open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mecsike

thumb|Estats do Mecsike di diferins liveas d' diswalpaedje 
thumb|Payizaedje
Li **Mecsike**, c' est on dislaxhî payis d' Amerike bijhrece.

Mwaisse veye: Mecsico

Manoye: pezo mecsikin

Lingaedjes: 
* espagnol (oficire)
* lingaedjes do payis: nén ricnoxhous

## Djeyografeye
Binde di tere, ki s' rastroetixh aviè Nonne inte l' Oceyan atlantike (å Levant) eyet l' Påjhûle Oceyan (å Coûtchant).

## Istwere
* civilizåcion maya
* civilizåcion asteke
* abrocaedje des Espagnols, vinant d' «Ispagnola» (Ayiti), dizo l' moennance da Hernan Cortés.
* Cwand Napoleyon evayixha l' Espagne (1808), les Mecsikins declarèt leu dislaxhaedje di l' Espagne e 1910. 
* Li prumî impire (1821-1824) ki comprindeut totes les coloneyes espagnoles, del Californeye å Costa Rica, ni fjha nén long feu. Si dfinaedje e 1824 va provoker li disrashonnaedje di l' Amerike cintråle.
* Prumire republike (federåle) (1824-1833) shuvowe d' ene republike cintralisse (1833-1845)
* Abrocaedje des Estazunyins (1845-1847): li Mecsike piede li mitan di s' teritwere (tos les estats d' Nonne des Estats Unis d' asteure).
* Diferinnès rifômes, inte di zeles li creyåcion d' èn estat layike (1857) pu li moratwere sol ripayaedje des desses di l' estat (1862). C' est adon ki les Francès, les Espagnols et les Inglès, ni veyant vni li rtoû des brokes k’ il avént prusté, mancît d' evayi l' payis. Mins les bidons fourît arindjîs avou les Espagnols et les Inglès. Dimorént les Francès ki prindît l' povwer avou l' aidance des pårtis wårdiveus.
* Deujhinme impire, k' el corone rivént a Miyin d' Otriche, l' ome da Tchårlote di Beldjike (1864). Cisse-ciale divént don imperresse do Mecsike. Mins les sôdårds francès si rsaetchèt. Les Bedjes et les Otrichyins evoyèt des sôdårds lavola (2000 po les Bedjes et 6000 po ls Otrichyins). Mins gn a pont d' avance : Miyin est ramassé pås revinteus et fuziyî (1867). Tchårlote, k' a rwangnî l' Urope po dmander d' l' aidance a Napoleyon III ey å påpe Pî IX, divént sote. 


Ancient civilizations of Mexico and Central America (1922) (18196145621).jpg|Viye posteure asteke
Felix Parra Episodios de la conquista La matanza de Cholula.jpg|thumb|Abrocaedje des Espagnols
El cura D. Miguel Hidalgo proclama la Independencia Nacional en Dolores, a la madrugada del 16 de septiembre de 1810, no obstante que no tenía terminados aún los preparativos para la revolución.jpg|Prumire declaråcion d' indipindance
Mexico 1821.PNG|Prumî impire (1821)
Tlaxcala_-_Palacio_de_Gobierno_-_Kaiser_Maximilian.jpg|sol meur d' on palås d' Mecsico (1865)|deujhinme impire (avou Miyin d' Otriche, Tchårlote di Beldjike et les wårdiveus mecsikins)
Edouard Manet 022.jpg|fuziyaedje di Miyin d' Otriche
Plaza de Dolores.JPG|e 19inme sieke


## Economeye
Mousse e l' ALCAB e 1994.

Li payis ni s' a nén diswalpé come ratindou pa les disfindeus do libe comiece.

## Societé
Foirt siplawné pa les martchands d' droukes, aprume li cocayene.

## Dins les Belès Letes e walon
Yves Paquet: Ya basta et vos nd åroz: live avou sacwants tecses sol Mecsike.

## 
Claudy Raskin, a Mecsico avou mi aparey] 

## Sourdant
Croejhåde (discramiaedje)

* croejhåde di voyes
* croejhåde (guere)
** prumire croejhåde
** deujhinme croejhåde
** troejhinme croejhåde
** cwatrinme croejhåde
*** croejhåde des efants
** cénkinme croejhåde
** shijhinme croejhåde
** setinme croejhåde
** ûtinme croejhåde
* ene croejhåde, c' esteut eto ene lûte po-z adiercî on metou såme; mins, dispu l' siervaedje di ç' mot la pa Djôr Bush fi, diviè 2001, po-z ataker sacwants payis muzulmans, et les disduts eternåcionås k' ont shuvou, li mot a motoit divnou politicmint nén comifåt
Pintatlon

Li **pintatlon** ou **cénkespôrt**, c' est on spôrt avou cénk diferinnès diciplenes.

## Manire di djudjî
On dene des ponts a tchaeke esprouve, et lzès radjouter po classer les bateus(es).

## 
*eptatlon
*decatlon

## Sourdant
Lyre mâmediéne (tchansnî)

thumb|Coviete del prumire modêye
Li **Lire måmdiyinne** (***Lyre mâmediéne***), c' est on tchansnî di tchansons e walon (eto sacwants e francès) do payis d' Måmdiy.

## Istwere
Li prumire modêye a stî rashonnêye pa Olivier Lebierre et eplaideye e 1901 a Lepzich. Les tecses sont e-n on scrijha di dvant Feller.

Li replaidaedje e scrijha Feller date di 1966. Li tite î a divnou francès (*la lyre malmédienne*). L' ovraedje a stî fwait på Rweyå Club Walon avou l' aidance da Roger Pinon. On î a rsaetchî ene dijhinne di tites, mins radjouté des tecses da Joseph Bastin, Nicolas Pietkin, François Toussaint, et des muzikes da Henri Dehez, Eugène Micha, Max Michel, Charles Radoux-Rogier et Clément Scheuren.

## 
Riscanaedje do live

## Sourdant
Trô-båkete el panse

On **trô-båkete el panse**, c' est ene ahesse k' on mete, pa operaedje, sol panse des roemiants po studyî åjheymint, tot ås dilong do tins, çou k' gn a dins l' estomak d' ene biesse.

## Uzaedje sincieus
Bråmint po poleur djudjî del valixhance des amagnîs po les bovrins. Mins ossu po studyî les microbes del panses (bactereyes et protozowaires). 

## Uzaedje economike
Ås vatches hôtes dineuses, po vey si l' amagnî ni provoke nén l' surixhaedje do contnou del panse, po poleur coridjî l' cayet.
Donald Trump

[thumb|150px|Foto da lu, e [2017.]]

**Donald Trump** (riwalnijhî ***Donal Trompe***), c' est li 45inme prezidint des Estats Unis.

Il a skepyî li 14 di djun e 1946.

## Elijhaedjes
Il a sbaré tertos, d' esse relî dins s' prôpe pårti e 2017, pu å nåcionå, vinant après Barack Obama. Mins il a yeu moens di vwès ki si eterbateuse, Hilari Clinton.

Li deujhinme côp, el 5 di nôvimbe 2024, el madjorité des grands vôteus l' ont rmetou al tiesse des Uyessês. Inte ses deus termenes, c' est Joe Biden k' a vierné ç' payis la. 

## Decidaedjes
Onk di ses prumîs decidaedjes, c' esta di si rsaetchî di l' Acoird di Paris sol climat.

Onk di ses prumîs decidaedjes, après awè rdivnou prezidint e 2025, ça a stî d' erlomer li gofe do Mecsike e «&nbsp;gofe d' Amerike».

## Herleme
Donald Trump est cnoxhou po sovint awè s' nez dins les ramdams. Lu rwaitant, ça cmince dedja dins l' dijhnêye 1970 avou li trepådje conte les Noers des Uyessês, pwis l' dijhnêye k' a shuvou avou des mezuzes secsuweles conte des femes.

