on hamtea metou mitan so Ezmåle, mitan so Élessene. 

Asteure, c' est onk des coulots do Grand Londe, e l' province do Braibant flamind.

## Lingaedjes
Li walon n' a divnou lingaedje des djins do Devôr k' assez tård, minme pus tård ki po les ôtes viyaedjes d' Élessene (Sinte-Ane ey Élessene minme). Insi, e 1890, on scrijheu si plind do metaedje a rén do flamind å Devôr.

Li hamtea est pårti a deus pal voye lomêye l' Éribåne (neyerlandès *Heerbaan*). Ene pårteye a Bijhe est metowe so Ezmåle; l' ôte, a Nonne so Élessene. Li boket so Ezmåle, c' est ene cwénzinne di måjhones, foiravant des cinses. On î djåzéve flamind (e 1948), mins on î conmprindeut l' walon.

Li pårteye nonnrece, c' esteut bråmint des måjhons d' houyeus k' alént ovrer après Lidje. On î djåzéve walon e 1948. Mins èn ome k' aveut 9 ans e 1868 si sovneut do tins ki l' viyaedje esteut flamind et l' cåzéve co bén e 1944.

## Transpoirts
Gn a èn aresse d' otobusse.

## Tuzance walone
Li walon do Devôr a stî studyî pa Robert Vanorlé.

## Sourdants
Les fåves do fré Tiedôr (arimés)

**Les fåves do fré Tiedôr** (***Lès fâves do Fré Tièdôr***), c' est on live di ratournaedje des fåves di Lafontinne, sicrît pa René Dehez, ey eplaidî på Rweyå Club walon d' Måmdiy e 1985.

Il est enimådjî avou des vîs desséns da Gustave Doré (1833-1883).

L' adrovaedje est scrît pa Paul Lefin, mitan e francès, mitan e walon.

## Corwaitaedje
Li tecse n' est nén plaké å ci Lafontinne, ni pol tite, ni pol pîtaedje.

## Egzimpe di fåve
:::**Les biesses ki toumît d' on må**

 Les_biesses_acsûtes_del_pesse_(fåve)#Ratournaedje_Dehez