open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Faro (bire)

Li **faro**, c' est ene soucrêye bire k' est fabrikêye dispu l' Mîtrinne Ådje a Brussele.

Elle esteut rlomêye el Walonreye, aprume do costé d' Tchålerwè e 19inme et 20inme sieke (pumire mitan).

## Fijhaedje
On radjoute do rodje souke po rfé on deujhinme travayaedje.

## Discrijhaedje
Ele fwait 4,5 åcint d' alcol.

## Dins les belès-letes e walon
On ndè cåze dins l' tchanson da Djåke Bietrand «Lolote».
:*Èm boune matante a del bire e botaye,
:*Ç' n' est nén l' **faro** k' est djamåy si bon k' ça.

Eto dins ene ôte, ritchantêye, avou, pa Bob Dechamps.
:*Vén Catrene, vén Catrene, vén;
:*Nos n' eralans nén co:
:*Mi, dji t' paye on *'faro'''.
Hiyinnes

thumb
Les **hiyinnes**, c' est ene famile di biesses ås tetes magneuses di curêye (tchå d' biesse crevêye).

 *[[Hyaenidae]]* (hiyinnidîs)

## Sôres
* roylêye hiyinne (*Hyaena hyaena*)

## Discrijhaedje
Elle a ene bron-djaenåsse pea, tapinêye u roylêye di noer.

Si schene va tot baxhant foirt viè l' dirî.

Ele fwait on criyaedje ki rshonne a on stonant rire do gros des dints.

## Spårdaedje
thumb
Biesse d' Afrike, et do Mîtrin Levant, disk’ a l' Inde.

## Eployaedje essegnrece  et dins les doûcès creyances
Å Marok, on a les pinses ki l' cervea del hiyinne, si on l' dene a magnî a ene djin, ele va schoûter sins rnicter (li ci·cene ki lyi a fwait magnî).

Dins l' live del djungue, les hiyinnes sont metowes avou les metchantès biesses, innmeyes di Mowgli.
Scrijha â

Li scrijha "â", c' est ene dobe lete ki rprezinte li son A long (/aː/) dins sacwants accints do walon mins ki n' egzistêye pus e rfondou walon.

Les mots scrîts avou on "â" e sistinme Feller eyet dins les scrijhas di dvant Feller sont å pus sovint rortografyîs avou l' betchfessî å (ki s' pout cåzu todi prononcî ossu /aː/) e rfondou walon.

## Valeur essegnrece do son â

Dins les payis metous djusse a l' aschate inte li prononçaedje avou /aː/ et l' ci avou /oː/ u /ɔː/ do betchfessî å, on dit voltî des fråzes rimpleyes di ç' son la po s' fote des djins ki l' prononcèt insi.

Metans, les Lidjwès s' mokèt des Serè les lomant «les R**â**yeûs d' **â**rm**â**s» u, tot rhazixhant l' clå: les «R**â**yeûs d' cl**â**s d'vins lès-**â**rm**â**s» (Råyeus d' clås dvins les årmås).

Les cis d' Freu dijhèt des djins d' Moirci: «i metant l' t**â**le et montant sol ch**â**le avu on potiket d' framb**â**je» (i metèt l' tåve et montèt sol schåle avou on potiket d' frambåjhes).

Pa des côps, les calcaedjes do francès ki s' prononcèt purade avou «â» dinèt des djeus d' mots mî etindåves dins les payis avou «â».
:Kéne diferince eter Bastogne et Holywood? Response: a Holywood on flate les *st*'â**rs'' et a Bastogne on **' les flates.
Ougrêye

**Ougrêye** (F. *Ougrée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Serè, el province di Lidje.

* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **4102**
** davance: **4200**
* Limero diyalectolodjike: **L 88**
* Arondixhmint: Lidje
* Lomaedje djins did la: Ougrêyî, Ougrêyresse; (F. *Ougréen, réenne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Ougrêye

### Coulots a pårt
* so Cwîte u Cwinte (fr. *Cointe*)
* e Lérece (*è Lêrèsse*, fr. *Lairesse*)
(rimetous avou Lidje e 1977) 
* Sclessin
* al Vå-Bnoete (*al vâ-m'neûte*, fr. *Val Benoit*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** å â hôt pré 
* A vey avou des åbes et des bwès:
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses:
** Dizo les vegnes
** al 
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins:
** e Lambiet-molén (*Lombiè-molin*)
** so les Cmones (*so lès k'mones*)
** å Peron (*â Pèron*)
* A vey avou des aiwes:
** e l' rivire
** so l' îlea (*so l' ûlê*)
** Renori
* A vey avou les tienes et les vås:
** Tier l' ôlî (*tiêr l' ôlî*)
* A vey avou des rotches:
* Les voyes et les rowes:
** e tidje (*è tîdje*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces:
** e Coignon (è Cwègnon)
** so les 

## Sourdants
Motlî Defresne so les plantes

Li **Motlî Defresne so les plantes**, kel tite e francès, c' est *Vocabulaire du règne végétal à Coo et aux environs*, c' est ene  ramexhnés pa Jules Defresne dins l' cotoû di Cô. L' ovraedje a stî eplaidî dins l' BSLLW, 1907, (T.49, pp. 169-194).
 
Riprins come l° **[[E150]]** dins l' djivêye des motîs do walon et come rahouca **[[JFN]]** dins G100.
Jules Defresne

**Jules Defresne** (di s' plin no, Jules-Jean-Joseph), c' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon. 

I skepia li 29 di djulete 1878 a Ståvleu.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole a Cô.

## Ouve e walon
E 1902, il eplaida ene ramexhnêye d' arimés lomêye «*Poésies wallonnes diverses*».

Si powezeye «Tåvlea d' manaedje» fourit riscompinsêye a ene bate di l' SLLW e 1904.

Mins si mwaisse ouve, sins manke, c' est si motlî so les plantes, riprins dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sourdant
Åme

L' **åme**, dins les creyances rilidjeuses, c' est ene pårteye del djin k' on n' voet nén, diferinne di s' coir fizike.

Dins bråmint des rlidjons, l' åme dimeure co vicante après l' moirt.
Afitchete-riclame

Ene **afitchete-riclame** u pus biesmint ene **afitchete**, c' est ene pitite afitche, sovint scrîte des deus costés, po-z anoncî èn etrevén.

Diferinne do disployåve, k' a sovint troes foyous riployîs so n' onk l' ôte.

## Siervaedje
Come ene afitche, on lzès pout afitchî so èn ouxh di veule u ene finiesse.

On ndè mete on paket so ene tåve e-n on leu d' passaedje, ki les djins pudnut tot passant. 

Udon, les dner al mwin ås djins ki passèt sol rowe.

Pacô, les plaker dizo les xhoube-finiesse des otos.


File:GLAM-WIKI-FR 2010 Flyers Table.jpg
File:Promotional maid handing out flyers for a new maid café in Akihabara.jpg
File:FEMA - 30604 - FEMA workers handing out flyers inside a Missouri home.jpg
Léopold Massinon

**Léopold Massinon**, c' esteut on scrijheu e walon del soce «Les walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès». Il a vnou å monde a Fosse-li-Veye e 1925, mins i dmoréve dins l' payis d' Sambveye.

Ses scrijhaedjes parexhént dins «Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès» et dins micRomania. I scrijheut voltî des haycous.

Di s' mestî, il esteut houyeu.

## Sourdants
Aguelmam Azigza (laetche naturele)

L' **Aguelmam Azigza** (e-n amazir,  ), c' est on laetche naturel motou dins l' Mîtrin Atlasse, a ene vintinne di kilometes di Xhenifra, å Marok.

## Etimolodjeye
E tamazir do Mîtrin Atlasse, «aguelmam» (ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ) vout dire «grande basse», «laetche naturel». Tant k' a «azegza» (ⴰⵣⴳⵣⴰ), c' est l' no del coleur vete u bleuwe (ki c' est l' minme mot e-n amazir). Comed' efet, veyou do dzeu, li laetche a ene vete coleur.


