open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lamproye di mouze

Li **lamproye di mouze**, c' est ene lamproye ki passe li grande pårt di s' veye dins les mers, mins ki rmonte les corantès aiwes po-z î vni froyî.

 *[[Lampetra fluviatilis]]*

## Vicansté
Come toplin des pexhons voyaedjeus, ele disparexhe cwand on båre les corantès aiwes avou des grandès astantches.

Elle esteut e grand dandjî d' disparexhe des vås d' Mouze diviè 1935. Dins les anêyes 2000, ele vineut djusse di disparexhe.

## Uzaedje

Elle est magnåve.

## Sourdant
Diftongaedje e walon

Li **diftongaedje**, come comprins djenerålmint e walon, c' est l' egzistance d' ene diftongue dins l' mot walon, adon k' end a pont dins l' tayon-bodje (ou divins li sfwait mot d' francès).

C' est ene piceure linwistike foirt corante. Eto, sacwantès sorwalondes avou on diftongaedje ont stî ritnowes come rifondowes (mwaisse, djermwin).

## Sôres di diftongaedje
Li diftongaedje li pus corant, c' est li stitchaedje d' ene dimeye cossoune W u Y inte ene cossoune et l' voyale ki shût.

Gn a eto des cas la k' gn a l' askepiaedje di deus sillabes (, , ).

## Corwaitaedje
Li diftongaedje si pout corwaitî eneviè l' tayon-bodje do mot.

Ou adon, tot l' rimetant å sfwait mot e francès

On l' pout ossu rmete a des sfwaits mots di picård, gåmès u tchampnwès

## Betchfessî scrijha diftongués

## Diyalectolodjeye
### Walon do Mitan <> walon do Levant
Bråmint pus corant e walon do Mitan k' e walon do Levant.

### Årdene nonnrece et Nonne-Coûtchant walon <> Restant

## 
* Sorwalondes mwai- / pwin-... avou on diftongaedje

##
Pal craeye d' ene pitite voye (arimés)

**Pal craeye d' ene pitite voye**, c' est ene ramexhnêye d' arimés di 150 pådjes da Hubert Haas, avou ratournaedje e francès vizon vizu.

Li live a stî eplaidî a l' ALWAC e 1982.

## Corwaitaedje
Li scrijheu boerlêye çou k' i pinse a môde d' on prijhnî d' ene gayole sins meurs ni colebales, et ki rabouxhe so ces meurs nén veyåves la, et coscheure ces båreas nén apougnåves la.

Nén disbåtcheymint, mins pask' i sint ki, padrî, gn a del loumire; del loumire k' il avindrè, et mostrer cwè ås ôtes prijhnîs, ses frés.

## Sourdant
Crantche e l' ouy ås vatches

Li **crantche e l' ouy ås vatches** (**cancer di l' ouy**, **magnant må e l' ouy**), c' est l' pus corant des magnants mås des rodjès biesses. Do moens dins les payis sins leucôze.

## Minêyolodjince
I prind ås vatches di dpus d' cwatre ans. Pus ki vatche est viye, pus k' il est corant.

I n' acsût ki les vatches al blanke tiesse. Eyet les cafloreyes noeres u rodjes, s' i gn a do blanc åtoû d' l' ouy. Mins ci n' est nén a 100 åcint.


File:Crantche ouy å tot cminçmint.jpg|cogne kiminçante, mågré l' noer toû d' ouy
File:Crantche ouy noere pea.jpg|magnant må bén avancî, mågré on noer toû d' ouy]


## Senes del maladeye

I cmince so ene des påpires, ou sol troejhinme påpire, a môde d' on porea.

I crexhe tot doûçmint, so des moes, minme des anêyes. Al fén, i s' va tchôkî dins l' texhou djondrece di l' ouy.

Les poreas del dizotrinne påpire sont pus eraecinants ki les cis del dizeutrinne.

## Médyince
I fåt côper-evoye les texhous crantcheus li pus rade possibe. Et rayi les ponts la k' ene ôte crantchoûle si vôreut ahiver.

Dins les cas k' ont moussî fond dins l' ouy, i fåt côper l' ouy evoye.

Po les biesses di cinses, l' operåcion n' è våt les poennes ki si c' est ene vatche di valeur et nén trop viye.

## Sourdant
Bijhe-Coûtchant

Li **Bijhe-Coûtchant** u **[[nôr-ess|nôr-wess]]** c' est on costé del Daegne metou inte Bijhe eyet l' Coûtchant.
Lamproûle

Li **lamproûle** (ossu: **[[lamproye di ri]]** u **[[pitite lamproye]]**), c' est ene  lamproye ki vike tote si veye dins les rixhots

 *[[Lampetra planeri]]*

## Vicansté
A dandjî d' ene aiwe di ri nén manneye.

Egzistêye co el Walonreye, metans el rezieve naturele del Croes d' Schaye.
Tandjî

**Tandjî** (amazir ⵜⵉⵏ ⵉⴳⴳⵉ, *tin iggi*; latén Tingis, arabe طَنْجَة, *ṭanja*, arabe marokin طنْجة, *ṭenja* = *6enja*, espagnol *Tánger*, portuguès *Tânger*, inglès *Tangier*, francès *Tanger*, itålyin *Tangeri*), c' est ene veye do Marok, sol ponte bijhe-coûtchantrece do payis, sol sitroeteure di Djibraltar.

## Peuplåcion
Li veye lodje 670.000 djins.

No des dmorants: Tandjawîs (arabe marokin طنْجاوي, Tenjawi).

## Istwere
Li veye åreut stî askepeye på fi da Ercule, et lomêye come si mame.

Des trevéns des Romins, ele fijheut ddja do comiece avou Volubilisse.

Cwand les Espagnols ont colnijhî l' Bijhe do Marok, å cmince do 19inme sieke, elle a divnou ene zone eternåcionåle.

C' est po çoula ki, e 1953, li rwè Mawoumet V do Marok î va aler fé on spitch ki dmande noer so blanc l' indepindance (li Payis esteut adon dizo mambornance francesse ey espagnole).

## Economeye
Pôrt di comiece disk' a 2014, la k' il a divnou djusse on pôrt di pexhe, et po sacwants bateas abeye (lene Tandjî-Tarifa).

## Tourisse
Li trô d' Ercule, a 15 kilometes.
Trô d' Ercule

thumb|Tiesse d' Ercule (hintche), avou on vicant modele ki drouve sifwaitmint s' boke
Li **Trô d' Ercule**, c' est on rlomé trô d' rotche metou dilé Tandjî, e Marok.

## Floriconte
On vout k' Ercule s' î åye sitî rpoizer cwand il ava vinki l' djeyant Antêye.

## Discrijhaedje
On î a saetchî lontins ås pires di molén, veyanmint ki l' rotche, c' est do granite. C' est cist eployaedje la k' a fwait l' trô (a pårt ene pitite crevåde naturele dilé l' aiwe).

Ci comiece la si fjheut ddja do trevéns des Romins.

Adon, gn a nole tchandele di pire, a pårt dins ene tote pitite tchabote avou d' l' aiwe.


Cuevas de Hércules, Cabo Espartel, Marruecos, 2015-12-11, DD 22-24 HDR.JPG|traeces do saetchaedje des pires di molén
Traeces saetchaedje pires di molén trô d' Ercule.jpg|did pus près
Pire di molén trô d' Ercule.jpg|pires di molén saetcheye do trô
Trô d' Ercule pilasse d' estançnaedje.jpg|pilasse d' estançnaedje
Tchandele di pire tchabote trô d' Ercule.jpg|sacwants tchandeles di pire (end a waire)
Tiesse di chamo Trô d' Ercule.jpg|trô a môde di tiesse di chamo


## Tourisse
Les tourisses î vont foirt voltî, veyanmint ki l' rotaedje est tot pavé. Gn a djusse ene pitite såle cloyowe po leyî rpoizer k"kes tchawes-soris.
Flamouche

thumb
Li **flamouche** u **djaene magrite** u **flaminete**  (des tchamps), c' est ene djaene fleur des tchamps, polant saetchî so l' orandje ki rshonne a ene mårgurite.

 *[[Calendula arvensis]]*

## Parintêye
C' est l' cuzene di l' orandje flaminete des cortis, mins k' a deus rindjeyes di petales, leye.

## Sourdants
Djaene

[thumb|c' est l' coleur do fond do [drapea walon]]
Li **djaene**, c' est ene coleur soûmintrece.

## Maxhaedjes
Li djaene et l' bleu dinnut l' vete coleur.

Li djaene et l' rodje dinèt l' orandje.

## Biesses

Gn a sacwants djaenes oujheas:
* li djåzrene a ene bele djaene coleur.

## Fleurs
Gn a toplin des plantes avou djaenès fleurs:
* arcacia mimoza
* boton d' ôr
* djiniesse ås ramons
* flaminete (blawete)
* fleur d' avri
* meytrô
* salåde des tchamps


Imådje:Fleur d' avri bwès.jpg|Ene fleur d' avri, påle djaene.
Imådje:Salaude tchamps florins.jpg|Salåde des tchamps.
Imådje:Vachellia karroo kz02.jpg|Mimoza d' Espagne.
Imådje:Djiniesse floreye moes d' may.jpg|Djiniesse ås ramons.
Imådje:Цветы зверобоя и шмель (Саратов).jpg|Meytrô.
Imådje:Citrus x limon - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-041.jpg|Riprezintaedje do limon&nbsp;: on **djaene** frut.


## Essegne
Li drapea walon a on fond djaene-orandje

Dins l' drapea del Beldjike, li djaene est loukî come essegne del firté. Les coleurs sont les minmes ki l' drapea d' l' Almagne, mins metowes dresseyes, adon k' po l' almand les coleurs sont coûtcheyes.

Li vif djaene est lomé djaene cocu (ci sereut l' coleur des coirnåds).
Coucou (oujhea)

Li **coucou ordinaire** u **gris coucou**, c' est on voyaedjant oujhea ki rarive el Walonreye li prumire mitan do moes d' avri, et l' dire tot criyant «coucou! coucou!»

 *[[Cuculus canorus]]*

Mins gn a des ôtes sôres do coucou.

## Discrijhaedje
I mzeure 30 cintimetes et peze 100 grames.

Cwand il est a djok, ses aiyes pindèt (et n' nén esse riployêyes so s' dos.

Si ploumaedje est roylé sol vinte et mayté sol dos. Gn a waire di diferince inte li måye eyet l' frumele.

Po s' mete a djok, il agrawe li pîce tot l' apiçant deus grawes padrî et deus grawes padvant.

## Vicaedje

I tchante do moes d' avri å moes d' djun. Cwand i creye «coucou», i hosse si tiesse, et alårdjit s' cawe. C' est lu ki s' tait l' prumî.

Li frumele a èn oû presse a-z esse pondou e s' cou. Elle awaite on ni d' on metou oujhea (nén totes les sôres). Ele bacoule foû èn oû del covêye, et mete li sinne e s' plaece. Elle è pout ponde ene boune dijhinne dins des nos diferins.

Li djonne coucou disclôt divant ses "frés d' covaedje", eyet tiper foû do ni les oûs presse a disclôre, ou les ôtes djonnes.

Li djonne coucou est nouri pa ses parints adoptants.

Li coucou magne bråmint des halenes.

## Spårdaedje et voyaedjance

I vént acover (u fé acover les ôtes) e l' Urope et l' Azeye (grosse mitan bijhrece), ey eto dins les montinnes d' Afrike bijhrece. Il arive todi li minme djoû, a cénk djoûs près. Et minme s' abate so les minmes åbes; pår so les minmès coxhes.

Tins del mwaijhe såjhon di l' Urope, i revole evoye disk' e l' Afrike nonnrece la k' i fwait a pô près l' minme tins k' e l' Urope di l' esté. Ça fwait on voyaedje di 9000 kilometes; i n' vole ki del nute, et tot seu d' oujhea.

## Dins les belès-letes e walon
On rescontere des "personaedjes coucou" dins deus romans d' djåzantès biesses
* dins Goliate, on da Robert Boxus, Tchiripete, li bele feye d' on manaedje di såverdeas, c' est ene "damjhele" di coucou.
* dins "Mayté et Maytêye", ene des noveles di Avå trîxhes et bwès da Jean Lejeune di Djoupeye.
Coucou (discramiaedje)

* oujheas
** coucou (oujhea) (coucou ordinaire, gris coucou, *[[Cuculus canorus]]*)
** coucou (sôres) (ôtès sôres coucous)
* plantes
** blanc coucou (*Trifolium repens*)
** rodje coucou (*Trifolium hybridum*)
** djaene coucou (*Trifolium ?*)
* ome ki s' feme coûtche avou èn ôte
* ôrlodje avou èn oujhea ki rexhe po dire l' eure.
Metingue

thumb|metingue des ovrîs walons a Brussele l' an 1960
On **metingue**, c' est on rashonnaedje di toplin des djins ki vnèt schoûter on pretcheu (ene pretcheuse) ki disfind ene idêye da sinne, mins purade d' on pårti politike ou d' on sindicat.

On metingue si pout fé e-n ene metowe plaece, ou pal voye d' on rotaedje d' èn edroet a èn ôte.

## Istwere
Les metingues ont dandjreus cmincî avou les mouvmints di rclamaedje des ovrîs al fén do 18inme sieke.

Disk' ås anêyes 1960, les metingueus estént voltî rboutés påzès djindåres.


Djindarmes1.jpg|djindåres ratindant les metingueus a Brussele (1960)
Gråce-Bierleu monumint afwaire rweyåle.jpg|thumb|monumint a Gråce-Bierleu ås cwate moirts touwés tins d’ on metingue disconte del rivnowe do Rwè Yopôl III


## Sourdant
Grivlindje

**Grivlindje**, (e-n almand, *Grüfflingen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye , rebané avou Bur-Reulande.

## Lingaedje do payis
Diyaleke del troke do francike del Mozale, djusse lomé "plate" (patwès) pa ses cåzants.

## Djeyografeye
Metou sol voye ki vént d' Sint-Vit et dischinde so Lussimbork; mins gn a ene croejhlåde po raler so Gouvi.

## Sourdant
Ådrindje

thumb
**Ådrindje**  (e lussimbordjwès *Aalier*  e-n almand  *Aldringen* ), c' esteut on hamtea di Tomen, asteure on viyaedje di l' intité do Grand Rûland, e l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, e l' province di Lidje.

## Lingaedje do payis
### Clasmint linwincieus
On î djåze francike del Mozale, djusse lomé «plate» (patwès) pa ses cåzants.

Ezès anêyes 2020, il est co bén vicant diski dins l' trintche d' ådje des 50 ans, et gn a d' l' aspoye po l' fé passer ås djonnes, pår ezès scoles.

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Gisela Gennen avou l' accint d' Ådrindje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

### Teyåte e plate
Gn a ene dramatike ki djowe e «plate» did la.

## Rilidjon
Pårotche Sint Mårtén.

## Sourdants
Scolite

Les **scolites**, c' est ene dizo-famile d' insekes schaerbotreces k' atacnut les åbes.

 *[[Scolytinae]]*

## Sôres di scolites
* scolite di l' epiceya *([[Ips typographus]])*
* scolite des pins *([[Myelophilus piniperda]])*, k' atake eto l' såvadje sapén
* scolite do faw *([[Taphrorychus bicolor]])*

## Istwere des scolites del hesses et des åbes sapinreces el Walonreye

E 1990, gn a yeu des timpesses, et toplin des chablis. C' est la k' les scolites s' ont mopliyî foû mezeure et-z ataker les hesses, les sapéns et pår les såvadjes sapéns.

Di 1990 a 2000, on a abatou tos les åbes malådes, et minme mete des boesses ås pwezon k' assaetchént les scolites dins les bwès d' faweas.

Après 2000, on a leyî aler, dizo l' idêye des ecolodjisses, come cwè i faleut des åbes crevés emey les bwès po fé viker les insekes magneus d' bos.

Les atakes des åbes ont rcrexhou dins les anêyes 2010.

## Sourdant
Scolite di l' epiceya

Li **scolite di l' epiceya**, c' est on scolite k' atake l' epiceya.

 *[[Ips typographus]]*

## Discrijhaedje
C' est on ptit inseke schaerbotrece, 5 milimetes long, di brune coleur.

Il est poyou so tot s' coir. Ces pwels la vont schover les galreyes.

Les spessès aiyes sont discovrowes å coron, po fé come ene ramassete.

## Vicaedje
I s' rewoeye e bontins, et cweri après on sapén. Il î schave tot droet on trô et on nel voet pus, disca çk' i rvegne tiper foû les poussires di foraedje. Tot rescoulant. Après on tins, il arive al coûtche d' ene seule celule 

## Istwere di l' atake do scolite di l' epiceya el Walonreye
 Istwere des scolites del hesses et des åbes sapinreces el Walonreye

## Senes di l' atake
Li schoice tome.

L' åbe saye di s' disfinde tot sûnant del hårpixh.

Dizo li schoice, des sôres di desséns simetrikes (did la, li no latén do scolite, li tipografe).


File:Sapén scolité.jpg|sapén scolité dispu troes moes (tins d' l' esté 2017, k' a stî setch e l' Årdene)
File:Scolite epiceya schoice toumêye et desséns.jpg|minme åbe: schoice toumêye et desséns
File:Scolite epiceya traeces dizo schoice.jpg|: traeces dizo l' eschoice
File:Bog spruce forest.JPG|sapéns crevés
File:Sapén scolité hårpixh.jpg|sapén scolité; sûnaedje del hårpixh
File:Sapén scolité trôs d' betche-bos.jpg|minme åbe: loukîz les trôs des betch-fier


## Lûte
Abate les sapéns malådes et les schoircî, eyet broûler les schoices eyet les ptitès coxhes.

Mete des trapes ås scolites.

## Espaitchance
* rissaetchî les ptits sapéns crevés des sapinires.
* èn nén planter des grandès stindêyes d' epiceyas.
* èn pus rplanter des sapéns si on croet k' i gn årè todi d' pus d' setchs estés.
Anna Netrebko

**Anna Netrebko**, c' est ene tchanteuse d’ operå.
Elle a skepyî li 18 di setimbe 1971 a Krasnodar (URSS).
## External Links
* Anna Netrebko official website
Stocom

vignette|Stockholms stadshus

**Stocom** (e-n suwedwès, Stockholm), c' est l' mwaisse veye del Suwedwesse.
Amon Laca (tchanson)

**Pôve tiesse**, lomêye eto **Amon Laca**, c’ est ene rilomêye tchanson da Guy Cabay (cåzaedje, air et tchantaedje).

Elle a stî fwaite e 1978. Pu resse rimetowe sol sitroete plake « *the biesse tof* » (diviè 1995).

## Tinme
l est dné dins l’ prumire fråze : 
:*A foice di m' escoler pask' i faleut tot cnoxhe po viker, on m' a hati l' cervea.

Adon vént tote ene riguilete di sinonimes po mostrer åk k' est cou dzeu cou dzo.

Insi, c' est ene critike di l' acsegnmint "bôratif", ki les parints veyént voltî et les mwaisses pratiker el deujhinme mitan do 20inme sieke.

== Cåzaedje ==
:::*'I.**
:''A foice di m' escoler pask' i faleut tot cnoxhe po viker,
:''on m' a  l' cervea.
:''N a-st ene årmêye d' idêyes ki minèt , sins s' arester,
:''Dj' a l' tiesse come on saeyea.
:::**Resploe**
:''Dji croe k' il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps)
:::**II.**
:''A! ké tricbale !, a! ké micmak ! a! ké vôtion! 
:''A! ké bazår! a! ké cayon!
:''A! ké maxhisse! i m' shonne ki m' tiesse a mezåjhe d' on bon côp d' ramon.
:::**Resploe**
:''Dji croe k' il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps)
:''Asteure il î fwait co pé k' amon Laca ''(sacwants côps)
:::**III.**
:''Pôve tiesse, a t' voleur trop bén fé, on t' a goirdjî, disk' a t' fé peter
:''D' ene kiriyele d' amålvåts.
:''Faleut tot ahopler, tot etonler, n' rén leyî passer; 
:''Faleut-st infler l' cervea... et co on pô pus, et co on pô pus.
:::**Resploe*'
:*Asteure il î fwait co pé k' amon Laca *(sacwants côps)
:*A ké tricbale !, a ké micmak ! a ké vôtion! a ké bazår! a ké cayon!
:*A ké maxhisse! i m' shonne ki m' tiesse a mezåjhe d' on bon côp d' ramon.
:*Dji croe k' il î fwait co pé k' amon Laca *(sacwants côps)
:*Asteure il î fwait co pé k' amon Laca *(sacwants côps).

== Muzike ==
Li stîle Gui Cabay si voet på repetaedje do resploe, ki sereut covite taenant s' i n' esteut nén sotnou pa ene muzike a môde braezilyinne.

== Corwaitaedje ==
 [[Baptiste Frankinet]], *Wallon ou portugais? «Pôve tièsse» de Guy Cabay''; Wallonnes 3/2017 p. 9-13

## 
 Mwaisse tchantaedje

## Sourdant
Radår

On **radår**, c' est ene machene k' evoye des waches electromagnetikes a pårt (ki c' est des waches radio) po saveur çou k' gn a padvant.

## Sôres di radår
* radår d' areyopôrt
* radår militaire
* radår di spoutnik
* radår po-z anoncî l' plouve
* radår biyolodjike (tchawes-soris)
Rapoitroûle

Ene **rapoitroûle** u ene **racontroûle**, c' est ene pitite istwere ki s' a passé podbon, u pretindowe téle, et k' est loukeye tipike assez po-z esse rapoirtêye sacwants côps e-n erote, et esse ridite pås schoûteus.

## Valixhance des rapoitroûles
Ele mostrèt sovint les creyances d' ene peuplåcion a on metou moumint d' l' Istwere. 

Li ci ki n' î croet nén elzès va lomer «boignes contes».

Sacwants sont basteyes so ene tcherpinte di racontaedje k' on rtrouve dins sacwants payis. C' est l' fåves do vî vî tins.

## 
Egzimpe di rapoitroûle (so Wikisourd)
L' Aili reye (pîce pol radio)

**L' Aili reye**, c' est ene pîce pol radio sicrîte pa Jean Rathmès, rashiowe sol Complinte des payizans lidjwès sol ravadjmint des sôdårs. Ele si passe a Lidje ey a Votem diviè 1631.

Ele fourit creyeye pal RTB Lidje li 16 d' avri 1961 et passer dins ene emission da Jean Brumioul.

Elle a stî eplaideye avou Les vwès del nute dins on livret imprimé pa L. Bourdeaux-Capelle a Dinant (sins date).

## Tcherpintaedje del pîce
Tites des catoize tåvleas
# Sol pont ds Åtches
# L' assimblêye des taeneus
# E cwårtî d' Sint-Linåd
# El taviene do cier: Aili, ene kimere del bordjoezreye, si maxhe a totès sôres di djins do peupe
# Divins ene catreye di Mouze-e-l'-Aiwe: Aili vént rapåjhî et diner a magnî a Båre, malåde, et s' feye Djihene, todi djoyeuse, ki s' pa boet tote si cwénzinne.
# Amon l' Mayleu, a Votem
# Amon Crespou a Votem (prumî boket del "Complinte")
# A Lidje, amon Bastén Lirouwale
# Å pî do peron: Aili si fwait margougnî pa Måbouwé, on baligand, mins est schapêye pa Toumas
# El tchambe da Toumas, amon l' mwaisse taeneu Wåtî: Divant Aili ki doime, si coixheure sogneye, Toumas et Madlinne vinèt a dvize so leus sintimints
# A Rolangofe: rarivêye do prince-eveke
# Amon Crespou a Votem (shûte del "Complinte")
# So les Tawes, a Votem

Dins l' livret, li pîce est shuvowe d' on ptit motlî avou des målåjheys mots, tertos poujhîs divins E158, E1 & FE1.

## Cotoû istorike
E 1631, a Lidje, c' est Sébastien Laruelle (Bastén Lirouwale) eyet l' conte di Her k' ont stî lomés borguimwaisses del cité, mins leu lomaedje n' est nén accepté do prince-eveke, Ferdinand d' Bavire. Ci-cial est a Hu ey i va rivni e ponton (tåvlea 12).
Termetant, gn a des sôdårs espagnols a Hesta ki vnèt branscater les payizans.

## Pî-note
Poirtêye (discramiaedje)

* el biyolodjeye
** poirtêye (kimere): termene k' ene kimere ratind èn efant
** poirtêye (biesses); termene k' ene frumele di biesse ås tetes ratind on djonne; nombe di djonnes k' elle a
*** poirtêye foû matrice
* el fizike
** poirtêye (mecanike)
Hongreye

Li **Hongreye**, c' est on payis del Mîtrinne Urope. 

Mwaisse veye: Boudapess.

Lingaedje do payis: hongue u hongrwès, on lingaedje d’ ene famile d’ Azeye (parint avou l’ finwès u findandès et l’ estonwès).

## Djeyografeye
C’ est on plat payis, avou des montinnes so tos ses boirds. Di nosse des costés, c’ est les Ales. Adon, a pus d’ meye kilometes del mer do Nôr, li vint d’ plouve a målåjhey passer. Ça fwait k’ i n’ î ploût waire. Les estés î sont bråmint pus tchôds k’ vaici. Et les iviers pus froeds. 

L’ Aiwe di Danube passe e plin mitan.

## Istwere
C’ esteut d’ nos cuzéns celes ki dmorént ladrî cwand l’ payis a stî evayi pås Romins. Li pere da sint Mårtén d’ Tour î a stî oficî romin. 

Cwand les frontires di l’ Impire ont volé a bokets, gn a totès sôres di peupes k’ ont arouflé so l’ payis, distrujhant tot. Li pus cnoxhou d’ tos ces peupes la, c’ est les Hons : c’ est zels k’ ont dné leu no å payis. On pinse ki c’ est la k’ Atila a morou.

Des ôtes peupes ont shuvou : les Lombårds, les Avårs, ... et finålmint les Madjårs. Les Madjårs s' ont rindou mwaisses do payis e l’ anêye 896. 

Pol dire platezak, les Madjårs, c’ esteut des såvadjes. Des rôbaleus ki viként dzo des toeteas, k’ ont vnou did l’ ôte des costés l’ Oural, et ki n’ djåzèt nén on lingaedje induropeyin. 

I touwént, i hapént, i broûlént, et vni ataker les djins disca ciddé sol boird di Sambe. I vénront tournicoter åtoû do moustî d’ Lôbe. Mins i gn ourit-st on miråke. I touma do cir ene si foite lavasse k’ on rtrova les Hongrwès el berdouye disk’ al pupe. Les bråves moennes les ont rascodou et end ont fwait des bons crustins. C’ esteut åtoû l’ an 950.

Il ont comprins k’ s’ i vôrént on djoû poleur divni on rweyåme e l’ Urope, on vraiy rweyåme ricnoxhou da tertos, i s’ faleut fé crustin et andoûler l’ Påpe. 

C’ est insi ki Istvan divna li prumî rwè del Hongreye l’ an 1001 et rçure då påpe ene bele corone. Po s’ fé aidî a fé do payis on payis crustin et « modiene », il a dmandé « di l’ assistance tecnike ». Et on lyi a evoyî des hiedes di moennes et d’ ovrîs d’ amon nozôtes: do Payis d’ Mouze, di Lidje, di Nameur, di Mez. 

Pocwè prinde des djins did l’ ôte des costés d’ l’ impire djermanike? Motoit pask’ il avént peu des Tîxhons ki ls avént batou dinltins (dizo Oton prumî, e 850). 

Mins l’ peupe n’ a nén todi accepté di s’ fé crustin d’ foice. Ene anêye, cåzu tos les moennes s’ ont fwait mascråwer. Sint Djuråd, par egzimpe. 

Mins, al fén des féns, li rwè Andrî a tot rmetou d’ adrame. Des meyes di Walons et d’ moennes cistercyins ont-st acorou et basti li rweyåme di Hongreye (covints, tchesteas, administråcion, eglijhes). C’ est zels k’ ont scrît les prumîs tecses e hongrwès. 

Li rwè Estiene dina des teritweres ås Walons, avou totès sôres di libertés (waire di taeyes, li droet d’ djåzer leu lingaedje, evnd).

## Djins

* Arpad
* Matyash Hunyadi
* Horthy

## Sourdant
Referandom

On **referandom**, c' est on vôtaedje la k' on dmande ås djins di responde simplumint (sovint pa "oyi" ou "nonna") a ene kesse foirt consecante po on metou payis.

## Dinêyes djeyografikes
Li referandom n' egzistêye nén el Beldjike, mins est foirt corant el Swisse.

## Rilomés referandoms
* referandom di dislaxhaedje del Catalogne (2017)
* referandom di dislaxhaedje do Courdistan irakyin (2017)
* sacwants referandoms di candjaedje del mwaisse lwè po on mineu wårder l' pouvwer foû des rîles k' egzistént disk' adon.
** Aldjereye 2014 (po wårder Abdelaziz Bouteflica)
** Bouroundi 2016 (po wårder Pire Kourounziza)
** Rwanda 2017 (po wårder På Kagamé)
André Mottet

thumb|(2019)
thumb|riplantant des porets et des celeris
**André Mottet**, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Tîne-dilé-Haneu.

Il a skepyî li 14 di nôvimbe 1947. Il a morou li 27 di may 2021.

I scrît soeye-t i avou l' accint d' Tîne, soeye-t i e lidjwès standård.

## Ouve e walon
Il a rexhou ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes, prôze ey arimés, oridjinås et ratournaedjes, e 2017 dizo l' tite: Nosse lingaedje.

Sacwants tecses come si comintåre del Djineze ont stî dit so ene radio coinrece, Radio-Passion.

E 2018, i riscrijha ces tecses la a môde di pîce di teyåte, titrêye «Li creyåcion do monde», djouwêye a Tîne.

E 2019, i scrijha ene novele pîce, «Froumadje di gade ås celeris».

## Ôte sicrijhaedje
E 2014, il a scrît e francès «*Si [[Tîne-el-Hesbaye|Thisnes-en-Hesbaye]] était raconté*», on sillabusse di 250 pages. Ladvins, gn a 40 pådjes so l' prumire bataye di tank di l' Istwere.

## 
* 
* 
* Sacwants tecses da sinne (mwaisse ortografeye)

## Sourdant
Guy de Maupassant

**Guy de Maupassant**, c' esteut on scrijheu francès (ki scrît e francès). 

Il a skepyî li 5 d' awousse 1850 ey a morou li 6 di djulete 1893.

## Vicåreye
Li 6 do moes d' djanvî 1892, des médes decidnut del fé resserer ca il a tourné sot.

## Ouve
So dijh d' tins, i scrijha 300 noveles et ût romans.
Foleye

Li **foleye** u **sotreye**, c' est ene kidujhance d' ene djin ki n' va nén avou les dujhances d' ene metowe societé, cwand cisse djin la ni sait pus çou k' ele fwait.

## Motlî
On dit å pus sovint k' ene djin est **sote**. On cåze don e walon d' on  u d' on , d' ene , pus rålmint d' ene .

## Sôres di foleyes
* Eskizofreneye (fôs a loyî)
* foleye des viyès djins (onk des senes do refantixhaedje).
* kidujhances fåsmint classêyes come "foleye" (årtisses, savants, afronteus politikes)
…

## Måjhons d' fôs
Les fôs dandjreus sont reclôs dins des måjhons d' sots. E walon, on cåze pus sovint di Dåve, a Guél (el province do Limbork, dinltins), ås Måjhires (*La Clairière*, Bietris)…

## Pî-note
Nosse lingaedje (discramiaedje)

* Nosse Lingaedje (gazete)
* Nosse lingaedje (tecses) (live da André Mottet)
* Nosse lingaedje (powinme) (powinme da Chantal Denis)
Tîne-dilé-Hanu

**Tîne-dilé-Hanu** u **Tîne-el-Hesbaye** (la-minme, *Tîne* F. *Thisnes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Haneu, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4280**
** davance : **4295**
* Limero diyalectolodjike : **W 44**
* Arondixhmint : Wareme
* Lomaedje des djins did la: Tînwès, Tînwesse (F. *Thisnois, oise*) 

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon: André Mottet
** Nosse lingaedje
* Dramatike: Rideau thisnois
** Li creyåcion do Monde

## Alére
 André Mottet «*Si [[Tîne-el-Hesbaye|Thisnes-en-Hesbaye]] était raconté*», 2014.

## Sourdant
Noersipene (fime d' imådjes)

thumb|coviete del plake otoprodûte
thumb|cou-coviete
**Noersipene**, c' est on personaedje di binde d' imådjes askepyî pa José Schoovaerts dins les anêyes 1990.

Come fime d' imådjes, il est loukî come li prumî del sôre, fwait pår e walon.

## Eplaidaedje et spårdaedje éndjolike
Il a stî rprins dins l' gazete éndjolike Raboulets, et eto sol waibe «scoles da Djihinne» so l' Aberteke.

Dins les anêyes 2000, il a stî monté pa si askepieu a môde di fime d' imådjes (30 munutes) avou tos cåzaedjes e walon. L' ouve a stî veyåve on tins sol waibe «blip.tv».

E 2018, il a stî rmetou so Youtube.

## Discrijhaedje
C' est ene sôre d' ome-nierson, avou des tchveas ki brikèt foû del tiesse come les niersons.

## Rissiervaedje
thumb|Rissiervaedje come intiesse del Rantoele-gazete
Li personaedje a eto stî rsiervou come intiesse del Rantoele-gazete

## 

* Kiminçmint del sipoûle
* Prumî siervaedje so ene sicole di walon (les ôtes shuvnut)
* riwaitåve cial so VoBuze

## Sourdant
Nosse lingaedje (tecses)

**Nosse lingaedje** (*Noss' lingadje*), c' est on live e walon scrît pa André Mottet et k' a vudî e 2017, eplaidî do scrijheu lu-minme.

Les tecses notèt pacô l' accint d' Lidje, pacô l' accint d' Tîne-dilé-Haneu, ou puvite, on rfondant mîtrin hesbignon.

L' adrovaedje et l' cou-coviete sont scrîts e francès pa Bruno Heureux.

## Alére
Lucyin Mahin, corwaitaedje del dierinne pårteye sol Djineze,  **84** (ivier 2017).

## Pî-notes
Georges Themelin

**Georges Themelin**, c' est on diccionairî do gåmès.

Il a skepyî a Dampicoû li 9 di djulete 1942. Il a morou a Sint-Må-dlé-Vierton li 23 d' octôbe 2021.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Ouve pol gåmès
I va mete so pî des shijhes e gåmès avou ls efants.

E 1999, il eplaide si prumî motî francès-gåmès, ki serè recråxhî et redité e 2020 pa Jean-Luc Geoffroy, pu metou so les fyis e 2021.

Il a scrît deus lives:
* A l' ombe do vî tiyoû (*A l'ombe don vî tillu*), k' end a deus tômes.
* Les 5 saisons.

## Sistinme ortografike Themelin
Dins si motî francès-gåmès, i sieve ene ortografeye a pårt, ki serè rprinjhe pa Jean-Luc Geoffroy dins s' coleccion d' lives e gåmès «*[[Mi ptite edicion (coleccion d' lives e gåmès)|Ma p'tite édition]]*» et k' on rahouke voltî dizo l' alomåcion di sistinme Themelin.

Il î wåde les dobe cossounes come e francès.

Egzimpe di tecse sicrît e sistinme Themelin:
:*La bîje èt l’sèlo s’dèhagnint, dijant l’inque coumme l’aute qu’il atout l’pus foût. I-s avant vû s’amoûner in voyadgeû ratorti das s’pal’tot. 
:*I s’sant mins d’accoûrd pou dère què l’preumi qui lî fârout r’tèrer l’pal’tot s’rout r’wâti coumme el pus foût. 
:*Là-d’sus, la bîje è coummaci à chouffler aussi foût qu’elle pèlout, mâs pus qu’elle choufflout, pus què l’voyadgeû r’sârout s’pal’tot autou d’lu, si bin qu’pou fini, la bîje è dèlâyi l’idée d’lî fâre tèrer. 
:*Alors, el sèlo s’è mins à lûre, èt au tchu d’in pau d’taps, el voyadgeû, ratchauffi, s’è dèhalé dè spal’tot. 
:''C’qui fât qu’la bîje n’è sû fâre autremat qu’ d’admette què l’sèlo atout l’pus foût des deux.

## Sourdant
A tot spiyî (stroete plake et live)

**A tot spiyî**, c' est ene sitroete plake ey on livret avou les tecses, et les pårticions. Elle a moussî foû e 2017.

C' est des viyès tchansons ritchantêyes emey tchapele pa les Crapådes.

Li livret a stî adjinçné pa Djowele Spierkel (tecses, comintåres et rawetes scolincieuses).

Les pårticions ont stî toirtcheyes pa Zavî Biernî.

## 
Copeye éndjolike do live (aberwetåve)
Eritromicene

L' **eritromicene**, c' est èn antibiyotike del famile des macrolides.

## Discrijhaedje
C' est ene rodje poude, come si no l' dit bén (li grek «eritro» vout dire «rodje»).

## Uzaedjes
Dins l' médiaedje des poytreyes, elle est siervowe disconte des micoplasses.
Michèle Verschaffelt

**Michèle Verschaffelt**, c' est ene sicrijheuse e walon k' a viké a Eben-Emål 

Ele sicrît des tecses di prôze dins «Nosse lingaedje».

## Sudjets
Ele sicrît voltî ses sovnances, ou des sovnances di ses parints, come sol mexhnaedje.
Machene

Ene **machene**, c' est èn éndjin ki toûne  et fé d' l' ovraedje gråce a èn etrinnmint ki n' vént nén del foice des djins u des biesses.

## Sacwants machenes
* machene di trén
* machene a mode u machene a traire
* machene al bouwêye u machene a bouwer
* machene ås poûssires
* machene a bate; grosse machene, pitite machine
* machene a stoide
Machene al bouwêye

[thumb|Machine al bouwêye poirtêye so on [diåle (tcheriaedje)|diåle]]
Ene **machene al bouwêye** u ene **machene a bouwer** u ene **machene a laver** u ene **wachote**, c' est ene machine ki fwait l' bouwêye, mecanicmint u electricmint.

## Motlî
Les mannetès lokes k' on pout mete d' on côp el machene, on dit ene **machinêye**.

Fé aler l' machine al bouwêye, soeye-t i tot tournant al mwin, soeye-t i tot metant l' corant, ça s' dit **machiner**.

## Pî-notes
Fåtcheuse-bateuse

vignette
Ene **fåtcheuse bateuse** u **grosse machene**, c' est on rôlant éndjin ki mousse dins on tchamp d' dinrêye d' awousse, eyet l' fåtchî et l' bate. On rascod les grins dins des saetchs so on trepådje metou sol tchamp. Li strin est rhiné a hougnes dirî l' machene.
Sidje do tchestea d' Bouyon e 1141

Li **sidje do tchestea d' Bouyon e 1141** veya come assidjîs les omes do conte di Bår et come assidjants l' armêye del principåté d' Lidje sol kimandmint do prince-eveke Åbiron 1î d' Lovagne. 

## Sourdants

## Cotoû istorike

## Disrôlmint
Willy Burgeon

**Willy Burgeon**, c' est on politikî walon, k' a skepyî a Sint-Pire-so-Hinne li 11 di djanvî 1940.

C' est eto on scrijheu e walon, ki note l' accint del Vå-Tragnire. I scrît dins l' Moxhon d' Ônea.

Relî dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».

## Cårire come politikî
Divant les grands rebanaedjes, il esteut e consey cominå di Sint-Pire-so-Hinne (conseyî pu scabén) (1971-1976). Adonpwis, fé parey a Bince (1977-2006).

Il esteut ossu pårlumintî (1971-1995), et pår prezidint do pårlumint walon (1988-1995).

## Ouve e walon
I cmince a scrire des bokets arimés eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea e 2013.

E 2018, i rashonne des dnêyes biyo-bibiografikes so vint-cénk sicrijheus e walon di Sint-Pire (Inne-Sint-Pire) eyet Sint-På (Inne-Sint-På), et l' eplaidî sol tite: *[[Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne (antolodjeye)|25 auteurs wallons aux Deux-Haine]]*.
Deus plaijhantès istweres (noveles)

Il a vudî ås Edicions Georges Thone, a Lidje, dandjreus e 1950.

## Sudjets
* Deus omes avå les voyes: sinne datêye di 1890; deus tchåfortîs rivnèt d' l' ovraedje del samwinne et raler e leu lodjisse, e-n on hamtea dilé Lidje, Beuret; mins i rpassèt el veye po-z atchter des tchikes po leus efants... et ramasser ene boune tchike; tecse sicrît e moes d' fevrî 1949.
* On må d' dint abeymint rweri: sinne datêye di 1890 e-n on hamtea dilé Lidje; tecse sicrît e moes d' djanvî 1950.

## Pî-note
Bibioteke (årmå)

Ene **bibioteke** u **årmå ås lives**, c' est on meube la k' on roistêye des lives.

Si ça tome, ça pout esse djusse des axhales.
David Goffin

**David Goffin**, c' est on rlomé djouweu d' tenisse walon.

## Cårire
Il a stî cnoxhou long et lådje tot batant Rafael Nadal eyet Roger Federer e 2017.

## Alére
Jean Goffart, El tenisse da David;  84, ivier 2017-2018.
Cizete (di costire)

Ene **cizete**, c' est ene usteye k' on tént inte li pôce et l' erî-doet, k' a deus lames ki s' radjondnut po côper do papî, ene sitofe ou ôte tchoi.

## Sôres di cizetes

* cizete di costire
* cizete di scole
* cizete di coujhnî
* cizete di cerudjin
* cizete a taeyî les ongues
Tenisse

Li **tenisse**, c' est on spôrt la k' on hene ene pitite bale avou ene rakete di l' ôte costé d' on filet, on mete hôt, Li djouweu(se) (des côps end a deus) k' est d' l' ôte costé el doet leyî rdjibler al tere, pu l' recassî del rakete, et hay vos nd åroz.

## Droet do djeu

Li prumî bouxhaedje del bale si lome livrêye. Li djouweu(se) tape li bale e l' air et bouxhe dissu avou s' rakete po k' ele ritcheye di l' ôte costé do filet, ådvins di l' aroyaedje do terén. Si ele vént foû, on creye "foû", et l' djouweu piede ci bale la. 

Rålmint, li djouweu ratrape ene bale ki n' a nén co djondou tere, copurade s' i «monte å filet».

Ene pårteye si djowe e deus u troes djeus wangnants.

## Rilomés djouweus d' tenisse
### walons
* David Goffin
### ôtes
* Roger Federer
* Novak Djocovitch

## Rilomêyès djouweuses di tenisse
### walones
* Justine Henin
### ôtes
* Kim Clijsters
* Amélie Mauresmo
* Serena Williams
Raetchon

On **raetchon** (u: **scraetchon** u **scraetchaedje**), c' est on glairieus sûna des brontches, ki vént foû pal boke, cwand on l' a yeu fwait rmonter voltrûlmint et l' raetchî foû.

## Sôres di raetchons

* clair raetchon: pont d' microbes.
* raetchon al matire: vete coleur å cmince, pu, cwand l' må mawrixh, ki dvént pu djaenåsse
* raetchon å sonk: sonnaedje dins les brontches: peumoneye, pitizeye, kisse idatike.

## Raetchons et dujhances sociåles

Divinltins, gn av bråmint des djins ki raetchént al tere.

Come çoula fijheut atraper li ptizeye, on a sayî d'espaitchî çoula dins les leus publiks tré li cmince do 20inme sieke.
Al campagne (noveles)

**Al campagne**, c' est l' racourti tite d' on live da Georges Alexis, ki s' lome «*"Al campagne" èt "on voyèdje a Anvèrs"*».

Il a stî eplaidî ås Edicions Desoer, a Lidje, e 1948.

## Sudjets
* **Al campagne**: Kimince et finit sol tåvlea campagnrece di l' ovraedje d' on cinsî e-n on ptit viyaedje do Condroz, diviè 1880. Shût l' discrijhaedje do tiraedje å sôrt pol milice.
* **On voyaedje a Anverse**: Ene famile di botikî (u purade di boticresses, ca c' est totès cmeres) di Lidje decide d' aler a l' espôzicion univiersele d' Anverse. Mins l' bosresse, li mame Catrene ni vout nén. C' est li ptite matante, Ane-Djôzef ki prind sor leye d' eminer les troes båsheles del måjhon, tot spiyant si spågne-måyes.
Egidio Miragoli

thumb|(e 2017)
thumb|droite

**Egidio Miragoli**, c' est on curé itålyin k' a divnou eveke di Mondovì li 29 di setimbe 2017.

Il a skepyî a Gradella de Pandino li 20 di djulete 1955. I fourit apriyesté e 1979. Di 1994 a 2017, il a stî on curé de l'eglise *Sainte Françoise Cabrini* di Lodi.

Il a stou fwait eveke li 11 di nôvimbe 2017 al katedral di Lodi.; 

## Livres

* *Il sacramento della penitenza. Il ministero del confessore: indicazioni canoniche e pastorali*, curatela. Milano, Àncora Editrice, 1999, ISBN 88-7610-764-9.
* *Il Consiglio pastorale diocesano secondo il Concilio e la sua attuazione nelle diocesi lombarde*, tesi di dottorato, Roma, Pontificia università gregoriana, 2000, ISBN 88-7652-855-5.

## Ôtès imådjes

Image:Bishops miragoli and malvestiti.jpg|Monsigneur Miragoli, a schipe lomé veke a Mondovì, riçût l' calote des mwins da monsigneur Malvestiti a l' evetchî d' Lodi


## Hårdêyes difoûtrinnes

*  Waibe do diyoceze Mondovì

## Sourdants
Nicnak

On **nicnak**, c' est ene pitite biscûte, waire soucrêye, del cogne d' ene lete u d' on chife, avou ses boirds dintlés.

## Spårdaedje di l' amagnî
Cisse gougouye la est cnoxhowe el Beldjike, ezès Bas Payis ey el Picårdeye di France.

C' est tos payis la k' Sint Nicolai passe, ey end apoirter ås binamés roufions et tchîpetes.

## Sôre di nicnaks

* nicnaks letes
* nicnaks avou ene fleur di souke di coleur dissu, blanke, rôze u djaene.

## Lomaedjes

Dins les pårlers del Flande, on l' lome di sacwants façons: *nicnakje* après Anverse, *piknik* u *piekniekel* e wess-flamind, *karolientje* e flamind del Flande levantrece, *letterkoekje*, *ABC-koekje* ou *ABC-letterkoekje* e limbordjwès, *mokske* dins l' payis d' Waes, eyet *mopke* e l' Campene.
Carles Puigdemont

**Carles Puigdemont** (riwalnijhåve ***Tchåle Pouchdomont***), c' esteut l' prezidint del Catalogne di 2016 a fén 2017.

A ç' moumint la, il a stî disdjoké på govienmint cintrå d' Espagne, pask' il aveut metou so pås so fotches on referandom nén accepté pa Madrid. I s' a assåvé adon el Beldjike, onk des payis uropeyins k' aveut l' moens critiké l' referandom.
Tchîproûle

thumb
Ene **tchîproûle** u **tchîpete** u **mizrete** u **sorbetch**, c' est ene sôre di ptite sori.

 *[[Sorex araneus]]*

Mins gn a des ds ôtes sôres di mizretes. El Walonreye, n a l' mizrete ninte (Sorex minutus).

## Vicaedje
Li tchîproûle magne totes sôres di viermene, mins eto des pus grossès biesses come des rinnes u des ptits pexhons, k’ ele paralijhèt avou on pwezon k’ elle ont divins leu raetchon.

El sorbetch, so ene djournêye, sait magnî des molons, des lumçons, et minme des ptitès soris, ostant ki s' pwès.  

I s' mete voltî å rcoe padzo les håyes, les bouxhons, oucobén on taes d' foyes.

## Sourdants
Breutchene

thumb
On **breutchene**, c' est on ptit rond pwin.

On mete cobén dsu des grinnes di sezame.


Fertig gebackene Brötchen (4358501041).jpg|djusse cûts
Korb mit Brötchen.JPG|gårni d' sezame


## 
mitchot

## Sourdant
Les Cahotes

**Les Cahotes** (F. *Les Cahottes*), c' esteut on hamtea d' Horion-Hozémont. 

Å 1î djanvî 1977, il a stî raloyî a Flemåle

## Economeye
Asteure, gn a la on zonigne.
Sôdård

On **sôdår** u **sôdård**, ene **feme-sôdår** u ene **sôdåre** u ene **sôdårresse**, c' est ene djin ki boute dins ene årmêye, et shuve les rîles aplikeyes dins l' schålance militaire.

## Sôres di sôdårs
### sorlon leu gråde
* milicyins (houkîs a l' årmêye) u piyotes, u pioupiou u plouk.
* sôdårs di mestî
* mwaisses sôdårs
** bas oficîs: caporå, sordjant
** hôts oficîs: leutnant, captinne, coronel, djenerå, marixhå

### sorlon leu-z unité
* sôdårs a pî u simpes piyotes u flankeus
* eclaireu, corî
* sôdårs a tchvå
* lancîs
* calonîs
* police militaire
* atôtchance militaire (radiowisses...)

### sorlon des unités istorikes
* houzår
* kezerlik
* poyou
* cosake

## Istwere des sôdårs el Beldjike
Divant 1908 , gn aveut on tiraedje å sôr po relére les sôdårs k' i faleut po l' årmêye bedje. C' esteut les ptits limeros k' î alént. Li limero 1 esteut lomé "bidet". Mins on pleut ratchter s' plaece (payî èn ôte po-z aler sôdård e s' plaece).

Adonpwis, tos les djonneas a 18 ans, ki n' estént pus e scole, divént aler sôdår (fé leu tins d' sôdår). Il a stî di 2 ans, pu èn an. 

Mins on pleut dmander d' fé èn ovraedje pol societé, si on esteut disconte li siervaedje a l' årmeêye). C' esteut les obdjecteurs di consyince. On pleut eto aler bouter dins les payis moens diswalpés, avou l' etraidance bedje.  

Diviè 1985, on a rpassé a ene årmêye di mestî. 

## 
*efant-sôdård
Sicilyin (lingaedje)

Li **sicilyin** (lomé eto pacô **tchitcholyin**, c' est l' lingaedje do payis del Sicile.

I rsaetche bråmint d' l' itålyin, mins a wangnî dandjreus des apoirts des peupes k' ont passé dins l' iye (Normands, Arabes...).

Lu-minme a dné bråmint des mots å maltès.

## Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

Code iso: **scn**

## 
* Eciclopedeye Wikipedia en inglès
* (sol Wiccionaire walon)
** 
** 
**  

## Sourdant
Doirmante aiwe

Ene **doirmante aiwe**, c' est ene aiwe rashonnêye todi el minme plaece, ådvins des teres.

## Sôres di doirmantès aiwes
Del pus ptite al pus grande, les doirmantès aiwes si lomnut:
* Basse d' aiwe
* Vevî
* laetche
** laetche naturel
*** Grand Laetche (mer divintrinne).
** laetche d' astantchêye
Gabriel Corin

**Gabriel Corin**, c' est on scrijheu e walon. Il a ddja stî eplaidî dins «&nbsp;èl bourdon&nbsp;».

## Referince
Tchîpete (discramiaedje)

* pitite båshele
* mwinre båshele
* tchîproûle ordinaire (Sorex araneus)
** mizrete (sôres) ôtès sôres di mizretes.
Li Bate (Lidje)

Li **Bate** a  Lidje, c' esteut on cai di l' ancyin pôrt, çou k' est co bén mostré dins les graveures do 15inme sieke.

Elle est metowe sol hintche erive di Mouze.

## Istwere
Sol bate, i n aveut dinltins, des tchanteus et des fjheus d' toûs. 

Asteure, c' est on martchî do dimegne.


File:20150809 liege107.JPG|martchî (2015)
File:20150809 liege102.JPG|


## Sourdants
Ecråxhe tchimike

Ene **ecråxhe tchimike** u **ingrais tchimike**, c' est on prodût tchimike ki les cinsîs semèt so leus teres, po replaecî l' ansene u les ecråxhes natureles (gwano) u industriyeles (scoreyes potassikes).

## Istwere
Les gros cinsîs (sovint des tchesturlins ont cmincî a-z è semer å cminçmint do 20inme sieke.

Après l' guere di 40, tertos endè seméve.

## Compôzucion
Li pus grande pårt des ecråxhes tchimike contnèt:
* di l' azote (urêye, nitrate d' amoniom)
* do fosfate
* del potasse

Onk k' els a tos les troes, on l' lome "ingrais complet".

## Semaedje
Å cmince, on lzès seméve al mwin. Adonpwis, avou des semoes.

## Sourdant
Jacky Adam

**Jacky Adam** a scrît ene coleccion d' lives so les moléns di l' Aiwe d' Oûte. 

Dins sacwants, i riscrît des temognaedjes di mônîs waloncåzants.
Pierre-Jean de Béranger

**Pierre-Jean de Béranger** (riwalnijhåve *Berandjî*), c' esteut on fjheu d' tchansons e francès. 

I fourit cnoxhou long et lådje do tins del Revintreye francesse.
Monique Dussaussois

**Monique Dussaussois**, ki scrijheut pacô sol no d' pene di ***Mouchone***, c' esteut ene sicrijheuse e walon del Lovire.

E 1977, elle a-st eplaidî dins l' pitite coleccion di l' SLLW ene pîce di teyåte avanciveuse, «Et l' ivier ki va vni».
Foistî

[thumb|Foistî [Walonreye|walon dilé ene bele tiesse di cier]]
[thumb|Djonne foistresse e l' [Ouganda]]
On **gåre di bwès** u **foistî**; ene **gåre di bwès** u **foistresse**, c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.

Sovint, c' est èn eployî d' l' estat u des comenes.

Li gåre di bwès est diferin do gåre di tchesse.

## Istwere
Dins l' ancyin redjime, dins l' Principåté di Ståvleu-Måmdey, todi, li foistî fijheut ossu do gåre tchampete.

## Rilomés foistîs
Roger Nicolas, k' est eto on rcwereu sol tchampnwès. 

## 

## Sourdant
George W. Bush

**George W. Bush** (flotchreçmint scrît **Georges** ; riwalnijhåve *Djôr Bouch Djunior*), c' esteut li 43inme prezidint des Estats Unis etur djanvî 2001 yet djanvî 2009. C' est l' fi da George H. W. Bush

I mina ene politike foirt rafiyante del guere.
vignette|Bush (2003)
Grece

Li **Grece**, c' est on payis di l' Urope nonnrece, metowe sol Mîtrinne Mer, et mimbe di l' Union uropeyinne.
Divancetes el toponimeye

**Pådje so les dvancetes e l' toponimeye do walon**

Les dvancetes ont-st èn uzaedje bén a pårt el toponimeye do walon.

## Divancete a
C' est l' pus corante. 
* divant on no simpe: a Lidje, a Nameur, a Tchålerwè, a Bastogne
* «» divant on no d' plaece ki cmince pa  u  (omrin): å Tchestea (po Li Tchestea, å Rou (po Li Rou-dlé-Tchålerwè).
*  divant on no d' plaece ki cmince pa  u  (femrin): al Lovire (po El Lovire; la-minme *al Louviére*) 

## Divancete e
Bråmint des nos d' plaece e walon s' anoncèt avou l' divancete «»
* e Djambe

Si l' mot atake pa ene voyale, c' est avou l' lete di beloyance N (ossu etimolodjike).
* e-n Ôvîfa 

Divant on no d' plaece ki cmince pa  (femrin), on prind «el» / : e l' Ribiveye (po El Rubiveye, la-minme: *ol Rèbîvèye*).

## Etroclêye divancete al
 «Divancete a (toponimeye)»

Lignire plake al basse.JPG|a Lignire
Durnale Al Vozale.JPG|a Durnale
Fléron al Rodje Croes.jpg|a Fléron
Nameur hale al tchau.jpg|a Nameur
Tchinne al pire plake.jpg|a Manhé
Ôtêye al savate plake walon.JPG|a Ôtêye


## Etroclêye divancete ezès
Ezès Monts

## Etroclêye divancete sol
So les Taeyes
Doûce aiwe

Ene **doûce aiwe**, c' est ene aiwe ki n' est nén salêye. Adon, n' est totes les stindêyes d' aiwe ki n' sont nén ni des mers ni des oceyan.

## Sôres di doûcès aiwes
* corante aiwe
* doirmante aiwe
Armand Masson

**Armand Masson**, c' est on scrijheu e walon d' après Vervî ki scrijheut tenawete dizo l' no d' pene di **Armand Tocour**.

I skepia a Enzivå li 1î d' avri 1875.

Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.

Di s' mestî, il esteut eployî d' banke.

## Ouve pol walon
### Come bouteu pol walon
Il askepia ene soce di scrijheus, "*L'élan wallon*", et c' est ç' soce la ki va ecoraedjî les prumirès sayes da Hinri Hurard.

### Come sicrijheu dins les gazetes e walon
I scrijha eto dins l' Clabot, Li ptit Lidjwès, et co des ôtes gazetes e walon.

I rashonna ses ouves, e walon ey e francès, dins on live "*Heures vécues*" (de Neuville, Vervî, 1918).|Masson, Armand]]

### Come teyåtreu
I scrijha:
* Diloujhe (*Duloûhe*) (pîce e-n èn ake)
* Li nute et l' djoû (*lu Nut' èt l' djoû*, eplaideye diviè replaideye e 1925
* Målureus (*malhureus*)  (pîce e deus akes) u Mâlîh'nant (pîce arimêye) 
* Cwand l' cour est pris (pîce e-n èn ake, prumêye do govienmint, A. Kaiser, Vervî, 1907).

## Hårdêyes difoûtrinnes

## Sourdants