open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1î d' may

Li prumî d'&nbsp;may, c' est li 121inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 122inme po ls anêyes bizetes), avou 244 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 1786: sitrimaedje di l'&nbsp;operå *Les Noices di Figaro*, da Wolfgang Amadeus Mozart a Wîne, Otriche.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 1î d' may: djoû eternåcionå do travay

----
**Vey eto:**

29 d' avri - 30 d' avri - 2 d' may - 3 d' may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cok di brouwire

thumb|Cok di brouwire
thumb |''Tetrao urogallus urogallus''
thumb |''Tetrao urogallus ''
Li **cok di brouwire** pol måye et **poye di brouwire** pol frumele, c' est èn oujhea del famile des poyes ki vike voltî dins les hés et les fagnes, la k' gn a del brouwire.

El Walonreye, end aveut dins tote l' Årdene disk' al guere di 40. Mins cwand on-z a rplanté les fwès et les fagnes, il ont disparexhou. Asteure, end a co dins l' Rezieve del Hôte Fagne.

No e sincieus latén *Tetrao urogallus*

## Sourdants et pî-notes
Stroeteure di Djibraltar

Li **stroeteur di Djibraltar** est ene sitroeteur inte l'&nbsp;Espagne (å nôr) eyet l'&nbsp;Marok (å sud), ki fwait s'&nbsp;ridjonde les aiwes di l'&nbsp;Oceyan Atlantike (a l'&nbsp;ouwess) eyet del Mîtrinne Mer (a l'&nbsp;ess).

Il est lådje di 14,4&nbsp;km et parfond d'&nbsp;a pô près 300&nbsp;metes.
Dins l'&nbsp;Antikité on l'&nbsp;loméve les «Colones da Hercule»; si no d'&nbsp;*Djibraltar* vént di l'&nbsp;arabe *djebel Tarik*, li montinne da Tarik, la ki Tarik ibn Ziad el triviersa e 711 po-z evayi li rweyåme des Vizigots, li prumire incursion muzulmande el peninsule iberike.

Li veye eyet li rotche di Djibraltar, ki dene si no å stroet, si trouve so ene foirt sitroete peninsule, sol boird uropeyin, a l'&nbsp;intrêye ess do stroet.
A l'&nbsp;ouwess, li stroet dene sol gôfe di Cadiz, drovou so l'&nbsp;Atlantike; årvierdimint a l'&nbsp;ess , li gôfe d'&nbsp;Algeciras est pus cloyou, lådje d'&nbsp;ene cintinne di kilometes a pô près, eyet long di 200.

Li Mîtrinne Mer estant cåzumint cloyowe, eyet subixhant ene foite ewaporåcion, li corant dominant va di l'&nbsp;Atlantike viè l'&nbsp;Mîtrinne Mer.
Li limite des aiwes di l'&nbsp;Atlantike eyet del Mîtrinne Mer (d'&nbsp;après leus timperateures eyet leu salinité) si trouve bén lon viè l'&nbsp;ess, cåzu tot l'&nbsp;gôfe d'&nbsp;Algeciras est bagnî påzès aiwes vinant d'&nbsp;l'&nbsp;Oceyan.

Li stroet est on pont d'&nbsp;passaedje impôrtant po les transpoirts maritimes daegnreces.
Tos ls ans il est passé pa kékes 80.000 bateas d'&nbsp;comiece.
Si eplaeçmint a-st ene grande impôrtance sitratedjike, dispoy pol moens li fén del Moyinådje, la k'&nbsp;on comiece pal mer si fwait inte l'&nbsp;Urope do nôr eyet l'&nbsp;Itåleye.
Li veye di Djibraltar est ene coloneye do Rweyåme Uni dispoy li Påye d' Utraik e 1713, çou k'&nbsp;a permetou al flote inglesse d'&nbsp;esse mwaisse sol Mîtrinne Mer a pårti do 18inme sieke et copurade å 19inme sieke.
Li stroet a divnou co pus stratedjike après k'&nbsp;on-z a schavé li canå d'&nbsp;Suez e 1869.
Dispoy adon, li stroet d'&nbsp;Djibraltar permete di passer nén seulmint viè l'&nbsp;Mîtrinne Mer, mins eto viè l'&nbsp;Oceyan Indyin eyt d'&nbsp;eviter l'&nbsp;longowe voye tot åtoû d'&nbsp;l'&nbsp;Afrike.
Djibraltar a stî lontins ene grande båze navåle britanike, mins elle a stî foitmint raptiteye al fén del froede guere.

L'&nbsp;Espagne, leye, possede li veye di Ceuta, sol boird marokin do stroet. Li veye fourit concwerowe e 1415 på Portugal, elle a passé al Sipagne dizo l'&nbsp;ringne da Flipe II, cwand il esteut rwè des deus payis.
Djibraltar est dmandêye pal Sipagne, eyet Ceuta på Marok.

Li stroet separe avou l'&nbsp;Urope di l'&nbsp;Afrike.
Des batchs assurèt li raloyaedje, po les djins eyet les vweteures.
Èn acoird a stî siné li 12 di decimbe 2003 pol fijhaedje d'&nbsp;on tunel.
C'&nbsp;est on pont di passaedje di l'&nbsp;ebagance clandestinne viè l'&nbsp;Urope, copurade dispoy k'&nbsp;i gn a pus d'&nbsp;wåde frontires inte les payis mimbes di l'&nbsp;Union Uropeyinne.
I gn a bråmint d'&nbsp;bagueus ki morèt, tot sayant di travierser li dijhinne di kilometes so des sakés bateas.
1997

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Motî Somme
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** On vî fuzik eruni et sacwants ôtès paskeyes (Émile Gilliard)
** Tiesses pelêyes (Émile Lempereur)
** Dji vs va dire li minne (Émile Sullon)
*Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** *[[In the Pupil's Mirror (antolodjeye)|In the Pupil's Mirror]]* (Yann Lovelock)

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et Waloneus

* 2 d' may&nbsp;: Juliette Hinnekens

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 5 di djanvî&nbsp;: André Franquin (spiroutî walon)
* 10 di may&nbsp;: Louis Remacle

