open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Inzime

Èn **inzime**, c' est ene molecule do coir ki va roter come on tchimenondeu dins ene reyaccion biyotchimike.

Pa côps, l' inzime a dandjî d' l' aidance d' ene ôte molecule, li cowinzime po poleur fé s' bouye.

## Motlî
Les inzimes si lomnut pa des nos ki finixhèt todi pal cawete -åze.

## Sacwants inzimes
* lactåze: ele va sketer les molecules di lactôze (souke do laecea); normåldimint, gn a k' les efants et les djonnes des biesses ås tetes k' end ont po fé.
* eviercopiåze (fr. *transcriptase inverse*): ele permete ås virûsses å Seur Ribonawearin di rfé on boket d' SDN (ADN) ki våt l' dobe di leu djenôme, por zels ès poleur mopliyî.

## Uzaedje difoûtrin des inzimes
Sacwants inzimes ont stî prodûts tchimicmint, et eployî po des ovraedjes foû do coir, come dins les savons al bouwêye.

Ces inzimes difoûtrins la ont eto stî maxhî ås alimints industriyels (aprume po les poyes et les pourceas) po-z aidî l' ovraedje normå di didjeraedje di sacwants compôzants des alimints (come les raboulets).
Curfoz

vignette|273x273px|Tchapele do viyaedje.
**Curfoz**, obén e Feller : **Curfô** (*[FR] Curfoz*), c' est on viyaedje, mins nén on ptit ban, del veye di Bouyon, e province do Lussimbork.

## Djeyografeye

### Mape


### Compôzucion
I gn a, dins ç' viyaedje, on belvedere e bwès wice les djins polnut vir li cinte-veye do Bouyon, ki s' trouve dins on vå. Li belvedere d' asteure a stî drovou e 2001. Mins davance, i gn aveut ddja yeu troes ôtes belvederes k' avént stî dismantchî.
centré|vignette|Cinte-veye do Bouyon, e djulete 2003.


## Referinces eyet sourdants
Province d' Utraik

Li **Province d' Utraik**, c' est ene province di Neyerlande. Ès mwaisse veye est eto lomêye Utraik.

## Referinces eyet sourdants
Almagne do Coûtchant

L' **Almagne do Coûtchant**, c' est èn ancyin payis d' Urope k' a egzisté disk' e 1990, cwand i s' aveut rebané avou l' Almagne do Levant.

## Djeyografeye

Imådje:Germany divided BRD.png|Les dijh *Länder* wess-almands dvant l' rebanaedje.
Imådje:Germany divided Berlin West.png|Berlin do Coûtchant.
Imådje:Deutschland Besatzungszonen - 1945 1946.svg|Les bokets k' estént al France, å Rweyåme-Uni eyet ås Estats Unis al fén des anêyes 1940 ont dalé eshonne po askepyî l' Almagne do Coûtchant. 


## Referinces eyet sourdants
Cinte (Hamtea di Gochliye)

**Cinte** (*[FR] Gosselies Centre*), c' est 'l no d' on hamtea d' Gochliye. Ci hamtea ci est etur les deus fåborks do ptit ban&nbsp;: Fåbork di Brussele (al Bijhe) eyet Fåbork di Tchålerwè (al Nonne).

## Toponimeye
Oficirmint, ci hamtea ci s' lome «&nbsp;**Cinte&nbsp;**». Totfeye, ès spotaedje principå, c' est «**&nbsp;Calvaire&nbsp;**». Avou ça ki, co oficirmint, gn a troes hamteas avou l' mot «**&nbsp;**cinte**&nbsp;**» didins**&nbsp;**: «**&nbsp;**Cinte-Bijhe'''&nbsp;'''» eyet «&nbsp;Cinte-Levant&nbsp;».

## Djeyografeye




## Referinces ey sourdants
Viyé-Perwin

**Viyé-Perwin**, e Feller : **Vilé** (*[FR] Villers-Perwin*), c' est on ptit ban del comene des Bons Viyés, e Province do Hinnot.

## Rilomé djin
* Arthur Grumiaux

## Referinces eyet sourdants
Li creyåcion do Monde (teyåte)

thumb|Einstein & Brigitte Bardot (1î ake)
thumb|Eninstein & Armand (1î ake)
**Li creyåcion do monde** (*Li crèyôcion dè monde*, *Li Crèyacion dè Monde*), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa André Mottet. 

Elle a stî creyeye a Tîne-el-Hesbaye pal dramatike di Tîne-el-Hesbaye *Rideau thisnois* li 18 di nôvimbe 2018; li djouwaedje a stî filmé ey eredjistré so stroete plake videyo.

## Tinme
Come li tite el dit bén, c' est les shijh djoûs del creyåcion, tot londjinant sol shijhe do shijhinme djoû, la kel Bon Diu askepia Adan ey Eve.

Adonpwis, tote li sinne avou l' peme disfindowe, pu l' moude da Abel, et l' mopliyaedje des djins mågré tot, Cayin tot fjhant toplin des efants a ses sours.

Li troejhinme pårteye, c' est l' aprestaedje di batea da Noyé, pol Diloujhe, avou kékes munutes so l' après-diloujhe.

## Djouwaedje
thumb|Boket do 3inme ake
Gn a todi deus plans d' djouwaedje.

Po on prumî, on voet des personaedjes et tolus di ç' trevén la: Li Bon Diu, li Sint Spér, li Diåle, Adan, Eve, Cayin, Abel, Noyé (avou s' feme, onk di ses fis ey ene di ses feyes). Cwand l' Bon Diu (k' est moussî avou ene grande blanke frake ås lamkenes) cåze, tote li sinne est plonkêye divins ene bleuwe loumire; cwand c' est l' diåle, c' est ene rodje.

Pu, gn a des personaedjes do tins d' asteure: Lucyin et Armande, ki vnèt dire li leur so çou k' est raconté. Et Einstein et Brigitte Bardot, ki vnèt fé scole. I n' vinèt måy a dvize avou les cis di dvant (såf tot å cmince, Einstein).

N a co on troejhinme livea, c' est Zande, k' a on buro a hintche del sinne, et ki rprezinte li scrijheu-oteur. Lu, i djåze avou les deus liveas d' personaedjes. Li Sint-Spér lyi recasse padecô des målåjheyès kesses, tot djhant : « Alez dmander a l’ ome di Tîne ».

N’ a minme deus sôres d’ intermedes (mins dins l’ sudjet del pîce) djouwés pa troes efants.

## Sourdant
C’ est ene sôre di metaedje e teyåte des tecses dedja scrîts dins l’ live do minme sicrijheu « Nosse lingaedje ». Mins foirt diswalpés a certins moumints (li sinne del peme, Cayin, l’ aprestaedje do Batea da Noyé.

## Roles al creyåcion
* li Bon Diu : Niels ‘o Heren
* Einstein : François Genot
* Brigitte Bardot : Elizabeth Rouche (ki rdjouwrè ossu l’ feye da Noyé)
* Zande li scrijheu (l’ ome di Tîne) : Denis Requette
* li Sint-Spér : Georgy Marivoet
* Lucyin (conintåres d’ asteure) : Manu Demeyer
* si copleuse Armande : Patricia Vandervorst
* Adan : Jean-Louis Radoux
* Eve : Gill Vansteenberghe
* Li Diåle : Johan Ninforge
* Noyé : Lucian Ledoux
* Adada, si feme : Ginette Dechanet
* Ôte personaedjes : Jean-Marie Stienlet, Lucien Ledoux, Anne-Marie Vigneron, Albert Philippart, Louis Goffart, Farid Hosni, Fabian Mezmacher, Laurence Vandervorst, Jeanine Froment, Gilles Vansteenberghe, Anton Pirçon, Guillaume Gyssembergh, Clémence Fauville.

