open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Égletî

thumb| Les fleurs d' èn '''égletî'''.

L' **égletî** ([LA] *Daphne mezereum*), c' est ene plante del famile des dafnoyidîs, do no d' ene ninfe veyowe voltî pa Apollon et k' a stî candjeye a lawri.

* Tot fén bouxhon di 40 cm. a 1 m., ki vént dins les bwès et les paturaedjes di montinne. (djusk' a 2.200 m.) Terén di tchåsse u di grès.
Comon a råle dins l' Årdene.
* Les fleurs sont rôzes, rashonnêyes a 3-4 åd dilon del tidje, foirt timprowes (fevrî - avri)
* Les foyes vinèt après les fleurs, rashonnêyes al copete des ramôs.
* Frut oblong, rodje, dandjreus pols efants, come li schoice et les foyes (vénéneux).
* Est delicat al nive. Les fourtches schetlèt *(se fendent)* dizo l' tchedje di nive.
* Il est disfindou di toutchî å dafné, ca il est råle dins nos bwès.

## Nos del plante

* Francès : Mézéréon, Merllion, Morillon, Bois-joli, Bois-gentil, Bois d'oreilles,  Faux-garou, Lauréole femelle, Lauréole gentille.
* Alsacyin : Kellerhals, Zeylandt, Zidelbast.
* Almand : Seidelbast, Waldlorbeer,  Kellerhals, Wolfsbast, Pfefferbaum.
* Flamind : Peperboomtje, Peperboom,  Roode-peper, Mezerijbommtje.
* Inglès : Common-mezereon, Spurge-flax, Spurge-olive, Dwarf-laurel.
* Itålyin : Camelea, Mezzereon, Olivella.

## Uzaedjes

Foyes et fruts: emetikes et purgatifs.
Decoråcion des parks. Les fruts dinèt ene coleur rodje pol pinteure et el Sibereye, on l' eployive come fard po les mashales.
Faw (toponimeye)

**Pådje des mots "faw", "hesse", "fayi" et leus parints e l' toponimeye del Walonreye**

thumb|Plake «Fayi»

On rtrouve les mots "faw", "hesse", "fayi" (bwès d' faws) et leus ôtes parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye, a cåze di bwès di ci åbe la u di rlomés egzimplaires.

*Les mots "hazale" "*(h)azèle*" et "hazete" ni shonnnut nén aveur a vey avou des toponimes ki vénrént do mot "hesse" (hasse), mins purade di *'Hé*'.*

## Viyaedjes et hamteas
thumb
* Beafayi (*Bêfayi*)
* Fayi-dlé-Manadje
* Fayi-Fåmene
* Fayi-les-Vneus
* Grå-Fayi
* Hôt Fayi
* Lonfay
* Pitit-Fayi

## faw & få
### faw
* Comblin-al-Tour : Li Paxhi ås Faws (*â Pahi âs Faw*) 
* Fosse-dilé-Vervî : Les Faws (ås Faws)
* Harzé : Li Hé do Rond Faw  (*al Hé dè Rond Faw*) 
* Mitchroû : e Fond des faws
* Tchevron : Dizo les Faws
* Werbômont : Les Faws (ås Faws)

### få
** Viyance : Al Få 

## Parints di «faw»

## fawoe
* Fawoe (Ernonhé) (*Faweu*)

### fawea
* Påye : Bwès d' Faweas

### fayi
* Monbiåd : *Fayinete* (*Fainette*)
* Nafraiteure : Belinfayi

### faytea
Evgnêye: Les Fawteas (*Les Fawtays*) (a Evgnêye, ki l' rî d' Evgnêye î prind sourd)

## hesse

* Transene : Divant les Hesses
* Bounru-dlé-Oufalijhe : li Beneye Hesse (*la Bènîe Hesse*)
Bounî (toponimeye)

**Pådje do mot "bounî" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot bounî dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.

## Hamteas
* Viyance : Bounipré : hamtea.
* Viyé-so-Lesse : Djamblene-les-Bounîs.

## Mot bounî tot seu
* Welin : Å Bounî (*Au Bonî*, Fr. *Au-Boni*)

## Avou on limerotant addjectif
* Mitchroû : Ås cwarante bounîs
* Mårcin : Les cwate bounîs.

## Avou des ôtes mots
* [Ridû]] : Li Bea Bounî (*Lu Bê Bonî*).
No des viyaedjes del Walonreye

Les **nos des viyaedjes del Walonreye** provnèt d' troes sourdants :
* les nos oficires d' asteure, e francès u e rfrancijhî walon.
* les nos walons scrîts foneticmint, come on les prononce so plaece u dins on gros viyaedje a costé.
* les vîs scrijhas, k' on rtove dins les vîs papîs.

Les nos francès ont stî rfondous po les bokets k' estént clairs linwincieuzmint, comme *-ville*, *Villers*. Mins po bråmint des sacwès, 

Les nos walons des comenes do tins k' on-z a cmincî l' ALW ont stî bén rascodous e walon. L' ahike, c' est ki li prononçaedje d' on minme mot e walon candje d' ene plaece a l' ôte :
:**[[:Wikt:veye 2|-veye]]** : *-vèye* (Levant), *-vîye* (Mitan), *-vî* (Ess di l' Årdene), *-vaye* (Payis do Bork), *-vile* (Coûtchant walon).
:**[[:Wikt:Viyé|Viyé]]** : *Viyè*, *Vilé*, *Vilè* *Viè*, *Vié*.

Li rfondaedje des nos d' viyaedje, ki s' aspoye so li rfondaedje do restant des mots a stî fwaits pås rfondeus tot adjinçnant l' eciclopedeye Wikipedia.

## Sourdants po les nos walons.
* Po tote li Walonreye.
** ''Enquête dialectale sur la toponymie wallonne'' da Jean Haust : les nos sont rprinds
** ''Les noms des communes de Wallonie'' da Jules Herbillon.
** Djivêye UCW des nos walons des viyaedjes del Walonreye rassonraedje ôrtografike fwait pa Tiri Dumont.
* Po sacwantès coines.
** ''Dictionnaire liégeois'' da J. haust, po les viyaedjes di l' arondixhmint d' Lidje, et co d' pus lon.
** ''Dictionnaire populaire wallon-français en dialecte verviétois'' da Jean Wisimus, po les viyaedjes di l' arondixhmint d' Vervî.
** ''Dictionnaire aclot wallon-français parler populaire de Nivelles'' da Joseph Coppens, pol payis d' Nivele.
** ''Petit dictionnaire du wallon du centre'' da Flory Deprêtre et R. Nopère, pol payis del Lovire.
** ''Dictionnaire français-wallon "d'après Nameur et avaurlà"'' da Chantal Denis (tote li province di Nameur.
** ''Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne'' pol payis d' Bastogne.
## Hårdêyes divintrinnes
* Les comenes del Walonreye, avou les ancyins ptits bans et les rlomés hamteas.
* Pordjet di rfondaedje des nos d' plaeces.
Codjowaedje dimani

Li **codjowaedje di "dimani"** (ou **codjowaedje minti** ou **codjowaedje cropi**), c' est on codjowaedje del cénkinme troke, sins candjmint d' bodje mins avou ene cawete -e å djins do singulî do prezint d' l' indicatif, do suddjonctif eyet do cmandeu.
 
