open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hinne (aiwe)

**Li Hinne**, u **Hinne** (e walon coinrece, *In.ne* (coinreçmint ***In.ne*** u ***Ène***; e francès *Haine* el Beldjike eyet *Hayne* el France, e neyerlandès *Hene*), c' est ene corante aiwe di Beldjike (Walonreye) et d' France, ki s' maxhe e l' Escô a Condé-so-Escô.

## Dischindants etimolodjikes
Hinne a dné leu nos å Hinnot (conteye et province) ey ås viyaedjes walons del Botinne (El Bos d' Hinne), Hinne-Sint-Pire (*Sint-Piére*), Hinne-Sint-På (*Sint-Pôl*) eyet Veye-so-Hinne (*Vile-sur-Ène*). Et ås hameas do mimme no a Bådoû ey a Boussu-dlé-Mont.

## Coraedje
### D' Anderluwe al Marlanwé
Ele prind sourd a Anderluwe. Pu cori so Carniere et trevåtchî Marlanwé.

### Sol comene del Lovire
Ele arive a Hinne-Sint-Pire (leyant Hinne-Sint-På sol costé), pu trevåtchî Sint-Vå et Triviere. 

Djusse après Triviere ele va vey agoliner ene aiwe ki vént d' Perone, pu l' ri des Estenes. Pu passer a Sterpi, pu a Mårache, pu dlé Bouswa.

### Sol Rû ey a Mont
Ele avént adon a Veye-so-Hinne. la k' ele riçût Wanze so s' droete erive.

Après, ele court eviè Havré pu so Ouboû, pu so Nimi divant d' moussî a Mont, la k' ele va esse tchenålijheye, et s' lomer pacô «tchenå do Cinte».

Ele cwite Mont po Djmape, la k' ele riçût l' Trouye so si hintche costé. Pu cori tot droet tot do long d' Otovoye di Walonreye (E42).

### Droete lene el Beldjike
Après Mont, so ene droete lene ki londje l' otovoye Brussele-Paris (E19),ele court on moumint so Cargnon, pu passer so Sint-Guilin pu a Hinne (Boussu) sol comene di Boussu k' ele leye a Nonne; pu so Biernissåt, pu so Inzî (Moutroû, Pumrwè, Énin et Tulin) la k' gn a ene escluze (a Debihan), divant d' passer so France.

### Coraedje el France
El France: Sint-Ébert (Saint-Aybert), Tivinchelle (Thivencelle), pu Condé.

## Fotografeyes

Imådje:0 Havré - Haine et terril N°1 en hiver.JPG|A Avrè, di l' ivier.
Imådje:Hinne Pont dzeu.jpg|Pont dzo Hinne, ewou k' li trén passe.
Imådje:Hinne Fleuve.jpg|Hinne ki dischind.


## Dins les belès-letes e walon
Dins l' sitroete plake «C' est nén l' Mississipi», li binde «Wôr des rays» endè djåze dins ene tchanson ki va dner l' tite al plake:
:''Li Hinne, li Wanze, c' est nén l' Mississipi.

## 
* Mape des comenes metowes so les vås d' Hinne el Beldjike
* Viye mape di Hinne, di Mont disca Condé

## Sourdants
Honte

Li **honte**, c' est on sintimint k' espaitche di fé sacwants faitindjes ki sont waiteyes come nén comifåt dins ene metowe societé.

## Motlî
On fwait sovint l' diferince inte ene kidujhance avou del honte (çou k' est bén veyou) et des måhonteusès keures u målès keures, veyowes evi pa tertos. Dj' ô bén foû del politesse u del moråle acceptêye pa ene kiminålté d' djins.

Rinde ene sakî honteuse, c' est l' .
Fiesse nåcionåle

Ene **fiesse nåcionåle**, c' est l' fiesse oficire d' on payis ou cåzu-payis.

Ele si passe todi l' minme djoû, tos ls ans.

## Sacwantès fiesses nåcionåles
* 4 di djulete&nbsp;: Estats Unis
* 21 di djulete&nbsp;: Beldjike
* 14 di djulete&nbsp;: France
* 3inme dimegne di setimbe&nbsp;: Walonreye (a nén comaxhî avou l' 27 di setimbe k' est l' fiesse del Federåcion Walonreye-Brussele).
Sint-Guilin

Li grand **Sint-Guilin** (F. *Saint-Ghislain*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

## Ban d' Sint-Guilin
* Sint-Guilin (veye)
* Bådoû (Baudoû)
** Hinne (Bådoû)
* Autrâche (Håtrådje)
* Neufmaizon (Nouve Måjhon)
* Sirô
* El Tiete (Ôtiète)
* Vilrô (Viyrote)

## Tuzance
Ene soce, *Arts et Poésie*, eplaide ene gazete di powezeye e francès : *Plumes et Pinceaux*. I gn a des walons scrijheus come Charly Dodet ou Marcel Darimont k' on fwait parexhe des bokets ddins.
Wanze (aiwe)

**Li Wanze** u **Wanze**, c' est èn aflouwant del Hinne. 

Ele si va egoliner dvins a Veye-so-Hinne.

## Sourdants et pî-notes
Tribunå del mwaisse lwè

Li **tribunå del mwaisse lwè**, c' est on tribunå ki louke si les lwès d' on payis democratike ni vont nén disconte del mwaisse lwè.

## Tribunå del mwaisse lwè del Beldjike
Li tribunå del mwaisse lwè del Beldjike ki rote asteure n' est nén vî. Il a stî strimé å Senat li 1î d' octôbe 1984. Il a foit a fé a cåze des diferins pårlumints ki fwaiynut des lwès el Beldjike federåle (Nameur, kiminålté francesse, Flande, kiminålté tîxhon-cåzante).

Il a rexhou s' prumî djudjmint li 5 d' avri 1985. 

## Egzimpe di fonccionmint d' on tribunå del mwaisse lwè
Li mwaisse lwè espagnole so l’ otonomeye des contrêyes di 1979 ricnoxhe li Catalogne come åyant ene «nåcionålté» a pårt. Mins dins ene novele modêye k' a vudî e 2006 el Catalogne, divins l’ adrovaedje, il esteut dit ki l’ Catalogne, c’ esteut ene «nåcion».

Sacwants ameteus alît divant l’ tribunå del mwaisse lwè disconte ci pont la eyet co des ôtes.
 
Li tribunå del mwaisse lwè espagnole va rinde si djudjmint e 2010, tot côpant l’ poere e deus. Les Catalans ont l’ droet, istoricmint, di s’ lomer «nåcion», mins ç’ mot la n’ a nole valixhance lweyåle.

Dins l' minme djudjmint, gn a 14 hagnons del mwaisse lwè del Catalogne ki fourît djudjîs foû-lwè, eneviè li mwaisse lwè cintråle espagnole.

## Sourdant
El bos k' on fwait les violes (arimés)

**El bos k' on fwait les violes** (*Èl bos qu' on faît lès violes*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Josée Spinosa-Mathot.

Elle fourit publiyeye dins li Ptite coleccion di l' SLLW e 1982.

## Esplikêye do tite
 «»
Frinnete

Li **frinnete**, c' est ene bire di manaedje avou des foyes di frinne.

## Ricete
Po fé 50 lites di frinnete, i fåt troes lites di frumint, on lite di oidje, 250 gr di houbion, et 25gr di foyes di frinne k' on-z aveut codou e l' esté et metou souwer.

Adonpwis, fé come po les ôtes bires di manaedje.

## Sourdant
Atelaedje (discramiaedje)

* Atelaedje des tchvås
* Atelaedje des boûs
* èn atelaedje, c' est tot çou k' est saetchî pa des biesses di haetchaedje.
Azitromicene

L' **eritromicene**, c' est onk des prumîs antibiyotikes kinoxhous dins l' famile des macrolides.

