open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jean Baudouin

thumb|left|120px|(eviè 2010)
**Jean Baudouin** a skepyî li 8 di setimbe 1934 ey a morou li 8 di fevrî 2012.

C' est on bouteu pol walon k' a bråmint ovré al radio.

Il a stî prezidint d' l' UCW  Nameur.

thumb|A l' emission "900.000 Walons" a Nameur
Il a scrît dipus d' 40 pîces radiofonikes, inte di zeles ene trintinne e walon. Ladvins, bråmint des floricontes ("Li Rotche ås cwakes") et des fåves do vî vî tins istorikes ("Bayård").

Il a eto scrît cwate pîces di teyåte :
* Li minisse (1998)
* Li manaedjire aprivwezêye (1999)
* Alez les djaenes ! (2005)
* Pike ou keur (2007)

Di s' mestî, il esteut cwefeu pu grimeu al tévé (RTB Brussele) ey eto po des fimes et dins les teyåtes. Si a-t i stî produjheu d' emissions al radio, a l' RTBF Nameur (900.000 Walons).

#### 
Årtike di "l' Avni" a s' moirt
Pîce radiofonike

Ene **pîce radiofonike** u **pîce pol radio**, **pîce djouwêye al radio**, c' est ene pîce di teyåte ki n' si djowe nén so ene escanfår, mins k' est léjhowe al radio.

Les brutaedjes et les candjmints del vwès î sont mo consecants.

## Sacwantès pîces radiofonikes e walon
* Ratacans, mes efants da Albert Maquet.
* Li paltot, redjårbaedje da "Gogol", pa Albert Maquet, metou so cassete å CRIWE.

## Sacwants scrijheus di pîces radiofonikes
* Albert Maquet
* Jean Rathmès
* Andrée Sougnez
* André Volral

## Hårdêye difoûtrinne
"On drame el fagne", pîce radiofonike da Andrée Sougnez.
* Mwaisse modêye (mwais scanaedje)
* Rifondowe modêye
Irlandès (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; goydelike &gt; **irlandès**
----
L' **irlandès**, c' est on lingaedje del brantche goydelike do gayel, djåzé e l' Irlande, disk' å djoû d' ouy.

Code ISO: **ga**

## Vicansté
C' est on mancî lingaedje dispu k' les Irlandès ont cmincî a djåzer inglès å cmince do 20inme sieke. Gn av' pus k' les viyaedjes sol boird del mer, å Coûtchant, ki les djins l' cåzént co coramint. Mins l' govienmint a fwait ene foice pol raprinde azès scolîs. Di 5 a 10 åcint di cnoxhance passive diviè 1950, on-z a rpassé a 40 åcint dins les anêyes 1980.

L' irlandès est divnou on lingaedje oficire del Kiminålté uropeyinne dispu li 1î d' djanvî 2007. Tos les pårlumintîs uropeyins irlandès si fjhèt èn oneur del djåzer. Tot rwaitant si motlî, li mot «&nbsp;''taoiseach&nbsp;''» est sovint uzé po cåzer do tchîf do govienmint irlandès.
Adrovire

Ene **adrovire**, c' est ene troke di mots, foirt coranmint siervous dins l' emantchaedje del fråze walone, ki s' metèt al tiesse del fråze po refoirci on sudjet u on coplemint.

:***Gn a''' l' vatche '''ki''' vele.''

Li boket del fråze ki cmine pa "ki" rishonne a ene [[fråzlete rahoucrece]]. C' est l' minme tcherpinte, mins nén l' minme fonccion.

== Adrovire "gn a ... ki" ==
:***Gn a** vosse pa **ki** vs a houkî.''
c' est on refoircixhaedje di :
::''Vosse pa vos a houkî.''

== Adrovire "c' est ... ki" ==
=== emantchaedje simpe ===
:***C' est*' mi **k**' est mwaisse.*
C' est on refoircixhaedje di :
::*Dji so mwaisse.*
=== emantchaedje pus long ===
:***C' est** mi **k**' i fåt k' î våye.*
C' est on refoircixhaedje di :
::*I fåt k' dj' î våye.*

== Adrovires dins les ôtes langues ==
=== francès ===
«c'est … qui»: minme fonction ki li sfwaite adrovire e walon.
:c'est moi qui ai raison et c'est vous qui avez tort.* (c' est mi k' a råjhon, et c' est vos k' a toirt)

## Hårdêye difoûtrinne
Definixha des adrovires dins l' motlî del pitite Croejhete da L. Hendschel
Croejhete do walon

thumb|croejhete da Léonard
Li **croejhete do walon**, c' est totes les rîles di croejhete ki s' aplikèt å walon.

Ladvins, gn a les codjowaedjes.
:*Po les codjowaedjes, loukîz [[Codjowaedje_e_walon#Din.C3.AAyes_so_les_codjowaedjes_coinreces|vaici]].*

## Piceures especiåles del croejhete do walon
Li croejhete do walon est foirt dilé les croejhetes des ôtes lingaedjes roman. Portant gn a sacwantès diferinces, aprume :
* dins l' plaeçaedje pronos divant l' aidant viebe.
* dins l' plaeçaedje di l' addjectif djondrece.
* dins l' uzaedje do condicioneu.
* dins l' uzaedje des dobes erî-tins.
* pol coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
* pol cawete -ss

## Ovraedjes sol croejhete do walon
### Fok e rfondou walon
* Lorint Hendschel, Li ptite croejhete do rfondou walon. (sicrîte pår e rfonou walon, eplaideye so les fis e 2001 (**CR2**).

### E rfondou walon, eyet dins tos les accints
* Lorint Hendschel, "Li waibe del croejhete walone" (Tecse e francès, egzimpes e rfondou walon et dins les diferins pårlers, eplaideye so les fis e 2001 (**CR1**).

### Dins tos les accints
* Louis Remacle: *[[sintake do pårler walon del Gléjhe (lives)|Syntaxe du parler du parler wallon de La Gleize]]* (3 tomes, 1952, 1956, 1960) (**CE2**).
* Roger Viroux & Johan Viroux: (**CG1**).

### Accints do payis d' Lidje
C' est e payis d' Lidje k' i gn a yeu l' pus di lives sol croejhete.
* Croejhete Micheels (1863) **[[CE3]]**
* Georges Doutrepont *[[Codjowaedjes da Doutrepont|Tableau et théorie de la conjugaison dans le wallon liégeois]]* (1891)
* Julien Delaite, *Essai de grammaire wallonne, Le verbe wallon* (1892); 2inme pårteye *Essai de grammaire wallonne* (1895). (**CE57**)
* Joseph Willem, *Grammaire wallonne* (1902)
* Joseph Bastin, *[[Croejhete da Bastin|Morphologie du parler de Faymonville]]*, BSLLW, 1909.
* Marcel Fabry, *Grammaire patique du wallon liégeois* 1951.
* Joseph Bertrand et Jo Duchesne "*[[Croejhete da Bertrand et Duchesne|Grammaire wallonne]]*", sins leu sins date.
* Jules Lempereur & Jacques Morayns, "*[[Li walon d' Lidge (lives)|Li walon d' Lidje]]*", tome III & IV.
* Simon Stasse, "Po scrire d' adrame li walon d' Lidje", 1998

### Accints do payis d' Nameur
E payis d' Nameur, gn a yeu k' ene croejhete, li cene da Lucyin Léonard : Ene saye di croejhete di nosse patwès.

### Accints walons do Coûtchant
Les accints walons do Coûtchant ni sont nén sins rén.
* Walter Dartevelle, *Grammaire wallonne, dialecte de Wanfercée-Baulet* (1956).
* Joseph Coppens, "*Grammaire aclote*" (1959). (**CO4**)
* Omer Bastin, *Manuel de grammaire wallonne* (1965).
* Christine Tombeur, El pitite grammaire des Chnapans (2001).