Li pårticipe erirece, come les ôtes viebes del cénkinme troke, est avou -ou / -owe (dimanou / dimanowe); mins end a sacwants avou -i (minti, cropi).
 
## Sacwants viebes
* avou l' pårticipe erirece avou -ou : s' ,  : dji m' a ascropou, dj' a dmanou; elle est dmanowe la.
* avou l' pårticipe erirece avou -i : ,  : dj' a minti, dj' a cropi
 
## Hårdêye difoûtrinne
* Tåvlea d' codjowaedje di "minti"
*
Cénkinme troke di viebes e walon

Les **viebes del cénkinme [[troke da Hendschel|troke]]**, c' est des viebes ki n' ont nén tertos l' minme coron, mins ci n' est måy ni -er (come li prumire troke), ni -î (come li deujhinme troke), ni -yî (come li troejhinme troke). 
 
Sacwants viebes del 5inme troke ont ene cawete -i a l' infinitif, come les cis del cwatrinme troke, mins i n' ont nou bodje avou -ixh-.
 
## Ene saye d' assonraedje des viebes del cénkinme troke.
### Avou '''-e''' å coron d' l' infinitif
* Avou **-de** å coron d' l' infinitif.
** sins dobe cossoune ki rispite : ratinde.
** Avou on R ki rispite divant l' D sol bodje A : piede. 
* Avou **-te** ou **-xhe** å coron d' l' infinitif.
** mete.
** kinoxhe (eto : , )
* Avou **-re** å coron d' l' infinitif.
** avou deus bodjes : 
*** sins candjmint del voyale do bodje B divant l' cawete di codjowaedje do futeur : plaire, ôre, boere…
*** avou disfaflotaedje del voyale do bodje B divant l' cawete di codjowaedje do futeur : cure
** avou troes bodjes : braire
** avou dobès cognes å singulî do prezint di l' indicatif et do suddjonctif : , , , 
** lére (kécfeye erîlåve avou "cure")

### Avou '''-i''' å coron d' l' infinitif
* Avou on bodje di codjowaedje.
** Sins cawete do singulî di l' indicatif prezintrece : sinti.
** Avou -e come cawete do singulî di l' indicatif prezintrece : dimani.
** Avou -e come cawete do singulî di l' indicatif prezintrece, et on R ki tchait : siervi.
* Avou deus bodjes di codjowaedje : cori.
* Avou troes bodjes di codjowaedje : vini.

### Avou '''-eur''' å coron d' l' infinitif
* voleur
* aveur

### Avou totès sôres å coron d' l' infinitif
* fé
* vey
* awè
* esse
Prumire troke di viebes e walon

Les **viebes del prumire [[troke da Hendschel|troke]]**, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est **-er**.

Li dispårdaedje del cawete di codjowaedje -er emey les accints do walon, c' est so ene pådje tote seule.

## Saye d' assonraedje des viebes del prumire troke.
### Modele
* codjowaedje bouter (bodjes: A=B=C=bout-)

### Viebes avou bodjaedjes sol dierinne cossoune.
c' est djusse on candjmint ortografike, a pårt çoula li codjowaedje est erîlé pår
* Codjowaedje viker (bodjes: A=B=C=vik-, eyet k  c)
* Codjowaedje passer (bodjes: A=B=C=pas-, eyet s  ss)
* Codjowaedje disfacer (bodjes: A=B=C=disfaç-, eyet ç  c)
* codjowaedje baguer (bodjes: A=B=C=bagu-, eyet gu  g)

### Viebes erîlêymint disrîlés
Tos les viebes avou l' coron -rer si codjownut come "mostrer"; tos les viebes avou l' coron -ner si codjownut come "tchicter"; les viebes avou l' coron -ler si codjownut pacô come "shofler", pacô come "tchicter".
* avou ristitcheye voyale:
** Codjowaedje shofler (bodjes: A=shofl-, B=C=shofel-)
** Codjowaedje mostrer (bodjes: A=mostr-, B=C=moster-)
* avou moyeye cawete:
** Codjowaedje tchicter (bodjes: A=tchict-, B=C=tchictêy-)

### Viebes avou candjmint d' voyale
* Codjowaedje djurer (bodjes: A=djur-, B=C=djeur-)
* Codjowaedje copiner (bodjes: A=copin-, B=C=copen-)
* Codjowaedje alouwer (bodjes: A=alouw-, B=C=alow-) & Codjowaedje toumer (bodjes: A=toum-, B=C=tom-)

### Disrîlé viebe
c' est, avou si parintêye, li seu viebe finixhant avou -er ki soeye vormint disrîlé.
* Codjowaedje aler

## Viebe modeles pol prumire sôre eployîs dins les ôtès croejhetes
* Rifondou walon 
** El Croejhete walone so les fis : tchanter.
** El Pitite Croejhete : tchanter, viker, pinser.
** Ezès tåvleas d' codjowaedje di l' Aberteke : bouter, tuzer.
* Walon d' Nonne : 
** Francard : côper.
* Walon do Mitan : 
** Saye di croejhete da Léonard : planter (*plantér, plantè*).
** Codjowaedjes da Gilliard : bouter.
* Walon do Levant : 
** Li walon d' Lidje (tome IV: croejhete) : tchanter.
** Motî da Stasse : tchante
* Walon do Coûtchant : 
** Croejhete da Coppens : tchanter.
** Croejhete da Bastin : danser.
** Les Chnapans djouwnut avou les viebes : tchanter.

## Diyalectolodjeye
Li cawete di l' infinitif, c' est:
* -er (/e/) so Lidje, Nameur, Tchålerwè, Nivele
* -è /ɛ/ so l'Fåmene, li payis d' Dinant et l' Tchestrolès
* -î /iː/ après l' Viye Såm

#### 
*  (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
* so l' ALW
** Mape del cawete di l' infinitif
Deujhinme troke di viebes e walon

Les **viebes del deujhinme [[troke da Hendschel|troke]]**, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -î, apus ki les cis kel cawete di l' infinitif, c' est -yî (troejhinme troke).

## Modele
* waitî (lodjî)

## Viebes avou candjmint d' voyale
* criyî (bodjes: A=B=criy-, C=crey-)

## Viebes avou arindjmint ortografike del dierinne cossoune do bodje
* tchessî (ss => s)
* picî (c => ç)

## Viebes avou on R divant d' dierin pî
* codjowaedje tcherdjî (sins ristitcheye voyale)
* codjowaedje hertchî (avou ristitcheye voyale)
** codjowaedje schoircî (avou ristitcheye voyale et candjmint del cossoune)
Troejhinme troke di viebes e walon

Les **viebes del troejhinme [[troke da Hendschel|troke]]**, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -yî.

Cisse troke la a stî metowe tote seule pa Lorint Hendschel.

Li codjowaedje tipe, c' est l' codjowaedje tcheryî.

## Mwaissès piceures
C' est ene troke foirt erîlêye. Et åjheye a ricnoxhe pa s' cawete -yî a l' infinitif.

## Dins les accints do walon
* E walon do Levant, ces viebes la ont-st ene simpe cawete -î. Mins on les pout ricnoxhe dins leu parintêye et leu codjowas ki s' fwaiynut avou l' bodje A. Metans ''hôp

#### 
 (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Linwince

Li **linwince** (on dit eto: **linwistike** u **filolodjeye**), c' est l' syince ki studeye les lingaedjes.