## Istwere
Molecule discovrowe e 1980 pa des rcwereus crowates. 

## Discrijhaedje

Sovint vindowe a djelures. Mins elle egzistêye eto come sirop, et po piker ezès voennes.

Elle est vindowe ossu come gotes ezès ouys.

## Uzaedjes
El medcene, disconte les peumoneyes, les abcès ås dints, les botons so tot l' coir eyet les efouwaedje do colé del matrice cåzés pa *Chlamidia trachomatis*).

Årvier des rîles do médiaedje ås antibiyotikes, cial, li médyinne ni deure ki troes djoûs.

Elle est sgotêye direk dins les ouys pol tracôme. 

## Sourdant
Maronî

Li **maronî** u **baronî** u **såvadje cascagnî**, c' est on bea grand åbe ki dene des marons.

 *[[Aesculus hippocastanum]]*

## Discrijhaedje
I dene on bea blanc flormint ki s' dresse ådzeu des foyes.

## Dins l' foclore del Walonreye
Å Botinne, on mete pinde li tchôdea a ene coxhe do baronî planté so l' plaece.

## Sourdants
Tchitche (discramiaedje)

* tchitche u caetche di peme u d' poere
* tchitche di pronne
* on «tchitche» u on pice-crosse, c' est èn ome ki n' dene nén voltî.

File:Dried Apples (8167923741).jpg|tchitches di pemes
File:Platnêye tchå spale pronnes1 ary-دلعة مبخرة.jpg|platnêye ås tchitches di pronne
File:Reichenthal Pfarrkirche - Kanzel 5.jpg|riprezintåtion d' on tchitche
Bire di manaedje

Ene **bire di manaedje**, c' est ene bire k' on fwait por lu, e s' måjhone.

Sovint, on prind l' oidje, li frumint u li speate tés kés, sins fé do brå. Mins i n' fåt nén des varyîstés trop poûssêyes.

## Prumire ricete
Po 50 botayes di bire (di troes cwårts di lite), prinde 2 kilos d' oidje metou dins on saetch avou ene pougneye di houbion. Leyî cure ene eure å long. Rissaetchî l' saetch avou l' oidje et l' houbion et mete deus kilos d' souke. Si on n' l' inme nén soucrêye, mete moens. Avou l' souke, leyî co boure ene dimeye eure. Mete on ptit boket d' yesse (50gr) et leyî rafroedi. 

Leyî rispoizer 24 eures. Adon, gnè vént ene schome dissu. El schoumer, pu mete ezès botayes. Li fond est on pô toubyî: el fåt fote evoye. 

On la pout boere tote novele. Après, ele sipite cwand on drouve les botayes. On lzès drouve dins ene pinte, paski i gn a dtrop d' pression. 

## Deujhinme ricete
Po ene samwinne d' on gros manaedje, on fjheut 10 a 20 lites di bire. On prindeut on saetch di toele et mete on dmey kilo d' oidje et ene pougneye di houbion. Adon on prindeut l' "tchôdron al bire" u casrole al bire, et-z î mete 20 lites d' aiwe et mete li saetch didins.

Po rinde li bire pus brune, on pleut cure on pô d' oidje dins ene grande paile divant del mete dins l' saetch. End a eto ki metént ene coyirêye di tchicorêye dins l' saetch.

On fjheut boure l' aiwe, pu laixhî deus a troes eures a ptit feu. Pu rtirer l' saetch, et mete on dmey kilo d' souke (on-z è pleut mete dupus si on vleut ene bire pus soucrêye).

Adon, cwand l' bire est tiene, mete les leyes (a pô près deus coyî a sope). Leyî l' bire deus a troes djoûs dins l' tchôdron u dins on ptit tonea d' bwès. Li bire travayive, et gn aveut on paket d' schome ki montéve å dzeu del casrole. On s' arestéve di tirer cwand l' bire divneut brouyeye.

I faleut ratinde ki les yesses ni fjhénxhe pus d' efet po mete e botaye, ôtrumint les boutchons petént. On tiréve li claire bire avou on sifon, ca gn aveut on depot dins l' fond.  

C' esteut des botayes k' avént on boutchon d' porçulinne et on djwin d' cawoutchou. On l' picive avou on clipe monté sol botaye.

On pleut passer li depot pol wårder. C' esteut li **lewin d' bresseu**. On l' meteut d' costé ene samwinne, et on s' è rsierveut estô des leveures po fé s' bire li côp d' après.

## Sourdants
Houbion

Li **houbion**, c' est ene plante ki crexhe dins les håyes ou k' est ahivêye esprès po vinde ås bresseus.

 *[[Humulus lupulus]]*

## Crexhaedje naturel
Li houbion crexheut dins les håyes, dilé les måjhons. C' est ene rampe ki vént åjheymint. On dit k' i rote tot seu.

C' est ene plante diyoyike.


File:Hop mannelijke bloeiwijze Humulus lupulus male plant.jpg|flormints måyes
File:Humulus lupulus 003.JPG|flormints frumeles


## Ahivaedje
Pol bresreye, on l' ahive dins ene **houbionire**.

On l' fwait monter so des stitches u pîces å houbion.

## Uzaedjes
### el bresreye

On rascod les flormints k' on lome les **flotches** u **copales** u **plokete**. 

C' est ça ki dene si amerté al bire.

Houte di çoula, li houbion towe les microbes, et permete al bire di s' wårder pus lontins. 

### Ôtes uzaedjes
Divinltins, on magnive les copales di houbion, a môde des aspedjes. N a minme des efants ki les codént et les vinde.

Les båsheles prindént les longowès rampes po fé des coides a potchî.

## Sourdants
Rapiasté

Li **rapiasté**, c' est l' fwait k' ene djin ki vout tot wårder por lu, et n' rén dner azès ôtes, aprume ses liårds.

## Motlî
On pout djåzer d' avarice u co d' avaristé..

Po lomer les djins ki sont rapias, on dit eto: on **[[tchitche (discramiaedje)|tchitche]]**, on **pice-crosse**, u co on **croxhe-patår**.

Imådjreçmint, on dit d' on pice-crosse, k' ; k' , k' i n' est nén di Dnêye (djeu d' mot volant dire k' , k' , k' ...

## Pî-notes
Plaece (tchambe)

Ene **plaece**, c' est, dins ene måjhon ene enité avou cwate meurs et èn ouxh, ki sieve a avirer li grandeur (et l' valeur) do manaedje.

## Motlî
Dins les måjhon a èn astaedje, on djåze di **plaeces-bas** et di **plaeces-hôt**. On direut, boutans po ene riclame di notaire: a vinde bea manaedje avou deus plaeces-bas et troes plaeces-hôt.

Si on vout ragrandi ene måjhon, on dit k' on va **rfé des plaeces**. Å ré d' flache tot rbastixhant, u metans tot fjhant des inte-deus dins on gurnî.

## Sôres di plaeces
Dins les måjhons did dinltins, el campagne, el Walonreye, on loméve sovint les plaeces insi:
* li **bele plaece** u **tchambe** (eto, dins les måjhons did dinltins: li **tchambe al [[take]]**, li **pele**).
* li **måjhon**: li plaece avou li tchminêye la k' on dmoréve, et coujhner, et magnî.
* li **tchambe-divant**; li **tchambe-dirî**, dins les pus gros manaedjes. Li tchambe-divant est metowe tot l' long do tchapå (colidôr d' intrêye avou deus ouxhs).
* li **ptite plaece**, la k' on fwait l' bouwêye, u totès sôres d' ovraedjes; motoit eto la k' gn aveut l' tchiyote, å cminçmint des raiwires divintrinnes. 
* les **tchambes a coûtchî**.

