open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrée Sougnez

**Andrée Sougnez**, c' est ene sicrijheuse e walon. Elle sikepia a Andrimont li 18 di måss 1911 et mora e 1995. 

Elle a stî relîte dins l' Antolodjeye Scrire.

## Cårire e walon
Ele kiminça a scrire e 1932, sol no d' pene "Glawene". 

Elle a scrît et mwaistri tos les djinres literaires pîces di teyåte, operetes, prôzes, arimés, tecse di tchansons, pîces radiofonikes.

Elle a stî prumêye sacwants côps, copurade del soce di scrijheus "Å vî tchinne" di Vervî. 

Ele rashonna bråmint d' ses ouves en ene schorsêye di tecses, sol tite "Mes belès eures" ki moussa foû e 1978.

## Sacwants tites di ses ouves
### Pices di teyåte
* Ene cope c' est ene cope (*Ine cope c' est-st-ine cope*)
* Li timpesse
* Tot corant
* Trop d' amour, motoit ? (*Trop' d' amour, mutwè ?*)
* Cåzu l' bouneur (*Câzî l' boneûr*)
* Zidôre a cint ans
* Dj' a payî
* Amon l' djudje
* Ene muzeure po rén (*Ine mèzeure po rin*)
* On bouneur ki mourt (*On boneûr qui moûrt*)
* Avou l' eritaedje (*Avou l' èritèdje*)
* Oraedje (*Orèdje*)
* I mel dirè ! (*I m' è l' dîrè*)
* Eshonne (*Essonle*)
### Prôzes
* Contes di Noyé (avou Jean WARNOTTE)

## Sourdants & pî-notes


## Hårdêyes difoûtrinnes
"On drame el fagne", pîce radiofonike da Andrée Sougnez.
* Mwaisse modêye (mwais scanaedje)
* Rifondowe modêye 
*
Jean-Marie Warnier

**Jean-Marie Warnier**, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.

C' est l' fré da Jacques.

## Tites di ses ouves
* Li scret da Haina (1990)

#### 
* Bokets d' ene pîce di teyåte da sinne
* Si corwaitaedje des pîces di teyåte e walon
Paul André

**Paul André**, c' est on scrijheu e picård. Il a nexhou a Blari, e 1941, ey a morou å moes d' nôvimbe 2008.

## Cårire
Il a stî scoleu el Tunizeye, pus a Tornè.

## Ovraedje
**Paul André** a comincî a fé rexhe ses ouves e 1977. I scrijheut voltî avou l' picård d' après Tornè. Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Referinces eyet sourdants
Marcel Beaucarne

**Marcel Beaucarne**, c' est on scrijheu e picård relî dins l' Antolodjeye Scrire. Il a morou li 21 d' avri 2023, l' anêye ki shût l' revoyance d' ès cuzén.

## Cårire

### Oteur
**Marcel Beaucarne** scrijheut voltî avou l' accint d' Eperchin. La eto k' il a scrît sacwants årtikes po ene gazete&nbsp;: *Le Courrier de l'Escaut*.

### Politike
Padvant les grands rebanaedjes di 1977, **Marcel Beaucarne** a stî conseyî comunå pindant 18 ans.

## Referinces eyet sourdants
Jean-Marie Kajdanski

**Jean-Marie Kajdanski**, c' est on scrijheu e picård, avou l' accint d' Wiyere. 

Il est mimbe del SLLW dispu 1991.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ouve pol picård
I scrît purade del powezeye, mins lanawaire, i s' a metou a scrire des noveles.

Il a eto fwait des rcwerances foclorikes : *La décapitation du coq à Rouillon, Hergnies, Wiers et Pérulwez*, divins «*Enquêtes du Musée de la Vie Wallonne*», Tome XX, n° 237-240, 2001, pp. 153-173.

Il a-st eplaidî li motlî picård di Wiyere.

## Ses lives
* *A hue et à dia* arimés (1987) 
* *Marie au blé*, arimés (1990), Pris del Veye di Lidje
* *[[:Wikt:trî|Trieux]] à moute*, arimés (1994)
* *Loyins*, arimés (2002)
* *L'ome assis*, noveles, a vudî bénrade
* *El découvérte*, noveles,  a vudî bénrade
* *Vint à l'aveûglète*, arimés, 2018 (pitite coleccion del Societé d' Langues)
* *Èd finès forches*, arimés, 2022 (coleccion « Di Walonreye » di Tétras Lyre)

## Pris
Il a wangnî li pris di powezeye del veye del Lovire e 2014.
    
## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje di ses scrijhaedjes (ratournés e rfondou walon) 
*  Si pådje sol waibe di l' SLLW
Berdouxha

[thumb|Greves shuvou d' on bardouxha a [Mont e 1893]]
On **berdouxha** u on **broye-manaedje**, c' est cwand ene trope di djins sketnut l' barake dins ene veye, mins sins idêye di stårer on redjime politike, come dins ene revintreye.

## Sôres di berdouxhas
On bardouxha di payizans u di totès ptitès djins si lome ene djåcreye.

On berdouxha pout shuve ene greve, come a Mont e 1893. Ou on metingue ki toûne må.

## Sourdants
René Henoumont

**René Henoumont**, c' est on scrijheu walon ki scrijha e francès. Il a skepyî a Hesta e 1922, li 7 di nôvimbe. A ployî bagaedje li 9 di setimbe 2009 a Steenkerque.

Il a fwait des lives sol Walonreye.

Il a eto scrît pacô e francès del Walonreye : *Un oiseau pour le chat* (èn oujhea pol tchet), Duculot, Djiblou, 1979.

I fjha ene biyografeye di Tchårlî Djambe-di-bwès : *Charlier dit "La jambe-de-bois "*, Paul Legrain, Brussele, 1983.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje sol waibe do Siervice do Live del Province do Lussimbork
Pascal Van Moer

**Pascal Van Moer**, c' est on scrijheu e picård relî dins l' Antolodjeye Scrire. Il a vnou å monde a Timpleûve (Tornè) e 1946.

I scrît aprume des tchansons.

Di s' mestî, i fjheut des rcweraedjes sol terén po l' industreye des fosses, do costé d' Tornè.

## Sourdants
Hélène Burquel

**Hélène Burquel** (ki sene sovint avou l' no di si ome **Hélène Hance-Burquel**), c' est ene sicrijheuse e gåmès.

Elle a skepyî a Hondregni (Viyé-l'-Alou) li 8 di nôvimbe 1909 ey a morou a Brussele e 2000. Di s' mestî, elle esteut dame di scole.

Ses scrijhaedjes passént sovint dins l' *Avenir du Luxembourg*.

Ele fourit relîte dins l' Antolodjeye Scrire et dins l' rivuwe MicRomania.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di ses scrijhaedjes so l' Aberteke (rimetous e rfondou walon, so l' Aberteke)

## Sourdants
João Havelange

thumb|right|João Havelange
**João Havelange** (e walon, on prononce ***Havlondje*** u ***Havlandje***), c' est l' fi d' on Walon (èn årmurî) k' aveut-st ebagué e Braezi. João Havlondje sikepia li 8 di may 1916 a Rio de Janeiro - 16 august 2016.

C' est on mineu d' ekipes di fotbale e Braezi. 

I fourit prezidint del FIFA di 1974 à 1998.

*Li [[nos d' famile del Walonreye|no d' famile]] [[Havelange]] provént do viyaedje di [[Havlondje (viyaedje)|Havlondje]].*
Jules-Joseph Pirot

thumb|120px|(diviè 1903)
**Jules-Joseph Pirot**, ki s' no d' pene, c' esteut **Porti**, on ricmaxhaedje des letes di s' no, c' esteut on scrijheu e walon. 

