open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ritenblouze

Li **ritenblouze** (/ʀitɛnbluːs/ po **[[Rhytm and Blues]]**), c' est ene sôre di muzike sikepieye dins les anêyes 1940.

On-z ôt on zûnant brut d' fond d' instrumints d' bouxhaedje, mins ki n' sipotche nén l' vuze do tchanteu (del tchanteuse).

## Lomaedje
Rhytm and Blues fourit racourti e-n **[[RnB]]**, prononcî al walone : **[[Ayrenbî]]**. Pu po rire, sipoté e-n inglès «Iron-bee», (moxhe al låme di fier).

## Tchanteu(se)s d' Ayrenbî
Mariah Carrey
Li leu et les set gadots (floriconte)

**Li leu et les set gadots**, c' est on floriconte eplaidî pa les frés Grimm e 1812 et ki s' a spårdou dins tote l' Urope e 19inme sieke.

## Modêyes del Walonreye
Dins les modêyes del Walonreye, on trouve purade troes gadots.
* Li gade des bwès di Smu (Joseph Calozet, divins Li crawieuse agaesse, pp 104-109).
* Li gade et les bikets (*Fré Djhan*, 1981).
* Li fåve del gade des bwès di Smu (Lucyin Mahin, Les Cayés Walons, 1983, 45 (12), 203-205).

## Racourti
Gn aveut ene gade et troes gadots ki dmorént dins ene cahoute dins les bwès (di Smu).

Tos les djoûs, li gade doet aler paxhî...

Modêye Calozet
Marcel Fabry

**Marcel Fabry** a skepyî e 1891 ey a morou e 1953. Il a-st enondé li Walon a scole après Lidje et scrire des tecses po les scolîs **' (1932). Il a eto scrît ene croejhete e 1951, k' el tite e francès c' est **'.
Awè vî fré (arimés)

**Awè vî fré**, c' est ene ramexhnêye d' arimés da Marcel Hicter, k' i scrijha cwand il esteut co ås hôtès scoles, e 1939. Gn a sacwants powinmes da sinne, mins copurade des redjårbaedjes di powetes greks, aprume Horace.
Homere

**Homere** ou **Homer**, c' esteut on powete grek k' a viké e 9inme u e 8inme sieke divant Dj-C. 

I scrijha deus epopêyes, l' Iyåde et l' Odissêye. 

Des bokets di l' Odissêye ont stî ratournés pa Albert Maquet (*[[Powinmes do vî tins des Greks et des Romins redjårbés e walon lidjwès (ramexhnêye d' arimés)|Poèmes de l'Antiquité grecque et romaine adaptés en wallon liégeois]]*).

Des ôtes ont stî ratournés pa Charles Josserand (divins «Le wallon au service des muses grecques et latines»
Troes coshets (live d' imådjes)

thumb|Coviete
**Troes coshets** (*Treûs cossèts*), c' est on live d' imådjes des eplaidreyes "Flammarion" rimetou e walon pa "Fré Djhan" e 1981, dins l' coleccion «Nos ptits efants».

Li live est enimådjî pa Gerda.

C' est ene modêye adoûceye del fåve do vî vî tins «Les troes coshets».

ISBN 2-87011-005-7

## Sourdant
Les troes coshets (floriconte)

thumb|hay evoye tchaeke di s' costé...
thumb|li pus sûti ki bastixh ene måjhone di brikes
**Les troes coshets**, c' est on floriconte ki s' a spårdou totavå l' Urope e 18inme sieke. Mins li spoûle di troes coshets et d' on leu est kécfeye pus viye.

Il a stî metou e walon divins on live d' imådje do minme no. Riprins eto dins li live d' imådjes Walthéry-Thomsin "Contes do bon vî tins".

## Spoûle
Troes coshets s' anoyént al cinse.

I vlént-st aveur ene måjhon da leur, tchaeconk a si idêye. Adon, il endalît tchaeke so s' voye.

Li prumî bastixha ene måjhon di strin.

Li deujhinme, ene di spenes.

Li troejhinme, ene di brikes.

Li leu vént tchaker a l' ouxh do prumî coshet. Come di djusse, ci-ci n' vout nén drovi l' ouxh. Adon, li leu dit :

:''Adon, dji tripelrè, dji shofelrè, dji macrè, dji bouxhrè t' måjhone djus, et dji t' magnrè.

Li prumî coshet bize evoye amon l' deujhinme. Minme djeu. Les deus prumîs amon l' troejhinme. Mins vola:

Li leu tripla, shofla, maca... mins l' måjhone di brike ni bodja nén d' on pôce.
Bietråde

**Bietråde** (fr. d' Beldjike *Berthe au Long Pied*), c' esteut l' feye da Carloman. Ele maria Pepin l' Peuket et don divni rinne des Francs. Et mete å monde Tchårlumagne.

Ele vina-st å monde a Lidje.

## Discrijhaedje literaire di Bietråde
:*On djheut d' leye k' ele tinéve li Bon Diu pal pî, k' elle esteut ene djin k' aveut pîs et mwins. Mins ki n' dit-st on nén ?*
Pepin l' Peuket

**Pepin l' Peuket**, c' esteut l' pere da Tchårlumagne. I skepia a Djoupeye.

C' est lu k' tchessa evoye les dierins rwès feneyants. Elzès retrôcla dvins des covints, avou l' tite di tchenonnes. Mins i dmanda l' mwin d' ene di leus båsheles : el feye Carloman : Bietråde.

So s' sårco, n a djusse sicrît : « Pere di Tchårlumagne ».

## Discrijhaedje literaire di Pepin l' Peuket
:*Bråve pitit peuket, bråve pitit råpén, ki n' aveut pus crexhou dpoy ses dijh ans.
:*Çou k' i pierda el hôteur, el ritrova bénvite sol lårdjeur, paret.
:*Des moustatches ! Come li guidon do velo d' coûsse da [[Eddy Merckx]]. Et lustrêyes al gomina.
:*Ene hanete di torea, des bresses come des hamindes, des mwins grandes et lådjes come des palasses !!!
:*Il aveut vite fwait, alez, do rmete e leu plaece les cis, k' avou l' air di mes deus airs, el volént prinde di hôt, ou k' el rilouként come ene catedråle. Elzî åreut dné l' côp d' Malcusse pour un oui pour un non.*

## Sourdants
Odjî l' Daenwès

**Odjî l' Daenwès** (e daenwès, *Holger Danske*), c' est on forveyou personaedje k' aparexhe dins les tchansons d' djesse do tins da Tchårlumagne.

Il a stî prins come ene des marionetes di Lidje.

Il a stî télmint rlomé k' il a kécfeye diné on cmon no, li ci d' on pexhon : l' odjî. Ci-cial a on naivuron dosrece ki stitche come li houpe do casse då Daenwès.
Tchåle al Mayote

**Tchåle al Mayote**, c' esteut on mwaire do palå des rwès flairants.

Il est cnoxhou po-z aveur metou ene ahote a l' abrocaedje des Arabes el France (batreye di Pwetî).

Tchåle at Mayote åreut polou divni rwè. Mins i leya çoula po s' prumî des fis, Pepin l' Peuket, li pere da Tchårlumagne.

## Discrijhaedje literaire di Tchåle al Mayote
:*I macsådéve ses innmis, aprume les Sarazins, tot lzî disfonçant l' bateme d' on seu côp di s' pezante [[mayote (åre)|mayote]].
:*C' est sol schô da Tchåle al Mayote, si grand-pere ki, tot ptit, Tchårlumagne aprinda l' istwere del France et principålmint ses gueres disconte les Sarazins.''
Odjî (pexhon)

Èn **odjî** (on dit eto on **lodjî**, on **rodjî**, èn **ôrlodjî**), c' est on pexhon des doûcès aiwes d' Urope et d' Azeye. Avou ça ki : il a stî rmetou dins les lexhes d' Amerike bijhrece, et-z î divni ene evayixhante indje.