File:Agelmam Azagza.jpg|do dzeu, vete coleur
Pormoenneuses dos d' moulet ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ ⴰⵣⴳⵣⴰ.jpg|did près, bleuwe coleur
Efants poujhant ene voye d' aiwe d' ågne ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ ⴰⵣⴳⵣⴰ.jpg|al nute, djaene coleur
Set solos po Rathmès (tchanson)

**Set solos po Rathmès** (*Sèt´ solos po Rathmès*), c' est ene tchanson egadjeye, sicrîte pa Guy Fontaine et metowe e muzike pa Jacques Lefebvre.

Li tchanson a stî tchantêye ps Michel Azaïs et rprinjhe sol sitroete plake «Loyminoye».

## Istwere del tchanson
Les deus djins k' on a dit s' ont rescontré a Serè li djoû di l' etermint da Jean Rathmès, et djustumint, ci djoû la, i .

## Tinme
Li tchanson djåze di l' ouve di Djan Rathmès, ki fjheut del powezeye tot disfindant les ovrîs. Et critiker les gros ki ramonçlént del ritchesse sins ratna.

Mins on esteut ddja do trevén do rescoulaedje di l' industreye:
:*Li ritchesse a cwité l' valêye.

== Cåzaedje ==
:::*'I.**
:''On n’ s’ ehale nén del powezeye
:''E payis d’ fier, des Råyeus d’ clås;
:''On n’ fruzixh nén po des tchitcheyes
:''Li cou sol Terisse des Coirbås.
:''Mins cwand l’ pere est moussî d’ bleuwe toele
:''Li rodje do sonk wåde des coixheures
:''A scrire des  dzo les stoeles
:''Rimés dvins les plåyes do måleur.

:::**Resploe**

:''Dj’ a veyou set solos
:''E l’ poûssire di Serè.
:''Cwand t’ a scrît ki l’ ritchesse
:''Florixheut sins nou rgret.

:::**II.**
:''L’ amour esteut come fleur souwêye
:''Å pî do Terisse des Coirbås.
:''L’ acî coreut foû del botaye
:''Spitant des blawetes totavå
:''Drî l’ foumire, t’ end as fwait des stoeles,
:''Pus rglatixhantes ki les rudeurs;
:''Ele blamént po des ouys d’ aveules
:''Mins l’ amour ridivna ene wadjeure.

:::**Resploe 2**
:''T’ as metou set solos
:''E l’ noeristé d’ Serè.
:''Tot mådixhant l’ ritchesse
:''Ki florixh sins nou rgret.

:::**III.**
:''Li ritchesse a cwité l’ valêye
:''Åtoû do terisse des coirbås.
:''Et Djhan doime e l’ aite del biedjreye.
:''Mins mi dj’ ô co boerler s’ hoûla,
:''Li hoûla d’ Serè dzo des stoeles
:''Pondowes do sonk et del souweur
:''Des cis k’ ont stou moussîs d’ bleuwe toele
:''Et k’ tapếnt å cir ene loukeure.

:::**Resploe 3*'

:*I lujheut set solos
:*Dvins les pougns di Serè.
:*Dressîs conte li ritchesse
:''K’ florixheut sins nou rgret.

## Sourdants
Djaene cou-d'-tchåsse-d'-Almand (fleur)

Li **djaene cou-d'-tchåsse-d'-Almand** u **djaene shabot**, c' est ene plante ki crexhe so les vås des aiwes, avou ene djaene fleur, ki dveut ravizer les cous-d'-tchåsse a môde almande sol trevén ki ç' no la a stî metou.

 *[[Aconitum vulparia]]*, pus spepieuzmint *[[Aconitum lycoctonum subsp. vulparia]]*

 ranonkes

## Vicaedje
Elle a des foyes foirt kitaeyeye, come les ôtes ranonkes.

Ele florixh e moes d' djulete-awousse, el Hôte Årdene, todi.

Ele va dner come ene hotche e moes d' awousse.


File:Aconitum lycoctonum leaf (02).jpg|foye
File:Aconitum lycoctonum inflorescence (09).jpg|flormint nén co disclôs
File:Dolomites - Dobbiaco area - aAconitum vulparia (11059128165).jpg|flormint discloyou
File:Aconitum lycoctonum inflorescence (08).jpg|fleur
File:Aconitum lycoctonum fruit (03).jpg|hotche e moes d' awousse
File:Aconitum lycoctonum fruit (01).jpg|hotches drovowes


## Spårdaedje
El Walonreye, on l' voet puvite dins les vås di l' Aiwe di Wåtche et d' l' Ambleve.

On l' trouve adon eto dins tot l' Levant del France (Lorinne) eyet so les payis e Coûtchant del Mîtrinne Urope.

## Uzaedje
On s' endè sierveut rafûlé divins des bokets d' tchår po-z epwezner les leus. Et dandjreus ossu les rnåds, si on corwaite ès no e sincieus latén «*vulparia*».

## Sourdants
Cayés d' guere des Relîs namurwès

thumb|coviete
Les **Cayés d' guere des Relîs namurwès**, ki vraiy tite, c' est «*Lès Kriegscayès*», c’ est on gros spès live cwårtoné scrît pa Djôzef Dewez (pol corwaitaedje do walon), Bernard Louis (po li spepieus rmetaedje e sistinme Feller de tecses e walon) et Axel Tixhon (po les dnêyes d’ Istwere). 

Li live riprind tos les scrijhaedjes la des prumîs Relîs namurwès tins del guere 14-18, tot dnant les ca et les ma (e francès) del sitouwåcion la k’ avént stî scrîts.

Il a stî eplaidî e 2015.

## Scrijheus riprins dins l' live
* Gustave Arnould (1891-1965)
* Joseph Calozet (1883-1968)
* Charles Camberlin (1885-1924)
* Fernand Danhaive (1888-1935)
* Albert Houbeau (1875-1944)
* Lucien Maréchal (1892-1964)
* Paul Maréchal (1889-1973)
* Ernest Montellier (1894-1993)
* Georges Pelouse (1891-1918)
* Émile Robin (1877-1939)
* Édouard Thirionet (1891-1930)
* Edmond Wartique (1893-1953)

## Sourdant
Monesterio

thumb|Porminåde sol mwaisse rowe
**Monesterio**, c' est ene comene d' Espagne, dins l' contrêye otonome di l' Estremadoure.


Monesterio otel.jpg
Monesterio, Badajoz.JPG
Monesterio divanteure es-horno.jpg
Monesterio Abrevadero de la Reverencia.JPG
Ecolo

Li pårti «&nbsp;**Ecolo&nbsp;**» (d' ès veur no : **Ecolodjisses confederés po l' organizaedje di lûtes oridjinåles**), c' est on pårti politike francès-cåzant. Il est rwaitî come on pårti d' gåtche, veyanmint k' i disfind l' ideyolodjeye socio-ecolodjisse.

## Rilomêyès djins

### Vicant

#### Asteure
* Bernard Baille
* Olivier Deleuze
* Xavier Desgain
* Emily Hoyos
* Jean-Michel Javaux
* Rajae Maouane

#### Davance

* Bernard Wesphael
* Jean-Marc Nollet

### Revoye
* Vincent Molenberg
* Jacky Morael

## Referinces eyet sourdants
Sindrome Ehlers-Danlos

Li **sindrome Ehlers-Danlos** u li **maladeye Tchernogobov**, c' est ene maladeye do texhou djondrece des djins, ey eto des tchéns. 

C' est on candjmint do coladjene (end a dtrop).

C' est ene maladeye di famile.

## Minêyolodjeye
Les senes del maladeyes sont pus markés ås båsheles k' ås valets.

Li passaedje des parints ås efants ni shût nén les lwès Mendel.

## Mwaisses senes ås djins

Come gn a do coladjene dins tos les texhous, les senes sont foirt varyîs, sipårdous dins tos les sistinmes do coir, apus ki l' sistinme nierveus.

Li pea et les djonteures sont foirt elastikes. 

