open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
11 di setimbe

Li 11 di setimbe, c' est li 254inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 255inme po ls anêyes bizetes); i nos dmeure co 111 djoûs po l'&nbsp;anêye esse foû.

## Etrevéns
* 1709 : Batreye di Malplaket
* 2001 : atacaedjes di Noû York et Washington

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

9 di setimbe - 10 di setimbe - 12 di setimbe - 13 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
2 d' setimbe

Li 2 d'&nbsp;setimbe, c' est li 245inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 246inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 120 djoûs divant l' difén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.
## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1940 : Régis Debray

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2009 : Henri Lepage

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

31 d' awousse - 1î d' setimbe - 3 d' setimbe - 4 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mårloye (Wahå)

**Mårloye**  u  (la-minme, e scrijhaedje Feller, spepieuzmint, *Maurlôⁿye*, pus sovint *Maurlôye*, e F. *Marloie*), c' esteut on hamtea d' Wahå, ki s' a diswalpé dipus k' el viyaedje, di cåze del gåre di tchmin d' fier, croejhlåde del lene Brussele Lussimbork avou l' voye ki vént d' Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Mårloyî, Mårloyresse; (F. *Marlovanais, aise*)
** Sipotaedje: les Baloujhes (les Baloûwes).

Mårloye a dné des nos d' famile del Walonreye ki si scrijhèt ouy: *Marloye*, *Marloy* et *Marloie*.

## Etimolodjeye
Li mot vént do cmon no "" sinonime di mårlire.

## Administråcion
Gn a la l' cinte di rcwerances veterinaires pol Province do Lussimbork.

## Istwere
Li 21 do moes d' may 1944: les zinks des Inglès låtchnut ene rafale so on trén almand. 

## Sourdant
Måle (tere)

thumb|Del måle 
Del **måle**, c' est del blanke tere castinnixheuse, k' on sieve po-z ecråxhî les surès teres, et k' on saetche dins les mårlires. Dizo l' minme lomaedje, on eploye eto del blanke poûssire des cårire di tchåsse, u del blanke tere eployeye dins les soucreyes. 

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "måle", alez s' vey e [[:Wikt:måle 2|splitchant motî]].*
4 di setimbe

Li 4 di setimbe, c' est li 247inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 248inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 118 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1851: Jacques Godenne
* 1878: Louis Lekeu
* 1943: Pierre Habets

### Ôtès djins
* 1921: Fernand Carton

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1989 : Georges Simenon
### Ôtès djins
* 1963 : Robert Schuman

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

2 d' setimbe - 3 d' setimbe - 5 di setimbe - 6 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 di setimbe

Li 5 di setimbe, c' est li 248inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 249inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn è dmeure co 117 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1972 : Macsådaedje di Munixh

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1882: Arthur Trigaux

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

3 d' setimbe - 4 di setimbe - 6 di setimbe - 7 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Riwalnijhaedje

**Riwalnijhî** on mot calké lanawaire d' ene langue etrindjire, c' est lyi apliker les minmes rîles di fonolodjeye ki les pus vîs mots walons ki lyi rshonnèt. Li **rwalnijhaedje** est on boket do rfondaedje.

Li rwalnijhaedje a a vey avou des mots po des atuzes ki n' esgzistèt nén co e walon (trôs d' motlî). Li **[[francijha|disfrancijhaedje]]**, c' est sayî di trover des vîs mots u des viyès ratourneures walones k' egzistèt ddja, estô di scrire e franlon.

## Egzimpes di rwalonijhaedje.
* Sol piceure del rîlêye di mots: cambuze, buze, dji tuze, ene boune tchuze, on rwalonijhe **meduze**

## Riwalonijhaedje des nos d' payis
 Djivêye des payis, d' après leu stindêye

## Riwalonijhaedje des nos d' lingaedjes
 

## Riwalnijhaedje des nos d' djins
Come les nos d' djins scrîts e-n èn alfabet nén latén divèt di tote foice esse rimetous e scrijhaedje walon, on s' pout permete di fé l' minme avou les nos d' djins scrîts dins des ôtes lingaedjes sicrîts e l' alfabet latén. C' est l' minme ovraedje.
Mouhagne (aiwe)

**Mouhagne** (e F. *la Méhaigne*), c' est ene aiwe del Walonreye ki court el Hesbaye, et ki passe a Bierwåd, a Tavî, a Noveye-so-Mouhagne, pu s'&nbsp;aler egoler e Mouze a Wanze.

On prononce eto si no *Magne*, *Miyagne*, *Lë Mèagne*, *Lé M'hagne*, *li Miagne*, *lë Mëagne*.

Mouhagne, c' est eto on viyaedje.
Li parint **Mouhagnoûle** (so plaece: *Magnoûle*, e F. *Mehaignoul*); c' est l' no d' on hamtea di Meu.

## Hårdêye difoûtrinne

Èn arimé po Mouhagne
Mouhagne (viyaedje)

**Mouhagne** (fr: *Mehaigne*, so plaece *Magne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
* Limero del posse: **5310** (vî limero **5053**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;7**
*  Arondixhmint: Nameur
* Eplaeçmint sol Daegn: 

*Mouhagne, c' est eto li no d' [[Mouhagne (aiwe)|ene aiwe]].*

## Sacwantès plaeces di Mouhagne
### Hamteas
* å Rnîxhe (e F. *Renisse*).
* Li Moncea (so plaece: *Moncia*).

### nos d' plaeces
* Ådla l' Aiwe (so plaece *Adla l' êwe): cinse di 100 ectåres da l' abeye di Malonne.
* Li cawe del Paile (so plaece: *li kèwe del pêle*)
* Les [[:Wikt:så|såcis]]. (so plaece: *Saucis*).

== Istwere ==
Mouhagne et l'&nbsp;Moncea, c'&nbsp;est deus teres dal [[Conteye di Nameur]] dispu li [[13inme sieke]]. C'&nbsp;est e [[1211]] kel [[:Wikt:fî|fî]] d'&nbsp;Mouhagne fourit dné a Flipe, markis d'&nbsp;Nameur, pa Teyodorik di Walcoû, conte di Montagu. Li déme di l'&nbsp;eglijhe esteut li cwårt a l'&nbsp;abeye di Salzene, et li mitan a l'&nbsp;abeye di Malonne, çou k'&nbsp;amina des bretes inte les deus abés. 
Li molén di Rnîxhe fourit distrût e [[15inme sieke]].
Mouhagne fourit avadji pal noere pesse ([[17inme sieke]]), et sacwantès cinses broûlêyes pås sôdårds Holandès (1645) et francès (1656-1654, 1658, 1668, 1674). Ça ricminça al [[guere di set ans]], e l'&nbsp;ivier 1747-1748.

