open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nouve Tere (Canada)

Li **Nouve Tere** (francès *Terre-Neuve*, inglès *Newfoundland*, tere novelmint trovêye), c' est ene contrêye do Canada. Avou l' Labradôr, ele fôme li province di Nouve Tere et Labradôr.

## Djeyografeye
C' est ene grande iye metowe dins l' Atlantike bijhrece, djusse å Coûtchant do restant do Canada.

## Istwere
E 1713, e l' Påye d' Utraik, les Francès dinèt les coisses bijhrece et nonnrece ås Inglès.

## Lingaedjes
* oficirmint: inglès et francès
* praticmint:
** beyotucwès (inglès *Beothuk*): lingaedje des Indyins do payis
** francès del Nouve Tere: cåzé dins l' cåziyea d' Pôrt-å-Pôrt, co bén vicant, aprume dins les viyaedjes del Baiye Sint-Djôr.
** inglès del Nouve Tere: cåzaedje di tos les djoûs asteure
** irlandès del Nouve Tere (19inme sieke)
** gayelike escôswès: (19inme et 20inme sieke, did la li no d' l' iye *Eilean a' Trosg* (iye do cope)

## Sourdant
Memwere so les spots namurwès

Li **Memwere so les spots namurwès**, ki s' vraiy no, e francès, c' est «***La parémiologie namuroise***», c' est on memwere sicrît pa Maurice Flament po-z awè l' gråde di licincyî d' romanes di l' Univiersité d' Lidje e 1968. L' acvierneu do memwere, c' esteut Elisée Legros.

Côde e Wiccionaire : **SpC2** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Djan-Bietrumé Picård

**Djan-Bietrumé Picård**, spoté «Pimpurniaux», c' est on personaedje do foclore namurwès k' åreut skepyî e 1704. 

C' est on couyoneu djamåy parey.

## Egzimpes d' istwere
Dins «Li diåle et l' pourcea», i cåze do vinte po fé djåzer on pourcea a vinde, et fé acroere å vindeu ki l' coshet a l' diåle e s' capotene, po l' poleur awè foirt bonmartchî.

Sovint ossu, i couyone les sôdårds otrichyins ki sont mwaisses a Nameur, k' est adon dins les Bas Payis otrichyins.

## Eplaidaedje di ses couyonådes
E 1902, l' editeu Victor Delvaux eplaidive dins ene publicåcion titrêye «Bibliographie de Jean-Biétrumé Picar, surnommé Pimpurniaux» ki rashonnéve li «Chronique namuroise colligée d'après les mémoires du temps» da Victor Petitjean et «Scènes namuroises» de Joseph Dethy. 

Ci-ci nd aveut riscrît sacwants di ces «sinnes namurwesses» la sol cogne d' ene pîce di teyåte di cwatre akes: Djan-Biétrumé Picâr (teyåte).

Joseph Dewez avou des scolîs del Plante acviernés pa leu dame di scole, Madeleine Delvaux end ont fwait on fime d' imådjes prezinté al fiesse ås lingaedjes walons 2018.

## 
Fime d' imådjes sol paskêye «Li diåle e pourcea» (pa Joseph Dewez et Madeleine Delvaux, mostré al Fiesse ås lingaedjes walons 2018)

## Sourdants
François Villon

**François Villon**, c' esteut on powete francès ki vikéve e l' Moyinådje.

## Ouve
Il est foirt conoxhou po onk di ses powinmes lomé *La ballade des pendus* (li complinte des pindous).
Tchestea d' Coucy

Li **tchestea d’ Coucy** (riwalnijhåve «**[[tchestea d' Couci]]**»), c’ est on tchestea do Xe sieke ki s’ trouve a Coucy-le-Château-Auffrique, e l' Picårdeye di France. 

## Rilomêye
Li tchestea di Coucy est cnoxhou po aveur avou l' pus hôt dondjon djamåy basti (56 metes hôt).
Cåzans walon (lives)

**Cåzans walon** (*Causans walon*), c' est ene rîlêye di troes lives avou des tecses e walon tchestrolès, et on ptit motlî padrî tchaeke tecse.

Il ont stî fwaits pa Raymond Mouzon k' a rashonné sacwants oteurs d' avår la.

A cåze di ces motlîs la, et mågré k' les mots n' sont nén rashonnés dins l' ôre alfabetike al fén, il est rprins sol limero **[S22]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Eplaidaedje
Li tôme I a stî eplaidî pa l' abé Mouzon lu-minme e Tchestea e 1977

Item est i pol tôme II, k' a rexhou e 1979.

Li tôme III a vudî après l' moirt di l' eplaideu, e 2003.

## 
* Riscanaedje do prumî tôme
Basshunter

**Basshunter**, d' ès veur no **Jonas Erik Altberg** (skepyî li 22 d' decimbe 1984 a Halmstad), c' est on tchanteu, réalisateur artistique et DJ d' Suwede.

## Discografeye
### Studio albom
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Compil
* *[[The Old Shit]]* (2006)
* *[[The Early Bedroom Sessions]]* (2012)

### Single
* "The Big Show" (2004)
* "Welcome to Rainbow" (2006)
* "Boten Anna" (2006)
* "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" (2006)
* "Jingle Bells" (2006)
* "Vifta med händerna" (2006)
* "DotA" (2007)
* "Now You're Gone" (2007)
* "Please Don't Go" (2008)
* "All I Ever Wanted" (2008)
* "Angel in the Night" (2008)
* "Russia Privjet (Hardlanger Remix)" (2008)
* "I Miss You" (2008)
* "Walk on Water" (2009)
* "Al final" (2009)
* "Every Morning" (2009)
* "I Promised Myself" (2009)
* "Saturday" (2010)
* "Fest i hela huset" (2011)
* "Northern Light" (2012)
* "Dream on the Dancefloor" (2012)
* "Crash & Burn" (2013)
* "Calling Time" (2013)
* "Elinor" (2013)
* "Masterpiece" (2018)
* "Home" (2019)
* "Angels Ain't Listening" (2020)
* "Life Speaks to Me" (2021)
* "End the Lies" (& Alien Cut) (2022)
* "Ingen kan slå (Boten Anna)" (Victor Leksell) (2023)

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Si waibe oficire
Mwaisse leu

On **mwaisse leu**, c' est li veye u l' viyaedje principå d' ene province, d' on canton, d' èn arondixhmint, d' ene signeurreye u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.

Po on payis, on djåze puvite di mwaisse veye.

## Sourdant
Motlî Bormans sol houyreye lidjwesse

Li **Motlî Bormans sol houyreye lidjwesse**, ki s' vraiy no e francès, c' est ***Vocabulaire des houilleurs liégeois***, c' est on motlî walon eplaidî e 1863 pa Stanislas Bormans.

## Shuvance
Il a siervou come sourdant pol ricweraedje sol houyreye lidjwesse da Jean Haust (E24).
Ospitå

Èn **ospitå** (eto: ene **clinike**, pus rålmint, èn **ospice**), c' est on grand bastimint la k' on sogne on grand nombe di malådes.

## Motlî
Les docteurs, doctoresses et infirmîs / infirmires sont lomés les blanc-moussîs.

Les ôtes ovrîs et overreces les **vete-moussîs**.

## Sôres d' ospitås
* grand ospitå d' estat
* ospitå univiersitaire
* clinike privêye
* ospitå d' campagne, pitit cinte medicå 
* ospitå d' guere, camion-ospitå
* ospitå sikiyatrike (lomêye rabaxhanmint: måjhon d' fôs)

## Dins les belès-letes e walon
Les romans do 21inme sieke ont mo des passaedjes la ki l' personaedje va a l' ospitå. C' est l' cas dins l' coleccion Somme-Denis.

