open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tchampion-el-Wisconsene

**Tchampion-el-Wisconsene** u **Tchampion-e-Wisconsin** (la-minme, **Tchampion**  u **Tchimpion** ; e-n inglès, oficirmint: *Champion*), c' est on viyaedje del Wisconsene, ezès Stats-Unis, nén ricnoxhou (*unincorporated*).

thumb|plake a l' intrêye do viyaedje, 2003

## Istwere
C' est la k' les prumîs abagants bedjes s' avént astalé. Did la, si prumî no e francès «*Aux Premiers Belges*» (ås prumîs Bedjes). 

Adonpwis, gn ava ene posse, tinowe pa on lomé Charles D. Robinson ki loma l' viyaedje a s' no: «Robinsonville». Ci côp la, li posse baga eviè l' mitan do viyaedje, amon on lomé Delvaux (ki tneut eto ene taviene). Ci-ci ni vla nén ridner s' prôpe no å viyaedje. C' est a ç' moumint la k' ene macherseur lomêye Adele Brice atåvla d' el lomer «Tchampion» pask' elle aveut idêye di s' fé beguene å covint d' Tchampion-dlé-Nameur divant k' ses parints n' ebaguénxhe e l' Amerike.

## Administråcion
thumb|måjhon-comene del comene di Granbaiy
C' est la k' gn a l' måjhon-comene del comene di Granbaiy.


ChampionWisconsinDowntown.jpg|longue voye
OurLadyOfGoodHelpChapel.jpg|Tchapele Notru-Dame do Bon Scours


## 
*  Pôzicion so ene mape avou les ôtes viyaedjes des Walons del Wisconsene
Abuvroe

thumb|Abuvroe e Marok, dilé on pousse
Èn **abuvroe** (on dit eto ene **abuvrire**), c' est on batch ki totes les vatches d' on viyaedje î vont boere.

## Istwere
Å vî vî tins, l' abuvroe, c' esteut a ene plaece k' on loméve li warixhea.

Å cmince, les abuvroes estént metous ådzo d' on pousse (el Walonreye, disk' a 1920-1940).

Après, cwand on-z a metou l' aiwe dins les viyaedjes, i estént rimplis avou ene pompe (el Walonreye, di 1945 a 1980). Après, totes les cinses ont yeu l' corante aiwe.


Batch abuvroe pompe Transene.jpg|Ancyin batch la k' les vatches s' alént abuvrer
File:Deigné 060808 (26).JPG|item est a Degné (Aiwêye)
File:Abreuvoir Ardennes.jpg|dins ene waide e l' Årdene
Castiyon

**Castiyon** (fr: *Castillon*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Walcoû. 

* Limero del posse: **5650** (vî limero **6442**)
* limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;19**

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do latén *castellionem* (pitit tchestea).
Castea

**Castea** (la-minme *Castia*, dins l' vijhnåve picård *Castiau* F. *Casteau*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, asteure rebané avou Sougniye, el Province do Hinnot.

thumb|Li viyaedje, al nive

* Limeros del posse :
** asteure : **7061**
** davance : **7460**
* Limero diyalectolodjike : **S 26**
* Arondixhmint : Sougniye
* Lomaedje des djins : Casterlin, Casterlinne.

## Istwere
Gn aveut a Castia, dispu lonmint, on camp d' l' årmêye, ocupé pås Holandès (disk' e 1825) pu pa l' Årmêye bedje (1833) et k' a divnou e 1966 li cwårtî djenerå di l' OTAN e l' Urope.

## Sourdants & pî-notes
Måjhon djambwesse

thumb|L' Elizete di nute, veyowe costé Mouze

Li **Måjhon djambwesse**, c' est l' bastimint a Nameur la kel prezidint del Walonreye riçût les djins. Elle est å pus sovint spotêye l' «&nbsp;**Elizete&nbsp;**», foiravant dispu l' minisse-prezidince di Guy Spitaels.

## Li bastimint ådfoû
thumb|300px|L' Elizete veyowe di dvant, pa drî i gn a Mouze

Li bastimint a pa dvant on djårdén avou ene fontinne, li tot separé del rowe pa ene grande poite; pa drî i gn a Mouze, k' on pout vey del terase ki s' trouve drî l' måjhone.

## Li bastimint ådvins
### Decoråcion
Ådvins, on-z a ahavté des pinteure da Pierre Paulus.

## Tuzance walon-cåzante
Li prumî d' måss 2004, Jean-Claude Van Cauwenberghe, adon minisse-prezidint, priya les waloneus a l' ocåzion do rindaedje des pris del bate do Coirneu.

## Referinces eyet sourdants
Borbouze (Graide)

**Borbouze**, c'&nbsp;est l'&nbsp;no del pus viye måjhon del gåre di Graide, el province di Nameur (Beldjike).
Cisse måjhon la esteut tote seule å mitan des bwès, li long d'&nbsp;ene viye voye et ci n'&nbsp;est ki dviè 1850, cwand on-z a-st avou l'&nbsp;trén, k'&nbsp;on a cmincî a båti des novelès måjhons ki fjhèt asteure li gåre di Graide.
A ç'&nbsp;tins la, li dovreu del såle d'&nbsp;atinde ni criyeut nén co: "Graide", mins "Borbouze".
Al guere di catoize, li 23 d' awousse 1914, gn aveut yeu, a Bive, li viyaedje djondant, on combat inte les Francès et ls Almands. Gn aveut yeu 300-400 touwés. E&nbsp;1917, les almands avént fé, a Borbouze, ene cimintire wice ki les sôdårds almands et francès ont stî eterés.
E&nbsp;1932, tos ces moirts la on stî rmetous dins l'&nbsp;grande cimintire di Maissin.
I dmeure co so plaece, a Borbouze, ene colone almande ki datéve di 1917.

thumb|li monumint al Batreye di Bive 

Après li batreye di Bive, les Francès si rtirént a Nonne. Onk di zels, k' aveut stî coixhî, a vnou a mori dins les bwès eter Bive et l' Moncea. Si comere lyi aveut fwait ene tombe la k' il a morou. Elle aveut fwait scrire dissu: *Froide terre, tu caches à jamais celui que j'aimais*. Li sôdård si loméve: Louis Augerau.

E 2004, des ovrîs almands ki vnént di Hepstedt (Brême), ene comene d' Urope come Bive, ont vnou rassonrer l' colone di 1917; on-z î a raminé ossu li tombe do Louis Augereau et tot ça ni fwait pus k' onk avou ene ôte tombe d' èn ôte sôdård francès Jules Mauny, ki vneu, lu, di St-Mathurin-sur-Loire. Ces sôdårds la fijhént pårteye do 135inme redjimint d' Infantreye. L' ôte redjimint ki s' a batou a Bive ere li 77inme.
Responda

thumb|responda di des studiants romanisses po les scoles di sociolinwince da Michel Francard (Bietris, 2000) 
thumb|prumî responda eplaidî dins ene gazete e walon
On **responda**  (on eploye eto li calcaedje di l' inglès **eterviou**), c' est èn ovraedje di gaztî, la k' i va dmander totès sôres di kesses a ene rilomêye djin.