Imådje:croejhete_Limpreur_Morayns.jpg|Croejhete da Lempereur et Morayns
Imådje:Stasse croejhete.jpg|Croejhete da Simon Stasse
Imådje:bastin_croejh_wi.jpg|croejhete da Omer Bastin
Imådje:croejhete_Tombeur.jpg|croejhete da Christine Tombeur


## 
* Codjowaedje e walon

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Li waibe del croejhete walone da Lorint Hendschel
* Li ptite croejhete da Lorint Hendschel
* Rimetante croejhete walon-francès (Roger & Johan Viroux)
* Djivêye des croejhetes so l' Aberteke
Hin

Li **Hin** (è francès *Le Hain*, è neyerlandès *Brakel*) est ene aiwe di walonreye, metowe tote etîre dins l' province do Roman Payis, ki cmince a Liloe et ki ride dins les viyaedjes di Opin, Wåtî-Brinne, Brinne-l'-Alou eyet Brinne-Tchestea po finålmint s' taper dins l' canal Brussele-Tchålerwè a Clabek.
Wåtî-Brinne

**Wåtî-Brinne** (e francès *Wauthier-Braine*, e neyerlandès *Woutersbrakel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brinne-Tchestea.

## Referinces
Adoråcions

Les **priyires** u **adoråcions**, c' est ene abitude rilidjeuse di l' Eglijhe Catolike. Les curés d' ene cénkinne di pårotches si rashonnut dins on viyaedje, al minme date tos ls ans.

Divins ene diyoceze, tchaeke pårotche a si djoû da ley, po fé l' adoråcion; di sôre k' avår l' anêye li Sint-Sacramint est espoizé tot l' timp.

A l' eglijhe, el Sint-Sacramint dimore espoizé tote li djournêye, et al avesprêye on fwait l' benixhaedje. 

Les djins vont priyî ene eure a l' eglijhe. Gn a èn aeura, metou a l' aberteke, po tchaeke famile aler adorer l' Sint-Sacramint. On s' adjenixhe a deus djnos, pu aler sol tcheyire.

A nonne (ou èn ôte djoû) les djins, ou seulmint les curés et leus aidants, si rapoulnut co on côp po magnî eshonne et rashonner des cwårs. C' est l' *dinner del adoråcion*. On djheut k' c' esteut leu dicåce, a zels.

Cisse pratike dimore todi so pîs.

*Les "Priyires" (adoråcions) sont diferinnes des [[priyires del djournêye]], k' on dit tos les djoûs.*
Lodjike

Li **lodjike** c' est l' syince do råjhonmint. Elle aide les djins a dire si ene sacwè est vraiye ou fåsse.

Èn egzimpe bén cnoxhou, diné d' Aristote:

# Tchaeke djin est mortele.
# Aristote est ene djin.
# Adon, Artistote est mortel. 
 
On lît \land come "eyet"; dj' ô bén, les deus sont vraiys. 
On lît \lor come "ou"; dj' ô bén onk (pol moens) est vraiy. 
On lît \Rightarrow come "implike" ou "Si ... adon ... ". 
On lît \lnot come "nén" ou "C' est nén vraiy ki...". 
 
Vochal li minme egzimpe tot-z eployant les simboles lodjikes:
: (djin \Rightarrow mortele) \land (Aristote \Rightarrow djin) \Rightarrow (Aristote\Rightarrow mortel)  

Eyet co l' minme egzimpe, avou des termes djenerås:
: (a \Rightarrow b) \land (c \Rightarrow a) \Rightarrow (c \Rightarrow b) 

Cwand on cåze del *lodjike* on cåze des *clåzes lodjikes*. Ene clåze c' est tot biesmint ene sacwè come "Aristote est ene djin" ou "Tchaeke djin est mortelle"; dj' ô bén, on declaraedje ki pout esse vraiy, ou fås, mins nén les deus.

Les acertinaedjes sont des relåcions lodjikes ki sont tofer vraiyes, metans (a \lor \lnot a). On les lomes des totolodjeyes (metans: "i plout oudobén i n' plout nén"). 

Les copiutreces eployèt l' lodjike po fé des algorisses.
Brussele (veye)

thumb|Brussele vèyue do Mont des Arts
thumb|Måjhon del Veye a Brussele, del nute
:*[[Brussele|Discramiaedje des årtikes avou "Brussele"]]
*'Brussele** (e francès ''Bruxelles'' ; e neyerlandès ''Brussel'' ; e-n inglès ''Brussels''), c' est l' mwaisse veye del [[Beldjike]].

Bussele, c' est l' miercorin del [[Brussele (redjon)|redjon do minme no]].

C' est eto ene des [[mwaissès veyes]] di l' [[Union Uropeyinne]] (ancyin Cmon Martchî).

Brussele est ossu l' sidje del [[Kiminålté flaminde]] ey del [[kiminålté francesse di Beldjike]].

Les djins d' Brussele si lomnut les **Brusselwès**, rabaxhanmint, les **Bruslers*'.

== Istwere ==
Brussele a stî l' mwaisse veye des [[Bas Payis borguignons]] dispu l' [[15inme sieke]]. Adonpwis, des [[Bas Payis espagnols]] pu [[Bas Payis otrichyins|otrichyins]] divant di esse li cene del [[Beldjike]] (1830).

== Lingaedjes ==
Divinltins, les djins d' Brussele djåzént tertos [[tîxhwès braibançon]], on [[diyaleke]] do [[neyerlandès]]. Mins cwand n a-st avou todi dpus di fonccionaires k' î dmorît, aprume après 1930, pu adon des traeyincieus (financîs, tchîf d' industreye), les djins s' ont metou a-z î djåzer bråmint l' [[francès]].

Dispu les [[anêyes 1970]], n a-st ene grosse kiminålté [[marokin]]ne a Brussele, ki les pus vîs cåznut l' [[arabe marokin]], et sacwants li [[berbere]] do Rif. N a-st eto sacwants [[Trouk]]s.

Come veye eternåcionåle, avou toplin des fonccionaires di l' [[Union uropeyinne]], on-z î djåze ossu l' [[inglès]] tocosté.

== Tuzance & foclore ==
* [[adjeyant]]s d' Brussele.
* schaesseus :
* porcession do may (*meiboom'')

## Li ban d' Brussele
* Brussele (1000)
* Håren (1130)
* Låken (1020)
** Heyzel (1020)
** Mutsaard (1020)
* Neder-over-Hembek (1120)
** Neder-Hembek (1120)
** Over-Hembek (1120)
* Li Bos et l’Abeye del Tchambe

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Brussele
Engroe

**Engroe** (***Engrè*** u ***Engreu***, prononcî *Èn'grè* u *Èngreu*), c' est on hamtea d' Måbompré, d' a pô près 100 djins.

Gn aveut pont d' botike. Les djins alént ås comissions a Bounru.

Asteure, c' est foirt touristike.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Engroe

* Les Prés
** les prés do Stokea (la-minme *Stokê*)
** les prés do Viabout
** les prés del Fosse
** li pré d' ås Deus Oûtes
** li grand pré å molén di 
** les prés do Himbri
** les prés d' å Voyea (la-minme *Voyê*)

## Djeyografeye
C' est a Engroe ki l' Oûte nonnrece ridjond l' Oûte bijhrece po fé l' Aiwe d' Oûte, al plaece lomêye "ås Deus Oûtes".

