open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Achoufe

**Achoufe** (F. *Achouffe*), c' est on hamtea d' Mont-dlé-Oufalijhe (do costé nonnrece do ri d' Mårténmolén), et d' Wibrin (do costé coûtchantrece do ri d' Mårténmolén).

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene pitite eglijhe, do costé d' Wibrin.

* Sipotaedje des djins : Les coloûtes (*coloûves*).

## Economeye
* Aclevaedje di pexhons (trûtes) askepeye dins les anêyes 1950.

* Bressene do minme no kiminceye e 1982 (avou l' imådjete d' on nûton). Ratchtêye e 2009 pa ene bressene flamindje.

* Tourisse : sacwants otels et ene cénkinne di restorants.


|
File:Houblon chouffe.jpg|


## Sourdants
Jean Bosly

thumb|si roman rimetou a binde d' imådjes
**Jean Bosly**, di s' plin no **Jean-Hubert Bosly**, c' esteut on scrijheu e walon d' après Wonde.

Il a skepyî li 21 di djanvî 1883. Il a morou li 1î d' djun 1964.

I rascoda li pris del veye di Lidje.

Di s' mestî, c' esteut on fonccionaire al Veye di Lidje.

## Ouves
thumb|Coviete d' "Imitåcion…"
* Li feye då serwî : comedeye e 3 akes (1902)
* Ene blamêye
* Li voye do bouneur (operete, k' i fjha les cåzaedjes eyet l' muzike).
* Å coron do pazea (operete e-n èn ake, k' il a fwait lu-minme li muzike)
* L' afwaire des Houlpeas (roman d' police, 1956, k' aveut ddja yeu on pris a l' SLLW e 1939)
* Li molén d' å Pré Bolet (roman sicolodjike, 1960)
* Zanzan Shabots-d'-Ôr å payis des soteas (conte po ls efants, 1953)
* L' imitåcion d' Djezus-Cri (ratournaedje d' on live di teyolodjeye do 15inme sieke), 1963, imprimateure di 1956).
* *Vèye Mohone* (rimea).
* *Glossêre walon po lès-apoticåres dè Payîs d' Lîdje, Hèrbié complèt dèl réjion lîdjwesse*.
* *Dicsionêre analojique walon*

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Zanzan Shabots-d'Ôr e rfondou
* 

## Sourdants
Jules Bastin (tchanteu d' operå)

**Jules Bastin**, c’ esteut on grand tchanteu d’ operå.

I provneut d’ Pont-dlé-Lignouveye, la k' il aveut skepyî li 18 d' awousse 1933

I mora li 2 d' decimbe 1996 a Waterlô. 

## Cårire
I cminça si veye d’ ovraedje come professeur. Ci n’ est k’ diviè 30 ans k’ il aprinda l’ muzike et do côp rascode des pris : prumî pris d’ tchant å conservatwere di Brussele (1958), prumî pris d’ operå (1959). Adonpwis, foû payis : prumî pris al Håye (1962) ey a Munik (1963).

A cmincî d’ adon, i va tourner come tchanteu d’ operå dins tos les payis (Paris, Djineve, Madrid, Bårçulone, Misterdam, Berlin, Londe, Gurnåde, Milan, Tchicago, Noû York, Toronto, Wîne, San Francisco, Sidney, Melboûne, evnd.).

Il a stî egadjî pa Herbert von Karajan å fiestival di Zalbork e 1976, 1977, 1978 et 1979.
E 1989, i fjha ene « tournêye Berlioz » totavå l’ Daegne.

Il a stî lontins djuri pol concours Rinne Elizabete.
Il eredjistra dipus d’ 60 plakes 33 toûs pu stroetès plakes.

E 1996, il eredjistra eto ene sitroete plake avou des tchansons e walon (*[[Airs folkloriques wallons]]*). Ladvins, on trouve des vîs Noyés, des tchansons da Laure Gastes, da Emile Wiket, da Camille Gaspard, da Marcel Hicter, da Henri Bragard, da Jean-Théodore Chapelier, et da Nicolas Defrecheux.
Cervea

Li **cervea**, c’ est l’ organe ki s’ trouve dins li dzeu do cråne (li dvant po les biesses ås cwate pates). C’ est lu ki rimplit cåzu tote li boesse do cråne. C’ est l’ mwaisse pîce di l’ ecefale. C’ est lu ki cmande li fonctionmint di cåzu tot l’ coir.

Dins les djins, c' est l' cervea ki prodût l' pinsêye.

## Pårtixhaedje

Li cervea si pårtit e sacwants bokets lomés lobes :
*  li lobe do front (frontrece), ki l' ponte si lome divanfrontrece (prefrontå) (orandje so l' imådje).
* les deus lobes dilérins (parietås) (djaene so l' imådje).
* les deus lobes des timplis (timpelreces) (vete so l' imådje).
* li lobe del hanete (hanetrece) (rôze so l' imådje).

Li cervea ni fait nén di l’ ovraedje simetricmint. Gn a li dmeye bole cervelrece droete eyet li dmeye bole cervelrece gåtche. Po les droetîs, li gåtche est pus diswalpé ki l’ droete ; po les gåtchîs, c’ est l’ contråve.

## Vijhnaedje antomike
Padrî l’ cervea, gn a l’ cervulet ; padzo, li miyôle del schene.

Li cervea est rashî so des potches d’ aiwe, ki fwaiynut come des cosséns, et k’ on lome les vintroûles do cervea.

Ådfoû, li cervea est rascovrou des menindjes.

## Etcherpetaedje
Li coûtche difoûtrinne do cervea si lome li grijhe sustance ; c’ est la k’ gn a les celules do cervea, lomés nierones.

Li coûtche divintrinne si lome li blanke sustance ; elle est fwaite di niers ki moussèt foû des nierones, et ki s’ vont stinde, pal miyôle del schene, eviè les musses. Mins dins ces niers la, end a 12 a pårt, ki n’ passèt nén pal schene, et ki rexhèt pa des trôs do cråne : les niers do cråne. I vont cmander les ouys, li fond do nez, les musses do vizaedje et del goidje, et disk’ å cour et å stoumak (nier wague). Kimander ou rçure des messaedjes di ces organes la.
Gåz nier-epweznant

On **gåz nier-epweznant**, c' est on gåz ki s' ritape so les niers.

C' est des gåz di guere.

Les pus cnoxhous, c' est l' sarin, l' iperite et l' taboun.

## Alére
Jacques Dupuis, Tins d’ sôdår come djeniake (mineu e l' årmêye), , l° 69, bontins 2014.
Bosret di s' no d' famile (live)

**Bosret di s' no d' famile** (k' a eto ene ôte mitan d' tite e francès : *Nicolas et le mirliton*), c' est on live so Nicolas Bosret et li skepiaedje des «Cwarante Molons» ki djouwént del flûte a l' agnon.

C' est on live bilingue, walon eyet francès, scrît pa Joëlle Spierkel ey enimådjî pa Ilheim Abdel-jelil.

Il a vudî e 2014, saetchî a 4000 egzimplaires (onk des pus gros tiraedjes di des lives e walon).

## Contnou
Veye da Colas Bosret, di si ptite djonnesse a s' moirt.

Fabricaedje d' ene flûte a l' agnon.

Esplikêyes sol soce des Cwarante Molons.