Li pôce si pout rployî åjheymint so li dvant-bresse.


File:Inverted cross-legged.jpg|riployaedje sins må des pîs so les coxhes
File:Hypermobility.jpg|åjhmince po ployî l' schene
File:Hypermobile shoulders.jpg|åjhmince po fé bodjî li spale 


## Dizo-sôres
Li dispårtixhaedje e diferinnès dizo-sôres (des ecdûts do sonk, do cour, fôme "classike", evnd., 17 sôres e 2017) ni shonne nén sûteye, ca c' est on plan po-z evoyî l' malåde mon trinte-shijh specialisses ki vont dner tchaeke totes sôres di droukes et risker d' «epwezner» l' pacyinne u l' pacyin.

## Diyagnostik
Gn a nole analisse djenetike possibe. Come gn a do coladjene dins tos les organes do coir, les senes polèt esse foirt varyîs.

Li diyagnostik dimane loyî a l' aparexhance di puzieurs sintomes ricnoxhous come cåzés pal maladeye. Et pår l' egzistance del minme maladeye so ene ôte djin del minme famile.

## Sourdants
Li catchete (novele)

thumb
**Li catchete** (*Li catchète*), c' est ene novele sicrîte pa Djåke Desmet diviè 2015.

Elle est scrîte e rfondant namurwès.

Elle a fwait prumî pris al bate des Scrijheus do Cinte, El Lovire, 2016.

Elle a stî replaideye e rfondou dins l' gazete Li Rantoele e 2018 & 2019.

## Racourti
C' est l' istwere d' on gaviot ki s' pa est el piole et ki s' moman vént d’ esse ramassêye pa les « bloûws » pask’ ele hapéve di l’ amagnî dins on grand botike. Ça fwait ki les djindåres vinèt cachî après lu, pol mete dins ene famile d’ ascoye, come efant d’ djudje. 

Lu n' vout nén, et decider di s’ catchî. 

I passe si prumire nute e gurnî, pu, li londmwin, k' i ploût a drache, i wangne on cahoutea mon d' leu vijhén. 

Il adjinçnêye on plan: telefoner a s’ soçon Biernåd et lyi dire di dner si limero d' axhlåve å comissaire Pouria. Kel houke sins tårdjî. Lu lyi conte ene minte, come cwè il est e mitan d' on floye et ki s' naeçale prind l' aiwe. I dit s' voleur mete a fén pask' il ont reclôs s' mame indjustumint, po nouri s' fi, veyanmint k' elle aveut stî cayeye a l' ouxh do botike do fré do mayeur cwand si ome a yeu stî metou å yoyo.

Les bleus vont i esse djondous?
Contråve (linwince)

On **contråve** u **contraire**, el linwince, c' est on mot k' a on sinse pår diferin do mot k' on ndè cåze.

Li contraire d' on contråve, c' est on sinonime.
Rilidjon å Bon Diu

Ene **Rilidjon å Bon Diu** u **rlidjon monoteyisse**, c' est ene rilidjon rashiowe sol creyance å Bon Diu.

## Soûmint del creyance
Ele creyèt totes ki l' Bon Diu s' a vnou fé cnoxhe a Abråm.

Les profetes et påtriyåtches sont cåzu les minmes, disk' å prumî sieke divant Djezus-Cri, todi.

## Djivêye des rlidjons å Bon Diu
* rilidjon djwive: li pus veye del binde, skepieye diviè 2000 dv DjC
* rilidjon crustinne: skepieye diviè 50 après DjC
* rilidjon muzulmande: skepieye diviè 600 après DjC

Gn a u gn a yeu des ôtes rilidjons ki creyèt a on tolu metou ådzeu di ttafwait, adon li fén parey å Bon Diu abråmike.

Insi les viyès creyances do Congo-Kinchassa, Li Bon Diu c' est Nzambi, li no dné e lingaedje kicongo. C' est «Nzambe» e lingala, «Mu-ungu» e kiswahili, «Imana» e kiniarwanda et kiroundi.

## Impôrtance
C' est les rlidjons les pus cnoxhowes sol Daegne, avou l' miyård di muzulmans, li miyård et dmey di crustins, et l' role eternåcionå del rilidjon djwive.

Ele s' ont spårdou insi tos tchamps to payis, aprume pask' ele n' acceptèt nén voltî les ôtès creyances, loukeyes come les cenes des «payins» u des «måcreyants». Did la les gueres et les tracaedjes par zeles u conte di zeles.

Insi, å Congo, les missionaires s' ont rashiou sol creyance a Mzambi, po fé passer li restant del rilidjon catolike.
:*Dins totes ces creyances la, nos veyans ki l' prumire est åjhey a-z acmoirder po l' missionaire catolike ki dj' esteu : Mzambi, li Grand Mwaisse, li grand Askepieu, c' est l' Bon Diu, sins manke.*

## Sourdant
Ciryin

On **ciryin** (on dit eto: on **mårsyin**, èn **estrateresse**, on **ptit vete ome**), c' est ene forveyowe djin u forveyowe vicante sacwè k' åreut vnou del planete Måss u dis pus lon dins l' Univier.

## Ciryins cåzant walon
E Futuroscope di Pwetî, les ciryins djåznut walon. Li tecse a stî scrît pa Ben Stassen, k' a prodût l' fime avou Charlotte Huggins, Caroline Van Iseghem e 1999. Les vwès sont da Phil “Bouli” Lanners, Pierre “Lele” Lebecque.

Il est oyåve å Muzêye do Vicaedje des Walons a Lidje.

## Sourdants
Cawete -yin

Li **cawete -yin** (/jɛ̃/), c' est ene cawete ki provént å pus sovint d' on calcaedje do francès ki finixh pal cawete francesse -ien.

Si femrin, c' est -yinne (-yin.ne, /jɛ̃n/).

## Egzimpes
On rtrove ci cawete la:
* Dins des nos di dmorant e-n on metou payis: Aldjeryin, Irakyin, Siryin, Årmenyin, Moricyin, Cowetyin, Peruvyin, Braezilyin, Tchilyin.
* Dins des ptits nos calkés lanawaire do francès: Lucyin, Driyin, Miyin, Priyin. Po les cis passés dispu pus lontins e walon, on a cobén l' -én / -in: Bastén, Djulén
* Dins des nos d' mestîs: , farmacyin.

## Dins des noûmots
Sacwants noûmots do walon ont stî foirdjîs avou ene cawete -yin: , .

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Esportigne di Tchålerwè

vignette
L' **Esportigne di Tchålerwè**, ubén d' ès veur ratourné e walon "**Royå Tchålerwè Esportigne Club**" (Abredjî adon e : **R.T.E.C.**), c' est ene ekipe do fotbale walon ki djowe e Divizion-1-A. E francès, el **R.T.E.C.** si lome : ***Royal Charleroi Sporting Club*** (Abredjî e : **''R.C.S.C''.**). Èç club ci djowe a Tcharlerwè, å ståde do Mambor.    

## Staff

### Fotbalisse


#### Gôl :
N°1 - Nicolas Penneteau

N°14 - Joachim Imbrechts

N°35 - Parfait Mandanda

N°69 - Rémy Riou



#### Bak:
N°4 - Maxime Busi

N°5 - Diagne Modou

N°6 - Gjoko Zajkov

N°17 - Stergos Marinos

N°23 - Steeven Willems

N°24 - Dorian Dessoleil

N°25 - Nurio Fortuna Matias



#### Alf :
N°7 - David Henen

N°12 - Thomas Wildemeersch

N°13 - Christophe Diandy

N°19 - Keita Malick

N°20 - Omid Nor Afkan

N°21 - Enes Saglik

N°22 - Gaëtan Hendrickx

N°26 - Marco Ilaimaharitra

N°27 - Mamadou Fall

N°28 - Ken Nkuba

N°29 - Romain Grange

N°44 - Ryota Morioka

N°70 - Younes Delfi

N°77 - Massimo Bruno

N°88 - Ali Gholizadeh


[vignette|Coviete d' on live da [Jean Goffart.]]