## Rilomêyès djins d' Engroe
* Roland Georges
* Albin Georges, èn ancyin gaztî do *Sillon belge*, k' a scrît on live e francès *La Glèbe*, dizo l' no d' pene "Albin Georges Terrien*, d' après si spot come sicrijheu å "*Sillon''".
Gazea

**Gazea**, c' est on no d' famile del Walonreye. E francès, on scrît purade *Gaseau*, *Gasia*, *Gasiaux*, *Gasséaux*, *Gassiaux*, *Gazeau* u Gaziaux.

## Etimolodjeye
picård "gaziô" (gozea, pitit gozî) (djin k'&nbsp;a on ptit hatrea, u ki n'&nbsp;boet waire). 

## Poirteu do no
* Jean-Jacques Gaziaux

## Hårdêye difoûtrinne
Nos d'&nbsp;djins eyet d'&nbsp;plaeces avou l'&nbsp;cawete -ea
Charles-Henri Derache

**Charles-Henri Derache**, c' est on rlomé scrijheu di pîces di teyåte e walon.

Ses pîces fourît djouwêyes disk' ezès anêyes 2000.

Riprins dins les studias da Emile Lempereur sol teyåte e walon.

## Pîces da sinne
* "L' eskelete el måjhone".
* "Schoûte on pô, Diodjinne".
* "Djeu d' dames".
* "C' est scrît la".
* Nosse curé Bacusse (comedeye 3 akes)
Marius Staquet

**Marius Staquet**, c' esteut on teyåtreu e picård, k' a fwait s' cårire a Moucron.

Il a skepyî a Sint-På (dilé L' Lovire) li 2 d' octôbe 1920. 

Il a morou li 31 d' awousse 1985.

## Biyografeye et ouve pol picård
### Studes et cmince di s' cårire
Il a studyî l' muzike ås conservatweres di Mont et d' Brussele et fé des prumîs pris.

Adon, i scrît des operetes, come sicrijheu-compôzeu (e walipicård).

E 1951, i vént dmorer a Moucron, et continowe a djouwer teyåte. 

### A Moucron
E 1963, Moucron eyet Comine sont raloyîs al province do Hinnot, et Staquet tuze k' i fåt mete so pî ene dramatike e picård. Mins lu n' saveut cåzer picård ! C' est adon k' i rescontere po «picårdeu», André Demeyère. Va ndè nexhe ene soce, li «Théâtre wallon mouscronnois», avou Marius come sicrijheu, André come ratourneu e picård, et li feme Staquet, Viviane, come essinneuse.

Adon, ci fourit 27 pîces et rvuwes k' el trope va-st amonter. Elle est sotnowe pa l' RTBF k' endè va prinde 18 captåcions.

Les pîces fourît sovint rimetowes e walon, et djouwêyes tocosté.

### Sacwantès pîces da sinnes
* "Plomes, plomes… tralala"
* "Alez ! Leyans lzès ndaler"

## Ricnoxhance
L' aisse del tuzance di Moucron poite si no, come li dramatike, ki s' lome «Compagnie Marius Staquet».

Si ouve serè porshuvowe pa Christian Derycke, avou l' minme succès a Moucron, et tocosté e l' Walonreye.

## Sourdant
Léon Fréson

**Léon Fréson**, c' est on rlomé scrijheu d' pîces di teyåte e walon.

E 2024, il est finalisse do Pris d' teyåte del Federåcion Walonreye-Brussele, avou s' pîce *Ah les brokes !*.

## Sacwantès pîces da sinnes
* "Bon sonk ni pout minti"
* "Ostant mi k' èn ôte"
* "Mamé"
* "Li tins des åbalowes"

## Sourdants
El tchant d' no cok (emission)

**El tchant d' no cok** (*El tchant d’no coq*), c' est ene emission e walon adjinçnêye pa Jean Goffart so Radio Quartz a Sombrefe. Elle egzistêye dispoy li moes d' nôvimbe 2002.

Ele deure deus eures, li dimegne di l' åmatén, etur ût eyet dijh eure.

## Organizaedje
Sovint, gn a beacôp des tchansons.  C' est totès tchansons e walon, di totes les coines, et di tos les trevéns. End a eto e picård ey e francès (mins di di tchanteus ki tchantèt eto e walon).

Di tenawete, i preye on waloneu, et lyi dmander des kesses et des messes.

C' est l' prumire emission e walon k' a stî oyåve sol Daegntoele.

## Disponûlté

### Radio
Elle est schoûtåve so 93,9 FM (åtou d' Sombrefe).

### Hardêyes difoûtrinnes

* Radio Guide  
* Radioline
* Radio Quartz (del Walonreye)    
* Radio Quartz (del France)     
* TuneIn   

## Sourdants
Kurów

**Kurów** , c' est on viyaedje di Pologne, metou etur Puławy eyet Lublin so ene aiwe lomêye Kurówka.

E 2006, i gn aveut vaila 2800 djins.

## Istwere
Etur 1431 et 1442, li viyaedje obtént les droets del lwè di Magdibork. Come c' esteut ene privêye veye i gn î aveut on martchî d' amagnîs et des fjheus d' fôreures et d' peas d' biesses.
Å 16inme sieke, c' est on cinte do Calvinisse adonpwis disk' e 1660, bråmint des djins s' toûnnut a l' arianisse.

E 1670 li pesse s' abate sol veye ey ele piede on moumint s' tchåte. Dispu çoula, ele pårtaedje si istwere avou l' restant del redjon. 

Après l' pårtixhaedje del Pologne è 1795 elle est rprinde pa l' Ôtriche. E 1809 ele rdjond l' Dutcheye di Varsoveye et divni ttafwait polonesse è 1815. E fevrî 1831 les foices del djenerål Józef Dwernicki batnut des unités rûsses. E 1870 li veye piede ttafwait s' tchåte di veye et rinte podbon el Pologne e 1918.

Å cmince del Deujhinme guere daegnrece, li 9 di setimbe 1939, li Luftwaffe tape bråmint d' bombes dissu l' veye. Li bombårdumint distrujha èn ospitå civil, po n' dire ki çoula. Tins del guere, l' Almagne mete so pîs deus camps di foircé ovraedje nén lon d' drola. E 1942 on ptit gheto est metou e plaece, mins bråmint d' prijhnîs parvnît a s' schaper et rdjonde li rezistance dins les coinreces foresses.

## Tourisse
Po çou k' est do tourisse, i gn a-st el veye ene eglijhe del rinexhance, rifwaite e 1692 avou ene tombe del famile Zbąski eyet des sculteures da Santi Gucci. C' est ossu drola k' el djenerå Wojciech Jaruzelski a vnou-st å monde.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe do viyaedje di Kurów
Kurówka

[thumb|150px|Kurówka dins [Chrząchów (1)]]

Kurówka, c' est ene aiwe do Nonne-Ess del Pologne ki s' va taper dins Vistule. 

Si tradjet fwait eviè 50 km.

## Veyes et consecants viyaedjes k' elle î passe
Di s' sourd disk' a Vistule, vola les pus consecantès plaeces ou çki Kurówka passe :
thumb|150px|left|Kurówka dins Chrząchów (2)
* Garbów
* Markuszów
* Kurów
* Końskowola
* Puławy
Cabu

thumb|deus verts cabus
Li **cabu** u **djote**, c' est ene verdeure avou ene grosse tiesse, del famile des cabutreces.

 *Brassica oleracea*

## Sôres
I gn a des blancs cabus, des rodjes ou bén co des verts.

## Ahivaedje
Cwand i plout, l' cabu k' a ene grosse tiesse, i n' a jamwais frexh a ses pîs. Adon, el fåt raiwer dipus k' a s' toû.

## Cujhnaedje
I s' pout mindjî crou ou bén cût, on pout par egzimpe fé del djote avou.

## Dins l' lingaedje walon
Des ratourneures avou «cabu»
* aveur ene «»
* 

## Sourdant
A ! l' djeu d' bale (tchanson)

**A ! l' djeu d' bale** (k' el prumî tite est kécfeye "**al djeu d' bale"**), c' est ene rilomêye tchanson e walon tchantêye pa Bob Dechamps. 