### Ôtès djins

* 17 di djulete&nbsp;: Hugo Gunckel Lüer
* 24 di decimbe&nbsp;: Toshiro Mifune
1991

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
* Motî do Coûtchant walon (tome III)
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Bohêyes di solo (Robert Vandamme).
* Replaidaedje do pan do Bon Diu da Hinri Simon
* So l' astantche (Désiré Preud'homme)

## Ôtès sacwès
* Disrashonnaedje di l' URSS

## Ont vnou å monde ciste anêye la.

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
*16 di may&nbsp;: Sylvie Kreusch

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 2 d' avri : Félix Duval
* 18 di djulete : André Cools, assaziné (loukîz a Afwaire Cools)
* Camille Gaspard
### Ôtès djins

* 3 d' djun&nbsp;: Maurice Krafft
15 di djanvî

Li 15 di djanvî, c' est li 15inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 350 djoûs (351 po ls anêyes bizetes) ki dmornut co po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1933: prumî raparexhaedje di l' Aviedje a Baneu; li dierin serè li 2 d' måss.
* 1945: Ofinsive da Von Rouchtete: li controfinsive amerikinne arive a Sterpigni
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1854: Adolphe Hoyaux

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

13 di djanvî - 14 di djanvî - 16 di djanvî - 17 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1992

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete di l' Antolodjeye "Scrire"
* gazetes e walon : sikepiaedje di Djåzans walon
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Antolodjeye «Scrire»
** Contes (Josée Spinosa-Mathot)
** Li djoû k' i plourè des pupes di tere (Jean-Luc Fauconnier)
** Råvions d' al vesprêye (Charles Josserand)
** Moure li guere (Désiré Preud'homme)
* Kessions å Govienmint :
** 18 di måss å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Henri Simons dmande ene kesse sol Consey des Lingaedjes do Payis

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus
* 23 d' octôbe&nbsp;: Albert Lovegnée

### Ôtès djins

* 11 di djun&nbsp;: Rafael Orozco Maestre
* 21 di djun&nbsp;: Joan Fuster
1990

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Pårt et rvindje (Émile Gilliard)

24 di decimbe: Decret Valmy Féaux

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Li 4 d' avri, li Rwè Bådwin abdike po djusse ci djoû la, po n' nén dveur siner ene lwè so l' avortumint ki dzôrnéve si fwè catolike.

### Ôtès sacwès
Augusto Pinochet cwite li povwer e Tchili

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* Gwendal Piégais‎, on scrijheu e burton

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* bouteus et scrijheus e walon
** Albert Lallemand
** Camille Gaspard
** Georges Meurisse
* Scrijheus e gåmès
** Albert Colard
** Albert Yande

### Ôtès djins
1993

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Li troejhinme tome d' "Ene Båke so les bwès d' l' Årdene" 
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Ene båke so les bwès d' l' Årdene (Lucyin Mahin, 2inme & 3inme tomes).
** Ridaedje (Laurent Hendschel).
* Kessions å Govienmint :
** 8 di djanvî å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Henri Simons dmande ene kesse sol Tchåte uropeyinne des lingaedjes dilérins
** 28 di djanvî å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Charles Janssens dimande ene prumire kesse so les emissions d' televuzion e walon
** 28 di djanvî å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Charles Janssens dimande ene deujhinme kesse sol decizion di n' pus dner d' subzide a on pordjet del Union Culturele Walone

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 6 d' octôbe : Ernest Montellier
* 6 di decimbe : André Henin

### Ôtès djins
1995

## Ça s' a passé ciste anêye la
thumb
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
* Soces di waloneus
** Skepiaedje del soce Li Rantoele, pal voye di saye d' ene gazete e walon do minme no sicrîte pa Lorint Hendschel (limero 0.0), eyet Lucien Mahin (limeros 0.1 a 0.6)
* gazetes e walon 
** Sikepiaedje do Chwès eyet d' Coutcouloudjoû.
* lives sol walon
** *[[Ratourneures da Slangen (live)|Guide des expressions en wallon liégeois]]* (Marcel Slangen).
* lives e walon
** Replaidaedje des fåves di J. Lafontaine e patwès d' Tchålerwè di Léon Bernus, li prumire edicion datant di 1837)
** Tot houmant l' air do tins (Georges Meurisse)

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Andrée Sougnez
* Marcelle Martin
* 11 di may : Léopold Génicot

### Ôtès djins
1996

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
#### Lives et årtikes sol walon
thumb
* Prumî tôme des Mots walons da Gui Fontinne
* Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye
* *[[Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon]]* (Papî Ltchanteu disconte do rfondaedje).
#### Lives e walon
* A chîjes trawéyes (Émile Gilliard)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye
* Kessions å Govienmint
** 21 di may å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Bernard Baille dimande ene kesse sol linwe-ehåyaedje et l' metaedje e valeur do walon.
** 30 di djun å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputêye Caroline Persoons dimande ene kesse sol lisse des mimbes do Consey des Lingaedjes do Payis.
* Afwaire Dutroux

### Ôtès sacwès
* Afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene, k' a stî metou e cinema dizo l' tite: «*[[Des hommes et des dieux]]*»
* Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand
* Skepiaedje del tchinne di tévé arabicåzante «Al Djazira»

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* Cristian Pavón
## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 30 d' avri: Léon Warnant
* Robert Mayence
* 24 di djun: Albert Lenfant
* 2 d' decimbe: Jules Bastin

### Ôtès djins
1977

## Ça s' a passé ciste anêye la
[thumb|[Live Doppagne so les tolus del Walonreye]]
### Etrevéns a vey avou l' walon
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Et l' ivier ki va vni (Monique Dussaussois).
** On noer vevî k' on lome amour (Jenny d'Inverno).
** Tiesses pelêyes (Émile Lempereur)
* Lives sol walon eplaidî e 1977
** Tôme 1 di Cåzans walon (tecses d' après l' Tchestea rashonnés pa Raymond Mouzon).
** Live Doppagne so les tolus del Walonreye (Albert Doppagne)
* Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :
** Pris Georges Michaux : diné a André Henin po *Tchansons po l'iviêr*

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 1î d' djanvî: grands rebanaedjes des ancyins ptits bans d' Beldjike (metou en alaedje pa Joseph Michel).