Dins ene des noveles di «Moudes a rvinde» da Lucyin Mahin, li mwaisse personaedje, on djiyadisse, si va fé sognî dins on ospitå fwait dins on nouzome trô d' rotche.
Jeannine Lemaître

thumb|(e 2018)
**Jeannine Lemaître**, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje. Elle a skepyî a Rovreu l' 23 d' måss 1940 ey a morou a Lidje li 24 di måss 2024.

Come askepieuse di noûmot, elle a eto pårticipé dipus d' on côp al Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Ouve
### come sicrijheuse
Ses scrijhaedjes sont-st eplaidîs dins «La Wallonne».

E 2005, elle rexhe «Li cinsresse, li måvi et li spawta» avou des desséns da Joëlle Leponce.

E 2017, ele wangne li Pris del veye di Lidje.

### come noûmotresse
Come fijheuse di noûmots, si atåvlaedje di mot «» po sinonime est reployî sol Wikipedia walon.

E 2016, ele fwait l' prumî pris del bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons.

## s
* 
* «Li Walon avou Jeannine », si pådje so Fesse-bok

## Sourdants
Omofoneye

Des **omofones**, c' est des mots ki s' prononçnut del minme façon. I s' plèt scrire del minme manire u nén.

Les omofones sont don ene sôre d' omonimes.

## Egzimpes d' omofones e walon
 Omonimeye#Egzimpes d' omonimes
E walon, tos les pluriyals des sustantifs sont omofones.
:''on tchet (/ʧɛ/); des tchets (/ʧɛ/)
Anciens jeux de cartes à Malmedy et aux environs

thumb|150px

Li **live so les cwårdjeus a Måmdiy**, ki l' tite e francès, c' est ***Anciens jeux de cartes à Malmedy et aux environs***, c' est on live so les cwårdjeus djouwés coranmint a Måmdey, et tot l' motlî walon ki va avou.

Il a stî scrît pa Marc Dewart, et eplaidî do Rweyå Club walon d' Måmdiy e 2004.

Il est rprins sol limero **E172** dins l' djivêye des motîs do walon.
Rweyåme di France

Li **Rweyåme di France**, c' esteut l’ redjime politike e l' France divant l’ Revolucion francesse di 1789.
Djeu d' mots

[thumb|[fås sint|sint Çanses = sins çanses]]
On **djeu d' mot**, c' est ene riyotreye rashiowe so ene omofoneye. Dj' ô bén k' c' est ene rireye k' on dit tot cåzant, pask' on mot rishonne foirt a l' oraye a èn ôte.

Ça pout esse dins ene crake u dins ene simpe response.

## Piceure
Les djeus d' mots candjnut bråmint sorlon les lingaedjes. Come d' efet, i gn a ki rotnut dins on lingaedje mins nén e-n ôte.

E walon, i polèt aler po on metou accint mins nén po èn ôte.

## Egzimpes di vîs djeus d' mots, ki n' alèt k' e walon
### egzimpe 1
:- Kimint çk' on s'  ?
:- Avou ene tchandele

«lome» est comprins come codjowa do viebe  dins l' prumire fråze, et do viebe  dins l' deujhinme.

### egzimpe 2
Dins ene couyonåde classike, on mwaisse di scole, moussî avou ene blanke tchimijhe, s' ecrouke (modêye Henri Matterne) et sketer li boton di s' col (pareymint tot montant so ene schåle dins l' modêye Emile Pecheur). Si copleu lyi dit: «c' est l' prumî côp ki dj' voe èn instituteur ki n' est nén **mwaisse di scole**» (etindoz: ki n' sait mwaistri s' col di tchmijhe).

### egzimpe 3
Djeu d' mots rashiou sol mot «»: 1. mintreye, couyonåde; 2. tiesticule.

## Ricopiedje des djeus d' mots do francès
* inte tchet et «mozete» (tradût d' on djeu d' mot francès avou «chatte»).
* inte polet et djindåre (e francès, «poulet» po les deus).

## Sourdants
Tchestea d' Versailles

Li **tchestea d’ Versailles** (riwalnijhåve **[[tchestea d' Versaye]]**), c' est on tchestea et monumint ki s’ trouve a Versailles e l' France. 

## Istwere
Li tchestea d’ Versailles a stî l’ tchestea do Rwè d’ France Louwis XIV, pu da Louwis XV et co après da Louwis XVI. 

Di 1682 a 1789, il esteut eto l’ sidje do povwer do Rweyåme di France. 

Ci n' est nén Louis XIV k' a fwait basti l' tchestea, come ons etind dire sovint, mins c’ est lu ki lyi a bayî ene grande impôrtance dabôrd ki dvant lu, ci n' esteut k' on ptit paviyon d’ tchesse.
Schuraedje etnike

Li **schuraedje etnike**, c' est l' metaedje e-n erote d' ene politike la k' on saye di fé ebaguer les djins ki n' sont nén d' ene metowe etneye, foû d' ene contrêye k' on vout wårder pol peupe k' î est mwaisse.

Dins l' pus laid des cas, li schuraedje etnike si mete e-n ouve på macsådaedje des djins (peupe-sipata).

## Egzimpes di schuraedje etnike
* Macsådaedje des crustins påzès Trouks el Transilvaneye.
* Peupe-sipata des Årmenyins påzès Trouks.
* Tchessaedje-evoye des Tatårs del Crimêye (redjime des tsårs, pu pa Staline)
* Peupe-sipata do Rwanda (1994)
* Kidujhance des Siebes del Bosneye tins del guere civile yougoslåve, tchessant les muzulmans et les Crowates. Çoula n' åreut nén stî ecoraedjî pa Slobodan Milozevitch, li mwaisse del Serbeye.

## Sourdant
Aclevåve biesse

Ene **aclevåve biesse**, c' est ene biesse k' on pout aprovijhî eyet wårder dilé les djins po produre di l' amagnî u aidî a l' ovraedje u po amuzmint. 

## Motlî
On dit k' ene sakî ki ***' des gades, des poyes, des vatches, c' est èn [[acleveu]].

Ene biesse aclevêye est djhowe «».

Prinde ene såvadje biesse et l' rinde aclevåve si dit «***'» u «».

## Egzimpes d' aclevåvès biesses
### po produre di l' amagnî
* bovrins, bedots, gades 
* pourceas, robetes, poytreye
* moxhes al låme

### po produre di l' ovraedje
* tchivås
* chamos, lamas
* boû (atelés)
* tchéns (di tcherete, di schlide).
* furet (po tchessî ås såvadjès robetes)
* fåcons (po tchessî å ptit djibî)
* olifants (po tcheryî)

### po l' amuzmint
* tchet
* mårticot, biesses di cirke (oûsse, liyon…)
* oujheas xhufleus (pénson, linet…)
* novelès doûmiesses biesses: sierpints, tortowes,

## Sourdant
Yougoslaveye

Li **Yougoslaveye**, c' est èn ancyin dislaxhî payis k' a skepyî après l' prumire guere daegnrece mins k' a stî pårti e sacwants bokets dins l' disrashonnaedje del Yougoslaveye (1991-2008) bråmint a cåze del guere civile yougoslåve.

Mwaisse veye: Belgråde

## Istwere
Li **rweyåme di Yougoslaveye** skepia oficirmint li 3 d' octôbe 1929. Mins li minme sitindowe di payis egsistéve come **Rweyåme des Siebes, Crowåtes et Slovinnes** dispu l' 1î d' decimbe 1918, après l' prumire guere daegnrece.

Li payis fourit evayi pa les foices di l' Aessi (Almagne et Itåleye) e 1941 ey esse anixhilé oficirmint pa l' Almagne da Hitler inte 1943 et 1945.

