open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ene boune cråsse pinte (tchanson)

**Ene boune cråsse pinte** (***Ène bone crasse pinte***), c' est ene powezeye escrîte pa Marcel Hecq.

## Rilomêye
Elle a stî metowe al muzike pa Julos Beaucarne, et rprinjhe dins l' sitroete plake «Li ptite gayole» (1977).

## Tinme
Li tchanson djåze do plaijhi di boere on bon vere di bire, dins on cåbaret, aprume å fén mitan d' l' esté.

Adon on discrît li bire dins l' vere,
:*Waitîz l' [[eschome]] lujhante, bén claire (…): ça crape å long, ça brotche å boird.

Mins ele mostere eto l' airance pol boere…
:*…e rwaitant l' feye do cåbaret

A té pont k' ça dvént come èn ake rilidjeus…
:*Boere ene pinte c' est dire ene [[priyire]].

Ca c' est aprume èn ake sociå:
:*Po bén boere, i fåt-z esse a deus.

## 
*  (e Feller, ortogrefeye Mouchon d'Aunia, 1974)
*  (e rfondou)
Fizêye ki fwait lampe

Ene **fizêye ki fwait lampe**, c' est ene fizêye ki broûle e l' air et fé del loumire po des sodårds vey on terén del nute (po-z avancî, po vey s' i gn a pont d' innmis).

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' live istorike «Letes di gueres d' on piyote» ki s' passe sol front d' l' Izer, li mwaisse personaedje ki fwait on sôrtixhaedje di nute paviè les lenes almandes, va esse ricnoxhou avou ciste ahesse la:
:Nos avans stî strindous et sbarés cwand ene fizêye ki fwait lampe a peté dzeu nos tiesses, ki ns esténs dins l' camp des innmis. Les Gris s' ont metou a petårder après nos.

## Sourdant
Schaye

Ene **eschaye** u ene **schaye**, c' est ene tene plate pire ki vént d' l' edjåjhe et k' on s' sieve po covri les toets, dins sacwants payis.

## Sôres di schayes
Les pus spesses si lomèt les ***'. On è fjheut des [[toet]]s, des [[meur]]s, des [[montêye]]s, des [[pavêye]]s (schayeye).

<gallery>
File:Xherbins.jpg
File:Xherbins Årdene.jpg
File:20130420 burnontige02.JPG|toet d' xherbins
File:Xherbins voye Oucaymeden.jpg|rodjes xherbins
</gallery>

== Produjhaedje des schayes ==
Les schayes sont saetcheyes di cårires lomêyes «[[schayire]]s». End aveut toplin so l' [[Årdene]] ([[Viye Såm]], [[Bietris]], [[Warmich]], eyet l' [[Tieraxhe]] ([[Fumwè]]).

Les ovrîs d' ene schayire si lomnut des '''schaytons'''.

Les fwejheas (pitits bokets nén bons po fé des schayes) sont tapés evoye e-n on hopea k' on lome on ***' (teri di schayire).

Å cminçmint, les xherbins sont co sol tere, et gn è k' a les sorlever po les awè foû et lzès poirter evoye.


File:Ighil tarkeddit ighil rat råyeu schayes.jpg|råyeu di schayes
File:Ighil tarkeddit ighil rat poirteu schayes.jpg|poirteu di schayes
File:Warmich verdou pont.jpg|verdou d' Warmich


## Pî-notes
Tchanteure

[thumb|dilé [Hayin (Dolimbreu)]]
Ene **tchanteure**, u èn **egolina**, on **pousse**, èn **edujhoe**, èn **egoloe**, c' est ene plaece la  k' ene corante aiwe disparexhe dins tere, e-n on payis castinnixheus.

L' aiwe ki mousse e tere pout esse on ri k' i gn a tofer di l' aiwe u on ravå cåvlé pa des grossès lavasses.

Gn a toplin des egoloes k' ont leyî leu no a on leu-dit del Walonreye.

## Skepiaedje d' èn adujhoe
C' est l' minme afwaire ki po ene fondreye u des cåves djeyolodjikes. Li fondaedje del rotche castinnixheuse, kimagneye på seur di carbone (del plouve k' a dismantchî li CO2 d' l' air), va fé des trôs dins tere, come les cis d' on froumaedje di Holande. Cwand ces trôs la sont tot près del pelete del tere, i s' vont efondrer. L' aiwe ki rixhele dzeu s' î va egoliner. Come li daegn est trawé tocosté, l' aiwe trouve on tchmin po continouwer s' coûsse.

## Djeyografeye des adujhoes
El Walonreye, i shuvèt li stroete binde Fagne-Fåmene, di Cerfontinne a Rmoûtchamp. Mins pufrade so les boirds di cisse sitindêye la. E mitan, tote li rotche s' a ddja etaessî, et gn a pus nou trô ådzo.

## Sourdant
Tchantoere (discramiaedje)

* Tchantoere (*tchanteûre*, *tchantôre*, *tchantwêre*, francès d' Walonreye *chantoire* (divnou «»)
* tchantoere (toponimeye)
Waasmunster

**Waasmunster** (çou ki vout dire e walon *[[Moustî]]-ezès-[[broûs]]*), c' est ene rebanêye comene del Flande levantrece.

## Ezès belès-letes e walon
C' est l' prumire plaece ki l' sôdård del guere di 1914-1918 do roman «Letes di guere d' on piyote» sicrît did la a ses djins dins. Si batayon î åreut dmoré do 8 di setimbe å 19 d' octôbe 1914.

## Pî-note
Prindoz vosse bordon (prôzes)

thumb
**Prindoz vosse bordon** (*Prindez vosse bordon*), c' est on live avou tos des ptits bokets di prôze, sicrît pa Louis Lagauche ey eplaidî a Lidje e 1937.

## Contnou
C' est totès ptitès paskeyes del veye do scrijheu, ou kinoxhowe par lu. Gn a eto, pol moens, ene fåve do vî vî tins (Tchårlukin et l' eveke).

Tchaeke di zeles fwait ene cénkinne di pådjes.

## Stîle
Li scrijheu fwait de foirt longuès fråzes, a môde do stîle classike e francès. Il a l' toû po discrire clapanmint li nateure toû d' lu:
:*Li solo, rischuré come on clå d' keuve, reschandixheut di s' bele loumire les noerès teres ås fraijhes di so les hôteurs dås Tawes et d' Tier-a-Lidje. Tot gripant so les stroetès rouwales ki s' fåfiyént come des colowes viè les cresteas, inte les håyes ås petchales ou d' sayou, dji m' arestéve di feye ca d' ôte po m' rihaper, et m' ritournéve po taper m' côp d' ouy.*

Sovint eto, avou li rgret di s' djonnesse.

## Boket foû do live
 Payis_d'_Heve#Dins_les_belès-letes_e_walon

## Pî-notes
Pousse (discramiaedje)

* pousse (po poujhî a l' aiwe)
* pousse (djeyolodjeye) (tchantoere)
** edujhoe (toponimeye)#pousse: ci mot la e l' toponimeye.
* pousse al petrole
Tornè

El **Grand Tornè** (/grã.tɔʀ.'nɛ/); ordinairmint djusse **Tornè** (/tɔʀ.'nɛ/)  u **Tournè** (/tuʀ.'nɛ/), e francès *Tournai*, e neyerlandès *Doornik*, e picård *Tornai*  oubén *Tournai*), c' est ene  comene k' a-st askepyî e 1977 pa rebanaedje di l' ancyinne veye di Tornè avou des viyaedjes di ttåtoû.

C' est l' mwaisse-veye di l' arondixhmint do minme no (kel limerotaedje diyalectolodjike poite l'&nbsp;essegne [To]).

