open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philippe Lagrange

thumb|Lagrange, li dierin a droete, avou ls ôtes askepieus del soce ''Moncrabeau''.
**Philippe Lagrange**, c' esteut on fjheu d' tchansons e walon, et mimbe des 40 Molons.

Il aveut a skepyî a Nameur li 28 di djulete 1804. Il a morou li 2 di decimbe 1883.

Il a stî sacwants moes prezidint des 40 molons.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

Ene di ses tchansons a stî rmetowe e muzike dins l' plake "Emacralaedje".
Simone Leroy

left|120px|Simone del Goulete

**Simone Leroy** a skepyî li 1î d' octôbe 1897 ey a morou li 6 d' octôbe 1988.

C' esteut ene sicrijheuse e walon ki provneut d' Samår mins ki dmoréve a Ôlwè.

Ele sinéve purade di s' no d' pene "**Simone dèl Goulete**" (del ), udonbén avou l' no di si ome (**Simone Manouvriez-Leroy**). 

Ses powinmes fourît rashonnés dins on livret "Ouves da Simone del Golete" (1976). 

Elle esteut mimbe des Relîs Namurwès et di l' ALWAC.

Ele sicrijheut e walon dispu 1963 des powinmes, des coûtès prôzes, des tchansons et des sinnetes. 

Foû do walon, elle esteut eto ene fene kinoxheuse do payis d' Virwinvå. Li 15 d' octôbe 1983, elle a stî eterviouwêye dins ene emission *Télétourisme* (RTBF) ; elle i a raconté sacwants paskeyes e francès, et on pout l' etinde dire si powinme *Pâtêr* al difén d' l' emission.

''Come sicrijheu e walon avou l' minme no d' famile, gn a eto Willy Leroy.

## Alére
Biyografeye da Simone del Golete pa Gérard Baudrez (3 pådjes nén datêyes)

#### 
Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)

## Sourdants
Pépé

On **pépé**, c' est on tolu di foirt pitite taeye (on nin), ki rshonne a on nûton, mins bråmint pus metchant.
Hesta (viyaedje)

**Hesta** (F. *Herstal*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité.

* Limeros del posse :
** asteure : **4040**.
** davance : **4400**.
* Limero diyalectolodjike : **L 51**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : **Hestatîs** (*Hestalîs*).
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Hesta|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Hesta
### Hamteas
*  (la-minme: è Réze, bataye *dè* Réze, Réze, F. *Rhées*) : c' est on hamtea ki s' trouve so ene hôteur divins des tchamps et des cortis. C' est al copete d' ene levêye ki cmince å coron del rowe del Clawene, ki va disk' e viyaedje di Mermoite.
 
### Ôtès plaeces

* a vey avou les aiwes
** e Maraexhe (*è Marèhe*)
* Les voyes et les rowes.
** Li voye des Toreas (la-minme: *vôye dès Torês*)
** Al Croejhe (la-minme: *Al Creuhe*).
** Haren

* Målåjhminces
** rowe del Clawene.

## Istwere
C'&nbsp;est a Hesta (ou avår la) ki Tchårlumagne åreut vnou-st å monde.

## Economeye
C'&nbsp;est a Hesta ki s'&nbsp;trouve l'&nbsp;oujhene d'&nbsp;åres "Fabrike Nåcionåle" (FN).

## Hårdêye difoûtrinne

* Li batreye do Réze
Rossete (pexhon)

Ene **rossete**, c' est on pexhon des doûcès aiwes, k' a ene rossete coleur. Ele rishonne al vindwesse.

thumb|ene rossete

 *Cyprinus rutilus* ou *Rutilus rutilus*.
Velinne

**Velinne** (fr: *Velaine-sur-Sambre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sambveye.

## Tuzance walone
* Sicrijheu d' walon: Georges Michel

E walon, on lome li menir di Velinne «li pire ki toûne».

## Sourdants
Mermoite

**Mermoite** (la-minme: *Mërmwète* u *Mèrmwète*; F. Milmort), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Hesta, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4041**.
** davance : **4411**.
* Limero diyalectolodjike : **L 40**.
* Arondixhmint : Lidje
* Sipotaedje des djins : les Gros Talons.
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Mermoite.
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Al nåye. 
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Li Håye d' Årci.
** Å sawijhea (la-minme: *saw'hê*).
** Al så Marcou.
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** emey li veye (la-minme: *èmé l' vèye*).
** e Doyåre (la-minme: *Doyå*).
** al Vignurete.
* A vey avou les tienes et les vås :
** A Home-vint (plaece k' il î tchesse foirt, k' il î fwait grand vint).
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** e Batch, li tchamp fêt on trô come on batch.

## Djeyolodjeye
Li tere di Mermoite, c' est ene [Wikt:fråle|fråle]] årzeye avou des ptits graevîs dvins, .

## Accint do walon
L' accint do walon va rmagnî li "i" do shuvion -iy-, pu, dirî "T" afriker l' consoune:  
:tiyoû => tiou => tchou
: => tiywès =>  tiès => tchès: e tchès-payis = mon les Flaminds.
Tchårlumagne

[thumb|Tchårlumagne come [marionete.]]
thumb|siné da Tchårlumagne, avou les letes '''K-A-R-O-L-V-S'''
thumb|Posteure da Tchårlumagne a Lidje (1867)
thumb|Posteure da Tchårlumagne a Lidje
**Tchårlumagne** u **Tchåle li Grand** sikepia a Djoupeye u a Hesta. Si pa, c' esteut Pepin l' Peuket; si mame, Bietråde.

I sreut venou å monde å Hesta ou Djoupeye

Il aveut s' palå a Åxhe.

Il a divnou onk des mwaisses personaedjes do Teyåte di marionetes di Lidje.

## Rilomêye da Tchårlumagne
Po Françwès Nyns, Tchårlumagne a stou li pus grand "Walon" di tos les tins. Èn ome di guere, di lwès, d' eglijhe. Li såbe et l' boubou.

Il est sovint prezinté come li ci k' a-st edvinté li scole.

## L' ome di guere
Di 769 a 813, so 44 ans, don, Tchårlumagne mina 53 gueres.

## Rimimbrance dins l' foclore walon
A Tchôfontinne, on va boere al fontinne Tchårlumagne.

## Rimimbrances dins les ratourneures walones
* 

## Sourdants
Notdjî

thumb|left|Notger si portrait, pondou di Louis Gallait (1810-1887)
**Notdjî**, e francès **Notger**, ci fourit l' prumî prince-eveke di Lidje. 

Il a skepyî e 930 ey a morou li 10 d' avri 1008. 

## Vicåreye
I vneut do Payis Souwabe. I fourit lomé eveke di Lidje pa l' impreur Oton II e 972. 

Li 6 di djanvî 980, Oton II, sol dimande da Notdjî, riclame li Principåté d' Lidje on dislaxhî payis. Ça fwait ki l' Notdjî divént l' prumî Prince-Eveke di Lidje.

Tertos n' est nén d' acoird avou çoula, inte di zels des mwaisses tinants. Insi, e 987, l' årmêye di Notdjî fwait l' sidje do tchestea d' Tchivrumont, li fé toumer et l' distrure.

Mins, å pus sovint, i va atchter des teres po ragrandi l' principåté. Vizé e 983, Dinant e 985, Tîlmont e 987, Sint-Houbert eyet Cînè e 1006.

Tant k' el conteye di Hu, Notdjî li rçût e 985.