E 1945, i ravica gråces ås wangnaedje des rezistants anti-nazis et fourit lomé e 1946 **Republike federåle populaire di Yougoslaveye**, pu rbatijhî e 1963 **Republike federåle socialisse di Yougoslaveye**

A cmincî di 1991, li payis va toumer e-n ene blesse, mins li Serbeye et les contrêyes ki dmeurnut avou continouwront a s' lomer Yougoslaveye disk' e 2003.​ 

## Politike
Foirt yeure, li prezidint Tito rifuza d' esse on vårlet di l' Union sovietike. Avou des ôtes payis d' Afrike et d' Azeye, i va askepyî li Mouvmint des Nén Aloyîs.

Mågré ki c' esteut les Siebes ki minént l' payis, tchaeke kiminålté esteut co assez libe divins les republikes federåles, u pår des provinces otonomes.
:*Mågré totes ses flotches, li sistinme yougoslåve fijheut bediver après : ene miete d’ otonomeye politike po les republikes, et les cminåltés wårdént leu tuzance et leu lingaedje, tchaeke a s’ môde. Des dijhinnes d’ anêyes å long, totes ces djins la ont viké eshonne sins må sins rujhe.*

## Spôrts
Li Yougoslaveye esteut cnoxhowe po ses fels espôrtifs, dins toplin des spôrts, inte di zels, li fotbal et l' tenisse.

## Rilomés Yougoslåves
### Djins k' ont morou Yougoslåves
* Tito
### Djins k' ont skepyî ou crexhou Yougoslåves
* Radovan Caradzitch
* Slobodan Milozevitch
* Rasco Mladitch
* Alija Izetsbegovitch

## Sourdant
Tribunå des XXII

thumb|Peron lidjwès avou l' chife 22 riprezintant l' tribunå des XXII
Li **Tribunå des XXII** (**tribunå des vint-deus**), c' esteut on tribunå del Principåté d' Lidje, askepyî e moes d' djun 1343 (lontins après l' Påye di Fexhe di 1316), po poleur riclamer disconte ene indjustice fwaite pa on rprezintant do prince-eveke, u conte li prince-eveke lu-minme.

## Istwere
Å cmince des anêyes 1340, li prince-eveke Adofe II del Måtche fijheut l' guere a Djan III do Braibant. I raveut dandjî di l' aspoya des bounès veyes, k' i s' aveut margayî avou zeles di 1325 a 1331. I lzî acoirda don li «lete des XXII» ki meta so pî li tribunå des XXII.

## Dins l' schålance del djustice
Dizeu, e Sint Impire Romin Djermanike, gn aveut co l' tribunå imperiå d' Weslår.

## Dins les belès-letes e walon
[thumb|<center>tecse préjhant li tribunå des XXII, k'&nbsp;a wangnî on rcours al coû imperiåle disconte li prince-eveke<br>([s:Catrè-vint-noûf/I|lijhåve so Wikisourd)]]
On ndè cåze dins les tecses a vey avou l' afwaire des djeus di Spå.
:*On n' såreut abate nos vint-deus;
:*C' est l' sotén del patreye.

## Sourdants
Warsedje

Warsèdje [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Warsage, rebané avou 4608 Dålèm; limero diyalectolodjike: [L 19] (mwaisse pont d' l' ALW; vî limero del posse: 4560

## Djeyografeye
N a-st ene kernaxhe di tere di Warsedje k' est metowe inte li comene walone di Noû-Tchestea et l' cene tîxhone di Foron Sint-Pire.

## Istwere
Warsedje a stî dislaxhî di Foron e 1632. 

I shonne ki les djins cåzént tîxhon el Moyinådje ca les papîs d' djustice sont-st e flamind disk' e 1626. 

## Nos d' sacwants plaeces di Warsedje
### Nos d' plaece calkés do tîxhon
* Crôsbwegne (*Crôz'bwègne*; e tîxhon: *Krasborn*)
* Hôstrêye (e tîxhon: *Hoogstraet*); Basse-sitrêye (*bassutrêye*, fr. *Bastrée*) 
* Li Grusdel (la-minme: *lu Gruz'del*; e tîxhon: *Grandsdel*)
* Les Awendal (*lès-awèn'dal*; e tîxhon *Awendal*).
* El Biék (nl. *Beek*)
* a Winrote (*Win'rot´*; e tîxhon: *Wyenrot*)

### Nos d' plaece walons
Cawete -isté

Li **cawete -isté**, c' est ene cawete, ene miete vicante, acawêye a èn addjectif et ki bastit on sustantif ki dene li cwålité di l' addjectif dit dins ene fråze mouwrece (ki mostere ene emôcion, on mouwaedje).

## Etimolodjeye
Ele soude del cawete -sté cwand l' bodje finixh pa ene cossoune, po shuve li rîle des troes cossounes.

## Istwere
Des sfwaits mots si rtrouvnut dedja e vî walon:
: (), diviè 1200.

## Egzimpes classikes
:*Kéne *'abeyisté**, ces ovrîs la, mes djins!
:''Il est d' ene **nawisté**, dji n' ti di k' ça.
:''C' est d' ene **fåwisté**, 

== Dins les noûmots ==
Li cawete a rsiervou po riwalnijhî des calcaedjes do francès avou l' [[cawete -ité]], foû d' on cotoû d' mouwrece.
:''C' est ene croejhlåde avou ***' a s' droete.

== Acawaedje ==
Po foirdjî des noûmots avou l' cawete -isté, li bodje doet esse li femrin addjectif. Cwand l' femrin si fwait avou on [[halcrosse E]], gn a nole rujhe:
:*deur => dure => 

Nerén s' i gn addja on halcrosse E a l' omrin:
:*nawe => nawe => 

I pout gn aveur candjmint d' voyale, erîlêymint:
:*malén => malene => 

Po les addjectifs u pårticipe erireces (deujhinme et troejhinme troke) avou on coron omrin -î, u -i, c' est l' bodje (sins l' cawete -î et -i) ki sieve a  l' acawaedje:
:*haitî => 
:*sûti => 
:*varyî => 
:*araedjî => 

Sifwaitmint po les addjectifs avou on coron -y a l' omrin:
:* målåjhey => 

Po les addjectifs vinant d' on pårticipe erirece del [[prumire troke]], on pout shuve li rîle do bodje k' est l' addjectif femrin: 
:*binamé => binamêye => binamêyisté
:''spontané => spontanêye => spontanêyisté

## Dins les accints do walon
Li cawete n' egzistêye ki dins l' Levant walon, dizo deus cognes:
* li cogne -isté (Lidje)
* li cogne -suté (Hôte Årdene).

## Sourdants
Noëlla Martin

**Noëlla Martin**, c' esteut ene sicrijheuse e walon ki dmoréve a Montniye-Tiyoû.

Elle aveut skepyî a Carvin (el France) li 1î d' djanvî 1925. Elle a morou li 10 di may 2014.

## Ouve e walon
Elle eplaidive ses tecses dins l' Bourdon (des arimés, pacô des ptitès prôzes).

## Egzimpe di boket
:::**L' oraedje**
:*Asteure, colåd, vos m' ploz schoûter
:*Al fén, no conte, nos l' dalans fé;
:*N' pinsez nén djouwer å pus fén (/fe/);
:*Dji so bén dastok po pårler.

:*Dispu l' matén, vos fjhoz d' triviè;
:*Vos avoz rovyî d' tcherdjî l' feu (/fə/);
:*Vos djhoz des contes di må-elvé; (/alvɛ/)
:*Vos n' avoz nén passé l' cafè. (/kafə/)

:*Astok del baye do vî corti,
:*Gn a on moncea d' bos ki ratind.
:*Po l' fé setchi dins no forni,
:*El fåt rintrer, djhoz! il est tins

:*Gn a les gurzalîs a taeyî;
:*Fåt rlever les coxhes do sapén;
:*Et fåtchî les yebes do paxhi
:*Rnetyî les gayoles ås lapéns.