Onk (ene) ki fwait des rcwerances sol linwince, c' est on **linwincieus** (ene **linwincieuse**); on dit eto: on (ene) **filolodjisse** u **filoloke**.

## Sacwantès coxhes del linwince
* li diccionairaedje
* li croejhete et l' emantchaedje del fråze
* l' etimolodjeye
* li diyalectolodjeye
* li linwe-ehåyaedje

## Hårdêyes divintrinnes
* Pordjet lingaedjes del Daegn
* Filolodjeye walone

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Cwatrinme troke di viebes e walon

Les **viebes del cwatrinme troke** (do clasmint Hendschel), c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -i, est kel bodje A a todi l' ristitchete -ixh.

I s' codjowèt foirt erîlêymint, sol piceure di «prusti». Dins bråmint des croejhetes, c' est «fini» k' est l'  modele.

## Mwaisses codjowaedjes
### Indicatif prezintrece
Å singulî, on a ritnou deus codjowaedjes, onk a môde di Lidje (avou coron -ixh), l' ôte a môde di Nameur (eyet d' Tchålerwè et del Basse Årdene).

### Indicatifs erireces
Les deus indicatifs erireces si codjowèt erîlêymint avou l' bodje A "prustixh".
* NDIE
:dji prustixheu / to prustixheus / i prustixheut / nos prustixhéns / vos prustixhîz / i prustixhént
* DIE
:dji prustixha / to prustixhas / i prustixha / nos prustixhîs / vos prustixhîz / i prustixhît

### Indicatif fururrece
Come å prezint, gn a on dobe codjowaedje, onk avou l' bodje A (prustixh), onk avou l' bodje B (prusti)

### Condicioneu
Minme piceure ki l' indicatif futurrece, avou les cawetes di l' imparfwait.

### Suddjonctif prezintrece

## Rîlêyes et foû-rîles
Gn a ene foirt bele rîlêye : les viebes avou l' betchete a- fwait so des addjectifs.

Li seule pitite foû-rîle, c' est po ,  & , la k' on-z admete deus pårticipes erireces : onk avou -i / eye; l' ôte avou -ou / owe:
:dj' a sôrti // dj'  a sôrtou
:dj' a ofrou // dj' a ofri
:li monte ki m' a stî ofrowe // ofreye
:il ont sofrou // sofri mårtir

## Nombe des viebes del 4inme sôre
Gn a ene cåkêye di viebes ki shuvnut li codjowaedje di prusti, ?? åcint (?? % dins les Codjowaedjes da Stasse (limero 66); 6,36 % dins les Codjowaedjes da Gilliard).

## Viebes coinreçmint del 4inme troke
Gn a co assez bén des viebes k' ont on codjowaedje el 4inme (sovint sol Levant walon, mins des côps pus lon disk' å Coûtchant mins eto el 2inme cogne. On ls a relî (pol moumint, todi) del manire ki shût:

### Viebes erîlés so prusti e rfondou mins nén dins sacwants walons coinreces
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (coinreçmint: i *mintihéve*)

### Viebes erîlés so prusti dins sacwants walons coinreces, mins nén e rfondou
*  (coinreçmint: *aprestichâdje*)
*  (coinreçmint: il *avancihéve*)
*  coinreçmint:  aiwes , dandjreus calké sol francès "*croupissement*")
*  (*i * )
*  (*djômihèdje*)
*  (coinreçmint: *is èstoufichît*)
*  (coinreçmint: *i tchamossihèt*)

*   : (coinreçmint: *il aswadjih*); mins rimetou lanawaire el 4inme cogne : , sorlon si etimolodjeye (rinde "wadje" = fr. *suave*).

### Viebes avou on dobe codjowaedje
*  /  (i fiestêye u i fiestixh).
*  /  (il avancive u il avancixheut)

### Co so balance
* avadji / avadjî

## Viebes avou ene cawete -i ki n' sont nén del 4inme troke
Asteure, gn a ene cåkêye di viebes kel coron d' l' infinitif, c' est -i, et ki n' sont nén del cwatrinme sôre :
* , 
* 
* 
* , 
* 
* 
* , 
* , , 
* , , , 

#### 
 (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Etimolodjeye latene do walon

Les **etimolodjeyes latenes** (mots et stitchetes vinowes do latén) contèt dandjreus po 90 åcint des mots "classikes" do walon.

Bråmint des mots walon ont l' minme sourdant latén ki les sfwaits mots do francès.

Les mots vnous do latén e walon ont polou fornaivyî, et on rtrouve deus rîlêyes di mots walons pol minme bodje latén.

Dilé l' latén, li walon a eto des mots ki provnèt do gayel, do tîxhon, et pus stroetmint, do vî lussimbordjwès.

A costé do latén do vî tins, li latén d' eglijhe a eto dné des mots å walon.

## Sacwants bodjes
### A
*atavus* : tåye.
### S
*stirpus* : ster.

## Sacwants cawetes
Sacwants cawetes do latén passêyes e walon :
* cawete -aricius : cawete -rece
* cawete -ariu : cawete -î
* cawete -ator : cawete -eu
* cawete -atoriu : cawete -oe
* cawete -ensis : cawete -oe
* cawete -etum : : cawete -oe
* cawete -issa : cawete -esse
* cawete -orium : cawete -oe

## 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Magriyete

thumb|magriyetes e moes d' avri 
Li **magriyete** (on dit eto: **pitite magrite**, **påcrete**, **frikete**), c' est ene pitite fleur des tchamps, foirt corante.

 *[[Bellis perennis]]*

 Compôzêyes

*Li ptite mågrite nén del minme famile kel [[rinne-magrite]].*

## Discrijhaedje
Elle est 5 a 15 cm hôte.

E l' Walonreye, ele kimince ddja a flori e moes d' avri, mins ki pout eto flori tote li såjhon. 

Elle a des blankès fleurs, avou ene miete di rodje al copete des petales. Del nute, li fleur si reclôt so leye-minme, et si rdrovi l' åmatén.
 
Elle edeure bén l' froed. 

## Sôres
Ene sôre di ptite magrite a stî relîte po siervi d' fleur di corti, li crissôte.
 
## Uzaedje come yebe ås maladeyes
Come yebe ås maladeyes, on ndè pout fé on té po ctchessî les viyès tosses.
 
Les fleurs et les foyes sipotcheyes polèt esse metowes come eplåsses dins les coixheures nén drovowes.

## Li magriyete dins les fåves do vî vî tins
* Ene fåve do vî vî tins vout kel magriyete e stî tote blanke, å cmince. On djoû, li ptit Djezus si pica l' doet, ey ene gote di s' sonk touma sol fleur ki, dispu don, divna ene miete rôzlante.
* Dins l' lingaedje des fleurs, ele riprezinte li purté eyet l' tinrûlisté k' on s' vout po n' on l' ôte. On displouctêye li magriyete po vey si on voet voltî on galant. Ele riprezinte eto li florete d' ene båshele.

## Alére
* Èn arimé da Mårtén l' Djonne sol magriyete
Crissôte

Li **crissôte** (on dit eto:**dobe magrite**), c' est ene sôre di rodje magriyete, ahivêye dins les cortis, avou ene dobe corone di foyes di fleurs. I n a des blankes, des rôzes et des rodjès crissôtes, mins c'est les rodjes ki sont les pus cnoxhowes.
 