### Ôtes etrevéns
26 d' octôbe : Li dierin cas di noerès plokes a stî rapoirté d' Etiopeye

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Louis Sohy

### Ôtès djins
* 11 d' avri : Jacques Prevert
* 19 di djun : Fernand Demany
* 19 d' awousse : Marcel Thiry
* 6 di sètimbe : Jean Rostand
* 14 d' octobe : Bing Crosby
* 5 di novimbe : René Goscinny
1998

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|coviete di "''Yû poul djoû''"
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Hû pol djoû (motlî walon do houyeu carolo, da Achille Van Calsteren)
* Lives e walon
** Nos campagnes antolodjeye rashonnêye pa Jean-Jacques Gaziaux
** Hatche et matche (da Rodolphe Dedoyard).
* Institucions walones: 
** 15 di djulete: li Pårlumint walon clawe les simboles oficirs del Walonreye (drapea, ime, fiesse). 
** 21 d' octôbe: li pårlumint walon si vént edjîstrer e l' ancyin ospice Sint-Djîle, sol Grognon, a  Nameur

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la
* Marc De Burges
* 24 d' avri : Pierre Faulx
1994

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete do "Motî del Hesbaye" 
* Askepiaedje del Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Motî del Hesbaye
** Motî d' Bastogne
** Motî d' Bouyon
** Come dijheut m' grand-pere (Robert Arcq)
** D' ombe et d' soya (Danielle Trempont-Bury)
* Kessions å Govienmint :
** 20 d' avri å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Charles Janssens dmande ene kesse sol spanixhaedje del emission d' televuzion *W magazine*
** 30 di may å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele : li deputé Antoine Duquesne dmande ene kesse sol minme sudjet

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la
* Robert Arcq
* Achille Vancalsteren
1982

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Prumî l° del gazete e walon : Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès, eplaideye pa Roger Viroux, ki vicrè disk' e 2005.
* Lives sol walon eplaidîs ciste anêye la
** *[[L' aclevaedje des bovrins a Djåçlete (live)|L' élevage des bovidés à Jauchelette]]* (Jean-Jacques Gaziaux)
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** El bos k' on fwait les violes (Josée Spinosa-Mathot)
** Pal craeye d' ene pitite voye (Hubert Haas)
* Lives e picård
** Live Mahieu di spots picårds

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1î d' djun : Justine Henin
### Ôtès djins

* 8 di måss&nbsp;: Marjorie Estiano
* 25 di måss&nbsp;: Jenny Slate
* Emmanuel André

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Reynolds Hostin
* Léon Hector
* Firmin Callaert
* 17 di djulete : Edouard Seret

### Ôtès djins
1972

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
* Lives sol walon k' ont rexhou ciste anêye la:
** Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la:
** Li ptite vatchresse (Louis Piron).

#### Walonreye
Prumî voyaedje di Walons del Wisconsene waloncåzants e l' Urope, mins sins lzî fé vey li Walonreye; i sont rapexhîs a Lovén pa Raymond Riguelle, ki les fwait rçure solanelmint a Nameur.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès
* 5 di setimbe : Macsådaedje di Munixh

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 5 di may : Brigitta Boccoli,  Itålyinne actoresse di cinema

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtes Bedjes
* 30 di djulete : Paul-Henri Spaak

### Ôtès djins
* 1î d' djanvî : Maurice Chevalier
* 3 d' djanvî : Franz Masereel
* 16 d' avri : Kawabata Yasunari
* 14 d' awousse : Pierre Brasseur, Jules Romains
* 21 di setimbe : Henry de Montherlant
* 26 di decimbe : Harry Truman
1979

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb|Coviete di Facteurs, djindåres et li cpagneye da Liyis Piron
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Grosse antolodjeye da Piron
* Raecinêyes (Victor George)
* Facteurs, djindårs et li cpagneye (Louis Piron)
* Tome 2 di Cåzans walon (tecses d' après l' Tchestea rashonnés pa Raymond Mouzon).
#### Walonreye

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

* 31 d' awousse&nbsp;: Marie Warnant

### Ôtès djins

* 13 di djanvî&nbsp;: Ivan Miljković
* 13 di setimbe&nbsp;: Geike Arnaert

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 17 d' avri : Marcel Hicter
### Ôtès djins
1985

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
*Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Motî do Coûtchant walon (tome I)
* Lives e walon
** Gostindje des djoûs (Marie-Louise Ledrut-Choisez)

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 3 d' djanvî&nbsp;: Lukas Kampa
* 5 di fevrî&nbsp;: Cristiano Ronaldo

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 11 di may&nbsp;: Félicien Barry
* 31 d' awousse&nbsp;: Marius Staquet

### Ôtès djins
1987

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|coviete do live "On rire, on sorire, ene låme" da Robert Mathieu
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Baltaedjes di veule å solo (Robert Vandamme)
* On rire, on sorire, ene låme (Robert Mathieu)
* Fåves a cawe di pexhon (Robert Grafé)
* Ofrande a m' payis (Gérard Baudrez) 

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

* 16 di djanvî&nbsp;: Quỳnh Anh

### Ôtès djins

* 1î d' djun&nbsp;: Gaye Turgut Evin
* 24 di djun&nbsp;: Lionel Messi
* 27 di nôvimbe&nbsp;: Lena Belkina

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Louis Piron
### Ôtès djins
1877

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

### Ôtès sacwès
* L' astronome Asaph Hall discovere les lunes di Måss
* 9 di may: indepindance del Roumaneye
* 20 d' nôvimbe: edvincion do fonografe pa Thomas Edison

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 27 di djanvî: Henri Bragard
* 15 di måss: Émile Robin
* 5 d' avri&nbsp;: Edouard Ronvaux
* 7 d' awousse: Justin Cherton (sipoté *Mwaisse Arsouye*), eplaideu del rivuwe L' Arsouye.
* Louis Lagauche
* Joseph Sécretin
* Jules-Joseph Pirot

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
*
1989

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
[thumb|prumî ratournaedje e walon do «Ptit Bouttchike» da [François Walthéry]]
* Enondaedje di l'idêye di rfonde li walon pa Jean Germain, eplaidî dins l' gazete *[[Toudi (gazete)|Toudi]]*, sol tite : *Quel avenir pour nos dialectes ? L'exemple du «Rumantsch Grischun»*.
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** On cokea å solea (binde d' imådjes e walon di Jean Goffart)
** Silicose Valley & Tchôcmwår (Émile Gilliard)
** Li ptite comere avou l' blanke camizole (Lucien Mahin)
** Li biesse di Ståneu (Pol Noël)
** Faxhene (Jacques Warnier)
** Les flåwes da Fernand  (Maurice Georges)
** Li Ptit Bouttchike (binde d' imådjes ratournêye e walon pa Jeanne Houbart-Houge)

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 3 d' måss&nbsp;: Robert Dascotte
* 4 di setimbe&nbsp;: Georges Simenon

### Ôtès djins

* 1î d' djun&nbsp;: Scooter Lowry
1975

## Etrevéns
### A vey avou l' walon et l' Walonreye
* Dierin limero (l° 198) del gazete e walon "Li Pompe ås Ramons" k' aveut cmincî e 1974.
* Vudaedje do Motî d' Cînè da Reynolds Hostin.
* 15 di djulete: li cok walon est ricnoxhou come drapea del Walonreye på Pårlumint walon.
* Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :
** Pris Georges Michaux : diné a Albert Rousseau po *Tot l' long d' mès djoûs…*

### Ôtès sacwès
* 30 d' avri: l' årmêye do Nôr-Vietnam prind Saigon, et insi c' est l' fén del guere do Vietnam.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons eyet waloneus

### Ôtès djins
*15 di djanvî&nbsp;: Sérgio Santos
*17 di setimbe&nbsp;: Jimmie Johnson

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons eyet waloneus

### Ôtès djins
* 17 d' avri : Josephine Baker
* 30 di may : Michel Simon
* 4 di djulete : Luigi Carlo Borromeo
* 20 di sètimbe : Saint-John Perse (skèpiyî è 1887)
* 2 di novimbe : Pier Paolo Pasolini (skèpiyî è 1922)
* 20 di novimbe : Franco
** 2 d' fevri : A Torine-li-Grosse on djonne vijin tûwe à côp d' coutias Louise Brunfaut li feume da Julos Beaucarne
Yorouba

Li **yorouba** (*Yorùbá* e yorouba) est on lingaedje do groupe kwa del famile di lingaedjes nidjero-congolesse. Il est cåzé pa 25 miyons d'&nbsp;djins, å Nidjeria, wice k'&nbsp;il est onk des troes lingaedjes oficirs, mins ossu dins des redjons do Benin et do Togo.

L'&nbsp;alfabet yorouba eploye les letes shuvantes:
**a b d e ẹ** (e avou on pont å dzo) **f g gb i j k l m n o ọ** (o avou on pont å dzo) **p r s ṣ** (s avou on pont å dzo) **t u w y**.
Di pus, come c'&nbsp;est on lingaedje a tons, les set voyales eyet l' lete *n* polèt aveur on accint montant (pol ton montant) ou dschindant (pol ton dschindant; li ton moyén est noté tot n'&nbsp;metant pont d'&nbsp;accint), çou ki fwait: **á é ẹ́ í ó ọ́ ú ń à è ẹ̀ ì ò ọ̀ ù ǹ**.

Vey eto: Yoroubas (les djins)

## egzimpe di tecse

* e yorouba: Gbogbo ènìyàn ni a bí ní òmìnira; iyì àti ẹ̀tọ́ kọ̀ọ̀kan sì dọ́gba. Wọ́n ní ẹ̀bùn ti làákàyè àti ti ẹ̀rí-ọkàn, ó sì yẹ kí wọn ó máa hùwà sí ara wọn gẹ́gẹ́ bí ọmọ ìyá.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés. 

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoutrinne hårdêye
Waibe po-z aprinde li yorouba (en inglès)
Manhé

Li **Grand Manhé** (fr: *Manhay*), c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d'&nbsp;djanvî 1977, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 2.984 (2002)
* Limero del posse: **6960**
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
* Sipotaedje:
* Sitindêye: 120,54&nbs;km²
* Dinsité: 24,76&nbsp;djins/km²

## Sourdant do no del comene
Li no vént d' Manhé, on hamtea del Vå d' Xhavane, la kel nouve intité, fwaite pa rebanaedje des viyaedjes did tåtoû, s' a edjîstré.

## Ban d' Manhé
* Dôtchamp
* Grand-Mayni-e-l'-Årdene
* Håre
* Li Vå-d'-Xhavane
** Manhé (Vå d' Xhavane)
* Målimpré
* Ôdegne

## Tuzance walone
copinreye, dispu les anêyes 2000, enondêye pa André Lamborelle.

## Difoûtrinne waibe

Waibe oficire di Manhé
Manhé (Vå-d'-Xhavane)

**Manhé** (fr: *Manhay*), c' esteut on hamtea del Vå d'&nbsp;Xhavane, k' a divnou li cinte d' ene rebanêye comene do minme no

## Djeyografeye
Metou al croejhlåde di grand-rotes.

## Istwere
A l'&nbsp;Ofinsive da Von Rouchted, gn ourit ene grosse [batreye] a Manhé, et les [tanks amerikins distrujhît totes les måjhons do hamtea.
1878

## Etrevéns
## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* Replaidaedje do "*Dictionnaire du patois du Duché de Bouillon*", li pus vî motî walon pol Basse Årdene, sicrît pa Philippe Aubry e 1792.
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* les liberås da Frère-Orban wangnèt les vôtaedjes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Joseph Duysenx
* 19 di måss : Ferdinand Davaux
* 8 d' avri :  Lucien Maubeuge
* 7 d' awousse : Justin Cherton
* 4 di setimbe : Louis Lekeu

### Ôtès djins
* 18 di decimbe : Staline

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Horace Pierrard
### Ôtès djins
1879

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 21 di djanvî : lwè so l' acsegnmint ki va enonder li prumire guere des scoles.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 25 di djanvî : René Van Moffaert
* 28 di decimbe : Jules Massonet
### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

* 17 di sètimbe : Viollet-le-Duc
1872

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* 12 di måss : Jean-François Renkin

## Ont morou ciste anêye la
* 27 di djun : Isidore Colin
1870

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtes etrevéns
* Guere di 1870

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* 1870 : Arthur Potier

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 24 d' avri : Charles Wérotte
* 22 d' setimbe: Joseph Mousset
* 4 di decimbe : Alphonse Godenne

### Ôtès djins
1880

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 7 d' avri&nbsp;: Albert Vauchelet, diccionairî des Årdenes francesses (walon, tchampnwès, gåmès)
* 16 di decimbe&nbsp;: Nicolas Trokart

### Ôtès djins
* 26 d' awousse&nbsp;: Guillaume Apollinaire, powete francès k' a scrît on rimea e walon
* 26 di nôvimbe : Johannes Aavik, rifondeu di l' estonyin

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 26 di måss&nbsp;: Albert Thibaut 
### Ôtès djins

* 3 d' nôvimbe&nbsp;: Auguste Orts
1875

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Jean Lejeune di Djoupeye
* 1î d' avri: Armand Masson
* 24 di may: Louis Tilkin
* 1î d' setimbe: Adelin Grignard

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Jean-Baptiste d' Omalius d' Haloy
### Ôtès djins
* 4 d' awousse: Hans Christian Andersen
1882

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Joseph Brismé
* 4 di may: François Toussaint
* 27 d' awousse: Joseph Durbuy
* 5 di setimbe: Arthur Trigaux
* 25 di nôvimbe: Eugène Gillain

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
* 19 d' avri: Charles Darwin
* 27 di decimbe: Giovanni Losi
1883

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 5 di nôvimbe: Louis Henrard 
* 19 di nôvimbe: Charles Bruneau ([waloneu] [francès)
* 20 di decimbe: Joseph Calozet

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
* 2 di decimbe : Philippe Lagrange
* Joseph Plateau :fi do pinte Antoine Plateau -1801-1883 - di Tournai, a invanté è 1832 li "phénatistiscope" k' a mwinrné au cinèma
1884

## Evenmints

*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* René Barmarin
* 17 di måss : Louis Renard
* 24 d' avri : Philibert Danzin
* 16 di djun&nbsp;: Joseph Albert
* 8 d' awousse : Henri Van Cutsem

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Jacques Bertrand
### Ôtès djins
1885

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Lingaedje walon
* Dins li BSLLW, li SLLW eplaide li Motlî so les plantes da Lezaak li prumî sincieus motlî do walon.

#### Walonreye
Greve di shijh samwinnes dins l' Borinaedje, sotnowe pa les moutouweles et les coperatives di Tchålerwè.

Les 5 et 6 d’ avri, skepiaedje a Brussele do Pårti des Ovrîs d' Beldjike (POB).

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 15 di djun&nbsp;: Pierre Wuille
* 30 di setimbe&nbsp;: Paul Coppe
* 5 d' octôbe : Hubert Outlet
* 11 di nôvimbe : Charles Camberlin
* Emile-Joseph Piret
* Léon Hector

### Ôtès djins
* 7 di måss : Stith Thompson, foclorisse des Estats-Unis.

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 9 di fevrî&nbsp;: Antoine-Joseph Alexandre
* 9 di djun&nbsp;: Joseph Suars
* 8 di setimbe&nbsp;: Jean-Guillaume Delarge

### Ôtès djins

* 23 di djulete&nbsp;: Ulysses S. Grant
1886

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

C' est ene anêye di greves (riwaiteye purade come ene djåcreye) :
* li 18 di måss, a Lidje, les ovrîs fiestixhnut les ans del "Comene di Paris" di 1871. Dins l' dispetronaedje avou l' Gåre civike, gn a deus omes di touwés.
* Li leddimwin, les houyeus di Djmepe-so-Mouze fijhèt greve po esse rihåssîs. Leu mouvmint si ståre pattavå l' Bassin lidjwès.
* Li samwine d' après, Tchålerwè, el Borinaedje eyet l' Cinte ont shuvou. 
* Li 25 di måss, les fosses di Fleuru eyet d' Djili djocnut.
* Li 26 di måss, les pikets fwaiynut serer les aminwers, les fondreyes et les verreyes do vijhnåve.

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 13 di fevrî : François Loriaux
* Henri Pétrez
* 5 d' awousse: Prosper Libert
* 25 di djulete : Léon Marique
* 8 d' octôbe: Jules Claskin

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
*

## Sourdants
1889

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
* Lives e walon
** Li vicåreye di Simon et Linåd (Jean Levaux).
** Li spér del cinse (Paul Villers)
** Les crostiyons (Joseph Kinable)
* Ovraedjes sol walon
** Motlî Kinable sol bresreye
* Teyåte e walon
** 19 d' octôbe: creyåcion a Nameur del aprumire pîce da Louis Bodart, «Li calote da Zidôre».
** A Nivele, creyåcion di «On dinner a l' espôzucion» (*In dainé à l’esposition*), comedeye d' èn ake da Emmanuel Despret

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 21 di fevrî: Paul Maréchal
* 19 di setimbe: Prosper Teughels

### Ôtès djins
* 16 d' avri: Charlie Chaplin
* 28 d' avri: Salazar

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1887

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
#### Walonreye
* Rebanaedje del comene di Bévurcé

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 5 di may : Oscar Lacroix
* 26 d' octôbe : Arile Carlier
* 12 di decimbe : Camille Delvigne
* 18 di decimbe : Jules Evrard
* Félix Rousseau
* Paul Moureau
* Louis Verhulst
### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1888

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 15 di djun : Wiyåme II d' Prûsse divént rwè d' Prûsse et Impreur d' Almagne (Caizer). I serè don li sovrin des Walons do Payis d' Måmdey.