Li responda, c' est eto li mwaisse tecnike del sociolinwince.

Li responda n' est nén l' minme kel ploncaedje e l' opinion, la k' on n' dimande ki des kesses simpes, a ene cåkêye di djins.

## Kékès dnêyes
Li gaztî est lomé li **dmandeu(se)** (on dit eto: **eterviouweu**) et li ci k' on lyi dmande cwè et kesse: li **respondeu** (on dit eto: **interviouwé**).

Li gaztî mete cobén ådzo d' on responda: ramexhné pa (avou si no).

On responda del minme djin e minme tins pa ene troplêye di gaztîs, ça s' lome ene **conferince respondrece**.

## Tecnike do responda
Li gaztî va djåzer avou l' respondeu, et scrire les mwaisses idêyes des responses so ene foye di papî. Des cis k' i gn a, il eredjistrèt, mins ça prind dipus d' tins après po rmete so papî.

On responda di ene eure ene eure et dmey va dner on papî d' ene dimeye pådje di gazete.

Des politikîs u des gros, il evoyèt cobén ås gaztîs les kesses k' i vlèt k' on lzî dmande.

Si on gaztî s' a brouyî dins ses papîs, et fé dire å respondeu ene sacwè k' i n' a nén dit, i s' pout rtourner siconte di lu. Ça pout minme aler å tribunå.

## L' eplaidaedje di respondas dins les gazetes e walon

Droldimint assez, gn a måy yeu des respondas dins les gazetes e walon divant les anêyes 1990. Ene des prumires gazetes a aveur eplaidî des respondas, c' est Li Rantoele, dins si limero 2 d' ivier 1996-1997

Li Chwès a shuvou l' mouvmint.

El Bourdon a on côp eplaidî on responda da Willy Bal e walon, mins k' aveut stî fwait pal soce Li Coirneu di Hu.

## 
 (Pådje avou tos des tecses bastis sol piceure des respondas)
Gazete

thumb|right|Li Clabot, ene viye gazete e walon (on limero di 1922) 
thumb|right|Limero 17 (esté 2003) di "Walo+ gazete", mitan francès, mitan walon, enondêye e 1999.
thumb|right|

Ene **gazete**, (e 19inme sieke, on djheut on **djournå**), c'&nbsp;est des foyes di papî avou do scrijhaedje, nén agrapêyes (disk' ås anêyes 2000), ki rexhèt a tinzayeure (tos les djoûs, totes les samwinnes, rålmint tos les moes), et dner les dierinnès codowès noveles.

## Sacwants dnêyes
Les gazetes sont fwaites pa des gaztîs, dizo l' minance d' on **mwaisse sicrijheu** (tchîf redacteur; redak-tchîf).

Les gazetes e walon, c'&nbsp;est des gazetes gazetes u des rvuwes ki s'&nbsp;sicrijhèt e walon (avou ene miete di francès divins sacwantes). Gn a eto des gazetes e francès avou ene coirnêye e walon.

Les ptitès gazetes, c' est des gazetes k' on-z a po rén, avou bråmint del riclame.

Les rvuwes sont pus beles; ele sont-st imprimêyes so do pus bea papî, et moussèt foû totes les samwinnes u tos les moes.

Les tites di sacwantes gazetes del Walonreye et did totavå sont so ene ôte pådje.

## Vindince des gazetes
### Sôres di vindaedjes
* Vindaedje å limero, dins les hobetes.
* Pitits vindeus criyeus (dins les veyes, dinltins).
* Abounmint, apoirté pal posse. Onk des prumîs ovraedje des messaedjîs, divinltins, c' esteut d' apoirter l' gazete, minme dins les pus ptits hamteas. Les djins s' abounént a ene gazete rén k' po-z aveur li facteur tos les djoûs, et lyi dmander des commissions. 

### Gazetes vindowes divinltins, el Walonreye
* Gazetes ki s' vindént el Beldjike e 1830
* Egzimpe di lisse d' abounmint, e 1915, dins l' payis d' Bastogne 
** Gazetes avou did tot: "Les Noveles", "Li Dierinne Eure" (*La dernière heure*), "l'&nbsp;Avni" (*L'Avenir*), "El Swer" (*Le Soir*), "Li Mouze" (*La Meuse*), "El Påtriyote" (*Le Patriote*) .
** Gazetes di mestîs: "L'&nbsp;Esco del Boûsse" (*L'Echo de la Bourse*, po les rintîs), "Li siyon" (*Le Sillon Belge*), "Li Lussimbordjwès" (les deus po les cinsîs), *La revue des notaires* (po les notaires).
** Gazetes rilidjeuses: *La vie des Saints*, *La semaine religieuse*
** Gazete coinrece: "Li rclame bastognesse" (*La réclame Bastognaise*).
* Inte les deus gueres, a Malåtchî.
** *Journal du Canton de Ciney*, 
** *La Nation Belge* (catolike di gåtche)
** * Le Patriote* (catolike)
** *La Dernière Heure*
** *Li Coirneu* (ki rexheut totes les samwinnes). 

## Sourdants
10 di may

Li 10 di may, c' est li 130inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 131inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 235 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1940 : Les Almands abrokèt el Walonreye, çou ki fwait intrer podbon l' Beldjike el deujhinme guere daegnrece.
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1866 : Oscar Colson
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1974: Jules Massonet
* 1997: Louis Remacle

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

8 di may - 9 di may - 11 di may - 12 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Henri Pétrez

thumb|150px|(diviè 1950) 
thumb|Coviete del prumire ramexhnêye di fåves da H. Petrez
thumb|coviete di «Fleuru dins m' vicåreye»
**Henri Pétrez**, on scrijheu e walon, sipoté el **Baron d' Fleuru** a skepyî e 1886 et mori e 1967.

## Biyografeye
Il a moussî dessineu dins ene casrolreye a l' ådje di 13 ans. 

## Ouve pol walon
I va aprinde a scrire e walon avou Jean Wijns et rexhe docô des pîces di teyåte eyet des tchansons. 

Li prumire did zeles, "On concours di galants", fourit ene operete, djouwêye e 1909. I moussa-st a l' A.L.W.A.C. e 1908 et ås Relîs Namurwès e 1920. 

Il a bråmint eplaidî dins l' Bourdon. 

E 1948, i vude on limero des *[[Cahiers Wallons]]* rén k' por lu, avou deus ramexhnêyes di powinmes "L' an cwarante" eyet "Fleurs et fruts". 

I rmete ça e 1953 et c' est «Moman» ene longue powezeye po s' mame. 

Mins Hinri Pétrez, c' est aprume les «Fåves do Baron d' Fleuru», des fåves ki li prumire volêye mousse foû e 1928, li deujhinme e 1933, li troejhinme e 1950, li cwatrinme e 1957 eyet li cénkinme e 1999, après si moirt. C' est des fåves å pus sovint a môde da Lafontinne avou des biesses, mins måy ricopieyes so Lafontinne. Li deujhinme eyet l' cénkinme volêye sont gårnis di beas desséns e coleur da Elizabeth Ivanovsky.