Li veye di Lidje divént insi l' mwaisse-veye del principåté, eyet Notdjî el va diswalper pår. Les måjhones et les rowes, les meurs di retouraedje, eyet eto des bastimints rilidjeus: li catedråle Sint-Lambiet, set coledjåles et deus abeyes. Eto, li comiece va esse florixhant ey et l' acsegnmint s' î rispåd.

C' est adon k' on va lomer l' veye di Lidje l' «Atene do Nôr».

Notdjî a s' monumint a Lidje å mitan do Pont ds Åtches.

Cénk djoûs å lon, do 10 å 15 d' avri 1008, tos les grands di ç' tins la fjhît l' covoye a Lidje po vni dire leu tchaplet.

Si shuvant come prince-eveke serè Bådwin II d' Lô.

## Role prumrece da Notger e l' istwere del Walonreye
On-z a dit d' Notdjî :
:*Ti, Lidje, ti does Notdjî å [[Bon Diu]] et pår li restant a Notdjî.*
Come li lingaedje walon s' a diswalpé åtoû des payis romans d' l' evetchî d' Lidje et ki, pus tård, li Walonreye a prins s' no do no do lingaedje, on pout dire ki c' est Notdjî li cåze di l' egzistince des deus sacwès. Eyet, shuvanmint, i pout esse riwaitî come li pus vî ratayon morå del Walonreye.&nbsp; 

## Måcnoxhance di l' impôrtance da Notdjî
Li role da Notdjî n' est nén bén ricnoxhou, ca l' istwere del Beldjike, sicrîte bråmint pa des sconte-waloneus, a todi rclamé ki Lidje vikéve a pårt des ôtes. 

Insi, e 2008, gn ourit nole ceremoneye po 1000inme aniversaire del moirt del djin.&nbsp;

## Hårdêye difoûtrinne
*  Si biyografeye

## Sourdants & pî-notes
Burton (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; britonike &gt; **burton**
----
[thumb|Plake e burton el cimintire di [Maissin (la k' gn aveut bråmint des Burtons k' ont dhoté)]]
Li **burton** (*Brezhoneg* e burton), c' est on lingaedje gayel del brantche britonike djåzé el Burtaegne coûtchantrece, parint do walès.

Côde ISO 639-1: **br**

## Sitatut
thumb|sipårdaedje do burton (e coleurs) et do galo (e gris) el Burtaegne
Li burton est cåzé å coûtchant del Burtaegne (å nôrdouwess del France); li lingaedje n' î a pont di statut oficire, mins nerén, on trouve bråmint des plakes di rowe, paneas sol boird des voyes, evnd. e burton.
Ossu, on esteme a 300.000 li nombe di cåzants.

Li pus vî motî d' burton c' est li "Catholicon", on motî e troes lingaedjes, francès/burton/latén, eplaidî e 1464.

## Diyalekes
Li burton a cwate grands diyalekes, ki corespondèt åzès cwate vîs diyocezes del Burtaegne coûtchantrece, et k' on lome sovint del prumire lete do no do diyoceze:
* leyonès (diyoceze di Leyon), **L**
* coirnouyès (di Coirnouwaye, *Bro-Gernev* e burton), **K** (po *Kerne*)
* tregorès (di Tregor, *Bro-Dreger* e burton), **T** (po *Treger*)
* vanetès (di Vanes, *Bro-Wened* e burton), **G** (po *Gwened*)

## Sicrijhaedje
On prumî rfondaedje do burton si fjha e 1908, li *burton KLT* (des letes des troes diyalekes k' i rascovreut, les scrijheus e burton vanetès, n' ont nén volou radjonde li rfondaedje).
Etur 1910 et 1930 on fjha sacwants propôzaedjes po trover on rfondou di tot l' burton, emey ces propôzaedjes i gn ourit e 1911 li ci do betchfessî scrijha **zh** ki rascovreut li prononçaedje *z* des diyalekes KLT, eyet li prononçaedje *h* do vanetès; mins i fårè ratinde co ene trintinne d' anêyes divant k' ene comone ortografeye, lomêye adon **KLTG** po les cwate pårlers ou co **peurunvan** (ki vout dire *unifyî pår*), soeye finålmint adoptêye.
On lome ossu pa des côps ci rfondou burton la “sicrijhaedje «zh»”, li betchfessî *zh* åyant ene grande tchedje emocionele.

L' ortografeye do burton eploye l' alfabet latén, avou les letes a accints **ñ** eyet **ù**.
Li lete **c** ni s' eploye nén tote seule, mins dins les ratroclas **ch** eyet **c'h**.

### Egzimpe di tecse
* e burton: Dieub ha par en o dellezegezh hag o gwirioù eo ganet an holl dud. Poell ha skiant zo dezho ha dleout a reont bevañ an eil gant egile en ur spered a genvreudeuriezh.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Motîs
René Le Gléau, *Dictionnaire classique français-breton*, tômes I-X, Al Liamm, Lannion, 10 lives, 1984-1994.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Wikipedia e burton
* Ofice do lingaedje burton (e burton, francès, inglès)
* Modêye so les fis do "Catholicon" (e burton, francès, almand, inglès, castiyan, itålyin, neyerlandès et portuguès)
* Skolius - geriadur ar skoliataer : burton-francès
Eur-li-Romin

**Eur-li-Romin** (dins ene fråze, la-minme: a-y Eur F. *Heure-le-Romain*, Ny *Waals Heure*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oûpêye, el province di Lidje

thumb|eglijhe

* Limeros del posse :
** asteure : **4682**.
** davance : **4489**.
* Limero diyalectolodjike : **L 14**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Lidje
* Sipotaedje des djins : les Croytîs.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Eure-li-Romin

* e Broû
* Font'neu

## Djeyografeye
Viyaedje metou djusse djondant **[[Eur-li-Tîxhe]]**, el province do Limbork.

Li bî ki passe å mitan d' Eur-li-Tîxhe sereut l' aiwe k' åreut dné leus nos ås deus viyaedjes.

## Djermon
Oscar Lacroix

**Oscar Lacroix** a skepyî a Sint-Djîle li 5 di may 1887. 

C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Nameur, fijheu d' pîces di teyåte, d' arimés, di tchansons, di contes. Å cmince, i sinéve "cok d' awousse.

Riprins dins l' antolodjeye namurwesse des frés Maréchal.

## Ouve pol walon
A-st eplaidî ses powezeyes et tchansons e cwate ramexhnêyes "Fleurs di may", "Rimaedjes d' on foumeu", "Corone floreye", "Novele corone" 

Oscar Lacroix meta so pî, e 1922 l' "*Association des Ecrivains Wallons anciens combattants*" po les scrijheus di tote li Walonreye. 

I rashonna troes antolodjeyes "*La gerbe sanglante*" (1927); "*Nous, sous le casque d' acier*" (1929); "*L' anthologie des journaux wallons du front*" (1930).

On lyi doet ossu on rcweraedje diccionairrece, *Extraction de la terre plastique *.

##
Arcôze

L' **arcôze** c' est ene sôre di rotche di bleuwe pire, fwaite avou do cwarz et do felspate.
Les bleuwe-pires avou d' pus di 25% di felspate sont classifieyes come di l' arcôze.

Cisse rotche est foirt deure, et fåt bate mene po-z aveur les bloks — come li mitan d' ene tåve – djus.
On fjheut des brikes refractaires avou.

I gn a-st ene cårire d' arcôze el Walonreye a Rdû.