#### Dvant :
N°9 - Adama Niane

N°10 - Jeremy Perbet

N°18 - David Pollet

N°45 - Victor Osimhen

N°99 - Chris Bedia



### Nén-fotbalisse
**Prezidint :** Fabien Debecq

**Staff** **:**  

Karim Belhocine (Etrinneu) 

Frank Defays (Deujhinme etrinneu) 

Samba Diawara (Troejhinme etrinneu)

Michel Iannacone (Etrinneu dès gols)

Philippe Simonin (Preparåteu fizike)

Mario Notaro (Espôrtif consiaedje)

Frédéric Borlée ; Jean-Pierre Castiaux ; Frédéric Vanbelle ; Vincenzo Soranno (Ekipe medicå)

## Sopoirteu ey sopoirteuse

### Discrijhaedje
Lès sopoirteus d' Esportigne sont abiyî è noere ey blanc come lès Gådes-ås-Royes. I gn a bråmint dès bindes dès sopoirteus (vir ådzo). Lès sopoirteus s' achidnut totavå è ståde, ecsepté è T2 ki soeye po lès afronteus sopoirteus. Lès plus calme ey lès plus ritche s' achidnut principålmint è T1. Lès plus rindous ey lès ultras sont è T4, ou tolmonde stampe. Lès sopoirteus del T4 tchante padvant 'l match èl prumîre ranguinne ey èl erfrin di Payis d' Tchålerwè. Lès sopoirteus del T3 sont plus dès ocåzioneus sopoirteus. 

### Oficires bindes dès sopoirteus

## Referinces ey sourdants
Guddîte

El **guddîte** (arabe marokin , geddid, /gəd.'did/), c' est des grands longous bokets d' tchå d' bedot salés et metous souwés å solea.

C' est ene uzance di l' Afrike bijhrece po waswåder l' tchå del fiesse di l' ofrixhaedje.


File:Ary-geddid.JPG|Souwaedje so on fi al bouwêye
File:Ary-geddid pindant.jpg|item est i
File:Ary-geddid rascovrous.jpg|les minmes, rascovrous
File:Souwêye tchå gueddid.jpg|bén souwé


## Uzaedjes do guddid

Cwand i serè bén souwé, on l' va cure avou do shû do bedot, pu l' mete dins des bocås.

On l' curè voltî dins les couscousses.
Waswådaedje

Li **waswådaedje** u **efoumaedje**, c' est l' souwaedje al foumire, del tchå (djambon), mins purade des pexhons.

Gn a eto l' waswådaedje å solea, dins les tchôds payis.

## Tecnike
Divant d' esse waswådé, les tchås u pexhons divèt esse salés.

Adonpwis, les djambons estént metou dins ene lådje tchiminêye la k' on fjheut do feu toltins troes samwinnes å long.

## Waswådés prodûts
Li waswådaedje des herins va dner les sorets.

Li efoumaedje des djambons va dner do djambon efoumé.
Sintigrafeye

Li **sintigrafeye** u **scanaedje gama**, c' est ene tecnike d' imådjreye eployeye el medcene.

Li sintigrafeye est diferinne do petsicanaedje.

## Esplikêye del tecnike
Elle est rashiowe sol muzurmint des rais gama.

Ci n' est nén télmint come ene blawtante loumire k' est mzurêye, mins des ptits candjmints dins on sinse et l' ôte.

## Sourdant
Scoreye (discramiaedje)

* scoreye (baston avou ene binde di cur po bouxhî so ene djin, ene biesse)
* scoreye (erî-prodût) (erî-prodût di l' industreye do fier siervou come ecråxhe so les tchamps)
Motî d' rimes

On **motî d' rimes**, c' est on motî ki rprind les mots ki rimèt eshonne.

C' est ene sacwè di foirt ahessåve po les fjheu d' arimés.

## Sacwants motîs d' rimes e walon
* Motî d' rimes Haust
* Motî d' rimes Léonard (1975)

## 
Motî d' rimes Léonard
Maurice Krafft

**Maurice Krafft**, c' esteut on volcanologue francès k’ a nexhou li 25 di måss 1946 eyet k’ a stî touwé li 3 d' djun 1991 pa ene nûlêye piroclastike do volcan Unzen, å Djapon.
Spots èt ratoûrnûres

Les **spots et ratourneures d' après Moustî** (***Spots èt ratoûrnûres***), ki l' sortite e francès, c' est *Proverbes et expressions typiques du wallon de Moustier-sur-Sambre (wallon central)*, c' est on live di spots sicrît pa Émile Gilliard et eplaidî e 2019 dins l' coleccion filolodjike (Lingva) di micRomania.

Côde e Wiccionaire : **[[SpC106]]** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

ISBN 978-2-930364-84-1

## Egzimpes  di spots
* i fåt leyî les façons po les taeyeus
Rawia (crodjambot)

Li **rawia**, c' est on crodjambot ki dmeure dins les cåves.

I va rawyî les orayes des ptits efants k' î moussèt (kécfeye po haper des porvuzions k' on î lait, come des dorêyes al dicåce).

## Sourdants
Renée Sedyn

**Renée Sedyn** u **Renée Boulengier-Sedyn**, di s' no d' pene å Rweyå Club walon d' Måmdiy, **Matante Matile**, c' est ene ricwereuse sol diccionairaedje do payis d' Måmdiy et Waime.

C' est ene SLLW-resse.

## Mwaisse ovraedje
Dispu 1997, elle acviernêye des spepieus rcweraedjes po fé on franwal di Måmdiy et Waime, k' a ddja stî eplaidî pa ptits bokets, li prumî tôme (A-E) e 2025.
Souwaedje d' amagnî

Li **souwaedje d' amagnî**, c' est l' assetchixhaedje d' amagnîs po lzès waswåder. 

## Sôres di souwaedjes
Li pus vî, c' est l' souwaedje å solea, kinoxhou dispu Matîssalé (12.000 divant Dj.C. pol Mîtrin Levant et l' Azeye).

E 20inme sieke a cmincî li souwaedje dins des apareys electrikes.

## Egzimpes
* Tchå d' bedot côpêye a long bokets et souwêye å solea dins les payis d' Afrike bijhrece (guddîte).
* Tchampions souwés et vindous ewalpés.
* Souwés pexhons.
Libråmont

Li **grand Libråmont** (la-minme *Libraumont* ; a Moirci, *Librâmont* ; F. *Libramont-Chevigny*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Lussimbork.
 
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
 
## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : ** 6600**
* Dimorants : 11.588 djins (2019)
* Sitindêye : 177,86km², çou k' endè fwait l' cénkinme pus grande di Beldjike et l' cwatrinme del Walonreye. 
* Contrêye naturele : Årdene
 
## Ban d' Libråmont
* Libråmont (veye)
* Brå (Libråmont)
** Seviscoû
* Freu
* Moirci
* Ricogne (Libråmont) (*Rucogne* / a Rcogne)
** *[[Nuviè]]* (Nouviyî-dlé-Libråmont)
* Rimagne (*Rumagne* / a Rmagne)
* Sinte-Mareye-dilé-Libråmont
* Sint-Pire-dilé-Libråmont
** Flohîmont
** Sbertchamp

## Economeye

Li clinike di Libråmont s' a diswalpé e 20inme sieke. Les femes di tot l' payis s' î alît acoûtchî cåzu tertotes, a pårti des anêyes 1960 (divant çoula, ele s' acoûtchint ordinairmint e leu måjhone).

Tos ls ans, e moes d' djulete s' î tént ene fôre agricole, li pus grande del Beldjike.

## Sourdants
De nood van Sinterklaas (live d' imådjes)

thumb
**Sint Nicolai dins les rujhes** (***Sint Nicolas dins les rûjes***), c' est on live d' imådjes fwait so on tecse da Felix Timmermans et des desséns da Else Wenz-Viëtor, eplaidî pa les Edicions Titenfass.

