Marok

Li **Marok** (e-n arabe , al-marhrib; , e cmon amazir marokin, , lmerhrib, e l' arabe marokin, , l-merhrib), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece.

C' est l' payis li pus å Coûtchant e l' Afrike bijhrece, mins l' etimolodjeye di s' no n' a rén a vey avou l' arabe, «الغرب (al-rharb)», ki vout dire «Li Coûtchant». 

## Mwaissès dnêyes
thumb|Li pitite veye di Chchawen u Chefchawen (شفشاون)
Les payis åtoû sont li Moritanreye å sudouwess eyet l' Aldjereye a l' ess ey å sudess.

I gn a eto deus esserêyès teres espagnoles sol coisse Mediteraneyinne: Cewta et Meliya.

Å lådje di s' coisse atlantike, i gn a les Iyes Canareyes eyet l' iye di Madere.

Å nôr do stroet d' Djibraltar i gn a l' Sipagne (Urope).

Après ki l' ancyin Sara espagnol åye sitî dislaxhî del Sipagne ezès anêyes 1970, il a stî anecsé på Marok, ki l' conte come pårteye di s' teritwere; mins çoula n' a nén stî ricnoxhou eternåcionålmint åd triviè di l' ONU.

## Djeyografeye

### Manaedjaedje
Li mwaisse veye, c' est Rabat.

Sacwantès grandès veyes : Cazablanca, Agadir, Fess, Marakech, Mekness, Tandjî, Tetouwane (Titwinne), Asfi, El Djadida.

Pus ptitès veyes : Oulmesse, Kenitra, Oujda, Tchèchawen (شفشاون) eyet Tawourirte

Li Marok est pårti e provinces.

 Provinces do Marok

### Contrêyes natureles
* Douccala
* Hawouze
* Grand Atlasse
* Mîtrin Atlasse
* Sousse
* Tadla
* Rif

### Idrografeye

#### Grandès aiwes
Si longowe coisse so l' Oceyan Atlantike continouwe houte do stroet d' Djibraltar sol Mîtrinne Mer.

#### Corantès aiwes

* Agoundisse
* Aiwe do Bontins
* Amzorhni
* Bougmesse
* Tensif

## Culteure

### Ôtès fiesses et uzances
thumb|Foclore do londmwin del fiesse do bedot
thumb|uzance des dessinaedjes so les mwins (fiesses)
L' **achoura** kimince li prumî Moharem, ki c' est l' Djoû d' l' an moslimrece (Les administråcions ont condjî). Dins les viyaedjes, do prumî å dijhinme djoû di ç' moes la, les efants vont taburiner dé les djins ki passèt po k' on lzî dene ene dringuele. Gn a eto, å minme moumint, ene uzance, ki rshonne al schiråde del Walonreye: les efants il esprindèt des ptits feus et zoupler å dzeu. N a minme des grandès djins ki potchèt avou. I pinsèt eto k' on n' serè nén malåde si on fwait çoula.

Li londmwin u l' sorlondmwin del **fiesse do bedot**, gn a cobén on djonnea ki s' diguijhe avou des peas d' moton, et aler heyî l' viyaedje, u l' long des rotes. On l' lome *sbaa btayn* (setès peas d' moton) u *bou jloud* (li ci ås peas) en arabe marokin et *herma*, *bou ilmawn* e lingaedje amazir. Ça rshonne ene miete a l' ancyinne uzance walone di tchessî l' vexhåd. L' uzance si piede ene miete.

Li dessinaedje so les mwins u so les pîs des femes et des båsheles avou do hené. C' est des femes di mestî kel fijhèt (les *naqqachat*), a l' ocåzion d' ene fiesse (noices, discalotaedje) u d' on djama.

### gazetes
* *Le Matin (du Sahara) / Es-sabah* (ene edicion e francès, l' ôte en arabe; gazete ki shût l' govienmint).
* *L'Opinion / El Aalam* (socialisse).
* *Al ahdat al maghribiya* (الأحدات المغربية, les etrevéns marokins), socialisse.

