open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joëlle Milquet

thumb
**Joëlle Milquet**, c' est ene politicresse walone.

Elle a stî lontins prezidinte do CdH, li pårti ki replaeça li PSC.

Foirt tiestowe dins les martchandaedjes inte Flaminds et Walons, ele fourit lomêye "Madame nonna" pa les Flaminds, pask' ele rifuzéve a tot côp leus atåvlas.

## Dins les belès-letes e walon
[thumb|left|Djowele amon [Titorval (croxheye pa José Schoovaerts)]]
Elle a stî croxheye mwints côps e caricateure pa José Schoovaerts dins les RABULèTS. Ey eto e dessén dins l' binde d' imådjes "Professeur Titôrvå".

## 
 (on cåze di leye)
Jean Pirotte

**Jean Pirotte**, c' esteut on politikî ey on militant walon. Il a skepyî li 5 d' octôbe 1912, a Tîne-dilé-Hanu. Il a morou li 27 d' avri 1978, a Djiblou.[thumb|Pirotte amon [Titorval ]]

## Referinces eyet sourdants
Philippe Monfils

[thumb|Monfils amon [Titorval ]]

**Philippe Monfils**, c' est on politikî bedje. I a skepyî a Lidje li 4 di djanvî 1939. C' est on mimbe do Mouvmint Rfômrece.
Richard Miller

**Richard Miller**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant. 

Il a skepyî li 16 di nôvimbe 1954, e Tchålerwè. 

C' est on mimbe do Mouvmint Rfômrece.

Il a eto scrît des lives e francès. Ût di ses noveles del ramexhnêye «Adulte tesse» (2003) ont stî ratournêye e picård di Mont pa René Lemur.

## Sourdant
Benoît Lutgen

[thumb|Croxhî pa [José Schoovaerts dins l' BI «Titôrvå»]]

**Benoit Lutgen**, c' est on politikî CDH k' a stî lontins mayeur di Bastogne.
Paul Magnette

**Paul Magnette**, c' est on politikî walon.

I skepia a Lovén li 28 di djun 1971.

Di s' mestî, il esteut professeur a l' ULB.
## Cårire
I mousse tot djonne e pårti Socialisse.

I divna mayeur di Tchålerwè e 2012.

I fourit relî come prezidint del Walonreye li 22 d' djulete 2014 et-z î dmorer disk' å 28 di djulete 2017.

## Rilomêye

### Mediatike
Il a divnou cnoxhou lon et lådje cwand, disk' al dierinne broke, e moes d' octôbe 2016, i n' a nén volou fé siner l' Walonreye ås martchandaedjes di l' Acoird economike et comierçå globå inte l' Union Uropeyinne eyet l' Canada. Bråmint paski, après des studiaedjes et des ristudiaedjes do tecse, set ans å lon, i s' abaitixha ki les djudjes k' alént esse metous po les margayaedjes n' alént nén esse neutes.

E 2023, sacwantès djins s' ont maké cwand il a dit ene crake avou les Flaminds eyet les Walons, tot rwaitant l' ovraedje.

### Bon dvwer
Tot rwaitant les **rindaedjes bon dvwer** k' il a rçuvou, i nd a troes ki sont impôrtante&nbsp;:

* 2016&nbsp;: Ôre caizerlike di l' Ôre do Solea levant di troejhinme classe.
* 2017&nbsp;: Grand Cordon di l' Ôre rweyå di Dannebrog.
* 2019&nbsp;: Grand oficî di l' Ôre da Yopôl I.

## Referinces eyet sourdants
Jean-Claude Marcourt

**Jean-Claude Marcourt**, c' est on politikî walon eyet mimbe do PS. Il a skepyî li 16 d' octôbe 1956, a Awan.[thumb|Marcoût amon [Titorval ]]

## Rilomêye
C' est l' ome padrî el dicret «&nbsp;Payizaedje&nbsp;» ([FR] *décret paysage*) k' a passé li 7 di nôvimbe 2013. Tolminme k' èç dicret la a stî ene miete rcandjî pa Valérie Glatigny, a l' atake del dijhnêye 2020.

## Referinces eyet sourdants
Paul Furlan

thumb|Paul Furlan
[thumb|Paul Furlan amon [Titorval ]]
**Paul Furlan**, c' est èn ome politike bedje, k' a skepyî a Bince li 3 d' nôvimbe 1962.
Isabelle Simonis

**Isabelle Simonis**, c' est ene politicresse walone eyet francès-cåzante ki vént do PS. Elle a nexhou li 4 di måss 1967, a Ougrêye.

## Cårire
Å livea des rebanêyès comenes, elle a stî borguimwaisse di Flémåle, inte 2006 eyet 2022.

El posse di borguimwaisse esteut mo impôrtante po leye, veyanmint k' elle a cwité on posse a l' efwébé po ça. 

## Referinces eyet sourdants
José Happart

[thumb|José dins l' [Titorval]]
**José Happart**, c' est on politikî walon. 

I disfinda li cåzaedje oficir francès å consey cominå di Foron (la ki l' lingaedje do payis est l' limbordjwès), et mete des xhames el voye di puzieurs govienmints del Beldjike.

Il esteut l' noere biesse da Wilfried Martens.
Philippe Courard

**Philippe Courard**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant ki vént do PS. Il a nexhou li 2 d' setimbe 1966, a Nameur.

## Cårire
Å livea des rebanêyès comenes, il a bråmint bouté do costé d' Houton. 

## Tuzance
**Philippe Courard** a stî dessiné amon Titorvå (vir l' infoboesse).

## Referinces eyet sourdants
Jacky Morael

**Jacky Morael**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant ki vént d' Ecolo. Il a nexhou li 26 di nôvimbe 1959, a Hesta. Il a morou li 6 di decimbe 2016, a Lidje.

## Bon dvwer
**Jacky Morael** a rçuvou l' tite di «&nbsp;Tchivalî di l' ôre da Yopôl&nbsp;», li 11 di may 2003.

Ecolo a stî foirt peneus el djoû d' ès revoyance. Sorlon Philippe Defeyt, c' est gråce a **Jacky Morael** k' leu pårti aveut adiercî s' côp tins des vôtaedjes di 1999. E 2021, Ecolo a metou so pî on cinte d' estudes a s' no. 

## Tuzance
**Jacky Morael** a stî dessiné amon Titorvå (vir l' infoboesse).

## Referinces eyet sourdants
Jean-Michel Javaux

**Jean-Michel Javaux**, c' est on politikî d' gåtche ki vént d' Ama, e l' province di Lidje   

## Referinces eyet sourdants
Eshonne (antolodjeye)

**Eshonne** (*Acheune*), c' est ene antolodjeye di scrijheus des soces di Flipveye eyet Ôlwè.

Elle a stî eplaideye pa Lucien Léonard e 1969.

## Sicrijheus(es) riprins dins l' live
* Clément Dimanche
* Simone Manouvriez
* Josée Mathot
Atelaedje des tchvås

L' **atelaedje des tchvås**, c' est cwand on eploye des tchvås po saetchî so des tcheroes u des ekipaedjes.

## Atelaedje di deus ou sacwants tchvås
Li tchvå est miné på **coirdea**. Cwand gn a deus tchvås, c' est l' ci d' gåtche ki l' a. On l' lome  ou tchivå d' mwin. L' ôte si lome tchivå dzo vedje ou foû mwin.

## Kimandes ås tchvås
*  : po k' il avancexhe
*  : po k' i djokexhe
*  : po k' i tournexhe a hintche
*  : po k' i tournexhe a droete.

## Pîces di l' atelaedje des tchvås

* li perone u lamea u wiban u trepsin; on schåye-trait
* les traits
* li gorea u colé
* les ôtès pîces do haernixhmint.

