open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Anverse (cinte-veye)

**Anverse**, c' est l' no d' ene rebanêye comene el Flande, mins c' est eto l' no d' èç cinte-veye. I gn a bråmint d' hamtea, inte di zels : èn hamtea po les studiants ; èn hamtea k' est, e fwait, ene rowe d' handele, et tchik et tchak.

## Fotografeyes

Imådje:Anverse Pitite voye.jpg|Pitite rowe dins l' hamtea des studiants
Imådje:Anverse Cazerne.jpg|Li cazerne del cinte-veye.
Imådje:Anverse Onze Lieve Vrouw van Gratiekerk.jpg|Ene eglijhe rola.
Imådje:Anverse Stadsparkvijver 1.jpg|Li lake då park d' Anverse, k' on lome e neyerlandès : *Stadsparkvijver* (*Stadspark* estant l' no då park).

## Sourdants
Picub

thumb|On '''picub''' raloyî a on tracteu.
On **picub** u ene **botleuse**, c' est ene machine di cinse po ramasser do four u do strin k' a stî metou a hougnes, et ndè fé des **balots** u **boteas**. 

## Motlî
L' operåcion si lome li picubaedje (viebe «»).

## Istwere
Les picubs n' ont cmincî k' avou les tracteurs. Adon, dins l' Bon Payis (Hesbaye…), dandjreus après l' guere di 40.

E l' Årdene, dins les anêyes 1960, tos les cinsîs ont cmincî a picuber, estô di rmete li four a vrak.

Po les strins, cwand gn a yeu des mexhneuses-bateuses, k' ont fwait les hougnes otomaticmint.

## Rujhes do picubaedje
thumb|Li disbôraedje del '''botleuse'''.
Li picub pout **bôrer**: i s' fåt djoker et l' disbôrer al mwin.

Li loyeur pout må aler. Adon ene des coides ni s' loye nén, et l' balot **vele** u **schire**. On ramasse li four u li strin k' est stramé, et l' rimete sol hougne a botler.

## Sôres di picubs
Les prumîs, a basse dinsité, fijhént des boteas di 8 a 10 kilos; pu gn a yeu des pus pressants, avou des balots k'ont divnou standårds d' ene cwénzinne di kilos. C' est co des pareys ki les ptits cinsîs d' Afrike bijhrece u les acleveus di tchvå pol plaijhi (e l' Walonreye) ont ptchî dins les anêyes 2020, pask' i sont tchaspougnåves sins si sketer l' schene do dos.

Après ont vnou les picubs a hôte dinsité.

Pus tård ont vnou les ronds balots (rowes di strin), mins li machene k' elzès fjheut si loméve purade ene **eboleuse**.

## Sourdants
Cåzeu å posse

[thumb|[Jean Bauduin a 900.000 Walons (2008)]]
thumb|Jean Goffart, a «Radio Quartz»
On **cåzeu å posse**, ene **cåzeuse dins l' posse** (on dit ossu on u ene **radiowisse**), on **spiker**, ene **espicrene**, c' est ene djin ki cåze dins ene tchinne di radio.

## Kékes cåzeus et cåzeuses e walon dins l' posse
* Jean Bauduin
* Paul Gilles
* Jean Goffart
* Charles Massaux
* Jany Paquay
* Gilbert Renson
* Jacques Warnier


Charles Massaux 1997.jpg|Charles Massaux
Paul Gilles 2002.jpg|Paul Gilles
Paquay Jany 2002.jpg|Jany Paquay
Jacques Warnier 2014.JPG|Jacques Warnier


## Kékes radiowisses francès-cåzants
* Annie Rak (emission sol picård et sol walon)
* Max Zappy (e l' France)
* Georges Ruggiu (Walon k' a djåzé dins «Radio Mille Collines», on posse ametou come responsåve do peupe-sipata e Rwanda e 1994; on djåze di lu dins «Li batreye des cwate vints»).


Rack Annie.jpg|Annie Rak
Cåzeu å posse.jpg|Max Zappy, croxhî pa José Schoovaerts


## Sourdant
Asse (astronomeye)

Èn **asse**, c' est on coir metou dins l' espåce, ki lût dins li stoelî.

## Motlî
Droldimint, li mot «asse» est puvite on siervou dins les belès-letes ki dins l' syince ki l' no è provént, l' astronomeye.

## Sôres d' asses
* Li Solea (l' asse do djoû)
* Li lune
* les stoeles
* les planetes

## 
* stoelreye
* stoele al cawe
Émile Jauquet

**Émile Jauquet**, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Grand-Lé.

I scrît dins l' *[[Li Soverdea (gazete)|L' Sauvèrdia]]* dispu l' mitan des anêyes 2010.
Museum aan de Stroom

[vignette|Li bastimint e [måss 2021.]]Li **Museum aan de Stroom** ([WA] Muzêye a costé di l' Escô), c' est on muzêye a Anverse k' a drovou e 2011 mins l' pordjet a stî validé e 1998 pa les scabéns. Li toet, c' est èn edroet d' panorama.

## Tuzance
Les prumirès munutes do fime, Het vonnis, si passe låvå.

## Sourdants
Délina Lionnet

**Délina Lionnet**, c' esteut ene sicrijheuse e walon.

Elle a morou e 2009.

Elle esteut mimbe des Walons scrijheus d' après l' Ban-bwès.

Ses tecses ont stî eplaidîs dins leus gazete «Noveles».
Så (toponimeye)

**Pådje do mot "så" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

thumb|plake di l'&nbsp;aire di parkigne di ''Salazene'', la k' on pout rtrover totes les letes do tayon-bodje «salix»

## Viyaedjes et hamteas
* Såcere
* Salazene: on hamtea di Spontin.
* Salzene
Sarazin (discramiaedje)

* Sarazin: dinêye istorikes et sinsiolodjikes
* Sarazin (toponimeye) dins les nos d' plaece (aprume del Walonreye)
Grune

Grune [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Grune, rebané avou 6952 Nassogne; limero diyalectolodjike: [Ma 43] (mwaisse pont d' l' ALW; vî limero del posse: 6952

## Avey
* Tchestea basti e 1613 pa Djîle di Hinricoû di Mozet (Gilles de Henricourt de Mozet), signeur di Grune, divnou prôpieté del famile de Ramaix. Sol poice d' intrêye do tchestea, årmureyes del famile Mozet-Waha.
* Måjhone classêye del deujhinme mitan do 17inme sieke, pousse et abuvroes publiks.
Sarazin (toponimeye)

**Pådje do mot "Sarazin" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

[thumb|plake pol porminåde des Sarazins a [Oû-Djåce]]
[thumb|rowe des Sarazins a [Ton (viyaedje)|Ton]]

## Tchimin des Sarazins
* Åbe (so ene voye rominne lérece).

## Rowe des Sarazins
* Dårmè (asteure rowe do Mont)
* Ton
* Nameur (asteure rowe Notru-Dame)

## Saraze
* Coulot d' Nameur (fr. *Sarasse*).

## Trô des Sarazins
* Djerpene
* Biômont
* Chimai
* Lavervå
* Boufiou
* Virele
* Sour-so-Sambe
* Rwazin
* Ronsåt
* Couyet. 

## Cåve des Sarazins
* Biersêye
* Cipli

## Fosse des Sarazins
* Tchampion
* Fraire
* Gråce
* Oufet

## Fontinne des Sarazins
* Tchôkire
* Berimayni

## Dins les belès-letes e walon
Dins èn arimé da Tchåle Wérote
:*Kinoxhoz l' rowe des Sarazins ?
:* C' est la k' dj' a vnou å monde.
:*Adon, c' esteut des bråvès djins.
:*On n' pinséve nén a s' tonde.
Sanson (aiwe)

thumb|a Goyet

**Sanson** (lomé divinltins **Houyou**), c' est ene aiwe del Walonreye, 16 km longue, ki schave onk des vås d' Mouze, e l' province di Nameur.