## Uzaedje come [[yebe ås maladeyes]].
Come yebe ås maladeyes, ele sereut boune po stantchî l' sonk d' ene coixheure (mete dissu ene foye di crissôte k' on-z a crené).
 
## Dins l' lingaedje des fleurs
Ofri ene crissôte a s' mon-keur, c' est ricnoxhe k' on-z est coupåbe.

## No dins les ôtes lingaedjes.
* francès : *pâquerette à fleurs pleines, pâquerette double des jardins*.
* almand : *Gänse-rot*.
Fåve do vî vî tins del Walonreye

Ene **fåve do vô vî tins rapoirtêye el Walonreye**, c' est ene sipoûle ki les djins des viyaedjes di Walonreye î croyént fer disk' al mitan do 20inme sieke, et raconter al shijhe.

## Sacwantès fåves do vî vî tins
### Rimostrantès fåves
* Fåve di Bietlete
* Fåve di Araedjî tchesseu

### Acsegnantès fåves
* Li fåve del gade des Bwès di Smu
* Fåve do Mitan d' Cok

### Fåves istorikes
* Djîle di Glin
* Les Cwate fis Aimon

### Doûcès creyances
* Li fåsse tchesse
* Fåve do candjlin
* Li Verbok
* Les nûtons
** Perlicoket
** Påte a påte
* Li Grand Foirt Ome
* Les crodjambots
** Li Spetin
** L' Ome å havet
** L' Ome ås rodjes dints

## Rapoitroûles divnowes des fåves
* Fåve do violoneu et do leu
* Rodje Capucete

## Fåves coinreces
* Li fåve des troes viyaedjes (Smu, Mirwå, Årveye)
* Li Biesse di Staneu
* Djihan d' Madi

## Sacwants foclorisses di Walonreye
* Albert Doppagne
* Gaston Lucy

## Sacwantès rvowes et lives.
* Wallonia
* "Légendes de Belgique" da Marquet &
Floriconte

On **floriconte**, c' est ene sipoûle k' on raconte dispu todi, u edvintêye pa on scrijheu, po ls efants, et kel fén est todi plaijhante. 

Les floricontes sont rindjîs dins les fåves do vî vî tins dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.

## Sacwants floricontes
:  *[[Contes do bon vî tins (live d' imådjes Walthéry-Thomsin)|Contes do bon vî tins]] ([[live d' imådjes]] [[François Walthéry]]-[[Paul-Henri Thomsin]]).
:  *Floricontes
* Li rinne del nivaye


File:Little Red Riding Hood (136547615).jpg|Rodje Capucete
File:Goldilocks and the 3 bears.jpg|Les oûsses (Frés Grimm)


## Sacwants scrijheus d' floricontes
* Charles Perrault
* Hans Christian Andersen
* les Frés Grimm

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  (pådje des floricontes)
Finlande

Li **Finlande**, c' est on payis d' Bijhe-Levant d' Urope. Les Finlandès djåznut finwès, mins ene coine do payis djåze suwedwès; a Bijhe, les lapons cåzèt leus prôpes lingaedjes.

## Rilomés Finlandès
* Antti Aarne
* Les mimbes do groupe The Rasmus
* Karl Gustav Emil Mannerheim
* Elias Lönnrot
Toumaedje des tchveas

Li **toumaedje des tchveas** (on dit eto, **tcheyaedje des tchveas** u, ene miete po rire: **disploumaedje**), c' est cwand les djins divnèt **pelakes** (on dit eto: **pelêyes**, **tchenowes**, **disploumêyes**).

Li toumaedje des tchveas est rwaitî come onk des senes di l' aviyixhaedje. I cmince pus djonne ås omes k' ås comeres.

Les tchveas polèt eto tchaire di cåze di rayixhaedje ås rais X, u dins des maladeyes divintrinnes come li sida.

Gn a totès sôres d' yebes ås maladeyes ki sont rclamêyes rastårdjî li touymaedje des tchveas. Sacwantes sont metowes dins les champwins.

* Hair Loss Advice & Treatment Reviews, Kelly England (engl.)
Pieton (viyaedje)

**Pieton** (prononcî *Pièton*, F. *Piéton*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou El Tchapele, el province do Hinnot.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Pieton|l' esplicant motî]].*
 
## Toponimeyes
### Hamteas
* F. *[[hayon (toponimeye)|Bois d'Haillon]]*.
### Ôtès plaeces
* Coronbrén (la-minme: *Coronbrin*).
* Gårnijhon (la-minme: *Garnijon*).
* Payotaedje (la-minme: *Payotâdje*)
* Viernoû.
* L' aiwe di Pieton.

## Referinces eyet sourdants
Théophile Bovy

**Théophile Bovy** (e walon, ***Tchofile Bovî***), ci fourit on scrijheu e walon.

I skepia a Lidje li 8 di måss 1863 et mora a Boulogne-Billancourt li 6 di djun 1937.

## Ouve pol walon
Come oteur di pîces di teyåte e walon, on l' a préjhî po *[[Li grandiveuse (teyåte)|Li grandiveuse]]* (1895), riwaiteye come on splaca des prumirès femes ki sayèt di s' dislaxhî, al *Belle Epoque*.

Mins Bovy est purade conoxhou å djoû d' ouy come li cåzaedjisse do Tchant des Walons.

## Hårdêyes difoutrinnes
* 
*
Henri Van Cutsem

thumb|100px|left|Hinri Van Cutsem 
thumb|Tchabårêyes
[thumb|Dicåçtaedje da Van Cutsem po [Lisa Chastelet]] 

**Henri Van Cutsem** a skepyî li 8 d' awousse 1884 a Montniye-so-Sambe, et mori li 12 d' avri 1958 a Tchålerwè. C' esteut on  scrijheu e walon.

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
 
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, pu directeur d' ene sicole prumaire a Tchålerwè. I scrijheut eto des pîces di teyåte e francès, k' i poleut ratourner e walon (Natole, 1916).

## Cårire come waloneu
Il a cmincî pa scrire des rvuwes di teyåte : "Tot Montneye pasrè" (*Tout Mont'gnè pass'ra*) (1914). 

E 1923, il a-st enondé ene rivuwe e walon, li Hoûlåd d' Tchålerwè.

Il a eto scrît des pårlaedjes di tchanson (El tchant d' Montneye), et des pîces di teyåte (Escrocreye å mariaedje, pîce po rire e troes akes). Li pus rlomêye serè «Tintin» (1930).

Après, i s' mete al powezeye, et c' est «Tchabaréyes» (1925, replaidî e 1936), pu "Clairs di lune" (*Clérs di leune*) (1941), la k' gn a eto des sovnances e prôzes.

Si mwaisse ouve dimorrè si roman "Mamjhele Chôze" (*Mam'zèle Chôze*) (1950). 

E 1949, il enonde avou Félicien Barry li moetî «El Bourdon». C' est lu ki scrît l' atacaedje (e francès).