## Sourdants
Djok

* li djok, c' est ene pîce di bwès, purade do bwès d' poye, la k' les poyes di poli s' alèt adjoker del nute (po si rpoizer).
* li djok u djocoe, c' est l' minme ahesse spo les moxhons d' gayole.
Raptitixhant mot

"Raptitixhante cawete"
On **raptitixhant mot** u **raptitixha**, c' est on mot ki mostere ene pus ptite sacwè (ene pus ptite biesse, ene pus ptite djin) ki l' cene mostrêye på mwaisse mot.

Li minme si fwait eto coramint po les nos d' djins et les nos d' plaeces.

E walon, come dins bråmint des lingaedjes, les raptitixhants mots si fwaiynut på djeu des raptitixhantès cawetes.

## Egzimpes di raptitixhants mots e walon
 raptitixhante cawete
### kimons nos
*  => ;  => 
*  => 
*  => 
*  => 
### nos d' plaeces
* Élicene => Élicinea
### nos d' djins
* Wiyåme => Wiymin
* Dini => Nihoûle

## Lingaedjes ki fwaiynut leus raptitixhants mots avou des cawetes
* flamind : cawete -eke
* neyerlandès : cawete -je
* almand : cawete -chen
* espagnol : -ito, -ita

## Lingaedjes ki fwaiynut leus raptitixhants mots d' ene ôte manire
### Divintrin raptitixhaedje
C' est pa on ristitchaedje divintrin di voyales.
* espagnol :  =>  (gamén, djambot)
* arabe marokin :  (tchet) =>  (pitit tchet);  (latons) =>  (on pô des matons, ene pougnêye di latons)
### Scawaedje
On scawe li mot (on lyi rcôpe li coron).
* inglès : foirt corant po les nos d' djin : Bernard => Ben; Albert => Al
Rimetaedje

* rimetaedje (linwince)
** rimetaedje (retorike) : efet di stîle, dins l' cåzaedje u li scrijhaedje.
** rimetaedje (croejhete) : sintake
* rimetaedje di pris, dins on martchî publik
...
Rimetaedje (linwince)

:*[[Rimetaedje|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "rimetaedje"]]
On *'rmetaedje''', linwisticmint, c' est on djudjmint di rshonnance deus sakîs, ene sacwè et ene sakî. On l' pout rwaitî soeye-t i come on stîle po djåzer, soeye-t i come on pont del croejhete des lingaedjes.

* rimetaedje (retorike) : come efet di stîle, dins l' cåzaedje u li scrijhaedje.
* rimetaedje (croejhete) : come sintake
Acheune

* disfondowe di "", ki shût l' prononçaedje do payis d' Flipveye
* ***[[Eshonne (antolodjeye)|Acheune]]*** : Antolodjeye di scrijheus des soces di scrijheus di Flipveye eyet Ôlwè (1969).
François Quinaux

**François Quinaux**, c' esteut on scrijheu e walon d' après Nameur. 

Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès.

Gn a bråmint des fråzes da sinne dins l' Motî da Pirsoul.
Rimetaedje (retorike)

:*[[Rimetaedje|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "rimetaedje"]]
On *'rmetaedje**, dins l' cåzaedje u li scrijhaedje, c' est on djudjmint di rshonnance so deus sacwès, deus sakîs, ene sakî ey ene sacwè.

Li mot soûd del ratourneure "I n' fåt nén **rmete*' djin a biesse".

== Tcherpinte des rmetaedjes ==
Si les deus sacwès, sakîs... sont rshonnantes, ele seront loyeyes å pus sovint pa l' [[adviebe]] "".
:*.

Les rmetaedjes sont rwaitîs come des bokets do lingaedje, a rindjî avou les ratourneures et les spots. Dj' ô bén k' i n' si polèt nén translater mot po mot dins on lingaedje etrindjir.

Mins gn a eto des ôtes tcherpetaedje possibes 
* avou «»: «»
* avou «»: «»

## Lives di rmetaedjes e walon
* Joseph Defrecheux : "*Recueil de comparaisons populaires wallonnes*", Vaillant-Carmanne, Lidje, 1886.

## 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Pî-note
Rimetaedje (croejhete)

El croejhete, li **rmetaedje** u **comparaedje** s' aplike ås addjectifs et ås adviebes. 

On **rmetant addjectif**, on **rmetant adviebe** (courtinnmint, on **rmetant**), c' est èn addjectif ou adviebe ki mostere on rmetaedje (comparåjhon) di cwålité inte deus sudjets.

E walon, li rmetaedje si fwait pus rade avou des adviebes radjoutés divant l' addjectif ou l' adviebe. Mins gn a sacwants mots ki sont des miers djivions.

*Dilé les rmetants, gn a les [[sorrimetant]]s (addjectifs ou adviebes [[sorlatif]]s).*

## Rimetants ki sont des miers djivions
:*Si fré est ***' k' leye e carcul.
:''K' i fwait mannet, cial a Uke; ci n' est nén **** dins les corons d' ovrîs.
:''Dji cnoxhe çoula **** k' lu.
:''N' a nén **** sourdåd ki l' ci ki n' vout rén ôre.

== Adviebes di rmetaedje ==
On mostere li sudjet k' on rmete avou l' prumî, pal voye di l' aloyrece «[[ki]]».
* Il est **pus** grand **k' **mi.
* Dji so **ossu** malén **k' **twè.
* Vosse vea est **totossu** crås ki l' ci Matî Djigot.
* Nos n' esténs **nén si** biesses **ki **po nos leyî emantchî.
* Li pîce esteut **moens** gaiye **k' **on n' dijheut so l' afitche.

== Dins des ôtes lingaedjes ==
Dins les [[lingaedjes tîxhons]], sacwants rmetants addjectifs (les cis ki mostrèt on pus hôt dgré) si fwaiynut pa [[acawtaedje]]. Adon, c' est des djivions a pårt.
* (inglès) : 
:''I was fast, but he was **faster** than I
::Il a stî pus rade ki mi
* (neyerlandès)
:''Ik ben slim, maar ze is **slimmer''' dan ik.
::Dji so sûti, mins elle est pus sûteye ki mi.

## 
* Sacwants ôtes egzimpes (dins l' Pitite croejhete Hendschel)
*  Sacwants ôtes egzimpes (dins l' Grosse croejhete Hendschel)
Dins les ouys di m' mame (tchanson)

"**Dins les ouys di m' mame**", c' est ene tchanson e walon, ratournêye pa Françwès Nyns (so ene idêye da Didier Nyns) d' ene tchanson da Arno, "*Dans les yeux de ma mère*".

Elle est tchantêye pa Anthony Fanard, k' a ene vwès ki n' rissaetche nén må del cene da Arno.

Li tchanson a stî spårdowe sol Daegntoele a môde d' abetchtaedje (zûne-mårcutigne) divant l' metaedje dins lès botikes.

#### 
* Li tecse del tchanson
* Videyo del tchanson (so Youtube)
1592

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
* 13 di sètimbe : Montaigne
Marc Etienne

**Marc Etienne**, ki l' no d' soçon å Rweyål Club walon d' Måmdey, c' est **fré Albert**, c' est on scrijheu di prôze nén racontrece dins *[[Li ptite gazete (Måmdey)|Lu p'tite gazete]]*.

I scrît purade des biyografeyes di rilomêyès djins di Måmdey.
Héron (oujhea)

thumb|Héron ki s' voet co sovint amon nozôtes

Li **héron**, c' est on grand oujhea schaessî.

## Sôre di hérons
* héron cindré
* héron ås vatches
Lumçon

On **lumçon**, c' est on molusse di tere, sins schåfe.

## Come nujhante biesse
I vént magnî les verdeures dins les cortis; il est foirt friyand après les salådes. 

## Dins les nos prôpes del Walonreye
Les lumçons, c' est li spot des Namurwès. 

C' est ossu l' ci des djins d' Årveye. Did la li no d' on scwere di ç' viyaedje la (oficirmint: *Place du* Lumçon).