Dispoy 2016, i gn a des herlemes timpesse. On-z endè fwait des lisses avou. Li pus impôrtant politicmint, c' est l' Assôt do Capitål.

## Alére
* Lucyin Mahin, Jacques Desmet & Richard Joelants; «Democraceye: li cas Donal Trompe»;  80, ivier 2016-2017.
* Georges Ghys, On foirt bea ome,  l° 105 do moes d' avri 2017.

## Referinces eyet sourdants
Stoumak

Li **stoumak**, c' est ene potche ki rçût l' amagnî cwand il avént djus do buzea d' avala.

## Sacwants stoumaks a pårt
* pansreye: roemiants; li stoumak vraiy, c' est l' moliete.
* li djezî des oujheas, c' est ene potche metowe divant li stoumak vraiy.

## Maladeyes do stoumak
* trawaedje do stoumak (*ulcere å stoumak*)
Batreye des cwate vints

Li **batreye des cwate vints** ou **nute do mwaisse vint**, c' est ene viye creyance k' a dipus d' 150 ans. Ele vout ki l' 25 di djanvî (c' est l' djoû do cviersaedje da sint På), li vint ki shofele a l' anuti, ci serè li mwaisse vint pol restant d' l' anêye.

## Disrôlmint di l' awaitaedje
Les djins d' on metou viyaedje si rashonnént al vesprêye so on tiene dilé.

I rivnént e leu måjhon del nute. Mins leus djins doirmént. I n' dijhént l' novele ki l' londmwin.

Vola ene sinne vikêye dins l' eter-deus-gueres. A Noere-Fontinne, les omes do viyaedje, moussîs avou des canadyinnes et des canotes ås rabats, avént monté so les Minires, po vey ké vint aléve shofler ç' djoû la.
:*Li londmwin, les efants sont ki ddjunèt avou ene [[brijhêye (amagnî)|brijhêye]]. Li pa mousse el måjhon (mwaisse plaece avou li stouve). Les efants lyi dmandèt docô: «Pa, ké vint k' a wangnî ersè al nute». I respond: «mes efants, i va fé serant!». C' est paski c' esteut l' [[hôte bijhe]] k' aveut wangnî. 
:*Adon, li grand-mere ala vey el cåve kibén k' i lyi dmoréve co d' oûs d' inte deus Notru-Dame. Adonpwis, ele rota viè l' tchapå et waitî dins l' saloe çou k' i dmoréve do dierin pourcea k' on-z aveut touwé diviè l' Toussint. Et dire binåjhmint: «ça va! on ténrè l' côp».''

## Spårdaedje del creyance
On l' kinoxhe so les viyaedjes des Basse Simwès, ostant do costé walon ki do costé tchampnwès, sol France et sol Walonreye.

## Dins les belès letes e walon
C' est ci spoûle la k' est racontêye pa Jean-François Brackman dins s' novele «Li tiene al Brijhe».

Li batreye di cwate vints diferins a stî rcomprins a on sinse imådjrece, po-z espliker les inflouwinces ki les payis d' Afrike avént, po fé l' tite do roman e walon da Lucyin Mahin «Li batreye des cwate vints» 

## Sourdants
Såriete

Li **såriete**, c' est on djinre di plantes k' on s' è sieve coranmint come yerbêyes.

 *[[Satureja]]*

## Indjes
* Li pus corante des indjes, c' est l' såriete ordinaire ou såriete des cortis (*[[Satureja hortensis]]*).
* li såriete des tienes (Satureja montana), ki crexhe a môde di ptit bouxhon.
Såriete des cortis

Li **såriete des cortis** ou **såriete ordinaire**, c' est ene såriete k' on ahive ezès cortis come yerbêye.

 *[[Satureja hortensis]]*

## Crexhaedje
Ele crexhe pa bohêyes (sacwants montants so ene minme raecinêye) so on court buk.

## Uzaedje
On cod les foyes et les flormints å moumint kel plante florit, do moes d' djulete å moes d' setimbe el Walonreye.
  
El coujhene, po fé des årteas d' pretcheu, des feves (des mandjtous), on mete voltî el casrole ptitès houpes di såriete.

On ndè mete eto dins l' noere tripe.

## come yebe ås maladeyes
* bon po li stoumak (a té) et po les mås d' goidje (a gargouyaedjes).

## Sourdants
Batreye des cwate vints (discramiaedje)

* Batreye des cwate vints (meteyo) (creyance meteyo: li vint ki wangne serè l' mwaisse tote l' anêye)
* Li batreye des cwate vints (roman e walon da Lucyin Mahin)
Oû (amagnî)

thumb|Oû d' poye (hintche) et oû d' poyete (droete)
Èn **oû**, c' est çou k' èn oujhea, aprume ene poye, a ponou, et ki sieve di tchevixhance ås djins.

## Discrijhaedje
Èn oû d' poye peze a pô près 50 grames.

Il est longou, avou on rond costé et ene ponte.

Li schåfe ou schafiote est fwaite di calciom, avou ene fene pea padzo. 

Cwand on l' casse, on pout åjheymint wårder l' djaene dins ene dimeye eschafiote, et ndè schåyî l' blanc. Ås oûs d' cinses, S' i gn a des coks avou les 

## Manire di magnî les oûs
* cûts deurs (leyîz lzès 10 munutes dins l' bolante aiwe).
* cûts molets (on pô moens)
* fricassés: cassez lzès dins ene paile, et leyî cure disk' a tant ki l' blanc est blanc.

## Valixhance nourixhrece
Magnî 5 oûs l' samwinne dene assez d' vitamene D k' i n' est fåt a ene djin ki nd åreut pont ôtrumint (solea, foete…)

Dipus k' çoula pout apoirter ditrop di colesterol k' i n' è fåt, et fé risker do crås sonk.

## Sôres d' oûs a pårt
* oû d' poyete
* oû ås deus ploumetes.
* leuze (oû avou ene tene eschåfe)
* oû d' inte les deus Notru-Dame
* oû d' Påke
Oû (discramiaedje)

* el zolodjeye
** oû (celule frumele edjermonêye pa on spiermon)
** oû (oû avou ene schåfe, do blanc et do djaene, ponou pa èn oujhea u ene cropante biesse)
* come amagnî
** oû (amagnî): prodût des poyes et di ds ôtes oujheas, puvite des glinacîs
** oû d' Påke u cocogne (oû tindou, oû d' tchocolåt u tote bistoke dinêye a Påke)
* el Toponimeye: Oû (viyaedjes) (fr. *Orp*)
** Oû-l'-Grand
** Oû-l'-Pitit
** Oû-Djåce (rebanêye comene)
Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû

Li **Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû**, ki l' tite e francès, c' est ***Dictionnaire du parler wallon de Jamioulx (Ham-sur-Heure-Nalinnes)***, c' est on motî walon-francès di Djanmioû et avår la (ban d' Han-Nålene). 

Il a stî scrît pa Jean Germain a pårti des dnêyes del teze da Willy Bal, (inte di zeles li prumî motlî d' Djanmioû (O1), et do vocabulaire di ses scrîts di Belès Letes.

Les mots estant rmetous e scrijhaedje Feller (dins les sincieus ovraedjes da Willy Bal, il estént pus près d' ene ortografeye fonetike). 

Il a stî eplaidî e 2016 dins l' coleccion micRomania Lingva.

Il est rprins sol limero **[O90]** dins l' djivêye des motîs do walon.