Dins les nouvès måjhons, on djåze purade do **livigne**, del **coujhene**, del **såle a mindjî**, des côps sins meurs inte di zels, ou djusse on murtea.
Bouneur

Li **bouneur** (u: l' **awureusté**), c' est on sintimint d' parfond plaijhi d' viker.

## Senes do bouneur
Li bouneur si lét sovint sol vizaedje d' ene djin. C' est dins les ouys k' on l' voet l' mî. On l' assoçnêye sovint å riyaedje.

Li bouneur shonne pus corant dins l' efance, mins eto dins les vîs djoûs.

Li bouneur va sovint avou ene boune santé, ca l' tiesse kimande li coir.

## Sourdant
Fråzlete vo l' la

Li **fråzlete «vo l' la»**, c' est ene fråzlete di mostraedje d' ene sacwè ou d' ene sakî, metou tot près u å lon.

## Sintake
E rfondou walon, on-z a ptchî di mete li mot nén candjåve  al tiesse del fråzlete. I rprezinte ene viye cogne do cmandeu do viebe 

Il est shuvou d' on prono d' djin coplemint, ou pår d' on prono pårtixhrê. Ci prono la si spotche å pus sovint, s' il a ene sipotchåve voyale.

Adonpwis, n a l' adviebe di mostraedje:  (si c' est co assez lon, ou si c' est aprepiant); , , po ene sacwè u ene sakî k' est tot près. Mins, come on l' mostere, ça n' est djamåy bén lon, et les cwate adviebes polèt esse metous come piron-pareys.

L' adviebe pout s' abetchter d' ene betchete ri-.

Les troes mots sont scrîts sins loyeure.

## Egzimpes
### Sinse prumî
* *Waitîz nosse coreu walon! *'Vo l' la** ki passe al tiesse di  l' eschapêye!
* ***Vo-z è rla*' co, des standes avou des lives e walon!
* ***Vo lzès la''' pierdous, wai, asteure! et k' on lzî a hapé leus [[axhlåve]]s k' estént dins les [[roucsak]]s.
* ***Vo t' cial** avou t' kipak! Et ti croes k' dji ti rprindrè!
* ***Vo nos ci*' arivés divant l' pus bea monumint del veye!

### Dins des ratourneures
* *!
* *Bén !
* ''!

## Dins les accints do walon
Dins les accints do walon, e 20inme sieke, ciste emantchåjhe la esteut co corante dins l' walon do Mitan et do Coûtchant, foiravant po les pronos simpes.

Mins dins tos les accints, li sintake a môde francesse (prono + v(o) + adviebe raloyî a «vo».

## 
* Egzimpes di fråzletes so ç' modele la  

## Pî-notes
Joseph Mousset

**Joseph Mousset** (riwalnijhåve ***Djôzef Mousset***), di s' no d' pene *Hasserz, dit le Béranger liégeois*, c' esteut on tchanteu d' rowe foirt kinoxhou a Lidje, tantea k' i fourit lomé «el Béranger lidjwès». 

I skepia li 17 di fevrî 1799 et mora li 22 d' setimbe 1870.

Di s' mestî, il esteut taeyeu d' mousmints.

## Scrijhaedjes
I scrijheut des tecses d' evenmints, ostant privés (noices) ki po les fiesses di Lidje, u les vizites d' ene rilomêye djin låvå.

Kékes tites :
* Paskeye istorike so tote li sinte botike (1846)
* Convwè funebe des Ancyins d' l' Impire

## Rilomêye ezès belès letes
Des razanêyes après s' moirt, on pout co trover l' rimimbrance di l' oteur dvins sacwants scrijhaedjes :
*«I riya sol martchî des sinnes et des haredjresses,<br>Oya dvant Djerådreye les atotes des botresses ;<br>Il etinda *'Hazair*', nosse troubadour lidjwès,<br>Veya les grands tchapeas des belès cotiresses<br>Et l' fameus [[Sint-Måcrawe]] avou s' grosse tiesse di bwès !»*

## 
* https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/11499/1/HasserzDevotions.pdf (*Dévôcions e payis di Lidje* avou les comintaires da Daniel Droixhe)
* https://orbi.uliege.be/bitstream/2268/11530/1/HasserzBotique.pdf (*Paskeye istorike so tote li sinte botike* avou les comintaires da Daniel Droixhe)

## Sourdant
Airdiè

Èn **airdiè** (ossu: **Roye Sint-Djan**, **Coroye Sint-Djan**), c' est on forveyou air, di set coleurs, ki s' fwait e cir cwand i ploût et k' i fwait do solea. 

## Provnance
L' airdiè provént do dismantchaedje del blanke loumire dins les gotletes di plouve, e diferinnès loumires di coleur, di tchaeke si wachlire.

## Pî-note
Hinne-Sint-Pire

**Hinne-Sint-Pire** (la-minme e sistinme Feller, *In.ne-Sint-Piére*, courtinnmint, *Sint-Piére*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Lovire, el province do Hinnot.

* Limeros del posse (nén candjî): **7100**
* Limero diyalectolodjike: **Th2**.
* Arondixhmint: Twin
* Lomaedje des djins : Sinpirîs, Sinpirresse&nbsp; (F.&nbsp;*Hainois, -oise*).&nbsp;

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hinne-Sint-Pire
### Hamteas
* Al Croejhete (al *Croûjète*, F. La Croisette)
* Les Hayetes (*Lès-ayètes*, *as ayètes*, F. *Hayettes*).
* a Ardinmont (F. *Redemont*)
* Marimont (F. *Mariemont*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** el tere ås cayôs (*èl têre as cayôs*)
** el hôt paxhi (*èl wôt pachî*)
* A vey avou des åbes et des bwès:
** el håye ås tchets (*l'âye as cats*)
** el tchimin del bele espene (*èl kèmin dèl bèle èspène*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** el pont ås berbis (*èl pont as brèbis*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Al Verreye (*al vêr'rîye*)
** å Congo
** el coron d' å hôt (*èl coron d'in wôt*)
** a Mådacoird (*a Mal d' acoûrd*)
** al Tourete (*al tourète*) 
* A vey avou des aiwes:
** Al Fontinne di Spå (*al fontène dè Spa*)
** a l' Aiwe (*a l' yô*)
** el Pont ås berbis (*èl pont as brèbis*)
* A vey avou les tienes et les vås:
** Les Pindants
* A vey avou des rotches:
** el tere ås cayôs (*èl têre as cayôs*)
* Les voyes et les rowes.
** el pî-sinte d' Our (*èl pièssinte d'Oûr*)
** el tchimin des moirts (*èl kèmin dès moûrts*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** a; u: å Grozeyon (*au Grosèyon*)
** el *Kènia*
** el *Kèvéye*

## Djeyografeye
Metou so l' Aiwe di Hinne

## Tuzance walone
Bråmint des scrijheus e walon; voci todi les cis k' avént on  no d' pene:
* Marcel Calcus (espoté «el blaré»)
* Floribert Deprêtre (espoté «Flori», «Bout'nè», «Spani»)
* Louis Goossens (espoté «Lowis do Park»)
* Marcel Hecq (spoté «Marecq»)
* Albert Massart (espoté «Taf Yârd», )
* Gaston Masse (espoté «Notsag»)
* Gaston Masse (espoté «Notsag»)
* Marcel Meulemans (espoté «coureû a canetes», «in ptit mouchon del binde»)
* Hubert Houtlet (espoté «Kint»)
* Georges Renuart (espoté «Gérénu Biguite»)
* Marius Rock (espoté «Maroc»)
* Charles Thistoud (espoté «l'apôte Filipe»)

## Sourdants
Hinne-Sint-På

**Hinne-Sint-På** (la-minme e sistinme Feller, courtinnmint, *Sint-Pôl*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Lovire, el province do Hinnot.