A Tårcene, gn a on coulot lomé «Lumçonri» (oficirmint: *rue Lumsonry*).

## 
Lûte siconte des lumçons ki vnèt ås salådes
Dictionnaire des belgicismes

Li **Motî des beldjicisses da Francard et aidants**, ki l' tite e francès, c' est ***Dictionnaire des belgicismes***, c' est on motî do francès d' Beldjike, copurade li francès d' Walonreye.

Il a stî scrît pa Michel Francard, Geneviève Geron, Régine Wilmet et Aude Wirth.

Gn a 2000 mots dvins.

Il a vudî e 2010, ås eplaidreyes "De Boeck".

Il est rahoukî på côde **FrB1**.

ISBN 978-2-8011-1608-1

## Sacwants mots studyîs
La kékes mots dedja metous e Wiccionaire:
*  (po-z apicî on djibî)
* 
* *
* *
* 
* , , , 
* 

##
Friedrich Engels

[thumb|Engels avou Marx amon [Titorval ]]

**Friedrich Engels** a skepyî li 28 di nôvimbe 1820 a Barmen (èn ancyin ptit ban d' Almagne) ey a morou li 5 d' awousse 1895 a Londe.

C' esteut on filozofe ey èn economisse. Il a scrît sacwants lives avou s' soçon Karl Marx et, eshonne, il ont fé bråmint po-z enonder l' ideyolodjeye comunisse.
Pôce

Li **pôce**, c' est l' doet del mwin k' et l' pus gros, et metou divintrinnmint.

Dins les biesses ås cwate pates, c' est l' prumî doet ki disparexhe, ou n' pus esse k' on brostion. Veyou årvierdimint, c' est l' pus "novea" doet dins l' evolucion des biesses ås tetes.

Dins les doetreces (rime-rame d' efants), i s' lome eto "pôcî", "pôcet", "pôçrê", "pôcin".

## Role essegnrece
Mostrer l' pôce å hôt vout dire ki tot va bén, k' èn ovraedje est bén fwait.

Did la li dijhêye e walon "" u "".

C' est parey e-n inglès. Metans, li mincion "afitchî do mî possibe".

Po les ptitès imådjes so Wikipedia, c' est "thumb" on racoûti di "thumbnail"(ongue di pôce e-n inglès). Po l' voye pus grande i vos faut clitchî dissu l' imådje è "thumb".

Lever l' pôce, c' est l' sene k' ene djin metowe li long d' ene voye fwait di l' otostop.

Årvierdimint, baxhî l' pôce, do trevén des Romins, c' esteut codåner on bateu dins les djeus d' cirke a esse touwé. 


File:US Navy 110202-N-5538K-097 Aviation Boatswain's Mate Airman Jeremy J. New gives the okay signal as an AV-8B Harrier jet aircraft.jpg|lever d' pôce po d' l' "avion-stop" ?
File:Flickr - Saeima - 5.jūlija Saeimas ārkārtas sesijas (11).jpg|ké sinse, baxhî l' pôce, po on pårlumintî, el Litwaneye ?
Quảng Bình

Li province di **Quảng Bình** (vi: *Tỉnh Quảng Bình*), c' est ene province do Vietnam.

right|eplaeçmint del province el Quảng Bình
right|250px|thumb|Đồng Hới, province el Quảng Bình
[250px|right|thumb|[Phong Nha-Ke Bang, province el Quảng Bình]]

Elle a-st ene sitindêye di 8.051,8&nbsp;km² (ça fwait dipus do cwårt del Walonreye) po 831.600 dimanants. Elle est pårteye e 5 arondixhmints po 1 comenes intités.

Si mwaisse-veye est Đồng Hới.

## Arondixhmints

* Arondixhment d' Le Thuy
* Arondixhment d' Quảng Ninh
* Arondixhmint d' Bo Trach
* Arondixhmint d' Quang Trach
* Arondixhmint d' Tuyen Hoa

## Difoûtrinnès hårdêyes
* waibe oficire
Phong Nha-Ke Bang

300px|thumb|right|Phong Nha-Ke Bang, Quang Binh

Phong Nha-Ke Bang, c' est on park nåcionå el province di Quảng Bình, å Vietnam. Il est waeranti come patrimoenne nén fizike pa l' UNESCO e 2003.
Djowion

On **djowion** u **djowea**, c' est ene tote pitite pire, foirt råle, et ki våt tchir et vilin. Ele sieve po mete dins des ôrreyes.

## Motlî
Li ci k' endè vind si lome **djwalî**. Si comiece, li **djowalreye**.

## Kékès precieusès pires
* diyamant
* emerôde
…
Nuk

On **nuk** est on ctoirdaedje d' ene coide (ou d' on fi evnd) po-z aloyî ou alaxhî ene sacwè ou ene biesse.

thumb|Nuk po raloyî deus coides eshonne
thumb|Nuk po ki l' coron ni s' disfwaiye nén
thumb|Nuk po alaxhî on batea, on tchvå, on bedot, evnd.
thumb|Nuk po aloyî èn anea, on bwès, ene schåle, evnd.

I gn a ene make di manîres di fé dès nuks. 
Tchaeke va po on uzaedje. Po aprinde à lès bén fé, l' mia èst d' passer on tins amon lès "scouts". 
È voci on chwès :
Hô Chí Minh Veye

240px|right|thumb|Hồ Chí Minh Veye
240px|right|thumb|Hồ Chí Minh Veye

**Hồ Chí Minh Veye** ((Thành phố Hồ Chí Minh), dins l' tins *Sài Gòn*, c' est ene grande veye do Vietnam.
Karl Marx

[thumb|Engels avou Marx amon [Titorval ]]

**Karl Marx** a skepyî li 5 di may 1818 a Trive (e-n Almagne) ey a morou li 14 di måss 1883 a Londe.

C' esteut on filozofe et én economisse. Il a scrît sacwants lives avou s' soçon Friedrich Engels et, eshonne, il ont fé bråmint po enonder l' ideyolodjeye comunisse.
Zoupleuse

Ene **zoupleuse**, c' est on rime-rame d' efant k' on dit tot prindant l’ efant so ses djnos, et l’ fé potchî.

Po-z atchver, on pout sorlever l’ efant, li rtourner, et lyi shofler dins s’ pepete.

Estô di prinde si mamé so l’ djino, on l’ pout mete a dadaye sol côp d’ pî. Al fén, on l’ berôle sol costé tot djhant : « a bas les ptits valets ».

## Egzimpes di zoupleuse
:*Youpdoudoup so li spirea
:*Djambe di bwès n’ a pont d’ oxheas
:*Nosse meskene ni sait danser
:*Nosse vårlet nel sait miner
:*Nosse tchivå n’ a pont d’ avoenne
:*I nd årè k’ a l’ ôte samwinne
:*Avou l’ ci do vî captinne.
:*I n’ a pus k’ on ptit xhuflet
:*Po shofler å cou da Tchantchès. 

:*A dada dsu *mon* bidet, 
:*Tinoz vos bén ôtrumint
:*C' est l' cumulet... Zoupla ! 

:*Roumdoudoum Colin Robin
:*Vosse tabeur ni va nén bén
:*Fjhoz l' on pô raler pus bén
:*Disk' a l' anêye ki vént
:*Et cwand vos pasroz dvant mon Djetrou
:*On vs taprè l' tabeur a vosse cou. 