== Economeye ==
Gn aveut troes grossès cinses e Mouhagne: 
* li cinse d' Ådla l' Aiwe di 100 ectåres da l' abeye di Malonne.
* li cinse do Tchestea (98 ectåres).
* li cinse do Moncea (150 ectåres) k' a co, å djoû d' ouy, des bastimints do 18inme et 19inme sieke.

*'Discrexhaedje del djin ki boute ezès cinses'''

## Tuzance walone.
* Sicrijheu e walon : Gérard Havelange.
Warum Krieg ? (sovnances)

thumb|coviete do live
***Warum Krieg&nbsp;?*** (Pocwè l'&nbsp;guere&nbsp;?), c'&nbsp;est on live so ene sovnance da Willy Bal sol guere 1940-1945, avou des tuzêyes filozofikes.

Li spoûle serè rprinjhe dins Djonnesse a målvåt.

L' enimådjaedje est da Gustave Marchoul.

## Hårdêye difoûtrinne
* On boket do live, sol pådje Willy Bal so l' Aberteke
Lidje

Li **Grand Lidje** (/grã.'liːʧ/) u li **Grande Lidje** (/grãt.'liːʧ/), pus sovint **Lidje** (e scrijhaedje Feller, *Lîdje* prononcî *Lîtch* /liːʧ/ , u avou li dvancete «a» ; fr: *Liège*, neyerlandès *Luik*, almand *Lüttich*, lussimbordjwès *Léck*, flamind et limbordjwès *Luuk*), c' est ene comene k' a-st askepyî e 1977 pa rebanaedje di l' ancyinne comene di Lidje avou des viyaedjes di ttåtoû.

C' est l' mwaisse veye di l' arondixhmint do minme no (kel limerotaedje diyalectolodjike poite l' essegne [L]), et del province di Lidje.

## Djeyogrefeye
C' est a Lidje ki l' Aiwe d' Oûte radjond Mouze.

## Ban d' Lidje
* Lidje (veye)
* Angleur
* Bressou
* Djoupeye
* Glin-dlé-Lidje
* Grimgnêye
* Rocoû 
* Tchinnêye
* Wonde (Wande)

## Adjermalaedje di Lidje avou des veyes di l' etrindjir
Lidje est adjermalêye avou :
* Almagne: Åxhe, Cologne
* Lussimbork: Esch-so-Alzete
* France: Lile, Nanci
* Congo-Kinshasa: Louboumbashi
* Bas-Payis : Måstrek, Rotterdam
* Tchekeye: Pilsen
* Itåleye: Turin
* Rûsseye: Volgograd
* Portugal: Porto
* Marok: Tandjî

## Tuzance walone

### Djins

* Jeronimo, on tchanteu francès-cåzant.
* Les botresses

### Institucions
* Muzêye do vicaedje des Walons
* SLLW (dinltins *Société *'Liégeoise''' de Littérature Wallonne)
* Pris del veye di Lidje

E 2018, Lidje a stî ene des prumires comenes a rcire li label Nosse comene dit OYI.

### Eredjistrumints
*  Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Anne Delporte avou l' accint d' après Lidje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Cial, èn ôte ratournaedje do minme tecse, fwait pa Pablo Sarachaga, on noûcåzeu ki prononce zerocnoxheuzmint.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Waibe des Lidjwès pattavå l' Daegne

## Referinces eyet sourdants
Djoupiyire

thumb|250px|Intreye del bressene ''Piedbœuf'' a Djoupeye, avou ene viye cuve di keuve come gåliotaedje 

Li **djoupiyire** (F. *Jupiler*), c' est ene måke di fabrike d' ene bire bresseye a Djoupeye.

Li societé *Jupiler* s' a rmetou avou "Stella Artois" di Lovén e 1990, po-z askepyî li societé "Interbrew" (asteure rimetou dins "Inbev"). Mins l' måke di fabrike a dmoré.
Bokion

On **bokion** u **boskiyon** (on dit eto: **bwejhleu**, **bwejhlî** u **abateu d' bwès**, **ovrî d' bwès**), c' est onk ki boute dins les bwès po-z abate les åbes et ndè fé do bwès po s' tchåfer u po vinde.

Si ovraedje si lome do bokionaedje.

## Kékes dinêyes
Divant d' abate les tcheneas, on lzès pleut eto peler.

Après les bokions polént vni les soyeus d' long.

Avou les machines di bokionaedje, k' ont-st avnou el Walonreye diviè les anêyes 1960, li mestî d' bokion a co divnou pus traite ki dvant.

## Motlî tecnike do bokion

*  èn åbe tot l' abatant; adon, el fåt 
* 
* finde so : mete li cougnet inte li schoice et l'&nbsp;cour po rfinde les grossès schenes.
*  : marke å fier so les åbes a n' nén abate.
* 
* 
* , 
*  : plaece la kel fi do bwès est toirtchî (målåjhey a finde al mwin)

## Usteyes des bokions

* cougnet ou cougne
*  
* hepe (hatche, , )
* marlén
* rifindrece
* riceprece (ricepe)
* soyete ordinaire
* raezete u holete po peler ås sapéns


Merlin usteye bokion.jpg|marlén
Raezete ås sapéns.jpg|raezete ås sapéns


## Machines di bokionaedje
* broyeuse-kischetleuse
* findeuse
* gruwe di tcherdjaedje
* tronçneuse

## Situdias sol motlî walon des bokions
* Strépenne, Michel: *Vocabulaire du travail du bois à Bercheux*, Memwere a l' Univiersité Catolike do Noû-Lovén, 1964 (limero **S 30** dins l' Djivêye des motîs do walon).
* Boulard, Jules: *Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, [[Tchonveye|Jéhonville]]*, Memwere a l' Univiersité d' Lidje, 1960, (limero **S 104** dins l' Djivêye des motîs do walon).
* Dascotte, Robert: *La vie forestière dans le Centre*, divins *Etudes régionales (Annales du cercle archéologique et folklorique de La Louvière et du Centre)*, l° 11, 1973, pp. 81-135 (limero **O77** dins l' Djivêye des motîs do walon).

## Alére
* Lucyin Mahin, li fonne boutoe,  l° 52, ivier 2009-2010.

## 
Li moirt di l' åbe (powezeye)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tecses di belès-letes so les bwejhleus eplaidîs so l' Aberteke :
** Discrijhaedje d' on vî bokion (da Marc De Burges)
** On scrijhaedje so l' abataedje d' ene hesse et l' findaedje al dinamite (da Lucyin Mahin)
*
Eure

Ene **eure**, c' est l' vint-cwatrinme pårteye d' ene djournêye.

L' eure est pårteye e 60 munutes.