Si a-t i scrît troes lives di prôze: «Fleuru dins m' vicåreye», publiyî e 1960, eyet «Tambu Tambe, blanc negue» et "Mi testamint di scrijheu", les deus dierinnes nén eplaideyes. 

A stî relî come mimbe del S.L.L.W. e 1932 ey a rascodou li pris do govienmint po "Fleuru dins m' vicåreye" e 1962.

Dissus si tombe dins l' cimintire di Fleuru, il est scrît: "Walon, e Djokant Divant M' Croes / Euxhoz ene Pinsêye e Patwès / Henri Petrez / Scrijheu Walon / 1886 - 1967".

## Hårdêyes difoûtrinnes
*Li pådje do Baron d' Fleuru so l' Aberteke
*
9 di may

Li 9 di may, c' est li 129inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 130inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 236 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 1945 : sinaedje del fén del guere 1940-1945.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Djournêye di l' Urope (k' on dit eto Sint-Schuman)
* Djoû del victwere (fén del deujhinme guere daegnrece), rimimbré ezès payis d' l' aroyaedje del viye Union Sovietike.
* Fiesse di Sint Måcrawe Albergati

----
**Vey eto:**

7 di may - 8 di may - 10 di may - 11 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
8 di may

Li 8 di may, c' est li 128inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 129inme po ls anêyes bizetes), avou 237 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1945 : fén del guere 1940-1945 d' après les aloyîs (li capitulåcion almande totåle si frè li djoû shuvant.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1916 : João Havelange ki s' pa, èn åmurî walon, vineut d' abaguer å Braezi.

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

6 di may - 7 di may - 9 di may - 10 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 di may

Li 5 di may, c' est li 125inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 126inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 240 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 1964 : Aresté Rweyå po sacwants Ptits Rebanaedjes : Ernadje, Såvnire, Grand-Mayni et Lonzêye ont stî rmetous avou Djiblou.
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1887 : Oscar Lacroix
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1947 : Léon Pirsoul
### Ôtès djins
* 1972 : Brigitta Boccoli,  Itålyinne actoresse di cinema

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

3 d' may - 4 di may - 6 di may - 7 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Souke

[gauche|vignette|On tchamp d' cane a '''souke''' dins l' vå dlé [Yabucoa, ene comene di Porto Rico.]]
li **souke**, c' est on produt foirt doûs, saetchî foû des betråles u des canassoukes, lomé tchimicmint li **sacarôze**. Les amagnîs ki n' sont seulmint, ubén cåzumint, compôzé d' **souke** sont lomés des soucrådes.
## Sôres di souke
* blanc souke: il a stî rapuré deus côps.
** souke a bokets: souke vindou dins des pakets, a cwårés bokets.
** fén souke: souke come del poure, vindou dins des saetchots. 
** souke vanilé: fén souke come del farene, po mete so les wåfes, 
* rodje souke: i n' a stî rapuré k' on côp.
** rodje souke u: cou d' souke, u souke candi: souke a piretes, k' on suce.
** souke di pot: sôre di brun souke e poure, k' on pout mete so s' pwin. 
## Istwere do souke
Les Croejhés da Godfrwè d' Bouyon (bråmint des Walons, mins eto des Flaminds, des Lorins et des Toulouzins) ont stî les prumîs Uropeyins a sayî do souke, cwand il avît å Liban d' asteure, e 1099. On-z î ahivéve dedja del canasouke.

## Les soucreyes a vey avou l' Walonreye
* Li soucreye di Djnape, ki djouwe avou les betråles do Roman Payis, et do Coûtchant del Hesbaye.
* Li soucreye di Tîlmont, ki djouwe avou les betråles d' on grand boket del Hesbaye.
Léopold Godenne

**Yopôl Godenne** (oficirmint **Léopold-Charles-Émile Godenne**), c' esteut èn imprimeu k' a vnou å monde li 19 di måss 1850 a Malene et k' a morou li 20 d' awousse 1922 dins l' minme veye.

Il a cmincî pa mete sacwants couyonådes e walon etur les bokets di s' gazete e francès *«La Réclame»*, adonpwis il askepia l' prumire gazete e walon di tos les tins, Li Mårmite.

## Ouve pol walon
Gn a waire di scrijheus e walon k' ont scrît ostant k' Yopôl Godenne, aprume des couyonådes, et des ôtes rireyes, k' i loméve voltî "Istweres di totes les sôres". Les fåves da Godenne ont stî rprinjhes par après dins totes sôres di gazetes e walon, sins citer l' no d' leu prumî scrijheu. 

C' est Godenne k' a apontyî li sistinme ortografike del Mårmite, ki va esse shuvou pa tos les scrijheus namurwès, divant l' arivêye do Sistinme Feller.

Nerén, l' ovraedje da Yopôl Godenne n' a nén stî ricnoxhou, dandjreus a cåze des margayes k' ont avnou inte les scrijheus "do peupe", come les cis del mårmite, et "cotuzeus" del Societé d' Langue. Ces-cial bouxhént tofer sol clå po sayî do rmonter l' livea des belès-letes e walon.

C' est kécfeye po ça eto ki Yopôl Godenne n' est nén rprins, ni dins l' Antolodjeye namurwesse des frés På et Lucyin Maréchal, ni dins l' antolodjeye da Piron.

C' est purade pa Léon Pirsoul k' on-z a polou cnoxhe l' ovraedje da Léopold Godenne.

## Sistinme d' ôrtografeye Godenne
E sistinme d' ôrtografeye da Godenne, li scrijha OÈ riprezinte li son wè namurwès, ki respond pacô å betchfessî OE pacô nén (memwere).

## Sourdant
Viance

**Viyance** (la-minme, ***Viance***;  *Villance*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins l' Grand Libin, e l' province do Lussimbork.

thumb|Eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6890**
** davance : **6911**
* Limero diyalectolodjike : **Ne 23**
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Viyancinîs (*Viancinîs*), Viyancinires (*Viancinîres*) u Viyancinresses (F. *Villançois, oise*)
** Sipotaedjes: 
*** les Pele-panse, u les Grossès Panses (assez grossî, mins ki rime).
*** les Graevîs (radoûcixhant, mins ki n' rime nén).

## Rime-rame
A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; **a Viyance, on lyi fote so s' panse**; a Transene, on lyi fote so s' schene; a Smu, on lyi fote so s' cou et ås Libins, on l' pind.

## Sacwants nos d' plaeces di Viyance
Loukîz sol pådje tote seule

## Istwere
Li vî ban di Viyance (Viyance lu-minme, Transene, Les Libins, Smu, et, tenawete Ridû et Maissin) aveut stî rashonné pås moennes di l' abeye di Prum (*Prüm*, asteure e l' Almagne). Il est dedja cité avou tos ses contes feyodås dins l' poliptike di Prum (893).

Del Mîtrinne Ådje, i dpindeut del signeurreye di Mirwå. 

Li tchestea d' Viyance esteut el plaece di l' eglijhe d' asteure. El sacristeye, gn a co des dales avou des dates.

## Economeye
### Industreyes (e 2004)
* deus soyreyes.
* ene munujhreye.
[thumb|Tchapele dol voye di [Maissin]]
## Tuzance
### Ricwerances so l' istwere.
Li soce d' istwere et des vî alaedjes do ban des Libins si lome *Villancia*.

### Tuzance walone
Sicrijheus e walon: 
* Ernest Benoit
* Pierre Otjacques (ki provént d' Glaireuse)
* Lucyin Mahin k' î a skepyî.

## Sourdants
Li Mårmite (gazete)

thumb|Essegne del Mårmite di 1883 a 1895.

**Li Mårmite** (ki si scrijheut *Li Marmite*), c'&nbsp;est l'&nbsp;prumire gazete e walon di tos les tins. Elle a stî askepieye pa èn imprimeu d'&nbsp;Nameur, Yopôl Godenne.
Ele rexheut tos les dimegnes. Elle a vudî 22 ans å long, et esse saetcheye disk'&nbsp;a 15.000 egzimplåres.

thumb|Essegne del Mårmite di 1895 a 1905

Droldimint, e 1895, l'&nbsp;årtike del mårmite divént francès&nbsp;!
 
Li gazete a djoké e 1905.

## Sikepiaedje del Marmite
E&nbsp;1883, Yopôl Godene vineut di s'&nbsp;mete a s'&nbsp;boûsse come imprimeu a Nameur. Il eplaidive ene pitite gazete ki s' loméve *La Réclame*. Il ourit l' apinse di mete sacwantès fåves, inte di zeles les cenes da Auguste Vierset. Come ça plaijheut bén azès djins, Godenne decida d' enonder ene gazete pår e walon. Li prumî limero a moussî foû li 25 di måss 1883. Li deujhinme limero fourit saetchî a 5.000 egzimplåres, les deus d' après a 8.000, pu l' cénkinme et les shuvants a 15.000.

Li gazete n'&nbsp;esteut nén seulmint vindowe a Nameur, mins eto a Brussele, dins totes les coines del Walonreye, pår a Paris et a Londe.

## Aidants et sicrijheus
Li prumire anêye, li Yopôl a stî aidî pa èn ome a tot fé, Pierre Tasnier (sipoté Pire del Mårmite). 

Li deujhinme anêye, Monsieu Godenne bouta lu tot seu: come sicrijheu et tot l'&nbsp;restant.

Pus tård, i va aveur on fel côp di spale da A. Gilles (sipoté Djan d'&nbsp;Nameur), J. Désirant (Bibi, Don José), Albert Robert (Berthalor), Louis Loiseau, Z. Hénin (Zéforisse di Bovegne), C. Petit (Titep), J. Petit, Léon Pirsoul, Louis Toussaint, Xavier Bodart.

## Manaedjaedje
Di 1883 a 1894, li gazete fourit minêye pa Yopôl Godene. Di 1895 a 1897, c' est Louis Loiseau ki prinda l' vierna. Di 1898 a 1900, c' est l' soce *[[Nameur po tot]]* ki va manaedjî l' gazete. Après 1900, li gazete a stî rprinjhe pa ene societé ki rhouca Godenne po nd esse li directeur.

## Ôrtografeye do walon et rilomêye del Mårmite
Yopôl Godenne diswalpa ene ôrtografeye da sinne. C'&nbsp;esteut on sistinme assez dilé l'&nbsp;francès. Li son *wè*, foirt corant e namurwès (et rprezintant les scrijhas *wè* et *oe*), est todi scrît *oè*. Ci sistinme la va esse shuvou pa tos les scrijheus namurwès, disk'&nbsp;eviè 1905-1910.

On pout dire ki c'&nbsp;est onk des prumîs egzimpes di linwe-ehåyaedje et do rfondaedje do walon. Metans, ça n'&nbsp;a nén stî l'&nbsp;cas dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Tchålerwè so les minmes trevéns, tchaeke sicrijheu wårdant ses ptitès idêyes.

I gn a dvou aveur do tinkia inte les ancyins del Mårmite (foirdivant Louis Loiseau et Léon Pirsoul) et les cossemeus do sistinme Feller dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Nameur, dj'&nbsp;ô bén les frés På et Lucyin Maréchal.

Les waloneus ki s'&nbsp;ont rapoûlé åtoû del Societé d'&nbsp;Langue ont rprotché al Mårmite di esse trop pôve e belès letes sicrîtes al leccion. Gn a nou scrijheu del Mårmite k'&nbsp;a stî  rprind dins l'&nbsp;antolodjeye da Piron.
Mwaijhe fwin

ene **mwaijhe fwin**, (on dit eto:  **pômagne**), c' est on  må k' on-z atrape cwand on-z a dmorè trop lontins sins magnî, et bråmint roter u bouter. On toume flåwe, et on-z-z î pout dmorer.

## Creyances sol mwaijhe fwin
Les djins k' alént tot seu porminer u ovrer å bwès avént todi on  boket d' souke, di rodje souke al potche. Pacô eto, des babulaires.

## Biyolodjeye del mwaijhe fwin
C' est l' souke ki baxhe dins l' sonk. Les creyances des djins estént bén vraiyes, pår paski, dinltins, les djins boutént fer, et n' avént nén si tant a magnî å matén et a nonne.
Brăila (distrik roumin)

**Judeţul Brăila****(distrik di Brăila)**

judeţul Brăila
Mwaisse-veyeBrăila
RedjonWalakeye
AcourtixheureBR
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 32inme  4.766&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsité
classé 30inme388.816 dimorants82&nbsp;djins/km²


**Brăila** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Walakeye.
Li mwaisse-veye (Brăila) a-st ene populåcion di 234.201&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Brăila
* Brăila
* Ianca
* Însuraţei
* Făurei

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Soucråde

Ene ** soucråde**, c' est ene soucrêye glotinreye. On dit eto: gougouye, bouboune, kinike.

## Sôres di soucrådes
* les soukes:
** soukes di bateme.
** les kinikes
* les caramels
**les bablutes
**les babulaires
Braşov (distrik roumin)

**Judeţul Braşov****(distrik di Braşov)**

judeţul Braşov
Mwaisse-veyeBraşov
RedjonTransilvaneye
AcourtixheureBV
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 25inme  5.363&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsitéclassé 11inme634.881 dimorants118&nbsp;djins/km²

[gauche|vignette|221x221px|L' eglijhe di [Vad, Braşov|Vad.]]
**Braşov**, c' est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.
Li mwaisse-veye (Braşov) a-st ene populåcion di 315.843&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Braşov
* Braşov
* Făgăraş
* Săcele
* Zărneşti
* Codlea
* Râşnov
* Victoria
* Predeal
* Rupea

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Covasna (distrik roumin)

**Judeţul Covasna****(distrik di Covasna)**

Imådje:Covasna.png
Mwaisse-veyeSfântu Gheorghe
RedjonTransilvaneye
AcourtixheureCV
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 39inme  3.710&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsitéclassé 40inme231.172 dimorants62&nbsp;djins/km²


**Covasna** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.
Li mwaisse-veye (Sfântu Gheorghe) a-st ene populåcion di 67.108&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Covasna
* Sfântu Gheorghe
* Târgu Secuiesc
* Covasna
* Baraolt
* Intorsura Buzăului

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Buzău (distrik roumin)

**Judeţul Buzău****(distrik di Buzău)**

judeţul Buzău
Mwaisse-veyeBuzău
RedjonWalakeye
AcourtixheureBZ
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 17inme  6.103&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsité
classé 19inme508.459 dimorants83&nbsp;djins/km²


**Buzău**, c' est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Walakeye.
Li mwaisse-veye (Buzău) a-st ene populåcion di 149.025&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Buzău
* Buzău
* Râmnicu Sărat
* Nehoiu
* Pogoanele
* Berca
* Pătârlagele

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Cluj (distrik roumin)

**Judeţul Cluj****(distrik di Cluj)**

Imådje:Cluj.png
Mwaisse-veyeCluj-Napoca
RedjonTransilvaneye
AcourtixheureCJ
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 12inme  6.674&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsitéclassé 6inme724.605 dimorants109&nbsp;djins/km²


**Cluj** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.
Li mwaisse-veye (Cluj-Napoca) a-st ene populåcion di 333.607&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Cluj
* Cluj-Napoca
* Turda
* Dej
* Câmpia Turzii
* Gherla
* Huedin

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Åyneu

**Åyneu** (fr: *Ayeneux*), ossu lomé **Li Bascule** est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne.

* Limero del posse: **4630** (vî limero **4622**)
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;94**
* Hamteas d' Åyneu: ås Cåmes (fr: *Carmes*, so plaece *ås Cånes*); e Fond des Gotes (fr: *Fond-de-Gottes*, so plaece *Fond d'&nbsp;Gotes*); Divins les Hés (fr: *Les Heids*).

L' etimolodjeye do no vént d' on bodje (latén &amp; tîxhon) *asta* (pitit bwès, pitit baston, lance di sôdård, rl a: estale), et ene cawete -oe (dizo disfondowe -eu), avou on rstitchî N grammaticå: bwès di ptits åbes. Li no di *Bascule* vént d' on no d' plaece **Al Bascule**, wice k' i gn a yeu dins l' tins ene bascule po pezer les tchårs et les biesses; pa stindaedje on a sovint lomé l' ban lu-minme di ç' no la.

Vîs scrijhas: Astanid (888), Astaneit (966), Asneit (1050), Aienoz (1267), Ayneur (1314), Aynoir (1314), Ainoir (1317), Aieneur (1357), Ayeneur (1361), Aieneur (1362), Ainois (1366), Adnois (1424), Ayenouz (1448), Ayeneux (1455), Aieneux (1457), Ayeneneux (1544), Ayneulx (1568), Agneux (1760).

## Bibiografeye
B.S.L.L.W , 2inme boket; pp. 333-402; *Toponymie de la commune d'Ayeneux* pa Jean Lejeune; 1909.
Evgnêye

**Evgnêye** (la-minme on dit *a M'gnèye*, fr: *Évegnée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne, el Province di Lidje.

thumb|clokî d' l' eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4631** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **L&nbsp;82**
* Arondixhmint : Lidje
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Evgnêye
### Hamteas
* Al mate Fosse (Fr. *Matfosse*)
* So les Waides (Fr. *Les Waides*)

### Nos d' plaeces a vey avou des åbes et des bouxhons
* Les Fawteas (fr. *Les Fawtays*)
* Rowe des bouxhisses (fr. *rue des bouhys*)
* e l' Rosse Håye  (fr. *en rossaye*)
* rowe des Hayetes  (fr. *rue hayette*)

### Nos d' plaeces a vey avou des aiwes
* li rî d' Evgnêye (ki prind sourd ezès Fawteas)

### Nos d' plaeces a vey avou des voyes
* Les Rotis (fr. *les Rothys*) (pitite voye di bwès)
* Tchimin del djiniesse (fr. *chemin de la juniesse*)

### Nos d' plaeces a vey avou des monts et des vås
* So Fosse (*Surfosse*)

### Nos d' plaeces a vey avou des plantes
* rowe cokeacok (fr. *rue cokaico*) (bråmint des rowes ont des nos d' plante) (li K tchait dins tote ene coine avårla: on co = on cok) 
* Tchimin del djiniesse  (fr. *chemin de la juniesse*)

## Istwere
El Moyinådje, c' esteut on boket do bayaedje d Amcour.

Li comene d' Evgnêye a skepyî dizo l' redjime francès et esse rebanêye avou Tegnêye (comene d' Evgnêye-Tegnêye) e 1949.

Gn aveut la on fôrt, ki les Almands ont prins doncô, al guere di 14.
Tegnêye

**Tegnêye** (fr: *Tignée*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne.

* Limero del posse: 
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;69**

L'&nbsp;etimolodjeye vént d'&nbsp;no d'&nbsp;ene djin (Tannius), avou ene cawete latene -iaca: da Tannius.
Vîs scrijhas: Tangnee, Tagnees (1324), Teygneez, Tegnee (1415).

## Istwere
Comene askepieye dizo l'&nbsp;redjime francès et rebanêye avou Evgnêye e 1949.
Dizo l'&nbsp;ancyin redjeme, les djins alént a messe a l'&nbsp;eglijhe Sint Djob di Mélin.
Tegnêye a divnou pårotche å Concordat (1801).
Tegnêye esteut ene franke signeurreye d'&nbsp;Impire.

## Economeye
Fok di l'&nbsp;agriculteure.

## Nos d' plaece di Tegnêye
* so Frumjhî (fr: *Frumhy*), 
* å Tiyoû, 
* e Djolivet, 
* Li Golet,
* so ls Ives,
* li Nawe (so plaece: *li Nô*),
* li Såçale,
* al Wayeye.
Mélin-e-Payis-d'-Heve

**Mélin-e-Payis-d'-Heve** (la-minme **Mélin**, neyerlandès et francès *Melen* u *Mélen*, neyerlandès *Melen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4633** (nén candjî)
* Limero del posse :  : 
* limero diyalectolodjike : **L 74**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins did la : Ménurlin, Ménurlinne; (F. *Melinois, oise*)

## Djeyografeye
Metou, come si no l' mostere, e Payis d' Heve

## Istwere
Tere dal coledjåle Sint-Dnixh di Lidje, dinêye å prince-eveke di Lidje e 1355. 

## Rilidjon
Li pårotche Sint-Djob esteut foirt sitindowe, avou les viyaedjes d' Evgnêye, di Tegnêye et d' on boket d' Mitchrou.

## Tuzance walone
Lambert Lemaire î skepia li 26 di may 1907.

## Sourdants
Mélin-el-Hesbaye

**Mélin-el-Hesbaye**  (la-minme, djusse **Mélin**; F. *Mélin*, flamind *Malen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.

## Mwaissès dnêyes
* Arondixhmint: Nivele
* Lomaedje des djins : Mélinwès, Mélinwesse (F. *Mélinois*)
** Måjhone-do-Bwès : Måjhnî (*Maujni*)
** Li Sårt-Mélin : Sånî (*Sauni*)
** Gobtindje : Gobtindjî (*Gobtindji*)

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Mélin-el-Hesbaye
### Hamteas
* Gobtindje
* Schlimpré (la-minme: *Sclinpré*)
* Måjhone do Bwès (*Maujone dè bwès*)
* Li Sårt-Mélin.

### Ôtès plaeces
* A vey avou les voyes
** Schavea (la-minme: *Chavia*)
** rowe hôte biedje
* A vey avou les bwès
** Li bwès d' Wayindje.
** Li bwès Vandonk
** li bwès d’ sapéns,
** li bwès Sint-Servå
* A vey avou les djins
** Li Seya (spot des djins k' î dmorént, dandjreus pask' i n' prononcént nén l' mot "" come les cis d' Mélin")
** rowe des Hougårdîs (*rue des Hougardiers*)
* A vey avou les aiwes
** Rixhot d' Mélin (li Gobtindje)
* A vey avou les pires et les rotches
** Trô å såvlon (*Trô sôvion*)


Mélin Rowe hôte biedje.jpg
Mélin rowe Ougårdîs.jpg
Bwès d' Wayindje (veyou d' Mélin).jpg|bwès d' Wayindje


## Tuzance walone

### Sicrijheus e walon
Jacques Desmet î a crexhou, et scrire sacwants bokets sol viyaedje, powezeye et noveles, eplaidîs dins Noveles di Mélin.

### Eredjistrumints
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jacques Desmet avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Fotos

Mélin, rue des beaux prés 26.jpg|viye måjhon
Mélin la cure.jpg|måjhon do curé (e pires di Gobtindje)
Mélin cinse Fortemps.jpg|cinse dissu l' place
Tiyoû del djustice campagne Mélin-Hesbaye.jpg|El Tiyoû del djustice


## Referinces
Mélin

* Mélin-el-Hesbaye (F. *Mélin*)
* Mélin-e-Payis-d'-Heve (F. *Melen*)
* Mélin, no d' ene plaece d' Onhaye
Mitchroû

**Mitchroû** u **Mitchrou** (fr: *Micheroux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Soûmagne, el province di Lidje.

 

* Limeros del posse : **4630** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **L&nbsp;83**.
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Mitchrou|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Mitchroû.

### Hamtea
* e Pansri (Fr. Pansery).
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Solwåster.
** ås cwarante Bounîs. 
* A vey avou des åbes et des bwès
** Al Hé des tchinnes (Fr. *heid-des-chênes*).
** e Fond des faws (Fr. *Fond des fawes*).
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Å Coron (F. *rue le coron*).
** Al Bovire (Fr. *rue Boviere*). 
** Ås plaiteus (Fr. *rue des plaiteux*).
** Å blanc valet.
** Al Gueuye di fosse (Fr. *rue du gueufosse*).
** Å trô Pikete (Fr. *trou piquette*).
* A vey avou des aiwes :
** E mate payis (Fr. *rue du mat' pays*).
* A vey avou les tienes et les vås 
** (a) so Keyeu (Fr. *à Sur les Keyeux*).
** e Fond d' Keyeu (la-minme: *è fô d' Kèyeû*).
** e Fond del Mer.
** Li Croupet. 
* A vey avou des rotches :
** (a) so Keyeu (Fr. *à Sur les Keyeux*).
** Li Piroe (Fr. *rue Pireux*).
* Les voyes et les rowes.
** Voye do hapåd.
** Li Tidje (Fr. *rue du tiege*). 
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Bacamalêye.

## Industreyes.
Li Hasard, on tcherbonaedje astalé a Mitchroû a divnou ene grande societé k'&nbsp;aveut des houyires so tot l'&nbsp;payis d'&nbsp;Lidje.
Binne-Heuzea

60px|left|Essegne di Binne-Heuzea
**Binne-Heuzea** (fr: *Beyne-Heusay*) est ene comene-intité del Walonreye, el province di Lidje.

right|thumb|Eplaeçmint Binne-Heuzea


* Dimorants: 11.755 (2002)
* Limero del posse: 
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Lidje
* Sipotaedje:
* Sitindêye: 7,45&nbsp;km²
* Dinsité: 1.577,85&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Binne-Heuzea: Belaire, Binne, Cawe-do-Bwès, Heuzea, Moléns-dzo-Fléron.

## Istwere
Les hamteas d'&nbsp;Binne (ki rmonte pol moens disk'&nbsp;a 1321), Heuzea eyet Nouveye ont stî rebanés e 1796, dizo l'&nbsp;minance francesse; divant çoula i fjhént pårteye del Principåté d' Lidje.
Li prumî mayeur do Binne-Heuzea rebané d'&nbsp;adon, e 1800, ci fourit F. Belleflamme.

Tins des grands rebanaedjes di 1977, li comene di Binne-Heuzea a stî rebanêye avou Belaire, Cawe-do-Bwès eyet Moléns-dzo-Fléron.

## Economeye
Come bråmint d'&nbsp;plaeces del redjon, l'&nbsp;economeye a lontins stî tournêye viè l'&nbsp;saetchaedje å tcherbon; des papîscrîts do 13inme sieke endè cåzént ddja.

Å 19inme sieke li comene est å pus hôt di si activité economike; mins les dierins beurs (Wrister, Homvint, les Cwate Djan) vont clôre dins les anêyes 1960.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Wiyete

**Wiyete** (prononcî la-minme *Ouyète* /u.jɛt/ ou *Wiète* /wjɛt/ fr: *Wierde* /vjɛʀd/), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

thumb|eglijhe et viyaedje

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5100**
** davance : **5141**
* Limero diyalectolodjike : **Na&nbsp;97**.
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Wiyetî, Wiyetresse; (F. *Wierdois, oise*)
** Sipotaedje: les .

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Wiyete
### Hamteas
* Andwè
* Pietche (*Pièce*, fr. *Perche*)
* Kino (*Kinau*, fr. *Quinaux*)
* Troncwè (molén d' å Troncwè, fr. Tronquoy)
* a Wé (*wè*, fr. Weez)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** e Tirissåt
** so les Trîs
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** sol Hierdå (*sul Yèrdau*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** A Barabasse
** el Comogne
* A vey avou des aiwes :
** Djôlwé (*voye di djôlwè*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Fond des baleves
** Buronvå
** Å Croupet
** e Maymont
** so les tienes
* A vey avou des rotches :
** Rotches d' Ambô, al Rotchete
** Å Perzea (*pérzia*)
* Les voyes et les rowes.
** voye di Djôlwé
* A vey avou l' istwere
** el Pologne
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** e Maliene
** al Såvronêye (*sauvronéye*)

## Djeyografeye
Li tere est dieleuse, çou ki lyi a valou s' no (vî tîxhon * «waritha», årzeye tcherieye pa l' aiwe)

## Istwere
Li conte di Nameur î esteut signeur dispu l' 13inme sieke.

Bén-fond del famile "Di Wiyete" vindowe e 1559.

Li signeurreye d' Andwè si schåye di Wiyete e 1733.

E 1870, li comene piede Sårt-Biernåd, ki dvént leye-minme comene.

## Economeye
Ancyinne fosse al diele a Andwè.

Asteure, gn a on zonigne.

## Avey
Les saze sitåcions do tchmin d' croes riprezintés pa des pavés schavés på sculteu Jean Willame. L' ouve a-st enondé Joseph Dewez a scrire on bea live di libe powezeye sol passion d' Djezu-Cri, «*[[Dji n' sé sofler]]*»

## Sourdants
Potaedje (ås djeus d' efant)

**Poter**, dins les djeus d' efant, c' est dire ene contene po vey li ci ki djouwrè l' prumî, u ki serè l' voleu, evnd.

Les contenes po poter, c' est ene sôre di rime-rame d' efant.

## Contenes po poter
* po tos les djeus.
:*antebidom, marcote frezêye
:*Cwand les vatches bizèt, elle ont l' cawe levêye
:*mistritchou, layilayilou
:*antebidom, vos estoz foû.*
:*alibeday, marcote frêzêye
:*cwand les vatches bizèt, elle ont l' cawe levêye
:*mistrantchou, tirilibidou
:*alåliyete, vos estoz foû.
* å [[djindåre]] et voleu.
:*Boum et boum et mastoker, 
:*dj' a do pwin po bén dinner; 
:*kî est ç' lu ? Djindåre u voleu ?
* po tos les djeus.
:*Èn, swey, drey
:*Pike et pike et comedeye
:*Bôre et bôre et ratatam
:*Mousse, tram
* po tos les djeus.
:*Ene poye k' est e l' aiwe. 
:*Vizez bén k' ele n' î neye
:*Pocodî, Pocodå
:*Clegne clå
:*Dezevî, dezevete
:*Tibî l' oxhea, t' endè cwite.
* po tos les djeus.
:*Boû sins coine
:*Coine di boû
:*C' est ti k' est foû.
ubén:
:*Clime clame
:*Hôtès clames
:*Coine di boû
:*C' est ti k' est foû.
* po tos les djeus.
:*Ene grosse poye k' esteut sol toet
:*Ele fijheut des beas gros poes
:*Ene
:*Deus
:*Troes
:*Vos estoz foû
* po tos les djeus
:*Ene deus troes
:*Vos estoz foû
:*Po tos les djoûs.

## Sourdants
Fåve di djåzantès biesses

thumb|Lives di fåves da Hinri Pétrez
Ene **fåve di djåzantès biesses**, c' est ene fåve, sicrîte a môde d' arimé, ki mete so sinne des biesses ki djåzèt.

Les pus rlomêyes sont les cenes da Lafontinne.

Elle ont stî ratournêyes e walon pa Horace Pierard, Léon Bernus, René Dehez, Paul-Henri Thomsin, Bernard Jacob et bråmint ds ôtes.

Gn a eto des scrijheus e walon k' ont fwait des fåves da zels, come Joseph Dufrane et Henri Pétrez.

Gn a eto des fåves di djåzantès biesses k' on raconte dispu l' vî vî tins et ki sont metowe dins ene rîlêye a pårt dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.

Tant k' a Marcel Slangen, divins si live Droles di biesses, i fwait djåzer des biesses so des spots u des ratourneures do walon, a vey avou zeles.

## Hårdêye divintrinne
Ene fåve da Bernard Jacob

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Redjårbaedje e walon di des fåves da Lafontinne 
* Ene fåve di djåzantès biesses fwaite e walon, po l' aprinde ås efants: li floriconte da Noersipene
Couyonåde

[thumb|Les fåves da Fernand da [Maurice Georges]]
[thumb|troes fåves racontêyes al [copinreye di Rotchfoirt]]
Ene **couyonåde** (on dit eto: ene **[[fåve]]**, ene **boûde**, ene coye, ene crake, ene paskeye, ene rirêye, ene minte), c' est ene istwere po rire, k' on raconte pattavå dins on on payis. 

## Sôres di couyonådes
Gn a les cråsses: a nén laire oyî pa les efants. Po dmander a onk di n' nén dire de sfwaites, on dit cobén: «passe les al paile divant d' les dire !» (di «crowes», ele divénront «cûtes». On dit eto: des «nén pikêyes des viers», dj' ô bén, des vetes (rimetaedje a do bwès vert et do bwès soké).

Gn a des cenes rashiowes so des djeus d' mots.

## Dins les gazetes e walon
Dins Li Mårmite, Yopô Godenne sicrijheut tofer des couyonådes, çou ki fjheut l' succès del gazete.

Divins l' Tonea d' Tchålerwè, end av eto des påjhûles, ki rpassèt dins l' Bourdon, on sieke pus tård.

Dins les "Noveles des Walons Scrijheus, gn aveut des ptitès coûtès fåves å pî des pådjes, sinêyes St.V. (Stefaneye Viroux ). 

Divins Li Ptite gazete di Måmdiy, gn a ene coine po rire lomêye «li coine do fré Hinri-Nonård».

Dins l' Rantoele-gazete, gn a ene coirnêye di fåves, lomêyes å cmince «Les fåves del Blawete». Mins cesses-lales, c' est sovint des cråsses. Adonpwis, gn a eto André Mottet k' end a scrît, di totes les sôres, des «vetes» come des «setches». End a eto publiyî des foirt crowes da Alfred Wanlin.

Les Cayés Walons ont cmincî ene coirnêye po rire al dierinne pådje fén des anêyes 2020. C' est todi des bén djinteyes.

## Kékes eredjistrumints di couyonådes e walon
Abdelaziz Al Rantissi

Li docteur **Abdelaziz Al Rantissi** (1947-2004)
(عبدالعزيز الرنتيسي), fourit on rezistant Palestinî del binde di Gaza eyet onk des askepieus do mouvmint radicå Hamasse.

## Vicåreye
I divna l' tchîf do mouvmint e 2004 divant d' esse assaziné på govienmint d' Israyel.

Abdelaziz Al Rantissi vna-st å monde li 23 d' octôbe 1947, e viyaedje di Yebna, metou etur Djafa eyet Ashkelon, asteure pårteye d' Israyel, tins do protectorat britanike el contrêye, dins ene famile di nouv frés eyet deus sours.
E 1948, l' askepiaedje di l' Estat d' Israyel oblidje oblidje bråmint d' palestinîs a cwiter leus viyaedjes; c' est insi k' Al Rantissi, adon on påpåd d' shijh moes s' eva avou s' famile pol binde di Gaza, dins l' camp d' rifudjîs d' Xhan Younisse.

E 1965, i finixhe ses umanités eyet va studyî l' medcene pediatrike a l' univiersité d' Alegzandreye, e l' Edjipe.

I rvént el binde di Gaza e 1972 eyet cmince a-z ovrer come medcén a l' ospitå Nasser di Xhan Younisse, eyet dvént mimbe di sacwantès soces medicåles del binde di Gaza, come li *Soce Medicåle Arabe di Gaza* eyet li *Societé do Rodje Crexhant Palestinî*.
Il ovra-st eto come professeur dins l' faculté d' medcene di l' univiersité islamike di Gaza a pårti d' 1978, date d' askepiaedje di l' univiersité.
E 1983 Al Rantissi a stî tapé a l' ouxh di l' ospitå Nasser pa l' årmêye d' ocupåcion israyelyinne, pask' i rfuzéve di payî ses tayes a Israyel. Il a stî aresté sacwants côps.

Al Rantissi si maria eyet ourit deus valets et cwate båsheles.

E 1987 il askepia, avou ds ôtes mimbes des *[[Frés Moslimîs]]* del binde di Gaza, li *Mouvmint del Rezistance Islamike* (Hamasse).
E 1988 i fourit egayolé po deus ans et dmey cåze di ses activités siconte di l' ocupåcion, eyet co po èn an e 1990.

Li 17 di decimbe 1992 i fourit emey 400 activisses banis pa l' årmêye israyelyinne, eyet tapé d' l' ôte costé del frontire avou l' Liban; cwand i rintra l' årmêye d' ocupåcion l' aresta do côp eyet l' codåna al prijhon disk' a 1997.

On côp rlåtchî, Al Rantissi ridivna onk des mineus do Hamasse.

I n' fourit nén aresté fok des israyelîs; eto l' Otorité Palestinyinne l' aresta e 1999.

I passa nouv ans e prijhon å totå. e 1997 il a stî dins l' minme celule k' Ahmed Yassin.

Li 10 di djun 2003, i sorvica a ene saye del touwer, la k' l' årmêye israyelyinne evoya des missiles so s' vweteure.

Li 24 di måss 2004, après l' assazinat di Cheixh Yassine, li tchîf do Hamasse el binde di Gaza, Al Rantissi divna l' novea *Kimandeu Djenerå* do mouvmint, divant d' esse touwé a s' toû li 17 d' avri pa ene atake d' elicoptere israyelyinne ki zingla eto deus ôtès djins.

Li no di s' successeu come tchîf do Hamasse a stî wårdé scret po-z espaitchî k' i n' soeye eto assaziné på govienmint israyelyin.
Walcoû

Li **Grand Walcoû** (fr: *Walcourt*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Nameur.

thumb|Eplaeçmint Walcoû

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 16.927 (2002)
* Limero del posse: **5650** (vî limero **6430**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 21**
* Arondixhmint: Flipvile
* Sitindêye: 123,26&nbsp;km²
* Dinsité: 137,33 djins/km²

## Ban d' Walcoû
* Walcoû (veye) 
* Berzêye
* Castiyon
* Clairmont
* Fontnale
* Fraire
* Gourdene
* Ive
* Li Nefe
* Prî
* Rodjnêye
* Somzêye
* Tårcene
* Tchestret
* Tî-l'-Tchestea
* Vôdjnêye.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént d' èn aplacaedje tîxhon *Walon* + *corti* (corti, cinse do Walon).

Çoula s' voet bén dins les vîs scrijhas: *villa Walecortensis* (1026), *Walcort* (1049).

## Tuzance walone
### Accint
Li pårler d' Walcoû shût l' accint do Coûtchant walon, foiravant come a Tchålerwè.

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa André Mus avou l' accint d' après Walcoû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Fåve do vî vî tins

[thumb|[Nûton]]
Les **fåves do vî tins** u **racontroûle do vî tins**, (on dit eto: **ledjinde**), c' est des fåves k' on raconte d' ene djermêye a l' ôte, dispu l' vî vî tins, et ki fjhèt pårteye del tuzance d' on peupe.

Les fåves do vî vî tins k' on raconte el Walonreye sont metowes so ene pådje tote seule.

## Rindjmint
Po rindjî les fåves do vî vî tins, on s' rapoite å pus sovint å rindjmint des fåves da Aarne et Thompson. On-z î mete eto les floricontes, sacwantès couyonådes, et les fåves des djåzantès biesses.

## Cas a pårt des mitolodjeyes
Po les creyants ezès rlidjons monoteyisses, les mitolodjeyes, greke, rominne, gayeles, d' Edjipe, evnd. sont rwaitêyes come des fåves do vî vî tins.

## Sourdant
Hourlea (toponimeye)

[gauche|vignette|Des [Soyoere|soyoeres ki vegnnut d' on **tera**.]]
On **hourlea** ou **tera**, c' est ene pitite  metowe inte deus tchamps. 

## Mwaissès piceures
Les hourleas ont dandjreus stî fwait pås prumîs , po-z aveur des tchamps pus plats, ezès payis d' tienes. Po passer d' on tchamp dzotrin a on dzeutrin, on doet  l' hourlea. 

C' est sovint la kel dierinne nive dimeure, al rexhowe di l' ivier.

## Dins les nos d' plaece del Walonreye
Li mot rvént voltî divins les nos d' plaece del Walonreye:
thumb|Li Hourlea, no d' ene plaece di Palijhoû
* Cele-dilé-Dinant : li Gros Hourlea (la-minme: *ouria*).
* Mårcin : Inte les Hourleas (vî scrijha : *hurleaz*, 1609). 
* Palijhoû : Li hourlea (la-minme: *lë horlé*).
François Loriaux

**François Loriaux** a skepyî li 13 di fevrî 1886 ey a morou li 15 d' avri 1942. 

C' esteut on fjheu d' tchansons e walon et on tchanteu do payis d' Tchålerwè. 

## Rilomêye
Ses tchansons sont dmorêyes foirt conoxhowes, inte di zeles: "Il a cassé s' pupe" ; "Les djouweus d' cwåtes", «Pårlaedje congolès», «Dji so sôlêye», «No pôve gade est crevêye», "Li tchanson des verités" eyet Mardjo.

Françwès Loriaux eplaidive ses tchansons so des foyous, avou des dessinaedjes di fels årtisses di ç' tins la, come, Jean Kitt (Jean Lemaître). Li dessén n' aveut rén a vey avou l' tchanson (cial, c' est on djouweu d' bale).

On n' a nole idêye did cwand k' Françwès Loriaux a foirdjî ses tchansons.

On live «Tchantans Françwès» et ene plake lazer odio (tchantêye pa Pascal Heringer) ont rexhou e 2000. 

Bob Dechamps tchantéve voltî des tchansons da Françwès Loriaux.


Loriaux tchanson verités.jpg|Coviete do foyou del «&nbsp;tchanson des verités&nbsp;» (Jean Kitt).
No pôve gade est crevêye (afitche).jpg|Li cene di «&nbsp;no pôve gade est crevêye&nbsp;».
Loriaux måjhon grand-pere.jpg|«<nowiki/>&nbsp;El måjhon di m' grand-pere<nowiki/>&nbsp;».
Loriaux mardjo.jpg|«<nowiki/><nowiki/>&nbsp;Mardjo<nowiki/><nowiki/>&nbsp;», afitche fwaite pa Henri Schick.


## Li walon da Françwès Loriaux
Si walon est foirt ricwerou, avou padecô tote ene peclêye di vîs mots come dins "Pårlaedje congolès". 

Dins "Li tchanson des verités", a costés di lapalissådes:
Li crås mårdi n' toumrè måy li vénrdi.
gn a eto tote ene rîlêye di sinonimes: 
On må stitchî serè sovint må fotou.Ene findaxhe, c' est come si vos dirîz ene craeye
u minme des definixha d' esplicant motî:
Li ci k' a l' balzin, fåt todi k' i triyane.

#### 
* Pådje da Françwès Loriaux 
* 
*