ISBN 978-2-930364-78-8
Poice (discramiaedje)

* poice di måjhon u tchapå
* poice d' eglijhe u tchapistrea
* poice d' otel


File:Måjhon bwès tchapå.jpg| a droete et  padvant (Sascatchewane, Canada, 1982)
File:Toufri pire ouxh plafon poice.jpg|poice di setchès pires d' ene cåve (Douccala, Marok, 2016)
File:Furfô scole poice-tchapistrea.jpg|poice d' eglijhe a môde di tchapistrea (Furfô, Walonreye, 2014)
Rai (discramiaedje)

* rai d' ene rowe di bwès
* rais des waches electromagnetikes
** rai d' loumire
** rais X
** rais gama
…
Rais gama

Les **rais gama**, c' est on rai atomike ki sieve, metans, dins l' radiocérudjeye u dins l' cintigrafeye.

## Piceures
I pasnut houte di bråmint dpus d' ostakes ki les rais alfa et bêta.

## Produjhaedje

Les rais gama polèt provni do Cobal 60 (c' est l' cas dins l' Coutea gama). 

Li Cobal 60 , c’ est èn atôme ki n’ egzistêye nén naturelmint. On l’ prodût dins on reyacteur atomike tot-z agåjhnant li Cobal 59 — naturel, lu — avou des londjins neutrons.

Li Cobal 59 apice on neutron, ey insi divni do Cobal 60. Mins c’ est èn atôme dismantchûle : il a trop d’ exhowe. Po s’ endè mete cwite, i va fé spiter èn electron evoye, et divni do Nikel 60. Mins ci-ci est sifwaitmint dismantchûle.

L’ atôme di Nikel 60 si va dveur mete cwite di cist efouwaedje la po ridivni naturel; po-z î ariver, i va evoyî des fotons di 1,17 et 1,33 megavoltes. C’ est ces rais la ki siervèt dins l’ Gama-coûte po touwer les måhaiteyès celules.

#### 
Gama-coûte (binde d' imådjes)

## Sourdant
Radiactivité

Li **radiactivité**, c' est èn estat di sacwants atômes nén naturels, lomés **dismantchûles** u **efouwés**, ki volnut raler a ene estance naturele tot s' metant cwite d' on neutron, ou d' èn electron tot pierdant d' l' exhowe (fotons et, termetant, evoyî des **[[rais atomikes]]**.

## Sôres di rais atomikes
End a d' troes sôres : les rais alfa, les rais bêta et les rais gama.

Po dire li veur, les rais alfa et bêta sont asteure waitîs come des bokets d' atôme (påtroûle atomike) et pus come des waches electromagnetikes.

## Tins di dzashonnaedje
Cwand on dismantchûle atôme si ctchandje e-n èn ôte elemint, on dit k' i s' dizashonne. Li dzashonnaedje prind on tins diferin po tchaeke dismantchûle atôme, muzuré pal dimeye veye.

Par egzimpe, li Cobal 59 a ene dimeye veye di 5,27 ans. Dj’ ô bén k’ après 5 ans et troes gros moes, gn a pus ki l’ mitan di çk’ i gn aveut å cmince. Pu co cénk ans et des pus tård, end a pus ki l’ cwårt, et hay vos nd åroz.

## Sourdant
Spôrt

On **spôrt**, c' est ene façon a pårt di fé rmouwer s' coir, tot seu ou dins ene trope di djin, sovint po si mzurer avou des pareys a lu. 

Les prumîs spôrts ont don stî çou k' on lome asteure l' atletisse.

Adonpwis, li mot spôrt a stî dné a totes sôres di lûte, pår avou des machines (coûsses d' otos) ou a des djeus d' tuzaedje (spôrts di tuzaedje, come les etcheks.

## Motlî
Li ci (cene) ki pratike on spôrt est lomé "sportif" u sportive. End a des cis (cenes) ki c' est po leu plaijhi et des ôtes ki nd ont fwait leu mestî. Adon li spôrt divént on cwårtî d' l' economeye, et pout bressî des nouzomès banslêyes di cwårs.
[vignette|Des teréns d' [petanke.]]
Cwand des sportifs u sportives si mzurnut, on cåze di lûte, match u pårteye. Li ci (cene) ki wangne sacwants lûtes, lomêyes "tchampionats" est lomé tchampion(e). Les pus rlomés, c' est les cis (cenes) k' ont leu tite ås djeus olimpikes.

## Sacwants spôrts
* atletisse
** coûsses a pî
*** 100 metes (coûsse)
*** … 
*** maraton
** potchaedje
*** potchaedje å hôt
**** potchaedje al pietche
*** potchaedje å lon
** hinaedjes
*** hinaedje do pwès
*** hinaedje do djavlot
*** hinaedje do mårtea
** pintatlon, eptatlon, decatlon
* spôrts di bale
**fotbal
**fotbal amerikin
**fotsal
**baskete (spôrt)
**volè (spôrt)
**tenisse
*** tenisse di tåve
* spôrts avou des ahesses
** ciclisse
** ski
* spôrts ås moteurs
** coûsses di moto
** coûsses d' oto
*spôrts di lûte
**bocse pîs-pougns
**bocse taylandesse
**sumô
…

## 
* dopigne
Mierrascråwe di Seveso

Li **mierrascråwe di Seveso**, ça a stî èn abominåbe epweznaedje al diyocsene des djins d' Seveso (ene veye d' Itåleye) e 1976.

Elle a stî shuvowe d' ene lwè uropeyinne po k' ça n' rapougne nén ôte pårt.
Lwè Seveso

Li **lwè Seveso**, c' est ene lwè di l' Union uropeyinne k' a shuvou li mierrascråwe di Seveso.

On **site Seveso**, c' est plaece la k' n' a ene industreye k' i pôreut cåzer des gros damadjes ås djins ki dmorèt dins l' cotoû. 

## Sites Seveso el Walonreye
Gn a 82 sites Seveso el Walonreye.

Li lwès directrece di l' Urope di 1982 (Seveso I) a dné les rîles po les pus riskeuses des oujhenes tchimikes.
Danse del sipêye

Les **danse del sipêye**, c' est des danses la k' les danseus ou danseuses ont des spêyes e leu mwin.

End a dins bråmint des payis del Daegne. Tchaeke payis ou veye a ses prôpès figueures.

## El Beldjike
Elle est co vicante a Anverse.

Gn a yeu divinltins des tropes a Bovegne, avou ene coregrafeye da leur. 


File:Nürnberg Schwerttanz der Messerer 1600.jpg|viye cogne almande (Nurimbiè, diviè 1600)
File:Belly dancer 7 (3362303367).jpg|Danse do vinte avou ene espêye
File:Amy and Malea doing the sword dance (4779191092).jpg|Ôte cogne do Mîtrin Levant
File:Basque dancers 01.jpg|e Payis basse
Miyôle nierveuse

Li **miyôle nierveuse**, c' est tos les texhous nierveus ki sont eshonne, dj' ô bén, nén stramés dins des ôtes texhous.

## Plaeçmint dins l' coir
C' est l' ecefale eyet l' miyôle schinrrece.

## Sôres di miyôle nierveuse
### grijhe miyôle
Li grijhe miyôle est metowe ådfoû dins l' cervea et l' cervulet. Ådvins dins l' miyôle del sicrene. Elle est fwaite do coir des nierones (celules nierveuses).
### blanke miyôle
Li blanke miyôle est metowe ådvins dins l' cervea et l' cervulet. Ådfoû dins l' agnon hanetrece et divins li screne. Elle est fwaite des fis vinant des des nierones (aessiones) et î alant (dindrites).
Mardjo (tchanson)

**Mardjo** (*Mârjot* sol mwaisse foyou, e scrijha di dvant Feller), c' est ene tchanson da François Loriaux.

Elle a stî sovint rtchantêye pa Bob Dechamps.

Elle a stî rmetowe e scrijha Feller dins l' tchansnî «Tchantans Françwès» (2000).

## Tchantaedje
Bob Dechamps prononce "Mâryo", dandjreus paski l' mwaisse sicrijhaedje, di dvant Feller esteut "Mârjo", et ki l' lete J a stî prinjhe po l' son yod.