I skepia a Djeve e 1877 et mora a Esterhazy (Canada) (ki s' loméve, di ç' tins la, Kaposvar) e 1955. Il est eteré dilé l' eglijhe ki les maçons d' Djeve avént basti e 1907.

Riprins dins l' grosse Antolodjeye da Piron.

Di s' mestî, il esteut curé, ey il ebaga eviè l' Canada e 1903.

## Ouve e walon
Il a scrît tot djonne, cwand il esteut co å Ptit Seminaire di Florefe, ene pitite novele : "N' avoz nén veyou nos pourceas ?"

Divant d' endaler å Canada, i fwait parexhe on live di sovnances, mins k' i rarindje a môde literaire. Si tite, c' est Les fåves da nosse viye mere. C' est aprume des racontroûles di doûcès creyances do vî tins.

thumb|li live sor lu scrît pa Lucien Léonard

Il est onk des råles escrijheus e walon k' åye sicrît sol payis la k' il aveut abagué : li Sascatchewane e miercorin do Canada.

Ses scrijhaedjes e walon ki s' passèt e Canada ont stî rashonnés dins on live Contes d' å lon et did près eplaidî e 1950.

I raconte des sacwès ki s' ont passé podbon ey eto des floricontes des djins did låvå, inte di zels, li ci di l' Aiwe Qu'Appelle.

E Canada, Pirot aprinda sacwants lingaedjes etrindjirs, emey zels, li hongrwès, pask' il a stî curé lontins a Esterhazy la k' gn aveut des cåkêyes di Hongrwès. Il a minme sicrît on catrecime e hongue.

Lucien Léonard a-st eplaidî on live sor lu "*Un littérateur wallon du Canada, l'abbé J.-J. Pirot*" (sins leu, sins date, diviè 1967).

## Alére
"On monde sins frontires" da Gilbert Renson ki raconte, a môde di novele, li vicåreye da Porti, dins "les cayés walons, 2007 (6), p. 179-183.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwants scrijhaedjes 
* 
* 

## Sourdants
Aiwe Qu'Appelle

thumb|300px|Vå d' l' Aiwe Qu'Appelle, dilé Regina
L' **Aiwe Qu'Appelle**, c' est ene corante aiwe do Canada, ki court so 430 km dispu l' Basse Diefenbaker el Sascatchewane et-z egoliner e l' Aiwe d' Assiniboine,  e Manitoba.

Si no vént d' on floriconte indyin, d' èn Indyin ki rivneut del tchesse et k' etinda ene vwès. I responda e s' lingaedje : *kâ-têpwêt*? ki vout dire : "Kî çki houke ?". Mins nolu n' responda, ca c' esteut on spér ki cåzéve.

Les Inglès li rlomît "Calling River", pu les Francès *la rivière Qu(i) Appelle* (l' aiwe ki houke, l' aiwe k' apele).

Ci floriconte la a stî rarindjî e walon pa Djule Pirot, k' aveut-st ebagué avår la.

Il a eto stî arindjî a môde d' operå pa Frank Thorolfson e 1955.
Djeve

**Djeve** (e sistinme Feller, *Djêve*, F. *Gesves*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province di Nameur.

Elle a dné s' no a ene ronde plate et spesse pire po moure li grin.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **5340**

## Ban d' Djeve
* Djeve (viyaedje)
* Altene
* Mozet
* Sorêye
* Få-les-Tombes
Djeve (viyaedje)

**Djeve** (e sistinme Feller, *Djêve*, F. *Gesves*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **5340** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Na 119 **.
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins :
** Lomaedje : les *Djêvias*
** Sipotaedje: les Såvadjes (*Sauvadjes*).

## No di des plaeces di Djeve
Sacwants mots del toponimeye di Djeve sont metous so ene pådje tote seule.

## Tuzance walone
Jules Pirot, on rlomé scrijheu e walon î skepia e 1877.

## Sourdants
Matîssalé

**Matîssalé** (en ebreu מְתוּשֶׁלַח "matoushela'h")
, c' esteut on påtriyåtche del Bibe k' åreut viké foirt vî (969 ans).

Il a morou å Deludje.

C' esteut l' grand-pere da Noyé.

## Pî-note
Nos walons e Braezi

Sacwants **nos d' famile do Braezi shonnnut vni del Walonreye**. 

Gn a yeu, come di djusse, ene wache d' ebagance del Walonreye eviè l' Braezi å cminçmint do 20inme sieke. Mins n' a nol situdiaedje k' a stî fwait ladsu.

Les ebagants endalént purade del province do Lussimbork. End a yeu a Rdû.

Sacwants rlomés nos Brezilyins ki pôrént vni do walon (et k' ont stî cnoxhou på fotbal).
* João Havelange : (Havlindje)
* Chamoto (Djåmote ?)
* Luxemborgo (Lussimbork)
Jean Louvet

thumb|Djan Louvet 
[thumb|Djan amon [Titorval ]]
**Jean Louvet** a skepyî a Moustî-so-Sambe li 28 di setimbe  1934. I dmeure al Lovire.

C' est on scrijheu d' pîces di teyåte e francès (padecô maxheye avou do walon).

## Ouve
Dins s' dierinne pîce, djouwêye a l' Aisse del Tuzance di Strepi e 2006, gn a deus copes tot ocupêyes a s' piede, dedja pierdowes, mierseules a costé d' ene otostråde, et k' arivnut à s' ritrover et raler viker do bon pî dins ene tchôde plaijhante amiståvisté.

Come bouteu pol Walonreye, Jean Louvet enonda e 1983 l' Afitcha pol Tuzance walone, et ndè rapontyî ene nouve modêye di 2003, ratournêye e walon pa Lucyin Mahin.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si vicåreye sol Waibe di l'Institut Jules Destrée
Tournisse

Li **tournisse**, c' est ene sinsåcion ki totafait toûne åtoû d' vos.

## Cåze do tournisse
Li tournisse vént do cervea u do cervulea, u del divintrinne oraye.

Li tournisse n' est nén l' minme ki les sdårnions, ki vnèt purade do baxhaedje del tinsion do sonk dins l' tiesse.
Sdårniyon

On **sdårniyon**, c' est ene  piete di cnoxhance, ki n' deure nén lonmint, cåzêye på baxhaedje del tinsion do sonk dins l' tiesse. 

Li sdårniyon est diferin do tournisse, ki provént d' on disbrôlaedje do sistinme nierveus. 

Sacwants sdårniyons polèt vni eto di des sôlantès droukes. Come metans ås tchvås et ås pourceas ki magnnut del dårnale.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "sdårniyon", alez s' vey e [[:Wikt:sdårniyon|splitchant motî]].*
Tournisse (berbis)

Li **tournisse des berbis**, c' est ene maladeye des berbis ki cmince belotmint, pa on ptit toirdaedje do cô, ki fwait kel biesse ni tént pus s' tiesse bén droete.

Après sacwantès samwinnes, li berbis va tofer aveur håsse di tourner e rond, todi do minme costé, cwand ele rote. Mins ele s' endè rind conte, et si rprind, et coridjî s' voye.

Li biesse malårdêye insi des samwinnes å lon, mins ele magne co, divant d' crever.

Li tournisse des berbis est cåzé på diswalpaedje, dins l' cråne, d' ene potche d' aiwe k' i gn a ene halene divins, lomêye ***Coenurus cerebralis***. Cist halene la, c' est on tchalon d' on vier solitaire do tchén, ***Taenia multiceps***. 

## Tournante biyolodjike di ''Taenia Multiceps''
Li tchén si va repestiferer tot magnant l' cervea del crevêye berbis. Li vier solitaire ca crexhe dins ses boyeas, et låtchî ses maweures bokets avou les strons. 