C' est ene des pus grandès intités del province do Hinnot, mins elle est ene mitan lon dirî Mont (etur 90.000 eyet 100.000 dimorants) u core Tchålerwè (pus d' 200.000 dimorants). Èç veye est mimbe d' ene megapôle avou Kortrijk (Flande coûtchantrece) eyet Lille (France).


## Grand Tornè

### Ban d' Tornè (comenes del veye d' Tornè)


 


centré|vignette|547x547px

### Comenes åtoû d' Tornè




## Djeyografeye

### Evironmint

### Levêye

## Spôrts
Soce di baskete :

* Li Royå Essor Baskete Club Templeuve.
* Li Tornè Femrin Espwer Kain.

Soce di fotbale :

* Li Fotbale Club Vaulx.
* Li Royå Fotbale Club Tornè.,

## Tuzance picåde
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Yves De Sutter avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Catedråle Nosse-Dame di Tournai

Li **Catedråle Nosse-Dame di Tournai** obénco **~ Notru-Dame ~** c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Tournai el province do Hinnot e Beldjike.
Catedråle

Ene **catedråle**, c' est ene eglijhe di culte catolike ewou ç' ki s' trouve li *catede*, c' est a saveûr li passèt d' on veke.

## Sacwantès catedråles e Walonreye eyet a Brussele
* Catedråle Nosse-Dame di Tournai
* Catedråle Sint-Pol di Lidje
* Catedråle Sints-Mitchî-et-Gudule di Brussele
* Viye catedråle Sint-Lambiert di Lidje
Catedråle Sints-Mitchî-et-Gudule di Brussele

Li **Catedråle Sints-Mitchî-et-Gudule di Brussele**, c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Brussele e Beldjike.
Moïse Tshombe

**Moïse Tshombe** (riwalnijhåve ***Moyisse Tchombé***, c' esteut on politikî congolès ki skepia li 10 di nôvimbe 1919 et mori li 29 di djun 1969.

C' est li ki fourit l' askepieu eyet l' seu prezidint do cåzu estat do Catanga.
Catedråle Notru-Dame di Paris

Li **Catedråle Notru-Dame di Paris** (*cathédrale Notre-Dame de Paris* e francès) c' est ene catedråle di culte catolike ki s' trouve a Paris e France. 

Maison Braun & Cie, Notre Dame de Paris, ca. 1930-crop, change chiaroscuro, perspective, add color by Paolo Villa 2019.jpg|Catedråle Notru-Dame di Paris, ca. 1930
Paris-Notre Dame-102-Suedseite-2017-gje.jpg
Paris-Notre Dame-117a-Westfassade-Mittelportal-2017-gje.jpg
Paris-Notre Dame-162-zum Chor-2017-gje.jpg
Paris-Notre Dame-Chorschranke Nord-110-Herodes und Kindermord-2017-gje.jpg
Rouwan

**Rouwan** (fr. **Rouen**), c' est ene grande veye e France k' est l' mwaisse-veye del province Normandeye.

Rouwan fout ene veye el tins passé pol Roeyåme di France.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 5 336 dimorants/km²
* Peuplacion : 114 083 dimorants
* Sitindêye : 21,38 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 76
* Redjon : Normandeye
* Payîs : France
Catedråle Notru-Dame di Rouen

Li **Catedråle Notru-Dame di Rouen** (*cathédrale Notre-Dame de Rouen* e francès eyet *cathédrale Noute-Dame dé Rouen* e normand), c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Rouen e France.
Tchapea d' fier

On **tchapea d' fier** c’ esteût on caske di guere al Mîtrinne Ådje. Li tchapea d' fier esteût spårdou da tote l’Urope da ç’ tins, c’ esteût l’ caske ås fantassins.
Catedråle Sint-Pol di Lidje

Li **catedrale Sint-Pol di Lidje**, c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Lidje el province di Lidje e Walonreye e Beldjike. Divant ki d' esse distrûte e 1795, c' esteût l' catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambert k' esteût l' catedråle di Lidje.
Catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambiert di Lidje

Li **catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambiert di Lidje**, c' ere one catedråle di culte catolike ki s' truveve a Lidje e Walonreye. Ele aveut st' atakeye å XII sieke ey ele fout distrûte sol tins del Revolucion francesse.
Bocser

Li **tchén bocser** u **bocser**, c' est on tchén d' vatche askepyî e l' Almagne nonnrece. 

## Discrijhaedje

C' est on tchén emîtrin, 50 a 60 cm hôt.

Gn a totès sôres di coleur di poys.

Il a ene grande lådje gueuye so ene tiesse sipotcheye. Cisse caire la fwait awè peu. 

Si linwe est l' pus longue dins totes les sôres di tchéns

Si schene est clintcheye viè l' erî.


File:Egoyquijote.jpg|ôtes coleurs di pwels
File:Bully+belia.jpg


## Cwålités
C' est on stocaesse tchén, todi sol kîvive, ki disfind bén s' mwaisse.

## Siervaedje
Å cmince, c' esteut on tchén d' cinse ki ratchessive les vatches.

Adonpwis, on l' a tnou come tchén d' wåde po les måjhons u les djins.

Sieve eto come tchén d' police.


File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062869-0021, Villa Hammerschmidt, Carstens mit Hund im Park.jpg|come wårdeu d' on prezidint almand
File:Bundesarchiv B 145 Bild-F062869-0023, Villa Hammerschmidt, Carstens mit Hund im Park.jpg


## 
Djivêye des raeces di tchén

## Sourdant
Problinme (discramiaedje)

* **[[problinme]]** (matematike)
* Li mot "problinme" a eto des ôtes sinses, mins bråmint des eployaedjes do mot dins l' lingaedje corant sont rsintous pa les pus spepieus des waloneus come des francijhas.
Borguignon (lingaedje)

Li **borguignon** (e borguignon : *le bregognon*) c’ est on lingaedje del famile des lingaedjes d’ oyi k’ est cåzé e Borgogne, el France.

## Motlî
Fondaedje (linwince)

Li **fondaedje d' on son**, el linwince, c' est si disparexhaedje dins l' prononçaedje di sacwants mots, adon k' elle est bén la dins des pårlers pus vîs u pus corants.

## Egzimpes e walon
### Fondaedje do H prumrece
Li H prumrece disparexhe tot doûçmint si on va do payis d' Måmdiy, Vervî et Lidje eviè Serè d' on costé et l' Årdene di l' ôte.

El Basse Årdene, il est todi moens oyåve a fwait k' on eva viè Nonne, mins espaitche li spotchaedje di l' årtike.
A Lidje: li håye /li‿hɔːj/, el Hôte Årdene: lu hâye /lu‿haːj/; a Bastogne: la haye, la hèye /la‿haj/, /la‿hɛj/; a Transene: la (h)âye /la‿haːj/

So Nameur, i n' est pus do tot etindåve, mins espaitche li spotchaedje et l' loyaedje avou S: li âye /li‿aːj/, des âyes /dɛ.‿aːj/.

So Tchålerwè, il a ttafwaitmint disparexhou: l' âye /l‿aːj/; dès-âyes /dɛ.z‿aːj/.

### Fondaedje do R å coron
Dins bråmint des mots, on trouve on R å coron e payis d' Lidje, et il a fondou après Nameur.

Egzimpes
* cawete -eu: li R egzistêye après Måmdiy (), mins nole pårt d' ôte (Mape ALW 1.14).