 *[[Gymnocephalus cernuus]]*

## Discrijhaedje
C' est on pexhon 25 cm long, ki n' peze nén dpus ki 400 grames.

Il a des naivuron dosreces come des spenes.

## Etimolodjeye
Les spenes so s' dos el fwaiynut rshonner a Odjî l' Daenwès, on personaedje des marionetes lidjwesses avou on grand casse a ponte. Did la si mwaisse no (l' odjî). Pu, pa atroclaedje di l' årtike, on l' a lomé «lodjî», pa forcoridjaedje L => R, «rodjî», pu pa rcomprindaedje des deus di dvant, «ôrlodjî».

## Vicaedje
Vike dins les vivîs et les coetès rivires. 

I s' tént voltî å fond d' l' aiwe (disk' a 25 metes fond), aprume sol såvlon ou l' graevî.

I s' pout nouri del nute di plancton-biesses, d' halenes di picrons, et des ôtès ptitès biesses.

El Walonreye, i froye e moes d' avri et d' may. I pond des djaenåsses oûs, so les rotches, dilé l' boird di l' aiwe, la k' c' est nén si parfond.

## L' odjî et les pexheus
Li grevî n' sieve a rén po les pexheus. Po s' amuzer, i plantè cobén on bouchon dins les spenes k' il a sol dos. Insi, i n' pout pus s' refoncer dins l' aiwe, et tourniker sol toele di l' aiwe.
Odjî

* **[[Odjî l' Daenwès]]** (personaedje des tchansons d' djesse et marionete di Lidje)
* **[[odjî (pexhon)]]** (*Gymnocephalus cernuus*)
* Odjî, pitit no et no d' famile del Walonreye, e scrîta *Oger*, *Ogez*, *Oggier*, *Ogier* et *Ogiers*
Drwexhe

**Drwexhe** (la-minme : *Drwèhe*, F. *Droixhe*), c' esteut on hamtea d' Djoupeye, divnou on coulot del veye.

Il a dné on no d' famile, poirté, inte di-z ôtes, pa Daniel Droixhe.
Cawete -i

Li **cawete -i**, c' est ene cawete, nén foirt sititchete, do walon k' est metowe après on sustantif (teri, tcheri) ou on viebe (greyi), po-z askepyî on sustantif.

## Les sinses del cawete -i
### plaece la ki l' bodje si trouve
Avou on bodje sustantif
* tchår =>  = la k' on mete les tchårs
* tere =>  = la k' on mete les teres
* bate (di passaedje) =>  = la k' gn a toplin des bates
* få =>  = bwès d' fås
* for =>  = la k' i gn a l' for
### plaece la k' on fwit l' accion do bodje
* greyî =>  = la k' on greye di l' amagnî
### nén si clairs cåzes
* 

*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Agnesse di Rékiavik

**Agnesse** *(Agnès´, [[Nanesse]])*, Margrét *(Mågrite)* et Sigurður leu feye, vekesse di Rékiavik (e s' payis: **Agnes M. Sigurðardóttir, biskup Íslands**), c' est ene comere k' est cler e l' Eglijhe d' Izlande.

## Vicaedje

Elle a skepyî el 19 d' octôbe 1954, e viyaedje d' Ísafjörður. Si pere, Sigurður Kristján si fi, ere curé et doyin d' Ísafjörður. Si mame, Margrét Hagalín si feye, ere mere al måjhone.

Etur 1963 et 1976, elle a-st aprins a djouwer do piyano, et s' acsegnî tote seule di djin, e-n èn an, a djouwer ås ôres.

Agnes a yeu tot fwait ses estudes di teyolodjeye foû e 1981, ey esse apriyestêye el 20 setimbe del minme anêye. Pår, e l' Eglijhe d' Izlande, elle fourit l' 3inme comere k' a stî apriyestêye dispoy ki l' monde est monde. Et bouter come riprezintante di l' Eglijhe nåcionåle po l' djonnesse. Di ces trevéns la, cénk anêyes å long, elle a bouté eshonne avou les ôtès Eglijhe do nôr et dire messe al catedråle di Rékiavik eto. Etur 1986 et 1994 mins ele esteut curêye del pårotche di Hvanneyri, e l' comeune di Borgarbyggð. 

Dispoy adon, elle a stî curêye a Bolungarvík et, dispoy 1999, doyinne del doyenêye des fieurdes do Levant. Termetant, elle a stî e des soces d' eglijhe k' i gn a.

E 1997, elle a stî evoye a Upså, et bouter come assistante al université, et e 2006 ele fa des rcwerances so les efants des priyesses esse metous a djin.

## Vekeye

E novimbe 2011, li veke di Rékiavik, ki c' esteut Karl Sigurbjörn si fi, a-st anoncî k' i leyive li vekeye djus. Les 477 priyesses et teyolodjins ont voté e-n avri 2012, po tchuzî on novea veke. El 25 d' avri 2012, les votes fourént contés foû, et Agnes a stî electêye come li novele vekesse.

On l' sacrêyrè el dimegne 24 di djune 2012, el fiesse Sint Djhan.

Après k' elle a stî electêye, Agnes a fwait sawè k' ele boutrè po fé rtourner al Eglijhe les cis et les cenes ki n' vont pus a messe, et po les LGBT esse bén acceptés.

## Vicåreye
Elle a stî marieye avou Hanness Baldur si fi, ey awè troes efants: Sigurður, Margrét, et Baldur, ey on ptit-fi, Hannes, k' est l' fi di s' båshele da leye.

## Loyéns
Si blok.
Dimandaedje avou Agnes.
Egzôde di 1940

L' **egzôde di 1940** ou **cwitåjhe di 1940**, c' est cwand les civils ont dzarté leus måjhones e moes d' may 1940 (kiminçmint del guere di 40 pol Beldjike.

Les cwiteus ont peté evoye di sogne ki les Almands ni fwaiynuxhe come e 1914 (broûler les måjhons et touwer les djins). 

I wangnît l' France. Sacwants po-z aler, après, e l' Inglutere.

Finalmint, les sôdårs almands avént les instruccions di esse bén comifåt avou les djins el Beldjike.

Les egzodisses, zels, ont stî mitrayîs so les voyes di France, ca i s' maxhént avou les sôdårs francès ki montént å front. End a yeu mwints di touwés.

Les egzodisses ont rivnou, å pus tård e moes d' setimbe 1940.

## Lives e walon ki djåzèt d' l' egzôde
* *Souvenirs de guerre au pays de Jodoigne* (Sovnances des deus gueres do 20inme sieke å Payis d' Djodogne) (Jean-Jacques Gaziaux, 1990), tecse e francès, avou les fråzes di responda des temoens e walon.
* Li curé d' Såtô, on roman e walon da Auguste Laloux, la k' l' egzôde va fé berôler li destinêye des personaedjes.
* Èn Årdinwès foû di s' payis, ene otobiyografeye da Arthur Schmitz, eplaideye e 2012.

## 
* Responda so l' egzôde 
* Egzôde d' on scolî del sicole normåle 
* Egzôde d' on djonne rahoukî ås CRABs
Bolindje

Li **grand Bolindje** (la-minme *Büllingen*, F. *Bullange*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.
Boigne boyea

Li **boigne boyea**, c' est on boket des boyeas ki n' a pont d' rexhowe : si coron est on cou-d'-saetch.

Il est foirt rastrindou ås djins.

## Boigne boyea ås biesses
Åzès biesses, li boigne boyea est bråmint pus diswalpé k' ås djins. Did la li no di «saetch å stron», saetchot å brin, saetchot å stron, ås poyes et å pourcea. 