Les oûs si spådnut dins les waides, la k' les berbis paxhèt. Ele les vont magnî avou l' yebe.

I discloyèt dins li ptit boyea, et trawèt l' måjhire intestinåle, et moussî dins l' sonk. Gn a k' les ptitès halenes k' avnèt dins l' cervea et l' miyôle ki vont divni des maweurs tchalons, so 7 a 8 moes. Les rascråwêyès berbis vont cmincî a fé do tournisse do côp kel cerves est tinkyî a cåze del potche d' aiwe ki s' diswalpêye ådvins do cråne.

*Li [[tournisse des djins]], c' est on simptome di sacwantès maladeyes del tiesse.*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tournisse", alez s' vey e [[:Wikt:tournisse|splitchant motî]].*

## Hårdêye difoûtrinne
* Foyou so l' vier solitaire "Taenia multiceps" eyet si tchalon "Coenurus cerebralis" (en inglès)
* Esplikêyes sol formagnant et fotos (en espagnol)
Politike linwistike

Li **politike linwistike**, c' est totes les mzeures metowes so pî so fotche pa ene otorité po-z ecoraedjî u discoraedjî l' eployaedje d' ene u sacwantès langues, dins on metou payis.

Istoricmint, les nåcions, tot s' fôrmant, ont sayî d' oblidjî totes les djins k' î dmorént dins leu limotches di djåzer li minme lingaedje, riclamé come li lingaedje oficir, et di spotchî les ôtes. Pacô, les politikes linwistikes ni sont nén acceptêyes påzès djins et sont ene des cåzes di revintreyes, come al revolucion bedje.

Portant, dispoy li cminçmint do 20inme sieke, gn a eto, e mwintès plaeces, des politikes linwistikes po disfinde des mancîs lingaedjes.

Po ces-la, li politike linwistike si pout rashir so l' linwe-ehåyaedje fwaite pa des djins u des soces, eyet so li rfondaedje atåvlé pa des sincieus u des bouteus.

Li politike linwistike eneviè l' walon est esplikêye so ene pådje tote seule.

## Sacwants egzimpes di politike linwistike
* Ordonance di Villers-Cotterêts do Rwè d' France Françwès I k' oblidje a eployî l' francès dins tos les akes  del djustice fwaits el France.
* Arimés sol politike linwistike el Walonreye des trevéns holandès (1814-1830)
* Uzaedje des langues el Beldjike : Hagnon 30 del Mwaisse Lwè bedje : L' uzaedje des langues djåzêyes el Beldjike est libe. I n' pout esse oblidjî ki påzès lwès et fok po les akes di l' otorité publike et po les cayets d' djustice.
Rweyåme

On **rweyåme** ou **royåme**, c' est on payis la kel mwaisse, c' est on **rwè** (**roy**) u ene **[[royinne]]** (**[[rinne]]**). Ci sistinme politike la si lome **rweyålté** u **monartcheye**. 

On rweyåme est pus ptit k' èn impire, mins pus grand k' ene principåté.

## Sôres di monartcheyes
Gn a des rweyåmes la kel Rwè a tot a dire (monartcheye sins pårtaedje) et des cis la kel Rwè goviene tot shuvant ene mwaisse lwè. 

## Rwès et mwaisse lwè
Li mwaisse lwè pout foirt rastrinde les povwers do rwè. Metans, ele Beldjike, tote lwè doet esse sinêye på rwè et pa on minisse. Årvierdimint, li mwaisse lwè pout leyî ene contrumasse di povwers å rwè. Boutans, e Marok, l' årtike 18 del mwaisse lwè vout ki tot çou k' est decidé på rwè ni pout nén esse forbatou.

## Egzimpes di rweyåmes
### d' asteure
* Beldjike
* Marok
### di dvinltins
* Rweyåme Uni des Bas Payis
Ene saye di croejhete di nosse patwès (live)

thumb|coviete del deujhinme edicion
**Ene saye di croejhete di nosse patwès** (*One saye di creûjète di nosse patwès*), po fé court, eto: li **Croejhete Linåd**, c' est on live di croejhete des accints do walon do Mitan. 

Il a stî scrît pa Lucyin Léonard et a vudî e , avou on replaidaedje, ricoridjî al mwin, e 1972.

Il est rahoukî dizo l' côde **CC1** dins l' Wiccionaire walon. 

## Contnou et corwaitaedje do stîle
Li scrijheu corwaite les accints do Payis d' Nameur, di Dinant et d' l' Årdene (pårteye metowe astok del Fåmene, come Nåwinne). Ci fourit l' prumî live di croejhete po ces payis la.

Ci fourit l' prumî live di croejhete po ces payis la.

Gn a eto ene pårteye so les codjowaedjes.

Li live est foirt åjhey a comprinde. Lucyin Léonard eploye on motlî di mwaisse di scole et nén des fråzes di linwincieus.

## Corwaitaedje do tite
Å resse, c' est l' prumî côp k' on eploya li mot "" tot l' sitindant do sinse di "ptit live di scole po-z aprinde les letes" å ci di "grammaire d' ene langue". Li disfondowe ** leye-minme, c' est ene fôme di Lidje (ça åreut yeu stî *crwèjète* a Nameur). Eto, li mot, come eployî dins l' tite pout esse riwaitî come on noûmot di stindaedje do sinse.

## 
Scanaedje do live
Live sol walon

:**'.
On **live sol walon''', c' est on live la k' on djåze do walon mins dins èn ôte lingaedje. C' est å pus sovint e francès, mins gn a eto yeu des lives sol walon eplaidîs en almand ey e neyerlandès. Ces sincieus lives la sont scrîts pa des linwincieus, å pus sovint des romanisses. 

Èn egzimpe di live sol walon ki n' est nén scrît pa des sincieus, c' est Ké walon po dmwin ?, on live di sinteze et d' esplikêyes, adjinçné pa Lucyin Mahin e 1999, avou ene grosse vintinne d' ôtes sicrijheus. Dins ç' live la, pol prumî côp, gn a eto on rascourti e walon po tchaeke tchapite.

On pout eto rindjî emey les lives sol walon :
* les motîs walons
* les lives po studyî l' walon : lives di croejhete, di codjowaedjes.
* les lives di scole sol walon
* les rvowes sol walon

A costé des lives, gn a eto des waibes sol walon.

Les lives sol walon sont diferins des lives e walon, po lére.

## Hårdêyes divintrinnes
* .
*
Roland Georges

thumb|120px|left|(e 2012)
**Roland Georges** a skepyî a Noveye-dilé-Bastogne li 2 d' avri 1935. Il a morou li 1î d' djun 2020.

C' esteut on scrijheu di prôze nén racontrece e walon.

Il a-st eplaidî on seu live, mins on spès : On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (live). Sacwants d' ces bokets la ont stî rprins dins l' Rantoele-gazete.

Il î notéve l' accint walon d' Engrè.

## 
*
Tcherwaedje

Li **tcherwaedje** ou **rabouraedje**, c' est li rtournaedje del tere, so ene roye, po-z î semer des grinnes.

## Motlî
Li ci ki moenne cist ovraedje la est lomé **tcherweu** ou **raboureu**.

Li såjhon k' les cinsîs semnut les dinrêyes, c' est l' .

## Istwere do tcherwaedje
 

Les pus simpes des tcherwaedjes s' ont fwait avou des eraires di bwès, pu d' fier. I faleut bén tni l' pougnêye del cawe po fé del bele tcherowe. Cwand l' schî schipéve foû, on fjheut on rnåd. S' i gn aveut bråmint di rnåd dins on tcherwé, les djins riyént do tcherweu.