Van Cutsem ni sinéve nén ses lives e walon. 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Si pådje so l' Aberteke
* Racontaedje del resconte avou Felicyin Barry k' a-st enondé l' Bourdon
* 
*
Dobe lete LH

Li **dobe lete LH**, c' est on scrijha k' est eployî, ou k' a stî pa sacwants lingaedjes romans po noter on moyî L.

Les ortografeyes do portuguès eyet d' l' occitan l' eployèt co asteure.

## Li dobe lete LH e walon
Ci scrijha a-st aparexhou e vî walon diviè 1250. 

I pout esse shuvou dins les nos do viyaedje di Påye : * Palia*, 1179; *Paalhe*, 1258; *Pailhe*, 1317.

thumb|plake do viyaedje di Boye 
On l' ritrouve eto dins des ôtes vîs scrijhaedjes di no d' plaeces, come *[[Boye|Boëlhe]]*

Çoula mostere kel shuvion L + Y do hôt-latén a divnou on seul son e walon, li son yod. On l' voet bén dins des mots come aweye, botaye, foye (mapes ALW 1.1., 1.6., 1.42.). 

Ci candjmint la va fé l' adire inte li walon eyet l' picård, la ki ci shuvion la dene li son L. C' est parey e normand.

Po sacwants mots, la kel shuvion L + Y n' est nén si clair, ci candjmint la ni s' a nén passé dins totes les coines del Walonreye. Insi, po on mot come stoele (erî-rfwait latén *stella*, mape ALW 1.38), swele, toele, (a)rantoele (notule ALW 8.158), gn a k' ene pitite coine e l' Basse Årdene k' a des disfondowes avou Y. Sacwantes di ces cognes la (iye, aiye) ont stî relîtes e rfondou, come sorwalondes.

Eto, el dobe lete LH est rwaitêye come on cåzu-betchfessî.
Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson

Li **rindjmint des fåves da Aarne et Thompson**, c' est on rlomé sistinme di clasmint des fåves do vî vî tins.

C' est l' Finlandès Antti Aarne (1867-1925) et l' Estazunyin, ki provneut d' Suwede, Stith Thompson. (1885-1976), k' ont-st emantchî ci rindjmint la.

## Istwere do rindjmint da Aarne et Thompson.
Il a stî eplaidî on prumî côp e 1910 pa Antti Aarne en almand. Li foclorisse s' a bråmint rashid so les ramexhnêye di contes finlandès, so les fåves et floricontes almands dås frés Grimm, et eto sol ramexhnêye daenwesse da Sven Grundtvig. 

E 1927, Stith Thompson a stindou l' rindjmint a des fåves di totavå, dins l' live "*The Types of the Folktale : A classification and bibliography*", k' a stî replaidî 1973, pa l' *Academia Scientiarum Pennica* a Hensilki.

E 2004, Hans-Jörg Uther a co rcandjî ene miete li rindjmint po si *Enzyklopädie des Märchens* (eciclopedeye des fåves do vî vî tins).

## Li rindjmint da Aarne et Thompson.
* fåves di djåzantès biesses (inglès : *Animal Tales*, almand *Tiermärchen*), ki c' est les l° 1 a 299.
* Fåves d' emacralaedjes et d' estchantmint (inglès : *Tales of Magic*, almand *Zaubermärchen*), ki c' est les l° 300 a 749.
* Fåves rilidjeuses (inglès : *Religious Tales*, almand *Legendenartige Märchen*), ki c' est les l° 750 a 849.
* Floricontes (inglès : *Romantic Tales*, almand *Novellenartige Märchen*), ki c' est les l° 850 a 999.
* Contes do biesse magneu d' efants (inglès : *Tales of the Stupid Ogre*, almand *Märchen vom dummen Teufel/Riesen*), ki c' est les l° 1000 a 1199.
* Couyonådes et racontroûles (inglès *Jokes and Anecdotes*, almand *Schwänke*), ki c' est les l° 1200 a 1999,
* Fåves di formule madjike (inglès *Formula Tales*, nén ene categoreye po Aarne), ki c' est les l° 2000 a 2400.
* Fåves nén rindjåves (inglès: *Unclassified Tales*, nén ene categoreye po Aarne) ki c' est les l° 2401 a 2500.

## Eployaedje et criticaedje.

Li rindjmint da Aarne et Thompson a stî eployî po classer les fåves do vî vî tins did pattavå l' Daegn. Et çoula, cobén k' on-z a rprotchî å rindjmint d' esse trop ecorinné so les fåves di l' Urope.

## Rindjmint di sacwantès fåves del Walonreye
:Loukîz èn ôte rindjmint a Fåve do vî vî tins del Walonreye
* Fåves d' emacralaedje
** l' Araedjî tchesseu
* Fåves rilidjeuses
** Fåves d' emantchaedje do diåle
*** Fåve do Verbok
*** Li diåle maçon (ene des féns possibes)
** Fåve di Bietlete
* Racontroûles 
** Fåve do violoneu et do leu
** Djan d' Madi
Mitolodjeye greke

Li **mitolodjeye greke**, c' est totes les creyances des Vîs Greks. Ele comprind les paskeyes di bråmint des dius, ki sont sovint des parints. Ça fwait k' on pout raconter l' mitolodjeye come ene grande istwere ki nos fwait discovri sacwants djermêyes di personaedjes.

Li mitolodjeye greke a stî bråmint rcopieye pal Mitolodjeye rominne.

## Sacwants diès del Mitolodjeye greke
* Diyonizosse
Zôrbrôte

thumb|Monumint Pietkin
[thumb|måjhon a l' [åvrûle]]
thumb|ôte pareye
**Zôrbrôte** (on prononce eto *Zoûrbroûte*, e francès ey e-n almand, *Sourbrodt*), c' est on hamtea del Rubiveye

## Istwere
Li viyaedje di Zôrbrôte a stî askepyî pa **Djihan Sourbrod** e 1534. 

Les djins k' alént dmorer la estént e margaye avou les dmorants d' Ovîfa, del Rubiveye, d' Outruwåtche, del Li Tchampagne et d' Gueuzinne po les abondroets po-z aler sol Fagne (waidaedje, fåtchaedje, saetchaedje al troufe). 

Les procès alît disk' a l' Coû Imperiåle di Weslår, li pus hôte djustice d' adon. Ces procès la ont duré 200 ans.

Li tchmin d' fier a-st arivé a Zôrbrôte do e 1885.

## Nos d' plaece di Zôrbrôte
* Grônoe (Gros Ônoe, la-minme *Grôneû*, ene plaece sol Fagne Walone)
* e clairfayi (*è cléfaye*)
* Bôsfagne
* Dvant Troupa

## Tuzance walone.
* Nicolas Pietkin a stî curé a Zôrbrôte di 1881 a 1921.

## Vey eto
* Fagne Walone
Kulturkampf

Li **Kulturkampf** (lûte pol tuzance, en almand), c' est ene lûte politke, relidjeuse et culturele k' i gn a yeu å cmince di l' Impire Almand, askepyî e 1871.
Do pont d' vuwe walon on l' lome eto **sipotchaedje culturel prûssyin**.

Li tchançlî d' l' Impire, Otto von Bismarck, prûssyin eyet protestant, vout unifyî l' Impire dizo ene minme tuzance, eyet i va intrer e conflit avou les catolikes, eyet avou les minorités nén almandes (Polonès, Walons).