## Bokets do live
:*Avou l' tins et les proteccions, li [[muzike]] l' a ragrawyî.
:*I dmeure todi ene sakî d' bén vayant et d' foirt gaiy. I hante li « cabinet des mintes », ene sôre di cåbaret li long d' Mouze, al Plante. C' est ene binde d' amuzeus et d' conteus d' crakes ki fwaiynut tot  tourner a mintes et a rizêyes.
:*Nicolas, Bosret di s' no d' famile, couyone onk et l' ôte; il atôtche tolmonde; on s' plait todi bén avou lu.
:*Al soce des minteus, si ene djin dmande on boket d' puzike, les minteus d' ataker, et ça toûne fel, savoz.
:*Mins, après on ptit tins, li [[cåbartî]] [[rind l' åme]], et ene dispite inte les soçons soune li transe del soce ki piede fond.
:*Nicolas Bosret et sacwants ôtes tchanseus, scrijheus et conteus d' fåves bagnut dins l' cåbaret del rowe Sint-Leu? C' est la et metnut so pî li soce Moncrabeau d' Nameur ou soce des 40 Molons.
:*C' est des gaiys coperes, tertos bons vicants.
:*Çou ki schôpeye å pus sovint Nicolas, c' est comint rloyî ses bons camaerådes, fijheus d' rimes et bénrivnants riyåds a si ptit molon. 
:*Lu, i sondje a fé èn [[orkesse]], fé del muzike avou ses soçons. 
:*Mins aprinde a djouwer d' èn instrumint, ci n' est nén åjhey. Ene viole, ene flûte, on tabeur, ça costêye tchir, et l' Nicolas, i n' wangne nén l' diåle ! Mins c' est s'-t idêye, et c' est dins s' tiesse. 
:''On djoû, i lyi rmonte e s' sovnance come des bokets d' imådjes, ki s' rashonnnut fwait a fwait dins ses sondjes. I si rvoet tot gamén. Å bontins, les råpéns alént todi eshonne code ene coxhete di sayou. Et vudî l' miyôle avou on tot tene boket d' bwès, fé on trô po-z î mete si boke pu tinkyî ene foye d' agnon å coron del buzete. Et boerler des airs dins leu flûte di campagne a vos fé tourner a bourike.

## 
* Li ptite djonnesse da Bosret

## 
Videyo fwaite a pårti do tecse do live
Laure Gastes

thumb|(diviè 1920)
**Laure Gastes** u **Laure Gesell** u **Laure Gastes-Gesell**, c’ esteut ene fijheuse di tchansons e walon ki provneut d' après Måmdey.

Elle a vnou å monde e 1870, a Sint-Vi.

## Biyografeye
Elle a scrît ene ramexhnêye d' arimés e walon e 1951 eyet 1952, cwand ele dimoréve a Pont-dlé-Lignouveye.

Si pa, Ernst Gesell, provneut d’ Åxhe, mins i vna dmorer a Måmdey come sicretaire cantonå. I s’ mareye avou Matile Talbot, ene feye di notaire, ki lyi dene 9 efants. Laure esteut l’ parcoulot del famile.

Dins ses vîs djoûs (e 1961), elle ala rdjonde ses neveus et ptit-neveus ki s’ avént setlé e l’ Årdjintene, et askepyî ene veye ki poite leu no (Villa Gesell) ki contéve 20.000 dimorants e 1980. Ele vikéve co a 95 ans.

## Ouves pol walon
Ele sicrijheut sovint ses paroles so des viyès airs almandes (la k’ ele dimoréve avou si ome e l’ Almagne). Mins ossu des tchansons da Franz Schubert et ds ôtes muzicyins almands do 18inme sieke. Eplaidîs come Powinmes e walon da Lôre Gesell (ki l' tite e francès, c' est *Poèmes wallons de Laure Gastes-Gesell*) (1983)

## 
Powinmes e walon da Lôre Gesell

## 
* 
* Si biyografeye e francès (so s' live di powinmes)

## Sourdants
Diermite

Ene **diermite**, c' est èn maladeye avou d' l' efouwaedje del pea.

Les diermites, k' on n' kinoxhe nén sovint leu cåze, ont lontins stî lomêyes "egzema".

## Diermite a pårt
* pî-diermite
Diermite eterdoetrece

Li ** diermite eterdoetrece**, c' est ene diermite ki s' mete inte les deus ongletes des vatches et des åmeas et gayets al laxhe. 

Ele si prind åjheymint d' ene biesse a l' ôte.

Li cåze, c' est des bactereyes des ansenes, *[[Fusobacterium necrophorum]]*.

## Senes
Sovint ene maladeye k' on n' voet nén, ca ele ni fwait waire xhaler. 

## Mediaedje et espaitchance
Passer les biesses dins on batchea avou des prodûts come li formol oudon l' sulfate di keuve.
Adolfo Suárez

**Adolfo Suárez González**, c' esteut on politikî spagnol.

Il aveut skepyî li 25 di setimbe 1932 ey il a morou li 23 d' måss 2014.

Il a stî prumî minisse del Sipagne etur 1976 eyet 1981.
Mayeur

On **mayeur** (on dit pus rålmint **mwaire**) ou **borguimwaisse**; ene **mayoresse** ou (pus rålmint) ene **borguimwaistresse**, ene **mwairesse**, c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene comene.

El Beldjike, il est tchoezi pa les djins ås vôtaedjes, mins lomé på rwè.

## Tchuze do mayeur
Dispu les anêyes 2000, li mayeur est tchoezi dins l' lisse k' a yeu l' pus di vwès, et c' est l' ci (li cene) k' a yeu l' pus di vwès dins cisse lisse la.

Divant çoula, li mayeur esteut tchoezi dins èn acoird inte les pårtis k' alént fôrmer ene mådjorité. I s' poleut k' on ptit pårti "boutche-trô", ki fjheut balance inte deus grands pårtis dimande d' aveur li mayeur. Li mayeur poleut don esse ene sakî ki n' aveut waire yeu d' vwès ås vôtaedjes.

## Rifus d' lomer on mayeur
Li rwè ni va nén siner li lomåcion d' on mayeur, s' il a yeu des gråvès codånåcions el djustice.

Pacô, li rwè a rfuzé di lomer on mayeur po des råjhons politikes. Ça a stî l' cas inte Yopôl II ey on mayeur socialisse d' El Lovire.

Dins les comenes flamindes avou ele mådjorité francès-cåzante, li lomåcion d' on mayeur a kécfeye sitou ahotêye å livea del province.

Ça pout esse eto l' cas si l' ci ki va-z esse mayeur rifuze di fé s' siermint dins l' lingaedje oficir del redjon. Metans, on mayeur walon ki vôreut fé s' siermint e walon. Rodjî Viroux a fwait on côp insi. Po poleur esse lomé, il a dvou ridire li siermint e francès après. Gn a yeu l' minme cas dins les payis ki djåznut ripouwaryin.

On mayeur nén lomé pout motoit ovrer dizo l' tite di «mayeur fijhant fonccion».

## Mousmints do mayeur
Dins les grandès ceremoneyes, li mayeur poite ene etcherpe ås coleurs do payis.

## Sacwants waloneus k' ont stî mayeurs
* Gilbert Mottard
* André Quevrain
* Roger Viroux
* Henri Matterne

## Alére
«Deus côps mayeur»,  ene des noveles del ramexhnêye «Tot tournant les pådjes», Jean-Pierre Dumont.

## Sourdants et pî-notes
Barvea-so-Oûte

**Barvea-so-Oûte** (Barvea-so-l'-Aiwe-d'-Oûte, la-minme *Barvê*, Fr. *Barvaux-sur-Ourthe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.

thumb|

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6940**
** davance : **5470**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 10**
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

thumb

## Plaeces
### Hamteas
* Bohon (Barvea)

## Avey
li labrin ås mayisses.
Bieme-dizo-Twin

**Bieme-dizo-Twin**, ubén e Feller « **Bième** » ([FR] *Biesme-sous-Thuin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye.

## Referinces eyet sourdants
Divancete ezès (toponimeye)

**Pådje del divancete "ezès" et ses disfondowes el toponimeye do walon**

On rtrouve li mot dvancete "ezès" et ses disfondowes dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye

## Sinifiance
Ele vout todi dire "dins les", "divins les". Ele vént dandjreus do latén "intus illos", pal voye do vî lingaedje d' oyi "ens".