Li mot *arcôze* (*arkose* e francès) a stî atåvlé pa Alexandre Brongniart e 1823.
Årmonak Matî Lansbert

thumb|edicion d' 1978

L' **Årmonak Matî Lansbert**, c' est l' tite di sacwants vîs årmonaks. Li prumî a rexhou e 1634.

## L' årmonak
Il a continouwé a parexhe foirt lontins avou l' no da *Lansbert* (sicrît eto *Lansberg*, *Lansbergh*, *Laensberg* ou co *Laensbergh* sorlon les anêyes), i gn a co yeu on dierin limero e 1949.

Pu co pus tård, come e 1978.

## L' oteur
Matî Lansbert (e francès *Mathieu Laensbergh*), c' est dandjreus on no d' pene. On n' a måy sepou l' vraiy no del djin ki s' a catchî dirî ci sobricot la, mins ci sereut motoit on tchenonne di Sint-Bietmé. Onk k' åreut viké e 17inme sieke.

## Dins les belès-letes e walon
Egzimpe di tchanson djåzant di ci årmonak la. 

## Hårdêye difoûtrinne
* Djivêye des årmonaks da Lansbert k' i gn a, di 1636 a 1949, ramexhné pa Jacques Halbronn, do cinte univiersitaire di rcweraedje e-n asterlodjeye (CURA) (dischindoz l' pådje disk' a "LANSBERT")
Viebe esse

## Eployaedje d' èn emantchaedje ki rshonne al [[VNAS]] avou les viebes "(r)aler" eyet "(ri)vni".
:I n' a måy sitî vnou e nosse payis.
:Pa ké sint k' il åreut yeu ddja stî revoye a cénk eures ?
:Neni, ele n' a nén stî rivnowe å viyaedje di ces tins ci.

Ci n' est nén des vwès passives di "vini", mins des codjowaedje do viebe "esse" + addjectif "vinou", "evoye" ("rivnou", "revoye")
Oufalijhe

**Oufalijhe** (so plaece *Oufalîje*, F. *Houffalize*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 4.651 (2004)
* Sitindêye: 167,40 km²
* Dinsité: 28 djins/km²
* Arondixhmint: Måtche
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Ban d' Oufalijhe
* Oufalijhe (veye)
* Måbompré
* Mont-dlé-Oufalijhe
* Nådrin
* Les Taeyes
* Wibrin

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Marcel Léonard
* André Lamborelle 

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Léon Thomas avou l' accint d' après Oufalijhe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Pepin d' Lande

**Pepin d' Landen** (on dit eto : **Pepin l' Vî**) a skepyî diviè 585 ey a morou li 27 di fevrî 639. 

Ci fourit on mayeur do palå d' Ostrazeye a pårti d' 615 eyet dizo troes roys merovindjins, Clotaire III, Dagobiet I eyet Sibiet III. Dagobiet I lyi rsaetchrè l' plaece e 629. Nerén, el va rprinde al moirt do roy e 639.

Il a s' tomboe a Wåmont.

Il aveut-st on lådje dominne e l' Ostrazeye.

Il ourit deus båsheles:
* Begga (620–693), ki s' maria avou Ansegrijhe eyet shure li lignêye des Pepinides ki vont-st askepyî l' dinasteye des carolindjins. 

* Djetrou (626–659), fourit l' sinte abesse di Nivele eyet c' est l' patrone di Lande. 

Eyet on valet:

* Grimoald (616–662) , ki divna mayeur do palå a s' toû e 650, eyet serè assaziné a Paris.
Pitizeye

Li **ptizeye** (on dit eto: **tuberculôze**), c' est ene maladeye des djins, et des biesses, kel cåze, c' est des bactereyes di l' indje des *Mycobacterium*.

Elle est purade kinoxhowe come rascråwe des djins (cåzêye pa *Mycobacterium tuberculosis*) et, e l' årtisyince, des vatches (*Mycobacterium bovis*) et des poyes (*Mycobacterium avium*). Mins les rascråwantès bactereyes polnut passer d' ene sôre di biesse åz djins, et årvierdimint.

Eto, li ptizeye, c' est ene zonôze.
Pitizeye des djins

Li **ptizeye des djins** (on dit eto: **tuberculôze des djins**), c' est ene maladeye des djins cåzêye pa ene micobactireye ki s' lome *Mycobacterium tuberculosis*. 

Sacwants cas polèt esse li cåze do microbe del pitizeye des vatches, *Mycobacterium bovis*.

Li ptizeye, c' est å pus sovint ene maladeye do peumon, ki deure lontins, et distrure des gros bokets di cist organe la.

Li ptizeye esteut ene des grande plôkes e 19inme sieke. Avou l' arivêye des droukes siconte del pitizeye el prumire mitan 20inme sieke, elle a rastrindou disk' ås anêyes 1990. Adon, ça a rprin beazebén, di cåze do disshonnaedje di l' URSS, ey e l' Afrike, a cåze del minêye di SIDA.

## Senes del pitizeyes.
C' est ene djins foirt mwinre, k' al tossa dispu ene tchoke. Dinltins, et co asteure dins les pôves payis, ci n' est k' cwand gn a do sonk dins l' raetchon ki les malådes vont docteur.

## Médiaedje del pitizeye.
I fåt médyî les malådes shijh moes å long, avou des pilules. Les cas prins a tins riwerixhèt sins trop di kernaxhes å peumon. Come di djusse, les bokets do peumon k' ont stî distrûts divant l' médiaedje ni s' rifront måy.

## Kesmessaedje sol rispårdaedje del pitizeye e l' Afrike e 21inme sieke.
Gn a 2 miyons d' noveas cas tos ls ans, et cénk cint meye moirts, bråmint a cåze do splawnaedje des disfinses do coir på virûsse do SIDA.

L' aroke, ci n' est nén tant les costindjes. I n' fåt 12 € po médyî on malåde 6 moes å long. C' est purade ki, e mwints payis e l' Afrike, gn a pupont di ptits ospitås d' viyaedje, la k' les malådes pôrént sins må sins rujhes, aler cweri leus droukes.
Pitizeye des poyes

thumb|pitizeye des poyes: nuketes e foete
Li **ptizeye des poyes** (on dit eto: **tuberculôze des poyes**), c' est ene maladeye des poyes cåzêye pa ene micobactireye ki s' lome *[[Mycobacterium avium]]*. 

## Minêyolodjeye
Li maladeye ni s' rescontere ki dins les ptits polis d' cinse, nén dins les grossès poytreyes.

Ele rascråwe purade les poyes (et les coks) ki sont ddja d' ådje, nén les poyons ni les poyetes et cokeas.

Li microbe del pitizeye des poyes ni s' prind nén åzès djins.
Cossina

On **cossina** u **traité**, c' est on documint cossiné pa des payis, k' i s' î metnut d'&nbsp;acoird di respecter tote ene rîlêye di clawes.

S' i mete fén a ene guere u a des bardouxhas, li cossina est sovint lomé påye.

Èn acoird inte deus djins, si lome purade on .