Li mwaisse del djowe, c’ esteut Fernand Petitjean et l’ loumiraedjisse (foirt a l’ ovraedje avou toplin des candjmints come dit), Bryan Smeckens.

## Alére
 l° 94, p. 20.

## Sourdants
Li Tchåd-Moncea (Hamtea di Djumet)

**Li** **Tchåd-Moncea** (*[FR] Chaumonceau*), c' est l' no d' on hamtea do pitit ban di Djumet, a Tchålerwè. Li Tchåd-Moncea, c' est eto l' no d' on teri ki si trove drola. 

## Djeyografeye

### Mape


### Fotografeye
[centré|vignette|Li [Voyes di Tchålerwè|Rowe do Tchåd-Moncea, ancyinnmint li Rowe Djule Destrée, avou ès-n' etimolodjeye padzo. ]]

## Referinces eyet sourdants
Middelkerke

**Middelkerke** (*[NL] Middelkerke ; [VLS] Middelkerke*), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Brudjlete (viyaedje)

**Brudjlete**, la-minme **Brujlete** (e sistinme Feller, **Bruj'lète**, *[FR] Brugelette*), c' est on viyaedje k' a l' minme no d' ès rebanêye comene, e province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Djoncret

**Djoncret** (la-minme e sistinme Feller, *Djoncrèt*;  *Joncret*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djerpene, e l' Province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6280**
** Di 1969 a 1977: **6281**
* Limero diyalectolodjike: **Ch 68**.
* Arondixhmint: Tchålerwè


Djoncret plake.jpg
Djoncret tchapele.jpg
Porcession Sinte-Rolande tchapele Djoncret.jpg
Djoncret Guichou etimolodjeye.jpg
Crataegus monogyna in Joncret AR1aJPG.jpg|ploråd, ki rmimbere l' etimolodjeye


## Tuzance walone
Såle do Guichou avou plake d' esplikêye etimolodjike.

## Foclore
Li porcession Sinte-Rolande î passe.

## Referinces eyet sourdants
Herin

On **herin** u èn **inglitin**, c' est on pexhon d' mer foirt magnî el Walonreye (vinant del mer do Nôr).

## Ricetes
On l' magne pus sovint souwé et salé; c' est çou ki s' lome on soret.
Gougniye

**Gougniye**, e Feller : **Gougnêye** (*[FR] Gougnies*) est on pitit ban del comene di Djerpene, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Donstiene

**Donstiene**, e Feller : **Donstiène** (*[FR] Donstiennes*), c' est on ptit ban del comene di Twin, e Province do Hinnot.

Imådje:Chaussée Brunehaut. Rue Brunehaut à Thuin.JPG|alt=|Levêye Bruniau a Donstiene.
Imådje:2000 - 'Moulin de Donstiennes' - Marie-Claire Lefébure.JPG|alt=|Molén di Donstiene pondou pa Marie-Claire Lefébure.


## Referinces eyet sourdants
Wonze

**Wonze** (eto **Onze**, u co **Wanze**, (*[FR] Wanze*), c' est ene  rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.

## Ban d' Onze
* Wonze (viyaedje)
* Bas Ohå
* Houcwegne
* Mouhå
* Ontè
* Venåmont

## Djeyografeye
Metowe e l' Hesbaye.

## Economeye
Grosse soucreye.

## Referinces eyet sourdants
Modåve

Li **Grand Modåve**, (*[FR] Modave*), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.

## Referinces eyet sourdants
Tinlot

Li **Grand Tinlot**, oubén e sistinme Feller : **Tinlo** (*[FR] Tinlot*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.

## Ban d' Tinlot
* Tinlot (viyaedje)
* Åbeye
* Fraiteure
* Ramlot
* Sinni
* Sohet

## Referinces eyet sourdants
Viyé-Potreye

**Viyé-Potreye**, e Feller : **Viyé-Potriye** oubén **Vilé-l'-Potrîye** (*[FR] Villers-Poterie*), c' est on ptit ban del Walonreye, metou asteure el comene di Djerpene, dins l' Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Article 214 (tchanson e francès)

**Article 214**, c' est ene tchanson e francès k' a stî scrîte e 1914 pa Marie-Jean-Baptiste-Henri Malfait.

Elle est mî cnoxhowe pa l' incipite do resploe «*elle est toujours derrière*».

L' air a rsiervou po fé ene håvlêye di tchansons, tantea k' on l' pout mete po on timbe.

## Egzimpes di redjårbaedjes e walon
### Tchanson so les biyokes
### Tchanson sol [[gripe chinwesse]]
E 2020, Willy Marchal sicrijha on radaptaedje (2020) pol copinreye «soce Julos B.» di Rotchfoirt.

Vola ene modêye pus lådje-eployåve

:::**I.**
:*El Chine, il ont come frontire li muraye
:*Mins l' cron virûsse po nos vni fé margaye
:*A prindou l' busse, les avions, l' tédjévé,
:*Rén k' po nos fé bisker.

:::**Resploe**
:*Nos dmorrans e l' gayole, gayole, gayole
:*Cwand l' Corona n' serè pus k' on sbara,
:*Nos fiestixhrans çoula.

:::*'II.**
:''La wice k' i passe, i nos fåt tot rnetyî;
:''Laver ses mwins, shofler s' nez dins l' papî.
:''Pus kession di dner on betch ås soçons;
:''Les fåt rwaitî did lon.

:::**Resploe 2**
:''Reclôs dins nosse gayole, gayole, gayole
:''Cwand l' gripe chinwesse ni srè pus k' on spawta,
:''Nos fiestixhrans çoula.

:::**III.**
:''Pa l' fåte d' on mannet virûsse mårletchî,
:''I n' est vormint pus kession d' voyaedjî.
:''Si rashonner, il è fåt poirter s' doû.
:''Endè srans dj' cwite on djoû?

:::**Resploe 3**
:''Resseré e l' gayole, gayole, gayole
:''Cwand l' cron virûsse ni srè pus k' araedja,
:''Nos fiestixhrans çoula.

:::**IV.**
:''Come on a l' tins, on boute divins s' corti,
:''On lét çou ki, sol Daegntoele, on pårtit
:''On telefone ås parints, ås soçons;
:''On a l' televuzion.

:::**Resploe 4*'
:*Retrôclé dins s' gayole, gayole, gayole
:*Cwand l' cron virûsse serè moirt do mora,
:*Nos fiestixhrans çoula.

 Ôte modêye vaici

## Pî-note
Almagne do Levant

L' **Almagne do Levant**, c' est èn ancyin payis d' Urope k' a egzisté disk' e 1990, cwand i s' aveut rebané avou l' Almagne do Coûtchant.

## Djeyografeye

Imådje:Germany divided DDR.png|Les shijh *Länder* ess-almands dvant l' rebanaedje.
Imådje:Germany divided Berlin East.png|Berlin do Levant.
Imådje:Deutschland Besatzungszonen - 1945 1946.svg|Li boket k' esteut a l' URSS al fén des anêyes 1940 a divnou l' Almagne do Levant.


## Referinces eyet sourdants
Koksijde

**Koksijde** (*[FR] Coxyde ; [NL] Koksijde ; [VLS] Koksyde*), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol Nonne-Coûtchant del Mer do Nôr.

## Toponimeye
Gn a totplins d' edroets rola ki s' lomnut **Koksijde** ubén ene ôte sacwè avou ç' mot la ddins. Mins nerén, ces edroets la sont des hamteas, nén des ptits bans :

* Koksijde-Bad : li viyaedje a costé del Mer.
* Koksijde-Dorp : li viyaedje pus do costé des polders.