## Sourdants & pî-notes
Da Nang

200px|right|thumb|Da Nang
200px|right|thumb|Da Nang

**Da Nang** c' est ene veye do Vietnam, so l' aiwe di Hán eyet l' mer di Chine, e miermitan do payis.
Dispoy 1997 li veye eyet l' redjon åtoû ont stî rsaetchîs del province da Quang Nam po divni ene novele province otonome.
}
Vung Tau

300px|right|thumb|Vung Tau

**Vung Tau** c' est ene comene del Redjon d' Nam Trung Bo, e l' Vietnam. Area is 155,1 km2, population is 280.988 (2009).
Frindje

[vignette|Imådje ki mostere èn ome avou ene '''frindje''', amon [Titorval. Les mots sont scrîts e-n ortografeye Feller. Asteme k' el mot «&nbsp;capoule&nbsp;» vout sovint dire ene ôte sacwè, e cwefeure.]]
Ene **frindje** ubén ene **caniche**, c' est ene môde di cwefeure.

## Wåkeure
Les **frindjes**, c' est l' eshonna di tchveas k' est sol front.

Gn a èn ôte mot po dire **frindje**, c' est «&nbsp;chiene&nbsp;». Mins nerén, il est rwaitî tot-z estant on rfrancijhaedje.

## Referinces eyet sourdants
Honoré Chavée

**Honoré Chavée** a skepyî li 3 d' djun 1815 a Nameur ey a morou li 16 di djulete 1877 a Paris.

C' esteut on rcwereu sol walon.

## Vicåreye
A studyî å seminaire di Nameur et après, baguer a Paris.

Ça a stî onk des prumîs Namurwès a scrire (bråmint des biestreyes) so l' etimolodjeye des mots walons (1840) et sol croejhete : "*Français et wallon, parallèle linguistique*" Paris-Brussele, 1857, 223 pp. 

E 1858, i scrijha èn adrovaedje del troejhinme edicions des tchansons da Charles Wérotte.

On lyi doet li foirdjaedje do noûmot e francès "**" mins il eploye po cåzer del sitindêye galo-romande, eneviè l' Almagne.
Caracole

thumb
thumb
thumb
Ene **caracole** u **caricole**, c' est ene sôre di lumçon, mins avou ene schåfe, ki va tot s' toirtchant, k' i saetche avou lu, et s' rimete divins cwand i fwait trop setch.

End a bråmint des sôres ki, e sincieus latén, sont rindjîs divins l' classe des molusses a l' eschafiote.

## Motlî
Li ci ki tchesse ås caracoles si lome on caracolî. 

Les «Caracolîs», c' est li spot des cis d' Lessive.

## Sacwants sôres
* grosse caracole u caracole di tchvå (magnåve, motoit *[[Helix pomatia]]*)
* pitite caracole u caracole di leu (nén magnåve, distrujhante dins les cortis)
* mônî
* guignon (pite caracole di håye)
* caracole d' aiwe (limnêye) (*Limnea truncacula*, sieve di passaedjes ås halenes del grande dewe do foete)
* haricrûte (*Littorinae*, pitite caracole des boirds del Mer do Nôr).





## Vicaedje
Dins les setchs payis, les caracoles vont rexhe cwand il a ploû, et aprume del nute.

Di l' esté, ele si vont agritchî après on sopoirt (plante u meur), et clôre leu schafiote, po n' nén souwer evoye (estivaedje). Ele si polnut rashonner des cints et des meyes sol minme bodje.


Estivantès caracole so on rozea.jpg|estivant so on rozea
Estivantès caracoles plin èn åbe.jpg|estivant so on bouxhon


## Rime-rames d' efants
thumb
Gn a sacwants rime-rames d' efant fwaits sol mot «caracole».
:*Caracole, lumçon; tape tes coines å lon !
:*Caracole, pistole, grand-mere iyole
:*Caracole, pistole,<BR> grand-mere Iyole;<BR>N a vosse pere, <BR>n a vosse mere<BR> Ki sont sol soû<BR>Avou on banstea d' oûs
:*Caracole Mouchtecole; Pere et mere å bwès
:*Caracole Mouchtecole; Muche tes coines et tes saeyeas T' årès plin ene téle di clair laecea
:*Caracole; pistole; michtrole; muche tes croles

## Sourdants
Skepiaedje

Li **skepiaedje** u **nexhance** u **vnowe å monde**, c' est cwand èn efant rexhe do vinte di s' mame e s' payelé.

Po li skepiaedje des biesses, loukîz a djonnlaedje.

## Motlî
Dins ene fråze, on dit k' Onté u Entéle **a skepyî**, **a vnou å monde**, **a veyou l' djoû** ou **a nexhou**.

L' efant djusse sikepyî si lome "".

## Dijhaedjes
Inte grandès djins, on dit : "Li feme Linåd a yeu si efant; elle a on gamén; il ont rieu ene gamene".

Mins, po cåzer ås efants, on djheut purade "Mon Cabu, il ont atchté on ptit valet, ene pitite båshele (ene )".

## Skepiaedje et lwè
Li novea-né doet esse rashiou al comene. Asteure, c' est l' docteur k' a-st acoûtchî li payelinne ki dene on papî ki waerantixh li djoû del nexhance.

Davance, on vleut pacô candjî li djoû do skepiaedje. Les efants vnous å monde li 31 di decimbe estént voltî declarés li 1î d' djanvî. Portant, insi, i pierdént ene anêye a scole ey ås sôdårds, dijheut on.

## Fwaire-pårt di skepiaedje
Vocial sacwants tecses e walon di fwaire-pårt di skepiaedje :
* Lucyin a  ene pitite båshele k' on lome "Souzane". Avou l' crijhe, c' esteut meyeumartchî... Freut spès la k' i s' piedreut, ci-la !!! Asteure : bråyes et faxhåds, moståde pattavå... (e moes d' djanvî 2010).
* Nosse pitite  a-st arivé li 27 d' avri 2010; Zeliye vos dene radjoû amon nozôtes por vos fé conoxhance et lyi dire bondjoû. Si vos lyi vloz ofri ene bistoke, alez fé on toû so l' waibe "råvions_d'_efants.be".
* On-z est binåjhe di vs fé sawè k' ene pitite Laura a vnou å monde ouy tot å matén adlé nosse fi Colas (e moes d' djun 2010).

## Alére
J.J. Gaziaux : Amours walones pp. 772-776.
Couyet

**Couyet** (F. *Couillet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot

## Toponimeye
* Trô des Sarazins

## Politike

### Lisse des borguimwaisses
Vocial li lisse des borguimwaisses di **Couyet** :

* 1830-1848 : Frédéric de Dorlodot
* 1848-1855 : Fortuné Danhieux
* 1855-1878 : Ambroise Bolle
* 1879-1886 : Alexandre de Thibault
* 1886-1895 : Louis Rainson
* 1895-1905 : Gustave Quinet
* 1905-1907 : François Debroux (fijhant fonccion)
* 1907-1908 : Charles Pehon (fijhant fonccion)
* 1908-1921 : Edmond Deschamps
* 1921-1940 : Eugène Van Walleghem
* 1940-1942 : Edmond Deschamps (fijhant fonccion)
* 1942-1944 : vir Grand Tchålerwè Nazî
* 1944-1964 : Eugène Van Walleghem
* 1964-1964 : Georges Xavier Monard (fijhant fonccion)
* 1965-1976 : Georges Lambermont
* 1977-Asteure : vir Tchålerwè

### Ôtes rilomés politikîs

* Oscar Behogne
* Théophile Finet
* Hicham Imane 
* Mischaël Modrikamen 
* René Thône 

## Tuzance walone

### Teyåte

* Dramatike

### Waloneus

* Élie Baussart
* Robert Carlier
* René Thône

## Referinces eyet sourdants
1369

## Ça s' a passé ciste anêye la
Philippe le Hardi, duk di Borgogne si mareye avou Marguerite di Male.

A Champmol dilé Dijon è l' France, il î fwait basti (finîye è 1388) ene Chartreuse pa des walons : 
* Jean de Marville,Jean de Liège, Anthone Colletet, di Lidje.
* Lamberon Humbert, di Nameur, et
* Gilles, di Seneffe.
Aline

**Aline**, c' est on ptit no francès k' a passé té ké e walon (sins rwalnijhaedje e "Alene").

Come tites d' ouve, "Aline" a stî dné a :
* ene tchanson da Christophe di 1965, ridoblé pa Didier Boclinville (Paroles cial, mwaisse tchanson et rdoblaedje).
* Aline, on roman da Charles-Ferdinand Ramuz, ratourné e walon pa Willy Bal, ey eplaidî e 1998.
Aline (roman)

**Aline**, c' est on roman da Charles-Ferdinand Ramuz rexhou e 1905.

I fourit ratourné e walon pa Willy Bal, k' il esteut co tot djonne, a 18 ans e 1934. Mins i n' a stî eplaidî k' e 1998 (dins l' coleccion micRomania).