Ou adon pask' i prononce on forcoridjaedje do son /ʤ/, k' a stî traké dins les scoles a cåze do prononçaedje avou ç' son la des mots francès avou l' shuvion «di+voyale» u «ti+voyale» (*Dieu, chrétien, Christian, mendiant, diable*).

## 
 Tchantaedje
No pauve gatte est crèvéye (tchanson)

thumb|Mwaisse foyou
**No pôve gade est crevêye** (***No pauve gatte est crèvéye*** sol mwaisse foyou, e scrijha di dvant Feller), pus cnoxhowe come **Djozefene est crevêye** (**'Josèfine èst crèvéye**''), c' est ene tchanson e walon da François Loriaux (cåzaedje et muzike).

Come les ôtes tchansons do minme cåzaedjisse, on n' sait nén cwand k' elle a stî scrîte, motoit divant 1917, motoit dins les anêyes 1920.

## Mwaissès dnêyes
Elle a stî sovint rtchantêye pa Bob Dechamps, et pa des tchanteus anonimes dins les ocåzions d' fiesses di famile, minme foû do payis d' Tchålerwè. 

Elle a stî rmetowe e scrijha Feller dins l' tchansnî «Tchantans Françwès» (2000), et tchantêye pa Pascal Heringer sol plake k' aléve avou l' live.

## 
Tecse e rfondou 

## Pî-note et sourdant
Lete J

thumb|250px|Grands et ptits J (letes d' imprimreye)

Li **lete J** (prononceye **ji**), c' est l' dijhinme lete eyet l' 7inme cossoune di l' alfabet latén.

**Ele ni sieve nén come téle e [[rfondou walon]]**, mins intere dins l' betchfessî JH, et dins l' dobe lete DJ.

## Siervaedje ezès scrijhas did dvant Feller
Ezès scrijhas di dvant Feller, li lete J riprinzintéve li son DJ.

## Siervaedje e sistinme Feller
E sistinme Feller, li lete J riprezinte li son J (/ʒ/). C' est l' seule lete eployeye po ç' son la.

Ele sieve insi po les mots ki respondèt å betchfessî JH e walon do Mitan, walon do Coûtchant et Basse Årdene. Elle î est prononceye «J» (/ʒ/) å mitan des mots () = ). Mins elle î est prononceye «CH» (/ʃ/) al fén des mots ( = ).

Elle intere, avou, dins l' dobe lete DJ, come e rfondou.

Mins elle si rtrouve eto dins tote ene håvurnêye di mots calkés do francès,k' ont stî riscrîts avou DJ e rfondou: ( = ;  = …).

## Siervaedje e neyerlandès
Elle î rprezinte li son jod, come dins l' alfabet fonetike eternåcionå.
:**' (oyi), **' (valet, gamén)

## Siervaedje e-n inglès
Elle î rind li son DJ /ʤ/.
:to  (potchî), a  (ene fåve, ene couyonåde).

## Pîs-notes
Henri Schick

**Henri Schick** a skepyî e 1870 ey a morou e 1946.

C' esteut on pondeu k' a dessiné pol prumire pådje des foyous ås tchansons e walon da François Loriaux.
Tawourirte

**Tawourirte** (amazir ****,  arabe ey arabe marokin **تاوريرت**), c' est ene pitite veye do Marok, inte Fez eyet Oujda.

## 
*  Ene waibe-pådje so Tawourirte
Plurizeye

Li **plurizeye**, c' est l' efouwaedje del pleve (fene pea di rascovraedje do peumon et del cadje coistrece).

## Cåze
Vént sovint avou ene peumoneye må sogneye. Ou avou des foirt griyeusès bactereyes ou virûsses.

Li ptizeye pout dner ene sôre a pårt di plurizeye.

## Sene
Li malåde sint ene foite doleur so s' costé.

A l' aschoûtaedje, on-z ôt on brut d' cafroya des deus foyous del pleve, ki shonne foirt près di l' aschoûtea.

## Pronostik
Ene plurizeye est todi pus griyeuse k' ene peumoneye.

Foiravant k' ele pout dner e minme tins del pericorite (efouwaedje do saetch do cour).

## Damadjes texhowreces
Les deus foyoûs del pleve tinèt eshonne (plurizeye setche, atnances). Oudon, inte les deus, gn a del matire (sûnante plurizeye) ou del fibrene (plurizeye fibrineuse).

## Plurizeye ås biesses
### ås rodjès biesses
* plurizeye nucrece dins l' tuberculôze
* pluripeumoneye des bovrins
### ås bedots
Foirt corante dins l' peumoneye inzotike
### al poytreye
Si rescontere avou l' areyosaetchite dins l' colibacilôze.
Monte-et-dschinde

On **monte-et-dschinde** u **acinseur**, c' est ene cadje ki monte et dschinde les djins (ou les martchandijhes) dins on bildigne ou ene måjhon a sacwants astaedjes.
Djan Moreau

**Djan (Jean) Moreau**, c' est on fameus årtchiteke walon.

Il a vnou å monde å Sårt-Dame-Avlene e 1936, eyou çki si popa esteut mwaisse di scole. 

## Vicåreye
Si famile provént di Lochno, on viyaedje gåmès. I l' cwita après ki les Almands euxhnuxhe touwé bråmint des djins pa låvå tins del guere di catoize.

## Ouve d' årtchitecteure
Totes (ou bén cåzumint totes) les måjhones ki Moreau a fwait sont dins li Braibant Walon. 

Ele sont dins les pus beles k' on a fwait après Nivele do trevén des anêyes 1965 a 2000.
Roman d' cåzantès biesses

On **roman d' cåzantès biesses** ou **roman d' djåzantès biesses**, c' est on roman la ki l' mwaisse personaedje, c' est ene biesse. 

Sovint on l' voet ki cåze ou ki tuze.

## Sôres
Gn ava, el Mîtrinne Ådje, les romans d' biesses riprezintant des djins, come li Roman do Rnåd. I respondèt ås fåves di djåzantès biesses da Lafontinne, metans.

Adonpwis vinît des romans la ki l' biesse mostréve des sacwès ki s' passént dins ene veye di biesse normåle. 

## Romans d' djåzantès biesses e walon
* Avå trîxhes et bwès (Jean Lejeune di Djoupeye, 1948)
** Cadet  (Jean Lejeune di Djoupeye, 1921)
* Goliyate (Robert Boxus, 1949)

## Ôtes lives di djåzantès biesses e walon
* Droles di biesses (Christelle Lemaire, 2023)

## 
Coûte novele d' on tchvå ki cåze
Baptiste Frankinet

**Baptiste Frankinet** (e walon, **Batisse Frankinet**), c' est on scrijheu et aprume on bouteu pol walon.

Il est responsåve del bibioteke do Muzêye do vicaedje des Walons.

## Ouve come ricwereu
I scrît des rcweraedjes sol walon dins «Wallonnes», et sacwants lives sicolincieus :
* Mes meye prumîs mots e walon l' Lidje (avou Romain Berger)
* *Qué novèle ? Apprendre le wallon liégeois, vol. 1 : Lire le wallon liégeois, avec ou sans accent ?*
* *Qué novèle ? Apprendre le wallon liégeois, vol. 2 : Histoire et culture de la langue wallonne*
* *Qué novèle ? Apprendre le wallon liégeois, vol. 3 : Maîtrisez la conjugaison !*
* *Nicolas Defrecheux. Le bicentenaire d'un auteur wallon*

C' est lu k' a stî relî po scrire on long årtike so l' istwere des belès-letes e walon, picård et gåmès pol waibe Objectif plumes del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Ouve come sicrijheu
E 2024, il a dné on tecse pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Ouve come ratourneu
Il a ratourné ene pîce di teyåte e walon.

Il a rmetou eto Li fåve di Piron Robete e walon l' Lidje.