## Djeyografeye

### Pitits bans

* Koksijde
* Oostduinkerke
* Wulpen

### Nateure
I gn a ene rezieve naturele k' egziste dispu 1999. Ele si lome : De Hoge Blekker. 
centré|vignette|Plake di voye del rezieve naturele.
Tiesses di femes (teyåte)

«**Tiesses di femes**», c' est ene pîce di teyåte po rire, sicrîte pa Christian Derycke e picård e . 

C' est ene pîce foirt djouwêye el Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye, metans pa Jacques Barry pol dramatike di Gochliye.

## Racourti
Båbastale d' Urope

thumb
Li **båbastale d' Urope**, c' est ene tote pitite tchawe-sori ki dmeure tote l' anêye dins les bwès naturels (avou des åbes crevés assez).

 *[[Barbastella barbastellus]]*

## Spårdaedje

Ele vike dins tote l' Urope, mins est loukeye come disparexhowe ezès Bas-Payis ey el Campene.

## Vicansté
El Walonreye, end aveut on pô pattavå divant 1980. Adonpwis, on nd a pupont « veyou » (dj’ ô bén, ritrové avou des radars a pårt k’ eredjistrèt si outruson k’ a ene wachlire bén a pårt.

E 2006, on a rtrové ene miere biesse a Arbûmont, pus todi dpus.

E 2016, on a trové ene grosse coloneye a Viyé-dvant-Orvå.

## Sourdant
Paul-Henri Spaak

Paul-Henri Spaak (riwalnijhåve ***På-Hinri Spåk***), c' esteut on politikî bedje, k' a divnou minisse des afwaires difoûtrinnes a 37 ans, e 1937.

Après l' guere di 1940, il a ovré timpesse a l' askepiaedje do Cmon Martchî.

Il esteut do Pårti des Ovrîs d' Beldjike, ki divna li Pårti socialisse.

## Sacwants d' ses idêyes
Il hene evoye l' idêye comunisse del lûte des classes.
Luigi Giuseppe Lasagna

**Luigi Giuseppe Lasagna** a skepyî a Montemagno li 4 di måss 1850 ey a morou a Juiz de Fora li 6 di nôvimbe 1895. C' esteut on curé itålyin salezyin k' a divnou eveke titulaire d' Oea li 10 di måss 1893 disk' a s' moirt.

I fourit apriyesté e 1873. Di 1876 a 1873, il a stî missionaire e l' Ourougway et pu e Braezi.

Il a metou so pô les ouves salezyinnes e Braezi et e-n Ourougway. 

Il mora e 1895 a Juiz de Fora, dins èn accidint di tchmin d' fier cwand deus tréns del kipagneye *Estrada de Ferro Central do Brasil* s' ont sbeulé.

## Bibiografeye
*  Paolo Albera, *Mons. Luigi Lasagna: Memorie Biografiche*, 1900.
*  D. Barberis, *Mons. Luigi Lasagna “Vale mecum”*, San Benigno Canavese, 1901.
*  Lorenzo Gentile, Missionsbischof Alois Lasagna, Salesianer 1850–1895, übersetzt durch Leo Schlegel, München, 1933
*  Juan E. Belza, *Luis Lasagna, el obispo misionero*, 1969

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Luigi Giuseppe Lasagna sur le site Catholic Hierarchy

## Sourdants
Nestor Maxhno

**Nestor Maxhno** ([UK] *Нестор Іванович Махно*), scrît **Makhno** a l' ortografeye rominne eternåcionåle, c' esteut èn anårtchisse oucrinnyin k' aveut, avou les Rodjes (les comunisses k' estént les ahiveus di l' URSS), kibatou conte li blanke årmêye då tzar. Mins nerén, pus tård, etur 1920 eyet 1921, i va s' kibate conte li rodje årmêye eto. **Nestor Maxhno** est grandmint rlomé po sey l' ahiveu del Maxhnovchtchina.
[centré|vignette|319x319px|Drapea del [Maxhnovchtchina.«&nbsp;Moraedje po les innmis des libes bouteus&nbsp;»]]


## Pî-note
E walon, po dmaner pus djondant di l' oucrinnyin, on l' a scrît **Maxhno**. Come di djusse, li «&nbsp;-kh-&nbsp;» si prononce come li «&nbsp;ch&nbsp;» e neyerlandès.

## Referinces eyet sourdants
Sbara

On **sbara** u **spawta** u **ewaera**, c' est èn emantchaedje di rshonne ene djin k' on mete dins on tchamp u on corti po tchessî les oujheas ki vnèt ås dinrêye u ås ptits dveres. 

## Dins les belès-letes e walon
On bea tecse da Claire Colonval mostere on sbara ki vous fé camaeråde avou ene cope di pierots.

Gn a eto on live d' imådjes da Jeannine Lemaître, «Li cinsresse, li måvi et li spawta»

## 
Tecse di Claire Colonval (avou fitchî odio)

## Pî-note
Gådje

**Gådje**, la-minme (*[FR] Gages ; [PCD] Gâch — Gâche* /gaːʃ/), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, asteure on viyaedje del Grande Brudjlete, e province do Hinnot.

* Limeros del posse (nén candjî): **7943**
* Limero diyalectolodjike: **A 46**.
* Arondixhmint: Ate
* Lingaedje do payis: picård

## Referinces eyet sourdants
Fordjetaedje minêyrece ås vatches

Li **fordjetaedje minêyrece ås vatches**, lomé eto **bruçlôse des bovrins**, c' est ene maladeye des vatches ki lzî fwait taper leu vea, estant plinnes di shijh moes et co dpus. Li må si cpoite come ene minêye d' ene cinse a l' ôte.

## Sacwants mwaissès dinêyes
C' est ene zonôze ca les djins d' mestî ki fjhèt åtoû d' ces vatches la el polèt atraper. Il atrapnut ossu l' bruçlôze.

Dins bråmint des payis, c' est ene maladeye a declaråcion oblidjeye.

Elle a stî dzindjnêye del Walonreye dins les anêyes 1970, nén sins rujhes.

## Cåze
Li bactereye responsåve si lome *[[Brucella abortus]]*. Ele pout viker des moes å long dins les pureures ki n' sont nén eterêyes, et dmorer al crouweur  (metans dilé les håyes).

## Minêyolodjince
Cwand l' maladeye atake dins on ståve, gn a disk' a 50 åcint des vatches k' awortêynut, a shijh moes. L' anêye d' après, ces vatches la vont forponre pus tård dins l' plinnisté (set, ût moes); li troejhinme anêye, ele fwaiynut on vea a leu tins, mins ki pout crever rade après li skepiaedje.

Li microbe passe d' ene vatche a l' ôte avou les erî-fas, u les sûnaedjes matirreces (mannestés) del matrice après l' fordjetaedje. I pout eto passer pal voye des djins ki voyaedjnut d' ene cinse a l' ôte: martchands d' vatche, adjints zotecnikes, årtisses.

## Senes del maladeye
Les vatches ki fordjetèt ni sont nén foirt malådes mins ele ni vont nén netyî, ey adon fé del metrite. Ele tapèt des nichtés (ki contnèt li rascråwant adjint).

A stî on tins k' on sognive nén ces vatches la, et sovint elle avént l' musse. Ci maladeye la a divnou bén pus råle cwand gn a yeu des antibiyotikes a stitchî dins l' matrice.

## Espaitchance
Dinltins, on rcrindeut ki l' maladeye passe d' ene cinse a l' ôte, avou les vatches ki waidiént dins des pasteures vijhenes. Did la l' abitude di leyî des grandès håyes, po les biesses ni s' poleur toutchî ådzeu del clôzeure.

Sacwants payis (metans l' Beldjike) ont fwait des analizes di sonk. Si on ståve esteut acsût, on l' abateut, disk' a disparexhaedje del maladeye dins l' payis.