## Kitaeyaedje do live e walon
* adrovaedje e francès est da Albert Maquet pp. 5-7.
* ridjhaedje d' ene fråze da Ramuz (e francès) p. 9
* roman lu-minme pp. 11-86.
* cloyaedje titré "po mete el cougnet", la ki li scrijheu raconte e walon l' istwere do papîscrît p. 87.
* motlî pp. 89-95.
Charles-Ferdinand Ramuz

vignette
**Charles-Ferdinand Ramuz** a skepyî  e 1878 ey a morou e 1947.

C' esteut on romantî e francès, di nåcionålité swisse.

## Sacwants d' ses ouves
* Aline (1905), ratourné e walon pa Willy Bal
Georges Guétary

**Georges Guétary**, di s' vraiy no **Lambros Worloou**, a skepyî li 8 di fevrî 1915 a Alegzandreye. Il est evoye dispu li 13 di setimbe 1997 à Mougins. 

A l' edåme di 1950, di Grek k' il esteut, i s' a fwait naturalijhî Françès.
Grek (omonimeye)

* Li grek, c' est on lingaedje ki vént di l'indo-uropeyin yet k' est cåzé el Grece.
* Li mot « grek », c' est eto el lomaedje des djins èç payis la.
Grande-Burtaegne

Li **Grande-Burtaegne** est l' Iye u i gn' a l' Inglutere, l' Escôsse eyet li Payis d' Wale. L' Irlande Bijhrece n' est nén so cist iye, c' est pocwè li **Grande-Burtaegne** n' est nén 'l deujhinme no po li Rweyåme-Uni. Li Rweyåme-Uni n' est nén ene iye, mins bén on Estat k' est so deus iyes : Grande-Burtaegne eyet l'Iye d' Irlande (soulmint dins 'l bijhe-levant del iye, Irlande Bijhrece. Èl resse del iye rola apårtént a l' Irlande).
Hosseuse

[thumb|Li båshele a djno ki hosse l' efant ([pondeure da Vincent Van Gogh]]
Ene **hosseuse**, c' est ene tchanson po-z edoirmi les efants.

C' est sovint des viyès viyès tchansons, mins on pout aveur sacwants scrijhaedjes d' asteure.

Li tipetape doet esse doûs, et l' muzike si repeter. 

On l' pout tchanter et rtchanter ostant k' on vout, disk' a tant k' l' efant s' edoime.

## Egzimpes e walon
### Prumî egzimpe
:*Nanninete, påpåd, nikete;
:*Nanninete, påpåd, l' efant.
:*Dji vs edoime e no d' sint Djhan.
:*Totes les pires d' avå les tchamps,
:*Ki n' est ç' mitches e tot blanc pan
:*Po nouri l' mame et l' efant !*

=== Deujhinme egzimpe ===
::*'I.**
:''Abeye l' efant, abeye l' efant
:''Vocial l' [[ome ås poûssires]]
:''Nannez, ninez, nannez ninez
:''Come vos l' avoz fwait ir.
Resploe :
:''Nanez, nanninete, nannez mi ptit poyon (2 côps)
::**II.**
:''Abeye l' efant, abeye l' efant
:''Doirmoz et pu vs åroz
:''Abeye l' efant, abeye l' efant
:''Ene grosse shoflêye nenè.''

=== Troejhinme egzimpe ===
:''Fwai nannan, èm tchou
:''Èm pitit marou
:''Et, adlé t' mamere,
:''Fwai nannan èm tchou
:''Belmint so m'-n eschô (**')
:*T’ årès do boûboû*

## Egzimpes dins des ôtes lingaedjes
### francès
:*Fais dodo, Pierrot mon p'tit frère
:*Fais dodo
:*Maman est là-haut
:*Qui fait des gâteaux
:*Pour le p'tit Pierrot.*

### picård
E picård, li pus cnoxhowe des hosseuses, c' est "Li ptit Quinquin", schoûtåve roci].

### arabe marokin
Vo cial ene hosseuse e l' arabe marokin.
:*ninni, ya momo
:*teyteyb 3echana
:*la ma teyb 3echana
:*iteyb 3echa jiranna *(Nannez, vos, påpåd; / Gn a nosse soper ki cût; / Si nosse soper n' cût nén, / Li soper d' nos vijhéns cût)

On pout vey ki, mågré li grande diferince di lingaedje et d' tuzance, gn a deus rshonnances avou l' walon :
* li mot "ninni" po "nannez", prouve ki c' est on [[mot-brut]].
* li rmimbrance a di l' amagnî k' i gn a waire (les mitches di blanc pan k' on n' a nén e walon, li soper k' on n' årè nén e l' arabe marokin).

== A schoûter ==
* "Abeye l' efant", cassete "*Comptines et enfantines''", CRIWE.
* "Cwand vosse moman vs bercêye" (J. Calozet-E. Montellier) sol CD "Nameur, Sambe et Mouze", Li Chwès.

* Kékes hosseuses (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Stiene di Lidje

**Estiene** a stî eveke di Lidje di 901 à 920.
Il aréve skèpiyî èviè 901.

Spècialisse do tchant grigoriyin il a scrît  li "Magna Vox" èt "In Festo Sanctissimo Trinatis". on l' ritrouve dins li "Psautier de Lothaire" èt li "Légendier de la cathédrale St Lambert".
Tåtî l' Perikî (teyåte)

**Tåtî l' perikî** (*Tati l'perriquî*), c' est ene pîce di teyåte e walon k' a stî scrîte pa Edouard Remouchamps. C' est ene comedeye e troes akes, come marké dins l' tite (*comèdeie-vaudeville ès treus ake*).

Ele fourit scrîte e 1884 et rçure li pris del grande medaye d' ôr del SLLW.

Elle a stî djouwêye pol prumî côp a Lidje li 10 d' octôbe 1885.

Après, ele va tourner so les scanfårs di tot l' payis walon, a Brussele, ey a Anverse.

On ricnoxhe sovint qui c' est cisse pîce la ki va dispierter li mouvmint di Belès Letes e walon foû do payis d' Lidje.

## Li moråle dirî Tåtî
Gn a ene moråle di mucheye dirî Tåtî, foirt erî des idêyes do POB.
 
Tåtî est bårbî, on ptit mestî k’ i n’ li leyrè djamåy vini li tiesse foû des strins. Mins vo l’ la ki djowe al lotreye, et paretreut k’ il åreut l’ gros lot. I dvént grandiveus, ni vout pus bouter... disk’ a tant k’ on s’ abaiti ki c’ est èn ôte limero k’ a wangnî l’ gros lot. « Alez s’ ripinde l’ essegne » dit-st ele Tonton, si feme. Dj’ ô bén : ridrovez vosse « sålon » d’ bårbî, et bouter pitiveuzmint, et sopoirter vosse destinêye, come les ôtes pitits ovrîs.

Les idêyes dirî Tåtî ont-st ecoraedjî les noveas waloneus di esse "des djins comifåt", et nén des broye-manaedje come les sindicalisses et socialisses del fén do 19inme sieke.