### Fondaedje do I u OU do dierin pî
Dins l' Hôte Årdene, po sacwants mots, li coron -î u -ou d' infinitifs, d' addjectifs u d' sustantifs ni sont pus oyåves.
: => *coy*
: => *soy*
: => *maw*
:**' => ''saw''

Ci clintcha la s' a stindou a ene grande pårteye del Walonreye po sacwants mots, passés e rfondou:
:**' => 
:'' => 

## Sourdant
Wene (pexhon)

Li **wene**, c' est on pexhon k' on trovéve assez rålmint dins Mouze et dins l' Aiwe d' Oûte di l' esté. E 19inme sieke, todi.

 *[[Leuciscus idus]]*

## Sourdant
Motlî Djåcmin sol pexhe

Li **Motlî Djåcmin sol pexhe**, ki s' no e francès, c' est ***Vocabulaire wallon-français du pècheur***, c' est on motlî sol pexhe ezès doûcès aiwes, rashonné pa Achille Jacquemin, ey eplaidî dins l' Bultén del Societé d' Langues e 1891.

C' est d' l' ortografeye di dvant l' sistinme Feller

Il est rprins sol limero **[G135]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
I dene 300 a 400 mots a vey avou les pexhons del Walonreye eyet tot çou ki toûne åtoû (pexhaedje, magnaedje).

Il a stî ramexhner des intrêyes so E203 eyet G8. Des côps rprins avou des fråzes (a "awhai", metans).

## Shuvance
Françwès Nyns a replaidî les mots d' après Lidje, rimetou e sistinme Feller avou des tecses sol pexhe, dins on sillabusse lomé Pexheu d' åbletes.

## Sourdants
Rampioûle (discramiaedje)

* rampioûle (totès plantes ki s' agripèt)
* rampioûle ordinaire, rampioûle des håyes *([[Clematis vitalba]])*
* rampioûle blamete *([[Clematis flammula]])*
Rampioûle ordinaire

thumb|Rampioûle ordinaire (''Clematis vitalba'')
thumb|grinnes avou leu ploumas
Li **rampioûle ordinaire** u **rampioûle des håyes**, c' est ene plante, foirt corante ki gripe dins les håyes et les åbes.

 *[[Clematis vitalba]]*

## Discrijhaedje
Elle est disk' a 20 metes longue.

Elle a des ptitès blankinassès fleurs (e moes d' djun et djulete el Walonreye), ki dnèt des grinnetes avou ene tieslote di boubou, ki volèt åjheymint evoye.

Ses foyes sont compôzêyes.

## Vinaedje
Ele vént pus voltî ezès plaeces metowes a l' ombrire, a l' orire des frexhs bwès, et dins les håyes.

## Siervaedje
Les efants fumént s' bwès (did la l' lomaedje «bwès d' toubak»).

Les bribeus s' è frotént les djambes, çou ki lzî dneut des bouyetes, po fé awè pitié. Did la li lomaedje «yebe di gueus», «yebe di bribeu»

Ses foyes sont do pwezon.

## Sourdants
Philippe Anciaux

**Philippe Ansiaux**, c' esteut on tchanteu e walon des anêyes 1970.

Adonpwis, i divna responsåve di l' aisse del tuzance di Serè.

## Rilomêyès tchansons e walon

* Amon nozôtes
* Al cinse di Prasles (Awè, t' aveus råjhon, Gaston)
* Cama
* D'Årlon a Lidje et Tchålerwè

## 
* Tecse del tchanson «Gaston» : 
* Tecse del tchanson «Cama»
Ploketes volantes

* noerès ploketes volantes ås djins
* noerès ploketes volantes ås motons
* ploketes volantes ås lepes des bedots
* ploketes volantes ås oujheas
* ploketes volantes ås séndjes
Trintche a Cô

Li **trintche a Cô**, c' est on tcheyaedje di l' aiwe d' Ambleve a Cô.

C' est l' pus hôt et l' pus cnoxhou des tcheyaedjes d' aiwe del Walonreye.

## Sourdant
Anweye d' Urope

L' **anweye d' Urope**, c' est ene anweye ki skepeye e l' Atlantike pu ariver come **anwijhale** dins les egoloe des mouzes.

 : *[[Anguilla anguilla]]*.

## Spårdaedje et tournante di veye
Arivêye dilé les coisses, ele rimontèt les rivires di l' Urope Coûtchantrece tot crexhant, diski dins les rixheas. La, ele polèt aveur céncwante cintimetes.

Adonpwis, ele ridschindèt, eraler el mer, pu naivyî eviè li Mer des Sargasses po froyî.

On ndè trouve eto el Mîtrinne Mer, mins nén dins les aiwes do Danube.

## Motlî
Ene djonne anweye si lome ene **anwijhale**, eto ene **cawete**.

## Les anweyes el Walonreye
L' anweye rimonte Mouze et les anwijhales k' on-z î pexhe sont coujhnêyes so l' alomåcion d' anweye di Mouze.

End aveut eto dins l' Aiwe d' Oûte eyet l' Mouhagne.

Les anweyes k' on trouve dins les pus ptitès aiwes (Bok, Seure sont ddja pus grandes, disk' a 50 cm.

## Come amagnî
thumb|eurêye ås anweyes a môde djaponesse 
Divant d' les cure, elzî fåt saetchî les båbes.

## Li mot anweye dins les nos d' plaeces
Li mot "anweye" si rtrouve kécfeye el toponimeye do walon, come "ås Anweyes" (avår la, on prononce: les *anwîyes*, vî scrijha: *Anwilles*) a Djimbe.

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman «Letes di guere d' on piyote», li mwaisse personaedje, on sôdård bedje do front d' l' Izer, va toumer amoureus d' ene Holandesse ki dmeure mon ses grands-parints dilé l' front. Sorlon l' roman, li pere del båshele pexhe des anweyes el Zelande, et les vént aminer al cinse des parints da Nel (li crapåde). Adon, nosse sôdård namurwès les ratchtêye, et les cure dins on ptits restorant k' il a-st emantchî dins les trintchêyes. Avou å menu, marké «anweyes di Mouze».

## No dins des ôtes lingaedjes
E neyerlandès, on l' lome "paling" el Zelande, mins "aal" el Flande coûtchantrece.  

E l' arabe marokin, ele si lome *noun*, çou k' est eto li no del lete ki dene li son N.

## Sourdants
Biesse di Ståneu (fåve do vî vî tins)

Li **biesse di Ståneu**, c' est ene  fåve do vî vî tins ki s' passe a Poleur.

## Rindjmint
Dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thomson, ele divreut aler avou des cenes del minme cogne come li spoûle do dragon d' Cweme.

## Mwaisse sipoûle
Ene måle biesse dimeure dins l' bwès di Ståneu, et towe tos les cis ki s' aprepièt did la.

:*Nouk ni s' poleut vanter di l' aveur rescontré. On n' aveut måy riveyou les målureus voyaedjeus ki s' avént stî piede a Ståneu. 
:*Ni s' riskéve dins ç' bwès la ki les ovrîs d' bwès, ki l' curé lezî aveut mostré ene priyire egzôrçulante: "Sinte Ane, binamêye patrone, wårdez vos efants del måle biesse. Åmen."
:*On l' dijheut foû-mezeure. Li coir d' on tchvå, li cawe d' on liyon, et l' pwetrene et l' tiesse d' ene kimere. Ele hinéve des aloumires ki plantént la ståmusses les cis k' l' årént oizou loukî dins ses ouys. Adon, ses dints, rawijhîs come des raezoes, kischirént et cmesbridjént les tchås des pôves mivés.*   

Al fén, les Polinwès parvénront a l' touwer, mins vola, gn a sacwants diferinnes modêyes.