## Sacwants rlomés cossinas.
* Cossina d' Verdun (842)
* Cossina d' Wîne (1815)
* Cossina ås 24 årtikes (1831)
* Cossina ås 28 årtikes (1838)
* Cossina d' Måstrek (1995 ?)
Pirreye di Lîssin

thumb|Etikete del Bire "Li pirrêye di Lîssin
Li **Pirreye di Lîssin** (ki si scrît ***Pîr'rèye di Lîcint***), c' est ene bire walone, avou on no e walon, bresseye a Lîssin.
Wåmont

**Wåmont** (Neyerlandès *Waasmont*, Fr. *Wamont*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Lande, el Province do Braibant flamind.
* Limeros del posse : **3401**
* Arondixhmint : Lande
* Lomaedje des djins : 
** e walon :Wåmnî, Wåminresse
** e flamind : Waasmonter, Waasmonster (?)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Wåmont|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Vijhnaedje walon :
* Lîssin
* Råcoû

## Avey
* tomboe da Pepin d' Lande.

## Sourdants
Cossina d' Verdun

Li **cossina d' Verdun**, c' est l' cossina, fwait a Verdun e 843 ki cotaeya l' impire Tchåle li Grand e 3 bokets.

thumb|mape do pårtaedje di l' impire da Tchårlumagne etur 843-870
Påye

Li **påye** c' est l' termene la k' i gn a nole guere.

Li mot est eto eployî po on cossina fwait inte deus pårteyes k' estént e guere u e margaye.

## Essegne del påye
thumb|left|plake avou l' essegne del påye
Li mouvmint ipî, dins les anêyes 1960, askepia èn essegne volant dire «Fijhoz l' amour, nén l' guere» k' a yeu bråmint do succès.
Divancete (a)mon

thumb|plake d' ene måjhon a Vietrivå (<SMALL>portrait saetchî pa André Van Acker</SMALL>)
Li **dvancete "amon"**, ki s' rescontere eto so l' sibetchtêye fôme "**mon**", c' est ene divancete ki vout dire, etimolodjicmint et praticmint, "el måjhon (da)".

Li fôme "**emon**" est pus etimolodjike, mins ni s' rescontere ki sol Payis d' Nameur. Mågré k' i pout gn aveur ene pitite diferince, "emonpout esse loukêye come ene dobe rifondowe di "amon".

On-z ôt cobén dire, des djonnes ricåzeus d' walon, dispu 1995, *chez*. C' est on calcaedje disconsyî do francès. Il est eployî estô d' "(a)mon" ki n' arive pus tot seu dins leu cåzaedje, pask' i gn a nou sfwait mot e francès.

On-z a ptchî d' eployî, dins ces cas la, li calcaedje do gåmès "tchû". 
:*Les djins d' tchû nos* (les djins d' amon nozôtes).

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:mon 1|mon]]", "[[:Wikt:amon|amon]]" et "[[:Wikt:emon|emon]]".*

## Alére
* L. Mahin : Ene båke so les bwès d' l' Årdene : pådjes 279-280.
Åres nåcionåles di l' Oucrinne

200px|right

Les **[[åres (essegne)|åres nåcionåles]] di l' [[Oucrinne]]** ont les minmès coleurs ki dins s' drapea: on tchamp bleu avou on djaene tridint — li simbole des viyès tribus ki viként dins l' vî tins dins çou ki dvénrè l' Oucrinne, et k' a stî pus tård riprind påzès mwaisses Rutenyins. 

Ene variante foirt populaire (mins ki n' a måy sitî tchoezeye oficirmint), c' est les Grandès Åres, ki l' essegne est sopoirtêye sol hintche pa on liyon (sovint, mins nén todi, avou so s' tiesse li corone k' on trouve so l' essegne del Galizeye), eyet sol droete pa on cossake, avou ses mousmints tradicionels eyet on musket, li simbol do Hetmanat Cossake.
Sol dizeur, i gn a l' corone da Volodymyr li Grand, po rprizinter li sovrinnté d' l' Oucrinne; eyet sol dizo, des rodjes fruts et des påtes avou on bleu ruban avou les troes mots Воля, Злагода, Добро (*liberté, acoird, bonté*) del divize nåcionåle, oudonbén on ruban avou les coleurs do drapea.

End a po dire ki les desséns do trident c' est les cwate letes cirilikes ВОЛЯ, çou ki vout dire *liberté* en oucrinnyin.
Urope

thumb|250px|Lingaedjes e l' Urope
L' **Urope** ou **vî continint**, c' est l' boket coûtchantrece d' on blok di tere lomé Eurazeye, ki l' boket levantrece, c' est l' Azeye.

Il est metou erî d' l' Afrike pal Mîtrinne Mer.


Grossgliederung Europas.png|Pårtixhaedje di l' Urope
Ceuropa.gif|mape des redjons climatikes d' Urope
First.Crusade.Map.jpg|l' Urope e l' an 1000


## Payis d' Urope
 :Categoreye:Urope
* Albaneye
* Almagne
* Andôre
* Bas Payis
* Beldjike 
* Belarûsseye
* Bosneye 
* Bulgareye
* Crowåceye 
* Daenmåtche
* Espagne
* Esloveneye
* Estoneye
* Finlande
* France
* Grece
* Hongreye
* Irlande
* Itåleye
* Izlande
* Grece
*Kosovo
* Letoneye
* Lîchtenstinne‎
* Litwaneye
* Lussimbork
*Bijhe-Macedwene
* Male
* Moldaveye
* Monaco
*Montenegro
* Norvedje
* Otriche
* Oucrinne
* Pologne
* Portugal
* Roumaneye
* Rûsseye
* Rweyåme-Uni
*Serbeye
* Suwede
*Swisse

## Climat

## Sourdant
Pwel di bactereye

thumb|Pwels di bactereye 
On **pwel di bactereye** (u : **poy di bactereye**), c' est des cawetes come des fis, metous å dfoû des bactereyes gram moens. 

Po l' colibacile, metans, les pwels djouwnut come des havets po-z agritchî l' bactereye après les celules des fenès peas divintrinnes (epitelioms). Ça fwait ki les stoks di bactereyes ki seront foirt poyowes, ci serè les cenes les pus rascråwantes. 

Sacwants antibiyotikes (come li seur ocsolinike) espaitchnut les poys des bactereyes di s' aplaker so les celules do lodjeu.
Mwelon

thumb|sacwants mwelons
On **mwelon**, c' est come ene brike di moirtî pressé, sovint vude ådvins, k' on s' sieve dins l' bastimint.
 
I sont fwait foirt biesmint dins ene fôme, tot-z î colant do moirtî.
 
Les mwelons ont cmincî a replaecî les brikes et les pires e mwintès plaeces el Walonreye el deujhinme mitan do 20inme sieke, pask' il estént meyeumartchî. Minme si on wåde les meurs difoûtrins e pire, on fwait les inte-deus e mwelons. On pout eto fé des dobes meurs, ene onk di brikes ådfoû, et onk di mwelons ådvins.
 
Les mwelons sont eto on mwaisse materiô des bidonveyes e Tîce-Monde.

Sorlon li classe di rezistance, li mwelon pout esse pus ou moens vude, pus i pout rezister, pus i va esse pezant.

Les classes di rezistance sont:
* B40: Rezistance disk' a 4 bars
* B60: Rezistance disk' a 6 bars 
* B80: Rezistance disk' a 8 bars
* B120: Rezistance disk' a 12 bars
* B160: Rezistance disk' a 16 bars

I gn a eto des mwelons fwaits di tere cûte, ou co di fessaedje, mins i sont bråmint pus råles. 

Les mwelons sont metous les onks so les ôtes, eyet aclapés avou ene fene coûtche di moirtî d' a pô près 1,5cm.