## Lijhaedje di l' eure e walon
* l' eure djusse: il est cwatre eures å matén; onze eures å matén; il est nonne / midi; ene eure di l' après-nonne (del vesprêye), shijh eures al nute (di l' ivier); nouv eures al nute; il est meynute. Djusse å moumint k' ça soune, on dirè : il est troes eures petantes.
* cénk munutes après l' eure : il est deus eures et cénk.
* dijh munutes après l' eure : il est dijh eures et dijh.
* cwénze munutes après l' eure : il est set eures et cwårt.
* vint munutes après l' eure : il est cénk eures et vint.
* vint-cénk munutes après l' eure : il est doze eures vint-cénk / midi vint-cénk / cénk munutes pol dimeye di ene.
* trinte munutes après l' eure : il est ût eures et dmey / li dmeye di nouv.

## Hårdêye difoûtrinne
Les eures e walon
L' ouxh å lådje (roman)

thumb|200px|right|coviete do live

**L' ouxh å lådje** (*l' uch au laudje*), c' est on roman da Chantal Denis k' a vudî e 2003, dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.

## Tinmes
Li tinme, c' est les manaedjes d' ouy, avou les deus ki boutèt, ki n' si voeynut nén tins del djournêye, et k' ont des ocåzions tant k' i vlèt, di fé on schård e sacramint.

## Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Les personaedjes voyaedjèt emey li campagne namurwesse (Cînè, Djiblou), mins pacô ene miete pus lon (Barake Fraiteure). L' ome boute dins l' administråcion, a Brussele. Li feme est gaztrece. L' ôte cope, l' ome est directeur d' ene société, et i bodje bråmint minme a l' etrindjir (Aldjereye, Marok. Al fén, Djuleye eva e l' Inde.
C' est ene paskeye do 21inme sieke, ca les personaedjes ont ddja des axhlåves (GSM) et s' endè siervnut po bouter (minme cwand i s' pormonnèt dins les tchamps).

## Racourti
Li spoûle kimince on bea djoû al shijhe, la ki Tchåle (*Châle*) et Evlene fiestixhnut leus 10 ans d' mariaedje. Sins dmander, la Djhan Delpire, on vî socon di scole, ki s' fwait priyî a l' eurêye. Djhan, c' est on… Djhan-comere, ki n' sondje k' a s' fé valeur et fé do ronflant. Evlene li trouve bén plaijhant. I s' ritrouvnut (avou Tchåle ki n' voet la noû må) ezès restorants, sol pisse di danse, u a djouwer å tenisse. 
Tchåle Mouzon, c' est on ptit grete-papîs, bouteu timpesse, ome sins brut. I n' bodje nén d' Inguezêye. I s' etindnut bén, lu et Evlene, sins tapaedje. 
Mins, a fwait kel bea Djan, come ene venêye mousrece, si stitche dins s' manaedje, nosse Tchåle atrape des dotances. Mins sins l' oizeur dire a nolu, nén ddja a Djuleye, li dierinne crapåde då Djhan. Ene nozêye glawene, nén co ttafwaitmint rsouwêye padrî les orayes, et ki vôreut kécfeye bén aveur ene rilåcion avou èn ome pus vî k' leye. Mins Tchåle, lu, ni vôreut nén tromper Evlene, målureus, vozôtes !
Djonnesse a målvåt (sovnances)

thumb|sorcoviete do live
**Djonnesse a målvåt** (*Djon.nèsse a malvô*), c' est on live di sovnances da Willy Bal sol guere 1940-1945, ki racontèt si tins d' sôdård, di prijhnî, pu dins l' foice ocupante di l' Almagne, e 1945-1946.

L' enimådjaedje est da Raymond Drygalski.

## Contnous dedja eplaidîs
Li live riprind 
* "C' esteut s' gamén" et "Prumirès letes", parexhous e 1956 dins Fåves del Taeye ås Fraijhes et Contes do Tiene al Bijhe.
* “Warum Krieg ?” k' aveut ddja parexhou e 1996.
Lidje (veye)

60px|left|Åres del veye di Lidje
Li **veye di Lidje** (e walon, on prononce erîlêymint /liːʧ/ *Lîtch* sicrît *Lîdje* e sistinme Feller; e francès, *Li*'é**ge'' disk' e 1946, pu ''Li**è**ge''), sipotêye **li Bolante Cité**, c'  est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou ds ôtes pitits bans po fé l' [[Grande Lidje]].

== Mwaissès dnêyes ==
* Limero del posse: **4000** (hintche erive, nén candjî) eyet **4020** (droete erive)
* [[A.L.W.|limero diyalectolodjike]]: **L&nbsp;1**
* [[Ime]]: ''[[Li tchant des Lidjwès (tchanson)|Valeureux Liégeois]]''

== Essegne di Lidje ==
[[Imådje:Blason-liege-pierre-bleu.jpg|thumb]]
L' essegne riprezinte, e djaene so rodje, li peron, simbole des libertés del veye, avou les letes **L** et **G*' a hintche et droete do peron, pa dzo i gn a cwate medayes riçûtes al [[guere di 1914-1918]], et l' croes d' guere pol deujhinme, avou des påmes.

== Sacwants coulots, rowes et ponts d' Lidje ==
* [[Cronmouze]]
* [[Djudla Mouze]]
* [[:Wikt:måssî|Måssirouwale]]
* [[Foû-Tchestea]]
* Li [[Bate (Lidje)|Bate]]
* Li [[Citadele di Lidje|Çtadele]]
* [[Piereuse]]
* [[Pont ds Åtches]]
* [[Sclessin]] (divant 1977, so [[Ougrêye]])
* al [[Vå-Bnoete]] (*al vâ-m'neûte*, fr. *Val Benoit*)

== Monumints ==
[[Imådje:Li Torê - Le taureau de Liège.jpg|thumb|li Torè]]
[[Imådje:Autocollant avec Torè et Perron.jpg|thumb|on [[plake-tot-seu]] del soce di studiants *Régionale Liégeoise de Namur*, ki rprind l' simbole do [[Peron]] et l' simbole do Torè]]
Onk des simboles del veye di Lidje, foiravant po les studiants, c' est l' Torè. Si vraiy no, e francès, c' est *Le Dompteur de taureau* ; c' est ene posteure d' èn ome miernou et d' on [[torea]]. Tos ls ans, al « Sint-Torè », å moes d' mås, les studiants fwaiynut l' fiesse et metnut les roustons do torea e coleur.

== Tuzance walone ==
[[Bibliothèque des Dialectes de Wallonie|Li pus grande bibioteke di lives e walon]] s' trouve a Lidje, å [[Muzêye do Vicaedje des Walons]]. I gn a eto on teyåte e walon, [[Triyanon (teyåte a Lidje)|Li Triyanon]].

E 1927, li veye di Lidje a metou so pî on [[Pris del Veye di Lidje|pris po les scrijheus e walon]]. A cmincî di 1977, li pris est rmetou pal [[Lidje|rebanêye comene di Lidje]].