### A vey avou l' walon

* Lives e walon ki vudît ciste anêye la : Dieudonné Salme fwait moussî foû li prumî roman e walon : "Li Houlot".

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 24 di may : Adelin Lebrun
* Georges Ducarme

### Ôtès djins

* 26 d' octôbe : Nestor Makhno

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 16 di may : Toussaint Brahy

### Ôtès djins
Ôdegne (pitit ban d' Oufet)

**Ôdegne**, c' est on hamtea d'&nbsp;Oufet.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént d'&nbsp;on pitit no *Aldo* avou ene cawete latene *-ania* (da Aldo).

Vey eto: Ôdegne (rebané avou Manhé).
Ôdegne (pitit ban d' Manhé)

**Ôdegne ** (F. * Odeigne *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Manhé, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse : 
** asteure : **6960**
** davance : **6683** 
* Limero diyalectolodjike : **Ma 26**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

## Nos d' plaeces d' Ôdegne

* Rote di l' Ônoe (fr. *route de l'Auneux*).

## Djeyografeye
Metou dins ene vå, foû del grand-rote Viye Såm-Li Rotche, nén lon del Barake di Fraiteure.

Raiwé pa l' Inne.


File:Ôdegne.JPG|Do prétins
File:Odeigne Vi1.jpg|Di l' ivier


## Industreyes
Li molén a l' aiwe toûne co (e 2014). Il a stou louwé e catoize cint nonante-shijh. Il apårtineut a l' abeye di Ståvleu. Il esteut banå, ça vout dire ki les djins d' Ôdegne estént oblidjeyes d' î vni fé moure leus dinrêyes.

## Sourdant
Djihan l' evandjilî

**Sint Djhan l' evandjilî** u **sint Djan l' evandjilî** (? - 110) (e-n ebreu: יוחנן, *Yoxhanan*), ci fourit onk des doze apoisses da Djezus-Cri, li pus djonne, mins onk k' el shuva dins les prumîs.

## Ouve come sicrijheu
C' est lu k' a bråmint evandjili l' Azeye mineure. Il åreut scrît l' Apocalipe, troes epites, eyet li cwatrinme evandjîle.

## Crowaitaedje istorike
Des istoryins k' i gn a n' sont nén seurs ki ça soeye vormint l' minme djin ki l' apoisse Djihan.
Xham

**Xham** (חם, *xham* en ebreu) esteut, sorlon li live del Djeneze, li deujhinme valet da Noyé.

I fourit eto li pere da Couxh, Mishrayim, Pout et Canaan.
Nos biblikes e walon

Cisse pådje chal mostere les ekivalinces inte li walon, francès, latén, grek eyet ebreu po les nos d'&nbsp;djins, di plaeces, d' aiwes eyet d'&nbsp;peupes k'&nbsp;aparexhèt dins l'&nbsp;Bibe.

## Nos d'&nbsp;djin

## Nos d'&nbsp;plaeces

## Nos d'&nbsp;aiwes

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Li Djeneze e walon
* L'&nbsp;Evandjîle da Sint Djhan e walon
* L'&nbsp;Evandjîle da Sint Luk e walon
* L'&nbsp;Evandjîle da Sint Mår e walon (ratournaedje da Mignolet)
Arthur Xhignesse

**Arthur Xhignesse**, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde el 20 di djulete 1873 et dhoter li 22 d' nôvimbe 1941.

## Cårire
Il a scrît des hopeas d' bokets, 40 ans å long, sacwants eplaidîs dins les B.S.L.L.W., wice k' i maxhe les mots d' Lidje la k' i dmane, do Condroz oyous dins l' boke di ses parints, eyet d' l' Årdene.

E 1905, i publeye ene ramexhnêye di pinsêyes et di spots : «Boignes messaedjes et ptitès gotes (ramexhnêye di spots)».

Dins *Les pôves diåles* (1907), i cmince a s'&nbsp;rediver siconte del mizere des ptitès djins, çou k'&nbsp;esteut marvoye ezès scrijhaedjes e walon d'&nbsp;adon. 

Tant k'&nbsp;a "Bole-di-Gome" (1912), c'&nbsp;est on ptit roman, e 39 courts tchaptrês, ki conte li paskeye d'&nbsp;on djambot ki ses parints lodjèt l'&nbsp;diåle e leu boûsse, mins ki sopoirtèt leus mehins.

Arthur Xhignesse fourit on rprezintant do mouvmint des scrijheus Lidjwès ki cwerént après des noûmots, çou ki va dner on lingaedje literaire ki les diyalectolodjisses lomront pus tård *årtificire*.

## Hårdêye difoûtrinne
* 

* Corwaitaedje da Lorint Hendschel d' ene ouve da Arthur Xhignesse : https://amonlorint.wordpress.com/2025/01/24/boule-di-gome-da-arthur-xhignesse/
Anêyes 1930

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins et soces ki s' î ont fwait cnoxhe
* Eplaidreyes Rex

### Edvincions et discovraedjes
*
Omer Bastin

thumb|Si live di croejhete
thumb|Si motî francès-walon
:*Gn a des ôtes waloneus ki s' lomnut "".*

**Omer Bastin** (1889-1971), ci fourit on scrijheu e walon, ey on rcwereu sol walon ki provneut  d' Courcele.

Come sicrijheu, i sinéve so li spot "*Courcèlangn*" (), udon "*El vî maisse*" (El vî mwaisse). 

I djouwéve teyåte e walon. 

Il a eto fwait sacwants noûmots, come "".

## Come fijheus d' arimés
Dins ses ouves di powezeye eplaideyes dins l' Bourdon, il sayive di reployî des beas vîs mots walons, come "". Mins, adon k' il esteut vice-prezidint d' l' ALWAC, il esteut foirt sitraegne, et disfinde ås ôtes d' eployî les mots pus classikes ("").