Li grandeu des mwelons c' est å pus sovint 20cm hôt, 50cm longs, avou ene sipexheur ki pout varyî, les pus corantes estant 5cm, 10cm, 15cm et 20cm.
Pablo Sarachaga

**Pablo Sarachaga** (on scrît cobén **Saratxaga**, a môde basse), c' est on rcwereu sol walon, k' a skepyî e 1971 e Tchili, et k' a vnou el Walonreye e 1981. E 1998, il atôtcha Lorint Hendschel po fé des ratournaedjes do sistinme d' operance Linux e walon. Did la, il a moussî dins les rfondeus. 

Di s' mestî, il esteut infôrmatikî.

[thumb|A l' [Elizete, e 2004, ki håynêye li drapea walon]]
thumb|cwåte di vizite po s' mestî

## Etimolodjeye

### Pablo
https://wa.wiktionary.org/wiki/På|Pablo
**Pablo** est l' omonime spagnol da **På**, pitit no d' oridjene crustinne (vir Sint På) eyet laténe (*[LA] Paulus*). **Paulus** vout dire ene djin k' est pitite eyet fwebe.   

### Saratxaga
**Saratxaga** est on mo-fraze basse ki vout dire : "la wice k' i gn a des sås".

## Ouve pol walon
### come bouteu et rcwereu
C' est a cåze di lu kel walon est eployî come langue dins les programes Linux.

Dispu 1989, il est waiburlin tecnike di l' Aberteke, et des ôtès waibes do dominne "walon.org".

E 2002, i fourit eto les cåzes del ricnoxhance do walon pa l' ISO, dizo l' essegne "wa".
 
E 2000, il aveut enondé l' idêye d' èn esplicant motî do walon. Il a coplé tecnicmint Lucyin Mahin k' a metou l' pordjet en alaedje. 
 
E 2003, i ratourna tot seu l' eterface Wikipedia, po poleur diswalper ene eciclopedeye e walon. Pu ratourner e walon ene banslêye di hagnons k' i gn aveut so ls ôtes Wikipedia.
 
E 2003, il a eto apontyî on programe po l' codjowaedje des viebes e walon. Did la, trover l' atuze des troes bodjes ki poite si no.

Il a divnou penleu del Rantoele e 2000, et onk des pî-stoks del tåvlotêye rifondaedje del Rantoele. C' est lu k' a astaplé li prumî fond di dnêyes po fé ene ricoridjrece e walon. Et copler Francis Baudoux e 2005, po basti ene ricoridjrece k' on pout eto eployî so les sistinmes d' operance Microsoft.

A pårti des anêyes 2010, I va bråmint rarindjî l' DTW, po ndè fé on fond di dnêyes mo pouxhant.

### come sicrijheu
Mågré k' i n' åye djamåy sicrît des ouves di Belès Letes, il est onk des cis k' ont l' pus scrît e walon.

Ses scrijhaedjes, c' est aprume les ratournaedjes sol Wikipedia walon et po fé sacwants pådjes po l' Aberteke.

Mins c' est ossu tote les bates di dvizes, so des sudjets ordinaire et des sacwès d' linwince, so les djåspinreyes éndjolikes, foiravant Berdelaedjes.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*  Årtike di gazete so si idêye d' askepyî on Wikipedia
* Li waibe da sinne.
* L' esplicant motî do walon, k' il a enondé, et l' manaedjî tecnicmint.
* Li waibe di l' Aberteke, k' il manaedje eto tecnicmint.
* Si pådje so l' Aberteke.
* .

## Referinces eyet sourdants
Félicien Rops

thumb|Félicien Rops

**Félicien Rops**, c' esteut on pondeu walon, skepyî l' 7 di djulete 1833 a Nameur et moirt li  23 d' awousse 1898 (a Essonnes, el France), et k' a fwait des belès pondeures erotikes di comeres, foirt avanciveuses po s' tins. 

I gn a-st on muzêye a Nameur dedyî a Felicyin Rops.

## Ouve
Bén k' kinoxhou come pondeu, il esteut eto litografe, dessineu, enimådjeu eyet graveu; estant vî i s' interessa minme al botanike.

A Paris, i fjha des desséns po des grands scrijheus come Théophile Gautier, Alfred de Musset, Mallarmé, ou co Charles Baudelaire.

Mins mågré ces referinces, il a foirt lontins stî metou sol costé, la k' il esteut må veyou cåze di ses tåvleas erotikes.


Imådje:Félicien_Rops_-_Pornokratès_-_1878_(2).jpg|Tåvlea «li pornocrate» do pondeu, fwait e 1896
Imådje:Félicien Rops - Les bagatelles de la porte.png|«Les bagatelles de la porte»
Imådje:A coeur perdu LACMA M.79.233.80.jpg|«À cœur perdu»


## Tuzance walone
E 2023, tins des Fiesses del Walonreye, les Relîs Namurwès ont fwait des visites do Muzêye Rops e walon.

## Difoûtrinne hårdêye

*Waibe do mouzêye Félicien Rops a Nameur

## Sourdants
Cok walon

[thumb|Li cok walon so on [plake-tot-seu antifachisse a Nameur ]]

Li **Cok Walon** c' est l' essegne del Walonreye. Il a stî pondou pa Pierre Paulus e 1913, so ene dimande di l' Assimblêye walone, d' «on rodje cok so on djaene fond».

Divnou l' drapea del Walonreye li 15 di djulete 1998 (decidaedje do Pårlumint walon).

## Discrijhaedje
C' est l' imådje metowe sol drapea walon. Ele sieve eto so totès sôres come des plake-tot-seu, des poite-clés, des mousmints, evnd.

Li cok walon, c' est on cok di sôre. Il est astampé sol gåtche pate et il a l' droete levêye (imådje d' on cok di bate, presse a plonkî, ki rwaite l' ôte cok droet dins les ouys). 

Li betch do cok walon est clôs.
Montagu-e-Limbork

**Montagu-e-Limbork** (on djheut eto: **Montneye-li-Tîxhe**, oficirmint e neyerlandès **Montenaken**, divinltins *Montenaeken*), c' est èn ancyin ptit ban d' Flande, rebané avou Gingelom.

Li viyaedje si trouve astok do payis walon, dins l' arondixhmint d' Hasse, province do Limbork, astok do viyaedje walon d' Crås-Inmna.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Montagu|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye|Nos walons di des plaeces]] di Montagu.
* cinse del Boskêye, e flamind *Boshelle-winning* 
* bwès del boskêye e flamind Boschellensch. 

## Istwere di Montagu-e-Limbork.
Li viyaedje esteut da l' abeye Vå-Nosse Dame d' Antè.
Litwaneye

Li **Litwaneye**, c' est on payis d' Urope do nôr,  sol Mer Baltike (å Coûtchant); elle a come vijhéns li Letoneye a Bijhe, li Belaruss å Levant et Nonne, li Pologne å sudouwess, eyet l' inclave rûsse di Kaliningrad å Coûtchant.

## Istwere

Li **Litwaneye** est foirt cnoxhowe po-z awè stî l' onk des deus payis, avou l' Pologne, a skepyî li Republike des deus Nåcions. Cist ancyin payis ci aveut stî askepyî avou l' mariaedje etur Ladislasse II Jogaila eyet Hedwige. Il estént duke di Litwaneye eyet rinne di Pologne. L' Union Litwaneye-Pologne a stî askepyî, aprume e 1386, k' a dné po fini li Republike des deus Nåcions. Ciste union ci a fwait k' les elites ont, come di djusse, purade aprindou l' polonès, al plaece d' wårder el litwanyin. Minme po cåzer inte yeusses. Djans, li **Litwaneye** a pierdou cåzu tot ses droets politikes pol profit del Pologne. Mins nerén, el Republike a djoké al fén do 18inme sieke. C' est çk' les sincieus d' istwerelomnut asteure : el Dispårtaedje del Pologne. C' esteut èn redjårbaedje etur l' Otriche, li Prûsse ey el Rûsseye po s' pårti el Republike des deus Nåcions. Li **Litwaneye** a djoké d' egzister politicmint, e 1795. 