Des ôtes payis on sayî l' eploctaedje. Les prumîs vaccéns (B19) dinént des anticoirs ki polént esse prindous pol maladeye (ey adon, dins les payis ki dzindjnént l' maladeye, diveur abate tot l' bisteu. Avou ça k' on n' pleut nén vacciner les vatches plinnes.

Des foirt pititès dôzes d' èn ôte eplocta (stok A240 ) dins l' ouy, minme ås vatches plinnes, premeteut d' espaitchî l' fordjetaedje, et di dnéve pont d' anticoirs dins l' sonk.

Après, on a yeu des vaccéns ki leus anticoirs polèt esse diferincyîs des anticoirs naturels (del maladeye).
Cécoreye

Li **cécoreye**, c' est ene plante k' on coûtive e plin tchamp, po fé ene abwesson k' on maxhive voltî å cafè. 

 *Cichorium intybus subsp. intybus var. sativum*

## Ôte uzaedje
Asteure, on ndè saetche l' inulene.
Indive

Ene **indive**, c' est ene sôre di salåde, ki si on l' plante dins l' noer, dene les tchicons (båbes di capucins).

 *[[Chicorium intybus var. foliosum]]*


File:Witlof en wortel.jpg|tchicon avou raecinêyes
File:Witlof wortels.jpg|raecinêyes
File:Endives au marché.jpg|tchicons a vinde


## Sourdants
François Damiens

**François Damiens**, c' est èn acteur, insi k' on rizeu, bedje ki vént d' Brussele. I djouwe dins des fimes francès-cåzants ki ci soeye el Beldjike u e France. Divant d' fé des fimes dins les anêyes 2000, i fijheut bråmint des catcheye-cameras po RTL-TVi. 

## Vicance
Il cåze troes lingaedjes&nbsp;: li francès, l' inglès ey el neyerlandès. Di ses studes, i n' est nén comike. Come di djusse, il a studyî l' economeye, e dalant a ene sicole eternåcionåle di handele.

## Fimografeye

* 2006 : Dikkenek
* 2007 : Taxi 4
* 2017 : Li Tot novea Testamint ([FR] *Le Tout nouveau Testament*)
* 2019&nbsp;: Èm kete ([FR] *Mon ket*)

## Referinces eyet sourdants
André Cools

**André Cools**, c' esteut on politikî bedje, on moumint prezidint do Pårti socialisse.

I fourit assaziné e 18 di djulete 1991 (loukîz a «Afwaire Cools»).

I djåzéve voltî walon.

## Sourdant
Gripe di Honconk

Li **gripe di Honconk**, ci fourit ene minêye daegnrece di gripe k' ataca a Honconk e moes d' djulete 1968 (dandjreus vinant del Chine).

## Cåze
C' esteut on micsovirûsse del sôre H3N2.

## Minêyolodjince

### Rôlaedje del minêye
Di Honconk, ele passe ezès Stats Unis, la k' elle va fé 50.000 moirts so troes moes, al fén d' l' erî-såjhon et å cminçmint d' l' ivier.

Li virûsse a l' air d' awè disparexhou e 1969, tantea ki les especiålisses di l' ODH (*[[OMS]], [[WHO]]*) li loucnut come di l' istwere schoyowe e leu grand raploû d' octôbe 1969. Mins l' piyintche ratake e l' Urope di l' ivier 1969-1970.

### Dinêyes minêyolodjikes
Li gripe acsujha totes les classes d' ådje, les 20, 30, 40 et les pus vîs.

## E l' Beldjike
Mågré ki les gazetes n' è cåzèt cåzu nén ‒ udon minme po s' fote ‒, i shonne ki l' maladeye a bouxhî djus bråmint des djins. Insi, *[[Le Soir (di Brussele, gazete e francès)|Le Soir]]* sicrît k' i gn a 10 a 25 åcint d' eployîs et ovrîs ki n' sont nén la dins les administråcions et les eterprijhes.

Nou rcweraedje sincieus ni fourit fwait do tins del minêye, k' a todi stou waiteye come ene simpe laide gripe d' ivier.

Tot ristudiant li sormorance di ces moes la, on a aviré on totå d' moirts di 10.000 djins.

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' adrovaedje do Bourdon 1-2 1968, Felicyin Barry s' escuze di n' aveur sepou dé deus limeros e djanvî et fevrî, pask' il a-st atrapé «ene gripe carabinêye». Ci sereut dedja bén l' minme minêye k' åreut rôlé pattavå, sins k' on î prinde asteme, disca tant k' elle åye fwait bråmint des malådes dins ene veye sorpeuplêye come Honconk.

## Sourdants
Jean Van Lierde

**Jean Van Lierde**, c' esteut èn anårtchisse tchålerwètî, k' aveut nexhou li 15 di fevrî 1926 eyet k' est revoye li 15 di decimbe 2006. Il esteut knoxhou po-z awè ahessî d' s' egadjî dins l' årmêye. Dins les anêyes 1960, il aveut aidî li Congo bedje a s' dislaxhî. **Jean Van Lierde** esteut, come d' efet, l' ome etur l' Estat bedje eyet Patrice Lumumba.  

## Vicåreye
Il a nexhou dins ene famile d' ovrîs crustinne. Il a dvou aresté ses estudes, cwand il esteut cwénze ans vî. Il a bouté å Bwès do Cazî.

Il a morou d' on crantche do sonk.

## Ideyolodjeye anårtchisse

Imådje:Broken rifle.svg|Simbole dal IRG, anartcho-pacifisse organizaedje 
Imådje:Symbol of christian anarchism.svg|**Jean Van Lierde** esteut knoxhou eto come on crustin anårtchisse.


## Referinces eyet sourdants
Het vonnis

[vignette|Li prumire sinne si passe å [Museum aan de Stroom, on rlomé bastimint d' Anverse.]]
**Het vonnis** ([WA] Li djudjmint), c' est on fime flamind eyet neyerlandès-cåzant k' a rexhou e 2013. 

## Bistocaedje

* Meyeu aboctaedje
* Meyeu acteu
* Meyeuse fotografeye

## Moråle
E Beldjike, cwand on djin va dvant li, l' ametou doet awè, å moens, set djurés ki lu ricnoxhe coupåbe po k' il åye e prijhon. Li portagonisse, minme si tertos sait k' il est coupåbe, va esse ricnoxhou enocin. Èç fime dinonce, come d' efet, des derams del sistinme djustiçåve bedje.

## Referinces eyet sourdants
Pourcea d' montinne

Li **pourcea d' montinne** u **pourcea d' montagne** u **coshedinne** u **coshet d' Inne**, c' est on ptit rawiant k' on tént come biesse di cpagneye ou, dins les labos, po fé des sincieusès sayes.

 *[[Cavia porcellus]]*

## Sourdants
Jacques Vandenbroucke

**Jacques Vandenbroucke**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

I scrît dins Nosse Lingaedje.
Anne Delporte

**Anne Delporte**, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.

Ele sicrît dins Nosse Lingaedje, ey eplaidî cisse gazete la, tot dnant scole di walon ås troes-côps-vint di l' Univiersité del troejhinme ådje d' après Lidje.

Riprinjhe dins l' antolodjeye Rispitaedjes.

## 
 Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Anne Delporte avou l' accint d' Lidje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Philippe Dubois (discramiaedje)

* Philippe Dubois, borguimwaisse di Clavir.
* Philippe Dubois, pondeu walon.
*Philippe Dubois, recteur di l' UMons.
Clavir

**Clavir**, oubén e Feller : **Clavîr**, (*[FR] Clavier*), c' est ene  rebanêye comene del Walonreye, e l' province di Lidje.