## Spårdaedje et scrijhas
Les cognes "ezès" et "inzès" sont ene miete tos costés, "ozès" si rtrouve sol Hôte Årdene; "azès" est pus råle, et si rescontere dins l' Coûtchant walon.

Elle a stî riscrîte di diferinnès façons e li scrîta, et dins les scrijhas francès oficirs, mins å pus sovint "aise" (ezès) ou ainse (inzès). Po les dierins scrijhaedjes, dandjreus dizo les rmarkes del Rweyåle comission d' toponimeye, on a riscrît tos les mots avou "inzès" avou li scrijha "Inzè".

## ezès
* Ezès Monts (Ezemonts)
* Ezès Hés (Ezehés) : Lorcé
* Ezès Bossenes (Ezebossenes) : Ster

## inzès
Li toponime si scrirè soeye-t i :
* e deus mots, avou ene grande lete ås deus
* aplaké, sins "s" et sins accint sol droete a "inzès". On wåde li "s" del fén do mot.

### avou on mot d' bwès, tchamp ou aiwe
* Inzès Prés (Inzeprés) : Ambli (la-minme inzès près; F. *Insepré*), Malonne, Barvea-so-Oûte 
* Inzès Bwès (Inzebwès) : Bieme (F. *Insebois*, *Inzèbois*)
* Inzès Hés : Tohogne
* Inzès Longs Tchamps (Inzelontchamps) : Rwè (F. *Inzès Longchamps*)
* Inzès Gotes (Inzegotes) : Fîlo (F. *Ainségotte*)
* Inzès ris (Inzeris) : Rindeu (Fr. *Inzéri*)

### avou on mot d' rilief
* Inzès Monts (Inzemonts) : Astire (viyaedje)
* Inzès  (*Inzès fochales*) : Nassogne (viyaedje)
* Inzès Vås (Inzevås, *Inzèvaus*) : Malonne, Nîme (Fr. Inzèvaux), Tohogne  (Fr. *Ainséveau*)
* Inzès Crankions, inzès Fonds, inzès Forires, inzès Schaveas (inzès havins), inzès Faxhes (Fr. *Insefache*) : Tohogne

### avou on mot d' istwere
* Inzès Fîs (Inzefîs) : Crupet (Fr. *Ainsifié*)

## ozès
* Ozès abatous Fas, ozès Léfas : Li Gléjhe
* Ozès Bossenes : Tirimont
* Ozès Cinses : Les Taeyes (F. *Censes*)
* Ozès Monts (Ozemonts) : Wene (Fr. *Aisomont*)
* Ozès Prés, Ozès Bouxhis, Ozès Clizers : Mont-dlé-Oufalijhe

## azès
*  Fosses: Courcele
* Azès Monts (Åzemonts) : Bouxhonveye : (Fr. *Azimont*)
Albert Houart

**Albert Huart** a skepyî li 22 d' avri 1914 a Nameur ey a morou li 2 d' djanvî 2009.

C' esteut on sculteu so bwès et so pire.

Il a stî l' prumî a taeyî li noer måbe di Mazi, foirt målåjhey a travayî.

## Vicåreye
Il aveut crexhou a Cînè.

Diplomé del sicole des Bea-Årts di Nameur e 1934, pu del Rweyåle Academeye des Beas-Årts di Brussele e 1936.

E 1944, il est lomé professeur di scultreye sicole des Bea-Årts di Nameur. Pu ndè divni directeur e 1973.

I n' esteut nén foirt kinoxhou des djins, ca i n' espôzéve pus dispu les anêyes 1980.
Dji vôreu tchanter Tcheslet (tecses)

thumb|coviete
**Dji vôreu tchanter Tcheslet** (*Dji vôreu tchantér Tchèss’lèt…*), c' est ene schôtlêye di tecses, des arimés et des prôzes, sicrîts pa Mile Limpreur, ey eplaidîs e 2012 (après s' moirt).

I dviznut bråmint del veye di Tcheslet et del djonnesse do scrijheu, et do vî tins. Vî tins k' i tchoûle.

Les tecses sont ratournés e francès vizon vizu. Avou co des pî-notes di rawete, po des esplikêyes a pårt.

Li live est enimådjî pa des ouves di pondeus d' Tcheslet, ki vnèt del coleccion del veye.

ISBN 978-2-930364-59-9

## Kitaeyaedje do live
* pp. 5-6 : adrovaedje e francès di Jean-Luc Fauconnier
* pp. 10-11 : prumî tecse, et ki fwait incipite.
* pp. 12-93 : Arimés, rindjîs cronolodjicmint, sicrîts di 1929 a 2005.
* pp. 94-157 : Powinmes et prôzes, nén datés.
* 159-161 : Notes so li scrijheu (e francès)
* 162-165 : Notes so les pondeus (e francès pa Marianne Fauconnier)

## Li tecse ki fwait incipite
::*'Dji vôreu tchanter Tcheslet
:*Dji vôreu tchanter Tcheslet, mins dji n' pou pus. Mins dji n' sai pus. Paski tot est evoye bén lon, bén lon. Tot di mes ayir. Les djins, les måjhons, les imådjes et les bruts.

:*I n' dimeure ki l' tchant des clotches, si råle, si trisse, et ki dji n' etin pus ki cwand i houke po les moirts.

:*Dji passe dins çki dmeure des rowes, al cache di vizaedjes di tchå ou d' pire. Dji n' ritrouve pus waire. Et co : e cachant bén. Dji n' oize pus lancî on bondjoû, di peu k' i n' mi rvegne pus ; ni stinde ene mwin, di peu k' ele ni trouve ki l' vude.

:*Est çk' i gn a co des ovrîs ki påtnut a pî, timpe å matén, e xhuflant ene årgudinne ? Des efants ki vont a pî a scole, e s' racontant des kéntes après awè souné ås ouxhs ?

:*On n' ramasse pus di stron di tchvå po-z ecråxhî les pårtchets d' rôzes ou d' celeris. 

:''Dji n' ti pou pus tchanter. Dji n' ti såreu pus tchanter. Dji t' a veyou voltî. Dji t' a siervou Sereut ç' dedja ça ? Les sminces ki dj' a lancî, li vint les a epoirté å lon. Gn a pupont d' blouwets et d' fleurs di tonwere dins les frumints. Mins gn a-t i co des belès hôtès dorêyès lujhantès påtes, ki fjhént ene mer, sipitante d' alouwetes.
Scultreye

Li **scultreye** ou **sculteure**, c' est l' årt di fé des posteures ou tot ôte cayet årtistike dins l' espåce, di ses prôpès mwins.

Li ci (cene) ki les fwait si lome on **sculteu** (sculteuse, sicultresse) ou **scultureu** (scultureuse); li scultêye sacwè si lome eto **sculteure** ou **scultreye**.

## Sôres di scultreyes
* so bwès
* so pire
** so måbe
* e fier
* e bronze


Imådje:Tchén d' bierdjî posteure Espagne.jpg|Scultreye di pire d' on gros tchén e l' Espagne
Imådje:Sint-Djuråd posteure.jpg|Sculteure di Sint Djuråd a Sint-Djuråd
Imådje:Nameur tchivå Bayåd-rac.jpg|Posteure do Tchvå Bayåd a Nameur
Imådje:Posteure liyon fontinne.jpg|Posteure d' ene tiesse ldi liyon so ene fontinne
Imådje:Abbé Fouéré 001.JPG|Ene sculteure ki shût les rîles di l' årt brouxhire.