* Limeros del posse:
** asteure: **7100**
** davance: **7161**'
* Limero diyalectolodjike: **S 43**.
* Arondixhmint: Sougniye
* Lomaedje des djins : Sinpålîs, Sinpålresse&nbsp; (F.&nbsp;*Hainois, -oise*).&nbsp;

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hinne-Sint-På
### Hamteas
* Djolimont
* *[[Vile d' Oussu]]* (*a oussu*)
* Ardinmont (F. *Redemont*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** a Malogne
* A vey avou des åbes et des bwès:
** Å bos do bôlî (*au bos du boûlî*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins:
** El fén dbout (*èl fin d'bout*)
** El coû d' Hinne (*èl coûr d' In.ne*)
* A vey avou des aiwes:
** el fond des aiwes (*èl fond dès-yôs*)
** L' iye do Diåle (*l'île du Diâle*)
* A vey avou les tienes et les vås:
** dins les fonds Gayård (*dins les fonds gayârd*)
* A vey avou des rotches:
* Les voyes et les rowes:
** el rouwale ås cayôs (*èl ruwèle as cayôs*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces:
** a Baume
** a Garga

## Djeyografeye
Hinne passe a nonne do viyaedje.

## Tuzance walone
Les scrijheus e walon si djhèt pus voltî des hameas d' Djolimont et del Veye d' Oussu ki d' Sint-På minme.
### Djolimont
* Robert Dascotte (espoté «Macaron»)
* Evrard Crousse (espoté «Ric-Kos»)
* Oscard Godefroid (espoté «Oscardy»)
* Arille Nachtergael (espoté «Arna»)
### Oussu
* Raymond Honoré

## Sourdants
Djivêye Dascotte so les nos d' plaece do Cinte

Li **djivêye Dascotte so les nos d' plaece do Cinte**, c' est ene djivêye di nos d' plaece des viyaedjes do Cinte vinant d' on rcweraedje da Robert Dascotte

Li djivêye a stî publiyeye dins l' live «*Tris suppléments au dictionnaire du wallon du Centre*» k' a vudî e 1985.

Côde e Wiccionaire : **[[TO5]]**
Gaye Turgut Evin

**Gaye Turgut Evin**, c' est ene actoresse trouke.

Elle a skepyî li 1î d' djun 1987.

C' est onk des mwaisse personaedjes do fouyton tévé «&nbsp;Beni Affet&nbsp;» k' a stî ratourné e l' arabe marokin. Ele s' î lome «&nbsp;Manar&nbsp;».
Les spots do Singlé (waibe)

Li **waibe-pådje des spots do Singlé**, c' est ene waibe-pådje avou ene djivêye di spots walons ramexhné pa Gaston Lucy.

Côde e Wiccionaire : **SpS109** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Eplaidaedjes
Il ont stî eplaidîs dins ene pitite gazete di Sint-Houbert dins les anêyes 1960. Ey adon wårdés e CIDWEL.

Lucyin Mahin les rmeta avou des rahoucants mots, avou sovint pus d' onk po tchaeke espot. Do minme côp, il erîla l' ortografeye sol cene do «Rasgoutadje des Bassårdinrèces». Pu eplaidî l' djivêye, pa rahoucant mot, sol waibe «L' Aberteke». Les dierinnès letes ni fourît tote fwaites k' e 2017.

Les 2000 royes del waibe ont stî radjoutêyes å brouyon do fond d' bayeyes di l' Årdene nonnrece.

## 
* Li waibe
Joseph Dejardin

**Auguste-Joseph Dejardin**, pus sovint cité come **Joseph Dejardin**, c' esteut on diccionairî et on scrijheu e walon.

I skepia a Lidje li 12 di may 1819 et mora a Brussele li 8 di setimbe 1895.

Di s' mestî, il esteut notaire.

## Ouve e walon
Il a scrît bråmint des powinmes, nén éplaidîs. Mins i ndè rashonna sacwants e des ptits lives:
* «Li fleur des batlîs d' Mouze» (1842)
* «*Walonades*» (1856)
* «Les flamingants» (1890)

E 1844, il eplaide avou François Bailleux ene pitite antolodjeye lomêye «*Choix de chansons et poésies wallonnes*» la k' i rashonne tos des vîs arimés did divant 1830.

Li prumire edicion di s' gros live di spots date di 1861; i fourit replaidî e 1891.

E 1886, i va publiyî on studia so tos les motîs walon-francès parexhous disk' adon.

I fourit mimbe askepieu et prezidint del Societé d' belès-letes di Lidje (1856).

## 
Live di spots Dejardin

## Sourdant
Lete arabe elif

Li **lete arabe** u **elif** (ا), c' est l' prumire lete, et l' prumire longue voyale di l' alfabet arabe.

## Ralfabetijhaedje
On l' ralfabetijhe «a» e l' alfabet latén.

On l' ralfabetijhe «ⴰ» e l' alfabet tifinar.

## Prononçaedje
Li lete elif si prononce å pus sovint /æ/ u /æː/ (long "è").

## alif-hamza
 «Lete arabe hamza»

## alif et lem

## Pî-note
Lete ya (tifinar)

Li **lete tifinare "ya" (ⴰ)**, c' est l' lete ki rprezinte li son a dins l' alfabet tifinar.

C' est l' 1ire lete et l' prumire voyale dins l' sistinme IRCAM.

## Spårdaedje
On l' ritrouve al tiesse di toplin des sustantifs omrins.
Vexhiyite

Li **vexhiyite** u on **froed sol vexheye**, c' est l' efouwaedje del vexheye.

## Minêyolodjince
Elle est pus corante dins les cmeres ki dins les omes, a cåze del courtesse di l' ecdût a l' exhlé. Ele pout esse cåzêye pa ene maladeye del mozete. Ele si voet eto ås bagneuses ki pixhnut dins l' aiwe, aprume si cisse-ciale est mannete.

## Senes del maladeye
Li djin a håsse di pixhî dipus k' a s' toû.

## Médiaedje
Divinltins, on médyive avou do bleu d' metilinne a-z avaler.

Asteure, on a ptchî des antibiyotikes come li ciproflocsacene la k' i n' fåt k' ene dôze do prodût po rweri l' må.
Walon (discramiaedje)

* Walon (lingaedje)
** Ké walon po dmwin ? (live sol walon)
* on Walon, c' est onk ki dmeure u ki provént del Walonreye
** Walons d' Suwede
** Walons del Wisconsene
Li Banbwès

**Li Banbwès** (fr. **Bambois**), c' esteut on hamtea d' Fosse-li-Veye, asteure on viyaedje del Grande Fosse-li-Veye.

C' est ddja on gros viyaedje poy k' i gn a ene grosse eglijhe.


Eglijhe do Banbwès.jpg|eglijhe
Li Banwès Li grand vevî.jpg|intrêye do Grand Vevî


## Tuzance walone
Il a stî l' sidje d' ene rilomêye soce di scrijheus e walon, les walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès.

Les plakes des voyes ont stî on tins e walon.

## Amuzmints
Sol l' «Grand Vevî» (laetche do Banbwès).

## Sourdants
Ci n' est nén l' Mississipi (stroete plake)

thumb
**Ci n' est nén l' Mississipi** (*C'èst nîⁿ l' Mississipi*), c' est ene sitroete plake di muzike del binde di tchanteus «*[[Wôr des rays (binde di tchanteus)|Woûrs dès Rayes]]*» k' a vudî e 2017.

## Tite del plake
Li tite est rprins del tchanson l° 5 (Fayite a Lafayete) ki cmince pa: 
:*Li [[Hinne]], li [[Wanze (aiwe)|Wanze]], c’ est nén l’ [[Mississipi]]. 