Ci n' est k' a l' atake do 20inme sieke, li 16 di fevrî 1918, après li Prumire guere daegnrece, k' il a rdivnou on dislaxhî payis. Bråmint des camatches di limotches ont stî askepyîs inte el **Litwaneye** ey el Pologne. Vilnius a, come d' efet, tcheu ås mwins del Pologne, ca l' Marixhå Pilsudski aveut askepyî cisse veye ci. El Marixhå Pilsudski, c' esteut on polonès rwaitî tot-z estant èn ero do dislaxhaedje polonès. Inte 1918 eyet 1940, c' est Kaunas k' a stî mwaisse-veye d' èç payis la. 

Tins del Deujhinme guere daegnrece, li Troejhinme Reich eyet l' U.R.S.S. ont naxhté l' payis. E 1944, Staline riprind podbon el **Litwaneye**. Å minme moumint, il a eto prindou les deus ôtes Estats baltes : l' Estoneye ey el Letoneye. Ces troes payis ci vont dmorer troes republikes di l' U.R.S.S. disk' e 1990. Li Litwaneye a stî li prumî payis a s' dislaxhî do Payis des Soviets, padvant k' ci dierin åye disparexhou. Elle a fini pa rdjonde l' Union Uropeyinne eyet l' OTAN, e 2004.

## Politike

Li payis est mimbe di l' Union Uropeyinne, do Consey di l' Urope, di l' OTAN eyet des Nåcions Uneyes.

## Redjons

### Grandès veyes
* Kaunas
* Klaipeda
* Siauliai
* Panevezys
* Palanga
* Nida
* Sventoji
* Druskininkai

## Djeyografeye
thumb|320px|''Mape del Litwaneye''

## Economeye

## Djins

*Mindaugas
*Gediminas
*Algirdas
*Jogaila

## Difoûtrinne hårdêye

* https://web.archive.org/web/20050901162618/http://www.lietuva.lt/
Eviè Nonne (noveles)

thumb|Coviete d' "Eviè Nonne" 
**Eviè Nonne**, c' est l' tite d' ene ramexhnêye di noveles da Lucyin Mahin, eplaideyes dins l' coleccion «Paroles do Teroe» do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, e 2006.

Li tite ni vout nén dire cial "aviè nonne", dins l' sinse di "sol côp d' midi, a l'eure del marinde", mins "tot ndalant eviè l' Sud". Paski nouv des dijh noveles si pasnut foû del Walonreye. 

## Contnou
Elle essinnèt tertotes des personaedjes marokins u aldjeryins, mins, tenawete, gn a des Walons ki si vnèt stitchî dins les spoûles.

Li live est enimådjî pa des foirt nozêyès pondeures da Marie-Louise Mertz, k' a ddja bråmint bouté eshonne avou çou ki s' loméve co *[[Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene|Musée de la parole au Pays de Bastogne]]*. 

L' adrovaedje a stî scrît pa Pierre Otjacques.

Totes les noveles sont ratournêyes e francès vizon vizu pa ene ekipe di tradujheus, ki c' est : René Georges, Jeanne-Marie Francis, Emile Pècheur, Willy Leroy, Olivier Esnault, André Demoulin, Jean-Pol Grandmont et Maddy Dorchymont

Divant d' ataker, on-z a droet a on pitit prezintaedje do rfondou walon.

Al fén do live, gn a on motlî de cmons nos, pu onk des nos prôpes, avou les nos etrindjirs. Gn a co sacwantès pådjes di croejhete.

Les scrijhaedjes e walon ont stî rispepyîs del ricoridjrece e rfondou UNIX/Linux adjinçnêye pa Pablo Saratxaga, et del ricoridjrece Microsoft-amiståve, amontêye a pårti del prumire pa Francis Baudoux.

Les ratournaedjes e francès ont stî carwaitîs pa Joël Thiry.

ISBN 2-930398-11-6

## Corwaitaedje do live
da Joël Thiry, dins l' foyoû-rclame do live.
:*Atote ! On n' a nén sovint afroyî des sfwaits pazeas dins les Belès Letes e walon.*
:*Ratote ! Li spoûle rapinse télfeye li vicaedje di tos les djoûs do scrijheu, mins eto si  vicåreye avou les beas et les laids costés, et pa des côps, des emacralêyes (u estchantêyès) sacwès.*
:*Et raratote! Li walon est l' ci k' on djåze el Walonreye.*

## Corwaitaedje des enimådjeures
Mareye-Louisse Mertz n' a nén yeu ses ouys e s' potche cwand elle a berlôré disk' å Marok avou ses broushes et ses pinceas. Ele nos a toirtchî cwate clapants dessinaedjes po-z enimådjî li ramexhnêye di noveles "Eviè Nonne".

Come cial, li "broûleu", on crapåd d' 13 ans k' a passé l' aiwe come clandestin dins l' cofe d' on cår, et ki s' ritrouve tot seu e l' Andalouzeye.

Loukîz ké fel côp d' pene po rinde on ptit viyaedje d' Andalouzeye, avou Gurnåde eyet l' Sierra Nevada dins l' fond.

''Divins Li Rantoele l° 39.

## Dijheyes di lijheus
* "Eviè Nonne" si leye lére åjheymint; tenawete, dji lé ene miete didins" (André Vanackere).

* Vosse live di noveles, c' est foirt plaijhant a lére eyet gn a plin d' ratourneures bén walones didins, c' est bén po-z aprinde a mia cåzer ().

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje do live 
*
Saive-dilé-Blegneye

**Saive** (**Saive-dilé-Blegneye**), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Blegneye, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4671**.
** davance : **4510**.
* Limero diyalectolodjike : **L 68**.
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye, les vîs scrijhas, et les ôtès plaeces ki s' lomèt "Saive", riwaitîz dins [[:Wikt:Saive|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Saive
### Hamteas
* Rabozêye
Cele-dilé-Wareme

**Cele-dilé-Wareme** (F. Celles-lez-Waremme), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Faime, el province do Lidje
* Limeros del posse :
** asteure : **4317 **.
** davance : **4375**.
* Limero diyalectolodjike : ** W 52**.
* Arondixhmint : Wareme
*Po l' etimolodjeye, les vîs scrijhas eyet les ôtes viyaedjes ki s' lomèt "Cele", riwaitîz dins [[:Wikt:Cele|l' esplicant motî]].*
Batreye (toponimeye)

Li mot **batreye**, u des rlomêyès batreyes, ont leyî leu no ezès viyaedjes et veyes del Walonreye. 

## Egzimpes
* Al Batreye (avårla, on prononce: *al Batrîye*): a Aussôrt, a Fromlene.
* Dizo l' Batreye; al Tere dal Batreye (la-minme: Batrîye ): no d' ene plaece di Cele-dilé-Dinant.
* Batreye di Malplaket : a Transene: *Malplaké*
* Batreye di Balaclava : "Balaclava" a Ebli.
* Batreye di Sebastopol : "Sebastopol" a Couyet, a Bive et a Tcheslinea (dinltins èn aresse do tram).
* Belgråde : no d' plaece k' a divnou on hamtea, pu on viyaedje.