C' est André Hancre k' a scrît les paroles.

C' est eto on tecse di documintåcion so l' motlî do djeu d' bale.

## Tecse e rfondou
::***A ! l' djeu d' bale !***

:*Dji n' esteu nén pus hôt k' troes pemes (*pomes*)*
:*Ki dj' esteu ddja sol balodrome*
:*Cwand dji veyeu taper les grands,*
:*Dji sinteu bate èm cour d' efant,*
:*Ça n' esplike nén, ces afwaires la;*
:*C' est ene sacwè ki vos prind la.*
:*C' est dabôrd on tchok electrike,*
:*Et avou l' tins, ça dvént cronike.*

Respleu :

:*Al taxhlete, al basse mwin, å talon*
:*A !  le djeu d' bale ! A !  le djeu d' bale ! *
:*Å ptit bresse, al volêye et å rbond,*
:*A !  le djeu d' bale ! C' est tote èm passion*

:*Cwand dj' a trové on want a m' mwin,*
:*Dji n' a nén ratindou lontins*
:*E dadaye, dj' a stî fé el tchet (*tchat*)*
:*Et tos les djoûs, dji rmeteu ça.*
:*Å leu di studyî mes luçons*
:*Dji ndaléve et vudî l' talon.*
:*Sketé, dji rintreu al swerêye*
:*Po ramassî ene digrincêye.*
 
å respleu

:*Dj' a grandi, dj' a divnou stocaesse*
:*Dins l' prumire ekipe, dj' a yeu m' plaece.*
:*Dj' a cnoxhou tos les bons moumints*
:*K' dj' aveu revé, estant gamén.*
:*Ls aplodixhmints, les copes, les fleurs*
:*Les sopoirters et les oneurs.*
:*Gn aveut minme dipus d' ene djonnete*
:*Ki, e passant, m' f(ijh)eut des clignetes.*

:*La des anêyes, sovint dji pinse*
:*Ki dj' a wangnî mes dierins cwénze.*
:*Ça n' vout nén dire ki dj' a trayi*
:*Tot çki dj' a veyou et veu voltî.*
:*Dji so toplin d' admiråcion*
:*Po Leyon Cassart, el tchampion.*
:*Et tant k' mes djambes poitront m' carcasse,*
:*A totes les lûtes, dji srè sol plaece.*

Dierin respleu :
:*Al taxhlete, al basse mwin, å talon*
:*A !  le djeu d' bale ! A !  le djeu d' bale ! *
:*Å ptit bresse, al volêye et å rbond,*
:*A !  le djeu d' bale ! C' est tote èm passion*

:*Al taxhlete, al basse mwin, å talon*
:*A !  le djeu d' bale ! A !  le djeu d' bale ! *
:*Å ptit bresse, al volêye et å rbond,*
:''A !  le djeu d' bale ! C' est on djeu walon.

## Pî-note
André Hancre

**André Hancre** a skepyî li 27 di decimbe 1919. Il a morou a Tchåsse li 14 di djun 2008.

C' esteut on scrijheu e walon ki dmoréve a Ocgniye.

Il esteut mwaisse taeyeu d' mestî. Di s' prumî pasmint d' tins, djouweu d' bale.

## Ouve pol walon
Il a scrît des tchansons (dipus d' 25). End a sacwantes k' ont stî rprinjhes pa Bob Dechamps come "A ! l' djeu d' bale" eyet "Tango walon".

Ses pîces di teyåte tournént åtoû do djeu d' bale ("Li ptit mitan", "Del mouche å tamis"). Ey eto ses tchansons ("A ! l' djeu d' bale", "Markez l' chasse").

## Ôtes distinccions
* loreya do travay.
* tchuvalî d' l' ôre Yopôl II.
* Croes d' Tchuvalî d' l' ôre del Corone
* Croes d' Tchuvalî d' l' Ôre Yopôl
* Citweyin d' oneur del veye d' Ocgniye.
* Pris del SABAM e 1989.

## Sacwantès pîces di teyåte
* "Li ptit mitan"
* "C' est nén co po ç' côp ci"
* "Matante Rita"
* "Del *mouche* å tamis"
* "Dji serè mayeur"
* "Li diåle mareye si feye"
* "Gnerkè u les clokes"
* "Nacionåle 4"
* "Vive li spôrt"
* "El monsieu da madame"
* "Codou sol vete" (*coudë së l' vet´*))
* «Li mwaisse» (*Li Maîsse*), k' a yeu l' cope do Rwè, djouwêye på «Cercle royal le Sillon» di Moirmont (Masbork) e 1961.

## Sacwants tites di tchansons
* A ! l' djeu d' bale
* A vosse santé
* Amon nozôtes
* Avou ene tchanson
* Brabant walon
* Come mes tayons
* Dj' a trové ene pitite valse
* Dj' inme tot çk' est espagnol
* Ele mi volnut tertotes
* Fåt sawè l' fén
* I fåt daler e velo
* I fåt viker
* Markez l' chasse
* Nos cuzéns do Wisconsin
* Nos nos rvoerans
* On s' è fote
* Cwand Bebert saetche so sn acordeyon
* Cwand dj' a veyou Djuliete
* Salut les copins
* Tango walon

## Sourdants
Atelaedje des boûs

[thumb|e l' [Oucrinne]]
L' **atelaedje des boûs**, c' est eployî des boûs, des vatches u des åmeas come ovrante biesse po saetchî des ekipaedjes u des eraires.

## Atelaedje
Po ateler les boûs après l' ekipaedje, on s' sierveut d' on ****. Il esteut loyî après les coines do boû avou ene . Les djonnes boûs ni s' leyént nén åjheymint . Elzès faleut etraityî come les tchvås dins les perones.

On-z ateléve eto les boûs avou des goreas. Les goreas d' boû estént bråmint pus stroets ki les cis di tchvå, rapoirt al cogne do cô. Les curs ki rascovrèt les bwès n' arivént nén å coron do bwès. Å dzo, gn av' pont d' cur, c' esteut ene pîce di fier. 

On-z ateléve voltî les boûs cwand c' esteut po-z ovrer dins les broûs. I rsaetchèt leu pate pus åjheymint des broûs. 


Bueyes (carahue).jpg|Deus boûs avou l' djeu inte les coines (e Tchili)
Bad Windsheim Ochsen.jpg|atelaedje sins djeu (e l' Almagne)


## Feraedje
Les boûs estént ferés. On n' meteut on fier fok so l' onglete difoûtrinne. Li fier å boû esteut a môde di xhuflet, paski les boûs tapèt å lådje. Gn aveut ene pitite betchete padvant.


Bundesarchiv Bild 183-S83688, Ochsenhufbeschlag in einer Dorfschmiede.jpg|Feraedje d' on boû
Fier å boû.jpg|fier po ferer les boûs (u les vatches) d' atelaedje


## Istwere di l' atelaedje des boûs
### el Walonreye
Dins l' inte-deus-gueres, on-z a voltî atelé on tchvå avou on boû. Po les tcherwaedjes, on djheut k' c' esteut mî tcherwé.

E 1935, on pout adviner les plaeces la k' on-z ateléve co des boûs avou on djeu e 19inme sieke, å vey del mape ALW 9.33.

On nd a co ratelé tins del guere di 40 paski les tchvås ont stî rekizicionés.

Dins les anêyes 1950, gn aveut co di 10.000 a 15.000 boûs et vatches k' on-z ateléve el Beldjike.
### foû del Walonreye
On tcherwéve a l' eraire u al pitite tcherowe, saetcheyes pa des vatches u des åmeas e l' Afrike bijhrece ezès anêyes 1990.