Sacwantès lwès siconte di l' Eglijhe catolike lyi vont rsaetchî si pouvwer; insi, les priyesses ni pôront pus cåzer d' politike dins leus pretchaedjes (1871), les scoles passèt tertotes dizo l' controle di l' Estat (1871), les djezwites sont tapés foû d' l' Impire (1872), li pouvwer politike a s' mot a dire dins l' lomaedje des priyesses (1873), eyet li mariaedje divént civil (1874 el Prûsse, 1875 dins l' restant d' l' Impire).

A pårti d' 1880 ces lwès sont-st adoûceyes, la ki l' cowalicion di pårtis catolikes, li *Zentrum*, wangne bråmint des sidjes å pårlumint.
Seules vont dmorer li mariaedje civil eyet l' lwè (li *Kanzelparagraf*) ki disfind åzès priyesses di critiker l' Estat (disk' e 1953).

## El Walonreye prûssyinne
Li Walonreye Prûssyinne va rsinti dobmint li *Kulturkampf*, come tere catolike eyet come tere di tuzance walone; si bén ki sovint les Walons k' ont bouté disconte do *Kulturkampf* sont eto des priyesses catolikes.
Emey les rlomés Walons k' ont bouté siconte do spotchaedje culturel prûssyin on pout citer Nicolas Pietkin, Henri Bragard, Joseph Bastin. 

Li shûte nén ratindowe del politike di spotchaedje do walon, c' est kel walon a dmoré pus lontins bén vicant dins les viyaedjes walons des Redîmés Payis.
Otto von Bismarck

thumb|120 px|left|(e 1886)
**Otto von Bismarck** (skepyî li 1î d' avri 1815 et moirt li 30 di djulete 1898), c' esteut on politikî prûssyin, pu almand. 

## Cårire
Come minisse-prezidint del Prûsse di 1862 a 1890, i va adjinçner li rashonnaedje di l' Almagne.

E 1871, après li skepiaedje di çou ki s' loméve l' Impire djermanike, i ndè fourit li tchançlî. On li spota "li tchançlî d' fier".

thumb|Posteure da Bismarck a Hamburg

C' est lu k' a metou en alaedje li ''Kulturkampf''. C' est po ça k' il esteut veyou foirt evi des Walons del Walonreye prûssyinne.

Il a-st on monumint avou s' posteure a Hambourg.
Flande

Li **Flande**, c' est ene des troes redjons economikes del Beldjike, avou li Walonreye eyet Brussele. C' est l'  cene metowe al Bijhe do payis.

Årvierdimint del Walonreye, li Flande a tote les competinces, eto di l' acsegnmint eyet del culteure, ca l' **Kiminålté flaminde** s' a rmetou avou l' **redjon flaminde** docô après li lwè sol redjonalijhaedje.

El Flande, on djåze oficirmint li neyerlandès, on lingaedje ehåyî dispu li fén do 19inme sieke, foirt dilé les pårlers flaminds. Nerén, el province do Limbork, on djåze co on lingaedje dilérin, li limbordjwès.

L' essegne del Flande, c' est l' liyon flamind.
## Economeye
thumb|Avançmint do porcintaedje di foû-posse el Beldjike, et dispårdaedje inte les troes redjons do payis, di 1989 a 2004
### Tchômaedje
Li Flande, c' est l' redjon del Beldjike k' a l' moens di foû-posse.
### Rivnou par djin
Li rivnou par djin e 2004 esteut di 14.026 uros (disconte di 12.357 € pol Walonreye et 11.309 € po Brussele.

## Hårdêyes divintrinnes
* Rilomés Flaminds.
Tchômaedje

Li **tchômaedje**, c' est cwand gn a des djins ki vôrént bén bouter, ki sont sins ovraedje. 

On lome ces-cial **tchômeus**, foû-posse**, foû-plaece**, u **sins-ovraedje**. Dinltins, cwand on lzî dnéve des ptitès ovraedjes dins les comenes, on les loméve eto les **bineus**. Li contråve d' on (d' ene) foû-posse, c' est on bouteu (ene bouteuse).

El Beldjike, on djåze afeye di "vîs tchômeus" u "tchômeus di longue durêye" : c' est les cis ki sont payîs d' l' ONEM dispoy pus di deus ans.

## Li porcintaedje di foû-posse
C' est l' nombe di sins-ovraedje eneviè li nombe di djin k' ont l' ådje di bouter.

Li porcintaedje pout candjî d' on payis a l' ôte, et d' ene redjon a l' ôte do payis. 

### Foû-posse dins les 3 redjons economikes del Beldjike
thumb|Porcintaedje di di foû-posse el Beldjike, et dins les troes redjons do payis e moes d' avri 2004
E moes d' avri 2005, li tô esteut di 22,1 po Brussele, 17,8 pol Walonreye, et 8,0 pol Flande. Ça fwait onk avou l' ôte, 12,4 pol Beldjike.

E 2007, les "vî tchômeus" estént 65.860 el lande, 112.027 el Walonreye, et 39.466 a Brussele. 

### Foû-posse dins des ôtes payis
E l' Almagne, on-z a todi peu ki les foû-posse soeyént dipus d' 4 miyons (soû sicolodjike).

## Payaedje des sins-posse
El Beldjike, di 1936 a 2005, on-z a payî les tchômeus. Li institucion ki s' ocupe di çoula si lome l' ONEM.

Po toutchî leu tchômaedje, les foû-z-ovraedje divént aler pwinter al comene. A conter di 2006, l' awaitaedje des foû-z-ovraedje si fwait electronicmint pal voye di l' Etrernete u di Rantoeles divintrinnes.

## Hårdêye difoûtrinne
* On papî so l' mijhe a l' ovraedje des tchômeus dins les cinses e l' Almagne (so l' Aberteke)

## Sourdants
Poentaedje des tchômeus

Li **poentaedje des foû-posse** (u **poentaedje des tchômeus**), c' esteut l' obligåcion po les foû-posse, di s' prezinter dins leu buro d' poentaedje po mete on catchet so leu **cwåte di poentaedje**.

## Istwere
El Beldjike, ci courreye la a cmincî e 1936. A ç' moumint la, les tchômeus divént aler poenter tos les djoûs, po poleur aveur leu tchômaedje.

E 1957, les pre-pinsionés et les foû-posse po nén lontins ni dvît pus aler poenter. 

E 1980, on-z a radjouté ås nén poenteus les cis k' avént des rujhes e leu måjhon u ôte pårt. Pu, on-z a co recråxhî les djivêyes des escuzés, disk' e 1991. Adon, les "bineus" n' ont pus dvou aler poenter ki deus côps l' moes. 

E moes d' decimbe 2005, ça a stî les dierinnès convoyes di poenteus. A conter do 17 di decimbe 2005, li controle des foû-z-ovraedje si frè electronicmint. Li cwåte di tchômeu, la k' les foû-fosse metént leus dates di condjî et d' maladeye, serè-st evoyeye direk å Buro k' elzî paye leu tchômaedje.
Eugène Dethier

**Eugène Dethier** a skepyî diviè 1918. C' est li fjheu do Motî del Hesbaye, k' il eplaide e 1994.

Cwand il yeu fwait s' diccionaire, Dethier si dit tot dloujhî, pask' il est seur ki ça n' sievrè nén ås djonnes a raprinde li walon. Eto, il atåvele ki ci fouxhe do franwal ki les djins d' ses djins si siervénxhe… po mî djåzer francès cwand i sont-st e France !