:*- Taijhoz vos don, m' pitite cheriye
:*Dji so presse a m' fé pardoner
:*Vos avoz l' air si disbåtcheye (/disboːʧiːj/)
:*C' est prometou ! Dimwin, dj' candjrè. (/kãʤʀe/)

:*Alez! dji m' vos va tchårloter;
:*Stierdoz vos iys, et fjhoz vos bele!
:*So m' cour, vinoz vos rconsoler...
:*La on gros betch so vos mashales. (/maʃɛl/)''

## Sourdant
Yvette Juskowiak

**Yvette Juskowiak**, c' est ene sicrijheuse e walon ki note l' accint d' Djumet.

Elle a scrît eto e francès.

C' est eto ene djouweuse di teyåte avou l' dramatike «Èchène».

## Egzimpe di boket
:::**Ridea**
:*Les djins ont-st aresté d' clatchî dins leu mwin.
:*El ridea s' a baxhî;
:*Les loumires ki m' asblawixhént
:*Sont distindowes.

:*Les djins evont viè leu måjhone
:*Dins l' zûnaedje
:*Des chuchlotaedjes,
:*Ureus d' awè oubén brai
:*On tot ptit côp.

:*Dins m' lodje,
:*Les atricayes ki m' fijhént glati come on piele
:*Tcheynut
:*Ene après l' ôte.

:*Mi bele blanke cote pindowe al wesse, sokeye
:*Et dji rmete a m' dos mes gobeyes
:*Di tos les djoûs;
:*Et, tot stierdant m' grimaedje,
:*Dji ravike co sacwants munutes
:*Dins m' personaedje
:*Sol tins k' les comedyins
:*Berdelnut astok di mi.

:*El meteu el sinne est binåjhe;
:*L' oteur nos rabresse tchaeke a s' toû.
:*Mwints côps, des bresses tcherdjîs d' on bouket d' fleur
:*Nos vegnnut bistoker.

:*Padvant l' ouxh, gn a des djins ki ratindnut;
:*Sacwants vizaedjes k' on n' conoxhe nén
:*Ki soriynut.

:*C' est l' dierinne imådje k' on tchereye dins s' cour.
:*Divant d' endaler påjhirmint
:*Si neyî, mierseu, tot mierseu,
:*Dins l' noere nute.''

## Sourdant
Comedyin

On **comedyin**, ene **comedyinne** (on dit eto: acteurs u actoresse, djouweus d' role, djouweuse di role ou djouweus d' teyåte u djouweuse di teyåte), c' est ene djin ki djowe teyåte.

Endè pout fé on mestî, u djusse esse on pasmint d' tins.


File:Teyåte dj' î so.jpg|salouwaedjes al fén d' ene pîce
File:Dramatike Veskeveye.JPG|å prezintaedje finå d' ene pîce
File:Rivuwe Djerpene salouwaedjes.jpg|item est i, po ene rivuwe
File:Bate dijhaedje efants djonneas Håre.jpg|a ene bate po ls efants et djonneas
File:Singlé d' bwès08 rimetaedje.jpg|a on rmetadje di pris


## Dins les belès-letes e walon
Gn a on bea boket di prôze-powezeye da Yvette Juskowiak ki discrît li sinsåcion d' on djouweu d' teyåte di s' mestî après l' pîce.
Mustea

Li **mustea**, c' est on gros stocaesse oxhea ki raloye li djno al tchiveye.

Gn a èn ôte pitit oxhea ki dischind avou lu, c' est l' aweye del djambe.

## Discrijhaedje
Li mustea s' prezinte come on oxhea triyingrece, avou ene **cresse** pa padvant: c' est l' **schinon** del djambe.

## Maladeyes do mustea
On s' coixhe sovint å mustea: li coixheure si lome ene **muslire**.
Disrashonnaedje del Yougoslaveye

Li **Disrashonnaedje del Yougoslaveye** va di 1991 a 2008. 

C' est l' viye Republike federåle socialisse di Yougoslavie ki s' pårtixh a shijh dislaxhîs payis ey on ptit cåzu-payis.

## Cronolodjeye
Li disrashonnaedje atake e 1991-1992, cwand cwate des shijh republikes federåles (Sloveneye, Crowasseye, Bosneye et Hezgurlinne. 

E minme trevéns, gn a des sôdårds di l' ONU ki sont metous el Bosneye ey e Cossovo, ene province otonome del Serbeye.

## Cåzes do disrashonnaedje
Al fén del froede guere, les payis mimbes del Republike federåle ni s' sintnut pus oblidjî di s' raloyî a onk des troes bloks di payis (capitalisses, socialisses, nén aloyîs). Sacwants vlèt moussî dins l' Union Uropeyinne. 

Sorlon sacwants cotuzeus, gn åreut yeu ene politike dizo-mwin des Amerikins et leus aloyîs d' Urope do Coûtchant po rwangnî do terén so l' ancyinne sitindêye d' inflouwince sovietike. Come d' efet, l' OTAN a-st astalé ene båze militåre dins l' cotoû.

## Noveas payis
Les noveas payis askepyîs foû d' l' ancyinne Yougoslaveye, c' est:
* Les États actuels sur le territoire de la Yougoslavie avant sa dissolution sont :
* Li Bosneye (Bosneye et Hezurlinne)
* Li Cossovo (cåzu-payis, nén ricnoxhou tocosté)
* Li Crowaceye
* L' Esloveneye
* Li Macedoneye
* Li Montenegro
* Li Serbeye (pa sacwants payis, k' est co mwaisse do Cossovo)

## 
* Disrashonnaedje di l' URSS
* Disrashonnaedje del Tchecoslovakeye
* Disrashonnaedje do Soudan

## Sourdant
Contrusonnant

On **contrusonnant**, c' est ene drouke d' apoteke ki rastrind les sonnmints. 

## Sacwants contrusonnants
* eptaminol
* seur tranecsamike

## Sourdant
Corti-dlé-Gouvi

**Corti-dlé-Gouvi** (la-minme: a ***Courti***, fr. *Courtil*), c' est èn ancyin hamtea di Bomgnî, asteure onk des viyaedjes del rebanêye comene di Gouvi.
Tot al doûce (tecses)

**Tot al doûce** (*Tot-à l' doûce*), c' est ene ramexhnêye di tecses sicrîts pa Lucien Maréchal, ey eplaidîs pa Les Cayés walons, sins leu sins date (mins dandjreus e 1965, come rissovnance do scrijheu après s' moirt e 1964).

## Contnou
Gn a des arimés di diferinnès longueurs, pu des tecses di prôze.

## Egzimpe di tecse
:::***Les [[cotlî]]s***
:*Dj' a passé, djel pou dire, li pus bea di m' djonnesse
:*E Djambe, mon les cotlîs, dj' î vôreu co bén esse.
:*C' esteut-st el Basse Anhaive, vos l' kinoxhoz come mi,
:*Nosse plinne et ses cotlaedjes, les pus beas do payis.
...
Djårdén (discramiaedje)

* on djårdén, c' est ene pitite recloyowe plaece la k' on ahives des plantes
* djårdén d' aclimatåcion u djårdén zolodjike: avou des biesses ki vnèt d' foû payis.
* djrdén des plantes: avou des plantes ki vnèt d' foû payis.
* Dins les nos d' plaeces del Walonreye
Corti (discramiaedje)

* Corti u djårdén reclôse plaece la k' on ahive des plantes.
** Corti ås verdeures
* Corti (viyaedjes): sacwants viyaedjes ki s' lomnut insi.
** Corti-Wodon
** Corti-Noermont
** Corti-dlé-Gouvi *(Courti)*
* Corti (toponimeye): tos les nos d' plaece avou "corti"

----
* Motlî walon des cortis
Såvadje feu

[thumb|Såvadje feu dins ene rezieve d' [arganîs (come on n' î pout nén mete les biesses po leyî rcrexhe les djonnes åbes, gn a toplin d' setchès yebes).]]
thumb
On **såvadje feu**, c' est on målfeu k' a polou prinde tot seu dins des bwès u des stindowes di setche yebe.