## Ban d' Clavir
* Clavir (viyaedje)
** Cint-Fontinnes
* Les Åvins
* Bwès-et-Borsu
** Bwès (viyaedje)
** Borsu
* Okir
** Atrin
* Påye
* Terwaegne

## Tuzance walone
*  Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Guy Tirtiaux avou l' accint d' après Clavir pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Et voci, èn ôte ratournaedje, pus beleletrin pa Djan-Pire Dumont ki dmeure dins l' minme comene.

## Referinces eyet sourdants
Oufet

**Oufet**, oubén, e scrijha Feller : **Oufèt**, (*[FR] Ouffet*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, dins l' province di Lidje.

## Ban d' Oufet
* Oufet (viyaedje)
* El Mele
* Wårzêye

## Referinces eyet sourdants
Python (lingaedje éndjolike)

**Python**, c' est on lingaedje éndjolike askepyî dins les anêyes 1990. Il est dzo libe licince (po rén ey il est a nolu), ene miete al môde d' R.
vignette|El logo do lingaedje éndjolike.

## Istwere
Ci **lingaedje** ci a stî askepyî pa Guido van Rossum, li 20 di fevrî 1991. I boutéve dzeu dispoy l' fén des anêyes 1980. 

## Piceure

### Åjhminces

#### Principålmint

* Do corwaitaedje di dnêyes
* Des waibes

#### Ôtes

* Des djeus-videyos
* Des éndjolreyes
* Des pilotes
* Do scribanne

### Rilomêye
**Python** est ricnoxhou po esse on lingaedje åjhey a-z aprinde, sortot po les noveas infôrmatikîs. Li rlomêye d' èç lingaedje ci crexhe foirt ; dj' ô bén, c' est l' lingaedje li pus peuprece dispoy 2017.

## Referinces eyet sourdants
Cli-Fi

**Cli-Fi** est on noûmot inglès ki s' base so **Sci-Fi** (*[EN] Science-Fiction* ; [WA] Imådjiné-syince). **Cli-Fi** vout dire, en fwait, *Climate-Fiction* ([WA] Imådjiné-climat). On **Cli-Fi** raconte ene istwere k' i s' passe dins l' avni u les climatikes candjmints sont rola come principåle tchôze, al plaece del syince.

## Ovraedje

* The Swan Book, live scrît på Alexis Wright.

## Referinces eyet sourdants
Creyole

Li **creyole**, c' est on lingaedje ki fourit, a l' atake, on pidjine, mins k' a divnou on lingaedje après. Li pus sovint, les **creyoles** sont des lingaedjes ki sont l' erzultat d' on rebanaedje d' deus ôtes lingaedjes : on prumî lingaedje k' est, å pus sovint, el lingaedje des dimorants ; on deujhinme ki, nouv côps so dijh, c' est on lingaedje uropeyin. Bråmint di **creyoles** avént stî askepyîs pindant l' tins des colnijhaedjes.

## Asteure
Sacwants payîs uznut co des **creyoles** come li Surinam ubén Ayiti.

## Walon
Li walon, come cåzumint tos les ôtes lingaedjes d' oyi, n' a djamåy askepyî di **creyole**. Li seu lingaedje d' oyi k' a-st askepyî on **creyole**, c' est l' francès.

## Ôtes lingaedjes

### Inglès

* *Sranantongo* (Surinam, padvant ki l' Neyerlande lu colonijhe)

### Neyerlandès

* *Bernice-Nederlands*
* *Javindo*
* *Negerhollands* ([WA] Holandès des noeres)
* *Petjok*
* *Skepi-Nederlands*

### Spagnol

* *Papiamento*

### Portuguès

* *Papiamentu*

## Referinces eyet sourdants
Bernard Van Vynckt

**Bernard Van Vynckt**, c' est on scrijheu e walon ki fwait des pretchmints po dire a messe. Il a skepyî e 1957.

## Vicance
I vént d' Meu, la ki s' pa riprinda ene cinse diviè 1950. 

Il a stî curé a Uwar, la k' il a coplé Pierre Lazård dins si ocupaedje e walon did divant l' Noyé.

Pu monter doyén a Måtche-el-Fåmene (diviè 2018). 

I dit a messe e walon ås fiesses di Walonreye dispu aviè 2016 (il a rcandjî l' abé Paul Malherbe).

E 2021, i dvént mimbe d' oneur des Relîs Namurwès. 

Li minme anêye, i scrît onk so l' ôte deus lives : 
* li deujhinme tôme di «Rastrind, saiss»
* on live avou des couyonådes arivêyes a des curés: «Paskeyes di curés».

## Ouves pol walon
* Sicrijhaedje di pretchmints, dit a messe (metans ås fiesses di Walonreye, dispu 2016, mins nén k' adon).
* Videyos d' pretchmints (sortitrés e walon).
* Emissions e walon so ene radio catolike (boket d' ses pretchmints). I fourît rashonnés e-n on live Rastrind, saiss ! (2020)
* Emissions e walon so des scrijheus do payis d' Nameur (Joseph Selvais, Joseph Dewez, André Henin)

## 
* Rastrind, saiss ! 

## 
*
*
* Ås scoles di walon d' Nameur (ki tchante on tecse da André Henin, tot al fén)
*  Djivêye des emissions so RCF
** Emission avou Joseph Dewez
** Rinde bon dvwer a André Henin
** Istweres da Djôzef Servais
** Disfindou concert dins ene eglijhe 
** Lete å procureu ki n' a pont fwait d' procès

## Sourdants
Ånswele (Hamtea d' Anderluwe)

**Ånswele**, obén e Feller : **An'swèle** ([FR] Ansuelle) est on hamtea del ribanêye comene d' Anderluwe.

## Djeyografeye

### Mape


### Compôzucion
**Ånswele**, ç' est èn hamtea, k' est eto on prôpe viyaedje moû ecårté då cinte-veye. I gn a mwintès d' paxhîs, d' cinses yet di ptitès måjhones rola.Rwaitant li spôrt, on trove on terén d' tenisse.

## Referinces eyet sourdants
Gilly (discramiaedje)

* **Gilly** est li no francès-cåzant di Djilî, pitit ban d' Tchålerwè.
* Gilly est eto on viyaedje el Swisse.
Viyé-l'-Boulet

**Viyé-l'-Boulet**, la-minme e Feller : **Vélé-l'-Boulèt**; *[FR] Villers-le-Bouillet*), c' est ene rebanêye comene del province di Lidje.

## Ban d' Viyé-l'-Boulet
* Viyé-l'-Boulet (viyaedje)
* Fize-Fontinne
* Vå-et-Borset
* Vî-Walefe
* Wernant

## Referinces eyet sourdants
Blankenberge

**Blankenberge** (*[FR] Blankeberghe ; [NL] Blankenberge; [VLS] Blanknberge*), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.

## Referinces eyet sourdants
Mambourg (discramiaedje)

* **Mambourg** est l' tradujhaedje d' "" e francès.
* **Mambourg** est l' no francès-cåzant d' on hamtea di Tchålerwè.
* **Mambourg** est on vin d' Ålsasse eto.
Faceleye

Les **faceleyes**, c' est on djinre di plante.

 *[[Phacelia spp.]]

Li pus cnoxhowe, c' est l' [[faceleye ordinaire]]  *Phacelia tanacetifolia'', ki sieve coranmint come vete ecråxhe et d' fleur låmixheuse.
Savoye

Li **Savoye**, c' est ene contrêye naturele del France.

Istoricmint, c' esteut ene conteye del Lotarindjeye, pu do Sint Impire Romin Djermanike.
Savoye (verdeure)

thumb
Li **savoye**, c' est ene sôre di djote.