On-z ateléve co des boûs u des vatches après des tcheretes el Nonne del France dins les anêyes 1980.


Vatche atelêye djeu coyonke cossén fritches.jpg|deus vatches atelêyes å djeu (France, anêyes 1980)
Tcherwaedje boûs.jpg|Tcherwaedje al pitite tcherowe, saetcheye pa ene vatche ey èn åmea (Marok, 1979)


## Motlî di l' atelaedje des boûs
 ALW **9** pp 245-255.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse so l' djondaedje d' on djonne boû
Ovrante biesse

[thumb|On chamo acoplé a on moulet po [tcherwer]]
Ene **ovrante biesse**, c' est ene biesse ki boute, soeye-t i :
* po saetchî des ekipaedjes
* tcherwer
* saetchî des éndjolreyes ki saetchèt d' l' aiwe foû d' on pousse, u fé tourner des machines  (manedje).

## Djivêye des ovrantès biesses
* boûs et vatches
* tchivås, moulets et ågnes
* tchéns
* chamos
* olifants
Boû

thumb|Deus boûs atelés avou on djeu a Bombai
On **boû**, c' est on måye di bovrins k' a stî amedé estant åmea.

On s' endè sierveut voltî po-z ateler, sovint avou on . Mete li djeu a on boû si djheut "" on boû.

## 
* atelaedje des boûs

#### 
* Scrijhaedje so l' djondaedje d' on djonne boû (da Albert Lenfant so l' Aberteke)
Bovrins

thumb|Rodjès biesses
thumb|åmayes (djinixhes)
thumb|gayet coûtchî e l' waide
Les **bovrins**, dins l' vî walon, les **rodjès biesses**, c' est ene sôre di roemiants aclevés po l' laecea et l' tchå.

 *[[Bos taurus]]*


Limouzenes BBB.jpg|Blanc vea å mitan d' brunès vatches
Andalouzeye bisteu.jpg|Vatches ås tchamps (Andalouzeye)
Rodjès vatches laeçreces.jpg|Vatches laeçreces (Ostines)


## Dizo-indjes
Les bovrins sont pårtis inte les torins (*Bos taurus taurus*) et les zebus (*Bos taurus indicus*).

## Motlî
Dins l' lingaedje corant, les rodjès biesses ont diferins nos, sorlon leu-z ådje eyet leu seke :
* "" po les frumeles k' ont ddja 
* "" u "" po les måyes ki plèt siervi
* "boû" po les amedés måyes
* "" u "" po les frumeles ki vont divni des vatches (d' èn an d' ådje disk' å prumî velaedje)
* "" po les måyes del minme ådje
* vea po les djonnes do skepiaedje disk' a èn an; å skepiaedje, on mete di l' adire inte on **vea-torea** et on **vea-djnixhe** (/vjaɲ.niç/).

Li criyaedje des vatches si lome «boerlaedje».
thumb|vatches ki boerlèt pask' on vént d' elzî prinde leu vea

Po cåzer des bovrins dins l' lingaedje corant, on dit eto "**les **" u li "***'".

Les bovrins sont-st aclevés dins des ***'.

Li plaece la k' des gros menirs (rwè, princes, signeurs) aclevént bråmint des bovrins si loméve ene **** u ene .

L' aclevaedje des bovrins a leyî des nos d' plaeces el Walonreye.

## Mopliyaedje
Cwand ele fwait s' djonne, li vatche vele.

Cwand ele ritchesse, on dit k' ele «va å gayet». 

Ele pout esse potchêye (sôteye) pa on gayet, u bén esmincêye. 

S' ele ni «rbodje» pus, on dit k' elle est plinne. Ele va nouv moes. 

Li dierin moes, on dit k' elle est «avanceye plinne». Adon ele ; c' est ene «asmetante». On ratind l' ele «casse» po waitî a leye djoû et nute, po cwand ele rivelrè.

## Velaedje
 «Velaedje»

## Maladeyes
 Maladeyes des rodjès biesses

## Raeces
 Djivêye des raeces di bovrins

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecses e walon sol bisteu 

## Sourdants & pî-notes
Esneu

**Esneu**, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint del comene el province
thumb|li pus gros adjeyant secoya do payis

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 13.167 (2005).
* Limero del posse: **4130** (vî limeros: **4050** po Esneu, **4040** po Tiff)
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 34&nbsp;km²
* Dinsité: 386,7&nbsp;djins/km²

## Ban d' Esneu
* Esneu (viyaedje)
* Tif

## Tuzance walone
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane

thumb|sorcoviete
Li **Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye**, ki s' vraiy tite e francès, c' est «***Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane***» c' est, come si no el mostere, on motî des nos d' famile del Walonreye. Il est siné Jules Herbillon et Jean Germain. Si a-t i vudî e 1996, dins l' coleccion des eplaidaedjes do "*[[Crédit communal de Belgique|Credit cominå]]*".

Côde e Wiccionaire : **[[AG1]]**

ISBN 2-87193-228X

## Egzimpes d' eployaedje
* dins l' Wikipedia : Nos d' famile del Walonreye
* dins l' Wiccionaire : 

## 
*
Wallonnes (rivuwe)

thumb|Prumire coviete (1994-2000)
Li rvuwe «***Wallonnes***» (riwalnijhåve «**Walones**»), c' est ene rivuwe eplaideye pa l' SLLW dispu 1994.

C' est purade des tecses e francès, mins tenawete, gn a èn eplaidaedje e walon.

## Contnou
Gn a sovint on papî so des rlomés waloneus.

Gn a eto les spitchs d' intrêye d' on novea mimbe a l' SLLW. I sont å pus sovint e francès, avou des ptits passaedjes e walon. Portant, e 2018, gn a yeu on discours pår e walon, li ci da Gilles Monville. 

On côp l' an, i dnèt l' djivêye et l' adresse des mimbes del societé.


Walones coviete 2004.jpg|Coviete 2001-2005
Walones coviete 2006.jpg|Coviete 2006
Imådje:Walones coviete 2007.jpg|Coviete 2007


## Sacwants scrijheus
* Guy Belleflamme
* Marie-Guy Boutier
* Guy Fontaine
* Jean-Jacques Gaziaux
* Albert Maquet
* Jean-Marie Pierret
* Baptiste Frankinet
* Bernard Louis
* Esther Baiwir

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje del rivuwe sol waibe di l' SLLW (årtchives)
* Sol novele waibe SLLW
** Tåve cronolodjike des årtikes
** Clasmint pa tinme
** Djivêye des scrijheus

## Sourdant
Ehåyî walon do Mitan

L' **ehåyî walon do Mitan** (***wallon central planifié***), c' est ene saye di rfondaedje do walon do Payis d' Nameur, mins sins rascovri les accints les pus lon-metous, come les cis do payis d' Djodogne.

Il a stî diswalpé e 2005-2006 pa Chantal Denis, avou l' ecoraedjmint da Joseph Daffe et Geneviève Coulon, do CIWEN. Il a stî eplaidî pol prumî côp sol difén d' 2006, come rawete å roman Kî çk’ a touwé JFK ?

Li grosse dimeye pådje la k' on-z esplike li sistinme mostere k' il est foirdjî so les minmès atuzes ki li rfondou walon.