I n' a pus volou s' ocuper d' walon cwand il a yeu tot fwait s' motî, et discoraedjî les djonnes a tuzer a èn avni pol lingaedje.

Di s' mestî il esteut prof di francès dins ene sicole normåle.

## Li såme da Eugène Dethier
Dins ses 13 pådjes d' adrovaedje e francès, Eugène Dethier codjåze felmint li motî da Haust (trop vîs mots), li Franwal da Haust (trop di mots, des trop vîs et des calcaedjes di francès k' i n' ricnoxhe nén come pårmint walons), les djins do walon e scole, les emissions e walon, les scrijheus d' arimés, les djuris des pris. I discåze eto les bouteus pol walon, k' i lome *démaguogues rétrogrades*.
I n' vout nén ki, dins l' walon do teyåte, les vîs et les noveas mots si rtrovexhe dins l' motî do teyåte : 
:On n' saveur si sacwants mots corants eployîs ouy på peupe di Lidje-veye ni sont nén èn eritaedje do teyåte ". 
Eugène Dethier eploye li  mot patwès a tot côp bon.
Dethier n' acceptêye nén les noûmots, minme les cis moussîs e walon dispu 1900 come mådjiner, pask' il egzistèt e francès dispu 1297 (dabôrd, il årént dvou passer bråmint pus timpe, sapinse a lu).
I vout kel walon fouxhe pôve, pask' i n' a pont d' mot corant po ratourner l' francès "fleuve" et "légume" 
Mins gn a aiwe, mouze (k' i n kinoxhe nén); verdeure (k' i trouve ki n' rascouve nén les minmès sacwès), djote et djotreye (k' i n' kinoxhe nén), l' eploye li calcaedje legume k' avou anoymint.
Linwe-ehåyaedje

Li **linwe-ehåyaedje**, c' est c' est tot çou k' est fwait totavå po fé rmonter li statut d' on metou lingaedje.

Li linwe-ehåyaedje est foirt consecant po les mancîs lingaedjes.

Cwand l' linwe-ehåyaedje est pratiké på govienmint d' on payis, pal voye di lwès et reglumints, on djåze pus voltî di politike linwistike.

## Coxhes do linwe-ehåyaedje
Li linwe-ehåyaedje comprind :
* Li **[[rfondaedje del langue]]**, k' on lome eto l' **ehåyaedje do coir del langue** : ariver a ene comene ôrtografeye, askepyî des noûmots, fé des motîs, des lives di croejhete, candjî l' ôrtografeye; admete u disconsyî les mots etrindjirs, tchoezi u candjî d' alfabet.
* Li **ehåyaedje do statut** lu-minme : tot çou ki fwait monter l' idêye ki les cåzants et les ôtes ont d' on metou lingaedje. Po bén fé avancî l' ehåyaedje do statut d' ene langue, i fåt k' i gn åye dedja on rfondaedje bén apontyî. Cwand l' linwe-ehåyaedje est fwait pa èn estat, on cåze purade di **politike linwistike**.
* Li **scole-ehåyaedje** : accions po ki toplin des djins aprindénxhe ci lingaedje la. Ki ça fouxhe totavå on payis, u come deujhinme langue, dins l' payis u a l' etrindjir. Li scole-ehåyaedje est fwait pa les estats, les redjons, les comenes, des soces po disfinde li lingaedje, kécfeye des mierdjins (sicoles di walon). Po les grands lingaedjes si spåde foû payis, gn a des instituts amontés esprès, come li *British Council* (po l' inglès), l' *Alliance française* (pol francès), l' *Instituto Cervantes* (po l' castiyan) u li *Goethe-Institut* (po l' almand).

## Sacwants lives sol linwe-ehåyaedje
* TAULI, V. (1968) *Introduction to a theory of language planning*, Uppsala.
* CALVET, L.J. (1987) *La guerre des langues et des politiques linguistiques.* Payot, Paris.
* COOPER, R. L. (1989) *Language planning and social change, Cambridge University Press*, New-York.

## Hårdêye divintrinne
* linwe-ehåyaedje do walon
Alfabet fonetike eternåcionå

L' **Alfabet Fonetike Eternåcionå**, rascourti **AFE**, **API** ou **IPA**, c' est en alfabet ki sieve ås linwincieus a scrire les sons des mots come i sont prononcîs sins aconter les ehåyîs alfabets po ces lingaedjes la.

L' AFE pout siervi a noter :
* des pårlers k' on vout studyî, dins on lingaedje nén co unifyî;
* des accints dins des standårdijheyès langues;
* des cåzaedjes k' on n' kinoxhe dedja.

## Uzaedjes di l' AFE e walon
thumb|les sons di l' accint walon del Hôte-Årdene eployîs pa A. Lenfant po scrire ses racontroûles 
E walon, gn a yeu on prumî ovraedje k' a stî eplaidî dins èn alfabet fonetike, c' est les rcweraedjes di Tchåle Bruneau (1913). Mins ci n' esteut nén co do sir AFE. 
 
L' ALW, eplaidî dispu 1953, si sieve di l' AFE a costé do sistinme Feller po racsegnî so les ptits accints, padecô nén rlevåves e Feller.
 
On live di racontroûles, les Contes del Hôte-Årdene da Albert Lenfant sont pår sicrîts e-n Alfabet Fonetike Eternåcionå.

Mins nerén l' **AFE** n' est nén l' mierseu alfabet. Metans, li stude da Philippe Boula de Mareüil sol sinteze di pårlaedje rwaitant l' walon si sieve do sampa.

## L' AFE et l' rifondou walon
Dins li "prononçaedje zero-cnoxheu" do rfondou walon, les letes ritnowes e l' ortografeye do walon unifyî (colone 1) divrént aveur les valeurs ki sont notêyes djondant e-n AFE. 

## Avantaedjes et dizavantaedjes di l' AFE
### po les sincieus studiaedjes
L' avantaedje, c' est k' on pout rinde pår li prononçaedje do cåzeu, et ki tolminme ké linwincieus pout saveur å djusse kimint ki ci pårler la s' prononce. 

Li dizavantaedje, c' est k' i mucheye les comonès piceures des lingaedjes nén co unifyî (les foninmes), et dene ene vuzion tote disminbridjeye do lingaedje.

### po les scrijhaedjes
Cisse dujhance la a l' avantaedje di n' diveur shuve nole sicole di scrijhaedje, ni prinde pôzucion so les ortografeyes. 

Il a l' dizavantaedje di n' esse lijhåve ki pa des djins bén adûs a ç' sistinme la.