Si powezeye est co mo reyalisse, avou on tipetape a môde da Henri Pétrez dins ses fåves. Mins on sint l' assaetchance del powezeye imådjrece del sicole des Relîs, avou les Smal, les Guillaume, et les Gilliard.

## Come ricwereu et diccionairî
Il a cmincî ses rcwerance sol walon on côp pinsioné.

Il a scrît on *Manuel de Grammaire wallonne* (1965), onk des råles lives sol croejhete des ancyins pårlers walons do Coûtchant. L' imprimeu Scaillet, di Montniye-Tiyoû s' endè sierveut tofer cwand il impriméve li Bourdon.

Come diccionairî, il a adjinçné on motî francès-walon (1969), et eto ramexhner li *Glossaire de Courcelles et Souvret*, eplaidî pa bokets dins l' Bourdon, di 2000 a 2007, avou l' aidance da Armand Deltenre, et k' i gn' a di pus di 3500 mots didins.

## Èn arimé da l' Omer Bastin
::***Voye a shuve***
:*I s' endaléve come on pierdou*
:*Pa les voyes, les tchmins, les rouwales*
:*I n' saveut pus dmorer djoke-tu*
:*Des låmes corént so ses mashales*
:*- K' avoz, hon, m' fi? N' vos rtrovoz pus ?*
:*Ci voye ci, djhoz m' eyu moenne-t ele?*
:*- Ele moenne dji n' sai å djusse eyu*
:*C' est on grand noer trô k' essôrcele*
:*I nd a minme k' end ont pus rvinou*
:*D' awè, sor leye, uzé leus smeles*
:*- Fouxhoz pus saedje, nel shuvoz pus*
:*Tournez l' vierna, prindoz l' rouwale*
:*K' est la, a droete, padrî vo cou;*
:*L' espwer est ddins, ki vos shofele;*
:*Rotez par la, n' vos rtournez pus,*
:*Eyet bén rade so vos masheles*
:*Vos sintroz ttafwait bén stierdou*
:*L' veye erlurè dins vos purnales*
:*Dins vo cour, l' Espwer s'rè rivnou*

Siné : "*Courcèlangn*", foû d' El Bourdon 154, do moes d' djun 1962.

thumb|450px|Tite do Motî d' Courcele et Souvret
Arthur Balle

**Arthur Balle** (1878-1954) fourit on scrijheu walon d'&nbsp;Cerfontinne et diccionairî.

Dins ene conferince, *Pocwè scrire e walon&nbsp;?*, i respond: «Paski l'&nbsp;lingaedje walon, c'&nbsp;est l'&nbsp;esprit d'&nbsp;nos djins, li tuzance di nosse sôre, po nozôtes waitî dins les coines, åtoû d'&nbsp;nos; li francès, l'&nbsp;inglès et l'&nbsp;almand nos aidront bén a vir did pus lon ». C' est l' fjheu do Motî d' Cerfontinne.

## Biyografeye
Après les sgondaires, Arthur Balle a bouté pol SNTB e Brussele ey al fén d' ès cårire, il esteut inspecteur di direccion. Il aveut divnou avoyeu å Muzêye del Vikance Walone, e 1936, ey i bouteut ås Soçons d' nos Diyalekes. C' est avou lu k' Cerfontinne est on pitit ban walon wice i gn a bråmint d' documints sol patwès yet les dujhances d' rola. 

Ene håye a metal avou stî metowe po lu rinde bon dvwer e 1979, ewou il aveut nexhou. Cist håye a stî rcandjêye e 1993 på ene tchaplete a pire ey ene rotonde poite ès no dispoy 1998.

## Bibiyografeye
* Jules Herbillon, In memoriam Arthur Balle (1878-1954), Revue Les Dialectes Belgo-Romans, 1954 & cahier du Musée de Cerfontaine n° 115, 1999.
* Œuvres d’Arthur Balle publiées par le Musée de Cerfontaine :
* Intréz vîr èm’ djârdin ?, cahier n° 92, 20 pages, (aphorismes en dialecte de Cerfontaine), 1970.
* Les noms de personne à Cerfontaine (noms, prénoms et surnoms), cahier n° 39, 75 pages, 1976.
* Finances communales cerfontainoises (1685-1794), cahier n° 4, 27 pages, 1976.
* Saquants fauves èt deûs trwès biestrîyes, cahier n° 93, 64 pages, poèmes en wallon, 1978.
* Toponymie de Cerfontaine, cahier n° 33, 75 pages, notes sur 750 lieux-dits, 2 cartes, 1980. 
* Le dictionnaire wallon de Cerfontaine, cahier n° 90, 327 pages, 6.000 mots, 12.000 expressions, 1990.
* Cerfontaine, mon beau village, texte de la Conférence prononcée le dimanche 9 décembre 1951 par M. Arthur Balle, à la tribune de l'Association des Auteurs Wallons en Brabant, reproduite dans le cahier n° 115, 1999.
* *Dès quintes èt des fauves* (30 poèmes en wallon), Cahier du Musée de Cerfontaine n° 95, 39 pages, 2020.
* Èl filosofîye d'a Lambert d'èl Sourizète (25 poèmes wallons en vers libres), Cahier du Musée de Cerfontaine n° 96, 32 pages, 2020.