== Djinre di muzike ==
Ci sereut do «peur [[countri (muzike)|countri]]-[[rok (muzike)|rok]] burlesse» sorlon l' fijheu do livret.

== Contnou ==
[[Imådje:Wa Heymans Wours des Rayes Hillary Cominsot.ogg|thumb|Prumî coplet et resploe di «Hillary Cominsot»]]
Gn a 11 tchansons, ene e [[francès d' Walonreye]], les ôtes e walon des [[aschates walon-picård]].

Gn a deus troes tchansons ki rahoukèt les [[Estats Unis]] divins l’ plake. Li cene ki l' [[incipite]] a dné l' tite («ont fwait fayite a Lafayete»). Pu co ene ôte lomêye e-n inglès «*it 's not the river''». Leye eto, on pôreut dire ki c' est leye k' a tchôkî l' idêye do tite.

Gn a eto on rapoirt d' on pacifisse so les dierins vôtaedjes eyet l’ lûte da Hilary Clinton et do coboy Donal.

Ene foirt plaijhante ariete est saetcheye d' ene viye tchanson, «On a touwé l' pourcea».
Viebe rindjî sorlon s' coplemint

On **[[viebe]]** pout esse rindjî sorlon k' il a on **coplemint** u nén, eyet s' rapoirt avou ç' coplemint la.

## Rindjmint

On **viebe å coplemint** c' est on viebe ki si accion si discrît eshonne avou on sustantif u on prono k' on lome li droet coplemint  do viebe (lomé "acuzatif" ins les lingaedjes ås diclinåjhons).
:*li tchvå *'saetche li tcherowe**.

Ene sôre ene miete a pårt, mins ki rshonne foirt ås viebes å coplemint, c' est les [[viebes å prono]]. Li prono coplemint est del minme djin ki l' viebe.
:''vos vs dijhoz k' dj' a toirt, dowô?

On **viebe å coplemint nén direk**, c' est on viebe ki l' accion est fwaite po on sustantif loyî pal [[divancete]] «a», u on prono ki l' replaece. Ci coplemint la est lomé "datif" dins les lingaedjes ås diclinåjhons.

Gn a des viebes ki plèt esse lomés **a nén dit coplemint**, cwand c' est aiwdirotchmint clair ki l' accion si fwait avou on droet coplemint, k' on n' a nén ddja dandjî d' dire.
:''dji m' va aler **semer**&nbsp;''.

On viebe ki n' a nou coplemint direk u nén direk, et ki, tot seu, pout discrire l' accion, si lome **viebe sins coplemint**. I pout awè des ôtes sôres di coplemints (tins, manire).
:''dji **rote''' d' on pas pressé.

## Pî-note
Teyî

Li **teyî**, c' est èn ahivé bouxhon k' on cod ses foyes po fé do té.

I provént d' Chine.

 *[[Camellia sinensis]]*
Vinijhwès

Li **vnijhwès**, el **vinijhwès**, c' est on lingaedje coinrece do payis di Vnijhe, metou (atoirt) avou l' troke di l' itålyin bijhrece.

I n' est waire ricnoxhou oficirmint.

## Sourdance
Årvier des ôtes lingaedjes di l' itålyin bijhrece, li vnijhwès n' a nou tayon-bodje gayel. I vént purade do romin.

## Rilomés mots vnijhwès
*regata* (lûte po divni on mwaisse d' ene diciplene), k' a dné l' walon regate (dandjreus paski les cis ki reyussixhént l'lûte poirtént ene crawate).

## Referince
Malinwès (tchén)

thumb|dins l' nive
thumb|ashiou
Li **malinwès** u **tchén d' bierdjî malinwès** ou co pacô **tchén d' bierdjî d' Malene**, c' est ene des sôres do tchén bierdjî bedje. Si no vént del veye di Malene. 

## Discrijhaedje
C' est on tchén d' bierdjî emîtrin pol grandeur, di pwel bron clair, avou li dbout do muzea noer. Les orayes polèt esse noeres u nén.

## Cwålités
I court rade.

I potche disca deus metes hôt.

Il a ene grande foice dins les dints.

I n' tome nén åjheymint malåde. I n' atrape nén si sovint li splawnaedje del hantche ki les bierdjîs almands.

C' est on bon wårdeu ki s' doime djamåy ki d' èn ouy.


Tchén bierdjî d' Malene potchant 2 metes hôt.jpg|potchant
Bad Sassendorf – Malinois nach der Abkühlung - panoramio.jpg|corant dins l' aiwe


## Siervaedje
Li police (et l' årmêye) s' è sieve voltî po rtrover les djins pierdowes, et po rtrover les hapeus.


File:US Navy 081112-N-0780F-002 Military working dog Laika jumps through a window as her handler Master-at-Arms Seaman Logan McMichael eads her through the K-9 obstacle course.jpg|etrinnmint a l' årmêye
File:US Navy 080728-N-5328N-681 Master-at-Arms 2nd Class Joshua Johnson performs patrol aggression training at NAS Pensacola with.jpg|po mostrer s' foice


Mins i pout eto viker avou les djins dins l' måjhon. I s' etind bén avou les efants.


File:Bierdjî malinwès efant.jpg
File:Military dog licks Hector Hernandez.jpg
File:Defense.gov photo essay 111108-D-0653H-001.jpg


## 
Djivêye des raeces di tchén
Tchén d' bierdjî almand

thumb|so les tienes
Li **bierdjî almand** u **tchén d' bierdjî almand**, c' est l' raece di tchéns d' bierdjî li pus spårdowe sol Daegne.

## Sôres di bierdjîs almands
thumb|left|sôre å dischindant dos
Gn a des cis avou on plat dos, et des cis avou on dischindant dos.

## Maladeyes
I fwait voltî do splawnaedje del hantche.
Marcel Hecq

**Marcel Hecq** (di s' no d' pene «Marecq» ou co «Pessimisse»), c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 1î d' awousse 1903 a Hinne-Sint-Pire. Il a morou li 8 di djulete 1950.

Di s' mestî, il esteut inspecteur des scoles, pu prof d' univ a l' ULg.

Relî dins l' grosse antolodjeye Piron et dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».

## Ouve pol walon
I cmince dedja a scrire e 1921 (a 18 ans). Adonpwis, i va eplaidî ene masse di tecses di totes les sôres dins l' «*[[Mouchon d' aunia]]*»

Il est cnoxhou po-z aveur sicrît l' powinme «ene boune cråsse pinte», k' a divnou ene tchanson voltî rtchantêye pa Julos Beaucarne et rprinjhe dins l' sitroete plake «Li ptite gayole».

E 1932, i vude ene ramexhnêye d' arimés, «Prumire mexhon» (*Premi mèchon*, *Premîⁿ mèchon*), ki serè replaideye e 1937.

Adon-pwin, deus ôtes: «Bouquet-tout-fait», eyet «Arsouyeries».

## Tinmes
Ses tinmes sont varyîs:
* morålité (les tchvås d' bwès)
* discrijhaedje do payis des houyires (èm vî teri, les moletes, el crasset d' fosse)
* vicaedje des houyeus (el takeu, les feyes do pas)
* vicaedje e l' famile (el pitit browire, les restons)
* cåzaedje e walon (pårlez walon) 

## 

## Sourdants
Novelan amazir

Li **novelan amazir**, c' est l' prumî djoû di l' anêye do calindrî amazir, ki respond å 13 di djanvî.

## Fiestixhaedje
Il est fiesti purade li shijhe di dvant, li 13 di djanvî, dabôrd, ki s' lome lome  (iD n innayr). C' est ene sôre di rewoeyon, mins sins ratinde meynute, come dins l' novelan crustin.