Po les oujheas, il est dobe.

Ås tchvås, c' est on gros saetch di pus d' 50 lites.

## Maladeyes do boigne boyea
### ås djins
L' efouwaedje do boigne boyea, c' est l' apindicite, k' on loméve davance les «colikes mizerere».

### ås biesses
[thumb|coccidiôze do boigne boyea å [polets d' poytreye]]
Å poyes, c' est la k' on voet li pus corante (eyet l' pus griyeuse) des coccidiôzes (li cene a Eimeria tenella.

I s' pout toide ås vatches et fé on stopaedje des boyeas.

## Sourdants
Mangonreye (discramiaedje)

* mangonreye : botike d' on mangon.
* mangonreye : cwårtî economike po l' aprestaedje et l' vindaedje del tchå
* mangonreye : touwaedje di bråmint des djins al guere
* mwais ovraedje d' on cérudjin.
Radio Studio 54 Network

thumb|l' imådjete do Studio 54 Network
**Radio Studio 54 Network**, c' est ene emission radio itålyinne di Locri, el Calåbe (la k' gn a a pô près 700.000 djins k' î dmornut).

## Sovnances di l' emission e-n imådjes

Imådje:Radio Studio 54 Angels 2015-08.jpg|Les Studio 54 Angels


## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe oficire
* Egzimpe d' emission
Shuvion apoistolike

thumb|Troes vekes avecnut on priyesse por lu esse veke eto.
Li **shuvion apoistolike** ou **shuvion des vekes** (sapinse Afanassieff), c' est l' pratike des vekes esse avekés todi påzès mwins des ôtes vekes esse metowes sor zels, et tot sifwaitmint, dispoy les apoisses. Po les sacramints esse d' adroet, sapinse li teyoreye, i lzî fåt esse fwaits avou des priyesses k' ont stî apriyestés pås vekes do shuvion apoistolike.

Les Eglijhes pår protestantes ni croeynut nén k' i fåt awè des vekes, ni shuvion apostolike nerén.

Les Eglijhes k' ont, zeles, li creyance do shuvion apostolike, ele ricnoxhnut l' cea des ôtès Eglijhes, ou ele n' el ricnoxhnut nén.

## L' Eglijhe Rominne Catolike
Po l' shuvion apostolike esse d' adroet, sapinse l' Eglijhe Rominne Catolike et bråmint des Eglijhes do Levant, i va s' i gn a djusse des vraiys vekes ki metnut leus mwins so l' electé, dire les priyires, ey awè l' volté d' aveker. Po l' fé, fåt k' i gn euxhe troes vekes (mins i va avou fok onk s' on n' pout nén nd awè troes), mins nén dandjî des fideles, et k' l' electé come les vekes k' avecnut fouxhnuxhe tertos les omes. Ey on rconoxhe les ôtes ordinåcions k' ont shuvou les minmès rîles, minme si les djins sont eretikes.
Såle di bagn

Li **såle di bagn**, c' est ene pitite plaece, bén recloyowe, d' ene måjhone la k' on s' pout bagnî.

Gn a la metou :
* ene bagnwere ou pus voltî, asteure, ene cadje al sipritchoûle (doutche).
* on saiwî avou on muroe
* ene pitite dresse po mete les drap d' bagn, les wants, les savonetes, tchampwins, evnd.
* on tchåfaedje si on est dins des froeds payis.

## Enairaedje
Gn a ene pitite finiesse, hôt metowe, udonbén ene buze d' enairaedje.

## Istwere
El Walonreye, dins les viyaedjes, les såles di bagn n' ont-st aparexhou dins totes les måjhones ki divins les anêyes 1960. Divant ça, on s' lavéve al coujhene (al "måjhon"), divant l' feu e l' aisse ou li stouve, dins ene tene.

## Såles di bagn a pårt
* såle di bagn trouke
* såle di bagn rominne
* matroussa (såle di bagn a ene djin, avou des rozeas plakés d' årzeye, Marok)
Franwal des Wiccionaires

Li **franwal des Wiccionaires**, c' est on forveyou franwal k' on pout abocter tot metant eshonne les dnêyes, todi recråxheyes å djoû d' ouy, des Wiccionaires walons, et francès.

## Trovaedje des dnêyes
Les dnêyes si polèt trover e cwate plaeces :

Dins l' . Si on cwirt rén k' des mots (et nén les ratourneures), c' est dins .

Mins end a beacôp dpus dins les tåvleas d' ratournaedje e francès des mots walons. Fåt drovi . Mins l' ahike, c' est k' i n' aparexhnut nén dins l' ôre alfabetike do mot francès (mins sorlon les mots walons ratournés).

Dins l' Wiccionaire francès, les mots francès ratournés e walons sont cial

Et les mots walons diswalpés dins l' Wiccionaire francès, c' est vaici.
Tiesse di keuve

**Tiesse di keuve**, kel vraiy tite e francès, c' est "***[[Poil de carotte]]***", c' est on roman e francès da Jules Renard. 

Li mwaisse personaedje, c' est on ptit rossea råpén, spoté come li tite di l' ouve. 

Li roman a stî redjårbé e walon, a môde di pîce di teyåte, pa Émile-Henri Genon.

Li pîce a stî eredjistrêye e videyo pal Mediateke del province di Lidje avou l' societé ALE-Télédis e 1999.
Vekesse

thumb|right|Katharine Jefferts Schori, mwaisse vekesse di l' Eglijhe episcopalyinne des Estats-Unis d' Amerike.
Ene **vekesse**, c' est ene comere k' ons a electé et sacrer (ordiner) come veke. Des vekesses, gn end a nén e bråmint des Eglijhes, veyanmint k' li pus grande pårteye des Eglijhes n' ont pont d' comeres a-z esse des clers.

Gn a des vekesses aprume ezès Eglijhes nåcionåles sicandinåves, ey e l' Comunion inglikinne.

Sacwantès Eglijhes k' ont des vekesses:
* L' Eglijhe inglikinne do Canada
* L' Eglijhe episcopalyinne des Estats-Unis
* L' Eglijhe inglikinne do Honcong
* L' Eglijhe episcopalyinne do Cuba
* L' Eglijhe di Suwede
* L' Eglijhe di Grounlande
* L' Eglijhe di Novedje
* L' Eglijhe d' Izlande
* etch.
Peumon

Li **peumon**, c' est on boket do coir, metou dins l' cadje coistrece, ki sieve a prinde l' ocsidjinne di l' air et l' mete dins l' sonk.

## Diferinces d' ene biesse a l' ôte
Li peumon est diferin d' ene biesse a l' ôte.

## Pôzucion dins l' coir
Li peumon est retouré d' ene toele, li pleve. Il est raloyî å gozî pal tchenåle a l' air.

I ratoirteye li cour, et lyi leyî ene plaece.

## Maladeyes
L' efouwaedje do peumon si lome "peumoneye". Cwand ene peumoneye n' a nén bén rweri, li peumon prind l' aparexhance do foete (foetijhaedje do peumon).

Ene griyeuse maladeye do peumon, c' est l' pitizeye.

Gn a eto sovint des magnants mås ezès peumons, aprume ås foumeus d' toubak.

On pout î trover des kisses idatikes.


File:Kisse idatike bedot peumon drovou.JPG|kisse idatike (bedot)
File:Pitizeye peumon vatche.jpg|Pitizeye (vatche)
File:Lung cancer.jpg|Magnant må (djin)
Codjowaedje bôgyî

Li **codjowaedje di bôgyî**, c' est come li ci d' tcheryî, a pus ki l' lete **g** divént **gu** d' après les rîles di l' ortografeye.