Sacwants soces di waloneus a Lidje :
* Li *Société liégeoise de littérature wallonne* (l' ancyinne modêye del *Société de langue et de littérature wallonnes'') (1856-)
* Li Cåvea lidjwès (1872-)
* Les Oteurs walons (1897-1972)

## Li walon d' après Lidje
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Anne Delporte avou l' accint d' après Lidje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Ôte ratournaedje pa on noûcåzeu ki dmeure après la

## Hårdêye difoûtrinne
* Bénvnowe a Lidje ! (pådje e walon pol tourisse del veye di Lidje
Poyowe djalêye

thumb|poyowe djalêye so on fi d' ronxhes

Li **poyowe djalêye** u **djivronde**, c' est l' edjalaedje, cwand i fwait foirt froed, di gotletes d' aiwes ki sont dins l' air. Ça fwait come des pwels di nive glaecêye ki pindèt après les fis d' telefone, di corant, ås coxhes des åbes.

## Motlî
Des bokets d' poyowe djalêye ki vnèt djus des åbes si loumèt des **råleures**.

## Poyowe djalêye et blanke djalêye
On fwait sovint ene diferince inte li poyowe djalêye eyet l' blanke djalêye u relêye (relaedje), ki c' est djusse del rozêye k' a edjalé, u des fleurs so les cwåreas. Adon, i gn a pont u waire di nive ôte pårt.


Poyowe djalêye divant paltot.jpg
Djivronde fis ås ronxhes (poyowe djalêye).jpg
Transene al nive do Rouvro djivronde.jpg
Vî vî mot

On **vî vî mot** , c' est on mot k' on n' ritrouve nén dins les motîs, mins bén dins les nos d' djins, di plaeces et dins les vîs papîs.

Dins les rcwereus sol walon k' ont studyî les vîs vîs mots, i fåt citer Louis Remacle, Joseph Bastin et co des ôtes.

Les vîs mots, c' est des mots ki sont dins les motîs des cmons nos, mins avou ene mincion "vî mot" ("årcayisse").

## Sacwants motlîs d' vîs vîs mots e walon

## Sacwants vîs vîs mots reployîs e rfondou walon
Les vîs vîs mots sont voltî rapexhîs e rfondou walon. Sacwants ont minme sitî reployîs timpesse.
* batreye
* conteye, dutcheye
* coûteure
* erûle
* påye
* tchåte
* vå

## Alére
Tiri Dumont : *2. L'apport des textes anciens à la langue wallonne, par Thierry Dumont*, divins ''Qué'' walon po dmwin ?.
22 d' setimbe

Li 22 d'&nbsp;setimbe, c' est li 265inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 266inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 100 djoûs petants po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Aviedjes. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Balances.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1964: Benoît Poelvoorde

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1870: Joseph Mousset
* 1999: Charles Josserand
* 2004: Willy Chaufoureau

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

20 d' setimbe - 21 di setimbe - 23 d' setimbe - 24 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
24 di setimbe

Li 24 di setimbe, c' est li 267inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 268inme po ls anêyes bizetes), avou 98 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1922 : Marc De Burges

### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 1813 : Modeste Grétry

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

22 d' setimbe - 23 d' setimbe - 25 di setimbe - 26 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
15 di setimbe

Li 15 di setimbe, c' est li 258inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 259inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 107 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

[thumb|[Afitche e rfondou walon po les Fiesses del Walonreye 1997, li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]

On est e fén mitan des fiesses del Walonreye.

## Etrevéns
* 2003: prezintaedje di l' Afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances divant l' prezidint do Pårlumint walon

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

13 di setimbe - 14 di setimbe - 16 di setimbe - 17 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Catåre malén

thumb|waitîz les crapes sol muzea et les ouys serés
[thumb|On-z advene li [grangrin dins l' nez; loukîz l' gletaedje et les ouys serés]]
Li **catåre malén**, c' est ene maladeye des djonnès biesses et des vatches, avou on catåre (nåze, ouy rodje) et l' efouwaedje del boke, k' elle è crevèt al fén. 

## Minêyolodjince
Li maladeye si voet so les åmeas et les åmayes, di dpus d' on moes. 

Gn a sovint k' ene biesse di rascråwêye so li ståve. 

Li microbe sereut spårdou pås berbis ki fjhèt les djonnes dins les minmès cinses. E l' Afrike nonnrece (Nonne-Afrike, Botswana, Malawi, Mozambike) li virûsse est edjîstré pås gnous, ene sôre d' antilope avou des grandès coines

Li maladeye ni s' prind nén d' ene biesse malåde a s' vijhene, k' on dit, todi. 

Li maladeye si rescontere el Walonreye, ôte pårt e l' Urope, ey e l' Afrike bijhrece et nonnrece. Èn årtisse a s' boûsse e l' Afrike bijhrece, endè voet cénk a dijh cas so èn an. E l' Årdene, on ndè veyeut cobén on cas d' tenawete, diviè ls anêyes 1970.

## Ricnoxhaedje del maladeye
 

### Senes clinikes
Gn a del five, pacô dipus d' 41 grés C. 

Gn a des crexhioûles ås glandes sipalreces et coxhreces. Eto, e l' Afrike bijhrece, on s' brouye sovint, å cminçmint, avou l' five ås crexhioûles.

Mins les senes les pus sbarants sont sol tiesse : 

Li muzea est plin d' crapes, ki rmontèt å dvins do nez (did la, li lomaedje di "catåre"). C' est del moite tchå, di cåze del grangrinne des fenès peas do nez. Eto, gn a ene måle alinne ki rexhe foû do nez, k' on pout sinte deus metes lon. 

Les ouys sont djondous eto. Li biesse les tént clôs. Si on lzî drouve di foice, on voet ene blanke pea so l' ouy, et des ptitès voennes ki vnèt di scwere sol blanc d' l' ouy, eviè l' boird del coirnêye. 

Tote li boke est efouwêye. Gn a pacô des rondès schaveures dins l' fene pea del boke.

### Malårdaedje
Å pus sovint, nosse biesse va malårder ût dijh djoû divant d' crever. Rålmint, li maladeye deurrè ene cwénzinne di djoûs. Ene biesse so 20 pout schaper mins ele dimeure mwinre et tchaipieuse ene shijhinne di moes å long.

## No del maladeye dins sacwants lingaedjes
* e walon et e sacwants lingaedjes coinreces di France: **catåre** paski c' est l' nez et les ouys come on bon matchurea; **malén** paski l' biesse creve al fén. 
* e l' inglès: *Malignant catarrhal fever*: minme idêye k' e walon, mins tot radjoutant l' five. 
* e l' afrikaans *kopziekte* (maladeye del tiesse) paski totes les fenès peas del tiesse sont-st avindowes: ouy, nez, boke.
* e francès: *coryza gangreneux* (matchurea å grangrin), pask' i gn a del grangrinne dins les trôs do nez.


Catåre malén boke efouwêye e plaeces.jpg|Boke efouwêye e sacwants plaeces
Catåre malén ouy ecdûts fene pea.jpg|Ecdûts d' sonk sol blanc d' l' ouy + efouwaedje fene pea d' l' ouy
Catåre malén schoume fene pea nez efouwêye.jpg|Schoumieus gletaedje + efouwaedje del fene pea d' ådvins l' narene
17 di setimbe

Li 17 di setimbe, c' est li 260inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 261inme po ls anêyes bizetes), avou 105 djoûs ki dmeurnut co po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 2007 : Li coû uropeyinne di djustice dene tos les toirts a Microsoft, ki profite di s' foice po spotchî les ôtes societés d' programes.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1948: Christian Thonet
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
el Walonreye, mins eto el France, e l' Almagne ey e l' Otriche, on fiestixh sint Lambiet

----
**Vey eto:**

15 di setimbe - 16 di setimbe - 18 di setimbe - 19 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
18 di setimbe

Li 18 di setimbe, c' est li 261inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 262inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 104 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
*1739 - Påye di Belgråde
*1851 - Prumî eplaidaedje del gazete ***[[New York Times]]***
*1990 - Li Lîchtenstinne divént mimbe di l' ONU.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2021: Julos Beaucarne

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

Fiesse nåcionåle å Tchili.

----
**Vey eto:**

16 di setimbe - 17 di setimbe - 19 di setimbe - 20 d' setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Rilén

[thumb|Li rlén so on vevî, a [Libråmont (veye)|Libråmont]] 
Li **rlén** (on dit eto: li **rlignaedje**, li **dislén**, li **disdjale**), c' est l' moumint k' i rlegne dins les froeds payis, al fén del såjhon d' ivier.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:rilén|rilén]]", "[[:Wikt:dislén|dislén]]" et "[[:Wikt:disdjale|disdjale]]", et li spårdaedje di ces alomåcions la e 20inme sieke el mape [[A.L.W.]] 3.25 (notule 3.86).*

## Sôres di rlén
Po bén fé, li rlén doet esse doûs. On **doûs rlén** (on dit eto: on **bon rlén**, on **bea rlén**), c' est onk ki s' passe sins nou må. Sovint, i ploût; li nive ni fond nén trop rade, et on n' a nén des grandès aiwes.

Li contråve, c' est on **foirt rilén**, u on **mwais rlén**: li nive et les glaeces rilignnut tot d' on côp, et gn a les grossès aiwes.

## Li rlén et les grossès aiwes el Walonreye
* e 1505: On mwais rlén e moes d' djanvî a fwait k' les glaeçons ont stopé l' pont d' Sambe a Nameur.
* e 1994: avou enaiwaedje di des viyaedjes dilé Dinant.
* e 1995: avou enaiwaedje di Han-so-Lesse
Grossès aiwes

[thumb|Grossès aiwes a [Ocgniye, e moes d' awousse 2008]]
thumb|E Sud-Ouwess del France, e moes d' avri 2001
Les **grossès aiwes**  u  u  (on dit eto : **grandès aiwes**, **hôtès aiwes** ou pus biesmint **les aiwes**), c' est cwand les aiwes des mouzes afûlèt, et enaiwer l' payis. On voet ça å rlén, u après les oraedjes d' esté, u cwand i ploût a rlaye, al såjhon des plouves dins sacwants payis.

## Motlî
On djåze eto di: 
* vinaedje-foû: l' aiwe vént foû di s' lét
* disboirdumint u disboirdaedje: li rivire disboirdêye.
* enaiwaedje: les tchamps, les rowes, les måjhons sont-st enaiwêyes.

## Sacwantès grossès aiwes el Walonreye
* a Tchålerwè e 1850.
* a Lidje e 1926
* a Han-so-Lesse e 1994 et 1995.
* a Djmele, Pepinster, Tif, Vervî, Rotchfoirt, Han-so-Eure e moes d' djulete 2021.


Aout_050.jpg|Ocgniye, e moes d' awousse 2008
Lîssin oraedje grossès aiwes 29 di djun 2021.jpg|Lîssin, oraedje fén djun 2021
Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 8.jpg|Pepinster, vinaedje-foû d' Vesse, djulete 2021
July 2021 floods in Liège.08.jpg|Lidje, vinaedje-foû d' Mouze, minme moes
Floods 16 July 2021, Belgium, Tilff 5.jpg|Tif, vinaedje-foû d' l' Aiwe d' Oûte, minme moes
Han-so-Eure grossès aiwes voye.jpg|Han-so-Eure, vinaedje-foû d' l' Aiwe d' Eure, minme moes


## Ezès payis del Mîtrinne Mer
Ezès payis del Mîtrinne Mer, gn è ra des grossès aiwes tos les 10 a 14 ans. Li tournante a ddja stî esplikêye dins l' Bibe (et dins l' Alcoran) avou l' paskeye da Djôzef vindou pa ses frés. Les 7 cråssès vatches et les 7 sipessès påtes corespondént ås termenes di plouve, la k' gn a bråmint des tchance d' aveur les hôtès aiwes.

Gn a kécfeye eto ene foû grande tournante di 7 côps 7 ans.

**E Marok**

Warar decimbe 2008 måjhon enaiwêye solea.jpg|Douccala, Marok (2008-2009); basse ki n' vént nén tos ls ans; måjhon basteye k' i fjheut foirt setch
Grossès aiwes El Djadida 1996 oto.jpg|El Djadida, Marok, e moes d' djanvî 1996; ancyin ouwed repleni
Chawiya grossès aiwes fotbal.jpg|terén d' fotbal enaiwé, grossès lavasses
Ome pexhotant ezès grossès aiwes Sidi Smayil.jpg|Douccala, draches e 2008
Grossès aiwes aflouwint Ouwed Maghazen Tlita Rissana.jpg|inte Larache et Chawene, disboirdaedje, 2011


## Ôte pårt
* e Pakistan e 2010

## Hårdêyes difoutrinnes
* Scrijhaedjes so les grossès aiwes (e walon, so l' Aberteke)
*  Corwaitaedje des grossès aiwes a Lidje e 1926
* Imådjes des grossès aiwes do moes d' djulete 2021 el Walonreye
*  (tecses so les grossès aiwes)

## Sourdants & pî-notes
Gregne

thumb|li poite di gregne avou l' bawete 
Ene **gregne** ou ene **xheure**, c' est l' boket do bastimint d' ene cinse, la k' on rintere li four, les djåbes, et li strin, po k' i soeyénxhe a houte.

Sacwantès gregnes, k' on î rintere did padrî di plin pî sont lomêyes batires-hôt.

Li mot gregne si rtrouve dins sacwants nos d' plaeces el Walonreye.

## Plaeces d' ene gregne
thumb|Adjinçnaedje d' ene gregne (ådvins) 
* Li poite, avou ene , et sovint èn . Li poite et ces ahesses la, on dit cobén: li  di gregne. Sol boird, gn è pout aveur on schouwoe po-z espaitchî les tchårs di dissocler l' poite.
* Li : c' est on plantchî metou padrî l' poite di gregne fwait avou des pîces di bwès metowes ene dilé l' ôte, a môde d' astaedje, lådje come li mitan del gregne, et deus a cwate metes long. Li berôdî fwait come on pitit cina d' rawete metou dirî l' poite del gregne. I rashid so les sovronde, u so des bwès del tcherpinte.
* Li  u l' hourd u l' dirî d' gregne : c' est on plantchî metou å fond del gregne, ådzeu del plaece ki les tchvås î moussént, avou l' tchertêye padrî. Sovint li plantchî esteut fwait d' belès plantches, po n' nén k' i n' tchaiye del poûssire so les tchvås, k' årént polou tosser.
* Li  (pitit lodjmint fwait dins on tas d' four u di strin).
* Li  u somî.
* Li : ene alêye a droete u a hintche del grande alêye, k' on-z î tapéve les djåbes. I pleut esse al tere u so on bas plantchî. On î meteut eto l' lén. Il esteut separé di l' aire di gregne pa on ptit murea, avou ene sovronde ådzeu.
* Li  u : plaece po rmete li four.
* Li bå u sômî (grosse pîce di bwès ki va d' on meur a l' ôte ki sotént l' toet et ki pout rashir on meur do gurnî.
* L' aire di gregne, k' on dit eto li , u l' .
* Li  (li tcherpinte di dzeu).
* Li .

## Ôtès ahesses des gregnes
* : pire metowe a l' intrêye des gregnes, po tchessî evoye li rowe des tcheretes, po n' nén dbrôler li poite di gregne
* Li : la k' on meteut les molowès dinrêyes.

## Hangårs ådfoû
El Walonreye, disk' ås anêyes 1950, totes les gregnes estént dins l' mwaisse bastimint del cinse. Elle estént metowes a costé do ståve, lu-minme siconte do coir di lodjisse. Li cinse esteut e mitan do viyaedje. Cwand gn aveut nén del plaece assez po ragregnî li strin u l' four, on fjheut des moyes.

Dins les cwårêyès cinses do Bon Payis (Hesbaye), li gregne pleut esse on bastimint a pårt. N aveut ça eto dins les tchesteas (cinse tchestrece).

Après les anêyes 1950, on a cmincî a fé des bastimints po mete li four et li strin foû do mwaisse bastimint, kécfeye minme foû do viyaedjes, dins on tchamp. Mins on n' a pus lomé ces bastimints la «gregne», mins «hangår» u «bule» (dimey cilinde di toles).

## Pî-note
Legumineuses

Faboideae (påwionacêyes)
Caesalpinioideae
Mimosoideae

Ene **legumineuse** u **fabacêye** (*Fabaceae*, dins l' tins *Leguminosae*), c' est ene plante di l' ôre des *Fabales*, k' est capåbe, pa ses raecinêyes di s' nouri a pårti di l' azote di l' air. Eto, ele va esse ritche e proteyenes, et va aritchi l' tere e nitrodjinne.

Li pus consecante dizo-famile c' est les påwionacêyes

thumb|175px|fleurs et foyes di luzere, modele d' ene legumineuse
Moxhe (viyaedje)

**Moxhe** (/mɔç/ /mɔh/  u /mɔʃ/; e sistinme Feller, *Mohe* u *Moche*; fr: *Moxhe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanu el province di Lidje.

thumb|Essegne d' èn otel di Moxhe avou l' no d' plaece "Moxhri"

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4280**
** davance : **4271**
* Limero diyalectolodjike : **W 60**
* Arondixhmint : Wareme
* Lomaedje des djins did la: Moxhwès, Moxhwesse (F. *Moxhois, oise*)
* Nombe di dmorants : 1709: 17; 1806: 444; 1866: 570; 1976: 427; 2005: 611.
* Stindêye: 441 ectåres.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Moxhe
### Hamteas
* Moxhron
* Moxhrea
* Limpreur
* Li coron d' Moxhe (*Moch*)

### Ôtès plaeces
thumb|Plake "rowe del goidje"
* rowe del goidje (F. *rue del Gotch*)
* Moxhri (*Mohery*)

## Djeyografeye
thumb|Crowe plaece a Moxhe, dizo l' viyaedje; did la l' etimolodjeye ki vout dire "frexhe plaece"
Moxhe est metou 9 kilometes di Wareme ey a 13 km et dmey di Hu. 

Metou a costé d' on fond, todi a frexhisses cwand i ploût, pask' i c' est del foite tere ki n' si spoujhe waire. Did la si etimolodjeye: li tîxhon *Mosca* (crouweur).

## Istwere
Moxhe, et ses hamteas Moxhron eyet Limpreu, estént metous sol pavêye rominne Bavai-Cologne. Gn aveut, ecramieyes dins l' ban, des teres do Prince di Lidje, do Duk di Braibant eyet do Conte di Nameur.

Metans, l’ eglijhe do viyaedje, lomêye d’ après l’ Sint Gangoûfe, esteut avou Lidje, toltins kel måjhone do curé esteut sol tere namurwesse. Cwand les Francès ont-st evayi l' Walonreye (1795), il ont rmetou eshonne les bokets do viyaedje. 

El 12 d’ awousse 1914, cwand les Almands ont-st abroké el guere di 14, on-z a fwait wachî bråmint do sonk a Moxhe (gn a yeu bråmint des moirts).

## Sourdants
Méch-divant-Vierton

**Méch-divant-Vierton** (fr: *Meix-devant-Virton*, so plaece prononcî *Minch*), c' est ene comene di Walonreye, e payis gåmet, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint Méch-divant-Vierton
thumb|viye plake 

* Dimorants: 2.717 (2002)
* Arondixhmint: Vierton
* Sitindêye: 55,19&nbsp;km²
* Dinsité: 49,23 djins/km²
* Lingaedje do payis: gåmès

## Ban d' Méch
* Méch
* Djerouveye
* Robiemont
* Soumtône
* Viyé-l'-Alou

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Méch-divant-Vierton|l' esplicant motî]].*

## Tuzance

* Daniel Hubert, scrijheu e lorin.
Lorin (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; italike &gt; galo-roman &gt;
lingaedje d' oyi &gt; **lorin**
----

Li **lorin**, c' est on lingaedje d' oyi djåzé el Gåme (Walonreye), et on grand boket del Lorinne di France. Li lorin djåzé el Walonreye, on lome li Gåmès.

## Djeyografeye do lorin
* Gåme bedje (arondixhmint d' Vierton).
* Tot l' dipårtumint d' Mouze (el France).
* Tot l' dipårtumint d' Meute-et-Mozale (el France).
* Tot l' dipårtumint des Vôjes.
* Li tîce coûtchantrece do dipårtumint del Mozale.

Les lingaedjes diléreces vijhéns do lorin:
* Lingaedjes tîxhons:
** Li lussimbordjwès (Payis d' Årlon et Bijhe do dipårtumint del Mozale).
** l' alzacyin (do dipårtumint del Mozale).
* Lingaedjes romans:
** li walon (tchestrolès) a Bijhe. 
** li tchampwès å Coûtchant.
** li bourguignon a Nonne.

## Vicansté do lorin
thumb|Motî francès-gåmès då Djôr Themelin 
Li lorin est studyî a l' univiersité di Nanci. Il est djåzé dins sacwants viyaedjes. Mins gn a nou pordjet di rfondaedje.
Li gåmè est co oyåve dins l' teyåte et dins les bates di recitaedjes el Walonreye.

## Istwere des sons do lorin
* Fornaiviaedje del troke RS eviè on son ixh-låte (diviè 1500), pu on son CH (come dins Méch-divant-Vierton). Li son ixh-låte esteut mårké X, et c' est ç' lete la k' a dmoré e scrijha "francès" (*Meix devant-Virton*).

## Difoûtrinne hårdêye
Lexicologos: hårdêyes eyet motîs a vey avou l' lorin
Gåme

Li **Gåme**, c' est on payis metou a Nonne del Province do Lussimbork, est ki rascouve pår l' arondixhmint d' Vierton. Li Gåme eyet l' Payis d' Årlon fwaiynut eshonne li Lorinne bedje.

Li **Gåme francesse**, c' est les sacwants viyaedjes djusse metou a l' aschate, come Mådî, Avio, Mårveye (*Marvile*).

Les cis d' avår la sont lomés **[[gåmet]]s** et **[[gåmete]]s**.

Li lingaedje dilérece del Gåme, c' est l' gåmès, ene sôre coinrece do lorin.

## Djeyografeye del Gåme
Li Gåme est pus basse ki l' Årdene, et il î fwait pus doûs.

Inte l' Årdene eyet l' Gåme, gn a les 3 coisses lorinnes.

### Sitouwåcion
Li Gåme est on payis pus plat k' l' Årdene, et metou pus bas. Il î fwait bråmint pus doûs e l' ivier. Inte l' Årdene eyet l' Gåme, gn a troes coisses. Li Gåme si continouwe sins ahikes pal Lorinne francesse et på payis d' Årlon.

### Aiwes
* L' aiwe di Smwès, ki vént djusse di soude dilé Årlon et ki dmeure gåmete disk' après Bouyon. 
* L' aiwe di Ton ki prind sourd a Sint-Ldjir, et cwiter l' Gåme a Tôrnî po raiwî l' Lorinne di France.

### Veyes del Gåme
* Vierton, li mwaisse-veye di l' arondixhmint.
* Floravile.
* Tchini, k' a stî on djoû ridmandêye pa Louwis XIV, et k' ça a aminé des gueres so tote li Walonreye.
* Belfontinne, li miercorin del Gåme (si "botroûle").
* Djamogne, k'  motoit dné s' no al Gåme.

## Economeye
Come li restant del Lorinne, gn a bråmint do fier dins l' tere del Gåme, et gn a yeu des foidjes di tos tins.

## Tuzance
* Tchant des Gåmets
* Muzêye gåmès a Vierton.
* Academeye des patwès gåmès ki s' rapoûléve a Belfontinne.
Tchiere

L' Aiwe di **Tchiere** (prononcî *Tchièr*), c' est ene aiwe, 112&nbsp;km longue, ki s' lome e francès *Chiers*, ey e lussimbordjwès *Kuer*, et ki prind sourd e hamtea d' Oberkorn a Diferdindje, el Grande Dutcheye.
Après, ele court e France, e dipårtumint d' Lorinne, pu d' Meute-et-Mozale. Adonpwi, ele va raiwî Lonwi, et Mådi, e dipårtumint d' Mouze, pu Carignan, e dipårtumint d' Årdene francesse. Al fén, ele egolene dins Mouze a Rmiyi (*Remilly-Aillicourt*).

L' Aiwe di Tchiere riçût les aiwes di Crusne, Ton, Loison, Thonne eyet Othain.
A Tôrni, inte Mådi et Carignan, l' Aiwe di Tchiere vént letchî l' Walonreye et fé frontire inte li France et l' Beldjike. C' est la k' l' Aiwe di Ton si vént maxhî avou.
Jules Waslet

**Jules Waslet** ou **Jules-Isidore Waslet** a skepyî li 25 di nôvimbe 1849 a Han-so-Mouze, el Walonreye di France. Il a morou e 1931. C' esteut on diccionairî do walon del Bote di Djivet.

Di s' mestî, il esteut prof di licêye, a Layon (*Laon*, dipårtumint d' l' Inne, e l' France).

## Ouve pol walon
Si gros ovraedje pol walon, ci fourit d' adjinsner on motî do pårler walon d' Djivet, li "Motî d' Djivet".
Crexhince del djin

Li **crexhince del djin**, c' est cwand el nombe d' sakîs sol Daegne crexhe. Ça pout esse eto dins on pus ptit spåce djeyografike : on payis, ene comene, et tchik et tchak. Li contråve si lomreut purade, avou analodjêye : el **discrexhince des djins**.right|

## Sourdant
Méch-li-Tîxhe

**Méch-li-Tîxhe** (fr: *Meix-le-Tige*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Ldjir-e-Gåme.

* Lingaedje do payis: gåmès
Tîxhe

On **Tîxhe** u on **Tîxhon**, c' est ene djin ki djåze on lingaedje djermanike, copurade les Lussimbordjwès.

"tîxhon a eto des ôtes sinses.

## Les mots "Tîxhe et "Tîxhons" dins les nos d' djins et d' plaece

* Méch-li-Tîxhe
* Tîxhe-Nouvveye
* Tîxhon (no d' famile)

* Nén co bén adiercîs:
** Tiômont
** Tchonveye
Les Rivires

**Les Rivires** (e francès *Les Hautes-Rivières*), c' est on viyaedje di France, e dipårtumint des Årdenes, djusse dilé l' frontire bedje, a 6 km di Bôhan. Gn a eto ene voye k' î va ki vént del Pitite Louwete.

Limero del posse: F-08800

Nombe di djins: 1947 (1999).

## Djeyografeye
### Aiwes
Les Rivires sont raiweyes pa Smwès. C' est l' seule grande aiwe k' î court. Si rçût ele li Ruxhea Sint-Djhan ki vént del Pitite Louwete. 

Li mot "rivire", å pluriyal, åreut purade li sinse di "Les Frontires*.
=== Hamteas des Rivires ===
* a Sroda (e francès *Sorendal*): viyaedje ki tént avou les Rivires minme. Dinltins, c' esteut l' dwane sol voye Bôhan-Les Rivires.
* Lintchamp (e francès *Linchamps*): hamtea d' 200 djins, metou sol [[Rixhea d' Sint-Djan]]. Dinltins, c' esteut l' dwane sol voye Li Ptite Louwete-Les Rivires.
* Li Nouve Veye ås Hés (e francès *La Neuville-aux-Haies*): pitit viyaedje di viyès måjhones rarindjeyes pa des djins del [[Tchårluveye-Måjhire|Veye]].
* Les *Echamaux*: (2 måjhons).

=== Viyès uzances ===
Gn a ene [[pire a sôder]].

== Economeye ==
A pårti do 18inme sieke et disk' al guere di [[1914-1918]], gn aveut la bråmint des [[clå 1|clawtîs]], k' avént tchaeke leu *'botike*' (c' est come ça k' i lomént leu ovroe).

A pårti di 1920, avou l' arivêye do corant electrike, des ptitès societés ont stî ahivêyes al plaece des clawtîs, todi dins l' fier (fabricåcion di pîces di machine, aprume po les otos). E 2004, gn a co 20 oujhenes k' eployèt 1000 ovrîs.

== Tuzance ==
=== Lingaedje do payis ===
==== Classifiaedje ====
Come a Bôhan, c' est do [[tchampnwès]], mins foirt maxhî come lingaedje, avou:
* des piceures walones:
** Sabaye (*sobayî*) s' il est po ploure ?
** Vikèt i co ? (*Vicatico*)
** Ene [[:Wikt:moye|moye di four]] (*mônye*)
** [[Cawete -ire]] di "Rivires".
* des piceures [[tchampnwès|tchampnwesses]].
** Betchete et cawete di *Les Échamôs''.
** prezintoe d' apårtinance omrin «sa» (sa mantô)
Li lingaedje est co åjhey a comprinde po on Walon del Basse-Årdene.

#### Vicansté
Gn a pus k' ene dijhinne di djins, k' ont dipus d' 70 ans, ki djåzèt l' lingaedje do viyaedje (diviè 2010). Leus efants l' comprindèt mins nel djåzèt nén.

#### Eredjistrumint
*  Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea)

## Hårdêye difoûtrinne
*  Li waibe oficire del comene des Rivires

## Sourdant
Crexhioûles

Des **crexhioûles** (on dit eto des **crexhinces**, des **crexhances** u des **forcrexhances**), c' est  des glandes linfatikes inflêyes, ki vnèt come des nuketes metowes dizo l' pea et k'&nbsp;on hape tins del crexhinne, u dins des maladeyes.

Les crexhioûles sont diferinnes des glandes inflêyes dins li ptizeye (*adénite scrofuleuse*).

## Cåze des crexhioûles ordinaires
Les crexhioûles ordinaires, sins grosse maladeye, c' est purade les efants et les ptits djonneas k' els atrapèt. Elle evont sins leyî d' marke so 15 djoûs troes samwinnes. On rtrouve padecô des passêyes antidjenike d' ene pitite atake på citomegalovirûsse.

## Les crexhioûles dins les maladeyes d' on boket do coir
On-z atrape des crexhioûles pus hôt dins l' prumire glande linfatike ki rçût li linfe do boket do coir k' est malåde. Metans:
* a l' axhele cwand on-z a on må dins les bresses u ås sins po les femes (maladeye des gretes di tchet, magnant må do sin).
* a l'&nbsp;ayinne del djambe cwand on-z a on må dins les djambes u les pårteyes. 
* å cô.
* dizo l' badjawe (matchureas).

## Les fives ås crexhioûles
C' est des maladeyes des djins u des biesses avou del five et des crexhioûles. 
* Five ås crexhioûles des vatches.
* Fives ås tripanozomes
* li Aiwe-e-cour (maladeye des vatches ås riketseyes)
Soyreye

Ene **soyreye**, c' est èn ovroe ou ene oujhene la k' on soye des tronces d' åbes.

## Motlî
Li ci ki moenne ene soyreye est lomé **mwaisse soyeu**. Li ci ki passe les bwès dins onk des ribans est lomé soyeus. 

## Istwere des soyeus
Les prumîs soyeus, c' esteut les soyeus d' long

## Sôres di prodûts des soyreyes
* des plantches
* des tchvirons
* des
Anlè

thumb|l' eglijhe d' Anloe, di drî
**Anloe** (avår la, on prononce *Anlè* u *Anlë*; fr: *Anloy*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.


Anloe_eglijhe.jpg|divanteure
Anloe del voye d' Our a Maissin fotbal eglijhe.jpg|di Maissin
Anloe coulot eglijhe.jpg|coulot d' l' eglijhe


## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6890**
** Di 1969 a 1977: **6912**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 31** (mwaisse pont di l' ALW).
* Nombes di dmorants : 399 (2004)
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sipotaedje des djins: Foixhetes (so plaece *Fwâchète*) u Schoupletes (so plaece : *Chwapletes*).
* Rime-rame: A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; a Anloe, on l' fote sol toet, a Viyance, on lyi fote so s' panse, a Transene, on lyi fote so s' schene; a Smu, on lyi fote so s' cou et ås Libins, on l' pind.

## [[Toponimeye|No di des plaeces d' Anloe]]
### Hamteas d' Anloe
* Les Peteles (Lomaedje des djins: les Petlîs).
* Li Rotchete (avårla, on prononce *La Rotchète, al Rotchète*)

### Cwî
thumb|pitite rotche di Cwî
thumb|trô des nûtons 

Padzeu li Rotchete, li long di l' Aiwe-di-Lesse, on pout vey on grand crin d' rotche k' on dit ki lodjive dinltins les nûtons (pépés).

Dins l' mitolodjeye walone, les nûtons c' ere des ptits omes ki dmorént dins les rotches et k' on n' veyeut jamwais, ca i n' rexhént ki tins d' par nute. Il estént foirt siervicires po les djins. Gn aveut k' a lzî poirter des solés a rassavter et lzî mete di l' amagnî et del låme et li londmwin å matén, les solés estént rarivés bén rfwaits. Mins, i n' faleut nén les manker, ca, adon, il avént vite fwait di s' rivindjî.
 
On pout co vey divant l' rotche dilé l' aiwe, creuzés dins l' pire, des trôs come des schieles k' on dit k' i vnèt do rawijhaedje di leus usteyes.

On menir di 5-6 metes est coûtchî dlé l' intrêye del grote. C' est la k' on veyeut des trôs, k' on djheut k' c' esteut les assîtes des nûtons.

## Djeyografeye
Raiwî pa l' Aiwe-di-Lesse ki vént d' Ôtchamp, et cori so Maissin.

## Istwere
Gn a yeu bråmint des djins d' touwés et des måjhons d' broûlêyes al guere 1914-1918.

## Dipus d' racsegnes so Anloe
* On live so Anloe (ISBN 2-930347-49-X).

## 
*[[Lisbète de Cwî]]*

## Hårdêye difoûtrinne
* Fåve do Trô do Bok a Anloe (ramexhnêye pa E. Benoit).

## Sourdants