### pol diccionairaedje
Sicrire li prononçaedje des mots e-n AFE a l' avantaedje ki tos les linwincieus polèt do côp saveur kimint ki ç' mot la, sicrît dins tolminme kén alfabet et kéne ortografeye, si prononce.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Tåve des sons do walon (tos les accints) en AFE
* Tåve des scrijhas do rfondou walon en AFE
* waibe po taper åjheymint totes les letes IPA

## Sourdants et pî-notes
Marveye

**Marveye** (F. *Morville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Florene, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5620**.
** davance : **5525**.
* Limero diyalectolodjike : **Ph 33**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Flipveye.
* Sipotaedje des djins : les Macrales.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Marveye|l' esplicant motî]].*
 
## Tuzance walone
* Tchante e walon : Erik El Rosse, li wangneu del Fiesse del Tchanson e walon di 2005.
Sint Rmåke

**sint Rmåke** e latén **Sanctus Rimagilus**, c' est on sint fiesti el Walonreye, li 3 d' setimbe.

C' esteut on moenne francès k' a-st avnou el Walonreye diviè 642, avou sint Hålin. I sayît d' basti on moustî a Cugnon, mins i fjhît berwete. Après, i rçuva di Sbert III ene franke tere, la k' bastixha li dobe abeye di Ståvleu-Måmdey (648), pu divni eveke di Tongue, et mori a Ståvleu diviè 675. 

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Rimåke", alez s' vey e [[:Wikt:Rimåke|splitchant motî]].*

## Fåves avou sint Rmåke.
Fåve do vî vî tins avou sint Rmåke.
* **Sint Rmåke et l' leu** : Sint Rmåke est sovint mostré k' a mwaistri on leu ki rprezintéve li diåle. Did la li fåve etimolodjike po Ståvleu :  "E ståve, leu !"
* Floriconte do **[[:Wikt:fa 1|fa]] do diåle** a Rwene. 
* Fåves del  **passêye di sint Rmåke** (a Spå et ôte pårt).

## Pelrinaedjes et tchapeles.
* Grote Sint-Rmåke a Cugnon : on-z î dit messe li li 3 d' setimbe.
* Tchapele Sint-Rmåke a Måtche (basteye diviè 860).
* Passêye di Sint-Rmåke a Spå; mete si pî dins l' passêye pu aler boere on vere d' aiwe al Såvnire; on l' sieve vola po les femes ki n' savèt pont aveur d' efants. 
* Porcession d' Vervî, la k' on fjheut des dessinaedjes avou del tontisse (poussire di linne ou do rodje såvlon), k' on stitchive dins les trôs ås rats.
* Lidje: 
** tchapele d' Amercour (Sint-Rmåke-å-Pont).
** tchapele astok del coledjåle sint Mårtén (Sint-Rmåke-e-Mont).
* Tagnon-so-Ambleve : ôte passêye da sint Rmåke ritaeyeye e 20inme sieke dins on blokea d' pire castinne.
Vierbire avou foû

Ene **[[vierbire]] avou "foû"**, c' est on viebe å spitron ki rote avou li spitron "".

Les verbires avou "evoye" rotnut pår come les vierbires avou "djus" et les cenes avou "evoye".

## Sacwants viebes fwaits avou li spitron "foû"
### vierbires å coplemint
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### vierbires sins coplemint
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### 
*  (ki sont dedja sol [[Wiccionaire]
Vierbire avou djus

Ene **[[vierbire]] avou "djus"**, c' est on viebes å spitron  ki rote avou li spitron "".

Les verbires avou "djus" rotnut pår come les vierbires avou "evoye" et les cenes avou "foû".

Les parints si fwaiynut avou ene loyeure : on , li .

## Sacwantès vierbires a coplemint
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Come po les ôtes viebes å spitron, li coplemint si pout vni mete inte li viebe eyet li spitron "djus".

:*Il ont flaxhî les deus åbes djus so waire di tins.*

## Sacwantès vierbires sins coplemint
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Vierbire a prono
* 

#### 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Vierbire

Ene vierbire, c' est ene troke di mots fwaite d' on viebe et d' onk u di sacwants ôtes mots, et ki rote come on seu viebe.

Gn a des :
* verbires å coplemint : aveur foû.
* verbires sins coplemint aveur bon, vini å monde.
* vierbire å prono : si schouwer evoye.

E walon, les viebes ås spitrons sont rwaitîs come des vierbires.

L' adire inte ene vierbire et ene pitite ratourneure avou on viebe pout esse tene.

Po des racsegnes sol mot "vierbire", alez s' vey e splitchant motî. 

## Sacwantès vierbires
### Viebes ås spitrons
* vierbire avou evoye
* vierbire avou djus
* vierbire avou foû
## Vierbires a deus mots
* bén vleur 
* passer houte
* prusti eshonne 
* rôler eshonne 
* tini astok 
* vey divant 
* vey evi 
* vey voltî 
* vini astok

## Vierbires a sacwants mots
* èn pus saveur hay
Francès d' Beldjike

thumb|right|li francès del Walonreye (gros boket e rodje coleur) est foirt diferin do francès d' Brussele (pitit pont e rodjès royes, al Nonne del Flande, e vert schite)
Li **francès d' Beldjike**, c' est l' francès ki les Bedjes djåznut.

## Sôres di francès d' Beldjike
Po dire li veur, gn a la deus foirt diferinnès sacwès :

* li francès d' Walonreye
* li francès d' Brussele

Polèt esse riwaitîs come des skepiances e francès d' Beldjike, sins esse ridjiblés eviè ene des redjons :
* des noûmots savants, fwaits a pårti do walon pa des intelectuwels, come *[[Leyîz m' plorer (tchanson)|leyîz-m'-plorisme]]*, *[[Calistinne|Calestienne]]*.
* li motlî des studiants walons et brusselwès francès-cåzant: *sillabusse*, *pette*, *bisser*, *trisser*, *kot*, *co-kotteur*.

Gn aveut kécfeye eto on francès d' Flande (Gant, Anverse), mins i s' doet aveur raprepyî do francès standård, veyanmint ki cåzu totes les ptitès djins drola s' ont metou å neyerlandès. Mins gn a des vîs lives ki l' ont studyî.

## Motlî
 francès d' Walonreye
Les mots ki sont corants e francès d' Beldjike et nén e francès standård si lomnut les **[[beldjicisse]]s**. 

Li prumî gros motî des beldjicisses a rexhou e 2010 dizo l' tite "*[[Motî des beldjicisses da Francard et aidants|Dictionnaire des belgicismes]]*".

## 
Emission Matélé so les beldjicisses (del 9inme al 13inme munute)
Nodwé

**Nodwé** (F. *Noduwez*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oû-Djåce, el province do Roman Payis.

## Lomaedje des djins
* di Golô : les Golôtîs
* des Rouwales : les Rouwalîs
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Nodwé|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nodwé
### Hamteas et coulots
* F. *Ladrée*
* Liptindje (F. *Libertange*).
* A Golô
* Dins les Rouwales.

## Tuzance walone
Joseph Decossaux î vna å monde e 1935.

## Hårdêye difoûtrinne
* Li lingaedje di Nodwé (arimé da J. Decossaux)

## Referinces
Tawe (toponimeye)

Li mot tawe et ses parints "tawea" et "tawire" si rtrovèt tenawete el toponimeye do walon.

## tawe
* Lidje : So les Tawes; å Fond des Tawes. Les måjhones metowes sol Tier-a-Lidje sont droldimint adjinçnêyes. Gn a ene cåve, et co dzo l' cåve, ene coujhene k' est d' flaxhe avou les cotjheas. Ça pôreut voleur dire k' on-z a cåvlé po saetchî al tawe. Les Tawes di Lidje evont eviè Vizé, la k' gn a des rlomêyes cårires di tawea.

## tawea

## tawire
* Ôtchamp : les tawires.