## Modêyes do touwaedje del biesse

### Modêye des deus hanteus
C' est deus hanteus, Pire et Mareye, ki rovièt la k' i vont, et moussî e bwès di Ståneu. Li biesse va haper Pire et Mareye va divni sote.
Mins li djoû des åmes, on côp d' aloumire royla l' cir, gn ava on cråne côp d' tonire, et l' sipexheur atouma plin djoû. Mareye moussa foû, sins k' on l' polaxhe ractini, et abroker sol Hé d' Tchåmont. La k' ele ritrova Pire vicant, et rprinde ses esprits.

### Modêye do tribunå do coucou
C' est tot l' viyaedje di Poleur - et minme des cis di Tchanster ki decidèt di fé ene trake po touwer l' biesse. C' est l' coibjhî k' a trové on moyén po l' espaitchî d' avancî. Come ele xhine sovint les djesses des djins, il irè dvant leye et mete ses botes. I lyi årè apresté ene paire di botes plakêyes di verdjale et roedeyes avou des brokes di fier. Cwand elle årè ça a ses pîs, ele ni pôrè pus bodjî l' ployant d' ses pates; adon, ele si va mespasser et les djins n' årans pus k' a l' abate d' å lon.

Adon totes les omreyes do viyaedjes si fjhît on dvwer di prinde pårt al trake. Et çoula s' passa come li savtî aveut preveyou. 

Mins gn ourit onk ki n' esteut nén la. Paski, djonne maryî, i dveut "aconter" si djonne feme. On l' ameta å tribunå, come "coucou" (schitåd, latche). I fourit condåné a esse hiné dins l' Hôgne (pol rafroedi). 

### Modêye Somja
Racontêye dins l' Calindrî 1998 del Rantoele pa Jean-Claude Somja.

## Sourdants
Nosse curé Bacusse (teyåte)

**Nosse curé Bacusse**, c' est ene comedeye da Charles-Henri Derache.

## Racourti
Li sinne si passe dins les anêyes 1960.

Li mwaisse personaedje, c' est l' priyesse d' on viyaedje.

I doet wårder l' pot droet ca il est saetchî d' tos les costé pa ses dzeutrins, foirt wårdiveus , eyet pa s' neveuse, ki vike pår a si idêye.

Mins gn årè ene plaijhante fén.

## Sourdant
Li biesse di Ståneu (live avou deus modêyes)

**Li biesse di Ståneu** (ki l' vraiy tite, c' est: *Lu biesse dè Stâneûs; Lu traque èt l' Coûr dè Coucou*), c' est on ptit live ki dene deus modêyes del fåve do vî vî tins del biesse di Ståneu.

Il a stî scrît pa Pol Noël ey eplaidî a Vervî e 1989.

Il est ratourné e francès vizon vizu u sol dirî del pådje.

Il est clapanmint enimådjî pa Jean Lequeu eyet Raymond Héroufosse.

Li live n' a pont d' limero d' pådje.
Pol Noël

**Pol Noël** (riwalnijhåve *På Noyé*), c' est on scrijheu e walon provnant d' Poleur.

I sina ene dobe modêye del fåve do vî vî tins del biesse di Ståneu, on live eplaidî e 1989.

Il esteut l' fi da Augustin Noël.
Ralî

On **ralî** d' otos u d' motos, c' est ene coûsse ki s' fwait so des voyes ordinaires.

## Disrôlmint d' on ralî
Gn a sacwants estapes.

Li dierin djoû, c' est sovint ene coûsse especiåle.

## Rilomés ralîs
* Ralî Dacår

## Les otos d' ralî sont ele trop eco-mannixhantes?
Dispu li fén des anêyes 2010, on pinse a rastrinde li polouwaedje di l' air pa les otos d' ralî.

## Sourdant
Moxhet (discramiaedje)

* moxhet (proylî, oujhea d' djoû magneu d' tchå)
* **Moxhet**, c' est eto on no d' famile del Walonreye.
** Albert Moxhet
** Jean Moxhet
Sint Esprit (discramiaedje)

* Sint Esprit (crustinnisse, troejhinme djin del Trinité)
* sint-esprit (oujhea)
* sint-esprit (portrait dins l' nive)
Live di spots d' Cînè

thumb
Li **Live di spots d' Cînè**, li l' vraiy tite, c' est ***Dès spots èt dès ratoûrnûres d'èmon nos-ôtes***, c' est on live di spots et ratourneures walons sicrît pa Reynold Hostin ey eplaidî e 1971.

Côde e Wiccionaire : **SpC13** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Rindjmint des intrêyes
Ele sont metowe pa ôre alfabetike des idêyes e walon:
* ...
* *cwade*
* ...
* *disbyi*
*...
* *lunète*
* ...
* ouy
* ...
* *pourcia*
*...
* *sope*
*...
* *trossi*
* ...
* *vinrdi*
* ...

## 
* Ricopiaedje des spots dins l' motî Hostin

## Pî-note
Philippe Boula de Mareüil

**Philippe Boula de Mareüil**, c' est èn indjenieur francès k' a divnou linwincieus pa lu-minme.

I skepia li 6 di fevrî 1971.

Di s' mestî, il est directeur di rcwerances e Cinte Nåcionå francès po les Rcweraedjes sincieus (CNRS).

## Ouve a vey avou l' walon
thumb|Prezintaedje del mape del Beldjike (Lîle, moes d' setimbe 2019)
Come mwaisse adjinçneu do djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la, i radjouta toplin des ponts walon, bråmint avou l' aidance da Lucien Mahin, mins eto da Jean-Philippe Legrand, Jacques Desmet eyet Bernard Thiry.

Pu eplaidî ene mape del Beldjike tote seule, la k' on pola schoûter dipus d' 50 eredjistrumints di diferins accints do walon, mins eto di picård, di gåmès, lussimbordjwès et ripouwaryin.

## Biyografeye
Il ataca pa fé ses scoles d' indjenieur e «sûtisté årtificiele».

Adonpwis, fé ene teze sol sinteze do pårlaedje. Après côp, i bouta dins l' privé dins ç' dominne la.

Adon, il a moussî å CNRS come linwincieus, et-z î divni directeur des rcwerances.

Il overe e-n on labo avou des djins d' diferins mestîs, lomé LIMSI, metou avou l' univ di Paris-Sud.

Il î studeye les spepieus detays do pårlaedje, inte di zels les accints etrindjirs, coinreces u des diferinnès classes sociåles. 

Çoula l' a miné å mådjiner li pordjet «djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la» (France avou ses teritweres houte del mer, Itåleye, Beldjike, Espagne).


Boula Philippe tecse adrovaedje.jpg|prezintant l' cayet a on raploû d' linwincieus a Pwetî (moes d' avri 2018)
Raploû Lile pretchaedje Boula Rantoele.jpg|Prezintaedje a Lîle (2019)
Pablo Flipe Boula palå princes-evekes.jpg|E tournêye a Lidje, e 2020
Pablo Flipe Lucyin.jpg|avou Pablo Sarachaga et Lucyin Mahin
Boula Philippe-tiesse 2020.jpg|(2020)


## Lives sicrîts
*D'où viennent les accents régionaux ?* Le Pommier : Paris, 2010.
Les spots då Singlé (årtikes)

**Les spots då Singlé**, c' est des årtikes avou des spots et ratourneures k' ont stî ramexhnés pa Gaston Lucy ey eplaidîs dins l’ pitite gazete « les Echos de la Cité » di Sint-Houbert dins les anêyes 1970.

L' ortografeye n' est nén ehåyeye.

Côde e Wiccionaire : **SpS109** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons). 

## Ritravayaedje
Il ont stî wårdés come bokets d' gazete å CIDWEL.

Adonpwis, ont stî rmetou e sistinme Feller-Rasgoutaedje et publiyîs so les fis dins l’ waibe « L’ Aberteke » dins les anêyes 2000.

Pu, radjoutés al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.

## Corwaitaedje
Come i gn a pont d’ esplikêye, on n’ comprind nén todi les cis ki n’ sont nén cnoxhous long et lådje.

## Egzimpes
* Aler rvey si grand-pere
* On n' uze rén e rwaitant
* I gn a nén traze al dozinne
* Li ci ki mindje bon tchît mwais
* I fåt wårder ene poere pol soe
* I nd a d' keure

## 
Djivêye des spots då Singlé

## Sourdants
Tchåsse (discramiaedje)

* Tchåsse (rebanêye comene)
* tchåsse (mousseure) (mousseure k' on mete a ses pîs
* tchåsse (tere) (blanke tere et prodût k' on-z è tire)
Tchårnea ordinaire

thumb
Li **tchårnea ordinaire** u **tchårnale kimene**, c' est l' tchårnale li pus corante e l' Urope.

 *[[Carpinus betulus]]*.

## Motlî
On bwès d’ tchårnales si lome on **[[tchårnoe]]**. Li mot a dné des nos d' viyaedjes come Tchårnoe-dlé-Harsin u Tchårneu.

## Discrijhaedje
Les foyes sont dintêyes sol boird. Les nierveures sont stocaesses et bén paraleles, si bén k' on pout råyî l' verdeur inte di zeles, on côp so deus, et fé ene foye di gåyotaedje.

Les fruts rishonnnut ene miete a des fayenes, mins volnut evoye mins come les cis do bwès d' poye (ayåbe).


Tchårnales relêyes.jpg|coxhes relêye di l' ivier
Foyes di tchårnale rigåyotêye.jpg|foye rigåyotêye
Grinnes tchårnale2.jpg|foyes des grinnes e moes d' setimbe
Grinnes tchårnale1.jpg|grinnes e moes d' setimbe


## Uzaedje
Li bwès est foirt deur, broûle bén. I sierveut eto po fé des mantches.

Bén hårbêyes, les tchårnales fijhèt des belès håyes, des dreves et des glorietes.

## Sourdant
L’Aclot

***L’Aclot***, c' est ene gazete k' a parexhou totes les samwinnes di 1888 a 1890 (109 limeros), askepieye pa Georges Willame, sins rataetchmint politike, et ki prezintéve des sudjets sol walon eyet l' foclore di Nivele. Li no vént do no d' djin : Aclot.

## Scrijheus
* *Gamin* ou *Stoisy* : Georges Willame
* *Noré* ou *Vas-y-vîr* : Edouard Parmentier
* *Clipotia* : Léon Petit
* *Du Cour’naud* : Emmanuel Despret

## Hårdêye difoûtrinne
* Tos les limeros aberwetåves, sol waibe da Jean-Jacques Chapelle.
* Riscrijhaedjes di sacwants bokets (so Wikisourd)
Fråzlete condicionante

Ene **fråzlete condicionante**, c’ est ene fråzlete ki cmince avou l’ divancete « si ». Si elle est spotcheye, c’ est « s’ ».

:**''Si** dj' î va, dji rvénrè d' boune eure.
:*Dj' î åreu seur sitî, *'s' *'i m' l' åreut yeu di, d.

== Sôres di fråzlete condicionante ==
Li fråzlete condicionante si pout rtrover:
* dins des fråzes possibes dins l’ avni :
:*S’ i fwait bon, dj’ irè porminer dins les bwès.
:*Metoz l' tåve, si vos vloz bén.
* dins des fråzes impossibes (forveyowe fråzlete)
:*Si bobone vicreut co, ele nos freut des vôtes.
* dins des fråzes k’ årént polou esse possibes, mins ki nel sont pus 
:*Si Djowele avaxhe avou on djoû d’ condjî d’ pus, ele nos åreut vnou dire bondjoû.
ki s' pout dire, avou:
:*Si Djowele åreut yeu on djoû d’ condjî d’ pus,  ele nos åreut vnou dire bondjoû.

## Les tins dins l’ fråzlete condicionante
* po les fråzes possibes dins l’ avni : indicatif prezintrece
* po les fråzes ki n’ sont nén u ki n’ sont pus possibe : li môde condicioneu u padecô li môde suddjonctif (e payis d’ Lidje).

## s' i vs plait
Vete salåde

Li **vete salåde**, c' est on plat avou djusse des vetès foyes di sacwantes verdeures.

## Magnaedje
On l' magne après l' mwaisse plat, e dinner u e soper, el France. Mins purade e minme tins k' el tchå el Walonreye.
Salåde (discramiaedje)

* salåde ordinaire (*Lactuca sativa*)
* vete salåde : plat d' vetès foyesavou del salåde ordinaire oudonbén avou:
** del cabuzete (*Lactuca sativa var. capitata*)
** del salåde des tchamps (*Taraxacum vulgare* u *Taraxacum officinale*)
** del sicarole u andive (*Cichorium endivia var. latifolium*)
** del doûcete u oraye-di-live u el salåde di blé (*Valerianella locusta*)
* salåde di verdeures u macedwene di legumes (des vetès foyes avou des ôtes verdeures)
** tchôde salåde (salåde lidjwesse) (canadas rtchåfés avou des kertons et des mindje-tot)
** salåde rûsse (plat nåcionå d' Måmdiy tins do cwarmea)
** salåde niçwesse (salåde ordinaire, tomates, ton, olives, agnons et oû cût deur)
Mierpoûssire

Ene **mierpoûssire** (pacô ossu **miergotlete**), c' est ene tote pitite barbôjhe di mannesté k' arive dins l' air. 

Si elle est houmêye, ele si stitche parfondmint dins l' peumon, et pout esse ene cåze di magnant må.

## Produjhaedje des mierpoûssires
Ci sereut les moteur å mazoute bråmint l' cåze des miergotletes ki s' amoncelnut dins les grandès veyes.

Mins on a eto djåzé di l' uzmint des plaketes d' erayoe.

Les oujhenes ki produjhèt des poudes end evoyèt dins l’ air ossu,pask’ ele passèt houte des pus fenès passetes. Metans les oujhenes d' Indji k' ovrèt so les pires di tchåsse.

## Muzuraedje del cwantité d' mierpoûssires et politike veyrece
Dins bråmint des grandès veyes d' Urope, dispu l' fén des anêyes 2010, on a rastrindou li rôlaedje avou des otos å mazoute. Pår tins des termenes di tcholeur, la k' gn a waire di bodjaedje di l' air.

Les deus plaeces les pus tcherdjeyes e mierpoûssires el Walonreye, c' est l' payis d' Tchålerwè et li stindêye d' Indji-Lidje (avou Sint-Djôr, Flemåle, Gråce-Hologne, Serè, Sint-Nicolai-dlé-Lidje, Anse, Hesta, Tchôfontinne, Binne-Heuzea eyet Fléron).

## Baxhaedje do tô d' mierpoûssires
Avou l' minêye del gripe chinwesse (2020) et l' recloymint ki s' end a shût, li cwantité d' mierpoûssires a baxhî pår dins des veyes come Lidje, Brussele et Anverse.

## Sourdants
Riveyeures

Les **rveyeures** u **regues**, c' est do sonk, nén eglumyî, ki rexhe del nateure d' ene kimere tos les 25 a 30 djoûs.

## Mwaissès piceures
Ele durèt cwate a cénk djoûs. Les djoûs di dvant, li djin est sovint nén-aduzåve (ele si måvele åjheymint).

Ele kiminçnut diviè 12-14 ans et finixhèt al målådje.

Ele ni rvinèt nén si l' djin ratind famile.

## Motlî
Dins l' lingaedje corant, on djheut «dji m' a rveyou», «dji n' mi rvoe nén», «ele ni si rvoet pus». Pus honteuzmint, «dj' a yeu mes parints».

Li tins k' ene kimere a ses rveyeures, ele dit k' «elle est dins ses mwais djoûs».

Dins l' dominne fôrmel, on dit puvite: «awè ses regues».

## Sourdant
Kawabata Yasunari

thumb|Portrait d' lu dins ene pire.
**Kawabata Yasunari**, a skepyî a Osaka li 11 di djun 1899 ey a morou a Zushi, Kanagawa, li 16 d' avri 1972, c' est on scrijheu djaponès. I rascoda l' pris nobel di leterateure e 1968.

## Djivêye di ses ouves
* *Payis d' nive*
* *Li son do mon*
* *Li måjhone des belès edoirmowes*
* *Diloujhance et beaté*
Aiwe di Taedje

L' **Aiwe di Taedje** (espagnol ***Río Tajo*** u ***Tajo***, portuguès ***Rio Tejo***), c' est on mouze d' Espagne et do Portugal.

## Coraedje
I prind sourd el Viye Castile, dilé Peralejos de Las Truchas, et bénrade riçure li Río Gallo. Adonpwis, plonkî dins l' grande astantchêye lomêye «Mer di Castile» (Mar de Castilla). 

Pu ridschinde coûtchantreçmint po trevåtchî li voye di Madrid a l' Andalouzeye a Aranjuez. 

Pu cori so Tolede.

Après, todi corant eviè l' Coûtchant, i s' va alårdji pår, a cåze di totès basteyès astantches metous so s' coraedje, disk' al frontire do Portugal.

Å mitan di s' coraedje e Portugal, il eva viè pus viè Nonne, et fé on grand egoloe ki l' pôrt di Lisbone est metou a Bijhe.


File:Taedje el Rezieve di Monfragouwé pondantès rotches.jpg|el rezieve di Monfragowe
File:Aiwe di Taedje Cagnaberal cåziyon.jpg|dilé Cagnaberal
File:Alårdjixhmint Aiwe di Taedje frontire Espagne Portugal iye.jpg|al frontire Espagne-Portugal
File:Alårdjixhmint Aiwe di Taedje frontire Espagne Portugal tchinne.jpg|minme plaece


## Sourdant
Lene di Benrath

Li **lene di Benrath**, c' est on royea eterlingaedje (izoglosse) dins les accints des lingaedjes tîxhons metous djondant (cognes coinreces di l' almand et do neyerlandès).

Elle est lomêye insi pask' ele croejhlêye l' Aiwe do Rén dilé l' viyaedje di Benrath, kékes kilometes å Sud di Düsseldorf.

Divant l' guere di 40, aléve disk' e l' Pologne d' asteure.

## Sacwants candjmints d' accint sol lene di Benrath

## Sourdant
Kimelêye håsplêye (teyåte)

**Kimelêye håsplêye** (*Kimèlèye håsplèye*), c' est ene comedeye da Emile-Henri Genon.

On l' djouwa co e 2019 e Triyanon d' Lidje.
Edirne

**Edirne** (e grek: Αδριανοπούλη, *Adrianopoúli*; e bulgåre: Одрин, *Odrin*), c' est ene veye del Tourkeye.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Waibe oficire.
Hubert Outlet

**Hubert Outlet**, c' esteut on scrijheu e walon skepyî a Sint-Pire li 5 d' octôbe 1885 et moirt e moes d' djulete 1945.

Onk des askepieus do *[[Moxhon d' Ônea|Mouchon d'aunia]]* (1912), il î scrijha dins tchaeke limero inte 1929 et 1945.

Relî dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
Mwaisse del djowe (teyåte)

Li **mwaisse del djowe** , u l' **mwaistresse del djowe** (on dit eto l' **essinneu·se**, u **meteu·se e l' sinne**), c' est l' djin ki moenne li djouwaedje des acteurs, e teyåte.

Disk' asteure, c' est bråmint pus sovint des omes ki des cmeres.

## E teyåte e walon
Ci n' a stî k' dins les anêyes 2000 ki toplin des dramatikes e walon ont yeu on mwaisse del djowe. Aprume les cenes ki prindént pårt al Cope do Rwè.

## Rilomés mwaisses del djowe do teyåte e walon
* René Brialmont
* Pierre Habets
* Léon Hansenne
* Michel Robert

## Sourdant
Verdeure

Ene **verdeure** u on **legume** u ene **djote**, c' est ene plante k' on è magne ene pårteye (foyes, raecinêye, bodje, frut…).

## Bénfwaits des verdeures dins l' amagnî
Les verdeures aminèt des vitamenes, ey eto des filasses po fé roter les boyeas.

On divreut magnî des verdeures tos les djoûs, di diferinnès coleurs (paski i gn a des vitamenes diferinnes divins).

## 
*  (sol Wiccionaire)
Cou-d'-tchåsse (discramiaedje)

* cou-d'-tchåsse (mousmint do dzo do coir)
* plantes
** cou-d'-tchåsse d' Almand (*Aconitum napellus*)
** djaene cou-d'-tchåsse d' Almand (*Aconitum lycoctonum vulparia*,davance *Aconitum vulparia; *Aconitum lycoetonum'')
Prumî bidon (roman)

thumb|coviete divintrinne et dessén vizon vizu
**Prumî bidon** (*Preumî bidon*), c' est on roman e walon sicrît pa Louis Lecomte ey eplaidî e 1943.

Po dire li veur, c' est on radaptaedje e walon d' on scrijhaedje e francès da ...

Enimådjî (letrenes et desséns) pa Albert Chavepeyer.

Il a stî saetchî a 217 egzimplaires.

## Kitaeyaedje do live
I cmince pa èn adrovaedje e francès da Julien Flament.

Après l' roman lu-minme (p. 15 a 83), vént on ptit motlî (pp 85-92), riprins come limero **O96** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Do tins des tcherbonaedjes, dandjreus del djonnesse do scrijheu, dj' ô bén dins l' eter-deus-gueres.

Dins l' Noer Payis.

## Corwaitaedje do walon
Foirt bon toirtchaedje del langue, avou toplin des mots tecnikes, mins eto des imådjes, des fråzes sins viebe...

## Boket foû do live
:*Sol coû do limero troes, des vagons, rtapés a noû ratindnut d' esse ermoennés sol djive å transpoirt po rfé l' convoye, di rvén di rva, do rivadje å limero ût, eyet furler, dins les dischindêyes, leus noveas patins d' frin, des patins d' bos ttossu blancs k' les shabots do Roussea. Li chlin, k' est stindou a môde d' on vier å mitan des rays, va bén seur siervi po saetchî l' cawêye.
:*A ene dijhinne di metes erî, li ptite locomotive, ki n' schoûte k' on mwaisse, lait ploure des gurzeas d' pacyince.
:*Des craheas comelés di scrabeyes.
:*Å pus fwebe des bôstos , les butwers sont presses a rmuchî dins yeusses-minmes, come des coines di lumçon.

## Sourdant
Industreye

L' **industreye**, c' est tos les boutaedjes po fé des prodûts finis a pårti do ringne minerå ou minme a pårti di l' agricoûteure (agro-industreye).

thumb|Ene foto d' ene oujhene å lon.

C' est çou ki fôrmêye li cwårtî deujhinmrece di l' economeye.

## Kékes coxhes di l' industreye
* fier-industreye (siderudjeye)
** aminwer
* veulreye (industreye do vere)
* agro-industreye
** industreye del bire (bressenes, bråwreyes)
** industreye do souke (rapreyes, soucreyes)
* industreye tchimike
** industreye do petrole (petrotchimeye)
** industreye del farmaçreye
* industreye nawearinne
** cintråle nawearinne
* industreye militaire
* Vete industreye

## Istwere di l' industreye
[vignette|[Ferdinand Puissant, c' ît on rlomé industriyel tchålerwetî. ]]
Li Walonreye (Bas-Payis otrichyins eyet Principåté d' Lidje) a stî ene prumire pouxhance industriyele e 18inme sieke, aprume avou ses hôts-forneas ki produjheut on fier di hôte cwålité. Did la l' ebagance des Walons d' Suwede.

El fén do 20inme sieke, les grossès industreye ont bagué evoye del Walonreye, mins gn ava des fenès industreyes po renonder ene miete li convoye.

## Industreye et ecolodjeye
Les viyès industreyes ni si rtournént nén d' evoyî des epufkinantès foumires e l' air, ni leus niches rilavaedjes dins les corantès aiwes.

Dispu les anêyes 2000, on a todi pus riwaitî, e l' Urope coûtchantrece, a-z aveur des industreyes ki respectêynut l' evironmint.

## Dins les belès-letes e walon
### Dins les tchansons
Dins l' Tchant des Walons, on rmimbere li fir passé del Walonreye dins l' dominne di l' industreye.
:*Å prumî rang, on l' mete po l' industreye...

On s' rapinsrè eto «[[Set soleas po Rathmès (tchanson)|Set soleas po Rathmes]]», ene tchanson scrîte pa [[Guy Fontaine]] et compôzêye pa [[Jacques Lefebvre]] li djoû d' l' etermint da [[Jean Rathmès]]. Ele mostere li fén del grosse industreye a Serè, avou l' apôvrixhmint des ptitès djins.
:*Li ritchesse a cwité l' valêye
:''Å pî do terisse des Coirbås... 

### Dins les romans e walon
Sacwants romans e walon si passèt dins l' monde di l' industreye, aprume e Noer Payis:
* Prumî bidon (on roman da Louis Lecomte, ki s' passe dins èn ovroe d' tcherbonaedje)
* Li djoû k' i plourè des pupes di tere (on roman da Jean-Luc Fauconnier ki s' passe dins ene bressene).

## 
*  (sol Wiccionaire)

## Sourdant
Cintråle nawearinne

Ene **cintråle nawearinne**, u **cintråle atomike**, c' est ene oujhene ki s' sieve di l' enerdjeye nawearinne po produre do corant electrike.

## Tournaedje d' ene centråle nawearinne
Li cour d' ene cintråle nawearinne, c' est l' reyacteur atomike.

Pol rafroedi, on a dandjî d' aiwe, å pus sovint poujheye dins on fleuve ki passe djusse djondant, k' c' est  Mouze po Tchô et Tîhondje.

Li rafroedixhaedje do reyacteur va reschandi l' aiwe do mouze. On n' va pupont vey di bokets d' glaece a Lidje dispu k' i gn a Tîhondje.

Dins l' tchôde aiwe do rafroedixhmint, on pout aclever des pexhons des tropikes (tipapias, pexhon-tchet).

Li djondaedje di l' aiwe avou l' tchôd reyacteur va produre del wapeur ki va monter foû del tchiminêye del cintråle, et esse veyowe pus d' 50 kilometes lon.

## Cintråles nawearinne di Beldjike et dins les contrêyes astok
El Beldjike, end a a Doul el Flande, ey a Tîhondje el Walonreye. 

A l' limotche del Walonreye, gn a eto l' cene di Tchô, el Bote di Djivet.

L' enerdjeye des cintråles nawearinnes sieve bråmint a fé do corant electrike. E 2005, li Beldjike a parvinou a produre 57 åcint di si corant pa les cintråles nawearinnes.


Imådje:Huy,_koeltorens_2007-05-01_14.57.JPG|Tîhondje(Province di Lidje)
Imådje:Doel Kerncentrale 2.JPG|Doel(Province di Flande levantrece)
Imådje:Chooz_-_Centrale_nucléaire_-1.jpg|Tchô(Walonreye di France, FR)
Imådje:Centrale_nucléaire_de_Gravelines.JPG|Gravelines(Flande francesse, FR)
Imådje:Nuclear_Power_Plant_Cattenom.jpg|Cattenom(Lorinne, FR)
Imådje:Centrale_nucléaire_de_Gravelines.JPG|Borssele(Zelande, Bas Payis)


## Fén de cintråles nawearinnes
Li risse d' accidint nawearin come les cis di Tchernobil et d' Foucoutchima a miné les payis a sayî di s' passer des cintråles atomikes.

L' Almagne a decidé di les clôre pitchote a midjote a pårti des anêyes 2010.
Pexhon-tchet d' Afrike

Li **pexhon-tchet d' Afrike**, c' est ene sôre di magnåve pexhon d' Afrike, k' on-z acleve eto dins les tchôdès aiwes des cintråles nawearinnes.

 *[[Clarias gariepinus]]*

## Discrijhaedje

Tiesse avou ût moustatches, cwate di tchaeke costé.

## Istwere di l' aclevaedje do pexhon-tchet
E l' Edjipe, c' esteut ene biesse consacrêye del deyesse Bastet (k' aveut ene tiesse di tchet). 

C' esteut lu ki minéve li solea, cwand i naivyive del nute, sol mouze dizotrinne (aiwe mitolodjike la kel solea aveut on batea po rpasser do Coûtchant å Levant).

On l' aclevéve dedja dins l' basse di Quarum, sol gåtche erive di l' Aiwe di Nîl, on pô pus hôt k' Guizé.

E 1968, on-z a apontyî les tecnikes d' aclevaedje a Bangui, el Cinte-Afrike. 

Diviè 1970, on-z a amonté les prumires cinses pexhonreces e Vietnam. 

Pu on-z a aclevé l' biesse e Braezi (1990) pu å Paragway (1996). 

El Walonreye, il s' a bén mopliyî a l' acwariom di Lidje. E 1987, i fourit aclevé ås cinses pexhonreces di Tîhondje (Piscimeuse).

## Produjhaedje daegnrece di pexhon tchet

E l' Urope, on l' acleve addé les tchôds sourdants u dins l' aiwe di rafroedixhaedje des cintråles nawearinnes.

E 2001, on produjha 3000 tones ezès Bas-Payis, 1000 tones el Hongreye, 750 tones el Beldjike.

## Sourdant
El Vå-Tragnire

**El Vå-Tragnire** u **El Vå et Tragnire** (la-minme, El Vå, tot court; e sistinme Feller, *Èl Vau* u *Èl Vô*, dins ene fråze: *al Vau* eyet *a Tragnére*; F. *Leval-Trahegnies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bince, el province do Hinnot.

thumb|gåre del Vå

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **7134**
** davance: **7150**
* Limero diyalectolodjike: **Th 5** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Twin
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Våtragnirî, Våtragnirresse; (F. *Levallois, oise*)
** Sipotaedje: les Plats Pîs.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Vå-Tragnire
Hamteas: Aertchiye (fr. *Herchies* u *Harchies*)

## Istwere
Li sidje del prumire pårotche esteut a Lvå; les deus viyaedjes ont todi stî ene seule pårotche.

El Vå, c' esteut on fî do conte do Hinnot.

Tant k' a Tragnire, gn aveut troes signeurreyes k' î avént des teres, l' abeye di Lobe (li pus grande); les ôtes di l' abeye d' *Harchies* et d' *Court-à-Ressaix*.

Ertchiye esteut ene signeurreye a leye tote seule, ki si stindeut eto so des ôtes viyaedjes d' asteure.

## Tuzance walone
Sicrijheu e walipicård ki note l' accint d' avår la: Willy Burgeon.

Î a skepyî: Gaston Hoyaux (k' a scrît on live so les scrijheus e walon do payis del Lovire).

## Sourdant
Croejhete di l' arabe marokin

**Pådje del croejhete di l' [[arabe marokin]]**

## Årtike
* «»
* «Croejhete_di_l'_amazir#Årtike»

L' årtike, e-n arabe marokin, c' est djusse «ل», ki respond å sbetchaedje di l' årtike arabe classike «ال» (al-). Ci sbetchaedje la si rescontere bråmint les mots do classike ki cminçnut pa «ا» (a).

Egzimpes di scrijhaedje di l' årtike dins des plakes di voye

Ary leghwalma.jpg|Divant ene cossoune avou soucoun


Po les letes solreces, l' årtike est assimilé pal cossoune d' après. Foneticmint, on pôreut don scrire ene dobe cossoune, dj' ô bén ci cossoune la avou on chedda dissu. Portant, cisse dujhance ortografike la n' est nén corante.

Mins, dispu k' on a rmetou les nos d' plaece arabes e-n alfabet tifinar, ci piceure la di rdoblaedje del cossoune est bén veyåve.

Egzimpes di scrijhaedje di l' årtike e ralfabetijhaedje tifinar divant des letes solreces.


File:Zgh-Plake otovoye EDj-Asfi ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ.jpg|assimilaedje et atroclaedje di l' årtike arabe marokin mostré på scrijha tifinar **ⵊ**ⵊⴷⵉⴷⴰ (**j**-jdida)
File:Zgh-ⴰⵙⴼⵉ ⵚⵚⵡⵉⵔⴰ.jpg|item est i dins **ⵚ**ⵚⵡⵉⵕⴰ (**ç**-wiṛa)


## Viebes
Les viebes di l' arabe marokin sont foirdjîs so ene tcherpinte ås troes letes come les cis di l' arabe classike.

### Viebes ås troes cossounes
Les viebes ås troes letes di l' arabe marokin sont bastis so ene tcherpinte «f3el» avou on soucoun après l' prumire cossoune.

#### Egzimpes

#### Etimolodjeye
*viebes erîlés ås troes letes di l' arabe marokin, vinant d' l' arabe classike avou l' minme sinse

 

*viebes erîlés ås troes letes di l' arabe marokin, vinant d' l' arabe classike avou èn ôte sinse

*viebes erîlés ås troes letes di l' arabe marokin, vinant d' l' amazir ou d' ôte pårt
Alfabet ebreu

L' **alfabet ebreu**, c' est l' alfabet po scrire l' ebreu.

I si scrît di droete a hintche (come l' alfabet arabe).

Si côde ISO 15924 est **Hebr**.

## Kékes egzimpes di scrijhaedje

He scrijhaedje åté Swira.jpg|so l' åté d' ene sinagoke
He åtche aloyance sinagoke Swira.jpg|dins l' Åtche d' Aloyance
He sinagoke Swira.jpg|dilé l' åté
He assîte Swira.jpg|so ene assîte di keuve
File:Sidi Rehhal aite djwive scrijha ebreu.jpg|intrêye d' ene aite
Li wiyete (teyåte)

**Li wihete** (*Li wihète*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2012.

## Prezintaedje
Ki s’ a-t i bén passé, el veye da Lora, po l’ oblidjî a cwiter s’ famile, li djoû di s’ madjorité ?

Kéne sofrance pout tchôkî ene djonne feye, a s’ voleur essåver di s’ måjhone et dmani des anêyes sins dner des noveles, ås cis ki l’ ont-st aclevé ?

K’ a-t ele avou d’ si gråve a catchî, po l’ oblidjî a fé l’ moite, ossu lontins ?

Divins les familes, i pout télfeye aveur des screts k’ on n’ pout diswalper. On vike avou, come on pout, disk’ å djoû k’ arive li moumint di drovi ses oûys.

I n a des sudjets delicats a traotî ca i dispassèt noste etindmint.

Portant, e nosse societé, i s’passe, tos les djoûs, des afwaires a fé fruzi, et ki nos fjhèt  doter di l' egzistance minme d' ene consyince.

## Sourdant
Binzimidazole

thumb|Fôrmule plane
On **binzimidazole**, c' est on prodût biyotchimike fwait pa aplacaedje d' on nawea binzinne (shijh carbones) a on nawea imidazole (cénk atômes avou deus d' azote.


Benzimidazole-3D-balls.png|Li minme avou des boles
Benzimidazole-3D-spacefill.png|Tcherpinte dins l' espåce


## Dins l' coir
I sieve a agritchî l' atôme di cobal dins l' vitamene B12.

## Come antitchamousseure
Les molecules prodûtes avou l' dobe nawea binzimidazole polèt touwer les tchamosseures ki dennut des maladeyes ås plantes, ås biesses u ås djins.

## Come antivier
Bråmint des prodûts antivier sont fwaits avou l' dobe nawea binzimidazole:
* tiyabindazole: li pus vî del binde
* finbindazole (biesses)
* albindazole (djins et biesses)
* mébindazole (diswalpé el Beldjike pa Janssens Pharmaceutica, et vindou å cmince dizo l' no d' marke «Telmin»

## Prodût vijhén
* tetramizole / levamizole, trové el Beldjike pa Janssens Pharmaceutica.
Stron d' pourcea (discramiaedje)

* stron d' pourcea, k' a motoit ene toirdowe cogne
* stron-d'-pourcea (meteyo) u toubion u damabonde (mouvmint d' vint elevant des poûssires)
Stron-d'-pourcea (meteyo)

On **stron-d'-pourcea** (on dit eto ene **damabonde**, on **toubion**, on **stoubion**), c' est on mouvmint do vint ki toûne so lu-minme a pårti d' tere, et k' epoite dins les airs des ledjirès sacwès k' i gn a al tere (poûssire, såvlon, fistous di strin u d' four).

## Esplikêyes des motîs e walon
:''C' esteut ene curieusté, po nozôtes les efants, di vey les strons-d’-pourcea elever des pougneyes di four calfeye foirt hôt dins les airs.

## Skepiaedje
Les damabondes skepeynut les djoûs d' esté cwand i fwait foirt tchôd et k' gn a waire di vint.

I s' fwaiynut purade ådzeu d' ene sitindêye di såvlon, mins pacô eto so ene tere pirixheuse u a pårti do four ki sowe dins les tchamps.

## Foice et hôteur
Årvier des toubions tropicås (ciclones des tropikes), ki sont pindous ås nûlêyes, a des cints metes hôt, et k' avnèt avou des timpesses, les strons-d'-pourceas dimeurnut tot près d' tere, et ni sont veyous ki cwand i fwait coe. 

I n' montèt ki kékes dijhinnes di mete hôt, e criyant foirt: cint metes. 

I n' durèt nén dpus ki sacwants munutes, et ç' côp la, on n' les pout nén mzurer so ene schåle di Beaufort ki dmande on mzurmint å moens dijh munutes å long.


File:Whirlwind -Serengeti plains, Tanzania-20Jan2010.jpg|el Tanzaneye
File:PikiWiki Israel 30722 Geography of Israel.jpg|e-n Israyel (dezert do Neguev)
File:Redemoinhos de vento formado pela forte seca de 2014, visto da rodovia Deputado Cunha Bueno (SP-253) entre o trevo de acesso a Guariba e Jaboticabal, próximo ao Distrito de córrego Rico. - panoramio (2).jpg|e Braezi


## Sourdants et pî-notes