 *[[Brassica olearacea var. sabauda]]* (*[[Brassica oleracea var. bullata]]*)

## Rishonnances
Ele rishonne al crolêye djote. On ndè pout fé eto del vete tripe, mins come on magne voltî del vete tripe å Noyé, et k' s' il a djalé, li savoye a stî edjalêye, adon ki l' crolêye djote edeure li djalêye.

## Sourdant
Dramatike di Tîne-el-Hesbaye

Li **Dramatike di Tîne-el-Hesbaye**, ki s' no e francès, c' est ***Rideau thisnois***, c' est ene dramatike ki djowe des pîces e walon a Tîne-el-Hesbaye.

## Pîces dedja djouwêyes
Li creyåcion do Monde
Crolêye djote

thumb
Li  **crolêye djote** u **frizêye djote**, c' est ene djote avou des crolêyès foyes.

 *[[Brassica oleracea var. sabellica]]*

## Uzaedje
On è fwait voltî del vete tripe k' on magne al Noyé. Come il edeure les djalêyes, i n' a pus
waire ki del pareye e djårdén, copurade s' il a dedja djalé.

## Rishonnances
Ele rishonne al savoye.

## Sourdants
Eglijhe Sint-Sulpice

vignette|Li dvant del '''eglijhe'''.
L' **Eglijhe Sint-Sulpice** est ene eglijhe sol plaece del hamtea do Tchîf-leu, e Djumet (Tchålerwè), raloucant l' ancyinne comene di Djumet k' aveut seré luche e 2017. 

## Istwere
Li båstimint d' asteure aveut stî askepyî e 18inme sieke (1750-1753), mins padvant i gn' aveut yeu d'dja deus ôtes båstimints inti di zels l' prumî a stî askepyî å 10inme sieke. Dispoy 1949, èç eglijhe est sol lisse då patrimoenne bén-fond eyet culturel del Walonreye.

## Compôzucion

### Didins

### Åtoû
Padri l' **eglijhe,** si trove ene aite k' est raloucant a ene ôte aite di l' ôte costé del rowe. Å nonne di l' poice si trove eto ene såle des fiesses.

## Referinces eyet sourdants
Park Bivort

Li **Park Bivort** est on publik park (dj' ô bén, k' il est al redjon). Mins nerén, davance, c' esteut on privé park. Li no, **Bivort**, vént do no då prôpietaire k' aveut askepyî 'ç park, padri ès ancyinne måjhone basteye etur 1868 eyet 1869, ene anêye padvant l' askepiance då park, pol prôpietaire : Henri-Joseph Bivort, k' esteut mwaisse di verreye.
vignette|Intrêye Nonne.


## Djeyografeye

### Fotografeye


Imådje:Park Bivort Principåle Intrêye.jpg
Imådje:Park Bivort Principåle Alêye.jpg
Imådje:Park Bivort Pitites Alêyes.jpg
Imådje:Park Bivort Pitite alêye.jpg
Imådje:Park Bivort Åbe.jpg


### Mape

Li **Park Bivort** s' trove a Djumet (Tchålerwè), il est al mitan etur l' hamtea do Spinoe eyet l' hamtea del Målaveye. I gn' a deus intrêye, li prumire (å Nonne) dvant ene grande rowe (vir fotografeye) eyet li deujhinme (å Bijhe) dvant ene plus pitite. Sol mappe, li **park** est e vete eyet les lenes didins sont les pitits tchimwins. Tenawete, l' etan n' est nén rprezinté dzeu. 

## Referinces eyet sourdants
Bacile Bang

Li **bacile Bang**, c' est ene bactereye k' est l' cåze do fordjetaedje minêyrece ås vatches, et ki pout dner eto li bruçlôze ås djins, ey eto li må d' warot ås tchvås.

 *[[Brucella abortus]]*

 Bruçlacêyes

## Discrijhaedje
C' est ene bactereye Gram-, ki s' mopliynut l' mî a 37°C, dins on miyeu enairi. 

## Rindjmint sincieus
Come les ôtes bruceles ni sont waire diferinnes djeneticmint (moens di 10 åcint di leu SRN ribozomike), les sincieus ont halkiné et dire k' i n' faleut dvizer ki d' ene seule sôre, *[[Brucella melitensis]]* (c' esteut e 1985)

Portant, e 1988, i decidît ki les shijh sôres k' avént stî lomêyes pa des nos a pårt disk' adon serént wårdés po n' nén dzôrner les papîs des rcwereus k' avént ddja rexhou dvant . Eto po-z aconter les diferinces di rascråwansté po les djins.

## Sourdants
L119

Li **L119**, ossu lomé « **El Houyire** » (*[FR] La Houillère ; [NL] De Kolenmijn*), c' est ene voye do RAVeL. Totfeye, disk' azès anêyes 1980, c' esteut on tchmin d' fier. Vla pocwè, èç voye ci si lome **L119**, portant li **L119** a on deujhinme no : El Houyire. Asteure, li voye comince a Gochliye po daler disk' a Tcheslet, wice ele ridjonde Sambe eyet l' W6. Li **L119** do trén daléve disk' a Lute, dj' ô bén : pus lon ki Gochliye. 

## Dispårteyes voyes

### Viè Courcele

### Viè Gochliye
Li **L119** do RAVeL a stî porlondjêye disk' al Rowe Tahon a l' atake des anêyes 2010, padvant elle si stateut å Carotche, al limite etur Gochliye eyet Djumet. Li porlondjmint shuve ene mitan el lene do M3.

#### L119
A Djumet, li **L119** cminxhe å Carotche, pus passe sol pont dzeu l' A54. Après, li voye passe dins li novea zoningne di Tchîf-leu (Hamtea di Djumet). Infén, li L119 porshuve 's rote e 's ribanant avou li RAVeL 4 ki va viè Djumet Hegne.
[centré|vignette|Li lene 119 dins li novea zonigne do [Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)|Tchîf-leu, viè Tcheslet.]]


#### Porlondjmint viè l' Rowe Tahon

## Principale voye

### Djumet
Etur Djumet Hegne eyet Djumet Målavêye (po li RAVeL 4), ey inte Djumet Tchîf-leu eyet Djumet Målavêye (po li L119), les deus tchimwins s' ribannut eshonne. Cwate bancs d' pire ont stî metou fén des anêyes 2010. Padri l' ribanaedje, li tchimwin ribané porshuve 's voye viè li Levant, viè Tcheslet. Li ribané tchimwin passe dins les hamteas del Målavêye, del Ståcion eyet dins les hamteas då levantrece costé d' Djumet. 

Imådje:RAVeL 4 L119.jpg|L' ribanaedje del L119 (a gôtche) eyet del RAVeL 4 (a droete)
Imådje:RAVeL 119 — Djumet Målaveye 2.jpg|Li RAVeL 4 >

### El Ronsåt

### Djilî
Å livea del frontire avou Tcheslinea, la k' i va awè li novea ospitå. C' est l' ci k' est lomé : Les Vivîs ([FR] *Les Viviers*). Tot rwaitant les kimons transpoirts, ci tchimwin d' velo ci srè raloyî å ledjir metro di Tchålerwè ey ås busses do TEC.

Imådje:RAVeL L119 — Djilî intrêye d' on teri.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Sortêye do RAVeL 119 a Djilî.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Cinte di Djilî 1.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Cinte di Djilî 2.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Djilî Marabout 1.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Djilî Marabout 2.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Djilî Såt-Allet.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Frontire etur Djilî eyet Tcheslinea.jpg


### Tcheslinea

Imådje:RAVeL L119 — Frontire etur Djilî eyet Tcheslinea.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Padvant l' pont.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Panorama sol N90 2.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Panorama sol N90 1.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Panorama so Tcheslet.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Sortêye viè l' futur ospitå.jpg


### Tcheslet

Imådje:RAVeL L119 — Panorama so Tcheslinea.jpg
Imådje:RAVeL L119 — Tcheslet sortêye.jpg


## Referinces eyet sourdants
Jean-Luc Couchard

**Jean-Luc Couchard** est on comike bedje eyet walon, i djouwe dins des fimes francès-cåzants ki ci soeye e Beldjike u e France. 

## Fimografeye

* 2006 : Dikkenek
* 2007 : Taxi 4
* 2012 : Dead Man Talking

## Referinces eyet sourdants
Patwès d' Tchålerwè

Li **patwès d' Tchålerwè**, c' est on patwès do walon do Coûtchant. Les Tchålerwetîs el cåzèt eyet les djins d' avår la eto.

 


## Ovraedjes
* Léon Bernus : Les fåves da Jean Lafontaine e patwès d' Tchålerwè (scrît e **patwès d' Tchålerwè** : *Les faufes dè J. Lafontaine in patoès d’Chaleroèt*)
* Oscar Sabeau : Li ptite gayole
* Pol Soumillon : Diccionaire walon d' Tchålerwè-francès

## Referinces eyet sourdants
Acsegnmint e l' Beldijke

El **Beldjike**, l' **acsegnmint** est adjinçné pa les kminåltés (l' ancyinne "kiminålté francesse", li kminålté neyerlandès-cåzante eyet li cminålté tîxhon-cåzante.

Il est dné dins des scoles u des univiersités.

Les escoles bedjes francès-cåzante sont mambornêyes pal Federåcion Walonreye-Brussele. 

L' escole est obligatwere po les efants eyet les ados k' ont etur shijh eyet dijh-ût ans.

## Anêyes
L' acsegnmint oblidjî pout esse distroclé e troes. I gn a :

### El sicole gardyinne
El sicole gardyinne u ptite sicole, c' est l' seule sicole ki est nén obligatwere. I gn a cwatre anêyes.

Li ptite sicole ascoye des efants di deus ans et dmey ans disk' a 6 ans.

Gn a cwatre ans:
* Anêye d' acmoisse (di deus et dmey a troes ans)
* Prumire anêye (3 => 4 ans)
* Deujhinme anêye (4 => 5 ans)
* Troejhinme anêye (5 => 6 ans)

### El grande escole
Li grande sicole u scole primaire acsegne des efants di shijh a doze ans.
* Prumire anêye (6 => 7 ans)
* Deujhinme anêye (7 => 8 ans)
* Troejhinme anêye (8 => 9 ans)
* Cwatrinme anêye (9 => 10 ans)
* Cénkinme anêye (10 => 11 ans)
* Shijhinme anêye (11 => 12 ans)

### L' escole sigondaire
Li scole sigondaire, dinltins lomêye «les Umanités», c' est po li scolaedje des efants di doze a dijh-ût, dijh-nouv ans.

* Prumire anêye (12 => 13 ans)
* Deujhinme anêye (13 => 14 ans)
* Troejhinme anêye (14 => 15 ans)
* Cwatrinme anêye (15 => 16 ans)
* Cénkinme anêye (16 => 17 ans)
* Shijhinme anêye (17 => 18 ans)
* Setinme anêye (18 => 19 ans)

### les hôtès scoles eyet les univiersités
Po les hôtès escole eyet les univiersités, les ådjes dinés droci padzo n' î sont ki come avirance, ca tertos î polnut daler shuve des cours s' il ont å moens leus CESS eyet minimum dijh-ût ans.

Les anêyes si lomnut:
* Prumî batchelôr (ancyinne prumire candi) (18/19 => 19/20 ans)
* Deujhinme batchelôr (ancyinne deujhinme candi) (19/20 => 20/21 ans)
* Troejhinme batchelôr (ancyinne troejhinme candi, ki n' egzistéve ki pol medcene et l' årtisyince)(20/21 => 21/22 ans)
* Prumî master (ancyinne prumire licince) (21/22 => 22/23 ans)
* Deijhinme master (ancyinne deujhinme licince) (22/23 => 23/24 ans)

## Acsegnmint

### Grande escole
Dins les grandès scoles, les efants apudnut ces matires soûmintreces ci :

* Leu lingaedje del mame : almand, francès obén neyerlandès (sorlon les kiminåltés)
* Li matematike
* Li syince (purade del biyolodjeye)
* L' istwere eyet li djeyografeye (ces matires sont sovint ribanêyes eyet sont lomés : piertaedje — *[FR] Éveil*)
* On deujhinme lingaedje : francès, inglès obén neyerlandès (sorlon les kiminåltés)

### Sigondaire
Tipe d' acseignmint (è prumire et deujhinme anêye, i gn' a deus tipes d'acseignmint. Mins néren, del troejhinme disk' a 'l shijhinme, i gn' a cwate tipes)

* El djenerå (acseignmint do trinzucion - 1ire disk' a 6inme)
* El profecionel (acseignmint do cwalificacion - 1ire disk' a 6inme u 7inme)
* El tecnike (acseignmint do cwalificacion u do trinzucion - 3inme disk' a 6inme u 7inme)
* El årtistike (3inme disk' a 6inme)

### Hôte sicole ey univiersité
Hôte sicoleUniviersité

## Herlemes
 Prumire guere des scoles eyet Sigonde guere des scoles

## Referinces eyet sourdants
Op-ene-Bliiberech

**Plombire**, la-minme, e ripouwaryin: **Op-ene-Bliiberech** (çou ki s' ratoûnreut «So-on-Mont-d'-Plomb»;  *Plombières*;  *Blieberg*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye e l' province di Lidje ey e l' Kiminålté tîxhon-cåzante.



## Referinces eyet sourdants
La Une

vignette|Logo d' ouy del tchinne.
**La Une** ([WA] L' Onk), c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî dins les anêyes 1950. C' est l' deujhinme tchinne, li pus peuprece e Walonreye padrî RTL-TVI. Ès vî no, c' esteut RTBF 1. 

## Emissions

### Francès-cåzantes

* Les djournås télévizés
** El ci di 13 e.
** El ci di 19 e 30.
* Les emissions so les spôrts
** *Le Week-end sportif*
** *[[Les Héros du gazon]]* (etur 2015 eyet 2017)

### Walon-cåzantes

* Walons nos : emission so li lingaedje walon k' a egzisté disk' e 2019.
* Stoum, peket et des rawetes (tite e rfondou walon, li tite oridjinå est scrît e francès : *Stoemp, Pèkèt… et des rawettes !*) : emission so les lingaedjes coinreces brusselwès eyet del Beldjike nonnrece.

## Rilomêyès djins

### Prezinteus

#### Asteure
* François De Brigode*[[Jérôme de Warzée|&nbsp;]]*: prezinteu des djournås télévizés.
* Jérôme de Warzée*[[Michel Lecomte|&nbsp;]]*: prezinteu do «&nbsp;*Grand Cactus&nbsp;».*

#### Davance
* Hadja Lahbib''&nbsp;'': ancyinne prezintrece des djournås télévizés. Asteure, ele fwait del politike ey est mimbe do MR.

## Sourdant
La Deux

[vignette|Logo del tchinne divant di divni [Tipik.]]
**La Deux** ([WA] Li Deus), c' esteut ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî dins les anêyes 1970. C' esteut l' deujhinme tchinne del RTBF padri La Une. Ès vîs nos estént Télé 21, pus RTBF 2. 

## Disparexhance
**La Deux** a disparexhou li 7 di setimbe 2020. Ele s' aveut, e-n efet, ribanêye avou li tchinne del radio, Pure FM, po divni on mediom dispolûle al radio, al tévé eyet sol waibe k' est lomé : Tipik (kécfeye sicrît : Tip!k).

## Referinces eyet sourdants
La Trois

vignette|Logo del tchinne.
**La Trois** ([WA] Li Troes), c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepieye e 2011, ene anêye après l' disparexhance del RTBF Sat. C' est l' troejhinme tchinne del RTBF. Elle a todi yeu l' minme no dispoy ès-n' askepiance.
Voyaedjåjhe des aclevåvès biesses

thumb|bedjreye di voyaedjåjhe
thumb|rarivêye d' on voyaedjant tropea
Li **voyaedjåjhe des aclevåvès biesses** u **voyaedjåjhe såjhonrece** u **tranzumance**, c’ est l’ bodjaedje å lon d’ on tropea d’ aclevåvès biesses d’ ene plaece a l’ ôte, foirt lon del prumire, po shuve li crexhaedje des plantes di nourixhmint.

## Motlî
Li ci ki bodje avou ses biesses, c' est on **acleveu-voyaedjeu**.

## Sôres di biesses bodjeyes coranmint
* bedots et gades
* moxhes al låme
* vatches ki montèt e l' montinne

## Tecnike del voyaedjåjhe
Po les bedots et les gades, li voyaedjåjhe si fwait sovint inte deus plaeces, ene d’ esté et l’ ôte d’ ivier. 
Po les moxhes al låme, gnè pout awè puzieurès plaeces, sorlon l’ aparexhaedje des fleurs.

## Voyaedjåjhe et maladeyes
Les bedots polèt rapoirter des maladeyes atrapêyes sol les waidiaedjs d’ esté (la k’ i sont bråmint pus maxhîs) eviè les viyaedjes, la k’ i pasnut l’ ivier.

Les moxhes al låme polnut ossu fé passer d’ ene plaece a l’ ôte les maladeyes des åbes ås fruts, come li feu bacteryin des poerîs et pemîs.

## 
Vatche d' Erinse
Rappigne

Li **rap**, ubén li **rappigne**, c' est on djinre di muzike wice el no vént d' l' inglès : *rapping*. Li **rappigne**, c' est l' djinre di muzike del tuzance hip-hop. 

## Istwere
Des estazunyins ont kminxhî a rapper dins les anêyes 1970, mins il est divnou peuprece dins les anêyes 1980. Come d' efet, on-z el åreut skepyî dins li *Bronx* (Estats-Unis), li 11 d' awousse 1973 pindant ene guintche. Asteure, c' est on des djinres di muzike li pus peupreces e-n Urope ey ås Estats Unis, sortoit do costé des djonneas. 

## Djinres

### Rappigne estazunyin

#### West Coast
West Coast Rappigne

#### East Coast

* 50 Cent
* 6ix9ine
* Jay-Z
* The Notorious B.I.G.

### Rappigne francès-cåzant

#### Francès

* Booba
* IAM
* Kaaris
* Lacrim
* MC Solaar
* SCH
* Supreme NTM

#### Bedje

* Damso
*Louis Strike
* Roméo Elvis
* Starflam

### Rappigne mecsikin

* Akwid
* Cartel de Santa
* Control Machete
* Kinto Sol
* Molotov

### Rappigne neyerlandès-cåzant

* BOEF
* Jebroer

### Rappigne walon-cåzant

* Sopranal

### Rappigne occitan-cåzant

* Rodín

## Sourdants
VRT 1

**VRT 1**, c' est l' prumire tchinne publike eyet djenerålisse del televuzion flaminde. Elle aveut askepyî, come La Une, li 31 d' octôbe 1953. Elle apartént al VRT, l' omologue neyerlandès-cåzant di l' RTBF.

## Lomaedje
Pindant lonmint, li tchinne si loméve « **TV1** ». Poy, di 2005 disk' e 2023, ça s' a lomé « **Één** » ([WA] Onk).
PureVision

**PureVision**, c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 2013 sol Daegntoele eyet e 2015 sol teleuvuzion. C' est l' cwatrinme tchinne del RTBF. Elle a todi yeu l' minme no dispoy 's askepiance, pask' e fwait, c' est l' radio PureFM avou l' imådje e pus.
NoCopyrightSounds

**NoCopyrightSounds** ([WA] *Muzike sins abondroet*), c' est on label burtaenike di muzike askepyî e 2011. Èç label la n' a k' des muzikes k' i sont po rén eyet k' i n' ont pont d' abondroet.

## Istwere
El no d' ès-n' askepieu, c' est Billy Woodford. Cist ome la aveut dandjî des muzikes sins abondroets po ses videyos.

Dispu 2017, **NoCopyrightSounds** fwait dins les miyons d' aberwetaedjes avou sacwants muzikes.

## Djinres di muzike
Tchaeke djinre di muzike a 's coleur avou ci label ci. Pî-note&nbsp;: li no des djinres sont-st e-n inglès, tot rastindant des noûmots pol walon.

* Blanc : Electronic eyet Hardstyle
* Bleu : Dubstep
* Djaene : Electro, Future Bass eyet House
* Noer : Bass House
* Orandje : Indie Dance eyet Synthpop
* Rodje : Drumstep
* Rôze : Drum and Bass
* Tricoijhe : Chillstep eyet Melodic Dubstep
* Vete : Trap
* Vete minte : Glitch Hop
* Violé : Future House

## Rilomés muzikeus

* Alan Walker
* CLARX
* DEAF KEV
* Different Heaven
* Midnight Cvlt
*  NIVIRO

## Referinces eyet sourdants
12inme sieke

10inme sieke | 11inme sieke | **12inme sieke** | 13inme sieke | 14inme sieke

anêyes 1100 | anêyes 1110 | anêyes 1120 | anêyes 1130 | anêyes 1140

anêyes 1150 | anêyes 1160 | anêyes 1170 | anêyes 1180 | anêyes 1190

----

## Istwere do 12inme sieke

### Evenmints

*

### Personålités

*

### Edvincions, dischovraedjes

*

## Totes les anêyes do 12inme sieke
Noer trô (astronomeye)

On **noer trô**, c' est on coir ciryin ki n' evoye pont d' loumire, mins k' assaetche tot çou ki passe dins l' cotoû.

## Dimostraedje
Come i n' evoyèt nole loumire, on n' les pout nén vey. 

On les pout discovri pask' i gn a des stoeles ki tournikèt totåtoû a grande raddisté. Gn a ossu des gåz ki s' fwaiynut aspirer dvins, k' evoynut des rais x cwand i sont-st « epanslés ».

## Distance del Daegne
Li pus près sereut « seulmint » a 1000 anêyes-loumire di nozôtes.

## Dins les belès-letes e walon
Li fime d’ imådjes «Les mintreyes da Monsieu Moulot», kimince pa ene paskeye ki Monsieu Moulot raconte ås ôtès biesses e cåbaret, come cwè i cirnaivyive et conter les stoeles, cwand il aprepia d’ on noer trô, et mete des gåz po schaper foû di si assaetchance ‒ çou k’ est sinsieuzmint impossibe, ca, po çoula fé, i fåreut aler  pus rade kel loumire.

Mins Monsieu Moulot, ki n' est nén a ene coye près, s' eschape do dandjî, et co prinde li tins d' advierti li stoelreye del Gade por leye èn nén toumer dvins.

## Sourdant
West Coast Rappigne

Li **West Coast Rappigne**, c' est ene sôre d' rappigne estazunyin k' est loyî al coisse coûtchantrece, sortoit loyî al Californeye.

## Rappeu

* 2Pac
* Coolio
* Dr Dre
* Eminem
* Kendrick Lamar
* Nate Dogg
* Snoop Dogg

## Label

* Amaru Entertainment
* Aftermath Entertainment
* Death Row Records
* Doggystyle Records
* Open Bar Entertainment
* Ruthless Records
* The Black Wall Street Records