## Douvént ?
Des côps (al Batreye), c' est l' sovnance d' ene batreye inte deus årmêyes.

C' est motoit bén des plaeces k' on-z î a touwé bråmint do djibî a ene tchesse, et lomêye insi po rire. Fåreut vey dins les vîs papîs si ces nos la egzistèt ddja divant l' anêye del batreye. "Malplaké", a Transene, est å mitan d' on bwès.

Po Belgråde, on sait ki c' est on cåbaret ki s' a lomé inla. Pu les måjhons di ttåtoû.

Les batreyes k' ont stî foirt shuvowes dins les gazetes come les cenes del guere di Crimêye ont bråmint pus diné des nos d' plaeces.
Marie-Anne Libert

thumb|Plake a Måmdey a s' memwere 
**Marie-Anne Libert** (e walon, **Mayane Libert**), c' est ene botanisse di Måmdey, k' a skepyî e 1782, et k' a morou e 1865. 

Ele vina-st å monde e 1782, a Måmdey, dins ene famile di bordjoes avou bråmint d' efants.
Foirt timpe sûteye, ele si mete a-z aprinde les matematikes; mins c' est si amour del nateure ki la frè cnoxhe lon et lådje.

Ele si pormoenne sovint dins l' campagne åtoû d' Måmdey ey el Fagne, tot ramassant des plantes et des pires, eyet rwaitî dins les lives sincieus po sayî d' idintifyî çou k' ele ramexhnêye.
Come e ç' tins la bråmint des lives sincieus sont scrît-st e latén ele aprinda ç' lingaedje la po poleur fé si ovraedje.

Ele situdia bråmint les tchampions, les likens, les fetchires et les mossireas, k' estént adon classifiyîs come *[[criptogame]]s*, si bén k' ele va scrire on live sol sudjet, *Plantae Cryptogamicae* (*les plantes criptogamikes*) ki l' va fé cnoxhe dins l' monde des sincieus botanisses.
Ci live la esteut foirt consecant, la k' ele idintifia eyet classifyî pol prumî côp pus d' ene plante di l' Årdene.

Elle a dné s' no ås indjes di plantes sont lomêyes e si oneur, *Libertia spp* et *Libertellia spp*.

I gn a-st ene soce nén recwårlante a Måmdey lomêye e si oneur, li "Ceke Marie-Anne Libert", ki mete so pî des måtches dins les bwès, eyet fwait on bultén so des sudjets a vey avou l' nateure.
Escavetche

thumb|On pot di scavetche 
Do **scavetche** u di l' **escavetche**, c' est èn amagnî fwait avou do pexhon wårdé dins ene såce å vinaigue.

C' est ene ricete espagnole.

El Walonreye, c' est ene sipeciålté do payis d' Chimai.

*Li mot "scavetche" ([[djinre des nos|omrin e walon]], et eployî e [[francès d' Walonreye]]), a eto [[:Wikt:sicavetche|des ôtes sinses]].*
Batreye di Ðiện Biên Phủ

Li **batreye di Ðiện Biên Phủ** (prononcîz *Dien Bien Fou*), c' est l' dierinne batreye, k' a duré cåzu deus moes, del prumire guere d' Indochine; do 13 di måss å 7 di may 1954, dins l' Tonkin Sovrin (Hôt Tonkin).
 
L' årmêye francesse, kimandêye på djenerå Navarre, a stî rtaenêye pås sôdårds vietnamyins do djenerå Võ Nguyên Giáp.
 
Adon, les Francès ont leyî å raeze li colnijhaedje di l' Indochine.
Cele

* Cele(-e-Hinnot) rebanêye comene el provinde do Hinnot.
* Cele-dilé-Tournai, ancyin ptit ban, rebané avou Cele-e-Hinnot.
* Cele-dilé-Wareme, acyin ptit ban, rebané avou Faime
* Cele-dilé-Dinant, ancyin ptit ban, rebané avou Houyet
Botnire (årtisyince)

thumb
Ene **botnire** (on dit eto: on **botniraedje**, ene **cezaryinne**), c' est ene operåcion veterinrece po saetchî li skepion d' ene aclevåve frumele, k' est a s' tins, foû del matrice tot crinnant li paroeze do vinte.

## Motlî
Li mot «botnire», c' est on noûmot di stindaedje k' a skepyî tot seu diviè les anêyes 1960. A ç' moumint la, on racozeut voltî l' pea avou des agrapes, çou ki dnéve al kernaxhe li cogne d' ene botnire d' abit.

## Botnires ås vatches
### Eredjistrumint

### Li fime d' on botniraedje

Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 01 raezaedje.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 02 edoirmaedje del plaece.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 03 rispåmaedje dizinfectant.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 04 crinnaedje.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 05 cweraedje après vea.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 06 rexhowe pate vea.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 07 loyaedje pate vea.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 08 haetchaedje vea mitan.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 09 haetchaedje vea fén.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 10 rexhaedje matrice.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 11 rakeudaedje matrice.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 12 fén rakeudaedje matrice.jpg
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 13 rakeudaedje pea (kimince).jpg
botnire.jpg


## Botnires ås berbis

## Sourdants
Lucien Maréchal

**Lucyin Maréchal** (riwalnijhåve **Lucyin Marixhå**) a skepyî a Sint-Serwai li 24 di djulete 1892 et mori e 1964. C' est onk des cwate askepieus des Relîs Namurwès, e 1909. Ci serè lu l' prumî penleu del soce. S' î va- t i dmorer disk' a ses vîs djoûs. 

## Ouve pol walon
Il aveut ddja studyî li motlî des monnîs (avou s' fré På) et scrire timpesse dins **, *[[Le Guetteur wallon]]* eyet les *[[Cayés Walons]]*.

Si mwaisse ouve, todi assoçné a s' fré, ci serè l' Antolodjeye des powetes walons namurwès ki rexhe e 1930.

Il a eto ramexhné des tecses po ls efants : *Po nos scolîs* (1940) eyet *Po les ptits et les grands* (1959).

Po çou ki rwaite ses prôpes sicrijhaedjes e walon, gn a troes ramexhnêyes d' arimés : *Djonneas* ; *A l' ospitå* eyet *[[Tot al doûce (tecses)|Tot al doûce]]* (1965) 

Il a eto scrît on roman *Monsieu li rçuveu* (1952), la k' i mete bråmint des sovnis di s' mestî come rçuveu des contribucions.

Ås Relîs, il esteut po des scrijhaedjes walons simpes et comprindåves pa tertos. 
Eto, i serè ene miete e bisbrouye avou les djonnes fijheus d' arimés foirt powetikes ki vont ariver ås Relîs dins les anêyes 1950, come Georges Smal, Jean Guillaume eyet Émile Gilliard.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Palizoyike

Li **Palizoyike** ou **trevéns palizoyikes** u **trevéns prumreces** c' est ene termene del schåle des tins djeyolodjikes, 345 miyons d' anêyes longue, ki va d' i gn a 570 miyons d' anêyes disk' a 225 miyons d' anêyes did ci; elle est shuvowe pa les trevéns sgondreces u mezozoyike.

## Evenmints
C' est des trevéns prumreces ki les teres å dzeu do livea d' l' aiwe ont stî colnijheyes påzès plantes eyet pås cronzoxhîs, dj' ô bén ki c' est l' moumint k' ont aparexhou les prumirès vicantès sacwès a viker foû d' l' aiwe (mins co foirt aloyîs a l' aiwe), come les plantes d' evironmints fagneus eyet les anfibyins (glumiantès biesses).