## Sourdants
1869

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 27 di måss: Louis Banneux

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1976

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Li Rodje Dame (Jean-Denys Boussart)
* Li dierinne såjhon (Émile Gilliard)
Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :
* Pris Georges Michaux : diné a Charly Dodet po *Brouheûre*

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
*23 d' djanvî&nbsp;: Gilberto Amauri de Godoy Filho

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Auguste Laloux
### Ôtès djins

* 3 d' djanvî&nbsp;: Stéphane Antiga
* 8 di djanvî : Chou-en lai skèpiyî è 1898
* 12 di djanvî : Agatha Christie
* 13 di djanvî : Stith Thompson, rilomé foclorisse des Estats-Unis.
* 1î d' avri : Max Ernst
* 25 di måss : Montgomery skèpiyî è 1888
* 18 di djulete&nbsp;: Gabriel Longueville
* 26 di may : Martin Heidegger
* 2 d' awousse : Fritz Lang
* 15 di nôvimbe : Jean Gabin
* 23 d' nôvimbe : André Malraux
1981

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Contes d' on payis d' ôte pårt (Jeanne Houbart-Houge)

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons eyet waloneus

### Ôtès djins
*4 di djanvî&nbsp;: Silvy De Bie
*8 di djanvî&nbsp;: Emanuele Birarelli
*3 d' may&nbsp;: Murilo Endres

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons eyet waloneus
* Félix Rousseau

### Ôtès djins

* 23 d' djanvî&nbsp;: Samuel Barber
* 26 di setimbe&nbsp;: Stéphanie Blanchoud
* 12 di decimbe&nbsp;: Paul De Saedeleer
1983

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

*Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Troes contes (Jean-Marie Masset) 
** Des mestîs et des djins k' è vont (Rodolphe Dedoyard & Michel Francard)

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

* 13 di may&nbsp;: Nancy Ajram
* 4 d' awousse&nbsp;: Mariusz Wlazły
* 7 di nôvimbe&nbsp;: Romain Leleu

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Ernest Haucotte

### Ôtès djins
* Jacques Van Melkebeke
1978

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete do live "Mes belès eures" da Andrée Sougnez
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* L' efant sol toet (Jean Rathmès)
* Les eures d' après" (Charles Geerts)
* Mes belès eures (Andrée Sougnez)
Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :
* Pris Georges Michaux : diné a Victor George po *In paradisum…*

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et Waloneus

### Ôtès djins
*20 di djanvî&nbsp;: Clayton Stanley
*18 di djun&nbsp;: Kathleen Aerts

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* Maurice Carème
* 9 d' octôbe : Jacques Brel
1986

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Sapinse a mi (Pierre Faulx)
* Avou ene pougneye, on nd a plin s' mwin (Jean-Luc Fauconnier)
* *[[Le wallon au service des muses grecques et latines]]*, tecses rashonnés pa Charles Josserand

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* 21 d' awousse&nbsp;: Usain Bolt
* 12 di setimbe : Emmy Rossum

## Ont morou ciste anêye la
* Emile Romain
* Gaston Lucy
1980

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|coviete di "Å tins des djasses et des tourpenes" da Robert Arcq
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* 6 di djun : Li vî Bleu (ratourné pa Jeanne Houbart-Houge)
* Les teres då Bon Diè (André Henin)
* Å tins des djasses et des tourpenes (Robert Arcq)
* Colas l' bracnî (Serge Fontaine)
* Contes del Hôte Årdene (Albert Lenfant)
Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
* *[[The Colour of the Weather (antolodjeye)|The Colour of the Weather]]* (Yann Lovelock)
Pris d' sicrijhaedje k' on stî rmetous ciste anêye la :
* Pris Georges Michaux : diné a Émile Gilliard po *[[N' alez nén dire k' i båre ! (powinmes)|N'alez nin dîre qu'i baure !]]*

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
* 31 di djanvî&nbsp;: James Adomian
* 21 d' avri&nbsp;: Rob Riggle
* 13 di decimbe&nbsp;: Olga Tchourikova

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Jean de Lathuy
* Jean Rode
* 4 di djulete : Maurice Grevisse

### Ôtès djins
1960

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Vudaedje do tome III del Sintake do walon del Gléjhe, li mwaisse situdia da Louis Remacle sol croejhete walone.
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Li molén d' å Pré Bolet (roman sicolodjike di Jean Bosly)

#### Walonreye
Di l' ivier, des grandès greves vont fé triyaner tote li Waloneye, ki ses ovrîs ont vnou a make metinguer dins les rowes di Brussele. Il estént disconte li «lwè unike». C' est bråmint a cåze di ces manifeståcions la ki les socialisses ont monté å govienmint dèl Beldjike et, mågré tot, fé passer li lwè !

Ciste anêye la, les djindåres estént sovint a ratinde les ovrîs. Po fé rescouler les manifeståcions i foncént dissur zels a tchvå.


Metingue Brussele1960a.jpg|Les ovrîs walons manifestêynut dins les rowes di Brussele
Metingue Brussele1960b.jpg|Minme metingue des ovrîs walons a Brussele
Djindarmes1.jpg|Djindåres å ratinde les ovrîs]]


### Ôtes etrevéns
* Li Congo bedje si dislaxhe po divni li Republike democratike do Congo, avou Patrice Lumumba come prumî minisse. Cåzu tos les fonccionaires bedjes radårèt å payis (a lére, e walon, dins l' roman otobiyografike "Pilipili"). Al Serêye Påke, on va batijhî toplin des grands efants, bråmint des cis ki rivnént do Congo.
* Dislaxhaedje d' ene banslêye d' ôtes payis d' Afrike, inte di zels : li Moritanreye, li Nidjeria.
* Les Djeus olimpikes d' esté si passèt sins frawtinaedjes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 8 d' avri&nbsp;: Roland Neuprez

### Ôtès djins
* 20 di djanvî&nbsp;: Philippe Blain
* 6 d' octôbe : Yves Leterme

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Marcel Moreaux (sicrijheu e gåmès)
### Ôtès djins
17 di djanvî

Li 17 di djanvî, c' est li 17inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin; gn a co pår 348 longs djoûs (349 po ls anêyes bizetes) po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1988 : Carlo de Benedetti enonde ene OPA so l' Societé Djeneråle di Beldjike. C' est come si l' atonwere åreut yeu toumé so li ptit monde des boursicoteus bedjes.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1934 : Yvon Laurent
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1961 : Patrice Loumoumba

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

15 di djanvî - 16 di djanvî - 18 di djanvî - 19 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
16 di djanvî

Li 16 di djanvî, c' est li 16inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 349 djoûs (350 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1894 : Alexis Bastin

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2026 : José Schoovaerts

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

14 di djanvî - 15 di djanvî - 17 di djanvî - 18 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe