Anêye bizete

En **anêye bizete** est ene anêye di 366 djoûs (el plaece di 365), dj'&nbsp;ô bén, ene anêye k'&nbsp;a-st on 29 di fevrî.
Li metôde d'&nbsp;eployî des anêyes bizetes c'&nbsp;est paski les såjhons si repetèt sorlon l'&nbsp;anêye tropike (li tins kel Tere (bole) fwait on tour etir åtoû do solea), k'&nbsp;est longowe di 365,2422 djoûs. Come ci n'&nbsp;est nén on nombe etir di djoûs, i gn a-st èn adire ki s'&nbsp;fwait inte li calindrî eployî pol contaedje des djoûs, et l'&nbsp;anêye tropike, po coridjî ci adire la, on radjoute di tins in tins des djoûs d'&nbsp;rawete, ezès anêyes bizetes.

## Rîle eployeye enute

Dispoy l'&nbsp;eployaedje do calindrî grigoryin li rîle est:
# Les anêyes multipes di 4 sont bizetes, nén les ôtes.
# Mins les anêyes multipes di 100 èn sont nén bizetes.
# Mins nerén, les anêyes multipes di 400, leyes, sont bizetes.

L'&nbsp;an 2000 metans, esteut bizete, cåze del rîle 3.
L'&nbsp;an 1900 nel esteut nén, cåze del rîle 2.

Li calindrî djulyin, k'&nbsp;esteut eployî dvant li grigoryin, n'&nbsp;eployive kel prumiure rîle; çou ki fwait ki, so cwatre ans, li moyene esteut d'&nbsp;ene anêye di 365,24 djoûs, çou k'&nbsp;esteut moens kel vraiye longeu di 365,2422 djoûs; avou l'&nbsp;tins i gn a-st avou on adire di pus a pus grand, çou k'&nbsp;a stî l'&nbsp;råjhon di fé l'&nbsp;calindrî grigoryin.
Mins li calindrî grigoryin nerén n'&nbsp;est nén djusse, il a des anêyes di 365,2425 djoûs di moyene, çou ki dene 3 djoûs d' adire tos les 10.000 ans.

## Istwere des anêyes bizetes

### Les moes d'&nbsp;rawete di l'&nbsp;anêye Numa
L'&nbsp;uzance di radjouter des djoûs d'&nbsp;rawete po ratraper li rtådje di l'&nbsp;anêye civile so l'&nbsp;anêye solaire rimonte åzès Romins.
Ces-ci, divant d'&nbsp;eployî l'&nbsp;calindrî djulyin, eployént l'&nbsp;anêye di «Numa», di 355 djoûs, dj'&nbsp;ô bén doze moes lunaires.
Li rtådje avou l'&nbsp;calindrî solaire esteut compinsêye avou des moes d'&nbsp;rawete, di longueu candjante et defineye på Grand Pontife.
Ci sistinme s'&nbsp;a tot l'&nbsp;minme disrîlé tins des gueres civiles rominnes.

### Li djoû d'&nbsp;rawete di Djules Cezår
E -45, Djules Cezåar, k'&nbsp;esteut adon dictateur romin eyet Grand Pontife del Republike rominne, dimanda-st a l'&nbsp;astronome grek Sossidjinne d' Alegzandreye di coridjî l'&nbsp;adire trop consecant k'&nbsp;i gn aveut-st inte l'&nbsp;anêye solaire eyet l'&nbsp;anêye civile.
Ci-ci askepia adon l'&nbsp;anêye di 365 djoûs ki nos cnoxhans asteuteure, avou on djoû di rawete tos les cwatre ans (i fårè ratinde li calindrî grigoryin po-z aveur on sistinme pus precis).

Ci djoû di rawete si vneut stitchî inte li 24 eyet l'&nbsp;25 di fevrî; c'&nbsp;esteut-st ene sôre di «24 di fevrî bis».

C'&nbsp;est pus tård kel djoû di rawete a stî metou li 29 do moes d'&nbsp;fevrî, cwand li manire di conter les djoûs des romins a stî replaeceye pa l'&nbsp;cene k'&nbsp;on eploye asteure.

### Oridjene do mot ''bizete''
Li manire di conter les djoûs a l'&nbsp;epoke rominne esteut foirt diferinne di çou k'&nbsp;on cnoxhe asteure; li 24 di fevrî metans esteut noté *a. d. VI Cal. Mart.*, dj'&nbsp;ô bén *ante diem sextum Calednas Martias*, çou ki vout dire «li shijhinme djoû di dvant les calindes di måss»; les Romins contént les djoûs «å rvier»: on contéve li nombe di djoûs ki dmorént po-z ariver a ene dnêye date, come les *calindes* (li 1î do moes — tot passant, c'&nbsp;est di ç'&nbsp;mot di *calenda* ki vént l'&nbsp;mot walon *calindrî*), les *nones* (li 5 ou l'&nbsp;7 do moes, sorlo les moes) eyet les *ides* (li 13 ou l'&nbsp;15, sorlon les moes).
Do côp, li djoû di rawete radjouté tos les ans, inte li 24 eyet l'&nbsp;25 di fevrî, ci «24 di fevrî bis» esteut lomé *ante diem bis sextum Calendas Martias*: «li shijhinme djoû *bis* di dvant les calindes di måss» (dj'&nbsp;ô bén, li shijhinme djoû *bis* divant l'&nbsp;prumî d'&nbsp;måss).

Li mot *bizete* vént donk di cisse drole d'&nbsp;uzance rominne di conter les djoûs å rvier: ene anêye *bizete* aveut deus côps li shijhinme djoû di dvant l'&nbsp;prumî d'&nbsp;måss; «deus côps l'&nbsp;shijhinme» si djheut *bis-sextus*, avou l'&nbsp;cawete *-ilis* on-z a l'&nbsp;addjectif *bissextilis*: «k'&nbsp;a deus côps on shijhinme (djoû)», et on pout do côp djåzer di *annus bissextilis*, dj'&nbsp;ô bén, «anêye bizete».