## 
* Tåvlea d' codjowaedje di bôgyî
*  (dedja studyîs e Wiccionaire)
Covisse

Li **covisse** (ou **covaedje**), po les oujheas, c' est l' termene la ki les frumeles s' acwatixhnut so leus oûs, po lzès cover.

Li frumele ki keuve est lomêye ene **covresse** (aprume po les poyes).

Cwand c' est ene djin ki decide do cwè et do come do covisse (dizo ene frumele d' oujhea ou dins èn acovoe), on dit k' on **akeuve** les oûs.

Li covisse candje d' ene sôre a l' ôte d' oujhea.

## Durêye do covisse di sacwants aclevåvès oujheas
* poye : 21 djoûs
* dîne : 
* poye al coine : 
* canård : 
* poye di faizan :
* cwaye :
Covisse (discramiaedje)

* **[[covisse]]** : termene k' ene frumele d' oujhea keuve ses oûs.
* **[[covisse di rinne]]** : oûs d' rinne (biesse)
* ouys **covisses** : ki mostrèt li covaedje d' ene maladeye
* ouys, ouyåde, loucåde **e covisse** : mostrèt li dzir d' ene crapåde po s' galant.
Mônreye

Li **mônreye**, c' est l' cwårtî d' l' economeye k' a-st a vey avou li et l' vindaedje des grins et d' leu molaedje.

Li ci ki fwait ç' mestî la si lome **[[mônî]]** (mônresse).
Rossea (tchivleure)

On **rossea**, ene **rossete**, c' est ene djin k' a des rosse tchiveas.

## Rilomés rosseas
* Fredrik II do Sint Impire
* Tiesse di keuve, roman otobiografike da Jules Renard.
Walonreye (discramiaedje)

* **[[Walonreye]]** ou **[[Waloneye]] : mitan [[Nonne (costé del Daegne)|nonnrece]] del [[Beldjike]]
** **Redjon walone** : vî mot pol minme sacwè, tot cåzant d' ses competinces economikes
* **Walonreye oficirmint francès-cåzante** : li Walonreye såf li [[cminålté tîxhon-cåzante]]
* **Walonreye romande** ou [[Beldjike romane]] : Li Walonreye såf li [[cminålté tîxhon-cåzante]], les comenes do [[Payis d' Årlon]], et sacwants viyaedjes di l' arondixhmint d' [[Vervî]]
** [[Payis walon]] : kécfeye li minme sacwè po bråmint des djins, mins purade sintimintålmint
** **Walonreye linwistike** ou **Walonreye walon-cåzante** : 75 % del Walonreye (a ene barbôjhe près), la k' on djåz(év)e [[walon]], å sinse des [[linwincieus]]; plus les viyaedjes del [[Walonreye di France]]
** **Walonreye picåde** : mitan coûtchantrece del [[province do Hinnot]], 
* **Walonreye prûssyinne** : rebanêyes comenes di [[Måmdey]] et [[Waime]], la k' on djåz(év)e bén [[walon]], mins k' ont stî ralaxheyes al Prûsse di [[1816]] a [[1919]].
* **Walonreye di France''' : viyaedjes del Bote di Djivet, el France, la k' on djåz(év)e walon
Mônî

Li **mônî** (li **mônresse**), c' est ene djin ki fwait tourner on molén.

On **mwaisse mônî** a on comiece di farenes. I fwait dins l' mônreye.

## Sicrijheus e walon k' estént mwaisse mônîs ou fis d'mônîs
* Robert André
* Louis Baijot
* Edouard Remouchamps
Paraplu

On **paraplu**, c' est ene ronde toele metowe so ene cane et tindowe so des baguetes lomêyes "balinnes", po s'&nbsp;waeranti del plouve (ou do solea, dins les tchôds payis).

## Istwere
Gn a des siekes et des rassiekes ki l' paraplu egzistêye. I nos vént des payis d' Azeye. C' est on berôleu inglès k' a trové ciste usteye la si ahessante k' i l' a ramonné avou lu d' Chine.

Li papî do prumî modele s' a candjî a toele; li bambou des balinnes a divnou do fier. Adon, li mantche a ralongui. 

C' est ene djin d' Tayiwane k' a yeu l' idêye del fé rployî tot seu rén k' e tchôcant so on boton.

## Sourdant
Odon Fabry

**Odon Fabry**, c' est on scrijheu e walon.

Sacwants d' ses tecses ont stî eplaidîs, après s' moirt, dins l' gazete "Singulîs".

Pådje avou d' ses scrijhaedjes
Molon d' farene

Li **molon d' farene** (on dit eto: mônî), c' est molon del **schaerbote di farene**.

I vike dins l' farene.

 *[[Tenebrio molitor]]*


File:Tenebrio molitor (meelworm).jpg|molon
File:Tenibrio puppe und adultus.JPG|påpåd-lôlô et djonne adule
File:Ténébrion meunier (2).JPG|inseke fwait
Motlî Boxus so les nos d' biesses

Li **Motlî Boxus so les nos d' biesses**, ki l' tite, e francès, c' est ***Vocabulaire wallon namurois des noms d'animaux***, c' est on motlî, sicrît pa Robert Boxus avou toplin des nos dins l' accint walon do Mitan di biesses k' on trouve el Walonreye.

Il moussa foû e 1938 di l' imprimreye "Degrâce" a Hu.

L' ortografeye est l' cene do sistinme Feller.

Tos les nos walons sont rapoirtés a on no e sincieus latén.

Il est rprins sol limero **[[C23]]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Boschet (biesse)

thumb|ene frumele d' ''Hyalomma detritum''
On **boschet** (on dit eto on **tiket**), c' est èn araegnidî ki s' vént agritchî a ene ôte biesse, po lyi sucî l' sonk.

Les tikets sont responsåves d' ene cåkêye di maladeyes, les maladeyes cobezacêyes pås boschets.

## Vicaedje
Sacwants tikets ni s' agritchnut k' a ene sôre di biesses. Metans : *[[Hyalomma detritum]]*, ås vatches).

Des ôtes polèt piker totès sôres di lodjeus. Metans, li leuvea (*[[Ixodes ricinus]]*) si pout agritchî ås tchéns, ås djins, ås vatches, evdn.

## Mopliyaedje
thumb|left|Frumele so s' vinte ki vént d' esse discoplêye d' avou l' måle (on voet l' trô d' edjermelaedje)
L' acoplaedje si fwait sol coir do lodjeu. Li ptit måye si vént plaker sol inte del grosse frumele. Adon, li frumele plinne si rimplit d' sonk a tot sketer (ele "boschetêye"). Pu s' leyî toumer e tere.

Des oûs discloyèt des djonnes tikets ås shijh pates, ki wayimnut po divni des djonneas ås ût pates. Pu des boschets fwaits. 

Po bråmint des boschets, — si nén tertos —, li tournante di veye deure èn an.

## Sacwants tikets
thumb|Tchén griblé d' boschets
* *[[Ixodes ricinus]]* (li seu k' egzistêye el Walonreye, i cobezace li maladeye di Lyme, les rodjès aiwes ås vatches, et tchik et tchak.
* *[[Hyalomma detritum]]* (ki dene ene five ås crexhioûles ås bovrins ezès payis del Mîtrinne Mer.
Maladeye cobezacêye pås boschets

Ene **maladeye cobezacêye pås boschets** ou **maladeye rascråwêye pa les tikets**, c' est ene maladeye ki passe d' ene djin ou d' ene biesse a l' ôte pal voye d' ene hagneure di tiket.