## Rilomés sculteus
### eternåcionålmint
* Auguste Rodin
* Albert Houart‎
* Marcel Broodthaers
### el Walonreye
* Jacques Servotte
* José Schoovaerts

## Sourdants
Inzefîs

**Inzefîs** (*Insèfî*), c' est on hamtea d' Crupet.

## Dins les belès letes e walon
"Li bierdjî d' Inzefîs", tite d' ene novele da André Quevrain, eplaidêye dins l' live "Miråkes dinss les hameas".
Tchanson (discramiaedje)

* ene tchanson, c' est ene compôzucion d' muzike avou des paroles.
* li **tchanson**, c' est eto l' årt do tchantaedje; li ci ki s' î adene si lome tchanteu (tchanteuse, tchantresse)
Tchermila

Mot d' arabe marokin () ki pout voleur dire :
* tchermila : sôre di solide såce metowe come wårniteure del tchå (brotchetes, polet) ou do pexhon.
* li corant «Tchermila» : corant d' môde k' a aparexhou diviè 2014 e Marok.
Tchermila (coujhene marokinne)

Li **tchermila** (k' on pôreut ratourner e walon «pitit assåjhnaedje»), c' est ene sipesse såce ou ene wårniteure, mins todi avou bråmint des spéces et des yerbêye k' on mete so l' tchå (rodje tchå ou polet) ou sol pexhon.

## Contnou
On pout mete totès sôres d' ingredyints po-z aprester li tchermila.
* di l' ôle ou do boure, come loyant; minme èn oû.
* des yerbêyes (celeri, pierzin…)
* des spéces (sé, poeve, cumin, rodje poevron molou)
* des verdeures : poevrons, tomates, agnons

## Eployaedje
On l' pout cossemer so l' amagnî. Metans divant l' prezintaedje d' on polet, d' on pexhon so on plat.

Cwand on atchtêye des amagnîs abeye-abeye å botchî (brotchetes po cure å greyi), on pout mete do tchermila avou dins l' satchot.

E s' måjhon, on curè li "tchermila" tote seule, kécfeye avou li djezî et l' foete d' on polet, pu mete li såce dissu l' polet divant del prezinter a tåve.

On pout eto bôrer on pexhon avou (a môde di "*farce*").
Tchantaedje

Li **tchantaedje** ou **tchant** ou **tchanson**, c' est l' vuzaedje si son d' muzike. C' est eto årt di tchanter.
Tchantaedje (discramiaedje)

* tchantaedje (tchant, vuzaedje di son d' muzike)
** tchantaedje emey tchapele
* tchantaedje (måle keure)
Boure

[gauche|vignette|216x216px|Po fé do '''boure''', on-z uze ene [serene.]]
Li **boure**, c' est l' cråxhe k' i gn a dins l' laecea.

## Discrijhaedje
Li boure est djaene cwand les vatches sont e waidaedje. E l' ivier, s' i gn a pupont d' yebe dins l' fôraedje, i dvént blanc.

## Produjhaedje do boure
I fåt bate li laecea, k' a ddja ene miete ripoizé (deus troes djoûs) po-z aveur do boure.

Il esteut sovint prezinté e brikes d' ene live.

## Valeur nourixhrece
Li boure esteut loukî come èn alimint d' grande valeur. Tuzez å spot come "". Li coujhnaedje å boure a todi stî waitî come on lucse.

Li boure a stî disvalorijhî diviè les anêyes 1970, a cåze di s' grande contnance e seurs di cåxhe bôrés, adon ki sereut ene cåze des maladeyes do cour et des ecdûts do sonk.

Li mwais eployaedje des ôles (tchåfêyes trop foirt) a rindou des galons å boure dins les anêyes 2010.
Tchermila (corant d' môde å Marok)

Li corant "***Tchermila***" (do no del såce do minme no), c' est ene môde ki s' a spårdou emey li djonnesse do Marok diviè l' anêye 2014. 

## Discrijhaedje
Les djonnes di ç' mouvmint la avént des hourieusès cwefeures, et s' moussî avou des tchirès basketes et des mousmints al dierinne môde. Ca c' esteut sovint des djonneas et djonnetes di familes k' avént bén l' moyén.

Li mouvmint a stî cnoxhou a pårti des fotos postêyes so les rantoeles di soçnaedje.

So sacwants d' ces fotos la, li djonnea si mostere avou des grands couteas d' botchî, et minme des spêyes fabrikêyes å marixhå. Çou ki dna l' sogne ås djins.

C' est ç' pont la k' els a fwait vey evi des djins do Ministere di l' Interieur marokin, ki saya di controler l' mouvmint a pårti do moes d' avri 2014.

## Esplikêye sociolodjike
Les djonnes des ritchès familes, sovint avou l' pa ki n' est måy dins s' manaedje, ni s' sintèt nén acontés dins l' societé. Les rantoeles di soçnaedje sont ene åjheye usteye por zels si mete e valeur.

Les sociolodjisses dijhnut k' i fåreut toplin des ocupaedjes couturels et sportifs po ces djonneas la, por zels poleur basti leu djinnisté d' ene ahåyante manire.
The Doors

Les **The Doors**, c' esteut ene binde di tchanteus vinant des Estats Unis.

## Mimbes
*Jim Morrison
*Ray Manzarek
*John Densmore
*Robby Krieger

## Plakes
**The Doors* (1967)
**Strange Days* (1967)
**Waiting for the Sun* (1968)
**The Soft Parade* (1969)
**Morrison Hotel* (1970)
**L.A. Woman* (1971)
**Other Voices* (1971)
**Full Circle* (1972)
**An American Prayer* (1978)
Broûlaedje

* Metaedje a feu
** Sårtaedje (broûlaedje des restant d' bwès po semer)
* Broûlaedje totoute ou foûbroûlaedje (sicolodjeye, inglès "burn-out")
* Abagance sins papî
Uro (manoye)

L' **uro**, ou co **euro** (*eûro*), c' est l' kimene manoye di sacwants payis di l' Union uropeyinne (l' urogrope).

Simbole corant: €

## Lomaedjes sipepieus
* manoye : , , ** (e Sistinme Feller).
* Pîces d' € : .
* Pîce di cintinmes d' uro : , ,  (ene miete po rire : , , …)

## Biyets eyet pîces

### Pîces

* 0,01 €
* 0,02 €
* 0,05 €
* 0,10 €
* 0,20 €
* 0,50 €
* 1 €
* 2 €

### Biyets

* 5 €
* 10 €
* 20 €
* 50 €
* 100 €
* 200 €
* 500 €

## Istwere

### Kimince
Elle a cmincî so les contes el banke e 1998.

Elle a stî eployeye e pîces et biyets dispu li 1î d' djanvî 2002.

### Payis ki l' eployèt
# Beldjike
# Lussimbork
# France
# Bas Payis (Holande)
# Almagne
# Otriche
# Itåleye
# Espagne
# Portugal
# Irlande
# Finlande
# Grece (2001)
# Sloveneye (2007)
# Chîpe (2008)
# Male (2008)
# Eslovakeye (2009)
# Estoneye (2011)
# Letoneye (2014)
# Litwaneye (2015)
# Crowåceye (2023)

## Impôrtance
L’ uro, c' est l' deujhinme manoye sol Daegne pol montant des discandjes di cwårs, après l' dolår amerikin.

Si on louke li nombe di biyets ki tournèt totavå, c' est l' uro l' prumire ca i gn a po 610&nbsp;miyårds d' uro.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Les biyets d' uro

## Sourdant et pî-notes
Gustave Defechereux

**Gustave Defechereux**, c' est on scrijheu e walon do costé d' Vervî. Il a skepyî li 27 di may 1933, a Andrimont. Il est moirt li 10 di nôvimbe 2022, dins l' minme comene.

## Biyografeye
**Gustave Defechereux**, c' esteut on mecanicyin k' a bråmint bouté å tram di Vervî. Ès scoleuse, c' esteut Anne Delporte.

## Walon

### Avuzion
Ene IP, k' a dit esse cist ome ci, a scrît çoula so l' escrît walon : « *Bndjoû a tertous  Çou quu dju scrèye èst todis è walon du VERVÎ . Dju tins fwért quu nos wårdahises chasconk nosse pårler ca, c'èst si plèhant du hoûter djåzer lès djins quu nos n'cunohans né èt du sèyî d'ad'vinér du la qu'i v'nèt a to hoûtans leû-s-acsans.* »

### Ovraedje
**Gustave Defechereux** a wangnî on pris del Federåcion Walonreye-Brussele, e 2022. C' est avou li prumire ouve, mins il l' a rçuvou après s' revoyance.

## Referinces eyet sourdants
Broûlaedje totoute

Li **broûlaedje totoute** ou **broûloûte** ou **foûbroûlaedje** ou **fornåjhixhaedje på mestî** u **burnôte**, c' est ene maladeye des niers des djins ki boutèt dtrop dins des ovraedjes del tiesse. C' est ene sôre di nurasteneye.

## Cåzes
Li trop d' ovraedje del tiesse, foiravant avou les ahesses d' atôtchance do 21inme sieke (sûtifone, éndjoles, tåvletes), c' est dandjreus çoula li mwaisse cåze do sindrome. 

## Minêyolodjince
Les omes al fén di leu cårire (50-65 ans) sont les pus acsûts pal maladeye.

## Senes del maladeye
Li malåde est djus fizicmint et intelectuwelmint. I dmeure des eures aflaxhî so s' lét, a racatuzer.

Des côps, i n' voet pus ki del blanke loumire.

## Médiaedje
Li malåde divrè cwiter tot çou k' a-st a vey avou si ovraedje (telefones, raloyaedje al Daegntoele, éndjoles axhlåves). I s' divrè rispoizer des longuès samwinnes.

## Sourdants
Djuri (djustice)

On **djuri**, c' est ene troplete di djins (dijhans 5 a 15) decidnut eshonne do djudjmint d' èn ametou e-n tribunå di djustice penåle.

Il ont fwait on siermint di n' nén cåzer di leus bates di dvizes ådfoû.


File:The Jury by John Morgan.jpg|on djuri d' omes (pondeure di 1861)
File:Lizzie Borden Trial Jury.jpg|ôte djuri d' omes (1893)
File:First woman jury.jpg|Prumî djuri d' comeres, ezès Stats Unis (1911)
File:Drawing of jurors consisting of four African American men and women, two white men or women, and one elderly white man. 21.jpg|dessén d' on djuri, po passer dins les medias


## Fonccionmint des djuris d' assijhes el Beldjike
Les djuris sont lomés po des procès d' assijhes (moudes, epweznaedjes, evnd.). Metans, dins les pus rlomés, li ci di l' afwaire Dutroux.

Gn a on novea djuri po tchaeke procès. Il comprind troes djudjes di mestî, et di doze djurés ordinaires. Ces-ci sont tchoezis emey des citweyins respectåves, omes et comeres, di totes les classes del societé. Mins les comeres n' ont stî acceptêyes dins les djuris k' e 20inme sieke.

Po esse djuré, i fåt 
* esse rashiou so les lisses des vôtants del province la k' i gn a l' procès
* aveur tos ses droets civikes
* awè inte 28 et 65 ans
* sawè lére et scrire, et djåzer li lingaedje oficir do tribunå
* n' awè måy sitî codåné (såf a des poennes di prijhons di moens di cwate moes ou poenne d' ovraedje di moens di 60 eures).
* èn nén esse mandaté politike ni hôt fonccionaire di l' estat

On n' tchoezit nén d' esse djuré. C' est l' prezidint do tribunå k' ahouke 12 djins, tirés al bouxhete, et sacwants replaeçants.

Tot l' tins do procès, les djurés doevnut dmorer foû di leu-z ovraedje et d' leu famile. I sont payîs come s' il ovrént. Les 5 prumîs djoûs, på patron. Après 5 djoûs, li patron continouwrè dandjreus a payî l' ovrî, ca i serè rpayî do Ministere del Djustice.

Come di djusse, les djurés ni dvèt nén esse kinoxhous des gaztîs. Po fé les rpoirtaedjes, i dessinèt kédfeye on forveyou djuri.
Louis Tilkin

**Louis Tilkin** a skepyî a Lantin li 24 di may 1875. Il a morou a Lidje e moes d' måss 1932. C' esteut on scrijheu e walon.

## Ouve
Il a metou so pî li gazete e walon «Li Clabot», ki rexheut totes les samwinnes di 1896 disk' å 20 di måss 1932. 

Il î scrijha on ptit roman sol guere di catoize a môde di fouyton, Li fi del guere.

On lyi doet ene ramexhnêye d' arimés titrêye «Di traze a catoize».

#### 
* Boket do "fi del guere" 
* 
* 

## Sourdants
Lantin

**Lantin** (ki si scrît parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djouprele.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4450**
** Di 1969 a 1977: **4421**
* Limero diyalectolodjike: **L 36** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Lidje

## Tuzance walone
Louis Tilkin î skepia li 24 di may 1875.

## Djustice
Rilomêye prijhon.
Joseph Modave

**Joseph Modave** (sikepyî e 1865 à Fårcene et moirt e 1947 à Ricsinsåt) c' esteut on scrijheu e walon. 

*Li secret di l'abbé Blublutte: comèdie en trwès acques,  1897
*Mirette, 1910, 
* L'affuteû, 1931,
*Au strin dzou l'huche, Vaudeville en in aque,
*Chonchon, 1925, 
*Complimint a in camarade li djou di s'mariatche, 
*Les culottes di m'frere Zidore, 
*Li fie dou marichau, 
*Li grand marabout d'Kocorico, 1920, 
*In souper emon boudin, 
*Li juge Protocole, 
*Natole vout s'marier, 
*Nous avons enne mesquenne, 
*On marie Fonfonse, Opérette bouffe en in aque,
*Ordonnances et capitaines, 1925,
*L'ours, 1925, 
*Li ptite maman, 
*Li plaigis delle caserne, 
*Pou des roses, 
*Quand les feumes s'ront maisses, 
*Quatuor à cinq, 
*Tantine, 1932, 
*Li vote plural, 
*Un voyage d'agrément, 
*A l’ tchesse aux mouchons. Vaud’ville en in ake.
*Li juge protocole: bouffonnerie en in aque
* Li ptite maman: comédie réalisse en in aque
* Li grand Maraboût d'Kocorico: opérette en 3 aques et in prologue
* In souper émon Boudin: bouffonnerie en in aque,


Joseph Modave - Au strin dzou l'huche - Couverture.jpg|thumb|« *Au strin dzou l'huche* »
Joseph Modave - Li grand Maraboût d' Kocorico - Couverture.jpg|thumb|« *Li grand Maraboût d' Kocorico* »
Joseph Modave - L'ours - Couverture.jpg|thumb|« *L'ours* »


## Hårdêye difoûtrinne

* Nadine Vanwelkenhuyzen, Daniel Droixhe, *Littérature dialectale à Farciennes et Atlas linguistique de la Wallonie. De la géographie à la généricité*, Revue belge de philologie et d'histoire, Année   2002, Volume 80,  Numéro 80-3, pp. 875-904 (cf. : http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_2002_num_80_3_4645  et  http://orbi.ulg.ac.be/bitstream/2268/3733/1/farciennes.pdf)
*
Sindrome des polets måcrexhants

Li **sindrome des polets måcrexhants** (e-n inglès *Runting-Stunting Syndrome*), c' est on sindrome k' on rescontere dins les polets d' poytreye. 

Sacwants oujheas ni crexhèt nén come i fåreut, çou ki s' voet a pårti del cwatrinme samwinne. Les oujheas d' ene minme binde ni sont sont nén pareys å vindaedje, avou 1 a 10 åcint d' racoulots, çou ki fwait piede des liårds å pouytî.

Li sindrome a stî discrît dispu les anêyes 1940, mins foirt kinoxhou dins les poytreyes totavå l' Daegne dispu les anêyes 1970.

## Senes del maladeye
Li morance totåle del trope n' est nén candjeye.

Al fén, li poytreye est foirt disrîlêye, avou, a 45-50 djoûs, des gros polets di 3 kilos et des racoulots di 1 kilo et dmey (normåldimint, dins les anêyes 2010, tertos divrént aveur åtoû d' 2 kilos diviè 42 djoûs). Li tôs di rindmint d' l' alimint, estô di 1,8 kilo d' amagnî po on kilo d' polet, rivént a des chifes di 2,1 a 2,2.

## Cåzes do sindrome
On a taper l' hate so les reyovirûsses. Mins gn a toplin ds ôtes microbes k' ont stî trovés dins des sfwaits cas, inte di zels :
* des bactereyes : Eschericia coli, Proteus mirabilis, Enterococcus faecium, Staphylococcus cohnii, Clostridium perfringens, Bacteroides fragilis and Bacillus licheniformis  
* des virûsses : foû des reyovirûsses, des adenovirûsses, des interovirûsses, des rotavirûsses, des parvovirûsses.

I shonne eto ki ene froede airance do tins di l' aclevaedje, cwand on vout spårgnî do mazoute ou des bonbones di gåz pol tchåfaedje del plaece ås poyons, li froede airance refoircixh li maladeye.

## Espaitchance
Målåjhey di dire les bounès piceures po s' mete cwite del maladeye, ca elle endè va sovint come elle a vnou (dins les tropes di polets shuvantes), sins k' on såye douvént.

L' eploctaedje des meres disconte les reyovirûsses a stî sayeye, mins ci n' est nén li rméde sovrin. On-z a asprové eto di vacciner les poyons, mins ça rvént trop tchir, dins les condicions normåles do comiece.

On ricmande les mwaissès rîles d' on boun aclevaedje des polets, metans :
- respecter les timperateures do bastimint cwand les moxhons sont co poyons.
- miner l' ansene evoy lon del poytreye, ca les microbes del maladeye dimorèt divons les polenes.

## Sourdants
Maladeye do doet (bovrins)

Ene **maladeye do doet d' on bovrin** (sinsieuzmint) u: **maladeye des pîs ås vatches** (pus coranmint), c' est ene maladeye k' acsût li doet antomike des vatches et des ôtes bovrins. Dj' ô bén : li dzo del pate, dispu l' bolet disk' ås ongletes.


File:Blanc må åmea fritches.jpeg|blanc må
File:Ceréjhe ongletes fritches.jpeg|ceréjhes
File:Forcrexhince eterdoetrece1 divant.jpg|forcrexhince eterdoetrece
File:Fotchroûle et djonturite 2-3 dognrece.jpg|djonturite eterdognrece


## Sôres di maladeyes do doet
On trouve ladvins :
* des mås del pea :
** diermite eterdoetrece (diermite d' inte des ongletes)
** diermite dizo-drîtrinne do doet
** forcrexhince eterdoetrece
* des mås del coine di l' onglete
** coir etrindjir e l' onglete
** pî-diermite distrujhante (ki pout dner ene dobe sole)
** pî-diermite eclôse (ceréjhe)
** crombe onglete
** durante forbeure
* des mås del pea coine-produjhresse
** awiyante forbeure
** ceréjhe
** displacaedje del sole
** clå å talon
* des mås des fonds texhous
** blanc må ou fotchroûle (boigne clå eterdoetrece)
** djonturite 2-3 dognrece
Victor Enclin

**Victor Enclin**, c' esteut on scrijheu e walon (ey e francès) ki provneut d' Witri.

Il a smoré lontins curé a Telin.

## Ouves
Florantine (pitit roman).

#### 
On boket di "Florentine"
Djuri (foû djustice)

On **djuri**, foû des cis del djustice, c' est ene troclete di djins ki decidnut eshonne do rzultat d' ene bate (concours), esportive ou nén, d' èn egzamin, evnd.

## Sacwants spôrts avou on djuri po decider des rzultats
* djimlastike
* patinaedje d' årt
Pî-diermite eclôse

thumb|ceréjhes ås deus ongletes
Li **pî-diermite eclôse** (sinsieuzmint) **ceréjhe** (coranmint), c' est ene maladeye do doet des bovrins.

C' est ene diermite todi metowe al minme plaece. 

Ele s' voet pus voltî a l' onglete difoûtrinne des pates di drî.

## 
pî-diermite epufkinêye

## Sourdant
Aristote

**Aristote** (e vî grek Ἀριστοτέλης/ Aristotéles, il a skepyî a Stagire e -384 et a morou a Chalcis e -322) fourit-st on grek filozofe, dissipe di Platon. On l' voet come li prumî grand filozofe. Si filozofike tuzance est foirt impôrtante dins l' istwere di l' Urope.

## Sacwants lives da Platon
* Ethica Nicomachea
* Politique
* Poetique
Fortchete

Ene **fortchete**, c' est ene ahesse di tåve, fwaite po prinde l' amagnî dins si assîte et l' mete e s' boke.

Les fortchetes ont sovint cwate dints.

## Fortchete et couteures del Daegne
C' est ene usteye des payis coûtchantreces. Dins les payis arabes magnèt pus voltî avou ses doets. Les Aziyatikes avou des baguetes.

## Sôres di fortchetes
### sorlon leu materio
* di fier ordinaire, al pougneye di plastike ou sins pougneye
* di fier inocsidåve
* di stin : mins ele fondént si on les leyive dins ene paile sol feu
* d' årdjint : dimorént d' ene djermêye a l' ôte, avou l' eritance

* di bwès

### sorlon leu cogne
* fortchete ås cwate dints
* fortchete ås deus dints, pol pexhon
Houye (discramiaedje)

* L' **[[Houye (aiwe)|Aiwe di Houye]]** soûd a Djedene, ey egoliner e Mouze a Djivet
** Ôtès aiwes et viyaedjes do minme bodje etimolodjike
*** Hu
*** Hoyou
*** Houyet
* *houye*, disfondowe di **[[hoye]]** (tcherbon)
** *[[Lidje|Tièsses di houye]]* (E21) (Tiesses di hoye) : sipotaedje des Lidjwès
Hûle

[thumb|a Pont Colin ([Felene)]]
**Hûle** ( *Hulle*), c' est ene corante aiwe (on gros ri) ki s' maxhe a Houye. 

Elle fwait 12 km, so France d' on costé (dipårtumint des Årdenes francesses, et sol Walonreye di l' ôte (province di Nameur). 

## Trait
Ele prind sourd dilé les Vîs Moléns d' Arniye (hamtea d' Arniye). 

Gn a la sacwants nos d' plaece d' Arniye ki poirtèt s' no : "å pré d' Hûle", "li Hûle", "a Hûlåvoye".

Ele ni trevåtche nou viyaedje, dimorant dins l' bwès. Ele fwait frontire inte li France et l' Beldjike so ene dijhinne di kilometes (dabôrd cåzu so tot s' coraedje).

Ele ridjond si mwaisse aiwe inte li Grande Boursegne et Felene.

## Sourdants
Sucide

Li **metaedje a fén d' lu-minme**, lomé eto **sucide**, c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.

## Motlî
Dins l' lingaedje corant, on dit «i (elle) a fwait måleur si s’ coir»,; «i (elle) s’ a metou a fén» ; «i (elle) a fwait l’ fén d’ lu (di leye)», «i (elle) a fwait måluzance di s' coir»)», «i (elle) s' a distrût», «i (elle) s' a oisté l' veye».

## Tecnikes di sucide
* pindaedje : foirt corant dvinltins ; la k’ on creyeut ki l’ coide d’ on pindou poirtéve tchance ; el toponimeye, gn a eto sacwants « Bwès do pindou », el Walonreye et ôte pårt.
* saetchaedje d’ ene bale dins s’ tiesse.
* trawaedje di s’ vinte avou on grand coutea, ene sipêye.
* epweznaedje.
* prôpe djetaedje dizo on trén.
* seppuku, tecnike di sucide djaponès.
* neyaedje, kécfeye avou ene grosse pire loyeye a ses pîs.
* sucide po s' patreye, dins ene guere; po ses idêyes dins ene atake terorisse (camicåze).

## Cåzes do sucide
Les cis ki fwaiynut måleur di leu coir sont des djins k’ ont ene grande sofrixhance divintrine. Et purade :
* des djonneas al laide ådje, e margaye avou leus parints, après ene poenne d’ amour…
* des femes måmarieyes (ou des omes)
* des cis k’ ont pierdou èn efant ou ene djin k’ i veyént voltî
* des viyès djins stroupeyes, ki n’ vlèt nén dispinde des ôtes, ou des cis ki sont codånés d’ on griyeus må, evnd.
* des djins ki s’ sintnut dzonorés e leu societé (traeyincieus k’ a fwait des målès afwaires, guerî k’ a pierdou ene batreye).

## Espaitchance do sucide
Dins les societés modienes, gn a des cintes d’ aidance sicolodjike po les cis ki vôrént s’ mete a fén. Et des lenes telefonikes esprès, avou des respondeus(es) djoû et nute.

## Sociolodjeye

### Rilidjons eyet sekes
Les grandès rlidjons monoteyisses (cristinnisse, islam…) sont disconte li metaeje a fén d' lu-minme. Les sucidés ni plèt nén esse eterés e l' eglijhe. 

Sacwants sekes come l' Ôre do Timpe solrece (avou notannmint : Luc Jouret) ont — oubén dins ci egzimpe la: avént — organizé brånmint des metaedjes a fén eshonnreces.

### Societés
Sacwants societés, come li Djapon, respectêynut et préjhî les sucides d’ oneur, sortot pindant les gueres wice les sôdårds divnut s' distrure al place di s' fé prijhnî på des ôtes sôdårds. Pindant li fén del deujhinme guere daegnrece, brånmint d' nazis s' avént distrût paski l' URSS estént e trén d' prinde Berlin, inte di zels : Adolf Hitler eyet les efants da Joseph Goebbels. C' esteut l' minme avou les Djaponès. Come di djusse, i ni tchictént nén a s' distrure, metans tot si spotchant so les bateas d' guere estazunyins. C' est çk' on lome voltî des « kamikazes ».

## Tuzance peuprece

### Rilomêyès djins
* Chester Bennington (ancyin tchanteu di Linkin Park)
*Kurt Cobain (ancyin tchanteu d' Nirvana)
*Chris Cornell (ancyin tchanteu d' Soundgarden)
*Adolf Hitler
*Édith Piaf (ancyinne tchanteuse francesse)

### Tchansons dzeu
Gn a sacwantès tchansons wice ki l' årtisse djåze voltî do metaedje a fén. Cisse lisse cial n' est nén erîlé :

* Stromae – *L'Enfer*

## Referinces eyet sourdants
Timperateure

thumb|Sintaedje del timperateure di l' aiwe
Li **timperateure** d' on coir fizike, c' esteut, å cmince, ene avirance del sinsåcion di tcholeur ou d' froedeur k' ene djin a, tot l' sintant.

Adonpwis ont vnou les instrumints po mzurer cist estat la, lomés termometes.

## Muzeure del timperateure
* e grés Celciusse : li "0" c' est l' aiwe k' edjale, li "100", l' aiwe ki boût.
* e grés Farenheyt : l' aiwe k' edjale, c' est 44°.


Poytreye aclevaedje poyons tchåfaedje termomete.jpg|controle del timperateure po l' aclevaedje des poyons


## 
froedeur
Enquête dialectale sur la toponymie des villages wallons de France

Li **papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse**, ki l' tite e francès, c' est ***Enquête dialectale sur la toponymie des villages wallons de France*** èn årtike di 12 pådjes scrît pa Albert Doppagne et eplaidî dins l' rvuwe *Les dialectes belgo-romans*.

I dene spepieuzmint les nos d' plaece walons di 18 viyaedjes walons do canton d' Djivet, kinoxhous eto dizo l' no «Walonreye di France».

Côde e Wiccionaire : **TG5**

## Djivêye des viyaedjes
I sont metous dins l' ôre alfabetike di leu no e francès, mins Djivet est l' prumî.
# Djivet
# Åbrive
# Tchårnoe (*Tchaurné*)
# Tchô
# Fepén (*Fèpè*)
# Fromlene (*From'lène*)
# Fumwè
# Han-so-Mouze (a *An*)
# Arniye (*Arnîy*)
# Aibe (*Ép′*)
# Idje (*Îtch′*)
# Landritchamp
# Montniye-so-Mouze (*Montigni*)
# Rancene (*Ransène*)
# Rivén (a *R'vén*)

## 
Arniye (toponimeye)

##
Paul Malherbe

**Paul Malherbe**, c' esteut on curé ki fjheut voltî des pretchmints e walon, foiravant po les fiesses del Walonreye a Nameur.

I skepia a Salzene li 7 d' octôbe 1935 et mora li 18 d' avri 2017.

## Vicåreye

I va a scole ås Djezwites a Salzene. Pu å grand seinaire di Florefe; adonpwis vini ristudyî l' filozofeye a Nameur, pu a Lovén. 

I va esse apriyesté e 1960, ey aler pretchî l' boune parole ås roufions di l' Institut tecnike di Nameur. 

Cénk ans å long, i serè vicåre vecrece.

Dispu 1970, il esteut al tiesse des pårotches di Sint-Leu et d' Sint-Djan, a Nameur (veye)|Nameur]].

Il esteut foirt près des ptitès djins, et lzès rçure tos les djoûs al såle «Li vî clotchî», et sognî les cis k' avént fwin. Il aveut ossu drovou ene måjhone lomêye «li ptite bouwêye» po lzès bouwer et lzès leyî bagnî.

I djha ene messe e walon li londi des fiesses del Walonreye dispu diviè 1980 disk' e 2016, avou l' tévé ki shuveut cist ofice la.

## lu et l' walon
### si cnoxhance do walon
På n' cåzéve nén åjheymint walon, et maxhî bén sovint do francès avou. Mins po ses pretchmints, k' il î pinséve troes moes å long, i farfouyive dins l' Motî Linåd ou bén dins l' Franwal Denis. I cachive après les bons mots, après les ratourneures d' amon nozôtes. Mins i dmandéve a tos les côps a on waloneu del vini copler.

## egzimpe di cminçmint d' on pretchmint
:*Mes dijns,

:*Bondjoû a tertos ! Binåjhe di vos vey, bén vicants, avou, bén seur, dins l’ cour, des djoyes et des poennes.

:*Sins rovyî ki l’ pus sovint, nos savans nos poennes et nos n’ savans nén assez les cenes des ôtes.

:*Mins, tot va bén, so l’ tere, dit-st i l’ båbô di doûce creyance. I pinse, lu, ki tolmonde magne a s’ fwin, k’ i gn a totes sôres di machines et des dijns ki sont la po-z arindjî les bidons, inte les peupes, les payis, les rlidjons, et les djins.

:*Dji n’ oize dire ki ces djins la n’ ont rén so leus coines. Dji croe tolminne k’ on nos fwait bråmint d’ catchotreyes. Et po l’ moumint, dji voe dins vos ouys k’ vos pinsez ki m’ tiesse est brouyeye. Vos avoz råjhon.

:*Mins, bén seur, dji djheu ça po vey si vos schoûtîz vraiymint…''

## Sourdants
Pitit doet

Li **ptit doet**, c' est l' doet del mwin k' est l' pus ptit, et k' est metou difoûtrinnmint ( cwand l' mwin est a plat, påme so ene tåve). C' est l' seu doet ki pout moussî dins l' oraye.

Dins les biesses ås cwate pates, c' est onk des doets ki disparexhe, ou n' pus esse riprezinté ki pa ene pitite onglete sins oxhea, lomêye "gadot" (roemiants).

Dins les doetreces (rime-rame d' efants), i s' lome eto "pitit kerton", "pitit courtåd", evnd..

## Role essegnrece
Ci sereut on cnoxheu di tot çou ki s' passe. Did la l' response «C' est mi ptit doet ki m' l' a dit» a èn efant ki vos dmande «kimint ass sepou çoula» ?

## Dins les belès letes e walon
 boket da På Depas
Li molén d' å Pré Bolet (roman)

thumb|coviete
**Li molén d' å Pré Bolet**, c' est on roman e walon, sicrît pa Jean Bosly, et k' a vudî e 1960 di l' eplaideu Duculot a Djiblou.

C' est puvite on roman sicolodjike.

## Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li roman si passe, come des ôtes sicrijhaedjes da Bosly, do costé Sovrin Wande. Li pré Bolet esteut dandjreus ene vraiye plaece, tot do long d' Mouze, e 19e sieke. Li foirt corant d' Mouze aveut schavé dins l' peret et fwait deus ptitès iyes, lomêye "li Dos" et l' ôte "li Grin". Li passaedje d' aiwe inte li rivadje eyet l' iye di Grin sierveut d' bî a on molén. Li long do bî, c' esteut la, li pré Bolet.

Li sinne est datêye di 1888.

## Tinmes
Gn a des tinmes diswalpés pa les cåzaedjes des personaedjes, inte di zels, li rlidjon (nén rovyî ki Bosly a eto ratourné «l' Imitåcion d' Djezus-Cri») eyet l' politike.

Metans :
:''C' est målureus k' i gn åye el Beldjike on pårti ki s' dit catolike, k' a l' pouvwer lu tot seu, et ki n' fwaiye nén pus po li ptit. I dispréjhe toplin li rlidjon, la k' i s' dene, a toirt, on no ki n' divreut esse eployî ki po totes les belès cåzes. Les omes k' el riprezintè ont totafwait l' air di n' måy aveur léjhou l' prumire pådje di leu-z evandjîle ni les rcomandåcions des Påpes… (p. 18).
Lete tifinare yaz

Li **lete tifinare yad** (ⵣ), c' est l' cene ki rprezinte li son Z ordinaire dins l' alfabet tifinar.

C' est eto li lete essegnrece del tuzance amazire, do moens e Marok ey e l' Aldjereye.


File:Kabylie Flag Map.svg|sol drapea del Cabileye
File:Amz lete ⵣ Imin Ifri.JPG|so ene rotche
File:Lete ⵣ coleurs.JPG|so ene plake di voye di beton
File:Lete ⵣ montinne Ayit Bogemmaz.JPG|so ene måjhire di tere
File:Lete ⵣ pire Setti Fatma.JPG|so on mwelon
File:Tomb of Professeur Ydir Amazit.jpg|so ene tombe
File:Amz-azoul lete ⵣ.jpg|so ene plake di djîsse e viyaedje
Mot-criya

On **mot-criya**, c' est on mot ki s' dit tot criyant.

## Eployaedjes
Les mots-criyas polèt ossu esse loukîs come des mots-fråzes, s' i sont eployîs tot seus.
:* !
:* !
:* !; 

Les mots criyas sont eployîs dins des [[arinnoe]]s.
:*, valet !; '', la, vozôtes !

## 
*
Moenne

On **moenne**, c' est èn ome di rlidjon ki vike tot seu u e cminålté e-n on moustî, lon erî del veye do monde.

## Sôres di moennes
 ôres rilidjeus
* moenne trapisse
L' afwaire dås Houlpeas (roman)

thumb|coviete
**L' afwaire dås Houlpeas** (*L'Afêre d'ås Houlpês*), c' est on roman e walon, sicrît pa Jean Bosly. 

Il a yeu on pris a l' SLLW e 1939, mins n' a stî eplaidî k' e 1956, di l' eplaideu Duculot a Djiblou.

C' est l' prumî roman d' police e walon.

## Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Li spoûle di passe dins l' hamtea des Houlpeas, dilé Wonde. Pacô, li policî cacheu va fé des rcweraedjes après Lidje. Po sayî d' trover l' moudreu,  sol fén do live, i va dmorer on moes a Hesta.

Li live kimince e moes d' awousse 1936. I finixh al Noyé del minme anêye.
David Suzuki

thumb|Foto riprezintant di '''David Suzuki'''.
**David Suzuki** est on biyolodjisse canadyin. Il a skepyî li 24 di måss 1936.
Lutî

[thumb|prezintaedje do plan d' ene [vierlete pa on lutî]]
[thumb|Resplicaedje del lutreye ås [scoles di Bive]]
On **lutî**, ene **lutresse**, c' est ene djin ki fwait ou rfé des instrumints d' muzike ås coides piceyes ou frotêyes. 

Ça pout esse on mestî ou on pasmint d' tins, ki s' lome li lutreye.

## Bwès ki polnut siervi a on lutî

Pol coir di l' instrumint, on s' pout siervi di sacwants åbes : poerî, pronnî (biyokî), do cerijhî, do såvadje cerijhî (såvadje tchersî, grintchî), do gaeyî, di l' ayåbe, copurade l' ayåbe plaene. Et aprume ene sôre di bwès k' on lome li crolé bwès d' cok.

Po les refoircixhaedjes, do sapén, di l' ayåbe, ou do tiyoû.

Po l' tåve d' årmoneye, on prind todi on bwès k' a do colifon (hårpixh) : do sapén do Nôr ou do cede do Liban.

Pol gårnixhaedje di l' instrumint - çou k' on lome li marketreye - : do cerijhî, do djaeyî, do påkî, ey eto des bwès d' foû-payis : palissande (ki crexhe å Braezi) ou di l' ebinne (ki vént d' Afrike).

## Placaedje des pîces
On s' sieve di cole d' oxhea et nén di cole di mnujhreye. Metans, del cole di pea d’ robete. L’ avantaedje di cisse cole la, c’ est k’ ele ridvént deure come do bwès. Dabôrd ki les blankès coles di mnujhî, ele dimornut ene miete moflasses. Adon, les vibråcions ni pasnut nén come dins do bwès.

Avou ça ki, avou del cole di biesse, on pout rdrovi l’ instrumint cwand i bodje ene miete. Et avou l’ tins, ça bodje todi on pô, don. On va ddins avou on fier ki rshonne a on coutea tot plat, k’ on a trimpé dins l’ tchôde aiwe. Insi, i va fé fonde li cole.

## Usteyes des lutîs
* pitits rabots (noejhes)
* coutea djaponès
* canif di lutî
* soyetes ås fenès lames.

## Alére
Willy Marchal «Dins l’ ovroe d’ on lutî»,  70, esté 2014.

## Sourdant
Cede do Liban

Li **Cede do Liban**, c' est on cede ki vént so sacwants montinnes des Payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Cedrus  libani]]*

''Li cede di l' Atlasse est loukî come li minme indje, ou ene dizo-indje do cede do Liban.

## Uzaedjes
Pout esse eployî e lutreye pol tåve d' årmonreye.