## Coraedje
I prind sourd a Gramtene (Sorêye).

I passe a Djeve), la k' on l' lome li **ri del [[vå]]** u li **ri d' Djeve**.

Adon, i court eviè Få-les-Tombes, pu so Goyet, pu pu Sanson la k' il egoliner e Mouze, å pî do tchestea d' Sanson.

## Dins l' tuzance walone
Les scrijheus des viyaedjes metous inte Sanson et Bok ont stî rashonnés dins ene  antolodjeye, l' Antolodjeye d' inte Bok et Sanson.
Tinne

Tinne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Thynes, rebané avou 5502 Dinant; limero diyalectolodjike: [D 40] (mwaisse pont d' l' ALW); vî limero del posse: 5502

thumb

## Toponimeye
### Hamtea
Salazene
Pere Samuel

**Pere Samuel**, c' est on priyesse del redjon di Tchålerwè, foirt peuprece. Ès veur no, c' est : **Charles-Clément Boniface Ozdemir**.

## Eglijhe
Di s' mestî, c' est on priyesse catolike k' a s'-n' eglijhe e Montgneye-so-Sambe.

## Herlemes
Rwaitant les herlemes, tot shonne awè comincî e 2008, cwand il åreut disvoyî des liårds. 

Il aveut lontins stî ametou d' awè agritchî, å moens, set d' ses priyeus. Houte di çoula, il åreut eto : fwait del medcene sins esse otorijhî, fwait des mariaedje conte el lwè yet foirci l' sicret d' mestî. Mins nerén, li tribunå l' aveut racwité e 2019.

## Sourdants
Five di berwetaedje (bovrins)

Li **five di berwetaedje**, c' est ene maladeye k' acsût les åmeas et åmayes ki sont tcheryîs inte leu cinse la k' il ont skepyî, ey ene cinse ecråxhrece.

## Senes del maladeye
C' est del five avou do tossaedje et do matchurea, çou ki pout tourner a peumoneye et fé crever l' biesse.

## Cåze
Li froed ki les biesses ont so les rododos, so les grands camions d' tcheriaedje di 30 a 70 biesses u des bateas ki minèt les djonnès biesses des côps a ene fameuse trote do payis d' nexhance, c' est l' prumire cåze.

Li strénse å montaedje so les rôlants éndjins, et å parcaedje dins les eclôs d' ratindaedje. Ossu po les prijhes di sonk et les eploctaedjes ki les otorités årtisreces u les ecråxheus polèt dmander.

Adonpwis, totes ls bactereyes et les virûsses do sistinme respirrece des bovrins, copurade ki ces-ci sont dispårtis inte tos les poirteus vinant did mon diferins acleveus.

Inte di zels : li virûsse del nazitchenålite å virûsse des vatches, les pasturales (*[[Mannheimia hemolytica]]*, *[[Pasteurella multocida]]*, les virûsses des gripes come li Para-inflouwenza 3.

## Sourdants et Pî-notes
Afrike nonnrece

right|thumb|350px|Mape di l' Afrike nonnrece, e vete foncé: definixha ONU
L' **Afrike nonnrece**, c' est les payis metous al Bijhe di l' Afrike. 

## Payis metous e l' Afrike bijhrece
* Nonne-Afrike
* Namibeye
* Lezoto
* Botswana
* Eswatini (Zwazilande)

## Pî-note
Li Viye Såm (veye)

**Al Vîsâm** (e francès *Vielsalm*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

* Limero del posse : 6690 (vî limero : 6690)
* Limero diyalectolodjike : **B 4**
* Sipotaedje des djins : les Plateas
Tram d' Anverse

Li **Tram d' Anverse**, c' est ene rantoele di tram dins l' veye d' Anverse k' est tinowe på societé flaminde des transpoirts : De Lijn.

## Rantoele

### Lenes d' asteure
Les lenes disk' al fén 2021 :

* 1 : *Anverse P+R Luchtbal – Zuid*
* 2 : *Hoboken – P+R Merksem*
* 3 : *P+R Merksem – P+R Melsele*
* 4 : *Hoboken – Silsburg*
* 5 : *Wijnegem – P+R Linkeroever*
* 6 : *P+R Luchtbal – P+R Olympiade*
* 7 : *Mortsel – Eilandje*
* 8 : *P+R Wommelgem – Astrid*
* 9 : *Eksterlaar – P+R Linkeroever*
* 10 : *Wijnegem – P+R Schoonselhof*
* 11 : *Berchem Station – Melkmarkt*
* 12 : *Sportpaleis – Centraal Station*
* 15 : *P+R Boechout – P+R Linkeroever*
* 24 : *Silsburg – Havenhuis*

### Lenes a l' avni

* M1 : *Anverse P+R Luchtbal – Zuid Station*
* M2 : *P+R Schoonselhof – Parkweg*
* M3 : *P+R Merksem – P+R Linkeroever*
* M4 : *Hoboken – Wijnegem*
* M7 : *P+R Boechout – P+R Linkeroever*
* M8 : *P+R Wommelgem – Astrid*
* M9 : *Parkweg – P+R Melsele*
* T6 : *P+R Luchtbal – Centraal Station*
* T10 : *Zuidstation – Eksterlaar*
* T11 : *Berchem Station – Melkmarkt*
* T12 : *Eilandje – P+R Olympiade*
* T13 : *Silsburg – Havenhuis*

## Rames

### ''President's Committee Car''
Les **President's Committee Car d' Anverse** ont stî metowe e-n ovraedje a l' atake del dijhnêye 1970. Elles avént stî fwaite på BN, a l' epoke. Ene troke d' inte di zels ont stî radiercêye dins les anêyes 2000. Vla k' e 2023, el dierinne rame ki rote co va divni pinsionêye.

Imådje:De Lijn PCC Antwerpen Interieur.jpg|Dins ene rame.
Imådje:Antwerpen Rooseveltplaats tram 2020 5.jpg|Ene rame, e 2020, avou les coleurs del TAO.
Imådje:Antwerpen IMG 5081.jpg|Les fimes des lenes sont todi so papî.


### Siemens HermeLijn
Les **Siemens HermeLijn** sont les prumires rames avou des bas coûtchmints. Il egizste troes sôres d' ces rames ci. Li prumire a stî aberwetêye e 1999, li deujhinme e 2004 eyet l' dierinne cénk anêyes après. De Lijn a displaecî sacwants d' ces motrices ci al coisse.

Imådje:Zegel 3.jpg|Didins.
Imådje:Antwerpen tramnet september 2012 Berchem lijn 4.JPG|Ene rame HermeLijn avou co les fimes so papî k' avént stî rcandjî pa des cis e LED, contråvmint åzès PCC.
Imådje:Premetrostation Plantin 3.jpg|Ene rame dins l' permetro.


### Bombardier Albatros
Les **Bombardier Albatros** sont des trams wice k' el modele si raspoye so les Bombardier Flexity 2. De Lijn a cominci a les riçure, adon les mete e-n ovraedje viè l' fén del dijhneye 2010.

Imådje:De Lijn Albatros 7-delig Interieur.jpg|Dins on tram.
Imådje:De Lijn Albatros 5-delig Lijn 10.jpg|Ene pitite motrice avou cénk reyons.
Imådje:De Lijn Albatros 7-delig Lijn 15 Antwerpen Linkeroever.jpg|On grand Albatros avou set reyons.


### CAF Urbos 100 Stadslijner
C' est les pus noveas trams del rantoele. C' est les minmes k' les rames Zeelijner ki si trovnut al coisse. El metaedje e-n ovraedje s' a fwait a pårti di 30 di djanvî 2023.

## Sourdants
Leffe (Bire)

Li **Leffe**, c' est ene bire d' abeye walone ki vént d' Dinant. D' ayeur, Leffe, c' est ossu l' no d' èn hamtea al Bijhe di Dinant. Mins nerén, ele n' est pus bresseye dins l' moustî.

## Sôres
Li lisse ådzo vént d' èç waibe : 

* Leffe Blonde
* Leffe Brune
* Leffe Nectar
* Leffe Rituel 9°
*Leffe Royale
**Cascade IPA
**Ella
**Mapuche
**Mount Hood
**Whitbread Golding
* Leffe Ruby
* Leffe Triple
**Rimårke :** Po les blondes yet brunes, il egzistêye co ene varyisté sins alcol.

## Rilomêye
Li **Leffe** est disponibe el Beldjike yet dins des ôtes payis uropeyins. Houte di çoula, on-z e trove åzès Estats Unis.

## Sourdants
Sanson (Bibe)

thumb|touwant meye Filistins
[thumb|Samson prijhnî des Filistins (pondeure da [Carl Bloch)]]

**Sanson** (e-n ebreu שִׁמְשׁוֹ, *Chimchone* « pitit solea », e neyerlandès, *Simson*), c' esteut on personaedje del Bibe, on djudje, k' esteut foirt come on liyon. I lûta disconte des Filistins.

## Spoûle di s' vicåreye
### Sourdant
Elle est contêye dins l' Live des djudjes, dins les tchaptrês 13 a 16.

### Skepiaedje
Li 13inme tchaptrê raconte ki ses parints, ki n' avént pont seu awè d' efant, ourît l' vizite d' ene andje ki lzî anonça k'il årént on fi ki nexhreut «nazir». Ça vout dire k' i n' si pôreut côper les tchveas ni boere do vén. 

### Mariaedje
Li tchaptrê 14 raconte si mariaedje avou ene båshele des Filistins. Sol voye, i fourit ataké pa on liyon, mins l' vinkixha, pal volté do Bon Diu. Å mitan del curêye, i trova del låme et i l' beva.


Weltchronik Fulda Aa88 191v detail.jpg
Weltchronik Fulda Aa88 191r detail.jpg


I s' maria bén, mins abandna bénrade si feme. 

### Lûte disconte des Filistins
Å 15inme tchaptrê, on conte k' i rsaya di rtrover s' feme, mins cisse-ciale s' aveut ddja rmaryî.

Di raedje, i bouta l' feu ås dinrêyes et ås olivires des Filistins. Po s' rivindjî, ces-ci touwît l' feme et l' bea-pere da Sanson. Ci-ci adon, ritouwa toplin des Filistins. 

Les Filistins atakît les Israyelites, et dmander k' i lzî livrénxhe Sanson. I divna don leu prijhnî on moumint. Mins adon, i scota ses tchinnes et moudri on meye di Filistins avou on babetch d' ågne.

### Voyaedjes, amour et moirt
C' est çou k' on lét e 16inme tchaptrê.

On bea djoû, Sanson ariva a Gaza, ene veye des Filistins, la k' i vica avou ene harote. On saya d' el ramasser, mins i broya co l' poite del prijhon la k' on l' aveut reclôs. 

Pu rvoyaedjî disk' al Vå d' Sorek, eyou k' i touma roed bleu d' ene ôte Filistinne, Dalila. 


Book of Judges Chapter 16-3 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg
Book of Judges Chapter 16-6 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg
Book of Judges Chapter 16-7 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg
Book of Judges Chapter 16-1 (Bible Illustrations by Sweet Media).jpg


C' est leye ki lyi dmanda did dou provneut si foice di tchvå. Nén dismefiyant, i lyi esplica ki, si on lyi côpéve ses tchveas, i l' piedreut. Dalila houca èn ome tins k' Sanson doirmeut po lyi côper ses set grands lotchets. Adon, les Filistins el polît apicî, et l' loyî po fé tourner on stoirdoe ås olives.

Sacwants moes après, les Filistins el mostrît come esclåve a ene grande fiesse. Mins so ç' tins la, ses tchveas avént rcrexhou. I parvina a råyî les deus mwaissès pilasses do timpe la k' c' esteut l' fiesse. Li timpe croûla, et touwa Sanson et totes les djins k' estént vnous po l' vey.

## Dins l' lingaedje walon
Li ratourneure «foirt come Sanson» n' a waire sitî riscrîte dins les lives di spots.

Li personaedje a dné s' no a on tchestea d' disfinse metou dilé l' viyaedje di Ton, loukî come témint foirt k' on nel såreut prinde. E 20inme sieke, l' aiwe di passéve dilé a prins l' minme no (divant, ele si loméve li Houyou).

## Sourdants
Paula Lassence

**Paula Lassence**, c' esteut ene sicrijheuse e walon ki provneut d' Moirci.

## Ouve pol walon
Elle a scrît kékes tecses, aprume pol bate «Li Libråmonissîme»

## 
On tecse da sinne
Eddy Mitchell

thumb|fotografyî pa José Schoovaerts, å cmince di s' cårire
**Eddy Mitchell**, c' esteut on tchanteu et cåzaedjisse francès k' a cmincî dins les anêyes 1960 et esteut todi so sinne dins les anêyes 2010.

Si vraiy no, c' esteut Claude Moine.

I skepia li 3 d' djulete 1942.

Il a fwait ossu acteur di cinema.
Efornoere

thumb|vî modele di bwès, e l' Walonreye
Ene **efornoere** (on dit eto: ene **fornoere**, ene **eforneuse**, èn **efornoe**), c' est ene grande plake, ronde u rectingrece, emantcheye après on long baston, ki l' boledjî u l' boledjresse si sieve po-z eforner et disforner.


Výroba chleba (36).JPG
Dvojne "vile", veselca, greblca, lopar in omelo, pri Kladniku, Skomarje 1963.jpg
Hlebec bo šel z loparja v peč, Poljane 1957.jpg
Four à pizza.jpg


## Kitoirdou advinea so l' eforneuse
Eraire (discramiaedje)

* eraire: eraire di bwès avou on schî (ki pout esse feré)
* tcherowe simpe: avou on schî et on rîsse, on coûte et on peloe


Eraire di bos.jpg|prumire eraire
Eden Hazard

**Eden Hazard**, c' est on rlomé fotbalisse walon k' a nexhou e L' Lovire.

Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus bedjes dins les anêyes 2010. Il est dins, çki les Bedjes lomnut voltî, li «djermêye d' ôr» des Rodjes Diåles.

## Famile
**Eden Hazard** a troes ptits frés : Thorgan, Kylian ey Ethan.

## Alére
Bernard Van Vynckt Rastrind saiss ! (tôme 2) p. 75.

## Referinces eyet sourdants
Thorgan Hazard

**Thorgan Hazard**, c' est on rlomé fotbalisse walon k' a nexhou e L' Lovire.

Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus bedjes dins les anêyes 2010. Il est dins, ç' ki les bedjes lomnut voltî, li «&nbsp;djeneråcion e-n ôr&nbsp;» des Rodjes Diåles.

## Famile
**Thorgan Hazard** a deus ptits frés : Kylian ey Ethan, mins ç' est l' deujhinme gamén del famile padri Eden.

## Referinces eyet sourdants
Waerapî

droite|300x300px

Piron-parey: **waerapî ** est on calcaedje do vî grek θήρ (waeraxhe biesse) + ποδός (pî) çou ki fwait **waerapî** (waeraxhe pî). Li syinciveus latén mot est Theropoda, li rwalnijhaedje est **Tierpî** (cogne prumrece) et **Tieripî** (dispotchaedje), mins i rshonne a “pî d’ tier” adon li translataedje waerapî est pu djusse pol djenerå comprindmint.

Il fouxhnut lomés di cisse manire pa l’ madjuster Othniel Charles Marsh e l’ an 1881, les waerapîs fouxhénxhe ricnoxhnut des oujhipîs (Ornithopoda, avou des oujheas pîs) eyet des zåropîs (Sauropoda, avou des cwarpeces pîs), tertos lomés pa Marsh.

Shuvanmint, cist atuze stî capoute ca nos sepans asteure ki les djurassikeus waerapîs dinnut skepiaedje ås oujheas contråvmint ås oujhipîs.

## Istwere

Les waerapîs foimnut on sistematike clostea (tacson) di dobelpîs cwatipîs (sincieus latén: Tetrapoda) regregnant cåzumint l’ etiristé des carnassieus foitoujheas eyet cladisticmint li mierseu clostea des oujheas, ki fouxhénxhe dazår aspitnut foû des involants waerapîs foitoujheas do djurassike. Shuvant çoula, les waerapîs (adon les foitoujheas) sorvikénxhe mins eto riprezintnut 1/3 des cronzoxhîs d’ ouy. 

Å trén del peupreçaedje des foitoujheas å mitan do 19 inme sieke, des vicants ribastixhaedjes do djinre waerapî fouxhnut mo cnoxhous do grand publik, come les otruzôres, les grandizôres, les tiranozôres, les felhapeus.

Li clostea est oridjinnire do Mîtrin-Triyassike e schåyant li tacson des såriskeas, les mierviyès polûles foimes cnoxhowes sont aireurhapeu (sincieus latén: Eoraptor lunensis) eyet hereazôre (sincieus latén: Herrerasaurus ischigualastensis). Li clostea a radmint cnoxhou on daegnrece ståraedje å cminçmint do djurassike.

## Discrijhaedje

E rapoirt avou li coirlomaedje, les waerapîs foimnut zels ene soûmintrece “prumitive” ådvins les foitoujheas: les foitoujheas prumîs (ki, pa sinse n’ estént nén des waerapîs) estént dandjreuzmint pår des carnassieus dobelpîs, mins sacwants cronzoxheazôres (sincieus latén: Spinosaurus) fouxhnut montoit cwådrupîs. Tenawete, sacwantès trokes fouxhnut foirt specialijheyes, les mieregzimpes sont surmint les oujheas mins nos avans eto les kernerzôres eyet les oûhapeus (sincieus latén: Therizinosaurus & Oviraptor) ki s’ distrokelnut del prumire foime. 

Emey les waerapîs i gn a li mierpitite kinoxhowe foime di foitoujhea: li coilibi melisogue (Mellisuga helenae) del taye d’ on inseke ey eto li grand cronzoxheazôre avou 18 metes di long.
Leffe (omonimeye)

* Li Leffe, c' est èn hamtea del ribaneye comene di Dinant.
* Li Leffe, c' est l' no d' ene bire d' abeye.
Lozindje (hamtea)

**Lozindje** (fr. *Losange*), c' esteut on hamtea d' Hompré, asteure on viyaedje di Vå-so-Seure.

thumb|tchestea

## Istwere
C' esteut ene signeurreye esserêye dins l' mwaireye di Hote (privoté d' Bastogne). 

Dizo l' redjime francès, ele fourit raloyeye a Viyé-l'-Boune-Aiwe.

Li tchestea et cinse tchestrinne, c' est del famile del Royinne Matile, k' î a passé si efance.
Lozindje

thumb
On **lozindje**, c' est come on cwåré l' on åreut metou so onk di ses ingues, et k' on åreut spotchî (ene miete u pus felmint).

## e l' botanike
[thumb|foye a môde d' on longou lozindje ([crouwin d' ansinî)|left|200px]]
Sacwants foyes sont lomêye «a môde di lozindje», mins ele n' ont nén les cwate minmes costés (les cis del copete sont pus longs).
Loïc Nottet

**Loïc Nottet,** c'est on compôzeu d' muzike ey on tchanteu bedje eyet francès-cåzant, mins ki tchante e-n inglès. Il a skepyî li 10 d' avri 1996, a Tchålerwè.  Èç tchanteu esteut kinoxhou po awè pårticipé al varyisté francès-cåzante yet bedje di ''The Voice'' (RTBF).

## Biyografeye
**Loïc Nottet**, minme k' il a nexhou a Tchålerwè, il a crexhou a Sovret.

Tins d' ès-n' efance, **Loïc Nottet** dinséve voltî. La k' il aveut rdjondou ene trope di danse, cwand il ît dijh ans vî. Avou ça, k' il esteut eto on grand sopoirteu d' èn ôte danseu foirt peuprece, ki tchantéve ossu&nbsp;: Michael Jackson. 

## Discografeye

### Alboms
* 2017 : *Selfocracy*
* 2020 : *Sillygomania*
* 2023 : *Addictocrate*

### Tchansons

* 2015 : *Rythm Inside* 
* 2016 : *Million Eyes* 
* 2017 : *Mud Blood* 
* 2017 : *Hungry Heart* 
* 2017 : *Doctor* 
* 2017 : *Go to Sleep* 
* 2018 : *On Fire* 
* 2019 : *29* 
* 2019 : *Candy* 
* 2020 : *Heartbreaker* 
* 2020 : *Mr/Mme* 
* 2020 : *Twym*
* 2020 : *Strangers*
* 2021 : *Start It From The End* 
* 2022 : *Mélodrame* 
* 2023 : *Danser* 
* 2023 : *Je t'haine* 
* 2023 : *Addictocrate* 
* 2023 : *Révérence* 
* 2023 : *Con* 
* 2023 : *Beaux rêves*

## Referinces eyet sourdants
Daniel Van Buyten

**Daniel Van Buyten**, c' est on rlomé ancyin fotbalisse walon k' a nexhou e Chimai.

Il aveut djouwé etur 2001 yet 2014 po les Rodjes Diåles, dj' ô bén : k' il a  conoxhou l' cope daegnrece di 2002, les problinmes del dijhnêye 2000 yet l' atake del "djeneråcion dorêye".

## Referinces eyet sourdants
Houbwès (Hamtea di Djumet)

Li **Houbwès** (*[FR] Houbois*), c' est èn hamtea di Djumet, ki si trove å Levant do pitit ban. C' est eto l' no del plaece ki s' trove rola, yet wice k' i gn a ene eglijhe. 

## Djeyografeye

### Mape


### Plaece
Li plaece Mattéotti, c' est l' no oficir del plaece do Houbwès. Elle est ki esse rifwaite mwaisse dins l' dijhnêye 2020. Les decidaedjes rwaitant ces boutaedjes rola avént stî fwaits e 2018.

## Referinces eyet sourdants
Cawete -êye (discramiaedje)

* Cawete -êye (pådje djeneråle)
* Cawete -êye di contnou (et pårticipe erirece femrin des viebes del prumire troke)
* Cawete di codjowaedje -êye (indicatif prezintrece singulî des viebes del prumire troke avou ene ristitcheye voyale)
* Cawete -êye di sourdant grek
Blanche

**Blanche**,  c' est ene tchanteuse bedje eyet francès-cåzante, mins ki tchante voltî e-n inglès. Èç tchanteuse ci esteut kinoxhowe po awè pårticipé al varyisté francès-cåzante eyet bedje di The Voice (RTBF), insi k' al Urovuzion.

## Albom

* 2020 : Empire

## Referinces eyet sourdants
Al såjhon des meumeures (tchanson)

**Al såjhon des meumeures** (e sistinme Feller: «*Èl séson dès mûmûres*», ortografieye aprume dins on sistinme di dvant Feller), c' est ene rilomêye tchanson da Ferdinand Davaux.

## Tinme
C' est l' dujhance des djins do Tchålerwè des anêyes 1890 ki polént co aler dins les bwès do cotoû cwand les meumeures estént bounes a code (e moes d' awousse).

Ci n' est nén si près k' çoula: end a des cis k' î vont a pî, mins des ôtes e vweteure (cariole), a velo u minme å tram.

On î va avou l' famile, po vormint profiter des fruts:
:Pas, mames et marmots / Tchoezixhnut les pus meures / (…) Po fé des confiteures / Ou bén des sirops.

Mins c' esteut eto ene ocåzion di resconte inte djonneas et djonnetes:
:*On etind des sclameures drî les taes d' fagots.

Come di djusse, ces-cis sayént d' î aler bén farådmint, mins rivnént tot discaytés…
:*I n' manke nén des sketeures / Ås clairs caracos. / Gn a des schårds ås dobleures / Et minme ås paltots.

… et les båsheles tote distchåvurnêyes.
:*E rvinant do bos, / Les feyes ont leu tchivleure / Pindant so leu dos* (Paski, po nd aler, elle avént dandjreus fwait on topet.

## 
so Wikisourd:
* tecse e rfondou
* e Feller (El Bourdon l° 705, avri 2018).
On motî d' fotbale, idêye pa idêye (R5)

Li **R5** (eto lomé : **On motî d' fotbale, idêye pa idêye**), c' est on motî seulmint pol fotbale, come li mot «&nbsp;woliganisse&nbsp;», minme s' i gn a kékes mots d' nåcionålités. Cist ovraedje ci aveut stî askepyî pa Lucyin Mahin dins s' live lomé «&nbsp;Ké walon po dmwin?&nbsp;», rexhou e 1999. Mins nerén, il a stî eplaidî ossu so ene waibe e 2002, pus metou å djoû disk' e 2004. 

## Motlî
Les mots vnant d' èç sourdant la sont disponibes sol Wiccionaire. 

## Sourdants
Édouard Laurent

**Édouard Laurent**, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Yache.

Il a skepyî li 31 di djanvî 1875 (a Yache) ey a morou li 10 di setimbe 1933 (a Nameur).

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye Piron.

Di s' mestî, il esteut directeur do penitincî do Bork.

## Ouve e walon
I scrijheut por lu, sins esse eplaidî. Ci n' est k' e 1937, avou l' askepiance des Cayés walons, ki ses ouves ont polou esse publiyeyes (après s' moirt).

I s' adjixh di ptitès prôzes, k' avéndèt pacô li ptit roman (come «Manouwel»).

##
Pierre Arcq

**Pierre Arcq**, c' esteut èn istoryin walon k' aveut nexhou e 1931 yet k' est revoye e 2020.

## Vicance
Il aveut scrît bråmint des lives so des coins walons, inte di zels Djumet yet l' Eter-Sambe-et-Mouze. Il aveut eto d'dja scrît pol gazete walon-cåzante El Bourdon. Pindant l' dijhnêye 1980, i scrijheut po l' "Courrier Hebdomadaire du CRISP".

## Sourdants
Christoffel Plantijn

**Christophe Plantin** (lomé eto e neyerlandès : **Christoffel Plantijn**), c' esta èn imprimeu francès k' ava viké a Anverse. 

## Vicance
Il ava askepyî ene sicrirece foirt peuprece dins cisse veye flaminde la, k' est asteure, on muzêye. A l' atake, ele si lomeut soulmint «&nbsp;**Plantijn&nbsp;**», mins après ele s' ava lomé «**&nbsp;Plantijn-Moretus&nbsp;**», veyanmint k' les cis k' avît riprindou l' afwaire estént lomé avou cisse no la.

## Sourdants
Alphonse Le Roy

**Alphonse Le Roy**, ç' esteut on scrijheu lidjwès yet walon-cåzant. Il ava prindou l' no d' Alcide Pryor, avou Adolphe Picard.

## Cårire
Il ava scrît bråmint d' tecses avou Adolphe Picard, sol no d' Alcide Pryor.

Il dina eto scole al Univiersité d' Lidje ey il esta ewålmint on filozofe ey on filoloke.

## Sourdants
Adolphe Picard

**Adolphe Picard**, ç' esteut on scrijheu lidjwès yet walon-cåzant. Il ava prindou l' no d' Alcide Pryor, avou Alphonse Le Roy.

## Cårire
Il ava scrît bråmint d' tecses avou Alphonse Le Roy, sol no d' Alcide Pryor. 

Il ava eto stî el prezidint del Tchambe al Cour di Lîdje.

## Sourdants
Constant Dehousse

**Constant Dehousse**, c' esteut on scrijheu d' arimés walon-cåzant. Il ava nexhou e morou a Lidje. Li djoû d' ès nexhance, c' est li 18 di djun 1879 ey el anêye d' ès revoyance, c' est 1957.

## Famile
**Constant Dehousse**, c' ere l' pa da Fernand Dehousse : èn ancyin politikî walon k' esteut pol federalisse.

## Scrijhaedjes
Vir roci : 

* A l'Vespraie (avou Louis Lavoye, e 1927)
* Les deux fossales (avou Marcel Batta)
* Li Vert Soté (avou Louis Lavoye)
* Neûre ou Blonde (avou Louis Lavoye, e 1927)

## Sourdants
Arondixhmint

Èn **arondixhmint**, e l' administråcion di bråmint des payis, c' est ene sitindêye administrative pus ptite ki l' province, mins pus grande ki l' canton, ou l' rebanêye comene, a l' assulon.

## E l' Beldjike
El Beldjike, l' arondixhmint, c' est l' pus près plaece k' i gn a on tribunå (di prumî schayon).

C' est ossu l' arondixhmint k' a sievou d' soûmint po fé les limeros diyalectolodjikes.

## E l' Almagne
thumb|Bastimint administratif di l' arondixhmint prûsyin (''Landratur'')
C' est a pô près li «*Kreise*» u «Landkreise», ki, do tins del Prûsse, Måmdey end esteut l' mwaisse veye d' onk. Li bastimint administratif, c' esteut l' «Landratour».

## E sacwants ôtes payis
Li minme lomaedje d' on ctaeyaedje administratif egzistêye ossu dins l' payis shuvants (mins nén todi avou l' minme fonccion) :
Belgique
* Bas Payis
* Benin
* Canada
* Congo-Brazaveye (kitaeyaedje des grandès veyes)
* France
* Ayiti
* Marok (kitaeyaedje des grandès veyes)
* Nidjer
* Senegal
* Swisse

## Sourdant
Ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè (monologue)

**Ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè** (*Qué sale payis què l' payis d' Châlèrwè*), c' est on monologue dit på Bob Dechamps, eyet scrît pa lu-minme avou l' aidance da François Lemaire. 

Li dijhaedje oridjinå s' a fwait avou l' patwès walon di Tchålerwè et s' lomer **Chârlèrwè qué sale payis**. 

## Tecse
Redjårbaedje e rfondou walon do tecse, oridjinålmint scrit e patwès di Tchålerwè:


Bon Diu, ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè
Minme s' i gn a nole såjhon, i ploût deus djoûs so troes.
Vos n' î sårîz vudî sins vo-n impermeyåbe:
Vos riskez d' esse tot crou come on vî mizeråbe.
Vos endalez kécfeye på pus clair des soleas,
Vs djhoz «Tolminme, dji croe ki l' tins dmorrè å bea.»
Mins vs ramassez rola ene di ces bounès nûlêyes
Ki vs va fé racori, l' coyene vraiymint trimpêye.
Si vos vos è rexhoz sins awè on catåre,
Vos vos ploz bén vanter d' esse on nouzome tchançåd.
Çk' i gn a åtou del veye ? Ç' est toplin des berdouyes :
Ç' n' est nén fwait po les djins, c' est bon po les guernouyes !
Yeyet nos î estans co pus blancs k' des naveas
Avou totes les foumires ki vegnnut des forneas.
Comint çk' on pout dmorer dins ene pareye contrêye,
Cwand gn a des cenes ki l' cir est bleu tote el djournêye ?
Pocwè k' on n' s' eva nén viker wice k' i fwait bon
Ey evoyî bouler l' fayé payis walon ?
Pocwè ? C' est tot bounmint pask' on trouve ci-roci,
— Do moens, nos, ses efants —, tot ç' k' i fwait plaijhi.
Èn etrindjir pasreut on djoû a Tchålerwè:
Il årè veu, Bon Diè, deus troes belès sacwès,
Mins come sovnance del veye, cwè çk' il årè, cist ome ?
Motoit deus u troes foto plakêyes dins èn albom.
I n' årè nén comprins, tot çou k' il est por nos,
Ç' pitit boket del Daegne ki nos a mostré l' djoû.
No Walonreye, por nos, c' est l' pus grande des merveyes
Et nos plans bén cachî, nos n' trouvrans rén d' parey.
Cwè ç' k' i gn a d' mî k' ôte pårt ? Vraiymint, dji n' el sai nén.
Pocwè l' veyans ns voltî ? C' est po tot yet po rén.
(…)


## 
* So Ramdam Musique (ene radio do payis d' Tchålerwè): riprins pa on cåzeu å posse po rinde bon dvwer a Bob Dechamps.
* Dit pa Bob Dechamps lu-minme
* Sifwaitmint, e videyo

## Pî-note yet sourdants
Laurent Micheels

**Laurent Micheels** u **Jean-Joseph Micheels**, c' est on rcwereu sol walon k' a scrît ene croejhete lidjwesse (*Grammaire élémentaire liégeoise*, e 1863).

## Sourdants
Boledjî

On **boledjî**, ene **boledjresse**, c' est ene djin di, di s' mestî, fwait des pwins et des påstedjreyes po vinde.

Å pus sovint, elle a ene **boledjreye**.

Li mot a divnou on no d' famile, e l' Walonreye, et ôte pårt.

## Boledjîs et scrijheus e walon
Bob Dechamps a cmincî d' ovrer come boledjî, divant di fé tchanteu e walon di s' mestî.

Li pa da Emile Petcheur esteut boledjî.

## Kitoirdou advinea so les boledjîs

## 
* pwin
* Boledjreye-påstedjreye
Fô (viyaedje)

Fô [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fooz, rebané avou 4340 Awan; limero diyalectolodjike: [L 34]; vî limero del posse: 4349

Rima: A Fô, les fôs, li pus malén s' a pindou (*A Fô, les fous, l' pus malègn s' a pindou*)

## Sourdants
Johann Niederländer

**Johann Niederländer**, c' esteut on professeur almand k' aveut fwait ene teze di filolodjeye sol walon.

Il aveut skepyî a Cologne li 26 di djanvî 1877.

## Ouve pol walon
Il a scrît onk des prumîs studias sol walon, «Die Mundart von Namur» (Li pårler d' Nameur).

## Biyografeye
I pierda s' pa k' il esteut tot djonne.

I fjha totes ses scoles a Cologne, la k' i passa si teze di doctorat (*Inaugural Dissertation*) e 1899 (li studia sol walon d' Nameur k' on a dit).

Il esteut maryî a ene Namurwesse.

Il acsegna a Trive (1900-1901), a Sårbruk (1901-1902) pu a Mulheim-so-Rour (1901-1903).

On n' ritrouve pus s' traece sol Daegntoele après çoula.

## Sourdants
Die Mundart von Namur (studia)

***Die Mundart von Namur*** ([WA] Li pårler d' Nameur), c' est on live sicrît pa Johann Niederländer, et ki studeye li walon, tél ki djåzé a Nameur al fén do 19inme sieke.

## Eplaidaedje
C' esteut ene teze di doctorat (*Inaugural Dissertation*) a l' univiersité d' Bone (*Bonn*), disfindowe li 12 d' octôbe 1899.

Elle a stî replaideye dins li rvuwe d' filolodjeye romane *Zeitung für [[Lingaedjes romans|Romanische]] Philologie*, 24, e 1900.

Elle a stî riscanêye pa Google.

## 
Scanaedje

## Pî-note
Prûsse

thumb|Dutcheye di Prûsse (aviè 1575)
Li **Prûsse**, c' esteut on vî payis, metou, å cmince, do costé del Mer baltike, inte li Pomeraneye (å Coûtchant), li Litwaneye (å Levant) eyet l' Pologne (a Nonne).

Mins i s' a-st agrandi, tantea k' c' est lu k' a stî å sourdant di l' askepiaedje di l' Almagne d' asteure.

## Dins l' istwere
[thumb|catchet do borguimwaisse di [Bévurcé do tins des Prûsyins]]
Li dutcheye di Prûsse a duré di 1525 a 1701.

Il ont-st etervinou dins l' Binamêye revolucion, do costé des revinteus 

Il astént divins les Aloyîs siconte di Napoleyon Bonapåre.

Il ont stî mwaisses e l' Walonreye måmdiyinne et dins tos les Cantons d' l' Ess di 1816 a 1919.

## Rilomés Pûssyins
* li rwè Derik II d' Prûsse (onk des troes «rwès des Loumires», avou Catrene II d' Rûsseye et Djôzef II d' Otriche)
* li rwè Derik Wiyåme (k' esteut sol trône e 1796)
* Otto von Bismarck

## Dins les belès-letes e walon
Tchanson po priyî le rwès d' Prûsse di «schaper les Lidjwès» (dins l' sitroete plake Cwatru-vint-nouv).

Tchanson Les Prûssyins da  (k' ocupént l' Beldjike e 1816).

Al guere di 14, on loméve co les Almands «Prûsyins».
Cara Pils

Li **Cara Pils**, c' est ene ledjire bire blonde metowe sol mårtchî pa Colruyt (avou ès marke : Everyday)

## Piceure
Elle egziste e spoûle (33 u 50 cl) ubén e pitite botaye. Ele fwait soûlmint 4,4°.

## Tuzance peuprece
Li **Cara Pils** est kinoxhowe po esse ene bire bonmårtchêye avou ene mwaijhe rilomêye. Elle est voltî lomeye : li bire des barakîs. Po dire li veur, c' est bråmint des pauvès djins yet des studiants ki l' boevnut a cåze d' ès pris. Ç' est po çoula, k' ele candje sovint di bressene. Tenawete, sorlon li RTBF, on studia l' aveut rindjî dins on classaedje (5inme) dvant des ôtes bires blondes peupreces (avou ene meyeure rilomeye), inte di zels : Jupiler (12inme) u core Stella Artois (15inme).

Sacwants foteus di djins uznut èç bire ci dins leus djouwaedjes :

* Tamara Payne : avou s' persounadje « Stacy Star », k' i l' a dné ès rilomêye dvant stî egadjêye pa l' RTBF.

## Sourdants
Selah Sue

**Selah Sue**, c' est ene tchanteuse flaminde ki tchante e-n inglès.

## Discografeye

### Alboms

* 2011 : *Selah Sue*
* 2012 : *Rarities*
* 2015 : *Reason*
* 2022&nbsp;: *Persona*

### EPs

* 2008 : *Black Part Love*
* 2010 : *Raggamuffin*
* 2014 : *Alone*
* 2020 : *Bedroom EP*

## Referinces eyet sourdants
Få-les-Tombes

**Få-les-Tombes** (la-minme, e sistinme Feller, *Fau*; F. *Faulx-les-Tombes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djeve, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5340**
** Di 1969 a 1977: **5320**
* Limero diyalectolodjike: **Na 99** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Nameur

## Economeye
Sourd d' aiwe mineråle d' Årviye, espweté dispu 1911. 

## Rilomés Fåssitombîs
L' abé Jean Malaive (1932-2011), k' a stî rtrové pa onk des Walons amerikins, si cuzén, a leu prumire vizite e l' Walonreye (1972), et pus tård, dire ene des prumirès messes e walon… e l' Wisconsene.

Joëlle Spierkel dimeure a Få-les-Tombes et preye di tenawete des trokes di waloneus, po vni viziter s' djårdén tot cåzant walon. C' est vela eto k' elle organizêye des stadjes po-z aprinde a scoler les efants.

## 
So Wikisourd, deus respondas la k' on djåze do curé d' Få-les-Tombes:
* Resconte avou Raymond Riguelle (pa Raymond Riguelle) 
* Li curé d’ Få-les-Tombes (pa Maurice Debaty)

## Sourdant
Fô-les-Cåves

**Fô-les-Cåves** (la-minme, e sistinme Feller, *Fau-lès-Cauves*; F. *Folx-les-Caves*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rimetou avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele rebanêye comene d' Oû-Djåce, el province do Roman Payis.

## Referinces eyet sourdants
Sauvé (Albom, It It Anita)

**Sauvé**, ç' est l' troejhinme albom da It It Anita k' a vudî e 2021.

## Lisse des tchansons

# Ghost
# Sermonizer
# See Through
# More
# Authority
# Dixon Kentucky
# Cucaracha
# Routine
# MOEDOH
# 53

## Referinces eyet sourdants
Ufôre al hårpixhe

thumb
thumb|bohêye moncelrece
L' **ufôre al hårpixhe**, c' est ene plante ki vént dins sacwants taetches ezès bassès montinnes do Marok (Grand et Ptit Atlasse).

 *[[Euphorbia resinifera]]*

## Lomaedjes ezès lingaedjes do payis
* techelheyt:  (tikiwt);  (azgoum)
* arabe marokin:  (derhmous)

## Discrijhaedje
C' est come on ptit cactusse, ki pout vni a bohêye moncelrece, u rascovri pår tot l' pindant d' on tiene.

I florixh djaene.


Ufôre al hårpixhe taetche.jpg|bohêye moncelrece
Euphorbia resinifera 11.jpg|djaenès fleurs


## Spårdaedje
On ndè trove bråmint åtoû d' l' atantchêye di Bni-el-Ouwidene (Mîtrin Hôt Atlasse), mins ossu dins li Ptit Atlasse (Ayites Bou Amrane).

## Uzaedjes
Elle est waiteye come ene yebe ås maladeyes, aprume li låme ki les moxhe vont hozler dsu.

## Sourdant
Speculôsse

vignette|Assîte avou des speculôzes dzeu
On **speculôsse,** u on **bonzome** ; sortoit cwand l' **speculôsse** a on Sint-Nicolai dzeu ; c' est ene biscûte ki vént del Flande eyet des Bas Payis. 

## Prumire uzance
Sorlon l' dujhance, les djins magnnut ces biscûtes la el 6 di decimbe, ki c' est l' djoû del Sint-Nicolai. Did la li dessén k' i gn aveut dsu, classicmint, çou ki fwait k' on les a lomé eto des «&nbsp;».

## Dinrêyes
Po-z è fé po 6 djins, i fåt :

* 41,5g di farene
* 21g di souke di pot
* 16,5g di boure
* 4g d' amande disfrumtêyes
* 1/2 oû
* 1/2 pitite coyire di cwate sipéces
* 1/2 pitite coyire di caenele
* 1/2 tablete di lidje di boledjî
* kékès amandes. 

## Fôrmule
El **speculôze**, c' est eto ene dinrêye po :

* Mossea
* Tiramissou å speculôsse (el plaece do tchocolåt)
* Wastea.

## Sourdants
Federåcion Djeneråle do Boutaedje del Beldjike

Li **Federåcion Djeneråle do Boutaedje del Beldjike** (*[FR] Fédération Générale du Travail de Belgique* ; *[NL] Algemeen Belgische Vakverbond*), c' est on sindicat bedje istoricmint socialisse.

## Politike
Istoricmint, el **FDBB** a todi stî avou l' PS e Nonne ey el Vooruit e Bijhe. Mins nerén, dispoy l' fén del dierinne troke del dijhnêye 2010, el **FDBB** est ossu do costé do PBB.

## Sourdants
Lidje di boledjî

thumb
Del **lidje di boledjî** u des **leveures di boledjreye**, c' est ene sôre di yesse ki les boledjîs metnut po fé lever l' påsse por zels saveur fé do (hole) pwin et des ôtès påstedjreyes.

 *[[Saccharomyces cerevisiae]]*

C' est l' minme indje ki l' leveure di bire.

Les yesses di boledjî sont diferinnes des leveures tchimikes ki ci n’ est nén ene vicante sacwè, mins on prodût tchimike ki fwait lever l’ påsse.

## Kékes piceures d' eployaedje
Les fabricants di leveures di boledjî wårdèt les stoks dins l’ azote likide (termosse come les cis des esminceus d’ vatche). 

On è prind ene tote pitite miete, et l’ ricoûtiver dins on tube di vere. Adon, on les mete dins on discloyoe a boune timperateure. 

On côp k’ elle a travayî, on l’ pout radjouter dins des grandès machenes, la k’ i gn a del melasse, des vitamenes, et do fosfôre.

On l’ pout vinde come likide, come frisse leveure u souwêye, dins des pakets.

## 
lewin

## Sourdant
Trûtes (sôres)

thumb|trûte di laetche (dandjreus ''Oncorhynchus mykiss'')
Les **trûtes** polèt apårtini å djinre *[[Salmo (djinre)|Salmo]]*, mins ossu a des ôtes djinres, dins l' famile des såmonidîs.

## Kékès trûtes
* trûte ordinaire (li sôre naturele k' a dné totes les ôtes *Salmo trutta*, ele vike dins les corantès aiwes.
* trûte di mer u voyaedjante trûte
* trûte såmonrece (trûte-airdiè, *[[Oncorhynchus mykiss]]*, vicant purade dins les laetches)
Trûte-airdiè

thumb|dandjreus dins on vivî
Li **trûte-airdiè**, c' est ene trûte ki vént bén dins les laetches (come les astantchêyes) u dins les aclevaedjes (vivîs pexhreces).

 *[[Oncorhynchus mykiss]]*


Trûte såmonrece2.jpg|å pexhnî
Motlî Semertier sol toubak

Li **Motlî Semertier sol toubak**, ki s' no e francès, c' est «*Vocabulaire de l'industrie du tabac et des métiers y ressortissants*», c' est on long studia e francès, avou do walon dvins, sol toubak et les mestîs ki vont avou.

Il a stî eplaidî dins l' BSLW, sol tôme 38, e 1898, (pp. 113-192).

Li rahouca dins l' djivêye des motîs do walon, c' est **[[E144]]**.

## Contnou
(…)

Après li studia, gn a kékes tecses sol toubak, dandjreus riscrîts pa l' oteur. 

Adonpwis vént l' motlî lu-minme.
Riclame e walon

Ene **riclame e walon**, c' est ene riclame sicrîte, pol moens e pårteye, dins l' lingaedje da Defrecheux.

## Istwere
E 19inme sieke, gn aveut des rclames e walon po les toubaks, aprume a Lidje, mins eto a Brinne-l'-Alou.

Li botike *Paradis du Matelas* a Aleur a fwait des riclames e walon, avou l' criya « dji n' a pus må mes rins ». E 1993, cite frase la a stî rprijhe dins ene tchanson d' muzike electronike.

## Dins les gazetes e walon

Dins Les Cayés Walons (1937)

Dins les Noveles des WASAB,

Dins Djåzans walon,

Dins l' Rantoele-gazete,

Dins li Ptite Gazete di Måmdiy,

## Sourdants
Drapea del Beldjike

[thumb|a môde di bindroûle, so on dessén fwait pa les [Relîs namurwès prijhnîs e l' Almagne e 1915]]
Li **drapea del Beldjike** u **drapea bedje**, c' est on drapea avou troes coleurs, rodje, djaene et noer metowes dressêye.

C' est les minmès coleur ki l' ci d' l' Almagne, la k' ele sont metowes coûtcheyes. Totfeye, les coleurs avént stî tchoezêyes paski c' est les cis do Dutcheye do Braibant.


Drapôs al messe dou maquis Graide.JPG|Rîlêye di drapeas bedjes a ene messe di rmimbrance po les moirts do maki d' Graide
Såvadje robete

vignette
Ene **såvadje robete** (*[LA] Oryctolagus cuniculus*) ubén lomé eto **robete d' Urope**, ç' est ene sôre di lapén ki vike dins l' nateure. Asteme, ç' n' est nén l' minme k' on live.

## Dimorance
vignette
On-z e trouve e-n Urope, e Rûsseye, e-n Oceyaneye yet so les coisses marokinnes yet aldjeryinnes.

## Sourdant
Trûte ordinaire

thumb
Ene **trûte** (**trûte ordinaire**), c' est on pexhon des corantès aiwes, foirt préjhî come fricassêye.

 *[[Salmo trutta]]*

Mins gn a des dzo-indjes di cisse trûte la, avou ça k' i gn ossu a des ôtes sôres di trûtes.

## Spårdaedje
Å cmince, c' esteut on pexhon des rivires d' Urope. DeIzlandel Bijhe del Norvedje disk' ezès montinnes di l' Afrike bijhrece, et dispu l' Izlande, disk' ås rivires egolinant e l' Mer d' Aral, e l' Afganistan eyet l' Pakistan.

Mins li trûte a stî rmetowe dins totes sôres di payis et dins totes sôres di naxhes ecolodjikes. Ça fwait ki : ça a dné bråmint des diferinnès cognes di pexhons.

## Discrijhaedje

Ammassalik 13.jpg|e Growenlande
Salmo trutta.jpg|e l' Inglutere
Salmo trutta fario Bachforelle.JPG|e l' Otriche


## Mopliyaedje

### Dins l' nateure
El Walonreye, les trûtes froyèt normåldimint e moes di …. Po çoula, ele rimontèt les rivires disk' ås ptits ptits ris, la k' l' aiwe est pus claire et nén si peure. 

Les alvins discloynut après …

I vont crexhe po awè 25 cintimetes (li longueur k' on les pout pexhî) après x tins


Pstruh obecný (Salmo trutta) - jikry detail 13.jpg|oûs
Catching fish on the Camowen River, Omagh - geograph.org.uk - 127294.jpg|djonne trûte apiceye d' on heron
Salmo trutta morpha fario.jpg|ene miete pus grande, e l' Norvedje


### ezès vivîs pexhreces
Måmagnaedje

[vignette|Li lete «&nbsp;E&nbsp;» do [Nutri-Score signåle k' èn amagnî ubén èn aboere est crås pol santé eyet k' i fåt schouwer, adon, d' endè golafer.]]
Li **måmagnaedje**, c' est on nourixhmint des djins, aprume dins les veyes, mins eto dins les pus ptits borks et les viyaedjes, po les cis ki boutèt å lon.

Li måmagnî, c' est des plats atchtés tot-fwaits dins les grands botikes, u aprestés todi del minme façon dins les restorants abeye abeye.

## Corwaitaedje nourixhrece
Ces amagnîs la on bråmint dtrop di soukes et d' cråxhes, et nén assez di proteyenes, di fiyasses d' alimint, di vitamenes, di minerås et di vicantès sacwès d' amagnî (microbes ordinaires des verdeures di corti, des tchås nén edjalêyes, des prodûts laeçreces nén sterilijhîs, evnd.).

## Consecwinces sol haitisté
Li måmagnaedje pout miner:
* å sorpwès 
* å flåwès disfinses do coir (totes ces nouriteures la sont sterilijheyes et risterilijheyes) 
* et pår a des mås sicolodjike cole li disbåtchance malårdieuse.

## Sourdant
Pû

vignette|Foto d' deus pûs
On **pû**, k' on lome eto **piou**, ç' est èn inseke ki va sovint sol tiesse des efants.

## Sourdant
Bounite di l' Atlantike

thumb|å pexhnî
Li **bounite di l' Atlantike**, u **bounite å roylé dos**, c' est on magnåve pexhon assez corant dins l' Atlantike.

 *[[Sarda sarda]]*

## Discrijhaedje
thumb|dedja on bea, pexhî e l' Espagne
I mzeure åtoû d' 50 cintimetes (les pus longs fijhèt 90 contimetes).

## Vicaedje
C' est des voyaedjants pexhons.

I sont co åjhey a pexhî, ca i s' metnut a tropeas dins les aiwes ås boird des teres.

## Lomaedjes ezès lingaedjes
C' est l' no espagnol k' a l' air d' awè moussî dins les ôtes lingaedjes come l' inglès (*Atlantic bonito*), li francès (*bonito à dos rayé*) et arabe marokin (, bonito).

## Sourdants
Tchålerwè-e-Pensilvaneye

**Tchålerwè-e-Pensilvaneye**, ç' est ene comene estazunyinne dins l' estat d' Pensilvaneye. 

## Istwere
Cisse comene ci aveut stî askepyeye e 1890. Ès no vént del grande ribanêye comene walone avou l' minme no. E-n efet, i gn aveut bråmint des Bedjes k' avént abagué rola.

## Sourdant
Tchålerwè (discramiaedje)

**Tchålerwè**, ç' est l' no d' bråmint d' veyes yet viyaedjes :

* Beldjike :
** Arondixhmint : Arondixhmint di Tchålerwè
** Rebanêye comene : Tchålerwè
** Corinveye ey ancyinne comene di dvant 1977 : Tchålerwè
* Estats Unis :
** Tchålerwè-e-Pensilvaneye
** Tchålerwè-Bijhe-e-Pensilvaneye
* Ostraleye
** Tchålerwè-e-Victoria
Eploctaedje

thumb|Edwård Jenner vaccinant ene djin (prumî eploctaedje di l' Istwere)
thumb|Eploctaedje d' ene berbis a l' axhele
Èn **eploctaedje**, u **vaccinaedje** (coranmint, eto on **picaedje**), c' est l' dinaedje d' on vaccén (u eplocta) a ene djin u ene biesse, po l' aidî a s' disfinde disconte èn adjint rascråwant d' ene maladeye, å pus sovint on virûsse u ene bactereye, pus rålmint on protozowaire u minme ene celule poirteuse d' antidjinne di maladeye (médiaedje sayrece des magnants mås).

## Istwere
thumb|live da Jenner
Edwård Jenner trouve li prumî on vaccén disconte les noerès plokes, tot picant des djins avou des crapes do pés des vatches k' on ene maladeye sins griyeusté ås tetes, k' on lome «vaccine» (pitite vatche, pitite maladeye ås plokes des vatches). Did la l' aloumåcion e walon: «mete les plokes» u «mete les vexhotes»

Onk des pus rlomés vaccins trovés après, c' est l' ci da Pasteur disconte li må d' araedje.

## Sôres d' eploctaedje
[thumb|Moirt  vaccén souwé disconte do [clavea (maladeye des bedots)|clavea]]
### sorlon l' voye di stitchaedje do prodût
* pa pikeure (dizo l' pea u dins les musses)
* pa sirop a boere

### sorlon l' contnou do prodût
Les sôres classikes, c' est
* vicants vaccins, avou des rascråwants adjints nén si fels ki les såvadjes microbes; i plèt esse dinés a boere, u minme a respirer (brontchite å virûsse des poyes).
* touwés vaccins, k' apoirtè les antidjinnes do microbe del maladeye; i fåt piker.
Les novelès sôres (dispu les anêyes 2000)
* vaccins å virûsse poirteu (gripe chinwesse)
* vaccins å SDN messadjî (gripe chinwesse)

## Sourdant