## A schoûter
Cassete "Tåtî l' perikî", boket saetchîs foû del pîce, avou corwaitaedje da Daniel Droixhe, CRIWE.

Boket del pîce (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Blåw toubak

Li **blåw toubak**, c' est ene plante ki crexhe come on ptit åbe, disk' a sacwants metes hôt, mins so on seu stok, nén a môde di bouxhon.

 *[[Nicotiana glauca]]*

Famile : Crompiracêyes

## Discrijhaedje
Ele dene des belès djaenes fleurs, come on longou doet d' want.

Les foyes sont blåwes so li dzo (did la, si no).

## Vicaedje
C' est ene plante foirt voltrûle. Elle est ene des prumirès plantes ki djete cwand on-z a rtourné des teres (po ene novele voye, on bastimint, evnd.). Ele vént inte les pires, so les hourleas, evnd. Eto, elle a stî eployeye come hayon po-z espaitchî l' evayixhmint på såvlon.

## Spårdaedje
Ele vént di tos costés, la k' i fwait ene miete tchôd : Amerike nonnrece, Awayî, payis del Mîtrinne Mer.

## Epweznaedje des biesses
Les biesses ki waidièt dins les campagnes avou l' plante dispu todi ni l' aduzèt nén.

Si ene åmaye u ene vatche k' a todi dmoré e ståve si dislaxhe, et arive dilé l' plante, elle endè pout magnî. Ele va crever assez raddimint après (kékès eures a sacwants djoûs).


File:Nicotianaglauca.jpg|Fleurs
File:Zefzof.jpg|Djonne plante, so on terén ki va esse basti
File:Starr 030525-0024 Nicotiana glauca.jpg|A Awayî, plantisse disconte do såvlon
File:Starr 041029-0263 Nicotiana glauca.jpg|Plante crexhowe agritcheye so les pires
File:Starr 061114-9886 Nicotiana glauca.jpg|Souwêyès grinnes
Atake des bateas po Gaza (2010)

L' **atake des bateas po Gaza**, c' est l' aboirdaedje pa l' årmêye d' Israyel d' ene convoye di 8 bateas d' aida omanitaire ki sayént di passer houte do resseraedje di Gaza.

Ça s' a passé li 31 di may 2010.

Dins les 718 djins di 37 payis k' estént dins les bateas, end a nouv k' ont stî touwés pa les sôdårds israyelîs k' ont saetchî avou des fiziks. Des dijhinmes d' ôtes activisses et set militaires israyelîs ont stî coixhîs.

## Shûtes di l' atake
L' aboirdaedje et les moudes ont fwait criyî herleme a toplin des payis del Daegne, et mete Israyel e co pus mwaijhe posteure sol sinne eternåcionåle.

E moes d' awousse 2011, ene comission d' l' ONU, dins s' rapoirt so l' atake, riclama l' droet d' Israyel a esserer Gaza. Li Tourkeye s' amwaijhixha, et taper l' ambassadeur d' Israyel a l' ouxh. Ey anoncî ki des bateas d' guere trouks acpagntêyrént les bateas d' aidance po Gaza, dins l' avni.

## Alére
P. Sarachaga, "Moudes so les bateas po Gaza", Li Rantoele l° 55, ahan 2010.

Bate di dvize (so l' forom e walon Berdelaedjes)
Djihan Ciwagne

**Djihan Ciwagne**, c' est l' no walon da **Johannes Ciconia** (e latén).

C' esteut on compôzeu d' muzike lidjwès.

Il a skepyî a Lidje eviè 1330 et bouter dins l' Avignon po Alienôre di Comminges, vicontesse di Turene. 

Si fi, avou l' minme pitit no, vinou å monde viè 1370 a morou e 1411, a fwait l' minme mestî.
Didier Boclinville

**Didier Boclinville** a skepyî li 25 di måss 1967 a Lincé (Sprimont).

C' est on comike ki fwait cobén des sketchs la k' sacwants personaedjes djåzèt francès avou èn accint walon, u minme dire des ptitès fråzes e walon.

Il a stî lancî pal Fiesse des Rireyes di Rotchfoirt (*Festival du rire de Rochefort*) la k' i rascoda li pris des tévérwaitants e 1998.

## Ouve e walon
Il est cnoxhou emey les waloneus po ses rdoblaedjes di des rlomêyès tchansons:
* Nathalie da Gilbert Bécaud
* Aline da Christophe

Si ratournaedje, e-n ene videyete del tchanson «Pitit Popa Noyé» va divni on franc succès.

Po n' pont fé d' djalot, il e frè eto onk so Sint-Nicolai, mins avou des paroles da sinne: «Dj' a rescontré sint Nicolai».

## 
* Waibe di l' ome

* Ridoblaedje di "Natacha"
* Paroles ridoblêyes di "Aline"
* Paroles ridoblêyes di "Nathalie"
* Videyo di «Pitit Popa Noyé»
* Videyo «Dj' a rescontré sint Nicolai»
Atletisse

L' **atletisse**, c' est tos les spôrts prumioûles, come les coûsses a pî, les potchaedjes evnd.

Les pus rlomêyès bates d' atletisse, c' est les tchampionats do monde. E-n Urope, gn a eto les tchampionats d' Urope.

Come di djusse, l' atletisse, c' est ene des mwaissès diciplenes ås Djeus olimpikes (d' esté).
Portuguès (lingaedje)

Li **portuguès**, c' est on lingaedje roman k' est l' lingaedje oficire do Portugal et di sacwants ôtes payis, colnijhîs des Portuguès (Braezi, Mozambike, Angola, Vert Cap, Sao Tomé et Principe).

## Sourdants arabes do portuguès
Come po l' espagnol, gn a ene cåkêye di mots (dipus d' 4000) do portuguès ki provnèt di l' arabe.

## Portuguès et walon
Sorlon Jules-Joseph Pirot, ki l' a-st aprins e Canada, li portuguès ravizreut sovint l' walon.

Egzimpe : walon "", portuguès "".
## Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

## 
(sol Wiccionaire walon)
* 
* 
*
Cawete -reye

Li **cawete -reye**, c' est ene vicante cawete ki s' agritche après on no u on viebe.

Ele pout aveur diferinnès etimolodjeyes.

## Sôres di cawetes -reye
N a ene sôre di cawete -reye ki moenne a des mots todi veyous do mwais costé.
:, , 

N a ene ôte sôre, nén veyowe do mwais costé, ki respond a :
* on botike:
:, 
* ene oujhene
:, 
* on cwårtî d' l' economeye 
: , 

## Fonolodjeye
Li cawete *-reye*, cwand ele si vént aclaper a on viebe, si mete pa drî l' bodje A,
såf po les viebes del 3inme troke (come *netyî*) et les viebes ki l' coron do bodje A est ene troke C-L (cossoune+likide: -tr-, -tl-, -sl-, -sr-, -cl-, -cr-,...).
Po ces la, c' est l' bodje B k' est eployî.

### Egzimpes
* candôzer => candôzreye
* bricter => brictreye
* platchter => platchtreye
* braire => breyreye

* ecramyî => ecrameyreye
* bansler => banselreye

### Esplikeyes
Li "r" del cawete -reye si pout prononcî come ene likide; adon on pout aveur on coron avou l' troke -V-C-C-L-V-Y; eg: platchtreye (pl-a-tch-t-r-è-ye).

Mins les likides ni polèt esse likides ki pa drî des cossounes k' i gn a (nén pa drî tot l' minme kéne cossoune) et pa dvant ene voyale.
Et pårticulirmint, ele ni polèt nén divni likides pa drî on "l" ou on "r" (dins ene shûte -l-l- ou -r-r- les deus sont des cossounes).

Pareymint, on n' pout nén aveur ene likide pa drî ene dimey cossoune ("y" ou "w").

Dj' ô bén, ene likide (L) ni s' pout trover *ki* dins ene troke C-L-V
(dismetant k' ene dimey cossoune (Y) si pout trover dins C-Y-V, Y-V, V-Y)

Do côp, dins ces cas la (bodje A finixhant pa -l, -r, -y, ou -w) li "r" del cawete -reye ni pout esse k' ene cossoune.
Mins do côp, on-z åreut des trokes -C-Y-C- (ecra-m-y-r-eye), -C-C-C (ban-s-l-r-eye); çou ki n' est nén possibe e walon (rîle des troes cossounes).

Adon, po ces cas la, on rpasse sol bodje B (k' egzistêye djustumint po ça), et ça dvént -C-V-Y-C- (ecra-m-e-y-r-eye), -C-V-C-C (ban-s-e-l-r-eye)

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Lénçoû

On **lénçoû** u **drap d' lét**, c' est ene grande cwårêye pîce di fene toele k' on mete a dobe sol matrasse d' on lét po l' doirmeu s' î winner ey esse rascovrou ledjirmint po doirmi e l' esté.

Cwand i fwait pus froed, on mete on (u des) covtoe(s) dissu les lénçoûs.

Dins les otels, on rcandje les lénçoûs po tchaeke pratike, et les mete al bouwêye.

''Li lénçoû c' est eto on blanc drap po rascovri les moirts.
Bas Payis (discramiaedje)

* Bas Payis (dislaxhî payis d' asteure, k' on lome eto "Holande")
* Bas Payis borguignons (do 14inme s. a 1581)
* Bas Payis espagnols
* Bas Payis otrichyins
* Republike des set Provinces Uneyes (1581-1795)
* Rweyåme Uni des Bas Payis (1815-1830)
Tazota

thumb|Modele veyou do drî
thumb|ene rassonrêye k' on-z î dmeure co ddins
thumb|intrêye
Ene **tazota** (e-n e-n amazir , parey e-n arabe marokin  u adon **cazota**), c' est ene sôre di rond bastimint si setchès pires (pires sins moirtî ni cimint), k' on voet do costé d' El Djadida (payis des Douccala), å Marok.

## Etimolodjeye
Li mot vént, sins manke, di l' amazir:
* Dins l' payis d' Rachidia, li minme mot, , vout dire ene grande parfonde schiele di bwès, po boere li spesse sope.
* Après Azrou, c' est ene ronde coirbeye å pwin avou on tchapea chinwès
* Dilé Sidi Yahya do Rharb, payis asteure arabicåzant, mins k' a dvou djåzer tamazir do Mîtrin Atlasse lontins, gn a on viyaedje ki s' lome  (t-tazoTat, les tazotas).

## Discrijhaedje
Gn a l' air d' awè deus astaedjes, did foû, ca gn a on rastroetixhaedje å mitan. Mins did dins, c' est ene copale ås paroezes arondeyes, avou kékes trôs po fé fniesse.

Gn a des montêyes po-a aler sol pazea inte li dzeu et li dzo.

Gn a èn ouxh avou on stocaesse soûmint ådzeu.

Les meurs fwaiynut dipus d' on mete di spès.

## Uzaedjes
Les tazotas estént eployeyes come dimorance po les djins, å cmince. Il î fjheut foirt frisse tins do waernu, et nén trop froed e l' ivier.

Pu, asteure, on n' s' è sieve pus ki come sitåve ou come gregne (po mete do strin).

N a ene tazota k' a divnou on djîsse e viyaedje.

## Istwere
Elle estént ddja la do tins des Francès (1912-1956), et les temoens d' adon les cnoxhént dedja e 19inme sieke. Li no amazir shonne mostrer ki elle ont stî batijheyes do trevéns ki les djins des Douccala cåzént co amazir.

Les tazotas d' asteure ont stî basteyes disk' ezès anêyes 1960. Les dierins bastixheus sont asteure foirt vîs. N' a pus nouk k' endè sait basti.

## Wårdaedje
Bråmint des tazotas toumèt e blesse. 

Gn a nou programe po les wårder.

## 
* Papî so les tazotas 
*  Les ''tazotas'' et les ''toufris'' de l'arrière-pays d'El-Jadida (Maroc) / The ''Tazotas'' and ''Toufris'' of the Hinterland of El-Jadida in Morocco


File:Tazota Wafdi vatche.JPG|avou des vatches
File:Tazota Laabidat tchivå.JPG|avou on tchvå
File:Tazota pire.jpg|pire po lzès basti
File:Tazota wafdi.jpg|deus pus ptites
File:Tazota Louhahsa.JPG|ene pitite, nén foirt bén wårdêye
Pekin

**Pekin** (e chinoes 北京 ; pinyin : *běijīng*, litteralemint « mwaisse veye del Bijhe ») est li mwaisse veye del Republike populaire di Chine. Situweye el bijhe do pays, li ban di Pekin (北京市, racoûti en 京), d'ene sitindeye di 16 800 km², boirde li province do Hebei eyet li ban di Tianjin. Pekin est voeyowe come li cinte politike e culturel del Chine, adon ki Hong Kong e Shangai dominèt å livea economike.


Beijing CBD 2016 November.jpg
Beijing-Tiananmen-30-Tor des himmlischen Friedens-gje.jpg
Beijing-Nationalmuseum-10-2012-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Pavillon der Verbreitung von Rechtschaffenheit-04-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-50-Hof3-Berg Meru-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-24-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-062-gje.jpg
Beijing-Hutongquartier-18-Strasse-2012-gje.jpg
Crowate (lingaedje)

Li **crowate** (e crowate : *hrvatski*), c' est l' varyisté rfondowe do yougoslåve, k' est on lingaedje eslåve coûtchantrece cåzé, el Crowaceye.

## Linwistike
right|150px

### Åbe
lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; eslåve &gt; famile nonnrece &gt; **crowåte**

### Infôrmåcions
Côde: 
* ISO 639-1: **hr**
* ISO 639-2: **hrv (scr)**
* ISO 639-3: **hrv**
thumb|right|100px|Crowate 1100. 
thumb|right|100px|Crowate 1380-1400.

Alfabet do crowate;

## Egzimpe di tecse
* e crowate: Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. Ona su obdarena razumom i sviješću i trebaju jedno prema drugome postupati u duhu bratstva.

* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## 
* Institut pol lingaedje crowate

## Referinces eyet sourdants
Crowaceye

Li **Crowaceye** (e crowate **Hrvatska**), c' est èn estat d' Urope eyou çk' on cåze crowate. Si mwaisse-veye, c' est Zagreb.

No des dmorants : Crowates (omes et comeres).

## Mwaissès racsegnes
N a-st a pô près 4 et dmey miyons d' djins.

Li rlidjon li pus cortante, c' est l' catolicisse.

## Djeyografeye
C' est on payis des Balcans ki bagne e l' Mer Adriyatike.

## Istwere
C' esteut on vî rweyåme.

Li Crowaceye fijheut pårteye di l' Impire otrichyin.

E 15inme sieke, n a des djins k' ont-st ebagué el Boliveye.

Tins del deujhinme guere daegnrece, les Crowates tinént purade avou ls Almands, årvier des Serbes, k' estént disconte.

Gn a yeu do disdut tins del guere di Yougoslaveye.

Li payis s' a dislaxhî avou l' disrashonnaedje del Yougoslaveye e moes d' djun 1991.

Il a moussî e l' Union uropeyinne li 1î d' djulete 2013.

## Tuzance et rlomêye
On mousmint tipike do payis, on noret d' hatrea, poirté aprume pa des sôdårds did la egadjî dins l' årmêye francesse e 17inme sieke, a dné l' no al crawate.
Mouvmint

* mouvmint (fizike) : bodjaedje fizike d' on coir
* Mouvmint d' idêyes
** Mouvmint flamind
** Mouvmint walon
*** Eciclopedeye do Mouvmint walon
Mouvmint flamind

Li **mouvmint flamind**, c' est on mouvmint di politike linwistike ki va askepyî el Flande après l' dislaxhaedje del Beldjike, paski l' francès, waire comprindåve des ptitès djins d' avår la, esteut l' seule lingaedje oficire, dabôrd ki li holandès, pus åjhey a comprinde por zels, l' aveut stî di 1916 a 1930.