## Sacwantès piceures so sistinme
### tchuze d' ene "rifondowe"
* cawete "-er" po les viebes del prumire troke di viebes (si lét  "-é" u "-è")
* cawete -î po les viebes del deujhinme troke (si lét  "-î" u "-i")
* cawete di codjowaedje "-in'" des cåzants et rwaitants do Nén Durant Indicatif Erirece (si lét "-în'", "-én", "-in" u "-in.n'").
### dobès rfondowes
* "*veûy*" (vey) et "vir"
### astocas des tchuzes ortografikes
Dins l' cas di  "*veûy*", on l' a tchoezi purade ki *vôy*, li mîtrinne cogne do viebe, po n' nén maxhî avou l' omofone "voye".
### Motlî
* epronts foû payis : 
** Payis d' Lidje : radjoû, planket, copleu
** Payis d' Tchålerwè : vudî (= rexhe); s' è cayî.
* noûmots : monte-et-dschinde, staminet
Esté Sint-Mårtén

L' **esté Sint-Mårtén** u **esté del Sint-Mårtén**, c' est ene termene di bon tins k' arive padecô sol fén do moes d' octôbe, kiminçmint do moes d' nôvimbe, å moumint del Sint-Mårtén d' ivier (11 di nôvimbe).

E Canada, on lome li minme bon tins a ces moumints la : l' **esté indyin**.

## Dins les belès-letes e walon
Louwis Lagauche endè cåze dins Prindoz vosse bordon.
:''On-z esteut a l' esté del Sint-Mårtén; ci djoû la, i fjheut on tins a rflori les clawsonîs (p. 49)

## Sourdant
No d' pene

On **no d' pene**, c' est on no ki des scrijheus(es) k' i gn a prindèt po siner leus ouves. E walon, c' esteut sovint po k' on n' såye nén ki ces djins la scrijhént e walon, çou ki n' esteut nén bén veyou des anêyes et des razanêyes d' astok, aprume e 20inme sieke.

Li no d' pene est ene des sôres des fås nos.

Li no d' pene est cobén èn anagrame do vraiy no

## Rilomés nos d' penes

### E walon

#### Anagrames
* Porti : anagrame do no d' famile da Jules-Joseph Pirot
* Aimé Quernol, anagrame do no et do ptit no da Léon Marique

#### Ôtes stîles
Il ont sovint a vey avou l' provnance del djin
* Albert Lovegnée : si vraiy no esteut Albert Van Hemelrijk (dandjreus trop målåjhey a prononcî des lijheus do walon)
* Jacques Morayns : si vraiy no esteut Adolphe Gonda.
* *Louline Voye* : no d' pene da Lucien Mahin ki rapinse li såvadje no des djins d' Transene (les halenes, la-minme *oulines*).
* *[[Maîsse Arsouye]]* : no d' pene da Justin Cherton et da Yannick Bauthière, si ptit-fi.
* Lisa *Chastelet* : no d' pene da Élisa Wathelet, ki rapinse k' ele provneut d' Tcheslet.
* *Michel du Tâ* : Michel Dricot

### E picård
Mwints scrijheus e picård ont eto des **nos d' pene**. Metans, Maurice Carez k' î nd aveut troes a lu tot seu. 

## Referinces eyet sourdanrs
Fås no

On **fås no** (on dit eto : **no d' epronte** u **sudonime**), c' est on no ki sacwants djins prindnut po s' fé cnoxhe des ôtes, et ki n' est nén leu vraiy no.

Les nos d' pene sont des fås nos tchoezis pa des scrijeus(se).

On fås no est diferin d' on såvadje no paski, ci côp la, c' est des ôtes ki vos l' dinèt. On fås no, on l' tchoezixh lu-minme.

Li fås no est l' manire li pus corante di s' lomer so les djåspinreyes éndjolikes.
Bibliothèque des Dialectes de Wallonie

Li **Bibioteke des Pårlers del Walonreye** u **Bibioteke des Lingaedjes del Walonreye** (ki s' no oficir, e francès, c' est ***Bibliothèque des Dialectes de Wallonie***, sovint rascourti **BDW**), c' est l' pus grosse bibioteke publike di lives e walon.

## Kékès dnêyes
Ele dipind do *[[Muzêye do Vicaedje des Walons|Musée de la vie Wallonne]]*. 

Elle esteut edjîstrêye al Coû des Mineus a Lidje disk' e 2006. E 2007, elle a bagué a Anse, rowe d' Ôtêye.

Si mwaisse responsåve, dispu les anêyes 2010, c' est Batisse Frankinet.

## 
*  leu waibe
Origine des noms des communes de Belgique y compris les noms des rivières et principaux hameaux

Li **Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike**, ki s' no e francès, c' est **''Origine des noms des communes de Belgique**, y compris les noms des rivières et principaux hameaux*, c' est on [[live sol walon|live]] sicrît pa [[Albert Carnoy]], on prof a l' [[UCL|Univ di Lovén]].

Côde e [[Wiccionaire]] : *'TG2'''.

## Mwaissès dnêyes
C' est on gros sprè live di 779 pådjes, eplaidî e 1948 ki rashonne les abayeyes etimolodjikes po ces nos la.

I dene eto, sovint, les nos e walon, dizo l' alomåcion "prononcîz ...".

Po les nos des ancyins ptits bans del Walonreye, les etimolodjeyes da Carnoy ont stî raveureyes u disdeyes pa Jules Herbillon.

Mins po les hamteas et les aiwes, c' est l' prumî live avou ces dnêyes la totes eshonne. Ça fwait k' il a dandjreus stî l' mwaisse sourdant do Live Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele.
Hestape

**Hestape** (neyerlandès : ***Herstappe***), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, astok del Walonreye, divnowe tote seule ene intité, el province do Limbork. C' est li pus ptite comene del Beldjike.

C' est ene comene ås åjhminces linwistikes.

thumb|(eglijhe)

* Limeros del posse :
** asteure : **3117**
** davance : **3714**
* Limero diyalectolodjike : **W 17** (pask' i gn aveut co des walon-cåzants diviè 1920).
* Arondixhmint : Tongue
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hestape
thumb|Plake bilingue francès-neyerlandès del "voye do Moustî"

Sacwants nos d' plaece di Hestape sont e walon dins les vîs papîs.
* Li voye do Moustî (la-minme, dinltins, *li vôye dè Mostî*, asteure *Kerkstraat / rue de l'église*)
* Li voye des Leus 
* pré del bam (dins les vîs papîs dispu 1583) (ridoblete do flamind "*bampt*", pré)
* å Piroe (la-minme : *Pîreu*, Fl. "*op de Piereu*)
* Li ptite campagne (fl. *'t klein Veld*), a Bijhe do viyaedje, astok di Russon.
* al Tchapele (Fl. "*aan de Kappel, aan het heilige huiske*) : voye del tchapele Sinte-Croes, so Russon.
* li grande voye del Tchapele (Fl. *Hoolstraat*)
* li tombe (Fl *de Tom*) : tomboe metou sol Wedje.
* li campagne del tombe (Fl. *Tomveld*)
* å dzeu l' tier (Fl. *Op den Berg*)

## Djeyografeye
Pitit viyaedje metou a Bijhe di Viyé l' Eveke et d' Odeur, dilé l' Wedje.
## Istwere
Li signeurreye d' Hestape dipindeut do Tchapite Sint-Djhan d' Lidje. Ele esteut administrêye avou l' cene di Cmexhe.

## Istwere des lingaedjes
Les vîs papîs des scabins (dispoy li 14inme sieke) sont e scrîta francesse. Eto les papî del Coû d' Djustice (dispoy li 15inme sieke). Ey ossu les redjisses des pårotche. On n' trouve k' e 1592 li ratournaedje e flamind d' èn ake di djustice. E 1557, gn a on bay (*stuyt*) k' est prezinté al Coû "translaté di tîxhon e walon".

Davance, les abagants flaminds aprindént l' walon. Mins moens al fén do 19inme sieke.

Dimorants : 

Li comene a passé eviè l' Province do Limbork e 1935.
## Rilidjon
L' eglijhe di Hestape dipindeut del cen di Russon.

## Tuzance walone
Li walon d' Hestape a stî studyî pa J. Herbillon dins ses tournêyes sol Hesbaye.

L' accint walon rishonne å ci des ôtes viyaedjes del Hesbaye. Gn a des calcaedjes do flamind, come .

L' oyon AN/ON est prononcî ON (li *gronde* voye del Tchapele).
Ôristaf

L' **ôristaf** (u **enôré stafilocoke**), c' est ene bactereye, gram +, foirt mårlomêye.

 *[[Staphylococcus aureus]]*

## Rascråwance
Inte di ses rascråwaedjes, les mamites ås biesses, aprume li mamite al grangrinne.

## Sourdant
Moumåle

**Moumâle** (la-minme, *Moumâle*, F. *Momalle *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Remicoû, el province di Lidje.

thumb|(eglijhe) 

* Limeros del posse :
** asteure : **4350 **
** davance : **4360**
* Limero diyalectolodjike : ** W 40 **.
* Arondixhmint : Wareme
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Moumåle|l' esplicant motî]].*
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Moumåle
### Hamteas
* Moumlete
* Honrou
* Pissoûle
## Tuzance walone
thumb|Plake di l' Aisse del Tuzance
Viyaedje ki Marcel Hicter î a stî mayeur di 1957 a 1962. Gn a on bati ki poite si no. L' Aisse del Tuzance eto.
Måle (toponimeye)

On **måle**, c' esteut ene plaece la k' les årmêyes si rashonnént, do vî vî tins. 

Li mot raparexhe sovint el toponimeye do walon. Todi dins èn aplacaedje tîxhon. C' est on mot tîxhon, çou ki mostere ki les plaeces ki s' lomnut insi ont stî batijheyes do tins di l' abrocance tîxhone.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "måle" dins ç' sinse ci, alez s' vey e [[:Wikt:måle 4|splitchant motî]].*

*Li mot måle, c' est eto [[måle (tere)|ene blanke tere]] k' a dné s' no a des plaeces lomêyes "[[mårlire]]s".*

## Viyaedjes
* Flemåle
* Hermåle
* Moumåle
Cawete -ete

Li **cawete -ete**, c' est ene des pus corante raptitixhantès cawetes do walon.

Ele riprezinte li femrin del cawete -et, ey esse foirt rishonnante al cawete -ote.

Télco, li cawete -ete n' est nén est raptitixhante cawete, mins on rcomprindaedje del cawete -rece.

## Parintaedje
### Radjoutaedje di cawetes
* berwete => berweter
### Sipotchaedje del voyale
Li parintêye del cawete -et (et del cawete -ete) si fwait eto avou spotchaedje del voyale. Çoula pout dner des viebes avou l' cawete -ter.
* tchafete => tchafter
* betchete =>  , abetchter.
*  => .

## Dins les accints do walon
Elle est foirt sigure dins les diferins accints do walon. Li seule disfondowe, c' est "-ate" (Sint-Houbert, Fumwè).

#### 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Dieudonné Salme

**Dieudonné Salme** (e walon : ***Doné Såm***) a skepyî a Glin (dilé Lidje) li 1î d' djun 1836 ey a morou li 26 di måss 1911. 

C' esteut on scrijheu e walon, li prumî k' åye sicrît on roman, "Li Houlot".

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Di s' mestî, il a fwait d' l' årmurî, pu do fonccionaire ås "Ospices civils".

## Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon diviè 1858. C' esteut des tchansons et des monologues.

E 1872, Dieudonné Salme askepeye, avou ds ôtes, li Cavô Lidjwès.

Il a eto scrît des pîces di teyåte, totes comedeyes, mins ki n' ont waire sitî djouwêyes.

Come fijheu d' rimeas, il a-st eplaidî ene ramexhnêye sol tite : "Tonires et blouwets" (1878).

Mins ses mwaissès ouves, c' est, sins manke, ses deus romans : "Li houlot" (1888) eyet Pitchete (1890).

Doné Såm n' esteut nén todi d' acoird avou li spepieusté del SLLW. Nerén, il î a rascodou sacwants pris.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje di ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
*
Mamite ås djins

Li **mamite**, c' est èn efouwaedje des nènès ås femes, aprume les cenes ki vnèt d' s' acoûtchî, et ki n' nourixhnut nén leu-z efant.

*C' est eto ene [[mamite ås biesses|maladeye foirt consecante po des aclevåvès biesses k' i gn a]], aprume les vatches laeçreces.*
Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea

Li **Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea**, ki s' no, e francès, c' est "***Glossaire chestrolais***", c' est on motî walon francès, sicrît al mwin pa Jean Haust, a cmincî des mots walons do Motî da Dasnoy. A tchaeke côp, Haust a metou l' pådje do motî da Dasnoy, wice kel mot est, pask' i n' sont nén todi dins l' minme ôre alfabetike.

Djihan Haust a raspepyî tos ces mots la avou **[[Gaspard Goffinet]]** k' a skepyî a Nuviè li 7 di djanvî 1843 et k' a morou li 2 d' djun 1928, et ki di s' mestî, esteut rçuveus ås taeyes a Lidje.

Gaspard Goffinet a acertiné l' prononçaedje po Nûviè. C' est eto lu k' a dné totes les fråzes ki sont dins l' motî.

Li motî fwait 471 pådjes so cogne di cayé di scolî. 

Il est rprins sol limero **S24** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Istwere do papîscrît
Li papîscrît do motî si trouve dins l' documintåcion di l' Univiersité d' Lidje. Mins i shonne k' on poye raguider ene copeye al Bibioteke des Pårlers del Walonreye.

Raymond Mouzon end aveut fwait fé ene copeye pol CIDWEL, diviè 1980. So cisse copeye la, so les pådje di gåtche, vizon vizu, Jean-Marie Pierret a radjouté les mots do Motî da Aubry. Il a eto scrît sacwants ôte mots k' il aveut ramexhné a Troncwè.
Assôt d' danse

Èn **assôt d' danse**, c' est ene bate di danse, todi les minmes, k' on fjheut dins les tavienes di Djudla-Mouze. Il ont stî bén discrîts dins "Li houlot" da Dieudonné Salme.

Les danseus estént moussîs avou ene marone di couti u d' cur inglès, des blancs stotchets, des schates solés. Leu tchmijhe esteut metowe po bouzler on pô divant d' esse sitrindowe pa ene lådje cingue.

Divant d' danser, les danseus s' dinént ene pougneye di mwin.

I dvént danser, eshonne, ene après l' ôte :
* li passe-pî
* les maclotes
* li Novelisté
* li pas d' deus

Gn aveut on djuri, ki rindeut les pris docô après l' assôt.
Inseke

Èn **inseke**, c' est ene biesse, sins cronzoxhs, k' a shijh pates (dj' ô bén: troes pwaires, årvier des araegnides, k' end ont ût).

Il ont deus u cwate aiyes (ene u deus pwaires).

## Antomeye
Si coir est fwait d' bokets: li tiesse, li cofe, li vinte.

## Mopliyaedje
I s' mopliynut tot ponant des oûs. Bråmint did zels ni discloynut nén tot dnant li mwaisse inseke, mins diferinnès cognes di wayimaedje, come les halenes et les påpåds-lôlôs.

## Rindjmint des insekes
Les nos e walon di bråmint des insekes ki vicnut el Walonreye ont stî studyîs dins l' ALW **8** (on mete li limero del notule).
* insekes sins aiyes (apterigote)
** pexhon d' årdjint (*Lepisma saccharina*)
* foixhtreces (dermaptere) 
** foixhete (*Forficula auricularia*) (notule 150)
* droetès-aiyes (ortopteres)
** biesse di for (*Blatella germanica*) (notule 149)
** les potchas
*** cok d' awousse (*[[Tettigonia viridissima]]*) (notule 148)
*** crikion (notule 146) (*[[Grillidae]]*)
**** tchantrê (*[[Acheta domesticus]]*)
*** potcha pelrin (*Schistocerca gregaria*).
* damjheles et monsieus (odonates) (notule 154).
** damjheles (zigopteres).
** monsieus (anizoptere).
*** mårtea d' diåle (*Aeschna grandis*)
* waermayreces (*éphéméroptères*)
** waermaye (*Ephemera vulgata*) (notule 155).
* coûtè-aiyes (*hémipteres*)
** wandion (*Cimex lectularius*) (notule 145).
** scoirpion d' aiwe (*Nepa cinerea*).
** araegne d' aiwe (*Gerris najas*).
** passeu d' aiwe (*Hydrometra stagnorum*)
** levrin ås naivurons (*Notonecta glauca*).
** emîleures (*pucerons*) (notule 151).
*** plokion do rôzî (*Macrosyphum rosae*).
* pûs broyeu (*anoploures*)
** pû del tiesse (*Pediculis capitis*) (notule 151).
** peyon (*Phthirus spp.*) (notule 153).
* pûs suceus d' sonk.
* schaerbotreces (coleyopteres)
** trawe-pî (*Dytiscus marginalis*) (notule 153).
** vier gayet (*Lampyris noctyluca*) (notule 131).
** biesse å Bon Diu (*Coccinella septempunctata*) (notule 130).
** biesse di boledjî (*Tenebrio molitor*)
** baloujhe (*Melolontha melolontha*) (notule 127).
** xherfon (*Geotrupe stercorarius*) (notule 127) (racsegnes e walon)
** calande des grins (*Sitophilus granarius*) (notule 126).
** scolite des sapins
** scolite des faws
** schaerbote di farene (*Tenebrio molitor*)
* copixhes
** copixhe marxhå
* moxhe al låme
* moxhes
** moxhe di måjhon (*Musca domestica*, sôre di diptere)
** moxhe al tchår
** moxhe a stron (*Scatophaga stercoraria*)
* cuzén (*Tipula sp.* sôre di diptere).
...
* picron (*Culicidae*)
Houprale di fagne

thumb
thumb|ses oûs
Li **houprale di fagne**, c' est èn oujhea d' nute magneu d' tchå.

 *[[Asio flammeus]]*

 Houpralidîs (*[[Strigidae]]*).

## Discrijhaedje
C' est ene houprale di taeye emîtrinne, 38 cintimetes hôte. C' est a pô près come li houprale ås orayes (36 cintimetes). 

Mins ses orayes, ni s' veyèt cåzumint nén. Did la, si no e-n inglès (houprale ås coûtès orayes, *short-eared owl*).

Ses djaenes ouys ont dné li ratourneure walone "des ouys di houprale".

## Vicaedje
C' est ene des houprales k' on voet cobén volant e plin djoû.

Ele dimane dins les trîxhes, les marexhes, les dunes di såvlon, les plinnes sins bwès.

Ele fwait s' ni al tere, a l' årvier do duk di bwès (ki l' fwait dins ene fotche d' åbe) u l' pitit tchafô ki dmeure dins les rwenes.

## Spårdaedje
thumb|E bleu-cir, payis k' il î a disparexhou
On l' ritrouve totavå li dmeye-bole bijhrece.

E l' Walonreye, c' esteut on dmorant. Mins on nel trouve cåzumint pus a cåze des viaedjes todi pus stindous, aprume al mer, et ossu cåze l' assouwmint des fagnes avou l' plantaedje des sapéns totavå e 20inme sieke..

## Sourdants
Motî d' Djivet

Li **motî d' Djivet**, c' est on motî scrît pa Jules Waslet ey eplaidî a Sdan e 1928.

Divant, il aveut ddja rexhou pa bokets dins li rvuwe "*Revue d'Ardenne et d'Argonne*".

Il est rprins sol limero **[C8]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
I rprind les mots walons rashoonés på diccionairî a Djivet ey ene miete pus lon el Walonreye di France.

Gn a on long adrovaedje la k' i mostere ki l' Walonreye di France est côpêye e deus pa des izoglosses (a Bijhe, c' est on walon do Mitan, a Nonne, purade on maxhaedje inte li walon d' Nonne et l' ci do Coûtchant.

Gn a eto des studiaedjes so les betchetes et les cawetes.

## Sacwantès piceures do motî d' Djivet
* pont d' halcrosse E ni d' faflote divintrinne : ''matnè" (matner).
* scrijha "înn" po "inn" : (wînne)

## 
Scanaedje
Araegne d' aiwe

thumb|ene araegne d' aiwe 
L' **araegne d' aiwe**, c' est ene sôre d' inseke (dabôrd, ci n' est **nén** ene araegne), ki rote sol toele des cropantès aiwes. Po ça, å dbout des pates, elle a des miyons di ptits pwels hidrofobes ki l' espaitchnut do moussî e l' aiwe. 

No e sinceus latén : *Gerris spp.* (*Gerris najas*, c' est l' pus corante el Walonreye).

## Biyolodjeye
Cwand ene araegne d' aiwe rote so toele di l'aiwe i s' fwait des ptits ravås 4 mm long. On pôreut mete cwénze côps l' pwès di l' inseke sor lu, et i n' mousreut nén co e l' aiwe. L' aiwe ki bodje cwand ene pate aduze li toele, c' est 300 côps li volume del pate
Motî d' Andene

Li **Motî d' Andene** (ki l' no e francès do rtapaedje, c' est *Le parler d'Andenne: édition critique du lexique du docteur A.Melin*), c' est on motî walon-francès fwait a cmincî des mots mexhnés dins l' payis d' Andene pa Auguste Mélin.

L' eplaidaedje come memwere da Fabienne Sciot date di 1986.

Il est rprins sol limero **[C57]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Istwere do fitchî
Il aveut rimpli 2000 foyous avou a pô près 9000 mots, recråxhîs di ptitès fråzes eyet di spots.

Li fitchî a stî ofrou a Jean Haust e 1926. Ci-cial l' a splitchî, ey î rmete toplin des rcoridjaedjes.

Adonpwis, avou les ôtes lives di s' bibioteke, il a stî dné a Élisée Legros, pu rmetou al Bibioteke des Pårlers del Walonreye.

Tos ces papîscrîts la ont stî raspepyîs pa Fabienne Sciot, k' end a fwait on memwere di licince e 1986 a l' Univ di Lidje.

Les spots estént metous ådvins do foyou d' onk des mots. Il ont stî rashonnés pa Bernard Louis k' els a eplaidî dins l' Chwès e 2006.

## Contnou
N a des mots sol Lete H, come , , . Çoucial, årvier des ôtes motîs do walon do Mitan, çou ki mostere ki l' H prumrece est bén oyåve après Andene, do moens dins sacwants viyaedjes ki l' Gusse Melin î aveut des pratikes.
Maton

Des **matons**, ça pout esse :
* des groumiotes do laecea ki toûne.
* k' on s' endè rsieve, pacô, po fé do stofé (li stofé ås matons)
* ubén ene tåte ås matons.
* les minmès sôres di bokets d' prins laecea,  ki si rtrouvnut dins li rvômixhaedje u, må didjeré, dins l' schite.
* des bokets d' aglumyî laecea k' i gn a dins l' bet.
* des bokets d' aglumyî laecea k' i rexhèt do pés d' ene vatche k' atrape les mamites.
* les fleurs, les grinnes u tote li plante :
** do matonî ås boles di nive (*Viburnum opulus*)
** do cmon matonî (*Viurnum lantana*)
** do froumidjoû (*Malva alcea*)
** des schite d' agaesse (*Cardamina pratensis*)
** des matons d' djårdén (*Hesperis matronalis*)