Après ont vnou li simpe tcherowes, ou simpe brabant. Li diferince avou l' eraire, c' est l' rîsse ki rtoûne li tere d' on costé, dabôrd k' avou l' eraire, ene ritoume des deus costés. Mins avou l' tcherowe, i faleut ataker å mitan u azès deus costés do boket, çou ki fwait k' on-z aveut ene schavroûle di tchaeke costé ey èn adosmint å mitan. L' anêye d' après, on-z aroyive contråve po rlivler l' terén.

Avou les dobes brabants il a fwait pus åjhey tcherwer. On pleut ndaler todi do minme costé et i n' faleut pus tni l' pougneye. I faleut co bén miner li tchvå (u les boûs) po-z aroyî, mins après, les biesses shuvént l' roye tote seules (i n' les faleut pus miner). Cwand on-z arivéve å dbout del roye, on rtournéve li brabant po-z eraler avou l' roye astok, tot tcherwant do minme costé.

## Biesses atelêyes po tcherwer
El Walonreye, on-a a co tcherwé atelaedje des boûs avou les boûs disk' eviè 1900, so l' Årdene, todi.

Dins sacwants payis, å Marok, metans, les ptits cinsîs eploynut tossu bén des åmeas ou des vatches ki des boûs.

Mins li prumire biesse po tcherwer avou, e l' Urope, todi, c' esteut li tchvå. 

Dins les payis del Mîtrinne Mer, on tcherowe voltî avou des moulets. Dins sacwantès coines, eto avou des chamos.

## Tecnike do tcherwaedje

Li prumire roye di tcherwaedje, so royant do boket, si loméve l' **aroyaedje**; li dierinne, li **disroyaedje**.

## Alére
* On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene, p. 13-19.
Declaråcion des droets des djins po tos les payis do monde

Li **Declaråcion des droets des djins po tos les payis do monde** u **declaråcion univiersele des abondroets del djin**, c' est on tecse di rclamaedje po les abondroets des djins di tos les payis do monde.

thumb|250px|Eleanor Roosevelt ki tént e ses mwins li prumî tecse del declaråcion (1949)
thumb|Modêye Djosran-Seret, replaideye do Muzé do Vicaedje des Walons e 2018

## Mwaissès dnêyes
Li tecse a stî scrît pa ene troplete di djins, acviernés Eleanor Roosevelt.

Il a stî accepté di l' Assimblêye djeneråle di l' ONU li 10 di decimbe 1948, pal voye do decidaedje (rezolucion) 217 A (III). 

Il a stî ratourné dins ene cåkêye di lingaedjes, inte did zels li walon.

## Contnou
Après èn adrovaedje, les 30 årtikes del declaråcion esplicnut les pondants et les djondants des abondroets des djins, ki dvrént valeur po tos tchamps payis. 

## Acceptance
Pitchote a midjote, il a stî accepté dins bråmint des payis, et î divni sourdant po les lwès nåcionåles. Portant, sacwants payis s' ont ene miete houwé evoye del diclaråcion, tot djhant k' ele ni rprezinte k' ene avuzion des abondroets des djins dins l' Monde coûtchantrece. Metans, les payis di l' OCI, k' ont riscrît on tecse rashiou so l' islam e 1990.

## Modêyes e walon
### Istwere
Li prumire modêye a stî motoit stî scrîte pa Guy Fontinne, Maurice Jachim et Alex Snysters e lidjwès.

Elle a stî rveyowe pa Charles Josserand et René Seret et cossemêye på CRIWE. On riscrijhaedje avou l' accint del Viye Såm est dvou a Joseph Docquier.

Li declaråcion a stî libmint rashiowe e rfondou walon pa Lorint Hendschel eyet Pablo Sarachaga.

### Corwaitaedje
Sacwants modêyes sont rsintowes come foirt rifrancijheyes. On a bråmint rprotchî l' uzaedje do mot «» po totes les «», çou ki fwait dire, tot baltant, ki les femes n' ont nou droet ladvins.

Sacwants cognes di croejhete ni vont nén avou les acceptances del croejhete walone, come li plaeçaedje des addjectifs djondreces calkés do francès divant l' no (djeneråle assimblêye).

### Eplaidaedjes
Li modêye Djosran serè veyåve tot on tins sol waibe des Nåcions Uneyes. Ele serè replaideye so papî e 2018 på Muzêye do Vicaedje des Walons (ISBN 978-2-39010-140-6).

Li modêye e rfondou walon est lijhåve dispu les anêyes 2000 sol waibe «l' Aberteke».

Les modêyes Hendschel-Sarachaga et Dokir ont stî rmetowes so Wikisourd e 2022.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwantès modêyes e walon :
* Ratournaedje (oteur nén cnoxhou) (e sistinme Feller, sol waibe Lexilogos)
* Ôte ratournaedje da Lorint Hendschel et Pablo Sarachaga (e rfondou walon) 
* Rimetaedje do tecse Djosran avou l' accint del Viye Såm (pa Djôzef Dokir 

## Sourdants et pî-notes
Ridû (toponimeye)

**<big>Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Rdû]]</big>**

## Hamteas
* Lesse
* Amwaide (*amwéde*)
* Les / ås Boucas
* Setchri
* A Molhan (*Molan*)

## Plaeces a vey avou des tchamps, des prés et des sårts
* Les Roeds Tchamps (so plaece : *les rwasses tchamps*), les Tétitchamps, li tchamp del cawoûte (u del cahoute) (*lu tchamp dul ca.oûte*)
* E Pré Morea (*ou pré Morê*); Les prés d' Tchitchron
* Li bea bounî (*lu bê bonî*)
* a groume-fier (*a grume-fiêr*, tchamp la k' les schîs des tcherowes uzént foirt ?)

## Plaeces a vey avou des åbes et des bwès
* E Ro (*ou ro*)
* Les Speches, li Speche di Nabruvå.
* Al virêye do ravier.
* Li taeye di Lesse.

## Plaeces a vey avou des ôtès plantes et des biesses
* Li Fontinne des taessons 
* Li Rotche ås tchvås (on-z î fjheut ttoumer les vîs tchvås)

## Plaeces a vey avou des aiwes
* L' aiwe di Lesse
* Bonwé.
* Li Pont des Barbouyons (inte Ridû et Davdisse).
* Li pont des coxhetes (dizo Lesse, dilé li rdjondaedje di l' aiwe d' Our avou l' Aiwe di Lesse)
* Li Fontinne des taessons (*la fontin.ne des tassons*); Rigåfontinne.
* Li ri d' glands
* A Salmanfwè
* A Udlôbu

## Plaeces a vey avou les tienes et les vås
* a Pinvå (*Pinval*)
* Les Schavtés Louwis (*Chaftés Louwi*)
* Al virêye do ravier
* A Montavå
* Li Boutantiene (*boutantchêne*)
* Li Moranfosse (*la Moranfosse*)
* Li Foxhale di dinrêye (?) (*la fochèle dul dèrêye*); li foxhale di Djeve (*la fochèle du Djêve*)
* A Mohîmont (après Dåvdisse)
* Al Nawe

## Plaeces a vey avou des rotches
* Al Rotche du schî (?) (*al Rotche du chi*)
* Li Rotche ås tchvås (*la rotche aus tchfaus*, on-z î fjheut ttoumer les vîs tchvås)

## Plaeces a vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins
* Al Coulêye di Låvå (*Culéye du lauvau*)
* Å Rôli d' Lesse (*ou Rôli*)
* Les Assinces; l' assince Minet
* les Prandjloe d' Djeve (*les Prandjloûs d' Djêve*)
* A l' Esro

## Voyes, pazeas et rowes
* Voye di Dåvdisse
* voye di Transene
* Li Nouve Rowe (so plaece : *la Nûve Rûwe*).
* Al Croejhete (so plaece : *La Croûjète*).
* Li pazea d' Tchitchron (*lu pazê d' Tchitchron*)

## Plaeces a vey avou l' istwere
* Les Måtches

## Ôtès sacwès et målåjhminces
* A Bzoû
* E Djeve (*ou Djéf*)
* A Ontrûle
* Ås Setîs (*aus sètîs*)
* a Tchitchron (après Poitchrece); li pré d' Tchitchron, li pazea d' Tchitchron
Croejhete (toponimeye)

**Pådje do mot "croejhete" et ses parints el toponimeye**

Li mot croejhete, k' on rtrouve e sacwantès plaeces el Walonreye vout sovint dire ene pitite croejhlåde di voyes.

