Tchampion

:*[[Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye|Sacwants tchampions k' on trouve el Walonreye]]

On *'tchampion** c' est ene [[vicante sacwè]] ki n' est ni [[plante]], ni [[biesse]] ni [[microbe]], mins metowe inte les troes.

Li mot "tchampion" est èn [[emacralé mot]] e walon. Çou k' nos lomans mwints côps ''tchampion'', c' est çou ki rshonne a èn [[åbusson]]. Mins gn a eto des [[tchampions microscopikes]].

Les djins ki studièt les tchampions did tot près et les fé cnoxhe ås ôtes a môde sincieuse, on les lome **micolodjisses**. Li syince ki studeye les tchampions, c' est l' **micolodjeye**.




== Rindjmint sincieus des tchampions. ==
Les "tchampions-åbussons" ont on pî et ene tiesse. Mins ci pî et ç' tiesse la, ci n' est k' ene sôre di frut, po dire pus djusse on [[spôrofôre]] foû mzeure. On spôrofôre, c' est l' boket ki poite les [[spôre]]s po l' plante si poleur [[mopliyî]].

Li restant do tchampion, k' on lome li [[miceliom]], i dmeure dizo tere et insi, on nel voet nén. 

Mins il egzistêye bén des ôtes tchampions come les [[rouye|rouyes u emîsseures]], les [[yesse|yesses u leyes]], les [[tchamosseure]]s, les [[tchamosseure del pea|tchamosseures del pea]] et co des ôtes tchampions ås maladeyes divintrinnes des djins u des biesses (come ''Candida albicans'', u ''Aspergillus fumigatus'').

L' assoçnaedje d' on champion microscopike et d' on [[mossirea]] va dner on [[liken]].

Les tchampions ont stî lontins rindjîs dins les plantes, pask' i gn a bråmint des rshonnances. Asteure, on les roistêye dins l' [[Ringne (biyolodjeye)|ringne]] des [[eucariote]]s.

Come les plantes, les tchampions ni polèt nén bodjî. Mins, årvier di bråmint des plantes, les tchampions n' ont pont d' [[clorofile]].

Come les pus ptitès biesses, les tchampions ont on [[nawea]] avou des cromozômes. Mins årvier des biesses, les tchampions n' bodjèt nén.

Come les microbes, les tchampions sont bråmint fwait di celules les minmes ene ki l' ôte, eyet s' polnut mopliyî e s' pårtixhant e deus. Mins årvier des microbes, les tchampions si polèt eto mopliyî secsuwêymint, dj' ô bén fé des celules ki n' ont kel mitan des cromozômes des ôtès celules.

Les ponts e cmon inte tos les tchampions, sont mostrés vaici padzo.

== Mwaissès piceures des tchampions ==

Dins l' ringne des tchampions (e sincieus latén ''fungi''), on-z a roisté tos les ôrganisses ki rimplixhnut les condicions vaici après:
* I sont ''[[eucariote]]s'', ça vout dire k' il ont des celules avou on [[:Wikt:nawea|nawea]].
* I sont ''[[eterotrofe]]s'' pol [[carbone]], dj' ô bén kel divèt trover dins leu [[:Wikt:cotoû|cotoû]].
* I sont ''absorbotrofes'', ça vout dire k' i s' nourixhnut på pompaedje di çou k' il ont dandjî.
* I lzî crexhe come ene raecinêye lomêye [[miceliom]] (''mycelium'' e sincieus latén).
* I s' riprodujhèt pa des spôres.
* Ces spôres la n' ont nole [[:Wikt:cawete|cawete]] oudonbén, ele ont fok ene seule [[:Wikt:flayale|flayale]] (c' est po ça kel [[mildiou]], k' end a deus, n' est pus rwaitî, ådjourdu, come on tchampion).
* Li paroeze di leu celule est xhitineuse, çou ki les raprotche pus des biesses ki des plantes, ki leu [[:Wikt:måjhire|måjhire]] est celulozike.

== Classifiaedje ==
Asteure on roistêye les tchampions e cwate divizions (ou ebrantchmints):
* ''Chytridiomycota'', ou [[kitridiomicete]]s: c' est des especes ki vikèt dins l' aiwe, et ki les spôres poirtèt ene cawe ou "flayale". On vout ki ç' soeye les ratayons di tos les ôtes tchampions.
* ''Zygomycota'', ou [[zigomicete]]s: des especes avou des spôres sins cawete, ki leus celules ni sont nén [[:Wikt:eclostêye|eclostêyes]].
* ''Ascomycota'', ou [[ascomicete]]s: les spôres eskepeynut divins des saetchs (les [[aske]]s) et sont soflêyes foû pa l' trô d' drovaedje di l' aske.
* ''Basidiomycota'', ou [[bassidiomicete]]s: les spôres si diswalpèt a l' copete di celules especialijheyes (les [[basside]]s) et sont cossemêyes pa l' vint cwand eles sont maweures. C' est les **tchampions-åbussons*'.

== Morfolodjeye ==

Li tchampion est on *thallophyte*, ça vout dire k' i n' a ni foye, ni [[:Wikt:stipe|stipe]], ni raecene. Si sistinme vedjetatif, ou *thalle*, c' est fok des longuès celules ki s' polèt prezinter di deus manires:
* ele sont pårteyes ey emantcheyes inte di zeles, et sont adon lomêyes *ifes* (c' est l' cas l' pus corant);
* i n' a pont di clwezon les pårtixhant inte zeles. On cåze adon di structeure *coenocytike* et di *sifon*.

Gn a bråmint des tchampions k' ont [[pluricelulaire|dipus d' ene celule]], mins gn a kékès [[:Wikt:foû-rîle|foû-rîle]], come les [[yesse|leveures]] ki n' ont k' [[monocelulaire|ene celule]]. 

Tant k' ås *ifes*, ele si metèt eshonne po fé les longuès [[:Wikt:fiyaesse|fiyaesses]] do miceliom.

== Mopliyaedje ==

Po si rprodure secsuwêymint, les tchampions vont diswalper des celules lomêyes *spôres*.
Å moumint d' l' acoplaedje, bråmint des tchampions k' on loméve dinltins «[[:Wikt:dizeutrin|dizeutrins]]» ou «del hôte sôre» (mins ci classifiaedje la est abandné ådjourdu) fwaiynut brotchî 
foû d' tere ene tcherpinte lomêye *spôrofôre* (on dit ossu *carpofôre*), ki poite l' *imeniom*. Ci sporofôre la, c' est çou k' on lome on *tchampion* u èn *åbusson* u on *boloe* dins l' cåzaedje di tos les djoûs. 

Les tchampions «[[:Wikt:dizotrin|dizotrins]]» ou «del basse sôre» polèt ossu produre des spôrofôres, mins cesses-ciles dimorèt microscopikes.

== Nouriteure et evironmint ==

Pal voye di leu [[clorofile]], toplin des plantes vont poleur agritchter li [[gaz carbonike]] di l' air pal [[fotossinteze]]. On dit k' i sont *ototrofes*. 
Ci n' est nén l' cas des tchampions (ça fwait k' on les lome *eterotrofes*), ki dvèt tirer leu plan come i plèt po-z aveur li [[carbone]] k' il ont dandjî po viker.
Po çoula, i s' sognèt dins leu cotoû, tot hapant les matires organikes di troes diferinnès façons:

* Les tchampions [[saprofite]]s poujhnut dins l' moite ou l' pourixhante matire organike, come les moitès foyes, les trigus des plantes, les curêyes des biesses, les strons et les ôtes [[djetaedje]]s des biesses. C' est les [[bernatî]]s del nateure.
* Les tchampions [[parazite]]s si siervèt del vicante matire organike, des plantes, des biesses (et des djins), et minme des ôtes tchampions. Metans les [[årmilire]]s dins sacwants [[sapinire]]s.
* Des ôtes tchampions si metèt pus voltî e [[biyo-soce]] ([[simbiôze]]). C' est èn assoçnaedje avou ene plante *ototrofe'' la ki tchaeke des deus ôrganisses profite del soce. Metans li boloe nôbe avou li hesse, li tchinne ou des sapéns.

Li biyo-soce fwait pa des côps soude des novelès vicantès sacwès, come les likens.