## Cåzes
On ndè voet pus sovint la k' gn a des bouxhons inte les åbes. C' est l' cas cwand gn a des plouves assez tins l' l' ivier. Et k' i gn a pont d' waidiaedje di tropeas dins les bwès.

Come di djusse, ça pout esse ossu des målfeus metous, pa des pormineus u des piromanes.

I shonne ki reschandixhaedje del Daegne va rinde todi pus corant les såvadjes feus.

## Sourdant
Priyire

Ene **priyire**, c' est ene dimande fwaite a ene foice dizeutrinne ki l' priyeu î croet, po dmander ene sacwè u djusse intrer e-n atôtchance avou ç' tolu la.

## Dins l' rilidjon crustinne
### Wice et cwand
On preye e l' eglijhe, mins eto e s' måjhon, u dins ene tchapele, divant ene potale, ene posteure di sint, evnd.

Li ptit cwatrucime do 20inme sieke dijheut:
:*Cwand nos fåt i priyî?
:*I nos fåt priyî sovint, mins aprume å matén ey al nute, divant et après les eurêyes, tot s' metant a l' ovraedje, di tolminme kéne impôrtance eyet cwand on-z est temté u k' on est dins ene riskeuse sitouwåcion.

Les moennes, zels, ont des priyires a tinzayeure.  priyires del djournêye#Po les crustins

### A kî?
Les priyeus azès posteures ont stî baltés pa les nén-creyants. Mins l' creyant respond d' on spot walon:
:**Li priyire ni va nén å bwès**.

E 20inme sieke, les ptitès djins catolikes di Walonreye priyént coranmint les sints, tchaeke di zels po ene råjhon a pårt. Metans:
* Sint Antoenne di Padowe po rtrover ene sacwè k' on-z a pierdou
* Sint Cristofe divant d' fé on voyaedje.

### Sacwants rlomêyès priyires
* Nosse Pere (priyire)
* Bén l' bondjoû, Mareye (priyire)

## Dins l' rilidjon muzulmande
 Priyire muzulmande

## Sourdant
Tchapea d' solea

On **tchapea d' solea** u **tchapea d' esté** u **tchapea di strin** u **tchetoere**, c' est on ledjir tchapea di strin u d' hårdêyes, avou on lådje boird, po espaitchî l' tchôd solea d' esté d' avinde li vizaedje et l' hatrea.
Pesse des pourceas d' Afrike

Li **pesse des pourceas d' Afrike**, c' est ene maladeye des coshets cåzêye pa on virûsse, diferin do ci del pesse des pourceas lomêye "classike".

## Minêyolodjeye

### Condicions di spårdaedje
Po l' virûsse si spåde, i fåt ene grande concintråcion d' biesses dins l' minme plaece. C' est insi dins les poitchreyes mins nén dins les bwès (cas del pesse dins les singlés).

### Ancyinnès minêyes
Li maladeye est cnoxhowe e l' Afrike dispu 1907.

Li prumî passaedje e l' Urope fourit e Portugal e 1957. Did la, li må a divnou inzotike e cåziyea iberike, pu spiter el France, pu el Beldjike. Ça a stî l' minêye di 1983 (dins les pourceas). On l' a prins po del pesse classike et abate evoye toplin des pourceas.

### Minêyes d' Urope levantrece

Ene aisse del maladeye fourit diclarêye el Djeyordjeye e 2007. Did la, li må si va feri so tote li Rûsseye et-z î divni ezotike. Mins ele si spåde purade eviè l' Levant.

E moes d' awousse 2012, gn a ene minêye e l' Oucrinne ey e moes d' djun 2013, el Bielorûsseye.

E 2014, elle est el Litwaneye, el Pologne, et dins les ôtes payis bales (Letoneye ey Estoneye).

E moes d' djun 2017, li prumî cas est rapoirté e Tchekeye.

### Minêye del Walonreye
#### Prumîs cas
Diviè l' 15 di setimbe 2018, ene minêye dins les singlés a stî declarêye el Walonreye. Li prumî cas a stî trové a Etale. Li 5 d' octôbe, gn aveut ddja 32 singlés k' avént stî trovés pôzitifs å labo. 

Li må a dandjreus vnou avou des singlés apoirtés d' Pologne u d' Tchekeye po rahessî les bwès dvant les tchesses.


Pesse pourceas tite e walon el gazete.jpg|Tite del gazete "L' Avni do Lussimbork"
Papî intrêye bwès pesse pourceas Afrike Etale1.jpg|Papî a l' intrêye do bwès a Etale
Pancwåte pesse pourceas Afrike Etale2.jpg|item est i


#### Porshûte del minêye
Li minêye a rôlé ene miete foû del Gåme, po-z avinde Bietris et Faiviè (Witri).

Li dierinne curêye k' a stî trovêye pôzitive al PPA, c' esteut on singlé touwé dilé Sint-Ldjî li 11 d' awousse 2019. Mins, après on a co rtrové des vîs oxheas avou l' virûsse divins. Li nombe totå di cas pôzitifs fourit di 833 (å 30 di måss 2020).


Pesse singlés Afrike 2019 clôzeure voye Mårbuhan.jpg|Recloymint des bwès el Gåme (2019)
Pesse singlés Afrike 2019 clozeure dilé Lochnô.jpg|item est i
Pesse des singlés d' Afrike cloyaedje roti bwès.jpg|espaitchance di moussî ezès bwès (2019)


## Senes del maladeye
Li copete des orayes est sovint rodje. On î voet come des ptitès voennes.

## Damadjes divintrins

Gn a do sonnaedje dins les musses et d' l' aiwlinne åtoû des rnos.

## Espaitchance
Gn a nol eploctaedje, årvier del pesse des pourceas classike.

Dins l' cas del Walonreye e 1917, po reclôre li maladeye, on touwa pol mangonreye 4000 pourceas, et-z espaitchî les djins d' aler dins les bwès.

Cwand c' est les pourceas ki sont acsûts, on towe tot l' tcheté. Ç' a stî l' cas el Roumaneye e 2018, la k' on a abatou cåzu tot les coshets.

## Dins les belès-letes e walon
On biyet d' oumeur a stî scrît pa Djåke Desmet sol l' recloymint des singlés tins del minêye gåmesse. 

## 
*[[:s:Novèles_èt_Binde_à_dèsséns/IV|À m’ fré singler, poûrcia d’Ârdènes]]* (so Wikisourd

## Sourdant
Gripe espagnole

Li **gripe espagnole**, c' est ene gripe ås djins ki s’ a ferou abeymint dins l’ monde etir do prétins 1918 diski fén 1919. On pinse k' i gn a yeu on cénkinme del peuplåcion del Daegne k' a stî acsûte.

## Minêyolodjince
Ele si spåd foirt rade tocosté. E l' Urope, bråmint des peuplåcions sont-st aflåweyes pa cwate anêye di guere eyet pal revintreye rûsse.

Al fén do moes d’ awousse 1918, gn a ene pitite ahote, mins ça ratake timpesse e moes d’ octôbe.

C’ est sovint des djonnes coirs bén poirtants k’ endè vont les prumîs. 

Ele disparexhe d’ on plin côp å coron d' l' an 1919, ossu vite k’ elle aveut vnou.

Li gripe espagnole, sorlon çou k’ on a polou sepi, a fwait inte 25 et 100 miyons d’ moirts (et dabôrd, dipus kel guere 1914-1918).

## Senes clinikes
Ele kimince come ene gripe ordinaire, a môde di laid matchurea. Les djins sintèt k' il ont l' creva.

Ci n' est nén po rire, poy ki les malådes atrapèt-st ene griyeuse peumoneye, divni tot bleus, et mori dvins les deus djoûs.

## Sourdant
Mi pere l' aveut bén dit (teyåte)

**Mi pere l' aveut bén dit** (*Mi pére l'aveut bin dit*), c' est ene comedeye e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2018 å Triyanon d' Lidje.

## Prezintaedje
Sint-Filemon, c' est on påjhûle viyaedje di Walonreye, divnou ene rebanêye comene do minme no. 

Påjhire? Sobayî s' elle est si coete ki ça, ciste anêye la des vôtaedjes. 

Nén todi po Matî, on mayeur comunisse (c' est l' dierin dins tote li Walonreye). Si pa esteut ddja mayeur et comunisse.

Come di djusse, Matî ni vike fok po-z awè des vwès, tot språtchant tos les cis ki n' sont nén por lu. 

Rôzene, si feme et leu fi, Filemon end ont ene miete leu sô. 

Vont i fé camaeråde avou l' novea curé, li pere ... Filemon?

## Sourdant
Pesse des pourceas classike

Li **pesse des pourceas** (sovint rlomêye **pesse des pourceas classike**), c' est ene maladeye foirt sipårdûle des pourceas, cåzêye d' on virûsse.

## Damadjes divintrins

File:CSF Smiadovo.jpg|nocrês dins les boyeas
File:Classical swine fever kidneys.jpg|mayta so les rnos

Dins les boyeas, on pout trover des nocrês.

So les rnos, gn a do mayta d' sonk.

## Espaitchance
Dispu lontins, gn a èn eploctaedje disconte, årvier del pesse des pourceas d' Afrike, k' end a pont.
Maladeyes des pourceas

Pådje moennrece so **les maladeyes des pourceas**
## Rindjmint sorlon les cåzes
### cåzes fizikes

### cåzes tchimikes
* Epweznaedje å påkî

### virûsses
* Li pesse des pourceas
* Li pesse des pourceas d' Afrike
* Li fåsse raedje (må d' Odjeski)

### bactereyes
* Li rodjet des pourceas (*Erysipelothrix suis*)

### [[formagnant]]s
* Les ronds viers ordinaires des coshets (*Ascaris suis*)

### mankes dins l' amagnî
* Li maladeye des cwårés (mancance di seleniom et d' vitamene E)
Tchapea (discramiaedje)

* tchapea: roede mousseure k' on mete so s' tiesse
** tchapea d' solea u tchapea d' esté
* li tchapea, c' est eto li dzeu d' on tchampion-åbusson
* dizeu d' on stilo, d' on markeu ki waerantixh li mene.
* tchapea (diyacritike)
Zande et Twenete (paskeyes)

**Zande et Twenete** (*Zande èt Twènète*), c' est ene ramexhnêye di spoûles k' arivnut a ene cope di pinsionés, Zande et Twenete. C' est ene ouve da Henri Matterne.

Elle ont parexhou dins les Cayés Walons e 2009, pu ont stî eredjistrêye pa l' oteur so on CD odio.
Cawete -eur

Li **cawete -eur**, c’ est ene cawete acawêye a èn addjectif, ki mostere li cwålité di cist addjectif la.

## Egzimpes

## Cas a pårt
Pacô, gn a on ptit candjmint d' bodje
}

Des côps, on n’ ritrouve nén l’ addjectif : .

Des ôtes côps, li rapoirt n’ est nén clair :  (mwaijhe, mauvaise, méchante) => 

## Dins les diferins accints do walon
Après Lidje et l' Bassårdene, li R dimeure: -eûr.

So Nameur et Tchålerwè, li R del fén disparexhe : , , , .

## Cawetes vijhenes
* -té : peur => purté ; grandiveus => grandiveusté ; rance => rançté ; seur => surté ; påjhire => påjhirté ; niche= nichté
* -sté : metchant => metchansté ; mannet => mannesté ; måssî => måssîsté.
* -isté : tinrûle => tinrûlisté ; påjhûle => påjhûlisté ; noer => noeristé (c’ est bråmint des noûmots foirdjîs diviè 1900) ; prumî => prumîristé [priorité]; plinne => plinnisté [gravidité].
* -esse : bas => bassesse ; fel => felesse ; fwebe => fweblesse.

## Sourdant
Vôtaedje

On **vôtaedje** (on dit eto ene **vôtåcion**, ene **eleccion**), c’ est ene operåcion la k’ les djins d’ on metou viyaedje, contrêye, dislaxhî payis vont tchoezi des djins po les rprezinter et les govierner.

## Sôres di vôtaedjes
Les vôtaedjes ordinaires, c' est po tchoezi des djins.

Dins des payis k’ i gn a, on pout eto vôter po fé passer u rfuzer des lwès (referandom).

On rvôtaedje pårtiveus, c' est on vôtaedje ki si rfwait djusse dins on boket do teritwere po ene råjhon u l' ôte. Dins l' istwere del Beldjike, gn ourit on sfwait foirt rilomé, li rvôtaedje pårtiveus pol deputé d' Brussele e 1937.

## Istwere des vôtaedjes
### Tchuze di rprezintants dins l' vî redjime
Dizo l’ Vî Redjime, el Principåté d' Lidje, on a tchoezi des borguimwaisses dispu, al boune, 1231.

A Lidje, ey eto a Nameur, gn aveut les scabéns ki s' ocupént del djustice.

### Vôtaedjes el Beldjike
Po les prumirès eleccions del Beldjike (1830-1884), gn aveut k’ les cis ki payént des taeyes ki vôtént (42,20 francs, li minimom metou dins l' mwaisse lwè, e 1848). 

Adonpwis, les pus ritches polént awè deus vwès ås vôtaedje do pårlumint et troes ås eleccions cominåles.

Li vôte po tertos n’ a-st arivé k’ e 1919 (djusse po les omes) et po tertos et tertotes e 1948.

## Kî çki pout vôter ?
Po vôter, i fåt aveur li nåcionålité do payis ey esse madjeur (dinltins 21 ans, adonpwis, 18 ans). 

Fåt co esse riprins so les lisses des vôtants. El Beldjike, ça s’ fwait otomaticmint. Dins des ôtes payis, i fåt ene cwåte di vôtant.

Les etrindjirs citweyins d’ l’ Union Uropeyinne ki dmorèt e payis polèt vôter dispu 2000. Les grands etrindjirs (foû d’ l’ Union Uropeyinne) polèt vôter ezès eleccions des comenes dispu 2006, s' i dmeurnut e payis dispu dipus d' cénk ans, et respecter les lwès del Beldjike eyet les abondroets del djin.

Les cis k’ ont stî mescoyous di leus droets civikes ni polèt nén vôter, come bråmint des djins k’ avént fwait avou ls Almands tins del guere di 40; metans, dins les scrijheus e walon, Joseph Mignolet et Henri Collette.

## Obligåcion d’ vôter
Li Beldjike, c’ est onk des payis la k’ on est oblidjî d' vôter (dispu 1893). Si on n’ î va nén, on riskêye ene aminde di  Mins on n’ les evoye nén sovint.

Dins les payis la k’ on î pout aler u nén, li porcintaedje di vôtants mostere l’ agrè k’ les djins ont a-z aler vôter. C’ est sovint 50 a 70 åcint.

## Frawtinaedjes
* bôraedje des boesses : li frawtineu mete des bulténs por lu foû des vôtaedjes.
* payaedje des vôtes : li ci u cene ki s’ prezinte paye po k’ on vôte por lu / leye. Pol prover, gn a totès sôres di manires. Li dierinne : fotografyî s’ bultén avou s’ sûtifone dins l’ cadje å vôte.
* hacnaedje cwand gn a des vôtaedjes electronikes.

## Sourdant
Fonnets (sôres)

* fonnet uropeyin u fonnet d' Urope (*[[Vespa crabro]]*)
* fonnet d' Azeye u fonnet aziyatike (*[[Vespa velutina]]*)
Fonnet d' Azeye

Li **fonnet d' Azeye** u **fonnet aziyatike** u **noer fonnet**, c' est on fonnet ki dmoréve e l' Azeye, mins ki s' a spårdou enawaire e l' France.

 *[[Vespa velutina]]*

## Arivêye e l' Urope

Il a avnou el France dins ene potreye chinwesse a Bordeaux e 2004. Pu si spåde totavå l' France. El Walonreye, on l' a trové a Bruniau e 2016.

## Vicaedje
Ele fwait ene wespireye di 80 cm a 1 mete di toû, pindowe après des åbes 10 metes hôt.

Ele magne des moxhes al låme.
Ewoeye di Tossint

thumb|Efants ås ouxhs po briber des boubounes
L' **ewoeye di Tossint**  , classicmint l' **Alowine**, lomêye eto el **shijhe ås [[grigne-dints]]** u li **fiesse ås grigne-dints**, c' est ene fiesse po les efants k' etervént tins del shijhe do 31 d' octôbe, dj' ô bén, li woeye del Tossint.

## Istwere
Elle a cmincî a esse fiesteye el Walonreye dins les anêyes 1990, vinant des Estats Unis.

Mins si peur sourdant, c' esteut dins l' tuzance gayele. Ele s' î loméve fiesse del Samin.

Dispu les anêyes 2010, ele si fwait tote li samwinne divant l' Tossint, la k' les efants sont-st e condjî (condjî d' Tossint, ribatijhî ripoize do waeyén-tins).

Come di djusse, c' est l' ocåzion po les grands botikes di vinde totes sôres d' ahesses po gåyoter les måjhons et po dguijhî les efants. Gn a eto des etrevéns a pårt avou des standes di sbarmint dins les djouwreyes touristikes (Walibi, dominne do Trô d' Han).


Cawoûte grigne-dints.jpg|cawoûte ricôpêye a môde di grigne-dints
Grigne-dints måjhon Montniye-Tiyoû.jpg|divanteure gåyotêye po l' Alowine
Peturon Sinte-Catrene.jpg|Peturon et sinte-Catrene
Efants alowine.jpg|efants vinant briber ås boubounes dedja å 27 di nôvimbe


## Dins les belès-letes e walon
Jean Goffart plaece ene di ses noveles di «Djins d' amon nozôtes» djusse divant l' Alowine.
El peneuse niût do 31 d' octôbe s' aprestéve a grands côps. Nos esténs a deus samwinnes del fiesse des citrouyes. Dins tos les botikes, les håynaedjes fijhént pinser a l' oreur. Les araegnes texhént leus toeles el pus foirt k' ele plént, avou, e mitan, les biesses les pus laides possibe.
Sins rovyî l' antomeye metowe dins l' werene do botchî. Paretreut minme k' il esteut d' fier.
Eyet les disgostantès tchawes-soris, les eskeletes, les masses da Fredi k' on rescontréve dins bén des dvanteures di botikes.

On ptit live d' imådjes di Odysseus, *Abèl & Bèlina s’ disguîjenut po l’ chîje aus grigne-dints*, a stî rmetou e walon d' Nameur pa Julien Noël.

## Sourdants
Kobayashi Issa

thumb
**Kobayashi Issa**, a skepyî a Kashiwabara, Shinano li 15 di moes d' djun 1763 ey a morou a Kashiwabara, Shinano li 11 di moes d' djanvî 1828, c' est on powete d' haycou, scrijheu eyet pondeu djaponès.
Ôrinombe

L' **ôrinombe**, c' est on rapoirt, k' a stî trové e l' djeyometreye, di téle manire ki, po deus longueurs "a" eyet "b", a+b/a = a/b.

## Aplicåtions
Les timpes greks ont stî bastis tot respectant ci rapoirt la.

Dins les anêyes 1960, les fniesses estént fwaite divins on sfwait rectingue.

E l' fotografeye, li mwaisse personaedje doet esse al pôzucion di l' ôrinombe, e hôteur ey e lårdjeur..

## Sourdant
Croejhete do francès

**Pådje del croejhete do [[francès (lingaedje)|francès]]**

## Acoird do pårticipe erirece
Li pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "être" s' acoirdêye avou l' sudjet.
:*Les pommes sont toutes tomb*'ées** hier à cause du grand vent ''(les pemes ont totes tcheyou ayir avou l' grande air)''

Li [[pårticipe erirece]] eployî avou l' [[aidant viebe]] "avoir" s' acoirdêye avou l' droet coplemint s' il est metou padvant.
:''C'est de la **viande** que j'ai cuit**e*' ce matin. *(c' est del tchå ki dj' a cût ouy å matén)

Cisse rîle la åreut stî decidêye on bea djoû po calker l' croejhete di l' itålyin.

## 
* Rimetante croejhete francès-walon (waibe)

## 
* Rimetante croejhete francès-walon (Roger & Johan Viroux)

## Sourdant
Boufletes

Les **boufletes**, u les **mawetes**, u co les **mofletes**, c' est ene maladeye d' efant, sins griyeusté, la k' les glandes oriyreces sont-st houzêyes.

## Cåze
Li må est cåzé pa on virûsse.

## Senes clinikes
Tot å cmince, l' efant si pout plinde k' i sint «come èn oxhea» djusse dizo l' oraye. C' est l' glande oriyrece k' est deure et efouwêye.

Ci côp la, gn a on mol houzmint dirî l' djonteure des djawes, k' on pout fé tronner. Cisse groxheur si va stinde dirî l' montante brantche del badjawe pu dizo l' babetch.

A ç' moumint la, li tchife parexhe gonflêye, tot come dins on laid må d' dints.

Sovint, les deus costés n' sont nén acsûts e minme tins.

Li maladeye ni s' atrape k' on côp sol veye.

Si les valets n' l' atrapèt nén di leu-z efance, mins come djonnea u grande djin, li må pout dischinde dins les pårteyes (dins 15 a 40 åcint des cas).

Normåldimint, dins les efants, li må rwerixh so deus troes djoûs.


File:Parotiditis (Parotitis; Mumps).JPG|a èn efant
File:AdultWithMumps.jpg|a on grand djonnea
Schåfe

Ene **schåfe d' oû** u ene **eschafiote d' oû**, c' est l' coûtche difoûtrinne d' èn oû d' oujhea et d' cropante biesse

## Coleur del schåfe

Les oujheas ont tchaeke ene coleur diferinne po l' eschåfe di leu oû.

Les oûs d' poye di cinse sont brons clairs di l' esté (paski les poyes vont waibyî), et pus blancs di l' ivier (ele ni magnèt pupont d' yebe).

Dins les poytreyes ås poyes ponresses, li coleur di l' oû est decidêye sorlon les gosses des magneus, tot radjoutant do beta-carotinne dins l' alimint.

## Anormåltés del schåfe
Pacô, des oûs sont ponous sins schåfe: on lzès lome des leuzes u waches. Les poyes di poli è ponnut cobén cwand on lzès nourit avou do pwin, sins nol amagnî avou del tchåsse.

Li schafiote pout esse bladje ådla, trop tene, u avou des graevleures, dins sacwants maladeyes come  li brontchite å virûsse u li fåsse pesse, et minme dins les [[gripe des poyes . 


File:Brontchite oûs4.jpg|dins l' brontchite å virûsse
File:Poyes merreces H9N2 oûs nén normås.jpg|dins l' gripe des poyes
File:Leuze co tote ronde.jpg|oû sins schåfe
Oû (zolodjeye)

Èn **oû**, el zolodjeye, c' est cwand ene celule frumele d' ene biesse si trouve edjermonêye pa on spiermon d' on måye del minme sôre, çou ki va dner on novea djeton di cisse sôre di biesse la. 

Bråmint des grevissîs, des biesses ås cronzoxhs et des molusses ponèt leus oûs (dj' ô bén k' i les fwaiynut rexhe di leu coir et les laire diswalper divant l' ouxh). 

Portant, end a, come les scoirpions et cåzu totes les biesses ås tetes, ki n' les ponnut nén.
Ales (montinne)

Les **Ales**, c' est ene tchinne di montinnes metowe inte l' Itåleye, li France eyet l' Swisse, et continouwer so l' Almagne (Bavire) et l' Otriche.

## Sourdance djeyolodjike
C' est ene des mwaissès montagnes do ploymint alpin k' a trevnou å Tîçrece.

## Montinnes diléreces
E l' Itåleye, ele si continowe pa les Apnins.

El France, på Djura.

## Les Ales come biyonaxhe
Gn a bråmint des plantes ki vnèt dins les ALes et nén ôte pårt. Boutans:
* li sapén alpin

## Peupes des Ales
Les dmorants des Ales si lomnut **[[Apurlin]]**.

Les vîs peupes des Ales djåzént gayel. 

C' est dandjreus did la ki l' peupe roumin provént.

## Sourdants
Motlî Jacob di Warmich

Li **motlî Jacob di Warmich**, c' est on motî walon-francès rashonné pa Bernard Jacob k' a riscrît e sistinme Feller-Pierret les mots walons kinoxhous a Warmich.

Il est rprins sol limero **[S33]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Istwere do documint
Les mots estént so des foyous d' cwårton (fitches). Ele divént esse rimetowe avou l' grand motî do tchestrolès, on pordjet enondé pa Jean-Marie Pierret et Raymond Mouzon, mins ki n' a måy avnou a fén.

Li diccionairî a yeu ptchî di rmete ses documints al soce Li Rantoele k' els a riscané come foyous, et rcopyî come fitchî unike.

Sacwants des dnêyes sont ddja espwetêyes dins l' DTW.

## 
* Copeye éndjolike (.pdf)
* Fitchî aspougneu d' tecse (.odt)

## Sourdants
André Capron

**André Capron** a skepyî li 18 di djun 1928 ey a morou li 2 d' awousse 2018.

C' esteut on bouteu pol picård, aprume li borén.

Il esteut SLLW-î.

Di s' mestî, il aveut stî prof d' inglès.

## Ouve pol picård
Il a eplaidî e 2003 on live sol borén (avou Pierre Nisolle), k' est asteure aberwetåve.

Come sicrijheu e picård, i fjha publiyî kékes powinmes dins L' Bourdon.

Come eplaideu, i fjha parexhe cwate lives avou les fåve do vî vî tins da Henri Raveline.

Adonpwis, i s' mete a ratourner e picård des lives di rlomêye eternåcionåle come Li ptit prince eyet «Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes».

C' est lu ossu k' aveut prusté s' vwès å leu dins l' fime d' imådjes «Les mintreyes da Monsieu Moulot».

## 
*Si live sol borén
*Motlî francès-borén

## Sourdant
Trevéns tîçreces

Les **trevéns tîçreces** u li **trevén tîçrece** u li **Tîçrece**, c' est ene termene del schåle des tins djeyolodjikes k' atake la 65 miyons d' anêyes.

Les trevéns tîçreces shuvèt l' mezoyike et i sont shuvous pa les trevéns cwåturreces.

Å djoû d' enute, ciste atuze la n' est pus siervowe des féns cnoxheus djeyolodjisses, k' ont rmetou l' Tîçrece avou l' Cwåtulrece po fé çou k' on lome li cenozoyike. Mins on ndè cåze co toplin dins les scrijhaedjes ordinaires.

## Ripårtixhaedje
Li pus novele termene des trevéns tiçreces est lomêye li Neyodjinne (ridiscôpé e pliyocinne et miyocinne), li pus viye, li Paleyodjinne (ridvizé e oligocinne, eyocinne eyet paleyocinne).

## Çou ki s' î passa

Li ploymint alpin aveut ddja cmincî al fén des trevéns sgondreces; i s' va porshure tot l' tins do Tîçrece.

Les trevéns tîçreces kimincèt på grand distrujhaedje des dinozôres nén volants, et di tote ene rîlêye di plantes et d' biesses.

Li timperateure del Daegne esteut bråmint pus hôte k' asteure, et gn aveut nole glaece ezès pôles a l' eyocinne. Pu ele va baxhî po divni pus froede k' asteure (e Pliyocinne, al fén do Tîçrece) po s' restchåfer e cwåturrece.

## Sourdant
Ploymint alpin

Li **ploymint alpin**, c' est on raprotchmint djeyolodjike del plake Afrike-Arabeye-Inde del plake Urope-Azeye.

Il a ataké al fén des trevéns sgondreces, et s' a porshuvou dispu don (did la les hosmints d' tere dins les payis metous inte les deus plakes tectonikes.

## Kékes montinnes k' ont skepyî do ploymint alpin

* l' Atlasse (Grand Atlasse, Mîtrin Atlasse, Pitit Atlasse)
* li Rif
* les montinnes d' Andalouzeye
* les montinnes di Cantabreye
* les Pirenêyes
* les Ales
* les Apnins
* les montinnes di Crowasseye et d' Grece
* les Carpates
* les montinnes des Balkans
* les montinnes do Torusse (Nonne del Tourkeye)
* les montinnes d' Armeye
* li Cocåze
* li mont Albrouz (inte l' Iran et l' Azerbayidjan)
* li tchinne des Zagrousses (Iran, Irak) 
* li Cocåze indyin u Indoucouche (inte l' Afganistan et l' Pakistan)
* les montinnes di Pamir
* li Caracoram
* l' Imalaya


File:Ighil igwdamen ågne moto ⵉⵖⵉⵍ ⵉⴳⵯⴷⴰⵎⵏ ⵣⵖ ⵉⵎⵍⵖⴰⵙ.jpg|Grand Atlasse
File:Sierra Nevada Baza.JPG|Montagne al nive d' Andalouzeye (Sierra Nevada)
File:The Armenian plateau near Mount Masis.jpg|Montagne d' Årmeneye
File:Baltoro glacier from air.jpg|Caracoram
File:Mount Everest as seen from Drukair2 PLW edit.jpg|Mont Evress
Motî Delamarre do gålwès

thumb|Motî Delamarre
Li **Motî Delamarre do gålwès**, ki s' vraiy no, c' est ***Dictionnaire de la langue gauloise <small>(une approche linguistique du vieux-celtique continental)</small>***, c' est on gros motî ki rprind tot çou k' on sait do moirt lingaedje gålwès, åd triviè des kékes sicrijhaedjes k' on a rtrové d' lu.

Il a stî adjinçné pa Xavier Delamarre ey eplaidî a Paris e 2003 (*Editions Errance*).

ISBN 2-87772-237-6

## Egzimpe d' årtike
**albos, albios, albanos** (monde di la-hôt, cir, sitoelî  *alp-*.
:Li manke di mots avou l' bodje *alb-* e vî irlandès a fwait doter del gayelté do bodje. Mins li grand nombe di parints dins les nos prôpes gålwès acsegne li contråve. Et aprume on mot come *Albio-rix*, ki vout dire «rwè do monde».