open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
PlayStation 3

PlayStation 2 | **PlayStation 3** | PlayStation 4
vignette|Prumî logo oficir del console.
Li **PlayStation 3**, c' est l' no del troejhinme grande console di Sony. C' est ene console del setinme djeneråcion. 

## Istwere

### Atake
Sony a mostré ci console la el prumî côp, e 2005, tins di l' «**&nbsp;***Electronic Entertainment Expo*'&nbsp;**''». Elle a rexhou e [[2006]], mins on-z el a metou seulmint e vinte, e-n [[Urope]], èn an après, e [[2007]]. El råjhon di l' astådje, c' esteut ene mancance di materiå.

=== Sôres ===

==== Prumire varyisté ====
Li **prumire varyisté**, k' on lome «&nbsp;**FAT&nbsp;**» dins l' kiminålté, c' est l' modele k' a rexhou e prumî. On-z end a vindou disk' å [[Setimbe|moes d' setimbe]] [[2009]].

==== Deujhinme varyisté ====
C' est l' modele k' a shuvou li prumî. Elle a rexhou e [[setimbe]] [[2009]], après awè stî anoncé el moes di dvant. On-z el a rsaetchî des vintes e [[2012]].

==== Troejhinme varyisté ====
C' est l' dierin modele k' a rexhou e [[2012]], disk' al fén des vintes del **PlayStation 3''', e 2017.

## Referinces eyet sourdants
Xbox (discramiaedje)

Li no prôpe «&nbsp;**Xbox**&nbsp;», c' est l' no di deus sacwès di Microsoft&nbsp;:

* Li Xbox, c' est l' no di l' eshonna des consoles di l' eterprijhe.
* Li Xbox, c' est ossu l' no d' ès grande console, tins del shijhinme djeneråcion.
Côp d' estat

On **côp d' estat**, c' est cwand des mwaisses sôdårds (des djenerås, des coronels, pacô on simpe captinne) disdjocnut on prezidint (ou on rwè) d' on dislaxhî payis. 

Afeye, c' est des organizåcions årmêyes nén raloyeyes a l' Estat.

## Sacwants rlomés côps d' estats
* E Portugal, li 28 di may 1926, des djenerås vont mete fén al prumire republike. Leu redjime serè shuvou del dictateure di Salazar (1932-1974).
* E l' Edjipe, e 1953 on côp d' estat, parpinsé pa Nasser, sitåre li rwè Farouk.
* E l' Tourkeye, li côp d' estat di 1960.
* E l' Grece, li 21 d' avri 1967, çou ki va askepyî li redjime des coronels.
* E l' Afrike coûtchantrece, å cmince des anêyes 2020, gn ourit des côps d' estat onk so l' ôte divins cénk payis: Mali, Guinêye-Conacri, Bourkina Fasso, Nidjer et Gabon.

## Sayes di côps d' estat k' ont fwait berwete
* E 1973 pu e 1975, deus sayes di côp d' estat po stårer li rwè Hassan II do Marok ont fwait berwete.
* E 1977, on mierçunaire francès, Bob Denard, saye di disdjoker li prezidint do Benin, sins î ariver.
* E 2023 l' Rûsseye, ene organizåcion årmêye active e l' Oucrinne, li ChVK Wagner, ont vlou mete Vladimir Poutene a l' ouxh do povwer.

## Sourdant
Xbox (grande console)

**Xbox** | Xbox 360vignette|Logo del console.
El **Xbox**, c' est l' no del prumire console di Microsoft. La k' elle a l' minme no ki l' eshonna des grandès consoles di ciste eterprijhe la. C' esteut ene console del shijhinme djeneråcion. Mins nerén, el societé padri l' aboctaedje, c' est Flextronics.
## Istwere
Bill Gates a-st anoncé ç' console la e 1999. La k' il a tolminme falou rastinde nôvimbe 2001 po-z esse metou e vinte. Al copete do mårtchî, on-z a dvou rastinde el bontins 2002 po pleur l' awè e-n Urope.

Elle a stî rsaetchî e 2006, ene anêye après l' rexhaedje d' ès pitite cheur&nbsp;: li Xbox 360.

## Referinces eyet sourdants
Nintendo Switch

Grandès consoles&nbsp;: Wii U | **Nintendo Switch** | Nintendo Switch 2
 Ptitès consoles&nbsp;: Nintendo 3DS | **Nintendo Switch** | Nintendo Switch 2

Li **Nintendo Switch**, c' est ene console di l' eterprijhe do minme no. C' est li prumire console bastårdêye. Dj' ô bén, li prumire console a-z esse ene grande console ey ene pitite eshonne.

## Istwere
Sorlon Shinya Takahashi, li pordjet åreut comincî e 2012, l' anêye ki l' dierinne veritåve grande console a vudî. El console a stî anoncé e 2016. On-z a ataké a ndè vinde å moes d' måss 2017.

## Referinces eyet sourdants
Xbox 360

Xbox | **Xbox 360** | Xbox One
vignette|Logo del console.
El **Xbox 360**, c' est l' no del deujhinme console di Microsoft. C' esteut ene console del setinme djeneråcion. 

## Istwere
Elle a stî anoncé a l' «&nbsp;*Electronic Entertainment Expo*&nbsp;», e 2005. Ci console ci a stî metou e vinte, el minme anêye.

On-z el a rsaetchî des vintes, onze ans après, e 2016.

## Rujhe
A l' atake, les prumirès **Xbox 360** aveut des problinmes po roter, foiravant avou leus materiås ddins. Cwand i gn a troes rodjès loumires, ça vout dire ki l' éndjole n' rote nén. On lome çoula&nbsp;: li *Red ring of death*. Ratourné, ça dene&nbsp;: «&nbsp;El rigne del moirt&nbsp;». On l' sait ertaper, si e cas.

## Referinces eyet sourdants
Cérudjeye rabelixhante

Li **cérudjeye rabelixhante**, c' est totes les operåcions d' cérudjeye ki n' ont nén come såme di médyî, mins di rabeazi l' coir, sorlon les môdes do moumint.
Munute (tins)

vignette|Les nombes mosternut des '''munutes'''.
Ene **munute**, c' est l' swessantinme pårt d' ene eure.

## Istwere
Ene **munute**, c' est swessante sgondes, ca les astronomes di Babilone uzît voltî èç nombe la. La k' c' est l' minme lodjike avou les eures.

## Astronomeye
Si ene eure sol Daegne, c' est swessante munutes. Ça l' est tot ossu so Måss. Totfeye, so sacwantès boles, les munutes polnut esse pus longues ki des eures daegnrece. Come di djusse, ene munute so Venusse våt cwate eures daegnreces.

## Referinces eyet sourdants
François Barillié

**François Barillié**, di s' no d' pene, *Chanchet Barillié* (*Tchantchet Bariyî*), c' esteut on scrijheu e walon.

I vna-st å monde a Lidje li 19 di nôvimbe 1821 (adon, skepyî avou l' nåcionålté holandesse), ey î mora li 31 d' octôbe 1902.

Di s' mestî, il esteut ovrî fierblantî et lampurnî. 

## Ouve pol walon
Il eplaida ene ramexhnêye d' arimés, «Li camaeråde del djoye» («*Li camarad’ dè l’ joie*»). 

Come ouve di 1852 d' èn ome ki dit lu-minme «k' i sait pô lére et nén do tot scrire», c' est on fel documint istorike do scrijhaedje e walon.

I porshuva avou:
* Li gåre di nute (*Li gard di nutte*), 1862
* Li muzicyin a toû d' bresses (*Li musicien à tour di bresses*), 1862
* Conseys a on vî vef (*Conseie à on vî vef*), 1880

## 
* 
* 

## Sourdant
Li camaeråde del djoye (arimés)

**Li cameråde del djoye**, c' est on live di tchansons k' a vudî foû e 1852 scrît pa François Barillé et k' a stî eplaidî pa J.-G. Carmane.

## Corwaitaedje
C' e-st onk des foirt råles scrijhaedjes di ç' trevén la a djåzer do seke sins nou ratna.

## Tchansons

* Li carnavå
* Li tcharlatan contraire
* Po bén s' amuser, fåt tchanter
* Les coirbåds d' Foû-Tchestea
* L' ågne da Dera
* Pol djoû a viker
* Li botresse
* L' ci ki n' est nén contint si s' vijhén, k' rescoule si måjhone
* Li noû ramon sins cawe
* Li djonne et bon lîdjwès
* L' amour et l' boune bire
* Kikempois
* Li feme del sôlaie
* Li schoveu d' veye
* Paskeye dediêye a ene potale d'ine ptite rouwale di Foû-Tchestea
* Li pus bele barake di sol fôre
* Les pompiers
* L' antermadjike
* Li tchant des houyeus li djoû d' Sint Linå
* Li cocu volontaire
* Consey å djonnes omes
* Li nute do Noyé
* Mi galant Gera
* Li novele lute
* Li *Sans-souci* lîdjwès ou l' Krenkini d' Lîdje
* Li prouve
* Li cataplåme
* Li bon bî celibataire
* Conseye a on vî veuf
* Li tchåsse di soye
* Mi dierinne idêye, motoit

## 
* Li camaeråde del djoye
Munute (discramiaedje)

Li mot «&nbsp;**munute&nbsp;**» pout vleur dire diferintès sacwès**&nbsp;**:

* El munute, c' est ene unité do tins.
* El munute, c' est eto ene unité d' inglêye.
* El munute, e diyacritike, c' est on sinonime po «**&nbsp;**coron-stitchete**&nbsp;**». On-z el lome kécfeye li «**&nbsp;munute ortografike&nbsp;**».
Li savtî (teyåte)

**Li savtî**, c' est ene pîce di teyåte da Édouard Remouchamps ki s' prezinte come ene comedeye e deus akes.
Elle a vudî foû diviè 1858.

## Crespin
C' est li mwaisse personaedje del pîce. Savtî di s' mestî, il a l' five del gote et s' margaye tot l' tins avou s' feme. I n' est waire sûti dins si ovraedje et scrote les cwårs da s' feme po kékes henas amon l' cåbartî.

## Tatene
C' est l' feme da Crespin. C' est ene vraiye tchafiåde ki berdele tot l' tins et n' lai måy si ome e påye, mins on l' pout comprinde, leye ki vike avou on sifwait sôlêye.

## Hinri
C' est li meyeu camaeråde da Crespin et sovint li seule djin råjhonåve astok do manaedje et ki naiveye todi inte deus aiwes po sayî di racmoide li wespiyant manaedje.
Ansinî d' plantes

Èn **ansinî d' plante** (on dit eto: on **composs**), c' est ene plaece eyu çk' on mete les restants des plantes do corti. Et les nichtés k' on råye si elle ni sont nén a sminces.

On î pus taper eto les rleyons d' amagnî, les splitchaedjes d' amagnî et vos nd åroz. 

Mins on î pout nén stitchî des plantes k' ont divnou come do bwès (vîs siermints d' vegne, copales di sapén).
Dès-âbes èt dès yèbes d'âtoû dès Fagnes

thumb
**Des åbes et des yebes d' åtoû des Fagnes** (*Dès-âbes èt dès yèbes d'âtoû dès Fagnes*), c' est on live ki discrît 76 plantes k' on trouve e l' Hôte Fagne et dins les payis djondants.

Il est l' ouve da Alphonse Nicolet. Les 76 plantes sont-st enimådjeyes pa Arthur Wey.

Il a rexhou e 2006, eplaidî do Rweyå Club walon d' Måmdiy.

Li live est rahoukî dizo l' essegne **[E191]** divins l' djivêye des motîs do walon.

## Corwaitaedje
Ci live la a toplin des beas costés.

Li prumî, c' est d' esse tot etir e walon, pår l' adrovaedje da Léon Moor, li dvanzouve do scrijheu, li cou-coviete avou l' biyografeye do scrijheu et do dessineu.

Adonpwis, i mete e walon totes les racsegnes k' on trouve e francès dins E9.

Al fén, li scrijheu, k' est eto on coreu d' fagne, mostere les plaeces la k' il a trové l' plante. U bén fé des rmarkes sol plante leye-minme udon si alomåcion.

## Djivêye des studieyès plantes
### les åbes
* (l° 1) li tchinne
* (l° 2) li hesse
* (l° 3) li tiyoû
* (l° 4) li håvurna
* (l° 5) les sås
* (l° 6) li såvadje melêye
* (l° 7) li beyôle
* (l° 8) li håmustea
### les ptits åbes et les gros bouxhons
* (l° 9) li bwès d' trota (*[[Prunus padus]]*)
(…)
### les ptits bouxhons
* (l° 18) l' ampônî
(…
### les yebes des fagnes
* (l° 26) li toubak adjok (*[[Arnica montana]]*)
* (l° 27) li braket (*[[Narthecium ossifragum]]*)
(…)
Pôle

[thumb|Del nute, les stoeles shonnèt tourner totåtoû do pôle (cial li pôle Nôr, e l' [Iran)]]
Les **pôles**, c' est les fenès copetes, a Bijhe ey a Nonne, des dmeyès boles daegnreces.

Gn a don l' pôle Nôr eyet l' pôle Sud. 

## Sacwants piceures djeyografikes
C' est par la ki l' aessi ki l' Tere toûne åtoû rexhreut foû del Daegne.

C' est la k' i fwait l' pus froed.

Li djoû î deure shijh moes, ostant k' el nute.

Par nute, les stoeles shonnnut tourner åtoû des pôles.

## Dins les belès-letes e walon
Dins «Li Ptit Prince», li scrijheu mådjene èn esprindeu d' lampe ki sereut e pôle Nôr u e pôle Sud: i n' overreut k' deus côps l' an (on côp po esprinde li gåz, on côp po l' distinde).
Ristinneu

thumb|sorlon ene pondeure di Jean-Eugène Buland
On **ristinneu** (on dit ossu: on **retameu**, on **caramagna**), c' esteut on berôleu ki vneut ristinner les coyîs et les fortchetes, et rsôder les henas ki corént.

## Alére
* C1 p. 537.
* Vîs mestîs, vîs cayets pp 15-18.
* Les ristinneus,  l° 107, waeyén-tins 2023, p. 13 (racourti e rfondou)

## Sourdant
Ås tchants d' nosse cok (arimés)

**Ås tchants d' nosse cok** (*Ås tchants d' nosse coq*), c' est ene ramexhnêyes d' arimés sicrîts pa Jeanine Lemaître.

I fourît eplaidîs dins dins l' coleccion « di Walonreye ») e 2021.

ISBN 978-2-930685-60-1
Stî

thumb|stî di strin
On **stî** (on dit eto: ene **cope**), c' est ene viye muzeure di grin ki n' valeut nén parey totavå. C' est ossu l' no di l' ahesse k' on mzuréve avou.

## Sacwants valixhances do stî
Sol Principåté d' Lidje et l' cene di Ståvleu et Måmdiy, li cope valeut 30,7 lites.

## Sourdant
Les aviretes da Keket (paskeyes)

thumb|Coviete do live.
**Les aviretes da Keket** (*Lès avirètes da Kèkèt*), c' est on live avou totès ptitès paskeyes d' on tchet d' måjhon ki s' lome Keket.

L' ouve a stî eplaideye ås edicions « *Le livre en papier* » e 2023. 

Tchaeke avirete est enimådjeye d' on dessén da H. Lison.

## Istwere
Les spoûles avént dedja stî scrîtes sol fén des anêyes 1980. Elle avént parexhou dins ene pitite gazete do Payis d’ Tchålerwè.

Dispu don, li scrijheu end aveut radjouté sacwantes.

## Personaedjes
A pårt Keket, totes les spoûles djåznut da Djan et Mårtene, ses mwaisses. 

Divins les personaedjes diléreces, end a onk ki rvént mo sovint. Avou ça ki c' est on ciryin k' arive avou s' volante eschiele. I s' lome Zetrobu, motoit paski l' abwesson k' i boet l' pus voltî, c' est l' ôle di machene.

## Tcheriaedje des paskeyes
A costé do tecse do raconteu, gn a toltins des paroles sicrîtes e clintcheyès letes. Å pus sovint, c' est Keket ki nos livere ses comintåres so çou ki s' passe åtoû d' lu.

## Corwaitaedje

### Walon
Li stîle et l' motlî fwaiynut do live on scrijhaedje foirt åjhey a comprinde, tantea ki les aviretes polnut esse comprinjhes pa totes sôres di lijheus, pår les cminceus. Et ossur pa les efants ki trouvront seur ces ptitès fåves la foirt amuzantes.

Li walon est l' ci d' tos les djoûs d' après Tchålerwè. Portant gn a kékes passaedjes la ki li scrijheu est on pô pus avanciveus.

### Ratournaedje
Ci live ci da Jean Goffart n' a pont d' ratournaedje e francès so les pådjes di droete. Contråvmint a Dji m' lome Meliye... u co Djins d' amon nozôtes.

## Alére
Lucien Mahin, coirnêye des noveas lives e walon,  l° 107, waeyén-tins 2023.
Comte Gilles

Li **comte Gilles**, e latén *Aegidius*, fut on djenerå romin ki vika å 5inme sieke. Il ere «&nbsp;*magister militum per Gallias&nbsp;*», mwaisse des milices po les Gåles.
Åblete ordinaire

thumb
L' **åblete** (on dit **åblete ordinaire** po l' schåyî di l' åblete coreuse; on dit eto: el **coyene**), c' est on ptit blanc pexhon ki vike a bindes, nén long del toele di l' aiwe des corantès aiwes (la k' gn a waire di corant) et des vivîs.

 *[[Alburnus alburnus]]*

## Discrijhaedje
Pitit pexhon di 12 a 16 cintimetes, di 20 a 50 grames.

Ses schayes si råynut come po rire.

## Mopliyaedje
E l' Walonreye, ele froye e moes d' avri, may et djun.

## Come amagnî
thumb|150px
Si pexhe al poujhete.

Si magne fricassêye dins ene paile.

## Dins les belès-letes e walon
«Åblete dins l' poûjhete», c' est ene tchanson des Composs Binde.

## Sourdants
Cawete -ule

Cawete -ûle

Li **cawete -ule**, c' est ene moite cawete k' on trouve bråmint so des mots calkés do francès.

## Riwalnijhaedje
Li cawete a-st ene cogne tipicmint walone dins l' mot  (pilûre, pilùr), mins come on n' l' a nén sepou stinde ås ôtes calcaedje, cisse cogne la n' a nén stî ritnowe.

## 
* Bate di dvizes sol rifondaedje
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Noû franc lingaedje

vignette|Drapea k' erprezinte l' '''elefene'''.
Li ***lingua franca nova*** (**noû franc lingaedje**), c' est on lingaedje årtificiel. On-z el lome kécfeye «&nbsp;***elefen***&nbsp;» (**elefene**). C' est askepyî avou l' aidance do catalan, do francès, di l' itålyin, do portuguès eyet do spagnol. 

Il est parpinsé po siervi åzès rlåcions eternåcionåles.

## Istwere
L' **elefene** a stî askepyî e 1965, pa George Boeree. Cist ome la esteut professeur di sicolodjeye a l' univiersité di Pensilvaneye.  Des ôtès djins ont eto bouté dzeu.

L' adierça d' èç lingaedje la, c' est d' esse simpe po-z esse mo comprindåve dins les berdelaedjes eternåcionås. Li lingaedje a stî askepyî po cbate el dominance daegnrece di l' inglès. Elle s' opôze voltî å lingaedje da Shakespeare å livea tuzançrece.

George Boeree aveut prindou come egzimpe çk' i s' fijheut voltî dins les creyoles d' oridjene romane. Ki ci soeye tot rwaitant l' motlî k' el croejhete.

## Linwistike

### Alfabet
L' **elefene** a èn alfabet d' 21 ubén 22 letes. Les sourdants ni s' metnut nén d' acoird. Ci lingaedje la est puvite cåzé e-n Urope ey åzès Uyessês.

### Fonolodjeye
L' **elefene** a cénk voyales eyet 19 cossounes.

### Motlî
Li **noû franc lingaedje** est fwait d' ene môde k' on poye askepyî des noûmots d' oridjene latene eyet greke.

L' ene des piceures di l' **elefene**, c' est ki, contråvmint å walon k' end a ene triclêye, ci lingaedje edvinté la n' åreut nou radoûcixhmint po cåzer del moirt.

### Djonne
L' **elefene** a on lingaedje fi, k' est lomé «&nbsp;*elefanto*&nbsp;».

## Tuzance
Des lives ont ddja stî ratourné dins ç' lingaedje la&nbsp;: metans, Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes. La eto k' Li Ptit Prince a stî ratourné e-n **elefene**.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Waibe oficir des askepieus d' èç lingaedje la.

Waibe po-z aprinde l' elefene pitchote a midjote.

## Referinces eyet sourdants
Rodjåsse palivole ås ourteyes

thumb
Li **rodjåsse palivole ås ourteyes**, c' est on påwion d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

 *[[Aglais urticae]]*

## Discrijhaedje
Il a des belès coleurs, saetchant sol rodje, u purade so l' orandje.
Noeråsse palivole ås ourteyes

thumb
Li **noeråsse palivole ås ourteyes**, c' est on påwion d' djoû foirt corant e l' Walonreye.

 *[[Vanessa atalanta]]*

## Discrijhaedje
Il a des belès coleurs, saetchant sol noer, mins avou deus bindes di rodje, ene côpant l' aiye et l' ôte padzo so li dzeu. Il a-st eto des ptits blancs ponts sol dibout des aiyes.

Il a des noers poys so tot l' coir.


Адмирал(Vanessa atalanta) на яблоне 01.jpg
Stamp of Tajikistan - 2012 - Colnect 965291 - Vanessa atalanta.jpeg|so on timbe do Tadjikistan
Vanessa atalanta egg.jpg|oû
Admiral Vanessa atalanta Raupe.jpg|halene
Vanessa atalanta (Atalanta) - rups - Klinkenbergerplas, NL.jpg|halenes so ene kixhåde
Tricbale

thumb
On **tricbale**, c' est on simpe trén d' rowe di tchår, k' on pind ene grosse tronce après, pol trinner foû do bwès et l' mete a voye.

## Sôres di tricbale
* Tricbale ås hôtès rowes (polèt poirter dipus d' ene tronce, dimande deus tchvås u dpus)
* Tricbale ås bassès rowes (po ene miere tronce, poleut esse saetcheye pa on boû)
* Tricbale remantchî po mete so on tracteur


Hauling.gif|ås hôtès rowes
Timber transport by animal. Open Air Forest Museum of Szilvásvárad, 2016 Hungary.jpg|ås bassès rowes
Tricbalaedje-ric.jpg|ås rowes di cawoutchou, remantchî po on tracteur
Åblete coreuse

thumb|dobe roye so l' dizo do vinte et rodjeurs a l' axhele des naivurons bén veyåves
thumb
L' **åblete coreuse** u **coreu** (on dit ossu : li **palete**, li **platene** u el **lårdjete**), c' est on ptit pexhon des doûcès aiwes, on pô pus lådje k' ene åblete.

 *[[Alburnoides bipunctatus]]*

## Discrijhaedje
C' est on ptit pexhon del minme grandeur ki l' åblete (10 a 16 cm long), mins pus lådje (did la ses nos e walon). I peze 20 a 50 grames. Li palete tént dins ene mwin.

Elle est on pô pus grijhe ki l' åblete, ey ene miete brunåsse sol dos. 

Elle a-st ene dobe roye sol dizo do vinte (did la, ès no e latén *bipunctata*).

Elle a des rodjeurs al pate des naivurons.

## Vicaedje
Elle a ptchî des aiwes ene miete rimouwantes, årvier di l' åblete ki s' tént purade dins les gofes et les nowes.

Elle naiveye foirt rade.

Elle pout haper des halenes a contrucorant u des insekes metous sol toele di l' aiwe.

## Vicaedje
E l' Walonreye, ele froye e moes d' may et djun.


Риба Гомнушка.jpg
Ouklejka pruhovaná.jpg|hapant on hanzin


## Sourdants
Saints Row (discramiaedje)

**Saints Row**, c' est èn eshonna di djeus videyos k' ont rexhou dispu 2006. Tos les djeus la ont stî askepyîs pa Volition.

* Saints Row (2006)
* Saints Row 2 (2008)
* Saints Row: The Third (2011)
* Saints Row IV (2013)
* Saints Row: Gat out of Hell (2015)
* Saints Row (2022)
Saints Row 2

**Saints Row 2**, c' est l' no d' on djeu videyo eplaidî pa THQ ey askepyî pa Volition. Il a vudî sol Xbox 360 ey el PlayStation 3 e-n octôbe 2008, pus so Windows e djanvî 2009.
## Istwere
A l' atake di **Saints Row 2**, vos dvoz askepyî vo prôpe personaedje. Vos dispiertez a l' ospitå del gayole. Vos petez evoye di drola po rfé l' binde des «&nbsp;***Saints***&nbsp;», avou l' mineu, Johnny Gat. 

Seulmint, cwand on-z erale al veye, on voet k' i gn a troes noveas gangues&nbsp;: li *Brotherhood*, les *Ronin* eyet les *Sons of Samedi&nbsp;*:

* Li *Brotherhood*, c' est on gangue askepyî pa des dmorants di Stilwater k' i nd avént leu sô del guere des gangues eyet di l' ecråxhaedje del police. El rodje, c' est l' coleur del *Brotherhood*.  

* Les *Ronin* sont on gangue avou des djins d' oridjene djaponesse. Avou ça k' i rshonnnut puvite a on vraiy gangue&nbsp;: les *Bōsōzoku*. Les *Ronin* sont nipés e djaene eyet sont cnoxhous po miner des motos. Les *Ronin* ont stî askepyî pa on mimbe des *Westside Rollerz*, l' ene des bindes do prumî djeu.
* Les *Sons of Samedi* sont on cartel di drougue, k' el no vént d' on diu «*&nbsp;*voudou*&nbsp;*». I vegnnut d' Ayiti. El vert, c' est leu coleur. I sont cnoxhous po-z ercruter des mimbes a l' univiersité del veye.

## Mape
Come dins li prumî djeu, vs estoz a Stilwater, ene grande veye do Mîtrin-Coûtchantrece des Uyessês. Kécfeye k' el mape a ledjirmint candjî. I gn a cwénze ptits bans.

## Critikes
Les critikes po **Saints Row 2** sont sovint bounes.

## Referinces eyet sourdants
Salazår (discramiaedje)

* Li Salazår lidjwès (vî scrijhaedje) (tecse e walon datant di 1632)
* Salazår (dictateur portuguès)
Li Salazår lidjwès (vî scrijhaedje)

thumb
** Li Salazar lîdjwès** (*Le Salazar liégeois*), c' est on court sicrijhaedje d' oteur nén cnoxhou ki fourit eplaidî diviè 1632.

C' est l' limero 2 do live «Cwate diyalogues di payizans», eplaidî pa Jean Haust e 1939.

Elle est rprinjhe sol limero **3** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon. 

## Incipite
*J'a l’cour creué, ſi fonge & lame* (dj' a l' cour crevé, si sonk e låmes)

## Contnou
C' est on diyalogue inte troes personaedjes ki s' lomèt Colin Badou, Gaspård Magne-tot et Pirson.

I dvizèt d' on crime di guere cometou pås sôdårds espagnols do conte Salazår. Çoula s' passéve tins des gueres di rlidjon ki coschirént tote l' Urope (Guere di trinte ans).

## Replaidaedjes
François Bailleux et Joseph Dejardin rimetît l' tecse e-n on sistinme di dvant Feller e 1844. 

Jean Haust el replaida e sistinme Feller aviè 1939 avou troes ôtes diyalogues do minme trevén.

## Corwaitaedje di l'ouve
Come onk des pus vîs scrijhaedjes e walon.

L' ouve est scrîte e walon do Levant.

L' ortografeye sieve co l' lete ſ (estô di s) po l' son S.

L' accint est l' ci do Condroz ou d' Hesbaye, avou l' oyon an/on dizo cogne «on» (/ɔ̃/): *gr*'on**de'' tiraneye, sint ''L**om**biet'', ''metch**on*'te* simince.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  (mwaisse modêye)
*  (rifondou)

## Sourdant
*Anonyme (trad. Jean Haust), *Quatre dialogues de paysans (1631-1636)*, Liège, Imprimerie H. Vaillant-Carmane, 1939
Gabon

Li **Gabon**, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.

## Istwere
Colnijhî des Francès. Dislaxhî e 1960.

Miné på prezidint Omar Bongo di 1967 disca s' moirt. Pu pa s' fi, Ali Bongo di 2009 a 2023. Disdjoké pa on côp d' estat li 30 d' awousse 2023, djusse après k' i vneut d' anoncî k' il esteut reléjhou po ene troejhinme termene di 7 ans.

## Documintåcion
Alére : Lucyin Mahin, L' Afrike des côps d' estats,  , waeyén-tins 2023, p. 4

Cist årtike la rwaite les payis d' Afrike ewou çk' i gn a yeu des côps d' estat a l' atacmint des anêyes 2020.

## Rahoucas eyet sourdants
Côp d' estat do Gabon (2023)

Li prezidint do Gabon, Ali Bongo, s' a fwait disdjoké li 30 d' awousse 2023. C' est çk' on lome li **côp d' estat do Gabon di 2023**.
vignette|'''Ali Bongo''', li prezidint disdjoké.

## Istwere
Ali Bongo, prezidint do Gabon, vineut d' esse erléjhou avou 64,27 å cint des vwès cwand l' **côp d' estat** a stî fwait. Tins des votaedjes, el Daegntoele esteut côpé. Avou ça k' ene copareye a stî metou so pî. Sorlon les militaires k' ont disdjoké Ali Bongo, les votaedjes n' ont nén stî fwait comifåt. Ci sintimint la esteut ehårdé pa des sopoirteus del democraceye. Foiravant, k' el famile des Bongo a miné l' payis dispu 56 ans, cwand l' Gabon s' a dislaxhî del France. Les rzultats des votaedjes ey el disdjocaedje ont stî anoncî al televuzion. Tot rwaitant les votaedjes, èn ôte candidat, Albert Ondo Ossa, erclame el victwere. Foû des votaedjes d' awousse 2023, i gn a des rujhes di pwintaedje eyet di pôvurté, el Gabon.

Ci **côp d' estat** ci shût el crijhe do Nidjer k' a comincî avou l' disdjocaedje d' ès prezidint eto. Totfeye, sorlon Josep Borrell, li tchîf del diplomaceye di l' Union Uropeyinne, ces disdjocaedjes la sont diferins. Mins nerén, Josep Borrell a ossu dibokî ki c' esteut må pol såvrité di l' Afrike coûtchantrece.

Des cintinnes di dmorants ont roter so les voyes del mwaisse-veye, Libreville, po mostrer leu binåjhté eviè l' côp d' estat. Les militaires å povwer ont anoncî l' seraedje des frontires nåcionåles. Poirtant, li djenerå Oligui a clatchî k' les institucions vont esse pus democratikes après l' côp, minme s' i vout sospinde el democraceye pindant on moûmint.

## Eternåcionå

### Afrike
L' Union Afrikinne a codåné ci **côp d' estat** ci, tins k' el Nidjeria a clatchî d' awè sogne d' ene «&nbsp;pårminêye d' autocraceyes&nbsp;».

El Senegal, les djins d' oridjene gabonesse ont ossu mostrer leu binåjhté. Cwek' el police lz a håyné avou do lacrimo.

### Ôtes continints
Disk' asteure, el Beldjike a wårdé l' silince. Li France codåne el **côp d' estat**. Do costé des Uyessês eyet del Rûsseye, ci trevén ci est rwaitî tot-z estant «&nbsp;totafwaitmint transixhant&nbsp;». El Chine dimande on «&nbsp;rtoû al påjhirté&nbsp;» tot shuvant l' estance des trevéns. Elle dimande eto a waeranti l' såvrité d' Ali Bongo eyet d' adjî po l' peupe do Gabon.

## Referinces eyet sourdants
Bourkina Fasso

El **Bourkina Fasso** (oficirmint **Burkina Faso**, davance, divant 1984, li **Hôte Volta**), c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.

## Istwere
Colnijhî des Francès. Dislaxhî e 1958.

Tot-z estant on dislaxhî payis, el **Bourkina Fasso** a cnoxhou mwints côps d' estat&nbsp;: e1966, 1980, 1982, 1983, 1987, et 2022 (pa deus côps).

## Documintåcion
Alére : Lucyin Mahin, L' Afrike des côps d' estats,  , waeyén-tins 2023, p. 4

Cist årtike la rwaite les payis d' Afrike ewou çk' i gn a yeu des côps d' estat a l' atacmint des anêyes 2020.

## Referinces eyet sourdants
Acide soûfrike

vignette|Tcherpinte di l' '''acide soûfrike'''.
L' **acide soûfrike**, k' on lome eto «&nbsp;**vitriyol**&nbsp;», c' est ene molecule. Ès fôrmule c' est&nbsp;: **H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>**.

## Piceures
L' ene des piceures di l' **acide soûfrike**, c' est d' esse mo seur eyet hagnant. Ès polance idrodjinne est di 2,75 so l' speke crômatike da Litmus.

## Uzaedjes
L' **acide soûfrike** est uzé po bråmint des sacwès&nbsp;: po fabriker di l' angrais, po fabriker des léndjes, po rafiner l' petrole, po stokî l' electricité dins les batreyes å plonk, po decaper l' metå&nbsp;; mins eto po fabriker des colorants, des esplôzifs, des produts po rnetyî.

E moudrelté, el **vitriyol** est sovint uzé po blessî l' pea des djins k' on-z acoye. Les damadjes sol pea polnut esse definitifs.

## Droet
Dins les lwès di l' Union Uropeyinne, l' **acide soûfrike** est dins l' lisse des «&nbsp;dinrêyes réglumintêyes&nbsp;». El Beldjike, si l' **vitriyol** est a on hôt livea, metans 96%, i n' pout nén esse vindou dinsi.

## Referinces eyet sourdants
Nidjer

Li **Nidjer**, c' est on dislaxhî payis d' Afrike coûtchantrece.

## Istwere
### Divant l' colnijhaedje
Li payis a-st ene ritche istwere : 
* fijheut pårteye di l' impire do Mali (13inme–15inme siekes).
* on grand boket esteut eto divins impire Songay (11inme sieke–1591).
* des grands bokets a Bijhe estént divins l' zultanat d' Ayir (15inme sieke–1906)
* des stindêyes å Levant estént des pårteyes di l' impire di Canem–Bornou (8inme–18inme siekes)
* des ôtes bokets fôrmént les rweyåmes Hausa (15inme–19inme sieke). 

### Colnijhaedje
Colnijhî des Francès. Dislaxhî e 1960.

### Come dislaxhî estat
 Crijhe do NidjerLi payis conoxhe, dispu s' dislaxhaedje, bråmint des côps d' estats ki sont kécfeye rwaitîs tot-z estant des crijhes politikes.

## Documintåcion
Alére : Lucyin Mahin, L' Afrike des côps d' estats,  , waeyén-tins 2023, p. 4

Cist årtike la rwaite les payis d' Afrike ewou çk' i gn a yeu des côps d' estat a l' atacmint des anêyes 2020.

## Rahoucas eyet sourdants
Crijhe do Nidjer

I gn a yeu sacwantès crijhes el Nidjer&nbsp;:
* El disdjocaedje d' on prezidint e 2010
* El disdjocaedje d' èn ôte prezidint e 2023
BRICS

[vignette|Li logo do raploû do '''BRICS''', e [2023, el Nonne-Afrike.]]
Li **BRICS**, c' est ene troke politike di cénk payis&nbsp;: el Braezi, el Chine, l' Inde, el Nonne-Afrike ey el Rûsseye. Mins nerén, el Nonne-Afrike a ridjondou ciste troke ci k' e 2010. Adon, e 2009, anêye d' ès-n' askepiance, eyet li vnowe d' èç payis la, li **BRICS** si loméve seulmint **BRIC**. Li mot «&nbsp;**BRICS**&nbsp;», c' est l' racourtixhaedje des nos des cénk payis e-n inglès&nbsp;: *Brazil*, *Russia*, *India*, *China* eyet *South Africa*.

## Diswalpaedje
E 2010, li **BRIC** a divnou li **BRICS** avou li vnowe del Nonne-Afrike. Catoize ans après, li 1î d' djanvî 2024, i va awè shijh noveas payis&nbsp;: l' Arabeye Sawoudite, l' Årdjintene, l' Edjipe, les Emirats Arabes Unis, l' Etiopeye eyet l' Iran. C' est avou ça k' li **BRICS** va s' lomer li **BRICS+**.

## Referinces eyet sourdants
Amon Nozôtes (pårti politike)

**Amon Nozôtes** ([FR] ***Chez Nous***), c' est on pårti politike rwaitî come estant d' foite droete so li speke politike.

## Istwere

### Askepiance
Ci pårti la a stî askepyî li 27 d' octôbe 2021 foiravant på prezidints, Jérôme Meunier eyet Gregory Vanden Bruel, mins eto pa deus ôtès djins&nbsp;: Anne Potigny eyet Anne Maurice. Tins d' ès-n' askepiance, **Chez Nous** a rçuvou l' ecoraedjaedje di sacwants politikîs&nbsp;: Jordan Bardella eyet Tom Van Grieken. Come di djusse, leus pårtis, li Rassemblement National ey el Vlaams Belang, sont les påréns d' **Chez Nous**. Ådzeu d' ça, ci mouvmint la est sotnou eto på des ôtes rilomés politikîs eyet mouvmints, metans Geert Wilders avou s' pårti, el Partij Van de Vrijheid.

Divant d' askepyî leu prôpe pårti, les prezidints, Jérôme Meunier eyet Gregory Vanden Bruel, estént mimbes d' ôtes mouvmints politikes. Jérôme Meunier a stî co-prezidint del seccion "djonne" do Pårti do Peupe. La ki Gregory Vanden Bruel a stî mimbe d' èç pårti la eto. Tot rwaitant Anne Potigny, elle a stî mimbe des Liberås Democrates tins d' ès-n' atacaedje, ci mouvmint ci s' loméve divinltins&nbsp;: Lisse Destexhe.

### Rujhes
Mins nerén, sacwants d' leus metingues sont afeye disfindous. Påregzimpe, Paul Magnette n' a nén otorijhî **Chez Nous** d' awè on raploû ki dveut trevni li 4 di fevrî 2023. La k' å moes d' djun 2023, on cinsuraedje a stî voté, a Mont. D' ene môde moens politike, bråmint des djins fwaiynut des raploûs conte **Amon Nozôtes**, pask' i l' erwaitnut come estant on pårti recsisse.

## Idintité
Veyånmint k' el Rassemblement National, c' est onk des påréns d' **Amon Nozôtes**. Ci pårti la est tot seu a-z awè l' droet d' uzer el drapea do Front Nåcionå Bedje. Avou ça k' èç mouvmint la uze voltî les moxhes al låme come leu-z essegne.

## Referinces eyet sourdants
Amon Nozôtes

**Amon Nozôtes** ubén scrît dinsi, «&nbsp;**Amon nozôtes**&nbsp;», c' est l' no di deus sacwès&nbsp;:
* C' est l' no d' ene gazete e walon.
* C' est l' ratournaedje do no d' on pårti politike walon.
Djivêye des halcrossès cossounes do rfondou walon

**Djivêye des halcrossès cossounes do rfondou walon**

Totes les halcrossès cossounes do rfondou walon sont metowes å coron do mot.

## Halcrosse B
* plomb (mins c' est l' dobe rifondowe «plonk» k' est asteure pus corante).

## Halcrosse C
* banc
* blanc
* franc

## Halcrosse D
### Mots avou on coron -rd
* acoird, dacoird, discoird / dizacoird, målacoird
* baligand
* boird, aboird
* dabôrd
* hourd
* lourd (= londjin)
* milôrd
* rimoird (pôreut esse rifondou «rimoir»)
* rigård (å rgård di)
* sourd (ki n' ôt pus + sourdant)
* yôrd (mannet)
### Rîlêyes shuvant ene cawete ou on coron
* mots avou l' cawete -åd
 
* mots avou l' cawete -ård
 
* ôtes mots avou on coron -ård: lård, liård, schård, tård

### Codjowas
* codjowas a l' indicatif prezintrece, cåzant et rwaitant des viebes ki s' codjowèt come ratinde.
 

### Mots francès avou halcrosse D ki n' l' ont nén e rfondou walon
* *pied* (pî)
* *nord* (nôr)

## Halcrosse G
* long, dilong
* rang

## Halcrosse P
* côp
* drap
* tchamp

## Halcrosse R
### Infinitifs å halcrosse R
Seulmint dins les infinitifs del prumire troke di viebes e walon (cawete di codjowaedje -er). Avou les sustantifs viebes ki vont avou (didjuner, dinner, soper, yoler, nonner, pårler)

### Halcrosse R e francès, nén e walon
Les mots avou des halcrosses R e francès (aprume dins l' cawete ) ni sont måy rifondous avou on halcrosse R e walon. Minme les calcaedjes do 20inme sieke sont-st erîlés avou l' cawete î (calindrî, cantonî, dossî pol docteur…).

Les addjectifs avou l' cawete -er  francès (*gaucher, léger, étranger*) respondnut a l' cawete -ir e walon (gåtchir, ledjir, etrindjir).

### Mots walons avou on coron -er prononçant li R
Les mots avou on coron -ier e rfondou walon si prononçnut tertos avou /jɛːʀ/. I s' adjit di: fier, infier; ivier,  (adviebe), nier, tier (tiene), vier, avou les alofômes et l' parintaedje del divancete «» (evier, årvier, trivier)

Les mots avou on coron -wer, c' est tos calcaedjes do francès ki s' prononcèt avou /wɛːʀ/. Endè vla ene djivêye (avou on sinonime pus walon padrî, s' il astchait): aminwer, abatwer, ablocwer, afinwer, atelwer, , , contwer (candjlete), , dizespwer (disbåtchance), dortwer, ecinswer, , etindwer, Hamwer (viyaedje), izolwer, lwer (sodoirmant), ostanswer (rimontrance), pårlwer, pingnwer (timpe-et-tård), potchwer, , , rezervwer, sospinswer, , trotwer (rotoe), urinwer (raiwires), volwer, zwer.

Vola ene djivêye d' ôtes mots avou ene cossoune divant -er, ki s' prononce /Cossoune-ɛːʀ/. N a beacôp d' ces mots la ki vnèt des lingaedjes tîxhons.
* b: isber (montaegne di glaece)
* f: Alfer
* k: bunker, kiker
* l: cler (di notaire), heler, , môcler
* m: amer, mer
* n: scaner, tiner
* t: baster, , otoscoter, påter
* v: aniver, revolver
* z: 

Gn a eto toplin d' nos d' famile del Walonreye, di stok tîxhon, k' on ene cawere -er prononcêye -êr′
* Chreder, Depoter (Hinri Poter), Feler (sistinme Feler)

## Halcrosse S

## Halcrosse T

## Halcrosse Z
Radiohead

**Radiohead**, c' est ene binde di tchanteus di rok inglès.

## Istwere
Bén k' leu prumî albom a rexhou e 1993, les cénk mimbes s' aveut ddja rescontré tins d' leus sgondaires, e 1985. C' est la ki s' ont metou eshonne, mins l' binde si loméve dvinltins*[[2021|&nbsp;]]*: «*[[2021|&nbsp;]]*'On a Friday&nbsp;**'».

## Mimbes
* Thom Yorke
* Jonny Greenwood
* Ed O'Brien
* Colin Greenwood
* Philip Selway

## Alboms

### Alboms studios
* 1993&nbsp;: *Pablo Honey*
* 1995&nbsp;: *The Bends* 
* 1997&nbsp;: *OK Computer*
* 2000&nbsp;: *Kid A* 
* 2001&nbsp;: *Amnesiac* 
* 2003&nbsp;: *Hail to the Thief*
* 2007&nbsp;: *In Rainbows*
* 2011&nbsp;: *The King of Limbs* 
* 2016&nbsp;: *A Moon Shaped Pool* 

### Compiles

*2007''&nbsp;'': *Radiohead Box Set*
* 2008*[[2007|&nbsp;]]*: *Radiohead: The Best Of*
* 2017*[[2008|&nbsp;]]*: *OK Computer OKNOTOK 1997 2017*
* 2019*[[2017|&nbsp;]]*: *MiniDiscs [Hacked]*
* 2021*[[2019|&nbsp;]]*: *Kid A Mnesia*

## Hårdêye difoûtrinne
Waibe oficir del binde.

## Referinces eyet sourdants
Guinêye-Conacri

Li **Guinêye-Conacri** (pus courtinnmint, li **Guinêye**, copuvite dins les ôtes lingaedjes), c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.

## Istwere
Colnijheye des Francès. Dislaxheye e 1958. C' est l' prumî payis d' Afrike coûtchantrece ki n' vout nén dmorer aloyî al France. Adon, les colons el cwitnut måvlés, riprindant tot çou k' aveut del valixhance, disk' ås ampoule electrikes et ås buzes di saiwires.

Fåt dire ki l' prumî prezidint, Ahmed Secou Touré, est ddja rlomé come pårlî do dislaxhaedje des payis d' Afrike. C' est lu ki va miner l' payis di 1958 a 1984, purade tot s' aspoyant so l' Union sovietike. Et s' aloyî å Gana di Cwamé Ncrouma (1959) ey å Mali da Modibo Keyta (1960). Ey aspaler les dislaxhiveus del Vete Ponte (Vert Cape). 

Li France (1958) et pår li Portugal (1970) saynut pa tos les moyéns di disdjoker Secou Touré, mins sins adiercî leu côp.

Al moirt di Secou Touré, c' est èn ôte prezidint, Lansana Conté, ki va dmorer so posse disca s' prôpe moirt e 2008.

Adon, prumî côp d' estat, ki poite å povwer on captinne di l' årmêye. Shûvèt deus anêyes di herleme, les militaires inte di zels. 

Tolminme, e 2010, gn a des vôtaedjes ki poitnut al prezidince Alfa Condé. I rwangne co les eleccions e 2015. E 2020, i s' diveut rsaetchî, mins i candje li mwaisse lwè po s' riprezinter. Ça fwait k' il est disdjoké pa on côp d' estat e 2021. Li povwer n' esteut nén rmetou ås civils e 2023. 

## Galerie

File:Guinea_sat.png|Mape del Guinêye
File:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dame di Mali
File:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Tcheyaedje d' aiwe di Tabouna a Kindia
File:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Tcheyaedje d' aiwe di Saala Labé
File:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Mårticot  di Bossou
File:Plage_de_Roume.jpg|Plådje so les Iyes di Loos

## Sourdants
Sitindêye

El **sitindêye**, c' est l' espåce d' ene fôme a deus diminsions.

## Djeyografeye
Li **stindêye** est uzêye e djeyografeye po dvizer do km² ki fwait èn edroet, metans ene veye ubén on payis. Afeye, on-z uze voltî d' ôtes unités'''&nbsp;''': les åres. Èn åre, c' est 100 cintiåres, adon 100m², ey èn ectåre, c' est 10.000m². Les åres sont foiravant uzés dins l' dominne des béns-fonds.

## Matematike
Li **stindêye** pout esse carculé avou èn eshonna d' fôrmules. Li «&nbsp;**x**&nbsp;», c' est li **stindêye**.

### Triyingues
Les «'''&nbsp;'''**triyingues[[Trapeze|&nbsp;]]**», c' est des fômes djeyometrikes avou troes inglêyes'''&nbsp;''':

* Djenerå'''&nbsp;''': **x = (s*h)/2** (on mopleye li soûmint, «**[[Paralelograme|&nbsp;]]<nowiki/>s[[Paralelograme|&nbsp;]]**», avou l' hôteur, «'''&nbsp;'''**h[[Paralelograme|&nbsp;]]**». Adon-après, on dvize l' erzultat e deus).

Li carcul djenerå våt po tos les **triyingues**, mins il egziste des carculs pus sincieus po les triyingues rectingues eyet les triyingues izoceles.

### Cwatingues
Les «'''&nbsp;'''**cwatingues[[Trapeze|&nbsp;]]**», c' est des fômes djeyometrikes avou cwate inglêyes'''&nbsp;''':
* Cwåré&nbsp;: **x = c*c = c²** (on mopleye les costés, «&nbsp;**c**&nbsp;»).
* Lozindje'''&nbsp;''': **x = (D*d)/2** (on mopleye li grande diyagonåle, «**[[Lozindje|&nbsp;]]D[[Lozindje|&nbsp;]]**», avou l' pitite diyagonåle, «'''&nbsp;'''**d[[Lozindje|&nbsp;]]**»). On sait eto uzer l' minme fôrmule ki pol paralelograme.
* Paralelograme'''&nbsp;''': **x = s*h** (on mopleye li soûmint, «**[[Paralelograme|&nbsp;]]<nowiki/>s[[Paralelograme|&nbsp;]]**», avou l' hôteur, «'''&nbsp;'''**h[[Paralelograme|&nbsp;]]**»).
* Rectingue&nbsp;: **x = L*l** (on mopleye el longueur, «&nbsp;**L[[Rectingue|&nbsp;]]**», avou el lårdjeur, «'''&nbsp;'''**l[[Rectingue|&nbsp;]]**»).
* Trapeze&nbsp;: **x = ((C+c)/2)*h** (on radjoute les longueurs do grand, «'''&nbsp;'''**C[[Trapeze|&nbsp;]]**» eyet do ptit costé, «'''&nbsp;'''**c[[Trapeze|&nbsp;]]**». On dvize li tot e deus. On prind l' erzultat ey on l' mopleye avou l' hôteur, «'''&nbsp;'''**h[[Trapeze|&nbsp;]]**»).

## Referinces eyet sourdants
Metallica

Les **Metallica**, c' est ene binde di tchanteus metal vinant des Estats Unis.

## Mimbes
* James Hetfield
* Lars Ulrich
* Kirk Hammett
* Robert Trujillo

## Plakes

* Kill 'Em All (1983)
* Ride the Lightning (1984)
* Master of Puppets (1986)
* ...And Justice for All (1988)
* Metallica (1991)
* Load (1996)
* Reload (1997)
* St. Anger (2003)
* Death Magnetic (2008)
* Hardwired... to Self-Destruct (2016)
* 72 Seasons (2023)
Iron Maiden

Les **Iron Maiden**, c' est ene binde di tchanteus metal inglès.

## Mimbes
* Bruce Dickinson
* Dave Murray
* Adrian Smith
* Janick Gers
* Steve Harris
* Nicko McBrain

## Plakes

* Iron Maiden (1980)
* Killers (1981)
* The Number of the Beast (1982)
* Piece of Mind (1983)
* Powerslave (1984)
* Somewhere in Time (1986)
* Seventh Son of a Seventh Son (1988)
* No Prayer for the Dying (1990)
* Fear of the Dark (1992)
* The X Factor (1995)
* Virtual XI (1998)
* Brave New World (2000)
* Dance of Death (2003)
* A Matter of Life and Death (2006)
* The Final Frontier (2010)
* The Book of Souls (2015)
* Senjutsu (2021)
Black Sabbath

Les **Black Sabbath**, c' est ene binde di tchanteus metal inglès.

## Mimbes
* Ozzy Osbourne
* Tony Iommi
* Geezer Butler
* Bill Ward

## Plakes

* Black Sabbath (1970)
* Paranoid (1970)
* Master of Reality (1971)
* Black Sabbath Vol. 4 (1972)
* Sabbath Bloody Sabbath (1973)
* Sabotage (1975)
* Technical Ecstasy (1976)
* Never Say Die! (1978)
* Heaven and Hell (1980)
* Mob Rules (1981)
* Born Again (1983)
* Seventh Star (1986)
* The Eternal Idol (1987)
* Headless Cross (1989)
* TYR (1990)
* Dehumanizer (1992)
* Cross Purposes (1994)
* Forbidden (1995)
* 13 (2013)
Judas Priest

Les **Judas Priest**, c' est ene binde di tchanteus metal inglès.

## Mimbes
* Rob Halford
* Richie Faulkner
* Glenn Tipton
* Ian Hill
* Scott Travis

## Plakes

* Rocka Rolla (1974)
* Sad Wings of Destiny (1976)
* Sin After Sin (1977)
* Stained Class (1978)
* Killing Machine (UK) / Hell Bent for Leather (US) (1978)
* British Steel (1980)
* Point of Entry (1981)
* Screaming for Vengeance (1982)
* Defenders of the Faith (1984)
* Turbo (1986)
* Ram It Down (1988)
* Painkiller (1990)
* Jugulator (1997)
* Demolition (2001)
* Angel of Retribution (2005)
* Nostradamus (2008)
* Redeemer of Souls (2014)
* Firepower (2018)
* Invincible Shield (2024)
Pantera

Les **Pantera**, c' esteut ene binde di tchanteus vinant des Estats Unis.

## Mimbes
* Rex Brown
* Phil Anselmo
* Dimebag Darrell
* Vinnie Paul

## Plakes
* Metal Magic (1983)
* Projects In The Jungle (1984)
* I Am The Night (1985)
* Power Metal (1988)
* Cowboys from Hell (1990)
* Vulgar Display Of Power (1992)
* Far Beyond Driven (1994)
* The Great Southern Trendkill (1996)
* Reinventing The Steel (2000)
Oasis

Les **Oasis**, c' est ene binde di tchanteus inglès.

## Mimbes
* Liam Gallagher
* Noel Gallagher
* Gem Archer
* Andy Bell

## Plakes
* 1994 - *Definitely Maybe*
* 1995 - *(What's the Story) Morning Glory?*
* 1997 - *Be Here Now*
* 1998 - *The Masterplan* 
* 2000 - *Standing on the Shoulder of Giants*
* 2000 - *Familiar to Millions*
* 2001 - *Familiar to Millions* 
* 2002 - *Heathen Chemistry*
* 2005 - *Don't Believe the Truth*
* 2006 - *Stop The Clocks* 
* 2008 - *Dig Out Your Soul*
Deep Purple

Les **Deep Purple**, c' est ene binde di tchanteus rok inglès.

## Mimbes
* Ian Gillan
* Don Airey
* Roger Glover
* Ian Paice
* Simon McBride

## Plakes

* Shades of Deep Purple (1968)
* The Book of Taliesyn (1968)
* Deep Purple (1969)
* Deep Purple in Rock (1970)
* Fireball (1971)
* Machine Head (1972)
* Who Do We Think We Are (1973)
* Burn (1974)
* Stormbringer (1974)
* Come Taste the Band (1975)
* Perfect Strangers (1984)
* The House of Blue Light (1987)
* Slaves and Masters (1990)
* The Battle Rages On... (1993)
* Purpendicular (1996)
* Abandon (1998)
* Bananas (2003)
* Rapture of the Deep (2005)
* Now What?! (2013)
* Infinite (2017)
* Whoosh! (2020)
* Turning to Crime (2021)
* =1 (2024)
Pårti Socialisse (discramiaedje)

El no «&nbsp;**Pårti Socialisse**&nbsp;» est uzé dins des payis timpesse po des pårtis politikes raloyîs å socialisse&nbsp;:
* El Beldjike, li **[[Pårti Socialisse (Beldjike)|Pårti Socialisse]]** n' overe grandmint k' el Waloneye ey a Brussele.
* El France, li **[[Pårti Socialisse (France)|Parti Socialiste]]** overe dins tot l' payis.
* El Neyerlande, li '''Socialistische Partij est puvite rwaitî tot-z estant l' parey do PBB.
Rammstein

Les **Rammstein**, c' est ene binde di tchanteus metal almand.

## Mimbes
* Till Lindemann
* Richard Kruspe
* Paul Landers
* Oliver Riedel
* Christoph Schneider
* Christian Lorenz

## Plakes
* Herzeleid (1995)
* Sehnsucht (1997)
* Mutter (2001)
* Reise, Reise (2004)
* Rosenrot (2005)
* Liebe ist für alle da (2009)
* Untitled (2019)
* Zeit (2022)
Megadeth

Les **Megadeth**, c' est ene binde di tchanteus metal vinant des Estats Unis.

## Mimbes
* Dave Mustaine
* Kiko Loureiro
* James LoMenzo
* Dirk Verbeuren

## Plakes
* Killing Is My Business... and Business Is Good! (1985)
* Peace Sells... but Who's Buying? (1986)
* So Far, So Good... So What! (1988)
* Rust in Peace (1990)
* Countdown to Extinction (1992)
* Youthanasia (1994)
* Cryptic Writings (1997)
* Risk (1999)
* The World Needs a Hero (2001)
* The System Has Failed (2004)
* United Abominations (2007)
* Endgame (2009)
* Thirteen (2011)
* Super Collider (2013)
* Dystopia (2016)
* The Sick, the Dying... and the Dead! (2022)
* Megadeth (2026)
Agadir

**Agadir** (e-n amazir, «&nbsp;****&nbsp;» , e l' alfabet arabe«**&nbsp;أڭادير&nbsp;**», c' est ene veye do Marok, metowe å pî do Grand Atlasse, a Nonne, so l' Oceyan Atlantike.

## Pî-notes et sourdant
Mot d' atotchance

Les **mots d' atotchance** sont des mots avou on referint defini. El referint, c' est, å pus sovint, les djins a kî çk' on-z est ki dvize. 

## Sôres

### Pronos
Sacwants **pronos**, k' on lome voltî «&nbsp;**pronos d' atotchance&nbsp;**», sont des **mots d' atotchance**. C' est l' cas cwand les pronos raloyîs åzès atouwaedje ey avozaedje, åré cwand les fômes pronominåles sont uzés come des indefinis. 

### Tites
D' ôtes mots ubén d' ôtès trokes di mots polnut eto esse des **mots d' atotchance**. Po les **tites d' adresse**, on rwaite sovint a l' ovraedje**&nbsp;**; al classe sociåle ey economike udonbén ås grades des cis k' on-z est k' atotche.

## Referinces eyet sourdants
Jacques Lardinois

**Jacques Lardinois** (riwalnijhåve *Djåke [[Årdene|Lårdinwès]]*), c' est on scrijheu e walon ey on rcwereu sol walon do Payis d' Tchålerwè.

C' est eto l' penleu del gazete micRomania.

## Ouve pol walon
Il a scrît kékes arimés, eplaidîs dins l' Bourdon. Il î note l' accint di Wanferceye-Bôlet.

Dins l' minme gazete, il a scrît sacwants studias diyalectolodjikes.

Il a rispepyî les scrîts walons da Jacques Bertrand, å rgård des accints do walon d' après l' veye di Tchålerwè di ç' tins la. 

E 2017, il aveut ddja replaidî les tchansons do minme Djåke Bietrand dins on live lomé «Sintoz come èm cour bate» (avou Pierre Arcq et Jean-Luc Fauconnier).

## Sourdants
David Blaude

**David Blaude**, c' est on scrijheu e walon et on rfondeu do walon. Il a skepyî li 1î d' djun 1999.

Il sieve l' ortografeye do rfondou walon, et prind pårt ås raploûs del tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele dispu 2024. 

## Ouves pol walon
Ses ouves sont-st eplaideyes dins l' Rantoele-Gazete dispu 2023.

I boute eto sol Wiccionaire walon. Aprume tot rmetant des mots et des fråzes des vîs scrijhaedjes do Payis d' Lidje.

Il a ratourné li fåve d' Ezope «Li Bijhe et l' Solea» tot s' rashidant direk sol mwaisse modêye e vî grek.

## 
*  Ciddé, vos ploz schoûter l' eredjistrumint di s' ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» fwait pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
* Onk di ses scrijhaedjes
Boulere

**Boulere** (e Scrijha Feller, *Boulère*, neyerlandès *Overboelare*, fr., dinltins, *Haut-Boulers*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Grandmont,  e l' province di Flande levantrece.

## No d' ene plaece di Boulere
* Bastringue (astok des Deus-Ake).

## Sourdant
Bôdeu

**Bôdeu** /bõdøː/ (e scrijha Feller *Bôdeû*, e F. Basse-Bodeux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané e 1977 avou l' ancyin gros hamtea d' Troes-Ponts (1970-1977) (lu-minme dedja on rebanaedje li 17 di djulete 1970 di Fosse-dilé-l'-Troes-Ponts eyet Wene), po fé l' novele comene di Troes-Ponts, e l' province di Lidje.

thumb|eglijhe
thumb|plake dilé ene aiwe egolinante d' Ambleve

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî): **4983**
* Limero diyalectolodjike: **Ve 43**.
* Arondixhmint: Vervî

## Nos d' plaece di Bôdeu
* Basse Bôdeu
* Hôte Bôdeu (fr. *Haute Bodeux*)
* Li Vå (fr. *La Vaux*)
* Tchimin des tiers (fr. *chemin des Thiers)
* Lariméye (fr. *route de Larimée*)
* Li [[coulêye (toponimeye)|Coulêye]] (fr. *rue de la coulée*)
* Voye do franc [[tchamp (toponimeye)|tchamp]] (fr. *voie du champs franc*) 
* Voye des [[pelrin (toponimeye)|pelrins]] (fr. *rue des pélerins'')
* Voye do Molén
* Voye di Hu
* Pré Massin

## Djeyografeye
Li viyaedje est raiwé di tot on rijhea d' aiwes ki s' vont egoliner e-n Ambleve å Troes-Ponts.

## Sourdants