I cmince oficirmint e 1841.

Les cis ki disfindèt foirt li mouvmint flamind sont lomés **flamingants**.

Disconte do mouvmint flamind si va diswalper on mouvmint walon.

## Candjmints di lwès adierceyes på mouvmint flamind
Li 18 d' avri 1898, li "lwè d' ewålisté" riclame li neyerlandès come ewal do francès.

E 1921, ene novele lwè pårtixh li Beldjike e troes redjons linwistikes :
* les provinces flamindes, a pô près çou k' est asteure li Flande, avou come seu lingaedje oficire li neyerlandès.
* les provinces flamindes, a pô près çou k' est asteure li Walonreye, avou come seu lingaedje oficire li francès.
* Brussele, a pô près çou k' est asteure li redjon brusselwesse, li seule redjon k' a deus lingaedjes oficires : li francès et l' neyerlandès.

E 1962, li frontire linwistike est croylêye podbon, avou candjmint d' provinces po sacwants viyaedjes, sorlon li mwaisse lingaedje oficire, li ci pratiké pa les dmorants d' adon. Trinte comenes ont droet a des åjhminces linwistikes. Ces arindjmints la sont clawés pa ene lwè e 1963.
Li neyerlandès divna oficirmint d’ uzaedje dins les tribunås dispu 1873, dins l’ administråcion dispu 1883 et dins les scoles dispu 1889.  

## Sourdants & pî-notes
Pårti des Ovrîs d' Beldjike

Li **Pårti des Ovrîs d' Beldjike**, ki les nos oficires, c' esteut ***Parti ouvrier belge*** avou l' sigue "POB" eyet ***Belgische Werkliedenpartij*** (BWP), c' esteut èn ancyin pårti politike di Beldjike.

Il a skepyî a Brussele les 5 et 6 d’ avri 1885.

E 1893, i va-st eplaidî li Tchåte di Cargnon, bråmint dizo l’ pene da Emile Vandervelde, k' est on rascourti di ses mwaissès idêyes.

I mousrè pol prumî côp dins on govienmint e 1916.

Li POB serè dismantchî e 1940, deus ans après l' moirt da Emile Vandervelde, pa Henri de Man, ki vout k' les mimbes shuvénxhe li politike da Yopôl III (fé avou ls Almands).

Les idêyes do POB et bråmint d' ses mimbes seront rprins på Pårti socialisse di Beldjike e 1945.

## Sacwants rlomés mineus et mimbes
* César de Paepe
* Emile Vandervelde
* Joseph Jacquemotte
* Henri de Man
* Paul-Henri Spaak
Cwåte poståle

:*[[Cwåte|Discramiaedje di tos les årtikes avou "cwåte"]]
Ene *'cwåte poståle''', c' est ene cwåte di papî cwårtoné, a pô près 10 x 15 cm hôte et lådje, k' on evoye pal posse sins l' sititchî dins ene ewalpeure.

Dinltins, gn aveut des cwåtes poståles estandårds, mins asteure, on n' eploye pus waire ki les cwåtes poståles touristikes.

Gn a eto des cwåtes poståles avou des tecses po rire.

## Cwåte postale estandård
So l' edroet, gn aveut l' plaece po l' adresse (a droete, å dzo), eyet pol cene di l' evoyeu (a hintche, å dzeu).

Li timbe esteut imprimé avou l' cwåte poståle (a droete, å dzeu).

Tot l' evier esteut wårdé po li scrijhaedje.

## Cwåte poståle touristike
L' edroet, c' est ene bele foto, sovint d' on bea payizaedje u monumint d' on payis k' on vizite.

L' evier est metou po scrire : l' adresse do rçuveu, a droete, et on messaedje, a hintche.

I fåt plaker des timbes å dzeu et a droete.

Les viyès cwåtes postales des viyaedjes et veyes del Walonreye sont rcwerowes come del manoye di påpe pa sacwants ramasseus.
Trapisse (bire)

Li **trapisse**, c' est ene bire bresseye pa les moennes trapisses di Beldjike et des Bas Payis.

C' est ene foite brune bire (8 a 12 digrés).

## Sôres di trapisses
* l' Ôrvå (bresseye a Ôrvå, Walonreye)
* li Rotchfoirt (bresseye a Rotchfoirt, Walonreye) 
* li Chimai (bresseye a Chimai, Walonreye)
* li Wesmåle (bresseye a Wesmåle, Flande) 
* li West-Vleteren (bresseye a West-Vleteren, Flande) 
* li Tilbork (bresseye a Tilbork, Bas Payis)
Ôre des Trapisses

thumb|Deus Trapisses di West-Vleteren (e blanke sotane, e mitan)
Les **Trapisses**, c' est èn ôre rilidjeus cictercyin.

Il est bén cnoxhou el Beldjike, pask' i bressèt ene bire foirt rilomêye, do minme no.

## Istwere
Li cofrereye des Trapisses a skepyî e 17inme sieke a Trappe, el Borgogne, d' on rcandjaedje des rîles po viker dins les abeyes cistercyinnes

## Sacwants abeyes trapisses
* el Walonreye :  Ôrvå, Rotchfoirt, Chimai (tchaeke avou si sôre di bire).
* el Flande : Wesmåle et li West-Vleteren (k' ont eto leu bire)
* ezès Bas Payis : Tilbork

## Vicaedje des Trapisses
Les moennes trapisses travayèt ostant k' i priyèt. Po s' dissoeler (ni pus aveur soe), cwand il avént souwé, les moennes borguignons bevént do vén. Les moennes des Bas Payis borguignons divént bén fé avou çk' il avént : del bire.

#### 
* Afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene
On rire, on sorire, ene låme (tecses)

thumb|Coviete
**On rire, on sorire, ene låme**, c' est ene schôtlêye di tecses sicrîts pa Robert Mathieu ey eplaidîs på scrijheu e 1987.

L' adrovaedje est da Maurice Chapelle.

C' est bråmint des tecses di prôze, des fåves et des sovnances. N a-st eto sacwants arimés.

Gn a 204 pådjes, avou sacwants desséns, ki c' est nén marké d' kî.
Robert Mathieu (1922)

**Robert Mathieu**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Mårcinele li 4 di måss 1922.

Il aveut moussî a l' ALWAC e 1967.

Il a scrît des tchansons e walon.

Riprins dins l' antolodjeye *[[Fleurs littéraires dialectales de Wallonie]]* (1970).
Sint-Djîle-dilé-Brussele

:*[[Sint-Djîle|Discramiaedje des årtikes avou "Sint-Djîle"]]
*'Sint-Djîle-dilé-Brussele*' (F *Saint-Gilles-lez-Bruxelles*, Ny *Sint-Gillis-op-Brussel*, Lt *Municipium Sancti Ægydii Obbruxelæ''), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, asteure ene comene, ki fwait pårteye del Ridjon d' Brussele.

Divins les vîs scrijhaedjes, «op Brussel» esteut ortografyî «Obbrussel».

thumb|Vijhnåve di l' Eglijhe Sint Biernåd eviè 1960

## Tuzance walone
Gn aveut bråmint des Walons ki dmorént a Sint-Djîle. 

Joseph Xhenemont, on scrijheu e walon î a vnou å monde li 11 di fevrî 1886.
Marokin

* dimorant do Marok
* arabe marokin
* sôre di xhame di cur.
* "Li Marokin" a Libin, c' est on monumint å prumî sôdår francès (do batayon marokin) toumé el Beldjike al guere di 40.