Li mwaisse tecse si lome ***De nood van Sinterklaas*** (Sint Nicolai divins l' mezåjhe). L' edicion almande enimådjeye  etitrêye «*St. Nikolaus in Not*» eplaidî e 1926 (.

Il a stî ratourné e walon pa Jean-Luc Fauconnier e 2017.

ISBN 978-3-946190-57-8 (modêye e walon Feller-Fauconnier)

## Racourti
C' est l' nute do 5 di decimbe. Sint Nicolai dischind do cir po fé s' tournêye dins ene pitite veye k' on n' dit nén s' no. Tertos doime. Tertos ? Neni, gn a cwate djins ki sont co so pî: li woeyeu d' nute, li powete, ey ene pitite glawene lomêye Cicîle. 

Elle est seure ki l' grand sint lyi va passer on gros batea d' tchocolåt ki l' påstedjrece Trinete Cabonete (li cwatrinme djin ki n' doime nén) n' a seu vinde.

Sabaye s' elle årè s' vire?

**Desséns do scrijheu lu-minme** (sol mwaisse live)

Timmermans Sint Nicolai0.jpg
Timmermans Sint Nicolai2.jpg
Timmermans Sint Nicolai3.jpg



## Ôtes ratournaedjes
Il a eto stî rmetou e picård pa Rose-Marie François.

Mins les eplaidreyes Titenfass l' ont seur eto ratourné dins toplin des ôtes lingaedjes. 

## Sourdant
Roukes et pazeas (arimés)

**Roukes et pazeas** (*Rukes èt pazias*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Reynolds Hostin, et replaidîs pa Jean Hamblenne e 2019.

ISBN 978-2-87594-034-6

## Egzimpes di powinmes
Egzimpe di powinme mostrant li compatixhance po les ptitès djins.
:*Elle a molou trop d’ poennes 
:*Ele n’ a yeu k’ do laton
:*Les belès djåbes d’ avoenne 
:*Ont pouri sol såvlon.

:*Ele n’ a pus k’ sacwants croes
:*Po sotni dins l’ vesprêye
:*– des nuks å dbout des doets –
:*On tchaplet ki xhiltêye.

Egzimpe d' on powinme avou di rprotches po des madrombeles :
:*A cwè tuzez, mamjhele
:*Po esse si grandiveuse ?
:*Est ç’ di vos croere si bele
:*Ki vos divnoz grigneuse ?

:*Beaté n’ deure nén lontins
:*On l’ etere sovint djonne
:*Ele n’ a waire di parints
:*Ki corexhe après nonne.

Egzimpe d' on powinme ki conseye azès djonnes di wårder les valixheures des vîs, k' i volnut schover evoye:
:*Dji pinse afeye
:*Ås grands efants
:*Ki n’ ont del veye 
:*Ki l’ moirt-taeyant.

:*Lzî fåreut dner
:*Ene bele usteye
:*Po ramexhner
:*Les påtes di swele

:*I n’ savèt nén
:*K’ on vî rustea
:*K’ a tos ses dints
:*C’ est çki gn a d’ mia.

## Alére
*  Joseph Bodson , conte-rindou dins «Cotcorico», l° 

## Sourdant
Djeu d' terén d' wangne

On **djeu d' terén d' wangne** u di **wangne-terén**, c' est onk des diferins djeus ki s' djouwnut so on balodrome avou ene pitite bale u on balon u on volant, k' est bouxhî al mwin u å pougn, sovint avou on want, udonbén avou ene rakete.

On conte les ponts come å tenisse: 15, 30, pu 40, ki fwait wangnî l' pårt.

Les pus pratikés sont l' longue påme el France et l' djeu d' bale el Beldjike.

## Vicansté
Bråmint d' ces djeus la ni sont pus waire pratikés, a cåze del concurince del fotbale u do tenisse. C' est po ça ki sacwants ont stî metous come Patrimoenne daegnrece nén djondåve.

## Sôres di djeus d' terén d' wangne
Les pus vîs d' ces djeus la:
* vî tennisse
* longue påme (djeu)
Spôrts pratikés el Beldjike (aprume e Coûtchant del Walonreye) ey eto dins l' Bijhe di France:
* djeu d' bale
* pitite bale å tamis
Spôrts pratikés dins l' Bijhe di France:
* balon å pougn (djeu)
* Bale al mwin (djeu)
Spôrts pratikés e l' Espagne :
* *[[yarguesse|Llargues]]* (Catalogne, payis d' Valince)
* *[[w:fr:Rebot|rebot]]*
* *[[w:es:Laxoa|laxoa]]*
Spôrt pratiké foû d' l' Urope
* Djeu eternåcionå (waitîz :en:International game)


File:'Gioco della Racchetta' (jeu de courte paume au XVIIIe siècle) par Gabriele Bella en 1725, à Venise.jpg|djeu d' påme (Vunijhe, 1725)
File:Valenciennes-Place Verte-Jeu de balle.jpg|djeu d' bale a Valinchinne
File:Pilota de llargues a Sant Joan d'Alacant 2.jpg|livreu al yarguesse (Alicante)
File:P35-Ballon-au-poing.JPG|djouweu d' bale å pougn (Bijhe di France)


## Sourdants
Patwès (discramiaedje)

* li mot «**patwès**», c' est rabaxhant no d' on lingaedje coinrece, eployî dins l' aire di stindêye do francès et d' l' espagnol d' Urope; c' est on mot politicmint nén comifåt e walon.
* patwès gåmès: lomaedje ordinaire do lorin gåmès, rissintou come politicmint comifåt pa ses djåzeus.
* patwès d' Paris: lomaedje rivindjrece do francès.
* patwès latén: lomaedje ene miete rivindjrece do latén d' sôdård k' a dner les lingaedjes romans.
Veni creyator

Li **veni creyator** (e latén *veni creator*), c' est ene tchanson crustinne k' on tchante å céncweme.

Li cåzaedje, e latén a stî scrît pa Raban Mår, èn årtchuveke di Mayince, viè 800.

Il a stî ratourné e walon pa Djôr Sfasie diviè 2005.

## Cåzaedje e walon

1. Vinoz, S**in**t-sper, k**i** fwait ttafwait
Vinoz vey li fw**è** di vos djins.
Et s**i** r**im**pl**i** d**e**l gråce do cir.
L**es** pwetr**e**nes ki v**o**s avoz prusti.

2. Vos, k’ on cr**oe**t k’ est n**o**sse Rapåjhteu,
Li Bistoke li p**us** grande do Pere,
Vic**an**t s**ou**rd**an**t, **i**gnire, amour,
**E**y ôlm**int** po fr***o***ter so l’ åme.

3. C’ est vos k**i** nos b**i**stoke set côps,
Doet del droete mwin d**a** nosse Popa,
Li ci**a** k**i** l’ P**e**re nos a prometou,
D**i**vize k**i** fwait v***u***zler les vwès.

4. Espurd**o**z l’ loum**i**re des sintas,
Sititchîz l’ am**ou**r dins les cours ;
Et l**es** fl**å**w**ès** f**oi**ces di nos coirs,
R**i**met**oz** lzès d’ ***a***droet tofer.

5. L’ afront**eu**, tchess**îz**-l’ lon evoye,
Dinez nos li p**å**ye ki tént bén ;
Vos k**i** n**os** m**oen**ne, w**ai**tîz al voye ;
K’ **on** fouxhe sch**a**pé d**i** totes les rascråwes.

6. C’ est vos k**i** nos fw**ai**t sepi l’ Pere,
Et cnoxhe si Fi k’ **i** voet voltî,
Et cr**oe**re **e** v**os** t**o**di sins rlåtche,
L**i** Sint-Sp**e**r d’ onk ***et*** l’ ôte des deus.

7. K’ i fouxhe b**e**ni l’ B**on** Diu li Pere
Et l’ Fi k’ a rav**i**ké des moirts,
Fouxh**oz** b**e**n**i**, v**os**, l' Rapåjhteu,
D**i**sk’ a t**o**di ***et*** po todi.
***Å***m**e**n.


## Sourdant et pî-notes
Låken

60px|left|Åres del Låken
**Låken** ( e F. *Laeken*) est èn ancyin ptit ban del Redjon d’Brussele, rebané avou ds ôtes viyaedjes dins l' novele intité Brussele

* Limero del posse: **1020**

## Atoniom
L' atoniom est on grand monumint d' Låken
Balodrome

[thumb|Balodrome di [Malåtchî]]
On **balodrome**, c' est on terén d' djeu d' bale u di ptite bale å tamis, mins eto les ôtes djeus d' wangne-terén.


File:Balodrome Miavoye.jpg
File:Hoves J2JPG.jpg
Pitite bale å tamis

El **pitite bale å tamis** (li **ptite bale å tamis**) (e picård, *ju d' plote*, e francès, *balle au tamis* u *balle au tambour*), c' est ene sôre di djeu d' bale la ki l' livreu fwait rdjibler l' bale so èn agayon lomé , metou a 7 metes do ptit djeu.

## Li tamis
Il est fwait d’ on ceke di fier, 40 cintimetes lådje, metou 20 cm hôt, so 3 pîs.

## Djouwaedje
Come les ôtes djeus d' bale, i s' djowe a nouv djouweus, pluss li rivleu, so on balodrome.

Le rivleu (livreu) doet fé rdjibler li ptite bale sol tamis eyet l’ ratraper kékes metes pus lon po bouxhî dsu.

Les djouweus (apus ki l' livreu) ont tchåssî on want di ptite bale å tamis, ki c' est come ene grosse eschafiote di bwès ( on poujhoe al farene) k' on rimete sovint a on shabot di tchvå, agritcheye après on want e pea d' vatche.

Il ont yeu sogne d' ecråxhî li shabot avou do noer savon. 

I saynut di racassî l' pitite bale avou l' talon do shabot. Li bale va rider dins l' crombeure et va rispiter padvant.

## Alére
Lucien Mahin, Li ptite bale å tamis dins les anêyes 1960,  90, esté 2019.

## 
*  Esplikêyes da Willy Leroy 

## Sourdant
Magneu d' curêye

On **magneu d' curêye** (on dit eto: on **carognåd**), c' est ene biesse ki magne des ôtes biesses crevêyes.

Li mot ni s' sieve ki po les biesses ås tetes et les oujheas.

## Egzimpes di magneus d' curêye
* ki n' magnèt k' çoula:
** hiyinnes
** sacwants wôteus.
* k' endè magnèt a l' ocåzion:
** tchén
** singlé
** rat
** coirbå
Prononçaedje do walon

**Pådje sol prononçaedje do walon**
## Prononçaedjes zero-cnoxheu
### Esplikêyes
Li prononçaedje zero-cnoxheu, c' est on prononçaedje k' est rashiou so l' normålijhaedje do prononcî di tchaeke sicrijhas do rfondou walon. C' est l' prononçaedje k' on a dandjî po les ptits motîs, u po les djins ki vôrént aprinde li walon did rén.

### Tecse etir
Egzimpe di tesce rashiou so on scrijhaedje rifondou, mins co avou sacwants prononçaedjes coinreces, etindous dins l' cotoû. 

### Egzimpes di mots
#### Prononçaedje do scrijha AN

#### Prononçaedje do scrijha ÉN

## Prononçaedjes coinreces
### Esplikêyes
C' est les diferins prononçaedjes des accints do walon, mins ki plèt totsu bén esse siervou dins on djåzaedje rashiou sol rifondou walon (**n' a nole obligåcion d' prononçaedje** assoçné å pordjet «Rifondou walon»).

### Tecses etirs

### Egzimpes di mots
So nosse voye (tchanson)

**So nosse voye**, c' est l' redjårbaedje e walon d' ene tchanson de Black M., riprinjhe eto pa les Kids United.

## Cåzaedje e walon
:::**So nosse voye**

:::**I.**
:*So nosse voye, taiss
:*Gn a yeu do mouvmint, saiss
:*Ds aviretes et des paskeyes
:*Ça, c’ est nosse veye!
:*So nosse voye, taiss
:*Gn a yeu des eguegnes, saiss
:*Po divni berdouxhî
:*Ça, c’ est nosse viye! (2 côps les 8 vers)

:::**Resploe**
:*So nosse voye (4 côps)

:::*'II.**
:''So nosse voye, gn a yeu des moumints d’ dotance
:''Dji n’ saveu nén wice aler; dj’ a dit: m’ fåt del tchance.
:''So nosse voye, nos dvéns tot atchter al croye
:''Dji n' avéns nén 'ne crombe mastoke, 
:''Sins nos djins, dj' esténs a stok.

:::: (cåzé)
:''Mi, so m' voye, dj' a yeu des monceas d' arokes
:''Come di djusse, dji m' a sovint sterbutchî
:''Saiss bén, colåd, cwand t' es dins les trefonds
:''Gn a waire di djins ki t' lodjront dins leu sålon.
:''Ti n' pous conter ki so t' pa et t' mame
:''Paski tes près-soçons evont onk après l’ ôte 
:''C’ est po ça k’ pa des côps, dji m’ baxhe al tere 
:''Paski l’ Bon Diu est  grand, et k’ ti tot seu, ti creves.

::: Ritchantaedje do prumî coplet et do resploe.

:::**III.*'
:*So nosse voye
:*On a yeu des laids cwårts d’ eure
:*K’ on nd a yeu pezant sol 
:*Mins dji so come edoirmou
:*Sol tchimin,
:*Dj’ a croejhlé des viyès djins 
:*Ki m’ cåzént do leddimwin
:*Et k’ li veye aléve si rade.

::::(cåzé)
:*Ni m’ djåze pus djamåy del miråcoleye,
:*Paski dji tel di, èm cour est bén trop flåwe.
:*Dji so come on leu fén pierdou dins les tchamps;
:*Tos mes cis di m’ meute on stî yeus des tchesseus.
:*Dji clô mes ouys; dji rxhoube mes låmes;
:*Dji n’ vou pus sawè pocwè k’ i m’ asprovèt;
:*S’ gn a pus rén a schaper, dji sai bén k’ dj’ a co åk 
:''Et m’ voye est co mierlongue, nén l’ tins di m’ rischaper.

:::å resploe, et co rtchanter ttafwait èn ôte côp.

## Tchantaedje del tchanson
Li tchanson a stî aprinjhe pa les efants del cénkinme anêye del sicole libe di Sint-Houbert e moes d' måss 2019. Pu, avou l' aidance da Fabian Beghin (muzicyin) et Floraline Meunier (damjhele di scole).

Li pordjet aveut stî ritnou dins les ocupaedjes coinreces subzidyîs pal Fiesse ås lingaedjes walons. Si nd aveut on sepou fé on clipe videyo ki fourit prezinté å strimaedje do live «Moudes a rvinde» da Lucyin Mahin å Bork li 15 di måss 2019. Pu ç' côp la, å mwaisse raploû a Lidje li 18 di måss.

Les djins ont tchaké a rlaye dins leus mwins, et pår evoyî des messaedjes telefonike ås binamés ovreus.

## 
 Videyo di l' aprestaedje del tchanson
Black M

**Black M** u **Black Mesrimes**, c' est l' no d' sinne da **Alpha Diallo**, on tchanteu d' rape francès  skepyî li 27 di decimbe 1984 a Paris. Il a asti mimbe do Sexion d'Assaut avint ès solo cårire.

## Alboms
Lisse :

Èl Convnance (*[FR] Le Pacte*) -- 2005

Lès Iys pus gros k' èl monde (*[FR] Les Yeux plus gros que le monde*) -- 2014

Jamwais Binåjhe (*[FR] Éternel Insatisfait*) -- 2016

## Sacwants tchansons da sinne
Ayeur (*[FR] Ailleurs*)

Dji wåde èl sorire (*[FR] Je garde le sourire*)

So nosse voye (*[FR] Sur ma route*)

## Referinces ey sourdants
Trive

**Trive**, c' est ene veye d' Almagne.

## Istwere
Ancyinne mwaisse veye des Trevîs (tribu des Gålwès ki si stindeut disca so l' Årdene).

Adonpwis, diyoceze ki comprindeut ene grosse pårteye do payis lorin-cåzant, inte di leye, li Gåme.

Li pårteye tîxhon-cåzante djåze li francike del Mozale, ki va divni li lussimbordjwès. Ci stindêye la kimincive a Sint-Vit.

## Djeyografeye
raiweye del Mozale.

## Rilidjon
Pelrinaedje å «Ptit Djezus d' Trive».

## Dins les belès-letes e walon
Ene pårteye do roman e walon «Gabriyel et Gabriyel» s' î passe.
:*Maricica s’ lave pår et prinde ene tchamberlouke po s’ moussî. Termetant k’ ele sopnut, c’ est Madame Leschko k’ rnovele : « Mi ome a morou gn a cwatre ans did ci. Mi grande feye dimeure dilé Berlin ; mi deujhinme feye adlé Coere, el Swisse. Èm fi, k’ est l’ pus ptit del troejhinne, il a fwait ses scoles a *'Trive**-so-Mazale, poy i s’ a retroclé la-djus. Mi, di tenawete, dji prind l’ oto po lzès vey, cwand n’ onk, cwand l’ ôte. Londi ki vént, i m’ fåt ndaler amon Andrî, po passer les fiesses avou lu, et dji serè revoye po les Roys. 
:''Li pôve, savoz, l’ a deur, la k’ i n’ est nén co maryî, adon k’ il a ddja trinte ans. Et poy, i n’ årè nén ddja condjî al Noyé, a cåze di s’-t ovraedje ! Adon, il a dandjî di s’ moman. Mins dj’ el houcrè torade, po lyi dire ki dji n’ vén nén tote seule. »
:''Maricica l’ côpe : « Cwè ç’ k’ i fwait come ovraedje ? » 
:''Madame Leschko lyi respond : « Il est recepcionisse d’ otel. Il a fwait les scoles di tourisse a **Trive**, tot pinsant k’ il aléve bouter e l’ Grande Dutcheye do Lussimbork. Mins po fini, il est todi a **Trive'''. »

## Sourdant
Linkin Park

**Linkin Park**, c' est ene binde al muzike estazunyinne k' a-st askepyi e 1996.   [vignette|262x262px|El novea logo di Linkin Park après l' moirt da [Chester Bennington, riprezinté pa l' ariesse mancante a l' aslete.]]

## Binde

### Nos
Å cmince, ele si loméve *Xeno*, po esse rilomêye e 1998 *Hybrid Theory* (k' est eto l' no d' leu prumî studio albom) divant d' prinde si no d' asteure el shuvante anêye.  
### Mimbes

#### Asteure
* **Emily Armstrong** : tchant.
* **Rob Bourdon** : batreye.
* **Brad Delson** : solo guitåre.
* **Dave Farrell** : basse.
* **Joe Hahn** : didjé platene, efet, micsaedje.
* **Mike Shinoda** : Clavî, guitåre ritmike, rappigne, tchant.

Mike est l' seu mineu del binde pol moumint.

#### Davance
* **[[Chester Bennington]]** : clavî, guitåre, tchant.
Chester, d' ès sobriket «&nbsp;El tchimisse&nbsp;», c' esteut avou Mike Shinoda, el mineu del binde. Disk’ a cwand i s' a distrût ; li 20 di djulete 2017, el Californeye a s' måjhone. Il aveut seulmint 41 ans.

* **Kyle Christener**
* **Ian Hornbeck**
* **Scott Koziol**
* **Mark Wakefield**

## Discografeye
vignette|275x275px|El logo del binde tins do rexhaedje do prumî albom.

### Studio albom
* 2000 : ''Hybrid Theory''
* 2003 : ''Meteora''

*2007 : ''Minutes to Midnight''

* 2010 : ''A Thousand Suns''

* 2012 : ''Living Things''

* 2014 : ''The Hunting Party''

* 2017 : ''One More Light''
* 2024 : ''From Zero''

### Concert eyet remix albom
* Live in Texas (2003)
* Road to Revolution : Live at Milton Keynes (2008)
* A Thousand Suns + (2011)

* Reanimation (2002)
* Collision Course (2004)
* Recharged (2013)

## Fotografeyes

Imådje:LinkinParkBerlin2010.jpg|Linkin Park tins d' on concert e 2010, a Berlin.
Imådje:Linkin Park, O2 Arena, London (15874414662).jpg|Li tchanteu, Chester Bennigton, tins d' on concert a Londe. C' esteut cwate anêyes shuvant l' prumire foto. 


## Sourdant
VRT

Li **VRT**, ubén d' ès plinne cogne, c' est l' «&nbsp;**Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie&nbsp;**» ([WA] *Organizaedje del radio eyet del televuzion flaminde*), c' est l' televuzion ey el radio publikes bedjes et neyerlandès-cåzantes. Come li RTBF k' est d' a l' efwébé, el **VRT** apårtént al Kiminålté flaminde.

## Televuzion
Lisse des tchinnes :

*Één
*Canvas
*Ketnet

## Radio
Lisse des tchinnes :

*Radio 1
*Radio 2
*Klara
*Studio Brussel
*MNM

## Referinces eyet sourdants
Stromae

**Stromae**, d' ès veur no : **Paul Van Haver**. C' est on tchanteu belgo-rwandè. «**&nbsp;Stromae&nbsp;**», c' est l' anagrame di Maestro. Ès label, Mosaert, eto c' est ene anagrame do mot spagnol&nbsp;: «*&nbsp;Maestro&nbsp;*». **Stromae** aveut scrît sacwantès *mixtapes* padvant di scrire des alboms.

## Discografeye
### Albom
* 2010 : *[[Cheese (Albom, Stromae)|Cheese]]* ([WA] *Soriyoz*)
* 2013 : *[[Racine carrée (Albom, Stromae)|Racine carrée]]* ([WA] *Cwårêye raecene*)
* 2022 : *[[Multitude (Albom, Stromae)|Multitude]]*
### Kiminçmint
* 2006 : *Freestyle Finest* 
* 2009 : *Mixture Elecstro*
** N.B. : *Mixture Elecstro* a stî scrît avou DJ Psar.

### Single
* 2009 : *Up Saw Liz*
* 2009 : ''Alors on danse''
* 2013 : *[[Papaoutai]]*
* 2013 : *[[Formidable]]*
* 2013 : ''Tous les mêmes''
* 2014 : ''Ta fête''
* 2017 : *Repetto x Mosaert*
* 2018 : *[[Défiler]]*
* 2021 : *[[Santé]]*
* 2022 : *[[L'enfer]]*
* 2022 : *[[Fils de joie]]*
* 2022 : *[[Mon amour]]*
* 2024 : *[[Ma meilleure ennemie]]*

### Ôtes
Stromae a scrît ene tchanson po Orelsan, po ès-n' albom *[[La fête est finie]]* ([WA] *Èl fiesse est fineye*). El videyo dal tchanson «&nbsp;*Défiler*&nbsp;» si passe pindant el pårade del marke d' ses abiymints, e Paris. El videyo dure ene afwaire d' nouf munutes.

## Sourdants eyet pî-notes
Metal

Li **Metal**, pus sovint lomé flotchreçmint **heavy metal**, c' est on djinre di muzike k' a skepyî fén des anêyes 1960. Il est aparexhou e Rweyåme Uni ey ås Estats Unis. El metal est sovint etindou come di "hard rock", mins i sont beazebén diferins. 

## Djinres

### Doom

### Heavy metal

### Metalcore

### Metal industriyel

### Noer metal

### Novea metal
Li novea metal, c' est l' metal k' aveut aparexhou dins les anêyes 1990 eyet k' esteut foirt peuprece al fén del vintinme sieke disk' al mitan des anêyes 2000.

### Power balade

## Bindes ey tchanteus

### Almands
*Rammstein

### Burtaeniks
*Iron Maiden
*Judas Priest
*Motörhead
*Ozzy Osbourne

### Djaponès
*Coldrain

### Estazunyins
*Avenged Sevenfold
*Black Sabbath
*Bon Jovi
*Disturbed
*Drowning Pool
*Five Finger Death Punch
*Kiss
*KoRn
*Limp Bizkit
*Linkin Park
*Marilyn Manson
*Megadeth
*Metallica
*Motionless in White
*Pantera
*Rage Against the Machine
*Slipknot
*System of a Down
*Trivium

### Finlandès

* Children of Bodom
* Sonata Arctica

### Norvedjins
*Cor Scorpii
*Mayhem

### Suwedwès
*Amon Amarth
*Arch Enemy
*Ghost B.C.

## Referinces eyet sourdants
Miertchamp

**Miertchamp** (la-minme e sistinme Feller, *Mièr-tchamp*,  *Mierchamps*), c' esteut on hamtea d' Baissin, asteure on viyaedje del rebanêye comene del Rotche.

thumb|eglijhe

## Istwere
C' esteut ene pårt d' ene signeurreye rilevant do ban d' Ortô, et ki compurdeut les cminåltés di Miertchamp, Rontchamp / Rontchampea et Vecmont.

## Sourdants
Prono d' djin coplemint

On **prono d' djin coplemint**, c' est on prono d' djin k' est droet coplemint u coplemint indirek do viebe.


File:Tåvlea scolrece pronos droets coplemints.jpg|droets coplemints
Imådje:Tåvlea scolrece dobes pronos.jpg|dobes pronos dirî l' kimandeu




## Sôres di pronos d' djin coplemint
Gn a les pronos d' djin droet coplemint (coplemint direk) et les eschlintche coplemint (coplemint nén direk).




## Dobes pronos coplemints

A l' troejhinme djin, singulî et pluriyal, les droets pronos coplemints «l'» et «endè» si cmaxhnut avou l' prono coplemint nén direk «lyi» u «lezî».
:*Dji di ça a lu => * dji li lyi di => dji *'lyi** di
:''dji dene ça a zels => * dji li lzî dene => dji **lzî** dene.
:''rindoz ça a leye => * rindoz lyi lu => rindoz **lyi**  
:''rind ça a zels => * rind lzî lu => rind **lzî**.
:''dji n' a pupont d' boure et l' vijhene end a co; dimande * lyi endè => dimande **ènnî**
:''dji n' a pupont d' boure et les vijhane end ont co; dimande * lezî endè => dimande **ènnî**

Ciste [[emantchåjhe]] la est bén diferinte do francès, la k' les sfwaitès fråzes serént ''je **le lui** dis / je **le leur** donne / rendez-le-lui / rends-le-leur / demande-lui-en / demande-leur-en

Des ôtes côps, gnè pout awè èn [[etroclaedje]].
:''rind *mu lu => rind **mel** 
:''c' est mi ki *tu lu dit => c' est mi ki **tel** dit
:''c' est mi ki *vis el dit => c' est mi ki **vzel''' dit

## 
* Sol pitite croejhete Hendschel
** Pronos droets coplemints padvant l' viebe
** Pronos droets coplemints padrî l' viebe
** Pronos coplemints indireks
*  Sol grosse croejhete Hendschel
**  Pronos droets coplemints divant l' viebe
** Pronos droets coplemints dirî l' viebe
** Pronos eschlintches coplemints
Motlî Gaziaux sol bouwêye et l' ristindaedje

Li **motlî Gaziaux sol bouwêye et l' ristindaedje**, c' est on long studia da Jean-Jacques Gaziaux, ki provént di s' teze di doctorat, et k' a stî eplaidî e deus pårteyes, dins les *[[Dialectes de Wallonie]]* l° 21-22 (1993-94), pp. 5-154 & 25-26 (1997-98), pp. 5-45.

I poite li limero d' rahouca "**[[C52]]**" dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Come dins les ôtes estudias do minme sicrijheu, li tecse tchereye hagnon pa hagnon, e francès, avou des longs passaedjes e walon, respondant a des cåzaedjes des temoens.

Li motlî lu-minme est metou al fén, et rahouke les limeros des paragrafes.
Goyîssåt (Hamtea di Djumet)

vignette|Eglijhe del Imåculeye Concepcion
**Goyîssåt**, ossu lomé **Goyîssau** (*[FR] Gohyssart*), c' est èn hamtea di l' ancyin ptit ban di Djumet (Tchålerwè). 

## Etimolodjeye

### Walon
Li mot **Goyissåt** est on mot-valijhe avou, "**Goyî-**" d' on costé, yet "**-ssåt**" d' èn ôte costé (ki vout dire "Sårt" ; come Lodlinsåt). 

* **Goyî-** : Cisse pårtêye vént då no di l' ancyin mwaisse tinant d' **Goyîssåt** : Godohari
* **-ssåt** : On **sårt**, ç' est ene défraichie tere. E-n efet, **Goyîssåt** esta co rascovri d' on bwès, i gn a troes siekes.

### Ôtes lingaedjes
Djenerålmint, les ôtes lingaedjes shuvnut voltî el ratournaedje francès-cåzant : **Gohyssart**. Totfeye, i gn egziste deus ortografeyes dins l' lingaedje da Molière. **Gohyssart**, c' est l' oficire, mins sacwantès organizåcions leye scrijhnut eto, come çoula : **Gohissart** (avou èn "i" al plaece del "y"). L' etimolodjeye est l' minme ki pol lingaedje walon. Dvinltins, sol mape di 1850 del waibe *WalOnMap*, **Goyîssåt** est scrît dinsi : *Goysart* eyet *Goysaux*. Mins nerén, 15 ans après, *Goysart* n' esteut pus drola, mins l' ortografeye *Goysaux* a ene miete rcandjî : *Goyssaux*.

## Djeyografeye
{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          4.4138238431332875,
          50.43418435317207
        ]
      }
    }
  ]
}

I gn a ene plaece ki s' trouve å cinte d' èç hamtea la, ki s' lome «&nbsp;Plaece do Balon&nbsp;» (*[FR] Place du Ballon*)&nbsp;: la k' i gn a l' no sol waibe-mape. I gn a l' eglijhe di l' Imåculeye Concepcion. I gn a eto des botikes sol plaece, des scoles. El plaece, c' est èn impôrtant pont-d'-passaedje del Madlinne, ki s' disrôle tchaeke anêye, al fén do moes d' djulete.

Tot rwaitant l' nateure, i gn a nén bråmint d' verdeure. Al Nonne-Coûtchant, on-z ertrouve on teri. El ci del Bele-Vuzion.

## Istwere
Li Plaece då Balon est lomé insi pask' e 1794, des Francès avént apoirté on balon po daler dins l' cir po vir li Batreye di Fleuru ki s' aveut passêye å sacwants kilometes di Goyîssåt.

## Sourdants
Motlîs des cwate romans da Calozet

Les **motlîs des cwate romans da Calozet**, c' est des ptits motlîs k' ont stî metous pa Jean Haust å coron des cwate romans e walon da Joseph Calozet, «E payis des shabotîs», «Li bracnî», «Pitit d' mon les matantes» & «Li crawieuse agace».

Les mots sont revoyî al pådje d' ene rawete esplicrece al fén do live —mins divant l' djivêye des mots leye-minme — avou tos les pondants et les djondants sol mot lu-minme. Cisse-ciale mete li pådje la k' li mot s' trove, la k' gn a l' ratournaedje e francès do tecse walon.

## Egzimpes
### Motlî di «E payis des shabotîs»
* : p. 142:  revoye al p. 141; la, tot rasplitchant l' pådje d' esplikêye, on tome so: «p. 104: *dès gripes* (…) | *vinde* ou *ach'tè ôzèbou* vendre ou acheter en bloc ou en tâche… ».
### Motlî di «E payis des shabotîs»
* : p. 87: revoye a l' esplikêye del p. 48 : *stritchon* petit jet de liquide…