On pout eto aveur, dins l' minme uzaedje, les mots "croejhea" et croejhêye.

Tant k' å mot "croes", il est pus sovint metou po des vraiyès croes.

Li mot egzistêye eto foû del Walonreye, metans *La Croisette* a Nice.

## croejhete
* Al Croejhete : plaece di Rdû, di Lompré-el-Fåmene, di Frôhan (*al Croûjète*), di Djivri (*al Cwâzète*), di Sint-Amand et d' Vådcêye (*al Crojète*)
* El Cinse del Croejhete : plaece di Nivele (*Cwèjète*)
* A les Croejhetes : plaece di Miå (*a les Cwâzètes*)

## croejhea
* el Croejha : plaece di Nivele (*el Cwèja*) : croejhlåde metou dizo Bournivå sol voye di Brinne-li-Conte

## croejhêye
* El Hôte Croejhêye : plaece di Måradje (*el wôte Cwâséye*)
Univiersité d' Lidje

vignette|Logo di l' Univiersité d' Lidje d' asteure
L' **Univiersité d' Lidje** (e rascourti **ULiège**), c' est l' seule univiersité d' Estat del Walonreye.

Elle a stî ahivêye do tins do redjime holandès. Les prumîs professeurs estént bråmint des Holandès. Il acsegnént en holandès, po shuve li politike linwistike da Wiyåme 1î.

Après l' revolucion bedje, come di djusse, on-z î a-st acsegnî e francès.

Sol kimince do 20inme sieke, l' ULg drova ene tchaire di diyalectolodjeye walone, et l' ofri a Jean Haust. Après lu, ele rivna a Elisée Legros, Louis Remacle, Jean Lechanteur pus Marie-Guy Boutier. C' est ces profs la k' ont stî les mwaisses bouteus so les ALW.

Diviè 1970, l' Univiersité d' Lidje s' a recråxhî del faculté d' årtisyince, ki dvant, c' esteut li scole veterinaire di Cureguem, a Anderlek.

Bråmint des facultés ont-st ebagué sol campusse do Sårt Tilman dins les anêyes 1970.

## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe oficire di l' univ
Wiyåme 1î d' Orandje

thumb|Wiyåme prumî
**Wiyåme 1î d' Orandje** (sipoté **l' Orandje**), c' esteut on rwè d' Holande, k' aveut skepyî li 24 d' awousse 1772 et k' a morou li 12 di decimbe 1843. 

Il esteut li rwè do Rweyåme Uni des Bas Payis, k' i rçuva al Påye di Wîne (1816).

## Rapoirts avou l' Beldjike
Il î vleut diswalper li comiece eyet les syinces. Il ahiva troes univiersités d' estat: l' Univiersité d' Lidje, li cene di Lovén (ki dvénrè l' UCL, catolike) et l' cene di Gant (ki dmeurrè l' Univiersité d' Gand, todi d' estat).

Mins si politike linwistike ni plaijha nén ås Walons. Adon, i s' revintît, avou les Flaminds ki veyént evi li minance holandesse protestante. Ci fourit l' revintreye di 1830.

Fén araedjî k' on åye lomé Yopôl 1î come rwè, i ratake li Beldjike e 1831 (Campagne des dijh djoûs). I wangne totes les batreyes, mins rescoule di sogne di l' avanceye d' ene årmêye francesse vinowe å scours des Bedjes.

Pu siner l' Påye ås vint-cwate hagnons (1839). Loukîz a: Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike.
Jean-Baptiste d'Omalius d'Haloy

**Jean-Baptiste d'Omalius d'Haloy** (e walon **Djihan-Batisse d' Omaliusse di [[Haloe]]**) a skepyî e 1783 ey a morou 1875. C' esteut on scincieus, mins il a eto stî govierneu del Province di Nameur do tins des Holandès (1815-1830).
 
C' esteut aprume on sincieus el djeyolodjeye, fén cnoxheu di l' adjinçmint des rotches. Il a splikî, lu l' prumî, l' adjinçnaedje do Bassin d' Paris, del Beldjike, des Vôdjes, do Djura, et di sacwantès coines des Apes et des Pirenêyes.

Il a ene rowe a s' no a Cînè.

*Djihan Batisse d' Omaliusse di Haloe esteut del minme famile ki [[Djihan d' Haloe]].*
Gråce-Hologne (veye)

Li **comene di Gråce-Hologne** a-st askepyî e 1970 på rabindlaedje di Gråce-Bierleu eyet Hologne-ås-Pires.

Docô après, e 1977, elle a divnou ene intité.
Gråce

**Gråce** (la-minme, ***Grâce***), ça pout lomer : 
* l' intité d' Gråce-Hologne (dispoy 1977)
* li prumire rebanêye comene di Gråce-Hologne (1970-1977)
* li comene di Gråce-Bierleu 
* li viyaedje di Gråce

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Gråce|l' esplicant motî]].*
Gråce-Bierleu

**Gråce-Bierleu** (la-minme *Grâce-Bièrleû*, F. *Grâce-Berleur*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Hologne-ås-Pires po fé l' prumire comene di Gråce-Hologne, pu avou troes ôtes viyaedjes po fé l' rebanêye comene di Gråce-Hologne, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4460 **
** davance : **4321**
* Limero diyalectolodjike : **L 60**.
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' [[esplicant motî]] a [[:Wikt:Gråce|Gråce]] ey a [[:Wikt:Bierleu|Bierleu]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Gråce-Bierleu
### Hamteas
* a Gråce (*Grâce*)
* å Bierleu (*â Bièrleu*)
* å Bwès Malete
* e Boute
* a Djåce (*Djâce*, Fr. *Jâce*)
* å Perou
* å Rinnåd (*â rénâ*)
* a Touvoye (*Toûvôye)
* e [[:Wikt:vijhnåve|Vijhnåve]] (*è Vinâve*)

=== Ôtès plaeces ===
[[Imådje:Grauce plake trixheas.jpg|thumb|"Les Trîxheas"]]
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** so les [[vegne (toponimeye)|Vegnes]]
** les [[trîxhe (toponimeye)|Trîxheas]]
* A vey avou des åbes et des bwès :
** å Bwès Malete
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** al poye
** les colebires
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
* so les [[veye (toponimeye)|veyes]]
** al cloke
** al [[cårire (toponimeye)|Pourreye]]
* Les voyes et les rowes.
** al Nouve voye
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes)
** al Royinne (*al royène*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** el Bodoye

== Istwere ==

Tins d' l' [[Afwaire Rweyåle]], gn ava la, [[30 di djulete]] [[1950]], on [[metingue]], et les djindåres saetchît å [[fizik]] so les metinguîs. I touwît cwate djins : Cerepana (on Polonès), Houbrechts, Vervaeren, troes metinguîs, et Thomas èn ome ki passéve avår la.

Gn a on monumint ki rapinse ces touwaedjes la.

== Tuzance walone ==
* [[Sicrijheus e walon]] :
** [[Gilbert Mottard]]
** [[François Nyns]]
** [[Joseph Sécretin]]
* Accint do walon d' Gråce-Bierleu
** Come a [[Serè]], li [[betchfessî å]] est todi prononcî "â" : *Grâce, â Rénâ, è Vinâve, Djâce''
Bierzet

thumb|eglijhe 
**Bierzet ** (F. *Bierset*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Gråce-Hologne, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4460**
** davance : **4340**
* Limero diyalectolodjike : ** L 46 **
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Bierzet|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bierzet
a Wazedje

## Economeye
Areyopoirt, bråmint po les martchandeyes, mins eto po les vols tcharters.

Mins ça tchesse bråmint des djins evoye do viyaedje.
Five del Vå do Rift

thumb|280px|Sipårdaedje del Five del Vå do Rift: e bleuwe coleur, la k' elle est inzotike, e vete coleur, sacwants cas del maladeye u des anti-coirs
Li **Five del Vå do Rift** (en inglès *Rift Valley fever*, c' est ene maladeye des bedots et des gades, mins ki les djins polèt atraper. 

Elle a stî ricnoxhowe pol prumî côp e 1930 e Kenia, dins l' Vå do Rift, did la, ès no.

Elle est cåzêye pa on virûsse a ARN, del famile des buniaviridîs.

Li må provoke do fordjetaedje ås berbis ey ås gades, et do crevaedje des djonnes agneas et des gadots.

Po passer d' ene biesse a l' ôte, li virûsse a dandjî d' on picron, ki pout esse di mwintès nindjes, come les *Culex*, *Aedes*, *Anopheles*, *Mansonia* et *Eritmapodiotes*.

Si ces picrons la hagnèt ene djin, ele va esse rascråwêye et fé del fivlote.

## [[Minêyolodjince]]
Dins les payis la k' elle a stî trovêye aprume (Kenia, Soudan, Nonne-Afrike), li maladeye est inzotike. Ele rivént après sacwnatès anêyes, cwand gn a on grans mopliyaedje des cuzéns a cåze di grossès aiwes, metans.

Dispu sacwants anêyes, li maladeye si spåde foû di si coine. Elle acsujha l' Edjipe e 1977, pu l' Moritaneye eyet l' Senegal e 1987. Eviè Bijhe, ele avinda e l' Arabeye Sawoudite ey å Yemen e 2000.

Dins ces noveas payis la, li maladeye est epizotike. Ele pout fé fordjeter disk' a 100 % des berbis et des gades. Adonpwis, gn è va aveur moens di fordjetaedje, mins des agneas crevés, disk' a 95 åcint des agneas djusse sikepyîs.

Si l' rascråwe arive so des spanis agneas, ele endè pout co touwer disk' a 40 åcint. Ele pout minme fé crever 5 a 30 % des berbeis et des gades adules.
Falijhe (toponimeye)

**Pådje do mot "falijhe" et ses parints el toponimeye**
thumb|Ène falijhe, come ène ôte
 
On rtrouve les mots falijhe et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

On-z a radjouté "loyi".

Loukîz eto : rotche (toponimeye)
 
 

----
## Viyaedjes
* Farjole
* Falå
* Loyi
* Rotchô

## falijhe
* Li, el Falijhe : plaeces di Lierneu (*ol falîhye*), Swarlêye, Måmdey (*Falîze*), Bouyon, Sint-Amand (*al falîje*), Melet (*dins l' falîje*)
* Les Falijhes : plaeces di Swè, di Rotchfoirt, d' Årveye. 
* Li Noere Falijhe (*neûre Falîhe*) : plaece do Trô. 
* Schî-Falijhe (*Chîfalîze*) : plaece di Djmepe-so-Sambe

## falwejhe
* Al Falwejhe : plaece di Transene (*Falwâche*), di Rotchô (*Falwâje*).

## falijhoû et falijhoûle
* Falijhoûle : plaece d' Ôrto (*Fal'hoûle*), di Nåwinne (*Faljon.ne*). 
* Les Falijhoûs : plaece di Dåvdisse (*les Falizûs*)
* Les Falijhoûles : plaece di Fosse-li-Veye (*Falizole*)

## falijea
* Falijhea : plaece di Xhinlesse (*Fal'hé*)

## falijhote
* Li Falijhote : plaeces di Bive et d' Rotchô (*Falijote*), di Ståvleu (*Fal'hote*). 

## falijhisse
* So Falijhisse : plaece d' Antè (*so Fal'hisse*, Fr. *Falhisse*), pirreye å mitan des bounès teres del Hesbaye.
Michael Schumacher

thumb|right|200px|Michael Schumacher (2010)
**Michael Schumacher** (riwalnijhåve **Mitchî Choumake**, on pô come ses près-soçons diynut **Choumi**), c' esteut on coreu en oto d' coûsse di Formule I. 

Il a skepyî li 3 d' djanvî 1969 e l' Almagne.

## Cårire
L' ome a cminçî a cori e F1 e 1991. C' esteut po l' ecureye Benetton. E 1996, il a candjî po ndaler avou les Ferrari.

Il a yeu set tites di tchampion do monde. Il a wangnî 91 Grands Pris, inte did zels li ci d' Francortchamp e 1992 (si prumire victwere), 1995, 1996, 1997 2001 et 2002. C' est lu ki l' a wangnî li pus d' côps avou Lewis Hamilton.

Si dierinne victwere fourit a Shanghai e 2006.

Il a stî 154 côps sol podiom.

E 1994, il a wangnî 13 Grands Pris sol minme såjhon.

Il a metou ahote a s' cårire li 22 d' octôbe 2006 a Sao Paulo e Braezi.

## Vicåreye
Li 29 di decimbe 2013, il a yeu on foirt laid accidint di ski, et manker d' î leyî ses hozetes. Ès feme ni dene nén bråmint d' noveles. Tolminme k' elle a dit, e 2022, k' ès-n' ome a divnou diferin dispu ès-n' accidint.

## Sourdants et pî-notes
Our (Lesse)

thumb|L' aiwe d' Our a Our
**Our** (po discramyî avou l' Our ki s' tape e Seure, on dirè **Our-e-Lesse**), c' est ene aiwe ki prind sourd a Palijhoû, et cori so Bè, so Ôpont, pu so Our, li viyaedje do minme no. 

Adonpwis, tot leyant Poitchrece sol costé, a gåtche erive, s' aler maxhî a l' Aiwe di Lesse a Lesse, al plaece k' on dit "ås deus aiwes". 

Djusse après aveur riçû Our, l' Aiwe di Lesse va co vey agoliner li ri d' Tchitchron, divant d' ariver a Dåvdisse.

*"Our", c' est eto l' no di [[Our|des ôtès aiwes et viyaedjes]].*
Aiwe del Walonreye

:*.*
Les **aiwes del Walonreye **, c' est des corantès aiwes k' acorèt bråmint dins Mouze. 

[thumb|300px|Mape des aiwes del Beldjike, avou l' [Seure (aiwe)|Aiwe di Seure sorlinêye]]

Ca Mouze, c' est li screne del Walonreye. Les Vås d' Mouze fwaiynut, a l' avirance, 70 åcint del sitindêye del Walonreye. C' est dins ç' payis la kel lingaedje walon s' a diswalpé.

Tolminme, n a pol moens ene grosse aiwe k' egolene el Mozale, c' est Seure.

Dins l' Hinnot et dins l' Roman Payis, n a sacwantès aiwes ki s' vont maxhî a l' Escô.

Gn a eto, e Payis d' Chimai, ene aiwe ki prind sourd el Walonreye pu s' aler egoliner dins Måne, pu dins Sene.

Sacwantès aiwes del Walonreye, cwand ele arivèt el Calistinne, moussèt schåynetmint dins tere, po rassoude sacwants km pus lon. C' est l' cas di l' Aiwe di Lesse a Belvå, Wame a Djmele, l' aiwe di Virwin a Ptigniye. Insi, i fwait målåjheye di dner leus longueurs.

Les aiwes sont egroxheyes di des ris.

So les vås d' Escô, les aiwes polnut esse distournêyes dins des tchenås. C' est eto l' cas di Mouze, après Lidje.

## Vî motlî walon des aiwes
Les pus grandès aiwes, on cåze di zels sins mete l' årtike : Mouze, Sambe. On-z a stindou l' rîle a totes les aiwes, mins sins l' rinde oblidjeye : on pout todi dire **li** Smwès, **l' ** Ambleve, **li** Djåce, astok di l' eployaedje sins årtike : Simwès, Ambleve, Djåce.

Gn a deus troes aiwes ki sont todi metowe avou l' ratourneure "Aiwe di", pask' on l' rescontréve e walon e sacwantsè coines, e 20inme sieke : "Aiwe d' Oûte", "Aiwe di Lesse", "Aiwe di Lome", "Aiwe d' Eure", "Aiwe d' Inne". On pout stinde ciste aloumåcion la a des ôtes aiwes, et cåzer di "l'Aiwe di Vesse", l"Aiwe di Seure".

Li plaece k' ene pitite aiwe si vént agoliner dins ene pus grosse, on dit dins l' vî motlî walon : li maxhe des aiwes (did la l' Almaxhe). Ucobén, pus biesmint "ås deus Aiwes" (maxhaedje di l' Aiwe d' Our avou l' Aiwe di Lesse. Gn a eto des mots pus imådjreces : "rescontraedje", "rabressaedje".

:*Sambe eva rabressî Mouze; Elle evont "bras dsu bras dsou"*. (tchanson Vive Nameur po tot)

Dins l' vî lingaedje gayel, li rescontraedje di deus aiwes, c' esteut l' "djimbe", did la ene cåkêye di nos d' plaeces del Walonreye : Djambe, Djimbe, Djimepe, Djinape, Djimele. Loukîz e Motî des etimolodjeyes gayeles do walon. Li passaedje do gayel å walon si voet bén dins les deus mots "Djimbe" (li viyaedje) et l' "Almaxhe" (l' aiwe), ki dvént dandjreus dire li minme sacwè å cmince.

## Vås d' Mouze
Les pus grossès aiwes k' agolinèt dins Mouze, c' est Smwès, Sambe eyet l' Aiwe d' Oûte.

Divant di s' maxhî a Mouze, l' Aiwe d' Oûte s' a a schipe ragroxhi di deus grossès rivires, li Vesse et l' Ambleve.

A pårt li Smwès, l' Aiwe d' Oûte et l' Aiwe di Lesse, les ôtès grossès rivires des Vås d' Mouze prindèt sourd ådfoû del Walonreye : e l' Almagne po l' Ambleve eyet l' Vesse, ey e France po Sambe.

## Vås d' Escô

## Vås d' Mozale

## Vås d' Sene

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Rilevé di sacwants nos walons coinreces des aiwes del Walonreye
* Djivêye des aiwes del Beldjike (e francès)
Aiwe d' Inne

**Gn a pol moens cwate aiwes ki s' lomnut "Inne" u "Aiwe d' Inne"**
* Inne (aiwe do Hinnot, Fr. *Haine*, k' eva eviè l' Escô, et ki s' no a lomé eto les viyaedjes d' Inne-Sint-På, et Inne-Sint-Pire)
* l' Aiwe d' Inne ki s' maxhe a l' Aiwe d' Oûte (Fr. *Aisne*)
* l' Inne, (Fr. *Aisne*) aiwe di France ki s' egolene e Wejhe (Fr. *Oise*)
* l' Inne, aiwe di France ki s' egolene e Mayene (Fr. *Aisne*)
Vås d' ene aiwe

Les **vås d' ene aiwe** (on dit eto li **bassin d' ene corante aiwe**), c' est tote li stindowe di payis, la k' li dierinne gote di plouve ki tome va-st ariver, al fén, dins ciste aiwe la.

## Motlî
C' est ene atuze k' on eploye pus sovint po on mouze (on fleuve). Adon, c' est les vås di ç' mouze la et d' ses afloyants.
 
Li limotche inte deus bassins d' corante aiwe, c' est çou k' on lome li roye di pårtixhaedje des aiwes.
Lisse d' emilaedje

Ene **lisse d' emilaedje**, on dit co ene **djåspinreye**, c' est on sistinme di cossemaedje di messaedjes so l' Daegntoele, a ene lisse di djins abounés, sovint so on minme tinme.

Vos evoyîz vosse messaedje a ene adresse (metans Viker@Yahoogroups.fr) et li messaedje est redjiblé a tos les cis ki s' avént rashious sol lisse.

Li lisse est awaitêye pa on mwaisse awaiteu, u "moderateur", ki pout espaitchî onk des uzeus di co eployî l' lisse po spåde ses messaedjes. Ça arive cobén cwand les idêyes sipårdowes n' ahåyént gote les ôtès djins del lisse. Udonbén k' il evoye ditrop di messaedjes, et des trop longs. 

Les messaedjes sont eto sovint afitchîs so ene waibe cintråle.

Les lisses d' emilaedjes ont cmincî tins des anêyes 1990. Elle ont stî bråmint replaeceyes pås foroms éndjolikes, a pårti des anêyes 2000.

## Sacwantès djåspinreyes e walon
* Lisse "Linux" des éndjolisses
* "Viker" li pus viye lisse d' emilaedje e walon, k' a raviké (pôvriteuzmint) e 2007
Shuvion fonolodjike

On **shuvion fonolodjike**, c' est ene shûte di letes k' i s' î aplike des rîles fonolodjikes prôpes a ene langue.

Egzimpes di shuvions fonolodjikes e walon :
* rîle des troes cossounes
* foû-rîles do displouctaedje des trokes di cossounes å coron
* sipotchåve voyale
Diyaleke

On **diyaleke** (on dit eto, avou des diferinnès idêyes padrî l' tiesse : on **pårler**, on **patwès**), c' est ene manire di djåzer d' ene trope di djins, u d' tot on peupe, ki n' est nén ricnoxhou on lingaedje.

Les diyalekes sont studyîs pal diyalectolodjeye.

Sacwants formagnîs lingaedjes lomés des "patwès" pa les politikîs, les intelectuwels u påzès cåzeus zelminmes ont-st ene unité ki les pout fé rwaitî come des langues. 

Ci unité la pout aveur sitî dmostrêye pa des studias diyalectolodjikes (walon, francoprovinçå), u pont esse claire dins l' kiminålté des djåzeus (basse, catalan).

Des linwincieus k' i gn a (come Jean-Claude Calvet) riclamèt ki, foû des idêyes tote fwaites, gn a nol adire inte ene langue et on patwès. 

Pol walon, ciste idêye la a eto stî spårdowe pa ene sintince da Julos Beaucarne.
:*Si Louis XIV åreut yeu dmoré a Nameur, tote li France djåzreut walon avou l' accint d' Nameur*.

Les rapoirts, dins ene societé, inte les diyalekes et les lingaedjes oficirs sont studyîs del sociolinwince.

On diyaleke pout divni ene langue på linwe-ehåyaedje, aprume s' il est aspalé pa ene politike linwistike d' èn estat u d' on payis otonome.

Pol walon, des waloneus come Yannick Bauthière cåznut di "langue walone" eyet di "diyalekes do walon" po les accints do walon.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:patwès|patwès]]", "[[:Wikt:pårler|pårler]]" et "[[:Wikt:diyaleke|diyaleke]]".*

## Sintimints suddjectifs sol mot "patwès" el Walonreye
E walon, li mot patwès est rsintou come rabaxhant pa bråmint des waloneus. 

Portant il est eployî pa cåzu tos les vîs cåzeus el Province do Lussimbork po djåzer do walon. 

El Gåme, li mot "*patois*" n' est nén rdintou del minme manire. Minme les soces di gåmès s' endè siervèt ("*Académie des Patois gaumais*").

## Hårdêye difoûtrinne
* Li lingaedje walon et les diyalekes walons (e francès, da Yannick Bauthière)
Pîce di teyåte

thumb
Ene **pîce di teyåte** (a Lidje, on prononce ***piéce***), c' est ene ouve di belès letes avou rén k' des cåzaedjes inte sacwants djins, k' on lome les personaedjes del pîce.

## Mwaissès dnêyes
Gn a eto sacwantès esplikêyes so les mouvmints des personaedjes, et pacô, li sintimint k' i dvèt mostrer po ene u l' ôte replike.

Ene pîce di teyåte est scrîte po esse djouwêye en on teyåte.

Li ci ki scrît des pîces di teyåte si lome on fjheu d' pîces di teyåte (on dit sovint, pus coûtmint, on teyåtreu).

Po ene djivêye di rlomêyès pîce di teyåte e walon, alez s' vey so .


Pexhon avri Yon.jpg
Bourgraff Jean Voye di Lidje djouwaedje divant l' ouxh Bovgnî2.jpg
Creyåcion Bardot Einstein.png
Feydeau Veskeveye1.jpg
Tchålerwè ça conte broûlaedje noer coirbå.jpg
Teyåte Veskeveye wa-tchambe.jpg


## Sacwantès sôres di pîces di teyåte
* les comedeyes : po fé rire
** les vådveyes : comedeyes foirt simpes, loukêye di hôt pa sacwants critikes
* les tradjideyes : po fé tchoûler
* les tradjicomedeyes : inte les deus
* les pîces en èn ake
* les pîces e deus akes : foû råles
* les pîces e troes akes : le spus corantes
* pîces e cwate u cénk akes
* les operås : pîce di teyåte avou tioplin des tchansons dvins
* les operetes : pititès operås
* les pîces al mierdjin : gn a k' on seul acteur.
* les rvuwes : pîce la k' on rpasse des sacwès k' ont-st arivé enawaire dins èn establixhmint, on viyaedje.
* les pîces radiofonikes
Lîssin (toponimeye)

thumb|Plake del rowe do Piroe 
**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Lîssin (viyaedje)]]**

----
## Hamteas et coulots
* Les Brouwires (so plaece *Les broûyêres*.
* Li Valêye (al Valêye).
* Li Viyaedje.
* Li ståcion (a li Ståcion).

## Plaeces  vey avou les tchamps
* Li Piroe (la-minme*Pîrwè*, F. *Piroi*) : tchamps avou bråmint des pires.
* Al Pireuse (la-minme*Piereuse*)
* el Campagnete (la-minme*Compagnete*)
* Pré Mitchåd (la-minme: *Pråy Mitchåd*)
* å Bocåd.

## Plaeces a vey avou les bwès
* Li Bwès d' Pelinne.
* L' åbe di Pelinne.
* Les Håyes Flipe. (la-minme: *les Hâyes Flupe*).

## Plaeces a vey avou les aiwes
* Li Baclene (ri ki prind sourd a Lîssin, et s' maxhî e Djåçlete a Maret.
* A l' Akeduk (gargouye.
* Li waerixhet (la-minme*Warihè*).
* Les set fontinnes.

## Plaeces a vey avou les monts et vås
* Å Trô (F. *rue des Sorbiers*).

## Plaeces a vey avou l' dimorance et l' vicaedje des djins
thumb|Etikete d' ene bire lomêye avou l' no d' plaece "Pirreye di Lîssin"
* Li Pirreye (ancyinne pirreye).
* El tombe di Wåmont
* Al Tchôdire (la-minme: *Al Tchôdêre*).
* Tchapele Cayou.

## Les voyes, tchimins, rowes et rouwales
* Al måle passe : (F. *chavée Malpas*, *rue Malpas*) : schavêye avou bråmint des broûs.
* Li Voye do Ptit-Halet, do Grand-Halet, di Maret, d' Emna.
* Li Voye d' Oû-l'-Grand (la-minme: *Oû-l'-Grond*).
* Li Voye des scoles
* Li Voye des Bayis
* Li Voye di l'eglijhe
* Li Voye des seurs; 
* Li Voye des Grignous.
* Les shijh voyes (la-minme: *sî vôyes*).
* Al Fåsse Voye.
* Li rouwale Casse.
* Rowe des Gotes 
* Li schavêye Djåke (la-minme: *havée Djâke*).
* Divins les Tournants (la-minme: les toûnonts).

## Nos d' plaeces nén clairs
* A Véta.

## Nos d' måjhons
* Amon Mantin.
* Amon Mitchåd (li tchestea)
* amon Payoûte.
* amon Lantè.
* amon Potiket. 
* amon Gozete.
* amon Djôr
* amon Peyote. 
* amon Gubele.

## Sourdants
Inkete minêye pa Lucyin Mahin e 2004 dilé les temons ...
Astronomeye

L’ **astronomeye** est l’ syince di l’ observacion des asses, sayant di dner ene esplicåcion so leu skepiaedje, leu manire di candjî, leus prôpietés fizikes et tchimikes. 

Ele ni doet nén esse confondowe avou l’ mecanisse do cir ki n’ est k’ on dominne a pårt.

## Rilomés astronomes
* Jean-Charles, Hippolyte, Joseph Houzeau de Lehaie
Refôme protestante

Li **Refôme protestante**, c' est on candjmint dins les pratikes del rilidjon crustinne, atåvlé di Martin Luther.

Li resfôme protestante ni va nén esse acceptêye di l' Eglijhe catholike. Eto, ele va esse riwaiteye come ene erezeye et divni ene coxhe a pårt do crustinnisse, li Protestantisse.
Raptitixhante cawete

Ene **raptitixhante cawete**, c' est ene cawete k' askepeye on raptitixhant mot avou l' bodje k' elle est acawêye après.

Li mot pout esse on cmon no, on no d' djin u on on no d' plaece.

## Raptitixhantès cawetes di sustantifs
* cawetes fwaites avou l' sititchete -k- :
** cawete -icot, cawete -iket
** cawete -ikea
** cawete -kin
* cawetes -ot et -ote
* cawete -et; cawete -ete
* cawete -ea; cawete -ale / -ele
* cawete -oûle, cawete -ole
* cawete -ene

## Raptitixhantès cawetes di viebes
* cawete -iner
* cawete -ter
* cawete -ner
* cawete -ler
* cawete -iyî

## Sacwantès raptitixhantes cawetes dins les nos d' plaeces
* Élessene > Élessinea
* Djoupeye > Djouprele
* Lîssin > Lîsmea
* Marcour > Marcourea
* Djimbe > Djimbrea, Djimblene

## Sacwantès raptitixhantès cawetes dins des ôtes lingaedjes
* flamind 
** cawete flaminde -eke
* neyerlandès
Raptitixhante cawete e neyerlandès
* espagnol 
** cawete -ito (-ita)