## Ouve come eplaideu
Il est l' mwaisse d' ouve do live so les toitche-linwe, et d' ene ramexhnêye d' arimés lomêye "Contes".

## Come bouteu pol walon
C' est onk des doetoes del fiesse ås lingaedjes walons. Il a stî tchîf do djuri del bate des noûmots.

Il a stî prezidint del SLLW di 2019 a 2022.

E 2024, il a prusté s' vwès po fé l' modêye odio do ptit live *[[Lèyîz nos-åmes bin tchôdes (powezeyes)|Lèyîz nos-åmes bin tchôdes]]*.

## Sourdants
Rewoeyon d' novelan

[thumb|150px|[Bouxhaedje des tchambes pol novelan a Oslo]]
Li **rewoeyon d' novelan**, c' est l' shijhe do 31 di decimbe, la k' on rawåde li novele anêye.

## Spårdaedje daegnrece
Les dujhances sont diferinnes d' on payis a l' ôte. Foirt fiestixhantes dins les payis di tradicion crustinne (Urope), et k' ont stî colnijhîs par zels (Amerike, Oceyaneye, ene grosse pårt di l' Afrike).

Dins les veyes, gn a sovint on spitant feu griyeus.

Dins bråmint des payis, dispu les anêyes 1950, on bouxhe les tchambes.

Les payis k' ont èn ôte contaedje di l' anêye (anêye muzulmande, anêye chinwesse, anêye iranyinne) nel fiestixhnut nén tant, come di djusse.

## Rewoeyons a pårt
E 2020, li rewoeyon d' novelan a stî foirt rastrindou, di cåze do rispitaedje del parminêye do catåre 19.
Poes d' Trouk

[thumb|deus sôres di ptits poes d' Trouk do payis (vås do [Grand Atlasse, Marok)]]
Les **poes d' Trouk** ou l' **mayisse**, c' est ene plante ki provént d' Amerike, foirt coûtivêye po ses grins (ki vnèt e-n ene carote), et po fé des silos.

 *[[Zea mais]]*

## Ahivaedje e l' Walonreye
E l' Walonreye, on l' ahive purade po ndè fé des essilaedjes. Po çoula, on l' fåtche et l' kitaeyî e moes d' setimbe (Hesbaye, Braibant) u octôbe (e l' Årdene).

## 

Landkreis Rastatt-Mais-02-zwischen Balzhofen und Oberweier-2017-gje.jpg
Croettwiller-38-Maisfeld-2010-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-62-Bewaesserung-2023-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-59-Stollhofen-2013-gje.jpg
Okres Kolín-Landwirtschaft-02-Maisfeld-2012-gje.jpg
Landkreis Rastatt-Mais-96-Huegelsheim-2018-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-25-gje.jpg
Beinheim-Maisspeicher-80-gje.jpg
Jackie Chan

**Jackie Chan**, c' est èn acteur di cinema k' a djouwé dins les fimes di toursixhaedje.

Il a skepyî li 7 d' avri 1954.
Jan Gossaert

**Jan Gossaert**, c' esteut on pondeu k' ava nexhou e Maubeuge (France), e 1478. Il esta revoye li 1î d' octôbe 1532. Tenawete, on n' sait nén s' il esta moirt e-n Anverse ubén e Breda.

## Sourdant
Henri Colas

**Henri Colas**, c' est on compôzeu d' muzike francès. I skepia e 1879 et mora e 1968. 

Il a fwait bråmint des tchants po les Scoutes, inte di zels, li floriconte do feu.
Floriconte do feu (tchanson)

Li **floriconte do feu**, c' est ene tchanson e francès ki l' muzike a stî compôzêye pa Henri Colas.

Elle est rprinjhe dins l' tchansnî «*[[Tiouli (tchansnî)|Tiouli]]*» (1963).

Elle est sovint tchantêye pa les scoutes a leu feu d' camp.

## Modêye e walon
### Istwere do ratournaedje
Les prumîs coplets et l' resploe ont stî redjårbés e walon pa Lucyin Mahin e 2016.

### Modêye
::**I.**
:*Nos l' avans esprindou, 
:*Nosse fouwåd d' sapén
:*Vo l' la ddja ki djômeye, 
:*Ki petreye al fén.

::**Resploe**
:*Montez ledjirmint, vos l' blame;
:*Montez hardeymint sins rlame.
:*Divins l' campagne ou l' clairisse,
:*Montez co dins nos bouxhnisses.
:*Montez, montez, montez co,
:*Feu d' schinetes u di sticots

::**II.**
:*C’ esteut mi, divinltins,
:*Li noer prince Orban
:*Ki hapéve azès djins
:*Tos leus ptits efants.

::å resploe

::**III.**
:*Dj’ a stî emacralé,
:*Tchôkî coirzenoxh,
:*D’ on macrea, andoûlé,
:*Tchôkî dins les coxhes

::**IV.**
:*Dispu don, dji so l’ feu
:*Ki distrût ttafwait
:*Di mi, les djins ont peu
:*Dji n' a nou ratrait

::**V.**
:*Wai vo m’ la fén prijhnî
:*Des åbes ki blamèt
:*Et mes bresses et mes pîs
:*Sont la ki broûlèt

## 
Pådje avou l' prumî coplet, li rfrin et l' pårticion e walon 

## Sourdants
Djårdén d' aclimataedje

On **djårdén d' aclimataedje** u **djårdén d' aclimatåcion** u **djårdén zolodjike** u **zô**, c' est ene grande sitindêye la k' gn a des biesses di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.

## Motlî
Les plaeces avou des biesses do payis sont purade lomés parks ås såvadjès biesses.

## Sacwants biesses di zô

File:Animals in Monde Sauvage d'Aywaille 18.JPG|Orisse-din (Aiwêye)
File:Gazele dorcasse1.jpg|Gazele dorcasse (Agadir)
File:Rossea walabi coûtchî.jpg|Rossea walibi (Agadir)
File:MondeSauvage-163500 (1320954315).jpg|guepår (Aiwêye)
File:Animals in Monde Sauvage d'Aywaille 12.JPG|olifant (Aiwêye)


## Sacwants rlomés zôs
*zô d' Anverse
* zô d' Aiwêye

## Sourdants
Gazele dorcasse

Li **gazele dorcasse**, c' est ene sôre di gazele del famile des bovidîs k' on trouve ezès contrêyes dezertikes do Sara.

 *[[Gazella dorcas]]*

## Spårdaedje

## Vicansté
Elle est ene miete manceye dins si biyonaxhe a cåze d' on nombe todi pus grand d' djins k' ont des fiziks ås lunetes dins l' Sara.

Ele si rprodût åjheymint dins les djårdéns zolodjikes et les rezieves natureles.


File:Gazele dorcasse2.jpg|a Agadir
File:Gazella dorcas neglecta.002 - Zoo Aquarium de Madrid.JPG|a Madrid
Jules Sottiaux

**Jules Sottiaux**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il skepia a Montniye-Tiyoû li 6 di måss 1862. Il a morou e 1953.

Il a eto scrît e francès.

Di s' mestî, il esteut bibiotekî å ministere des finances.

## Ouve e walon
On lyi doet onk des prumîs romans e walon, «Wala».

Il a yeu on pris a l' SLLW po ene ramexhnêye di 20 powinmes sol guere di 14.

## 
* 

## Sourdant
Louis Nisen

**Louis Nisen**, a skepyî a Gouvi e 1912 ey î a morou e 1990.

C' esteut on scrijheu e walon riprins dins l' antolodjeye «Sicrijheus d' Årdene».

Di s' mestî, il esteut cinsî.

Louis Nisen, c' est eto l' tayon da Esther Baiwir.

## Ouve pol walon

I n' a waire sicrît. C' esteut puvite des arimés, mins sins erîlé pîtaedje.

Les rimes alént todi deus a deus.

I nos a leyî on bea tecse sol fåve do violoneu et do leu.

## 
Ene pådje avou des scrijhaedjes da sinne
Gama-coûte (discramiaedje)

* Li Gama-coûte ou coutea gama, c' est ene usteye di radiocérudjeye
* Bindes d' imådjes sol sudjet pa Djozé Schoovaerts avou s' personaedje Totlravi
** Gama-coûte (binde d' imådjes): esperyince d' on malåde ki s' î fwait operer
** Gama-coûte 2: sincieuse conferince sol tecnike


Imådje:Profèsseû_Massager.jpg|L' ovreu sol Gama-Coûte
Tièsses_rèssèréyes_po_l'sititchâdje_è_l'machine.jpg|Tiesses resserêyes po l' sititchaedje e l' machene
Les aiwes di Tongue (arimé)

**Les Aiwes di Tongue**, c' est èn arimé sicrît pa Lambert de Ryckman e 17inme sieke (dabôrd, e scrijha di dvant Feller).

Il est rprins e scrijha Feller divins l' grosse antolodjeye Piron.

## Sudjet
I moke les doûcès creyances so les viertus riwerreces des aiwes di Tongue.

## 
* Tecse rortografyî (rimetou e sistinme Feller)
Sbetchaedje (linwince)

Li **sbetchaedje**, el linwince, c'est l' rissaetchaedje do betch d' on mot, po-z askepyî on novea mot (naturelmint ou pal voye d' on linwe-ehåyaedje).

C' est l' contråve do scawaedje.

## Egzimpes
### Kimons nos
* «caporion» (vî mot, bas oficî), => 
* arantoele => 
* baloujhner => 

### Pitits nos
C' est co corant assez po les ptits nos walons: Albert, Robert, => Bert ; Artur => Tur;

Li boket ki dmeure divént voltî on dodobe mot : 
* Djozefine => Fine => Fifine 
* Mårtén => (Tin) => Tintin 
* Mårtene => Tine => Titine 
* Djenton => (Ton) => Tonton

### Sustantivires
* gåre tchampete => 

## 
 (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)

## Sourdant
Houprale (discramiaedje)

Les **houprales** u **houlpeas** et les **houretes** u **hoûlotes**, c' est des oujheas proylîs d' nute.

## Dispårtixhaedje
Divins l' kessionaire, l' ALW les aveut dispårti inte «hibou»  et «chouette».. Portant, tot scrijhant l' notûle, Marie-Guy Boutier si rindje dins l' riwaitaedje di l' inglès u do flamind ki n' ont pont d' mot diferin sorlon k' il ont des orayes u nén. Ces «orayes» la, ci n' est k' ene houpe di plomes, sins rapoirt avou l' schoûtaedje.

Gn a des sayes di dispårtixhaedje pus spepieus, avou les sincieus nos, dins l' motî d' Vervî a «houprale», dins Ene båke so les bwès d' l' Årdene p. 297 et divins l' motlî Dascotte so les oujheas. Dins l' Franwal Haust, gn a d' l' adire sorlon les mots francès a «hibou», «chouette», «effraie», «chevêche».

## Rindjmint sincieus ezès familes
Tos ces oujheas la apårtegnnut al famile des houpralidîs, apus ki l' hourete di clotchî k' est rindjeye dins l' famile des titonidîs.

## Rindjmint Wikipedia
Po les houprales k' on rescontere e l' Walonreye, l' eciclopedeye asprouve di fé l' sinteze des dnêyes des motîs insi:
### houprales sins orayes
(del pus grande al pus ptite)
* li hourete di bwès ou grande hourete u houprale di bwès u tchet d' nute u gnåwete u tchafô u hoûlote (*[[Strix aluco]]*)
* li hourete des tchamps ou pitite hourete u pitite houprale u pitite souwete (*[[Athene noctua]]*)
* li hourete di clotchî ou houprale di clokî ou blanke hourete (*[[Tyto alba]]*)

### houprales ås orayes
(del pus grande al pus ptite)
* li duk di rotche u duk di houlote u grosse houprale (*[[Bubo bubo]]*)
* li houprale di fagne (*[[Asio flammeus]]*)
* li houprale ås orayes u l' duk ås orayes u l' duk di bwès u l' tchet-coirnou (*[[Asio otus]]*)
* li ptit tchafô u pitit houlpea (*[[Otus scops]]*)

## Sourdants
Råve (discramiaedje)

* Råve (di feu)
* Råve (netiaedje al tere)
* Råve (naiviaedje)
* Råve (di fagne salrece)
* pitite gozete
Prezintoe nén definixhant

On **nén definixhant prezintoe** u **prezintoe nén definixhant**, c' est on prezintoe ki n' dene waire di dnêyes sol sustantif ki shût. Metans, on n' è sait ni l' nombe, ni l' cwantité.

## Coron -ès ås prezintoes nén definixhants femrins pluriyal
Sacwants nén prizintoes nén definixhants prindèt pacô li coron -ès divant on mot femrin pluriyal.
* : gn aveut  flotches dins vosse redaccion
* : on vs l' a ddja dit sacwantès feyes.
* : pa totès stroetès voyes (Loukîz a: ).
*  (vî eployaedje): c' esteut  bråvès djins.
* : gn a  fleurs ki s' lomnut inla.

#### 
Kesse sol coron -ès
Lotche

* lotche ås spenes (lotche des corantès aiwes) (*Cobitis taenia*)
* franke lotche (lotchete, mosteye) (*Barbatula barbatula*)
* lotches foû Walonreye
Toirdaedje di djonteure

On **toirdaedje di djonteure** (on dit eto: **toirtchaedje**, **stoirtcheure**, **foleure**), c' est cwand ene djonteure si toid.

Ça fwait foirt må, on må ki deure sacwants moes.

## Motlî
### dins l' lingaedje corant
On dit del minme façon: 
* "dj'  m' pougnet" oudonbén "dji  l' pougnet".
* "il a stoirdou s' pî" oudonbén "i s' a toirdou l' pî"

## Sôres di toirdaedjes
### toirdaedjes ordinaires
* toirdaedje do pî
* toirdaedje do pougnet
* toirdaedje do keute
### toirdaedjes a pårt
* stocaedje d' on dognon d' doet
* stocaedje d' on dognon d' årtea
* dispalaedje
* dizantchlaedje

## Sourdant
Dumont (discramiaedje)

**Dumont**, c' est on no d' famile foirt kinoxhou el Walonreye (li cwatrinme pus corant no, aprume e Hinnot). 

## Etimolodjeye
Å cmince, lomaedje d' ene djin ki vént d' ene plaece k' on dit Li Mont, å Mont. 

## Sicrijhas
### dizo cogne "du Mont"
Li cogne walone sereut "Domont" ("Dèmont", "Doumont"), mins li etroclêye divancete "du", k' egzistêye eto sol Coûtchant walon eyet l' Basse Årdene a stî l' cene k' a passé l' pus sovint e l' estat civil dizo cogne Dumont, Du Mont, Dumon u Dumond. Aprume ki l' no est foirt sipårdou el Province do Hinnot

### Ôtès cognes
* « Mont» a dné "Domont" ()
* « Mont» a dné "Doumont" ()
* « Mont» a dné l' cogne "Daumont" ().

## Poirteus do no
### Waloneus avou ç' no la
* Émile Dumont
* Jean Dumont (Jean G. Dumont)
* Jean-Pierre Dumont
* Samuël Dumont
* Thierry Dumont

### Ôtè djins

## Sourdants
Rome

thumb|Rome
thumb|August Fischer (1895)

**Rome**, c' est l' mwaisse veye di l' Itåleye.

## Mwaissès dnêyes
Li peuplåcion esteut di 2 874 529 dmorants e 2017.

Dins Rome, gn a ossu l' estat do Vatican.