## Lingaedjes et pårlers
* rifondou arabe: lingaedje oficir, dins les scoles, li rilidjon, li djustice, les administråcions. Nén on lingaedje d' atôtchance inte Marokins, såf po sacwants po djåzer di sacwès rilidjeuses.
* arabe marokin, cåzé pattavå, ki: e payis amazigh, wice k' il est comprind pa tos les omes et les efants ki vont e scole.
* amazir (berbere): lingaedje di tos les djoûs dins ene pitite mitan do payis, ehåyî et acsegnî e sacwantès plaeces dispu 2003). Les cminåltés amazigh-cåzantes ki s' ont astalé dins les veyes wårdèt l' amazir al prumire djermêye di djins. Gn a troes trokes linwistikes, ki s' comprindnut a pô près n' on l' ôte: li tachelheyte (on dit eto: li chleu) a Nonne, li tamazir do Mîtrin Atlasse å Mitan et li rifin, a Bijhe.
* francès: lingaedje des sincieusès studes, des grandès societés comerciåles, et d' ene boune mitan des medias.
* espagnol: c' esteut l' prumî lingaedje etrindjir a Bijhe, mins foirt rovyî pol djoû d' ouy. 
* Gn a eto l' aransiya (arabiya + faransiya) ene manire di djåzer avou des fråzes emantcheyes e-n arabe marokin, mins toplin des mots, et minme des fråzletes e francès; il est pratiké pa bråmint des cis k' ont fwait des hôtès scoles, et co pa des ôtes, aprume ezès veyes.

## Manoye
Li diram marokin (MAD), k' i ndè fåt a pô près 10 po fé èn uro. Il est pårti e 100 cintimes. Li cintime est co purade lomé *franc*, e sovnance do vî tins.

Gn a ene viye unité d' manoye ki sieve co dins l' vicaedje di tos les djoûs so tot l' Marok, apus k' a Bijhe. C' est l' **riyal**, ki c' est l' vintinme d' on MAD. C' est l' minme sistinme ki l' ancyin contaedjes avou les sôs e l' Walonreye, et les douros e l' Espagne. Li riyal sieve po les contaedjes dizo 10.000 DH.

Gn a co ene pus ptite unité, k' on s' è sovént co, mins k' on n' eploye pus, li **gorch**.

## Drapea
[vignette|Sacwantès teres do '''Marok''' avît stî colnijheyes, tins d' l' [Antikité, påzès Romins. C' est l' cas di Banasa, wice ki des restants î dmeurnut.]]
Leu drapea est rodje avou ene vete sitoele ås cénk brantches å fén mitan.

## Istwere
### Racourti
thumb|curêye di Marokins dischindous al campagne di colnijhaedje francesse
* onk des pus vîs rweyåmes d' Afrike, et ki l' est co asteure.
* a stî colnijhî (dizo li statut di mambornance) pås Francès (gros do mitan) et pås Espagnols (a Bijhe et a Nonne) di 1912 a 1956.

### Dinasteyes
thumb|Li Koutoubia d' Marakech fourit basteye do trevéns des Almoravites 
* Les **Idrissites** (e l' arabe : *El Adarissa*), avou les zultans Moulai Idriss I & Moulai Idriss II, k' avént leu mwaisse-veye a Fes, k' ont ringnî di 750 a 850 ap. Dj.C.
* les **Almoravites** (e l' arabe : *El Morabitoun*) ki leu mwaisse tuzeu, c' esteut Abdala Ben Yassine, et leu prumî rwè, Youssef Ben Tachfint, k' avént leu mwaisse-veye a Marakech; i ringnît tins do 11inme sieke. I vnént do Sara. I djåzént amazir. I bastixhît troes rlomés monumints, cåzu pareys : li Koutoubia a Marakech, l' Xhiralda a Sevile (*Sevilla*), eyet l' nén tote fwaite Tour Hassan a Rabat.
* Les **Almowådes** (e l' arabe : *El Mohahidoun*) ki leu mwaisse tuzeu, c' esteut Mawoumet Ben Toumert, et leu prumî rwè, Abdelmoumen Ben Ali El Goumi, k' avént, avou, leu mwaisse-veye a Marakech; i ringnît e 12inme sieke. 
* Les **Merinites** (e l' arabe : *El Meriniyoun*), ki leu prumî rwè, c' esteut Abou Yacoub Youssef, ki ravént leu mwaisse-veye a Fes; i ringnît å 13inme sieke.
* Les **Watassites** (e l' arabe : *El Outtassiyoun*). C' esteut des minisses des Merinides, mins k' ont-st askepyî leu prôpe rweyåme a Bijhe do Marok, avou Hassoun El Wattassi come prumî rwè et todi Fes come mwaisse-veye. Çoula s' passéve eto e 13inme sieke.
* Les **Saadyins** (e l' arabe : *Es Saadiyoun*), k' avént, so ç' tins la, adjinçné on rweyåme a Nonne, avou Marakech come mwaisse-veye. Il ont rwangnî tot l' payis ås Watassides. Li pus grand rwè di cisse dinasteye la, ci fourit Ahmed Mansour Saadi, eteré a Marakech. I ringnît e 16inme sieke.
* Les **Alawites** (e l' arabe : *El Aalawiyoun*) vinît do Sara Levantrece (Sijilmassa), et si djhèt dischindants do profete Mawoumet. I ringnît a pårti do 17inme sieke, et s' sont i co mwaisses asteure. Les pus cnoxhous di leu rwès :
** Sidi Mawoumet Ben Abdella (Mawoumet III do Marok, k' a evoyî bråmint des ambassadeurs e l' Urope.
** Moulai Ismayil, k' aveut s' mwaisse-veye a Meknes.
** Moulai Sliminne: va basti des mellas totavå l' payis, po fé des coulots a pårt po les djwifs (1807)
** Mawoumet IV do Marok: i discandja l' prumî des ambassadeurs avou l' Beldjike (1864)
** Hassan I (fén do 19inme sieke); i ricnoxha onk des prumîs les Estats-Unis d' Amerike.
** Youssef li pa da Mawoumet V.
** Mohammed V (lomé eto Mohammed ben Yousssef), k' a dislaxhî l' payis del mambornance des Francès.
** Hassan II, k' a dmoré rwè cåzu 40 ans (1960-1999).
** Mohammed VI, k' est li rwè å djoû d' ouy, rilomé po s' politike tournêye eviè l' Afrike francès-cåzante.

## Rilidjons

L' islam est rlidjon d' estat; tchaeke djin skepieye di parints marokins est oblidjeye del shuve, apus ki s' ele provént del kiminålté djwive (50.000 djins). 

## Economeye
thumb|saetchots d' plastike dins les campagnes (divant 2016)
* Les cwénzinne des ci (cenes) ki sont a l' Estat riprezinte 13 åcint do P.I.B. (c' est pår di trop: l' Edjipe n' est "k' a" 11 %).
* : foirt baxhaedje do nombe d' efants pa feme k' est a l' ådje d' end aveur inte li cminçmint des anêyes 1980 (5,7), eyet l' anêye 2000 (2,5).
* Å rcinsmint di 2004, les Marokins estént diviè 29.950.000. Gn aveut eto 52.000 etrindjirs. Les djins des veyes, c' esteut 55 åcint di tote li populåcion. Cazablanca tote seule, aveut 3 miyons et dmeye di dmorants.
* Li 1î d' djulete 2016, on disfind les saetchots d' plastike k' estént sovint tapés evoye totavå.

## Rilomêyès djins do Marok
* do vî vî tins
** Ben Batouta
** Tarik Ben Ziyyad
** Abderrahman Mejdoub
** Si Ahmed Tidjani
* moirts lanawaire
** Chaïbia
** Mohamed V do Marok
* ki vikèt co
** Achraf Baznani
** Sayd Awita
** Hakima Himmich
** Rachid El Ouali