On fwait tot bounmint ene boune eurêye. Å pus sovint on towe ene poye u ene dîne. Voltî avou ene påsse a pårt lomêye rfissa.

Dins sacwants coines do Marok, gn a des dujhances di muchyî on nawea d' date dins l' plat. Li ci u l' cene ki l' trouve årè del tchance tote l' anêye. Çou ki rshonne foirt ås dujhances del fiesse des Rwès, avou l' feve dins l' wastea.

Ôte pårt, on lait l' plat tote li nute sol plat toet, po-z awè come li foice des stoeles ki mousse didins.


Asggas2961.jpg|amagnîs pol novelan 2961 (2011)


## Sourdant
Fiesse di bistocaedje

On **bistocaedje** u **buskintaedje**, c' est ene fiesse la k' on fiestixh ene djin k' a ses ans, u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des noices d' årdjint, d' ôr, u ds ôtes. 

On pout eto buskinter  k' a fwait ene sacwè d' clapant: rascode on pris, monter e gråde, evnd. 

On bistoke eto al novelan.

## Dijhêyes di bistocaedje

E walon, gn a ene tournurete po bistoker ene sakî

:*Dji vos bistoke
:*Dji vos rastoke
:*Tinoz vos bén
:*Vos n' tchairoz nén

On radjoute cobén:

:*Si vos l' ramouyîz bén,
:*Vos nd åroz co l' anêye ki vént.

## Disrôlmint d' on bistocaedje
Dins on bistocaedje, gn a sovint on spitch d' on bistokeu et l' response do bistoké. 

Adonpwis, dins les payis crustins, on boet voltî on vere di gote, di vén (so pus voltî do tchampagne u do cide).

Gn eto sovint des gåte-li-fwin a rawyî.

Dins les payis muzulmans, on boet des limonådes et do té et magnî des ptitès biscûtes.

## 
* novelan
* fiesse des ans
Son é

thumb
Li **son é**, e-n AFE /e/, c' est on prononçaedje drovou del voyale e.

## e rfondou walon
E rfondou walon, li son é si rtrouve dins sacwants categoreyes di mots.
* ene pitite rîlêye di sustantifs k' årént stî ratindous avou l' cawete -î, mins k' ont passé avou ene pus lådje oyowe avou l' cawete -é 2: , «colé»,  (pilasse), , .
* des viebes del prumire troke:
** dins l' cawete d' l' infinitif et do pårticipe erirece: , , ».
** dins l' cawete do pårticipe erirece: , , .
** dins l' cawete di codjowaedje -ez (atôtchî ordinaire et poli, atôtchîs di l' indicatif prezintrece et do cmandeu) des viebes del prumire troke: vos , vos ,  s' coûtchî
* dins ene pougneye di mots rindjîs come cåzu betchfessî é: , , , …
* dins sacwants ptits mots k' ont on coron -el e francès: pé (pire), pés (d' vatche), té, ké, sé…

I n' est nén ritnou come prononçaedje zero-cnoxheu dins les calcaedjes do francès: , , , ki sont purade prononcîs avou l' son /ɛ/. Nerén po sacwants ôtes divintrins E ki s' polèt spotchî coinreçmint:  (*bol'djî*),  (*lim'rô*),  (*m'tu*).

## dins les walons coinreces
On trouve des sons é nén rprins e rfondou:
* po les cawetes d' infinitif et les pårticipes passés omrin des viebes del deujhinme et troejhinme troke, dins sacwants coines di l' Årdene (ban des Libins, Ôvîfa: *mougner*, *tchèrier*.
* pol cawete -êye dins l' Walon do Mitan et do Coûtchant (*-éye*), et dins les viyaedjes do foirt Levant (payis d' Måmdey, Simwès): (-ée, -é).
* pol betchfessî ai sol Coûtchant walon (*mwésse, dj' é fét, il èst léd).
* po toplin des mots avou l' [[son è]] dins les [[aschates walon-picård]] (*éyèt*…).

Mins cåzu tos les sons é do rfondou mankèt dins ene lådje contrêye metowe e fén mitan del Walonreye, åtoû del [[Fåmene]] ki lzès prononce "è" (/ɛ/): *singlè*, dji va *tchantè*, dj' a *tchantè*, *tchantèz*, on *lèt*, do *sè*.

Les accints k' ont l' son é come e rfondou el sicrijhnut å pus sovint del minme façon. Portant, dispu les anêyes 1970, ene novele piceure ortografike a stî askepeye dins l' Coûtchant walon po les infinitifs del prumire troke, sicrîts avou l' cawete «-ér» (*tchantér'').

## Sourdant
Thierry De Winter

**Thierry De Winter**, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon, puvite des redjårbaedjes di comedeyes do repertwere eternåcionå. 

Ses pîces sont sovint djouwêyes å Triyanon d' Lidje.

## Ouve
* Al grande brantche do vî tchinne: ouve da lu tot seu, djouwêye e 2007.
* Mi feme so lome Morice (redjårbaedje di Raffy Shart), djouwêye e 2017
* Divni popa  (redjårbaedje di Martine Visciano et Bruno Chapelle), djouwêye e 2018
* Ene famile sins pareye (k' a wangnî l' cope do rwè e 2019, ey esse ridjouwêye dins Wallons nous li 19 di djun 2019).
Cahoute

thumb|di coxhes
thumb|cahoute di cleperes di sapén
Ene **cahoute** u ene **houte**, u ene **hobete**, c' est on ptit brouxhire bastixhaedje di bwès u d' coxhlaedje, kécfeye di pires, djusse bon po s' waeranti del plouve et do grand vint.

## Sôres di cahoutes
* di coxhlaedje
* di plantches
* di setchès pires
* di botes di strin
* di brikes
* di mwelons


Warar cahoute.jpg|di coxhlaedje
Cahoute bouweye ki pind.jpg|parey, avou l' bouwêye ki pind
Cahoutreye.jpg|di plantches
Tazotas Lgweyl2.jpg|di setchès pires (tazota)
Cahoute emey bwès.jpg|di plantches avou des mwelons
Virton cahoute Bouricresse.jpg|di plantches avou on bea toet


## 
tazota

## Sourdant
Tcheri

On **tcheri** u **bår** u **hangår**, c' est on grand hôt bastimint po rmete les ekipaedjes di cinse, u fé èn ovroe, u on grand ståve, u ene gregne.
Blanke-Nive et les set nûtons (fime d' imådje 1937)

**Blanke-Nive et les set nûtons** (e-n inglès, pol mwaisse modêye : **Snow White and the Seven Dwarfs**, édjalé; e francès *Blanche-Neige et les Sept Nains*), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 1937 da Walt Disney.

Les fjheus do fime fourît David Hand, William Cottrell, Wilfred Jackson, Larry Morey, Perce Pearce, et Ben Sharpsteen.

Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte des Frés Grimm ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «Blanke-Nive et les set nûtons».
Apostrofe

Ene **apostrofe**, c' est on sene di faflotaedje ki mostere k' ene sipotchåve voyale a stî rsaetcheye.

L' apostrofe est diferinne del coron-stitchete (munute).

## Egzimpes
### divant ene [[voyale]]
Divant ene voyale, on mot ki finit pa ene sipotchåve voyale si scrît todi avou ene apostrofe

:dj(i) a fwin => **dj' **a fwin.

### dins sacwants cotoû d' sons
Dins sacwants cotoûs d' son (loukîz a: spotchaedje (linwince)), des ptits mots k' i gn a si polèt eto scrire avou ene apostrofe, la k' i leu voyale a stî  spotcheye.

:dji t(i) di k(i) c(i) est lu => dji **t' **di **k' **c' est lu.

## E rfondou walon
### Pôzucion rapoirt ås dvanceyès voyales
E rfondou walon, l' apostrofe si mete todi dirî l' cossoune assoçnêye al sipotchåve voyale, minme si l' pitit mot k' est spotchî a ene divanceye voyale.

:l(i) vatche / (e)l vatche est malåde;  dj' a veyou k(i) l(i) / k(i) (e)l vatche esteut malåde => dj' a veyou ki **l' **vatche...; u: dj' a veyou **k' **el vatche...

On nel sicrît nén dins ene sipotchåve voyale divintrinne.

Li tch(i)vå est malåde / dj' a veyou k' li **tchvå** esteut malåde.

### Uzaedje tipografike alant avou l' apostrofe
 «Rîle tipografike Francård»
E rfondou walon, tchaeke apostrofe est shuvowe d' èn espåce tipografike.

## Sôres tipofrafikes d' apostrofes
### Les deus sôres
L' **apostrofe dactilografike** u **apostrofe-brokete**, le cene des machines a scrire ('). Elle est eployeye e-n inglès.

L' **apostofe d' imprimreye** u **apostrofe-crolete** (’). On s’ è sieve dins les tecses e francès, adon, ossu sol Wikipedia francès. On l’ eploye, avou, dins les lives et gazetes e walon, pår dispu k’ i sont scrîts avou des aspougneus d’ tecse. Divinltins, cwand c’ esteut co rcopyîs di tapaedje al machine, c’ esteut pacô des apostrofes-broketes.

### Uzaedjes so les wikipedias
Dins l' pus grande pårteye des wikipedias — pår sol Wikipedia walon — on sieve l' apostrofe-brokete (').

Li Wiccionaire walon a cmincî sifwaitmint avou l’ apostrofe dactilografike (2009). Po des meyeus loyéns eterlingaedjes avou l’ wiccionaire francès, dispu 2018, on a ptchî d’ eployî l’ apostrofe-crolete. Mins ele n’ est nén co riscrîte tocosté.

## Uzaedjes di l' apostrofes ezès vîs sistinmes ortografikes do walon
### E sistinme Feller
E sistinme Feller, l' apostrofe sieve po marker li disparexhaedje d' ene sipotchåve voyale, po cmincî, al fén des ptits mots cpme e rfondou.
:dju **n’ **sés pus couru
Ele sieve eto po les dvancêyès voyales, mins adon, ele si mete padvant l’ cossoune ki dmeure:
: tuwer 'l pourcha (O4 a « tuwer »).

Mins on l’ mete ossu po les spotchåvès voyales divintrinnes (çou ki n’ si fwait nén e rfondou).
: lès '''p'titès spågnes fèt lès grantès fôrtunes (E1 a « spågne »
 
Dins sacwants modêyes do Feller, l’ apostrofe sieve eto po dispårti deus cossounes ki n’ sont måy ene djondant l’ ôte e francès. Dabôrd ki, dins des ôtès modêyes, cist uzaedje la est replaecî pa on halcrosse e.
: li brak’nî (E170) ; brac’ner (S109)
: do rat’na (O4)  do ratena (Jean-Luc Fauconnier)
: trouy'rîye (O4)  sindjerèye (E170), trouferîe (S17)

### Dins les viyès ortografeyes

## Sourdants
Moule des tienes (creyance amazir)

Li **moule des tienes** (e-n amazir, , taserdont n isendar), c' est on tolu kinoxhou dins l' monde amazir, do moens mon les chleu-cåzants (Nonne do Marok).

## Nateure do tolu
C' est ene moule ki rexhe foû d' ene aite et gripe dins les montinnes. Cwand elle aprepeye d' on vicant, on-z ôt des bruts d' tchinne. Si on monte so s' dos (d' esse hodé di griper dins les tienes), ele vos evoye direk al cimintire

Ci sereut ene feme ki s' aveut margayî avou si ome, et l' touwer, ey esse retchårnêye a moule.

## Creyance vijhene
Les djins di ç' tuzance la el rimetèt sovint a Ayicha Qandicha, ene rishonnante creyance des Marokins arabe-cåzants.
Edjåjhe

L' **edjåjhe** u **agåjhe**, c' est on såvlon adeuri pa pression.

## Valixhance del tere d' edjåjhe
C' est ene tere co assez pôve po l' agricoûteure. Dis la li spot:
:''.

## Sourdant
Cins

**Cins** (prononcî /sɛ̃/, fr. *Cens*, prononcî /sãs/), c' est on hamtea di Rnuveye, asteure rimetou dins l' Grande Tiniveye.

thumb

C' esteut ddja on gros hamtea, poy k' i gn a ene eglijhe.

## Lomaedje et spotaedje des djins did la
* Lomaedje: Cinsî, Cinsresse, riwalnijhî do no e francès *Censier, ière*
* Sipotaedje: les , les .

## Economeye
Gn a des djîsses e viyaedje.

## Tuzance walone
Dramatike di teyåte e walon. Li prezintaedje s' î fwait e walon, gn a cobén des ptits sketchs d' efants divant l' mwaisse pîce.

## 
Teyåte walon d' efants d' après Cins

## Sourdants
Waitroûle aduzåve

thumb|Waitroûle aduzåve

Ene **waitroûle aduzåve**, c' est ene waitroûle k' on pout aduzer avou s' doet po dner des cmandes.

## Istwere
Divnowe foirt kinoxhowe dins les anêyes 2010 avou l' diswalpaedje des sûtifones et des tåvletes éndjolikes.

## Sourdant
Aiwe di Bougmesse

L' **Aiwe di Bougmesse** (e-n amazir, ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⴱⵓⴳⵎⵎⴰⵣ, asif n Bogemmaz), c' est ene corante aiwe do Marok ki trevåtche tote li vå des Ayites Bougmesse.

## Coraedje

Ele prind sourd dins l' pindant coûtchantrece do Mont Azourki, deus kilometes dizo l' passåjhe di Tilrisse (*Tizi n Tirghist*).

Adon, ele court aviè l' vå tot raiwant tos les viyaedjes so s' voye: Ayites Ouchi, Ifrane, Ikhef n Ighir, Iscattafene, Imelghasse.

Inte Tabente et Timite, ele riçût l' Aiwe des Ayites Imi, ki vént do sourd di Ribate.

Pu adon, raiwer ene pus grande lårdjeur di tere sol restant del vå, disca Agouti.

Tot ç' coraedje la si fwait dins l' sinse Nôr-Ess / Sud-Ouwess.

Mins adon, ele candje pår di direccion, et cori viè Bijhe, disvaler les tienes po s' aler maxhî a l' aiwe di Bernate, po divni l' Vete Aiwe (Ouwed Lekhdar), k' egolene dins l' Aiwe di Tessawete, leye-minme èn aflouwant do Tensif.

## Raiwaedje
Ele permete di raiwer tot l' vå, cwand il a ploû et nivé assez. Mins ele pout esse a setch do moes d' setimbe å moes d' djanvî, s' i n' ploût nén do waeyén-tins.


File:Aiwe Bougmesse tiesse bî raiwaedje.jpg|tiesse d' on bî d' raiwaedje
File:Tabant, Ait Bougmez, Maroc.jpg|coûteures raiwêyes e moes d' avri


## Sourdants
On fi d' trop (teyåte)

**On fi d' trop** (*On fi d'trop´*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2018.

## Prezintaedje
Li mwaisse personaedje, c' est Robiet Dobwès, on traeyincieus ki moenne si eterprijhe avou ene mwin d' fier.

Come droet bresse, il a tchoezi Djan, si pus vî des fis. I n' a nole asteme po Mår, li racoulot.

Djan n' end a k' po les çanses, sins nou sintimint ni po s' mame, ni po s' djonne fré, k' i tape a l' abat dipus k' a s' toû.

Årvierdimint, Mår, c' est on tinrûle, mins ki djowe å deur po muchyî ses dloujhances. Si pasmint d' tins, c' est l' muzike.

Avou ça k' i voet voltî Clodine, li penleuse del societé…

## Sourdant
Wôr des rays (binde di tchanteus)

[thumb|croxhîs sol plake «[Ci n' est nén l' Mississipi (stroete plake)|Ci n' est nén l' Mississipi»]]
thumb|sol sinne (e cåbaret walon d' Djiblou, 2022)
**Wôr des rays** (***Woûrs dès Rayes***), c' est ene binde di tchanteus do payis d' El Lovire.

Il ont-st ataké dins les anêyes 2010. Et stater e 2023.

## Skepiaedje del binde
C' esteut diviè 2005. Christian Thonet ey Augustin Beelaert vinît trover Dominique Heymans al rexhowe d' on rabindlaedje des *[[scrijheus do Cinte|Scriveûs du Cente]]* :
Come avèz d’dja cantè in vos-acompagnant al guitâre, on-ind’vint’roût bîn ‘ne binde pou fé dèl canson in walon, èno ! ».

## Produjhaedje
Il ont vudî deus stroetès plakes:
* *«[[Preume (sitroete plake)|Preume]]»* (2016) 
* «Ci n' est nén l' Mississipi» (2017).

## Tchanteus et muzikeus del binde
* Claude Vivaldi: al batreye
* Dominique Heymans: tchantaedje, guitåre ordinaire, muzike al boke
* Christian Thonet: guitåre (basse et ordinaire)
* Giuseppe Sacco: årmonica (acordeyon)
* Antoine Carruba: guitåre electrike
* Ruben Wautier: directeur årtistike
* Augustin Beelaert (moirt e 2016)


Wôr des rays Heymans.jpg|Dominike Heymans (hintche) eyet Antoine Carruba
Wôr des rays bateu.jpg|Claude Vivaldi
Thonet Christian dins Wôr des rays.jpg|Christian Thonet


## Sourdant
Passåjhe des Ayites Imi

thumb|a l' atake del montêye, costé Ayites Bougmesse
thumb|mape e montevå
Li **passåjhe des Ayites Imi** (e-n amazir, ⵜⵣⵉ ⵏ ⴰⵢⵜ ⵉⵎⵉ, tizi n ayt imi, ), c' est ene passåjhe po ndaler del vå des Ayites Bougmesse eviè l' vå do Mgoun, dins l' Mîtrin Grand Atlasse (Marok).

Si no vént do viyaedje des Ayites Imi metou å pî del passåjhe.

Li copete del passåjhe est 2910 metes hôte.

## Voye
Dispu todi, li passåjhe est metowe so on hôt tidje di 125 km k' aléve d' Azilal a Boumane do Dadesse, tot trevåtchant tot l' Grand Atlasse.

Li voye n' a stî bén aponteye a môde di tchmin d' montinne k' e l' esté 2017.

Mins s' i gn a del nive u des foitès plouves, ele n' est nén tcheriåve, ca ele n' est nén co edaglêye do costé del passåjhe des Ayites Imi.

## Economeye
Ele dene ene rexhowe (ey ene intrêye) di rawete po dizeclôre les viyaedjes des Ayites Bougmesse. Asteure, i polnut aler direk e-n oto ey e camion so Kelaa Mgouna, ca l' voye si porshût po trevåtchî li passåjhe des Ayites Ahmed.


Mape voye Bougmesse Kelaa Mgouna.jpg|mape di tote li voye
Passåjhe des Ayites Imi wé.jpg|wé a l' atacmint del voye, costé Bougmesse
Passåjhe des Ayites Imi voye enivrêye.jpg|hôt tidje enivré, nén passåve
Passåjhe Ayites Imi meur nive oto dilé.jpg|pus hôt, après passaedje des camions-sorcires
Passåjhe Ayites Imi copete oto.jpg|å dzeu, loucant eviè Nonne
Tizi n ayt imi dischinte bijhrece del copete.jpg|todi al copete, waitant viè Bijhe
Tizi n ayt imi dischinte nonnrece del copete.jpg|dischinte eviè l' vå di l' Aiwe di Mgoun
Passåjhe des Ayites Imi dischindêye.jpg|dischindêye eviè l' vå des Ayites Bougmesse


## 
E tifinar, sol discloyoe

## Sourdant
Grintchamp

**Grintchamp** (fr. *Grainchamps*), c' est on hamtea di Rnuveye, asteure rimetou dins l' Grande Tiniveye.

## Djeyografeye
Metou dins on foncea.

## Årtchitecteure

Gn a waire di måjhons, mins on tchestea d' bordjoes eyet s' grande cinse.

Les bastimints sont fwait d' meurs di brikes, et di toets di schayes.
Obligåcion (finance)

Ene **obligåcion**, c' est on papî u ene acertineure éndjolike d' èn epronteu ki waerantixh li rpayaedje di si epront, avou des interesses, a on metou moumint.

## Sôres d' obligåcions
* obligåcions d' societé
* obligåcions sovrinnes (bons do trezôr).
* obligåcions islamikes (les interesses ni sont nén decidés d' avance)

## Djudjmint d' valixhance d' ene obligåcion
On djudje ene obligåcion:
* sol serieus di l' epronteu, eyet si håynance economike
* sol tô d' interesses
* so les termenes di payaedjes des interesses (obligåcions zero)
* so l' tcheyance do rpayaedje do tcheté.

## Martchî des obligåcions
Les obligåcions polèt esse martchandeyes so les martchîs ås tites (boûsses). Ele vont monter u dischinde sorlon l' crexhaedje u l' baxhaedje des tôs d' interesses del manoye di l' obligåcion.

Ele polèt eto tourner a rén si l' societé epronteuse vole so s' cou.
Sterpigni

**Sterpigni** (F. *Sterpigny*), c' esteut on hamtea d' Tcherin, asteure, onk des viyaedjes do Grand Gouvi.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Djeyografeye
Metou sol voye d' Oufalijhe a Gouvi

## Istwere
### Antikité
On î a rtrové des tombales des Celes.

### Mîtrinne Ådje
Boket del cinse da Tchidbiet II (*Childebert II*).

A eto stî prôpieté do baron d' Oufalijhe.

### Tins d' l' Ofinsive
Sol front tins d' l' Ofinsive da Von Rouchtete. Les Almands do Panzer Grenadier Regiment 19 î estént co li 14 di djanvî 1945. Li 15, les cpagneyes D et E do 36inme redjimint d' blindés vont moussî dins l' viyaedje, mins s' î fé ataker pås Almands, ki n' rescoulént k' a hiketes. Et minme contrataker. C' est insi ki deus tchesseus d' tanks (*Jagdpanzer*) sont distrûts a Mornaihé pa des tirs des *Tanks destroyers*.

## Tuzance walone
Teyåte e walon po ls efants.

## Sourdant
Inne-Sint-På

**Hinne-Sint-På** (la-minme e sistinme Feller, *Sint-Pôl*; F. *Haine-Saint-Paul*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Lovire, el province do Hinnot.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
Raymond Honoré
Willy Chaufoureau

**Willy Chaufoureau** (riwalnijhåve ***Wili Tchåforåd***), c' esteut on scrijheu e walon et on bouteu pol walon do payis d' Nivele.

Il a skepyî li 1î d' avri 1925. Il a morou li 22 d' setimbe 2004.

## Ouve pol walon
Il a scrît des tchansons, des powinmes et des pîces di  teyåte.

Come bouteu pol walon, il esteut onk des aveurixheus di l' antolodjeye "Scrire".

Come eplaideu, on lyi doet li live di spots d' Nivele (2001).