## Univiersités

* Univiersité di Rome III
* Univiersité di Rome « La Sapienza »
* Univiersité di Rome « Tor Vergata »
* Univiersité Niccolò Cusano
Plaistadiu

On **plaistadiu**, ou des **moices**, c' est ene ou des pire(s) ou brike(e) aloyrece(s) ki vnèt foû d' on meur, po, si on-z a des cwårs, , continouwer l' meur et fé ene ôte plaece.

## Motlî
Cwand tot l' meur a des pires ki brikèt, tchaeke di zeles est lomêye **dint d' moice**.

## Istwere
Les plaistadius sont corant des trevéns ou dins les payis la k' les djins ont del plaece, mins waire di cwårs, et poleur kimincî des bastimints sins plans d' årtchiteke, a fwait k' il ont kékes liårds di costé.

El Walonreye, on fjheut co des plaistadius divant l' guere di 40.
Lochnô

**Lochnô** [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Rossignol, rebané avou 6730 Tintnî; limero diyalectolodjike: [Vi 13] (mwaisse pont ALW); vî limero del posse: 6731

## Istwere
Laide batreye el guere di 14.

## Sourdant
Såme (filet d' pexhe)

Li **såme**, c' est on filet d' pexhe, ki prind tote li lårdjeur d' ene corante aiwe. I pout aveur deus mantches, les ****.

## Discrijhaedje

Il est lesté avou des boles di plonk, ki trinnèt dins l' fond.

## Siervaedje
On l' pout trinner, ene djin so tchaeke des erives, et onk dins l' aiwe li dzeu do filet loyî après s' cingue.

On l' pout tindou après deus pikets ou après èn åbe, so les deus boirds di l' aiwe. Les pexheus rotèt dins l' aiwe pus hôt, po xhårer les pexhons et les tchessî dvins. 

Al fén, on l' pout trinner avou des naeçales, ki s' raprepièt, et li rployî cwand on-z a tot fwait.

#### 
* Racontaedje d' ene pexhe å såme (pa Nicolas Bouyon, cassetes Lucyin Mahin, , prumirès 3 munutes 30 sigondes)
Tot tournant les pådjes (noveles)

thumb
**Tot tournant les pådjes** (*Tot toûrnant lès pådjes*), c' est ene ramexhnêye di noveles da Jean-Pierre Dumont k' a rexhou e 2017.

Li montaedje do live pa seccions a stî adiercî pa Lucyin Mahin, k' a-st eto bouté so l' ehåyaedje ortografike aidî pa Djåke Desmet. 

## Contnou
Tos tecses di prôze sicrîts inte 2001 et 2016.

Sacwants sont des vraiyès noveles avou eralaedje dins l' passé (Monsieu l' procureu do Rwè, li grande sogne da Niniye).

Gn a des tecses istorikes, todi a vey avou l' veye di Hu
* Ricåzans del guere del vatche (1392-1395)
* Li pot d' Pessesse (1792)
* les cis do Riscans-tot (1849)
* Der Kaiser (1914)
* li ci k' esteut d' trop (1942)
* deus côps mayeur (1945)

N a-st ossu des istweres di tchesse
* tchesses di dvant l’ an 2000
* I frè spès wice ki Totoye si piedrè

Gn a on motlî di 7 pådjes å coron do live.

## Dinêyes eciclopedikes
Gn a-st å lére de tecses des interessantès dnêyes sociolodjikes. Metans: 
* On foirt bea discrijha des classes sociåles dins ene pitite veye divant 1940 (dins "Monsieu l' Procureu do Rwè").
* Li mostraedje del mintalité des bons Bedjes catolikes del fén des anêyes 1950 et do tribole-manaedje ki va shuve (divins "li plake di marbe"). Metans avou l' Concile Vatican II.

## Tåve des tecses
Li rindjmint insi pa tinme a stî fwait pa Lucyin Mahin
* 1î tinme : **li walon**
** Kimint k’ on djonne Walon ritrova les ameurs di s’ payis (scrît li catoize d’ octôbe 2001)
** Consey (sicrît li 26 di djanvî 2001)
* 2inme tinme : **Vicåreyes**
** Prumirès amours (e moes d’ avri 2007)
** Παντα ρει (tot ndè va) (e moes d’ avri 2007= 
** Monsieu l’ Procureu do Rwè (esté et erî-såjhon 2007)
* 3inme tinme : **Åd triviè d’ l’ Istwere**
** 1275 : Ricåzans del guere del vatche (sicrît e moes d’ måss 2001) 
** 1793 : Li pot d’ Pessesse (sins date)
** 1810 : Napoleyon amon nozôtes (li 15 di fevrî 2014)
** 1815 : Kî esteut i ? (e moes d’ nôvimbe 2012) 
** 1831 : Djôzef Li Bea (e moes d’ setimbe 2001)
** 1848-1849 : Les Riscans-Tot (li 13 do moes d’ måss 2014)
** 1880 : A ! li bon vén d’ Hu ! (li 8 d’ avri 2013)
** 1914 : Pocwè reyes tu ? (e moes d’ octôbe 2014)
** 1914 : *Der Kaizer* (li 17 d’ octôbe 2014)
** 1940 : Istwéres di vins (s.d.)
** 1943 : Li ci k’ esteût d’ trop (li 14 d’ avri 2013)
** 1959 : Li plake di mårbe (e moes d’ avri 2007)
* 4inme tinme : Istweres di tchesse
** Tchesses di dvant l’ an deus meye (e moes d’ fevrî 2004)
** I frè spès wice ki Totoye si piedrè (li 6 di decimbe 2013)
* 5inme tinme : Pititès djins
** Fefè et s’ calote (è l’ ivier 2013)
** Li p’tit Matî (e moes d’ octôbe 2012) 
** Magneûs d’ tchår (li 2 d’ djanvî 2015)
** Tchacaedje d’ oûs (li 2 d’ avri 2013)
* 5inme tinme : Voyaedjes 
** Deus côps mayeur (s.d.)
** Resconte (li 14 di djanvî 2016) 
** Li Copere et l’ cawoûte (e moes d’ fevrî 2016)
** On dlamenté rewoeyon (li 28 di setimbe 2001)
* 6inme tinme : Tuzaedjes filozofikes et rlidjeus
** Li pougnete (s.d.) 
** Å tribunå des biesses (s.d.)
** Sondje (s.d.)
** Di l’ ôte des costés del toele (s.d.)
** Foû des tuzaedjes d’ on simpe payizan (s.d.)
** Li grande sogne da Niniye (e meoes d’ djanvî 2013)
Raymond Honoré

**Raymond Honoré**, c' est on scrijheu e walon do Payis del Lovire. 

I note l' accint d' Sint-På, et pår do hamtea d' Veye d' Oussu.

Ses scrijhaedjes sont-st eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea.
Xavier Bernier

**Xavier Bernier** (riwalnijhåve ***Zavî Biernî***), c' est on bouteu pol walon, aprume pal voye des tchansons. Pu divni tchanteu et scrijheu. 

Il a vnou å monde a Crupet. 

Di s' mestî, il est mwaisse di muzike al hôte sicole di Tornè.


Bernier Xavier esplicant.jpg|a ene conferince so les tchansons e walon (Chevri, 2017)
Bernier Xavier waitant å hôt.jpg|item est i
Bernier Xavier grawiant guitåre.jpg|a s' prumî concert come «Loriot»


## Ouves pol walon
### Come ricwereu et come tchanteu
E 2002, i fwait s' memwere so les tchansons e walon, et l' lomer «Tchantans nosse bea lingaedje».

I prezinte eto des coferinces so les tchansons e walon.

Il a bouté sol livret del plake des Crapådes «A tot spiyî»

E 2022, il amonte ene binde di tchanteus k' i lome «Loriot» (do no d' on rlomé oujhea xhufleu). Il î tchante lu-minme e walon, des viyès tchansons, des ratournaedjes eyet des tchansons da sinne. Li prumî concert si dna a Sint-Serwai.

### Come sicrijheu
Dispu 2020, sacwants d' ses powinmes ont parexhou dins «Les Cayés walons».

Si prumî live, *[[Tchansons d’one miète pus lon (tchansnî)|Tchansons d’one miète pus lon]]*, a rexhou e 2024 dins l' Pitite coleccion del SLLW.

E 2024, il a dné 2 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Onk di ses powinmes metou e muzike

## 
* Si memwere
* Bokets di s' prumî concert come «loriot»
Croupet (discramiaedje)

* On **[[croupet]]**, c' est on ptit elvaedje do terén, sovint avou on plat dzeu.
* Croupet (viyaedje): li voiyaedje do payis d' Nameur (*Crupet*)
Purete

thumb
Ene **purete** ou ene **tchimijhete** ou ene **flanele**, c' est on mousmint k' on mete direk dissu dizeu do coir. Mins, come di djusse, ådzeu do sotént-goidje po les cmeres.

## Sôres di puretes
Dinltins, c' esteut des sins mantches. Asteure, end a avou des coûtès mantches, ki c' est cåzu come des ticheurs, mins sins scrijhaedje dissu. 

Gn a eto des modeles avou des coûtès burtales, aprume po les båsheles.

Gn a des modeles ki rmontnut sol dos, foiravant po les sportifs.


David Shankbone by David Shankbone.jpg|dizo ene tchmijhe ås coûtès mantches
Boulder Worldcup Vienna 28-05-2010 quali-w108 Szilvia Varga.jpg|
European teenage girl 2008.JPG|avou des burtales
Boulder Worldcup Vienna 28-05-2010 quali-w104 Mirka Krajciova.jpg|modele rimontant sol dos
Taprece

Ene **taprece**, c' est l' pîce d' ene machene a scrire ou d' ene copiutrece avou tote des tapes po tchaeke lete (ou chife).

## Sôres di tapreces
I gn a totplins des tapreces. Li pus peuprece, c' est l' QWERTY, mins des ôtes payis uznut voltî d' ôtes adjinceure : come el QUERTZ (Almagne) ubén l' AZERTY (France eyet Beldjike). Ces nos la sont sorlon les prumirès letes k' i gn a sol prumire roye, a hintche.

## Metaedje des mwins so ene taprece
Li hintche mwin si dvreut mete avou les cwate doets (pitit doet, doet a l' anea, grand doet, erî-doet so les letes del troejhinme rindjeye, QSDF po les tapreces AZERTY. 
  

Li droete mwin si mete di l' ôte des costés del minme façon so JKLM.

Les letes do dzeu et do dzo sont les cenes ene miete di bihaire. Metans li ptit doet del gåtche mwin va taper A ådzeu eyet W ådzo.

L' erî-doet a eto les letes do mitan: i taprè F eyet G (gåtche mwin) et J eyet K (droete mwin).

Mins gn a des hoplêyes di djins ki tapnut a deus doets.  

## Dins les belès letes e walon
On djåze di diferinnès sôres di tapreces di machenes a scrire dins Lucien Mahin l' roman e walon Vera:
:*Natasha s' ocupreut des machenes a scrire vîs modeles. End aveut d' cénk sôres : des avou les caracteres cirilikes, les cenes k' on vindeut l' pus. Dins les cenes ås caracteres laténs, t' end aveus avou l' taprece AZERTY. AZERTY, c' est les letes k' aparexhèt sol deujhinme rîlêye di tapes, å hôt, a hintche. Ces-lales, i les vindént ås consulats des payis do Coûtchant et a sacwants otels di Yalta. Des ôtes al taprece QWERTZ, c' esteut po les Almands d' Crimêye.
:*Al fén, n aveut les cenes avou tote li riguilete des accints pol trouk, on scrijha k' gn a des faflotes a tos les mots. Gn aveut cåzu k' zels a les vinde so tote li Crimêye. Leus cliyints, c' esteut bråmint les soces cultureles tatåres k' avént adopté li scrijhaedje latén a môde des Trouks.
:*Li cénkinme sôre, c' esteut les tapreces ås caracteres arabes, ki l' rôlea ride sol droete cwand on tape, li contråve des ôtes, paski li scrijhaedje arabe va di droete a hintche. End avént vindou bråmint so l' Iran, ki cåzèt piersan, mins scrijhèt avou des caracteres arabes. L' Iran, c' esteut cåzu l' seule cliyintele k' el Buro Marinov aveut ådfoû del Crimêye, et fé d' espôrtaedje.
:*Asteure ki les djins s' éndjolijhént a make tertos, Zande ni saveut nén dtrop cwè fé avou ces agayons la.''

## Sourdant
Lete Y

Li **lete Y** (k' on lét **igrek**), c' est li 25inme et dvant-dierinne lete di l' alfabet latén. C' est l' deujhinme dimeye cossoune.

E walon (rifondou eyet sistinme Feller), ele riprezinte todi li mouyeye (li son yod).
Tchansnî

On **tchansnî**, c' est on live avou des tchansons. 

Å pus sovint, gn a les airs avou (pårticions). Mins sacwants did zels, come les tchansnîs di studiants, ki les airs sont bén cnoxhous, n' ont k' les cåzaedjes.

## Tchansnîs avou des tchansons e walon
thumb|left|100px|ôte tchansnî e walon 
* Lire måmdiyinne (tchansnî) (1901, replaidî e 1966): cåzu totès tchansons e walon.
* Tiouli (tchansnî): tchansons di scoutes e francès, avou ene pitite dijhinnes e walon (Djan d' Nivele, li Tchant des Walons, L' avez vs veyou passer ou picård (*[[Les cénk clokîs (tchanson e picård)|les chinq clotiers]]*) (1950, replaidi e 1954 et pus tård; racsegnes vaici).
* Nameur, Sambe et Mouze (12 tchansons e walon d' ene sitroete plake do minme no)
* Tchantans Françwès (2000): tchansons e walon da François Loriaux
* So tchants so voyes (Joël Thiry, 2014): bråmint des tchansons e walon.
Tchansnî di studiant

On **tchansnî di studiant**, c' est on tchansnî avou des tchansons ki les studiants a l' univ tchantnut voltî dins leus guindayes (fiesses di studiants).

## Contnou
Gn a sovint dins des tchansnîs di studiant:
* des tchansons a boere
* des måhonteusès tchansons
* des tchansons d' soces coinreces si studiants (redjonåles).
Pietri

thumb|pietris dins l' nive
Les **pietris**, c' est des oujheas di l' ôre des glinacîs, di sacwants djinres (Perdix, Alectoris…), et k' on tchesse voltî. Eyet ls aclever po çoula.

El Walonreye, i gn a ki l' grijhe pietris, mins li rodje pietris, c' est èn oujhea passant.

Sincieuzmint, les pietris et les faizans sont rindjîs dins l' dizo-famile des faizannidîs.

## Sôres di pietris
* grijhe pietri (pietris ordinaire, *[[Perdix perdix]]*).
* rodje pietris (*[[Alectoris rufa]]*)
* pietri bartavele (*[[Alectoris graeca]]*) 
* pietris d' Sardinne (pietris amazire, *[[Alectoris barbara]]*)

## Sourdants
Plocon des cabutacêyes

Li **plocon des cabutacêyes** ou **plokete des croejhrecires**, c' est on ptit inseke schaerbotrece ki magne les cabus, les golzå et les ôtes plantes cabutreces.

 *[[Phyllotreta nemorum]]*
Igor Kolaković

vignette|330x330px|Foto d' lu.
**Igor Kolaković**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 4 di djanvî 1965 a Podgorica, ene veye do Montenegro.