## Sacwants maladeyes cobezacêye pås boschets
* Maladeye di Lyme (djins)
* Five å rodje pixhaedje (bovrins)
* Five ås crexhioûles (bovrins)
Hyalomma detritum

thumb|Frumele
**Hyalomma detritum**, c' est on boschet del sôre des Hyalomma. Come les ôtes tikets di ç' djinre la, il a ses pates di deus coleurs, djaene et brune.
Roland Blaise

**Roland Blaise**, c' est on sicrijheu e walon do payis d' Måmdey.

Il eplaide ses tecses divins l' Pitite gazete do Rweyå Club walon.

Il î scrît sovint des fåves (dins l' "coine po rire").

Il a eto rimetou avou l' accint d' après Måmdey, li live d' imådjes «Les mots då vî-pa da Felicyin».

## }
Couperou

On **couperou** (on dit eto : **cou-d'-poerî**, **cou-boteye**, **cumulet**, **cutroumea**, **cou-d'-roussea**), c' est on potchaedje a tere, tot s' coûtchant sol tiesse, et hiner ses djambes å hôt, po si rtrover coûtchî so s' dos, dins l' ôte sinse.

C' est on djeu d' efant, k' i polnut fé a pårti del troejhinme anêye.

C' est eto èn egzercice di djimlastike.
Djimlastike

thumb|sacwants egzercices di djimlastike
Li **djimlastike** (dins les mots d' aplacaedje, sovint racourti e "li **djim**"), c' est on spôrt la l' on fwait totès sôres di mouvmints, tot fjhant tourner et ratourner s' coir dins tos les sinses.

C' est on cours dins les scoles primaire et sgondaire, sovint lomé li "**djim**"; l' acsegnant, c' est l' "**prof di djim**".

C' est ene diciplene olimpike. Les djuri djudjèt li beaté des mouvmints.

## Sacwants egzercices di djimlastike
* couperou
* poerî
* båres ficses
* pline
Ridaedje (linwince)

Li **ridaedje**, el linwince, c' est cwand, dins l' minme mot prononcî di seus costés, on son divént èn ôte son.

## Egzimpes di ridaedjes
* Ridaedje R/L, Ridaedje L/R
* Ridaedje N/L, Ridaedje L/N
* Ridaedje H/F
* Ridaedje B/F
Ramdinne

Li **ramdinne** ou **ramada** ou **cwareme muzulman** ou **cwareme moslimî**, c' est ene termene di djune et d' rastinance po les muzulmans.

I s' fwait tins do moes lunaire do minme no.

Les rites shuvous e ramdinne sont sovint les minmes d' on payis a l' ôte, mins gn a eto des diferinces.

Li cwareme s' atchvêye al fiesse del disdjune.

*Li mot "ramdinne" shuvant l' prononçaedje d' Afrike bijhrece, a dné e francès li cmon no «», ricalké e walon.*

## Veye rilidjeuse tins do cwareme
Les cénk priyires muzulmandes sont les minmes ki do restant d' l' anêye. Ki : les djins vont leus pus bråmint al moskêye ki les ôtes moes. 

Après l' cene di l' anuti, gn a ene shijhe di priyire (arabe *tarâwiH*). Li 27inme djoû, c' est l' nute do messaedje. On preye tote li nute, et rpasser totes les 60 sourates di l' Alcoran.

## Vicaedje des muzulmans tins do ramdinne
Dispu l' fén do houcaedje al priyire des aireurs disk' å cmince do houcaedje al priyire di l' anuti, les djins ni vont :
* nén boere
* nén magnî
* nén coûtchî avou leu feme (leu-z ome)

Del nute, i vont magnî troes eurêyes :
* li ddjuner ou disdjuner (arabe *fTor*), å rompaedje do djune.
* li dinner ou soper (arabe *3echa*) å mitan del nute.
* li rbanctaedje ou rcinaedje (arabe *sHor*) ene miete divant les aireurs.

## Veye sociåle tins do ramdinne

Dins les payis muzulmans, tote li veye sociåle est candjeye do tins do ramada. Les ovraedjes kiminçnut pus tård, et n' nén stater a nonne. Sovint, li durêye del djournêye est racourteye.

Adon, les ramdinnîs et ramdinnresses meskoyèt leu soumay. Aprume s' i vicnut dins on payis nén muzulman, la k' i doevnut bouter ås minmès eures ki ls ôtes. 

Ça fwait ki les accidints d' rôlaedje rhåssèt sovint tins do ramdinne, divins les payis muzulmans. Et emey les tchåfeus moslimîs ki djunnut dins les payis nén muzulmans.

Del nute, les djins vont voltî rinde vizite ås parints et ås cnoxhances. Adon, gn a do ramdam tote li nute ezès rowes. 

Les vizites si fwaiynut ossu li djoû del fén do cwareme, k' on lome li ptite fiesse ou fiesse do disdjunaedje.

## Li ramdinne dins les belès letes e walon
Sacwants sinnes do roman «Vera» da Lucyin Mahin si passèt tins do cwareme moslimî.
Botroûle

thumb|Botroûle avou on percigne
Li **botroûle**, c' est li rmanance d' ene sôre di trô dins l’ vinte, la kel mame esteut raloyeye å påpåd på coirdea d' botroûle.

## Maladeyes del botroûle
L' efouwaedje del botroûle après li skepiaedje si lome botroûlite.

Gnè pout ossu awè ene dirompeure e l' plaece del botroûle, li rompeure botoûlrece.

## Operåcions estetikes sol botroûle
Li botroûle, c' est ene plaece la k' sacwants comeres fwaiynut des percignes.
Colibacilôze

Li **colibacilôze**, c' est ene maladeye des djins et des aclevåvès biesses cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on rascråwant colibacile.

## Egzimpes di colibacilôzes ås djins
* schite
* efouwaedje des rnos et del vexheye
* menindjite do novea-né

## Egzimpes di colibacilôzes ås biesses
* colibacilôze des poyes
** botroûlite do poyon
* mamite ås colibaciles (vatche)
* septicemeye ås colibaciles des veas novea-nés
** djonturite ås veas et ås poûtrins
** botroûlite ås veas et ås poûtrins
Rascråwant colibacile

On **rascråwant colibacile**, c' est on stok di colibacile ki dene des maladeyes azès djins et azès biesses: les colibacilôzes.
Colibacile

On **colibacile**, c' est ene bactereye, ki vike normålmint dins les boyeas des djins et des biesses.

 *[[Escherichia coli]]*, sovint riscrît *[[E. coli]]*.

## Sôres di colibaciles
Minnerén, gn a sacwants stoks di ç' microbe la ki cåze des griyeusès maladeyes azès djins et azès aclevåvès biesses : les rascråwants colibaciles; les maladeyes k' i cåznut sont lomêyes colibacilôzes.
Colibacilôze des poyes

thumb|Efouwaedje fibrineus do pericour
Li **colibacilôze des poyes**, c' est ene ene colibacilôze; ene maladeye des poyes cåzêye pa on rascråwant colibacile).

Elle acsût purade les polets d' poytreye, et cåze des araedjeyès pietes ås pouytîs.

## Rascråwant stoks di colibacile
Les stoks di colibaciles ki cåzèt l' maladeye sont lomés : O1:K1, O2:K1 und O78:K80.

## Minêyolodjince
### Cotoû d' arivaedje del maladeye
Li colibacile est ene bactereye cåzu normåle. Ele ni va divni rascråwante ki si les oujheas mostrèt ene tinristé ou l' ôte :
* stok di polet ki profitè todi pus rade.
* mwaijhe idjinne
* acsujhaedje pa les micoplasses
* passaedje di virûsse come li ci des bronchite å virûsse des poyes, li boursite å virûsse u li fåsse pesse des poyes.

### Morance
Li morance pout monter pår, djoû après djoû, oubon-bén fé do zigzaguigne, on djoû dpus, on djoû moens.

### Ådje
Les poyons des prumirès samwinnes sont puvite acsûts del botroûlite å colibacile.

L' areyosaetchite est veyåve aprume so les polets di 5 a 12 samwinnes, avou ene copete di 6 a 9 samwinnes. Ki: asteure ki les polets sont vindous a 7 samwinnes, ces chifes la doevnut dandjreus esse ravancîs.

## Damadjes
Å discopeçaedje, on trouvrè :
* areyosaetchite (fibrene dins les saetchs a l' air)
* peritonite (perifoetite)
* pericorite 
* boylite (efouwaedje do ptit boyea, purade sol djedjunom)


Ledjire colibacilôze areyosaetchite fritche.JPG|Areyosaetchite
Colibacilôze drovaedje perifoetite fritche.jpg|Peritonite (fibrene dissu l' foete)
Colibacilôze boylite fritche.jpg|efouwaedje des boyeas


## Médiaedje
Toplin d' antibiyotikes sont touwants pol colibacile : ampicilene, tetraciclenes, neyomicene, forfenicol, inroflocsacene, sulfamides avou trimetoprim. Li hik, c' est k' les poytîs et les årtisses end ont tant dné k' i gn a toplin d' antibiyo-edurance.

## Espaitchance
* Waitî d' aveur des poyons sins micoplasses (dizindjnaedje des micoplasmôzes ås mere poyes).
* Eploctaedje bén tuzé disconte des virûsses corants
* gn a eto des vaccins disconte des colibaciles, mins i sont sovint loukîs come trop tchir po-z eployî dins les poytreyes di polets, wice ki l' wangne est stroete.

## Sourdant
Etiopeye

L' **Etiopeye**, c' est on dislaxhî payis, li pus grand del Coine di l' Afrike.

Mwaisse veye: Adis Abeba

Lingaedje: amarike

## Djeyografeye
### Payis vijhéns
Somaleye, Eritrêye, Soudan, Nonne-Soudan, Djibouti, Kenia  

### Monts et vås
C' est pår an payis d' montinnes.

## Rilidjons
Crustinne etiopyinne; djwifs Falachas, muzulmans.

## Istwere
Arivêye des djwifs falachas e 680 divant Djezus-Cri, tchessîs d' Palestene, k' ont schapé l' Åtche d' Aloyance.

Les Felachas rifjhèt voltî des pelrinaedjes a Djeruzalem, come l' ome k' on ndè cåze dins les Ouves des Apoisses.

I s' ont don cvierser åjheymint å crustinnisse, mins sins esse måy raloyîs a l' eglijhe di Rome.

Politicmint, vî impire ki l' impreur si lome li negusse.

Colnijhîs des Itålyins do trevén da Mussolini.

Dislaxhîs e 1944.
 
Des revinteus comunisses disjokèt li dierin negusse Haile Selassie. Li novea mwaisse, si lome Mengistu Haile Mariam.

Politike linwistike di linwe-ehåyaedje.

Dislaxhaedje di l' Eritrêye.

Ebagaedje des Falachas.
Prouve

Ene **prouve**, c' est tolminme cwè (fwait, temognaedje, analize) ki mostere k' ene sacwè, k' est co so dotance, est bén l' veur.

Les årtikes sol prouve (et l' ratournaedje do mot dins les ôtes lingaedjes) dipindèt do dominne :
* prouve (djustice)
* prouve (matematike)
...
Prouve (djustice)

Li **prouve**, el djustice, c' et tot çou ki pout dmostrer k' èn ametou est coupåbe. 

El djustice modiene, c' est l' ameteu ki doet apoirter l' prouve.
Fantazia

thumb|300px
Li **fantazia** (e l' arabe marokin, , *tborida*", e l' arabe classike, *firousiya*), c' est on spectåke di tchvås montés pa des cavlîs moussîs come divinltins, k' on prezinte dins les fiesses d' esté, dins tote l' Afrike do Nôr.

Tchaeke cavlî a ene shoflete rimpleye al poure. I corèt tot droet dvant zels so 300, 400 metes, aviè l' toetea des priyîs d' oneur. Al fén del coûsse, i doevnut saetchî tertos eshonne. C' est l' unité do mouvmint, aprume do côp d' fizik, ki l' djuri va djudjî po dner on pris ås meyeus.

*Li motlî arabe del fantazia a dné e francès li ratourneure "*baroud (d'honneur)*".



== Fantazia et veye sociåle ==
Ene trope di fantazia, c' est sovint des djins d' on seu [[viyaedje]]. Li prezintaedje dimande èn etrinnmint ki fwait rescontrer bråmint des [[djonnea]]s et des [[omes fwaits]]. 

Gn a eto des tropes di [[comere]]s, çou ki refoice li mouvmint di [[dislaxhaedje del comere]].

<gallery>
File:Fantazia My Abdellah moussaedje.jpg|Moussaedje des cavlîs, djonnes et vîs
File:Fantazia comeres1.jpg|trope di comeres
File:Tuinisia djerba midoun fantasia-7.jpg|Fantaziatisses-ekilibrisses
</gallery>

== Sôres di fantazias ==
El [[Tunizeye]], gn a eto des fantazias [[ekilibrisse]]s so les tchvås, sins bouxhaedje di fuziks, dabôrd.

== Discrijhaedje dins les belès letes e walon ==
:*Vaila, elle ont trové tote ene dicåce, avou ene coûsse di tchvås. Po dire li veur, c' esteut purade çou k' on lome ene « firoussiya ». C' est on foclore d' avår la. Les tchvås cournut vinte al tere, avou les cavlîs tot blanc moussîs. Adonpwis, sacwants metes divant l' fén del coûsse, a l' adroet do toetea avou les invités, les cavlîs saetchnut tertos eshonne avou leus vîs fiziks al poure. 
:*Arqiya, hodêye, distcherdja Tansou. Rama, leu vijhene k' aveut vnou avou zeles, l' aida djus po n' nén k' el glawene ni s' atrape ås djonteures ki lyi fjhént må. So ç' tins la, Arqiya endala vey cwè, po cweri après ene djîsse por zeles lodjî.
:*C' est Rama ki rwaitreut al crapåde.
:''Mins, po dire li veur, les ouys da Rama estént agritchîs ås tchvås ki traftént. Ele raloukive les beas cavlîs, avou leus blancs mousmints et leus shofletes al poure. I lzès tcherdjént tot les bôrant avou on bôra. On bôra, c' est ene grande sititche di fier ki mousse dins l' canon do fizik et k' on dame li poure avou. Après, i s' enondént d' on costé do terén et cori come des ewaerés disk' a l' ôte dibout. Adon, dijh metes divant l' coron del coûsse, i distcherdjént les fiziks dins ene cabouxhreye di tos les diåles.


Fantazia comeres3.jpg|ratinde si toû
Fantazia My Abdellah 3 cavlîs.jpg|rimpli les shofletes
Fantazia My Abdellah cavlî shoflete.jpg|dierins mouvmints 
Fantazia My Abdellah rîlêye cavlîs.jpg|si mete e roye
Fantasiaguercif111.jpg|galoper å pus rade
Fantasiaguercif1000.jpg|saetchî tertos eshonne


## Sourdants
Wisconsene

Li **Wisconsene** u **Wisconzin**, c' est èn estat des Estats Unis d' Amerike.

thumb|Eplaeçmint ezès Stats Unis

## Istwere
Divnou estat des Estats Unis e 1848.

Come gn aveut k' des grands bwès, et des peupes indyins, les estats unis fwaiynut del riclame totavå, tot prometant des teres a 75 francs bedjes l' ectåre.

Gn a yeu toplin d' abagants walons al fén do 19inme sieke, k' ont wårdé l' lingaedje walon vicant disk' å cmince do 21inme sieke.

## 
 Walons del Wisconsene

## Sourdant
Sårtaedje

«sårt (toponimeye)»

Li **sårtaedje**, c' est l' eployaedje d' on bwès, k' on-z a abatou les åbes, po siervi di tere a coûtiver. Li bwès pout divni po todi ene erûle tere (distrîxhnaedje), oudonbén esse semé djusse li prumire anêye, et les djniesses côpêyes li deujhinme anêye, pu les åbes ridjeter (tecnike des pårts di virêye).

Li sårtaedje-distrîxhnaedje (sins leyî rcrexhe les åbes) a leyî toplin des nos d' plaeces el Walonreye et ôte pårt e l' Urope coûtchantrece. 

## Sårtåves  bwès
Les sårtåves bwès, ci n' est les hôtès futêyes. Les signeurs avént bén sogne di s' les wårder come sourd di rivnous. Mins, çou k' on dit « bwès à sårter », c' est putoit des taeyes avou des bou­xhons et des djniesses, k' on côpéve tos les 15-20 ans, po-z î mete on côp do swele, divant d' el leyî rdjeter 15-20 ans å long. 

Les sårtåves bwès sont co bén markés so les mapes Ferraris.

## Såme do sårtaedje
L' idêye est di greyî les waezons et d' les stinde so tere, por zels lyi dner leus maigues rezieves di fosfôre et d' potasse. Et do carbone po fé d' l' oumire.

On djheut k' après on rpoizaedje di 15-20 ans, li tere resteut boune a on semaedje di rgon.

## Sôres di sårtaedje
### Sårtaedje a feu corant
Li sårtaedje a feu corant esteut ddja pratiké pa les Gålwès.

Après ene côpe a blanc stok, on stramléve les spenes et les fenès coxhes ki dmorént, po fwaire tiraedje. Pu, padzeu, les foyes et les yebes k' on-z aveut leyî souwer.

Cwand l' tins  et l' vint convnént, cwand i fjheut bén tchôd, on-z  alouméve li feu ki coreut so tere. Adonpwis, on ståréve les cindes et on seméve.

### Fornelaedje
Ene deujhime manire di sårter, c' est l' **fornelaedje** u **broûli** : fé ene rîlêye di ptits forneas po broûler les waezons.

Avou l' gros et pezant hawea, on distaetchive di tere des linwetes di waezon, 3 a 10 cm sipesses, k' on leyive souwer tote li cam­pagne.

Pu on ls erôléve et les stamper, avou l' tere å hôt, po fwaire ene epece di fornea k' on rimplixheut d' yebes åjheyes a broûler. On côp tos les forneas fwaits, on-z alouméve li tchantî.

Tot come les fådes, i faleut tni l' mwin (et l' ouy) a ses forneas po-z ariver a-z awè ene fene poûssîre k' on stramléve divant d' semer.

Li diferince etur les deus manires, c' est ki l' feu corant distrujheut tot çk' esteut so tere. Dabôrd ki sårter å feu covrou sipårgnive les raecinêyes ki dvént rdjeter po 15-20 ans.

## Alére
L. Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, tôme 2, pp. 102-107.

## 
Tecse so les sårtaedjes (da Serge Fontaine) 

## Sourdants
Daenwès

Li **daenwès**, c' est on lingaedje djermanike cåzé el Daenmåtche et divins les payis ki les Daenwès î ringnént (Growenlande,...)

## Parintêye
Ci lingaedje cial rishonne foirt å suwedwès et å norvedjin. Totfeye, li varyisté d' lingaedje k' i l' djonde li pus, c' est l' ''bokmål'' (ene des deus varyistés rfondowes do norvedjin). Les cåzeus d' ces lingaedjes la s' polnut, pacô, etercomprinde. On comprind ddja bråmint do scrît daenwès tot cnoxhant l' neyerlandès et l' almand.

## Ortografeye et vuzaedje

### Letes especiåles

* å  : valeurs come e walon: /ɔː/ do costé d' Copenhågue mins "â" /aː/ dins l' Djutlande (copuvite a Årousse).
* ae : valeur è /ɛ/

### Vuzaedje
Li d si prononce foirt infaticmint : .

Dins les accints do Sélande (iye k' i gn a Copenhågue), li lete å si prononce /c:/ come e walon.

Dins l' cåziyon do Djutlande, li minme lete si prononce /a:/ (sistinme Feller «â»). Ele si pout scrire «aa», Århus=Aarhus.

## Sacwants mots
*  : s' i vs plait
*  :gråce, merci
*  : pitite sirinne
* : poite (di veye)

## Sicrijheus
Andersen: sicrijheu des floricontes.
Guere di trinte ans

[thumb|[tiyoû d' Wévurcé planté al fén del guere di trinte ans]]
Li **guere di trinte ans**, c' esteut ene guere inte des estats protestants et des estats catolikes.

Ele dura di 1618 a 1648, fouxhant houte avou l' påye di Wesfaleye.

## Bateus
Dins les Estats protestants, n aveut les Suwedwès eyet les Provinces Uneyes ki vnént di s' dislaxhî di l' Espagne. Mins gn aveut eto li France ki c' esteut purade avou l' idêye di prinde les Bas Payis espagnols.

Emey les catolikes, c' esteut bråmint des Espagnols (mins des årmêyes levêyes dins leus Bas Payis, e l' Otriche ey e l' Itåleye. Avou zels n aveut bråmint des principåtés almandes, inte di zeles li Prûsse.

Li principåté d' Lidje esteut neute. 

## Sovnances del guere
On planta, ciste anêye la, on tiyoû a Wévurcé, ki vike co å djoû d' ouy.

## Des Walons des deus costés
El guere di trinte ans, les Suwedwès avént des canons foirdjîs pa les ovrîs walons k' avént ebagué vaila al shûte di Louwis d' Djer. Ki saetchént don des bolets so des ôtes Walons, des Bas Payis espagnols et kécfeye eto des egadjîs lidjwès.

Avou çoula k' gn a yeu des batayes ådvins del futeure Walonreye, come li batreye des Åvins.

## Dins les belès-letes e walon
Li pîce di teyåte «Tchantchès» ki s' ki s' passe e 1640 mostere èn erôleu pol Prûsse ki vént sayî d' fé egadjî des Lidjwès divins les årmêyes catolikes.

Cwate des complinte di payizans lidjwès racontèt les mizeres des campagnes lidjwesses di cåze del neutrålté del Principåté, çou ki permete ås tropes des Bas Payis espagnols di passer par la po wangnî les tchamps d' bataye e l' Almagne.

Ene di ces pîces la a stî rprinjhe et diswalpêye dins l' pîce di teyåte (pol radio) «L' Aili reye».

## Sourdants
Tiyoû

[thumb|a [Montniye-Tiyoû]]
On **tiyoû**, c' est èn åbe des timperés payis d' Urope.

On l' plantéve voltî å mitan des viyaedjes, dilé les eglijhes et les tchapeles.

## Sôres di tiyoûs
* tiyoû ås grandès foyes (*Tilia platyphyllos*)
* tiyoû ås ptitès foyes (*Tilia cordata*)
* *Tilia americana*
* *Tilia tomentosa*
* *Tilia dasystyla*

## Discrijhaedje
C' est des beas grands åbes, avou des dintêyès foyes.

Li fleur måye vént s' mete e mitan del foye.


Tiyoû ås ptitès foyes Transene ombion.jpg|a Transene, scopurné a cåze des fis d' corant
Tiyoû foye et schoice.jpg|foye et schoice
Tiyoû foye fleur måye eschoice.jpg|foye, fleur måye et schoice


## Uzaedjes

### come, yebe ås maladeyes

Tiyoû ås ptitès foyes foye fleur.jpg
File:Tiyoû fleur måye.jpg

Li té d' tiyoû si foirt avou des foyes k' ont li fleur måye, codowe e moes d' awousse, el Walonreye.

## Rilomés tiyoûs
 Åbe foû-ordinaire#tiyoûs
Li tiyoû d' Wévurcé, planté al påye di Wesfaleye, e 1648.


Wévurcé eglijhe tiyoû.JPG|Wévurcé: tiyoû planté al fén del guere di 30 ans
Mermoite å Tiyoû (â tchou).jpg|plaece d' on nouzome tiyoû lomêye "å Tiyoû" (å Tchou)


## Sourdant
Efel

L' **Efel** (almand «Eifel»), c' est en contrêye naturele di l' Almagne.

L' Efel prolondje l' Årdene (di Walonreye et do Lussimbork).

Gn a vaila des vîs volcans et des viyès bårires ås corås.

L' Efel a dné on no d' famile, li ci d' l' ome k' a basti l' tour Efel a Paris.

## Pårteye di l' Efel
L' Efel ås volcans, k' a divnou on canton (kreis "*Vulkaneifel*).

## 
Basse di Laach

## 
Rapoirtaedje so les vîs volcans d' l' Efel 


File:Franc pectî pins silvesse.JPG|Aire castinnixheuse
File:Basse volcanike viyaedje.JPG|Basse volcanike
File:Bazale Efle ås volcans.JPG|grosse pire bazaltike
Wévurcé

**Wévurcé** (la-minme, **Wévèrcé**, almand *Weywertz*) c' est on hamtea d' Bûtba, el province di Lidje, mins el kiminålté tîxhon-cåzante. Il est metou sol foûrire eviè l' Almagne.

C' est ddja on gros hamtea, poy k' i gn a ene grosse eglijhe.

## Avey
On tiyoû î fourit planté dvant l' eglijhe al fén del guere di trinte ans.
Bûtba

Li grand **Bûtba** (almand *Bütgenbach*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, mins el kiminålté tîxhon-cåzante.
Avion solrinne

En **avion solrinne**, c' est èn areyoplane ki n' broûle pont d' essince po voler. 

Djusse di l' exhowe solrinne.

Elle a des aiyes ossu grandes k' on Boyigne, tote covietes di paneas solrins.

Li prumire a stî diswalpêye pa Bertrand Piccard, èn indjenieur swisse.

Li prumî vol etercontinintå s' a passé e moes d' djun 2012; c' esteut inte li Swisse et l' Marok.
Tchivea

On **tchvea**, c' est on pwel ki vént sol cråne d' ene djin.

## Sôres di tchveas
### coleur
Gn a des tchveas di sacwants coleurs:
* des blonds (on dit eto, d' ene djin k' end a des foirt clairs : on blanc, ene blanke)
* des brunes
* des noers
* des rosseas
* des blancs, cwand on dvént vî.
### cogne
* des tchveas-baguetes
* des crolés tchveas

## Arindjmint des tchveas
Po des tchveas nén pingnî, tot houfe, on dit "ene heure". Po ls arindjî, on pout fé :
* ene cawe di tchvå
* des cawetes
* des tresses
* on rtaeyaedje al broushe
* on topet

## Sognaedje des tchveas
On les pingne onk u sacwants côps par djoû.

On lzès rtaeye a tinzayeure å wåcleu (cwefeu). On les wåde courts ou longs. Les comeres î front kécfeye ene permaninte ou on brouxhigne.

On lzès lave sovint avou des tchampwins (dispu l' 20inme sieke, todi).

Les comeres (et sacwant omes eto) si fjhèt tinde les tchveas.

## Maladeyes des tchveas
* tegne
* piete des tchveas (tchåvté)
* blanke taetche el tchivleure (vitiligo)
Volcan

On **volcan**, c' est on rexhowe di bolante tere, li låve, ki vént do corin del Daegne, pa ene fouwire (tchiminêye) ki finixh â copale avou on trô ådzeu, li trô do volcan.

N a des vicants volcans (ki bolnut co tenawete) et les moirts volcans ki sont distindous.

Les volcans -mins c' est des distindous - ki sont l' pus près del Walonreye, c' est les cis di l' Efel.

Dins les trôs des moirts volcans, gn a des aiwes (di plouve) ki polèt croper, et-z ahiver ene laetche volcanike ou basse volcanike

## Ritcheyaedjes d' on volcan
* cinde volcanike
* scrabeye volcanike
* rotche volcanike

## 
Rapoirtaedje so les vîs volcans d' l' Efel
Robete

thumb

Li **robete** (on dit  eto; li **[[lapén]]**, li **[[conin]]**), c' est ene aclevåve biesse ås tetes del famile des robtidîs.

 *[[Oryctolagus cuniculus]]* (robete d' Urope).

Li såvadje robete, c' est l' mime biesse, mins avou on prôpe vicaedje.

## Dimorance
Les robetes sont-st aclevêye dins des cadjes, lomêyes garenes.

## Magnaedje
I magnnut des verdeures et des yebes (raecenes, clåve, luzere, paxhnådes). Dins les cinses robetreces, c' est des alimints atchtés tot fwaits. 

Les robetes n' ont waire dandjî d' vitamenes B a cåze do rmagnaedje des molès petales.

## Mopliyaedje
Li frumele fwait 5 a 8 djonnes. Ele rest al tchôde li samwinne ki shût li djonnlaedje. On pout sinte k' elle est plinne tot tåstant li vinte après 15 djoûs.

Les donnes vinèt-st å monde sins pwels (ni-rafiyants). I sont spanis a 25 djoûs. Adon, on mete ene caisse di djonnlaedje dins l' cadje pol mere dedja aprester s' ni, pol djonnlaedje ki vént. 

Li plinnisté deure 30 djoûs

## Raeces di robetes
* Adjeyant des Flandes
* Angora

## Maladeyes
 Maladeyes des robetes
* Peumoneye
* Coccidiôze do foete
* Coccidiôze des boyeas
* Micsomatôze
* Sonnante cervelite
* Rogne des orayes
* Rogne do coir

## Dins les belès-letes e walon
*[[The Tale of Peter Rabbit]]*, on live d' imådjes e-n inglès avou ene robete come mwaisse personaedje, a stî ratourné e walon.
Tigue

thumb|

On **tigue**, c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, des tchôds payis, k' a ene pea avou des royes so tot l'&nbsp;coir.

 *[[Panthera tigris]]*

Famile : tchetidîs

## Discrijhaedje
Li tigue est 2 metes long et pezer 200 kg.

Ses poys sont djaene-orandjes, blancs sol vinte, avou des noerès royes tot do long del schene, des pates et del cawe.

## Vicaedje
I vike del nute, ezès plaeces dilé les aiwes, wice k'&nbsp;i s'&nbsp;bagne voltî, al diferince des ôtes tchetidîs ki veyèt evi l'&nbsp;aiwe.

## Spårdaedje
On l'&nbsp;trouve purade e l'&nbsp;Azeye nonnrece.
Anticoirs monoclonås

Les **anticoirs monoclonås**, c' est des anticoirs ki n' atakèt k' ene sôre d' antidjinne. I sont tertos les minmes pask' il ont stî prodûts pa des celules, totes les minmes, k' ont stî clonêyes d' ene minme celule-mame.

I siervèt dins les rcwerances so les maladeyes, et eto come médyince.

## Siervaedje el bacterolodjeye
E bacterolodjeye, on s' sieve des anticoirs monoclonås dins des tecnikes di labo po vey des diferinces intes des variants d’ ene minme sôre di bactereye.

So ene boesse Petri avou èn antibiyotike divins, et k’ a stî esminceye å mitan, les bactereyes k’ ont candjî fwaiynut on ptit blanc cwårtî come on boket d’ dorêye sol coloneye ki s’ a tindou avou l’ anticoir do labo.