## Ripårtixhaedje
Li palizoyike est lu minme pårti e shijh **termenes**:
* li Cambriyin, la 570 miyons d' anêyes, avou l' aparexhaedje des biesses dins les mers
* li Ordovicyin, i gn a 510 miyons d' anêyes
* li Siluryin, la 439 miyons d' anêyes, avou skepiaedje des prumirès biesses a respirer dins l' air
* li Devonyin, n a 408 miyons d' anêyes, k' a veyou nexhe les prumîs pexhons avou des schayes
* li Carbonyin
* li Permyin.
Diè Ra

thumb|Li diè Ra e s' naeçale
Li **diè Ra**, c' est on diè del viye Edjipe. 

## Mwaissès piceures
I s' fijheut rmagnî tos les djoûs al nute pa s' mame Nout, et rmoussî dins s' matrice. Adonpwis, i riskepyive tos les djoûs al pikete.

Li diè Ra a skepyî tot seu, å moumint ki l' univiers n' esteut nén co . Après çoula, c' est Ra k' a askepyî tos les ôtes diès.

C' est l' Diè-Solea, ki si adoråcion s' a spårdou dins tote l' Edjipe, a cåze di l' alant des priyesses d' Heliopolisse.

Come les ôtes diès del viye Edjipe, Ra a morou aviè 391 ap. Dj.-C., k' il aveut 3500 ans.

## Siervaedje essegnrece

Li diè Ra a siervou a lomer deus des bateas d' rojheas da Thor Heyerdahl.
Grande coulmele

Li **grande coulmele**, c' est on magnåve tchampion, hôt epîtlé (20&nbsp;cm hôt), al tiesse ås blankès lames, foirt lådjes, avou on dobe anea, ki vént voltî dins les sapinetes, copurade so les ôrires, la k' gn a on spès lét d' picas.

Li pî del coulmele est foirt fiyasseus.

No e sincieus latén : *Macrolepiota procera*.

Dins l' minme famile, on-z a eto li coulmele al cresse

## Codaedje et magnaedje.
Il est co meyeu a magnî cwand il est ptit, sol cogne d' ene pitite bole, divant kel tiesse ni råye do pî.

## Galleria

RNK 0930 Macrolepiota.jpg
RNK 0932 Macrolepiota.jpg
Macrolepiota proc.JPG
Macrolepiota procera (1).jpg
Parasol 1.JPG
Edible fungi in basket 2019 G2.jpg
Macrolepiota procera 2013 G1.jpg
Taeye-Fier (aiwe)

L' **aiwe di Taeye-Fier** (fr: *Tailfer*), c' est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd a Côrire et va tot droet viè l' Coûtchant, passer inte Måyin et Sårt-Biernåd, et s' maxhî a Mouze ene miete a Bijhe di Lustin, al plaece lomêye li Rotche di Taeye-Fier.

Sol droete erive, c' est tot schaeyisse; sol gåtche erive, c' est del castinne. Dins l' castinne, gn a des plaeces ki l' aiwe eva, et n' rivni ki sacwants cints metes pus lon. 

Tot do long di l' Aiwe di Taeye-Fier, gn a des trôs å fier lomêyes gofes.
Etrernete

L' **Etrernete**&nbsp; u ***internete ***&nbsp; (*Intèrnet´*&nbsp;) ou  ou **[[Daegntoele]] ås éndjoles**, c' est on raloyaedje di copiutreces totavå l' Daegne, tot-z eployant li protocole TCP-IP.

C' est l' Etrernete k' a permetou l' atôtchance pa emile u pa Messaedjreye Sol Moumint. Mins elle a stî conoxhowe di totes les djins pa l' aplicåcion do W.W.W. (World Wide Web) k' a stî lomêye e walon li Daegntoele ås waibes u li Toele.

## Tecnikes
Po fé bouter des éndjoles eshonne, les éndjolisses edvintît on novea lingaedje infôrmatike, li HTML (*Hyper-Text Mark-up Language*) et on « côde del rote », li http (Hyper-Text Transfer Protocol). 

## Istwere
C' est diviè 1961-1966 ki des rcwereus do Massachusetts Institute of Technology (MIT) et des militaires amerikins ont parvinou a raloyî leus éndjoles inte di zeles. Li prumire rantoele d' éndjoles si loma l' ARPANET (*Advanced Research Projects Agency Network*).

## Tuzance
L' **Etrernete** prind pårt al tuzance, afeye dins l' tuzance peuprece. Metans, les mîmes (fotos ubén videyos fwaites po pårtaedjî ene opinion ubén ene crake sol daegntoele) so les rantoeles di soçnaedje. 

Li **tuzance d' etrernete** a, padecô, on coté sociolodjike. Pårgezimpe avou les categoreyes di måyes ubén l' osrotuzance.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Internet, cwè çki c' est d' ça po ene biesse ? (on papî da L. Hendschel di 1997)
* L' istwere del daegntoele (inglès)

## Sourdants & pî-notes
Norvedje

Li **Norvedje**, c' est on dislaxhî payis do di l' Urope bijhrece.

## Istwere
Ene des patreyes des Vikignes.

A stî colnijheye on tins des Daenwès.

1982  Acoirds d' Oslo ki sayèt d' aminer l' påye inte Israyel et les Palestinîs 

E 2011, atake do pårlumint et d' on raploû d' djonnes pa on terorisse del foite-droete k' a fwait 77 moirts.

## Politike
Rweyåme

## Redjons
thumb|left|Redjons 2024

## Djeyografeye
thumb|left|upright=1.2
Trevåtcheye på Ceke polaire bijhrece. Lavola, on pout vey li solea d' meynute (a Tromseu, boutans).

Coisse foirt discotaeyeye avou toplin des falijhes. Les bresses di mer ki moussèt insi inte les falijhes si lomnut des fiordes.

## Economeye
Petrole dins l' Mer do Nôr astok.

Pexhe, eto ås balinnes.
## Djins

### Rilomés norvedjins
* Roald Amundsen
* Edvard Grieg
* Thor Heyerdahl
* Henrik Ibsen

## Culteure
Li soce nåcionåle di televuzion eyet d' radio, c' est l' NRK.[thumb|[Cwåte poståle di Norvedje sicrîte e walon]]

## Hårdêyes difoûtrinnes
André Henin

**André Henin** a skepyî li 14 di djanvî 1924 et mori li 6 di decimbe 1993.

C' esteut on scrijheu e walon skepyî a Han-so-Lesse.

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».

Gn a ene bibioteke ki poite si no a Beuzet.

Di s' mestî, il esteut curé, et fini doyén a Djiblou.

## Ouve pol walon
Il a bråmint dit des messes e walon.

I scrijha on foirt bea roman, «Les teres då Bon Diè». Il est eto l' oteur di noveles, d' èn årmonak, di couyonådes («Djôzefreyes») eyet di pretchmints (avou ratournaedje d' on boket d' l' Evandjîle ki va avou).

Totes ses ouves, foû des «teres då Bon Diè» ont stî rashonnêyes dins on live, replaidî pa Bernard Louis, dizo l' tite *[[Sicrijhaedjes e walon da André Henin (live)|Œuvre wallonne d'André Henin]]*.

## Ricwerances so les ouves da André Henin
Joëlle Neuret, « Les teres då Bon Diè, *étude des personnages* », memwere UCL, 1997.

## Shuvance
André Henin va divni on modele po les pretchmints e walon do payis d' Nameur. Il est sovint cité pa Bernard Van Vynckt.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes