open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Julien Colson

**Julien Colson**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî a Nameur li 31 d' awousse e 1797, et k' a morou li 27 di fevrî e 1864.

I scrijha purade des arimés. I ls eplaida e-n ene ramexhnêye e 1862, dizo l' tite "*[[Tchansons patwesses (arimés)|Chansons patoises]]*".

Il a stî onk des askepieus del soce Moncrabeau.

Riprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès. Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' Motî da Pirsoul.

## Corwaitaedje di ses ouves
Ses ouves ni sont nén todi bén pîtêyes, ni arimêyes comifåt. Mins Julien Colson cwirt sovint des beas mots. 

Il a ossu boune sogne di reployî des vîs mots walons.

## Tinmes
I paskeye voltî so des etrevéns ki s' passént di ç' tins la, come li "five des årmonreyes" (cwand tchaeke viyaedje vleut aveur si muzike.)

## Sourdants


## Hårdêye difoûtrinne
*
Joseph Suars

**Joseph Suars** a skepyî a Nameur li 6 di nôvimbe e 1804, et î a morou li 9 di djun e 1885.

C' esteut on fjheu d' arimés et d' tchansons.

C' est onk des askepieus de "Moncrabeau".

Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

Il esteut cwabjî di s' mestî.

## Li cotchessî
Onk di ses tchansons les pus cnoxhowes, c' est sins manke, «Li cotchessî». 

Ele si tchante sol muzike da Louis-Aimé Maillart po l' operå "Gastibelza" ou "li sot d' Tolede".

## 
*
* (3 ortografeyes)
*Copeye e Feller do "Cotchessî"
Louis Sonveaux

**Louis Sonveaux** a vnou å monde a Nameur li 1î d' fevrî e 1852, ey a morou li 18 di nôvimbe e 1895.

Di s' mestî, il esteut cwefeu.

## Ouve pol walon
Il esteut mimbe di Moncrabeau.

I scrijha toplin des tchansons et d' monologues. Des côps, nén pikés des viers.

Les pus cnoxhowes des tchansons
* Li ptit soverdea
* Ene båshele ki n' vout pus grognî
* Li braibançone d' on Molon
* On coyî del botaye
* Li portrait d' on galant rosti
* Po on Sint-Djôzef
… et des monologues
* Li gåre tchampete
* Li siringue al muzike
* Li boesse å chnouf
* Ene resconte.

On lyi doet eto ene pîce di teyåte di deus akes, «on manaedje modele».

## Difoûtrinne hårdêye
* Pådje avou s' pus rlomé scrijhaedje 

## Sourdant
Isidore Colin

**Isidore Colin**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 11 d' awousse 1813, ey a morou li 27 di djun 1872.

Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Antolodjeye des powetes walons namurwès

L' **Antolodjeye des powetes walons namurwès** (on dit ossu **Antolodjeye des powetes namurwès** u co pus coûtmint, **Antolodjeye namurwesse**), kel tite, e francès, c' est ***Anthologie des Poètes Wallons Namurois***, c' est ene antolodjeye avou foû k' des fjheus d' arimés do payis d' Nameur.

Elle a stî rashonnêye pås frés Lucyin & På Marixhå ey a parexhou e 1930, eplaideye des Relîs Namurwès.

Gn a 70 powetes di relîs ådvins.

Gn a ene troejhinne di bokets e walon po tchaeke sicrijheu(se), et on prezintaedje di leu vicåreye e francès.

## Les scrijheus metous dins l' antolodjeye
* Anceau Henri
* Arnould Gustave
* Jean-Charles Benoît
* Bernard Gabrielle
* Bilquin Albert
* Bodart Louis
* Bodart Xavier
* Boland Louis
* Bosret Nicolas
* Boxus Robert
* Calozet Joseph
* Camberlin Charles
* Cherton Justin
* Cherton Maxime
* Colin Isidore
* Collard Victor
* Colson Julien
* Danzin Philibert
* Demanet Armand
* Demanet Joseph
* Dethy Joseph
* Doumont Edmond
* Dury François
* Gerard Alexandre
* Godenne Alphonse
* Godenne Jacques
* Nicolas-Joseph Grisar
* Guillaume Louis
* Istace Jean
* Labarre Louis
* Lacroix Oscar
* Laibain Joseph
* Lambotte Ernest
* Lagrange Philippe
* Lebrun Adelin
* Lietard Jules
* Loiseau Louis
* Lurquin Auguste
* Mandos Jules
* Maréchal Alphonse
* Maréchal Lucien
* Maréchal Paul
* Martin Désiré
* Mathieu Florent
* Menin Zéphir
* Metten Jules
* Pelouse Georges
* Pieltain Fernand
* Pirsoul Léon
* Potier Arthur
* Quinaux François
* Raynaud François
* Robert Albert
* Robin Emile
* Rosolani
* Sacotte Alphonse
* Scaillet Alexis
* Schaefs Gustave
* Sonveaux Louis
* Stratman Antoine
* Suars Joseph
* Thirionet Edouard
* Tournay Henri
* Toussaint Louis
* Van Moffaert René
* Vermer Augustin
* Vierset Auguste
* Wartique Edmond
* Wérotte Charles
* Xhenemont Joseph

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di l' antolodjeye namurwesse so l' Aberteke
Paul Maréchal

**Paul Maréchal** (e walon, **På Marixhå**), c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Nameur, k' a skepyî a Salzene li 21 di fevrî 1889.

Il a cmincî a scrire e walon dispu 1903, ey eplaidî ses scrijhaedjes dins Li Mårmite.

Il a stî onk des prumîs mimbes des Relîs Namurwès, et nd esse li penleu tot on tins, tins del prezidince da J. Calozet

Il a fwait des rcweraedjes, avou s' fré Lucyin sol motlî des monnîs, et esse ritnou po on pris ås bates di l' SLLW.

Si mwaisse ouve, todi avou s' fré, ci serè, sins manke, l' Antolodjeye des powetes walons namurwès, ki vude e 1930.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Louis Guillaume

**Louis Guillaume**, c' esteut on tchansonî namurwès. Il a vnou å monde li 14 di djun 1812, yet k' a morou li 26 di djanvî 1893.

## Ovraedje
Foû d' ses tchansons, **Louis Guillaume** esteut mimbe del soce des Cwarante Molons.

## Cårire
**Louis Guillaume** boutéve å tchimin d' fer.

## Hårdêye difoûtrinne
On tecse da lu dins l' Moniteur Bedje d' awousse 1860.

## Referinces eyet sourdants
Alphonse Godenne

**Alphonse Godenne**, c' esteut èn imprimeu walon. Il a skepyî a Djambe li 8 di djun e 1819, et a morou li 4 di decimbe e 1870, a Malene.

## Famile
**Alphonse Godenne** boutéve voltî avou ès pitit fré, Paul Godenne. Il aveut eto ene cheur&nbsp;: Julie Godenne. Ces djins la, c' est les efants da Jacques-Philippe Godenne, k' esteut on fortî di Djambe ey on militaire.

## Cårire
Dins l' imprimreye, **Alphonse Godenne** fourit rlomé po-z aveur discovrou li principe d' imprimaedje simultané.

## Referinces eyet sourdants
Jules Metten

**Jules Metten** a skepyî a Nameur li 1 di fevrî e 1828, ey a morou li 8 di måss e 1903.

C' esteut on scrijheu e walon, riprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

## Sourdants
Jules Mandos

**Jules Mandos** a vnou å monde a Nameur li 2 d' djulete e 1827, et a morou li 23 d' decimbe e 1905.

Riprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

Di s' mestî, il esteut fierblantî.

## Ouve pol walon
C' est onk des askepieus del soce Moncrabeau.

Il a scrît kékes arimés e walon, a môde di monologues.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Indjén d' guere

Èn **indjén d' guere**, c' est ene sacwè k' est eployêye tins des gueres.

Les indjéns d' guere ont bråmint candjî dispu les trevéns preyistorikes, disk' å djoû d' ouy.
''Ene pîre dimère ène pîre, l' cayau a dimèré cayau, l' anoyeû c' èst k' asteûre c' è-st-à côps d' fuzik k' on î rèspond !

## Sacwants indjéns d' guere
* canon (del guere)
* tank
** M4 Sherman
* tankete
* Panzerfaust (bombes si
* robot (volant)
* chrapnel
* mene a mierdjin
* bombe-troke
Bombe-troke

thumb|ene bombe-troke di mostraedje (did diviè 1960)
Ene **bombe-troke** (on dit eto : **bombe ås gurnådes** et **bombe ås soramonucions**), c' est ene bombe ki pete dins les airs, et stramer ene peclêye di gurnådes ådzeu des djins ki sont-st adiercîs.

Les gurnådes des bombes-trokes sont grandes come ene dimeye canete di bire.

Gn a 10 åcint des gurnådes ki n' petèt nén, et dmorer on risse po les djins après l' guere.

L' atuze des bombes-trokes shût l' minme sistinme ki les chrapnels, et les robots V1 et V2.

## Eployaedje des bombes-trokes dins sacwantès gueres
Les Amerikins end evoyît timpesse ådzeu des tiesses des sôdars irakyins tins del guere del gofe (1991) pu tins d' l' abrocaedje e l' Irak (2003).

Les Israyelîs end ont evoyî mwints tins del guere do Liban di 2006. So les troes dierins djoûs, il ont kistramé des volêyes di bombes-trokes, k' ont spårdou 1.200.000 gurnådes dins tot l' Nonne do Liban. 

## Disminaedje
Les gurnådes des bombes-trokes pus åjheyes a trover ki les menes a mierdjin, poy k' ele ni sont nén eterêyes. Mins ele sont pus traites a aduzer. Ça potche foirt jheymint. E Liban, e moes d' setimbe octôbe 2006, gn a yeu troes dismineus di l' årmêye libanesse k' ont stî scrotés a cåze di ça.
Paul Depas

[thumb|Coviete do livret d' ene [operete da Depas & Lemaire]] 
**Paul Depas** a skepyî a Wernant diviè 1903. Il a morou a Hu diviè l' 15 di måss 1998.

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## Cårire come teyåtreu e walon
C' esteut on scrijheu d' operetes e walon (ey e francès), et ndè scrire lu-minme li muzike. Il a toirtchî 97 akes d' operete e francès, et 71 e walon. Il a eto monté troes rvuwes ki fourît djouwêyes å "Trocadero d' Lidje".

Ene di ses pus rlomêyès pîces, ci fourit "Si prumî bal". C' est dandjreus li prumire pîce e walon k' i scrijha. Li prumire operete e francès si loméve "*Le vieux mendiant*" (li vî bribeu).

Il a eto scrît des ptits arimés po ls efants, et des tchansons e walon.

thumb|300px|sistinme di vindaedje des abondroets da Depas

Il fjheut imprimer lu-minme ses pîces so des ptits livrets. I s' ocupéve lu-minme di vinde les abondroets pol djouwaedje so sinne. Adon, i coreut d' on viyaedje a l' ôte po-z aidî les comedyins et les mwaisses del djowe.

Il aveut rescontré Lambert Lemaire après l' guere di 40. C' est lu ki rmeteut ses pîces e walon. Cwand Lemaire est moirt, i s' a metou a scrire e walon.

E 1976, il amonte on comitî di walon e scole a Hu, ki va fé des bates di djhaedjes di bokets e walon dipus d' 30 ans å long.

Il a ossu scrît des messes polifonikes.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole a Vieme. 

Si mwaisse pasmint d' tins, c' esteut l' muzike. On vout k' il åye abocté lu-minme si prumî violon a ût ans. I djouwéve eto do piyano, del trompete et do sacso.

## Sacwantès pîces di teyåte da sinne
thumb|Coviete do livret d' ene ôte operete 
* Si prumî bal (3 akes)
* Al blanke cinse (3 akes)
* Marians nos (3 akes)
* Froufrou (3 akes)
* A vos ôrdes, Mamzele (3 akes)
* Marinète (3 akes)
* Cwand l' redjimint passe (3 akes)
* Sondje di dactilo (3 akes)
* Li miråke d' amour (3 akes)
* Vive li marieye (3 akes)
* Li mononke dè Canada (3 akes)
* Ene bele garce (3 akes)
* Les ailes dè bouneur (3 akes)
* Li gård do Floribwès (3akes)
* Li scret d' on radjoû (3 akes)
* Po l' amour d' on lieutnant (3 akes)

## On boket po ls efants
::**Mi [[ptit doet]]**
:Mi, k' est tot ptit, dj' a-st on ptit doet
:Ki, paret i, fwait l' racuzete.
:Si dj' di ene boude, mi mame, tot fén droet
:Kessione mi ptit doet al hapete...

:Portant, i n' a nén l' air metchant
:Ci ptit doet la k' fwait des rizetes
:N' est ç' nén m' mame ki blague tot riyant
:Et ki m' raconte des colibetes ?

## 
*
Golzå

thumb
thumb|el Hesbaye
thumb|e Condroz coûtchantrece
Li **golzå**, c' est ene ahivêye plante del famile des croejhrecires, ki rshonne a do sné, e pus grand, et k' on plante po ses grinnes k' on pout stoide et fé d' l' ôle.

 *[[Brassica napus]]*

 cabutacêyes

## Istwere
On ndè ahivéve dedja e 17inme sieke, poy ki l' mot est dins l' Motî Villers (1783). On ndè fjheut d' l' ôle po les crassets et les kénkets. Ey eto po nouri les colons et les moxhons xhufleus (pénsons), tot l' fijhant boure.

El Walonreye, li coûtivaedje do golzå a stî oblidjî pås Almands tins des deus gueres do 20inme sieke, po fé d' l' ôle.
:''Del guere, tos les cinsîs estént oblidjîs d' è semer ostant (ene metowe sitindêye). On dveut livrer les sminces ås Almands. On les meteut å ravitaymint po-z awè d' l' ôle.

Mins il est dné come «ahivaedje disparexhou» a Snefe pa Robert Dascotte (1973).

Li cultivaedje do golzå a divnou foirt al môde dispu les anêyes 1980, copurade po produre li tortea, et aveur des proteyenes po nouri les biesses. 

A dater des anêyes 2000, on-z a eto eployî l' ôle di golzå po mete dins les moteurs.

## Sôres di golzå
Gn a on djaene golzå d' ivier, et on blanc golzå d' måss.

Li golzå d' ivier si seme dedja après l' campagne (moes d' djulete u d' awousse); li golzå d' måss si seme tins des mårsaedjes, mins i rind moens ki l' ôte.

## Coûtivaedje
On seme li golzå al machene, å bontins, so des royes a 40 cm, dj' ô bén: tot ossu lådjes ki pa les betråles. El fåt passer al hawlete (binete). Come ça tént eshonne, on l' siyive, dinltins. Adonpwis, on l' a fåtchî al raezete. 

On fjheut des dijheas.

Cwand il esteut djaene, il esteut bon a bate. On l' bateut å flayea u å mayet. so ene grande toele, po n' nén piede les sminces, ki sont foirt pitites. On fjheut çoula so tchamp u al batire. Les cmeres apoirtént les djåbes dissu l' båtche, ene al feye. On sorlevéve les strins djus al fotche et on aléve fote li feu ddins.

Tins del guere, gn aveut des cis ki vnént dôpiner les djåbes sol tchamp del nute, et haper les grinnes.

Li golzå, ça sminceye; dijh ans après, n aveut co des rdjeteures dins les teres.

## Sourdants
Biyocarburant

thumb|Adjinçnaedje d' ene pitite oujhene po fé di l' ôle di golzå al cinse, rivindowe come agrocarburant
On **biyocarburant** u **agrocarburants**, c' est ene sustance ki vént d' ene plante u d' èn ôte sacwè naturele ki n' si spoujhe nén, et ki sieve dins on maxhaedje po fé tourner des moteurs.

Metans : l' ôle di golzå, l' alcol di grin u di betråle å souke.

Les biyocarburants sont des todi-poujhåvès enerdjeyes.

## Bilan ecolodjike do produjhaedje des biyocarburants
Po çki compete li produjhaedje di CO2, les agrocarburants ni rcratchèt nén dpus di gaz carbonike k' end ont magnî.

Li biyoetanol prodût avou, cwand i va broûler dins les moteurs, va anichter l' air. Al fén des féns, li CO2 rsaetchî et l' CO2 rmetou, c' est Piron parey.

## Li produjhaedje d' agrocarburants eyet li rmontaedje des grins e 2007
Des grandès stindêyes di teres ont stî eployeyes po produre do biyo-alcol a pårti do mayisse. Ezès Stats Unis, ça a stî li tîce des eblavaedjes di mayisse e 2007. Parey e Braezi. On vout ki ça åye stî ene des cåzes do rmontaedje des grins e 2007.

## Alére
* L. Mahin, "Di l’ essince å mayisse ; do mazoute å golzå", divins "Li Rantoele" l° 40, ivier 2006-2007.
* E. Benoit, "Les béns et les mås des agrocarburants", divins "Li Rantoele" l° 46, esté 2008.

## Hårdêye difoûtrinne
* Lwè so l' uzaedje di l' ôle come biyocarburant el Walonreye (e francès)
Walonreye waloncåzante

Li **Walonreye walon-cåzante** (on dit eto pa côps **payis walon**, copurade tot cåzant eto di *payis picård*, *payis gåmès*,...), c' est les 70 åcint del Walonreye, la k' on-z a todi djåzé walon (dj' ô bén, li walon walon, nén l' picård, ni l' gåmès, ni l' tchampnwès). Il î fåt radjouter li Walonreye di France.

Tos les viyaedjes del Walonreye walon-cåzante ont-st on limero diyalectolodjike, eployî dins l' ALW.

Tos les accints do walon di ces payis la ont stî rprins cwand on-z a etcherpinté li rfondou walon.thumb|500px|Walonreye walon-cåzante e djaene

## Zône

### Walon do Coûtchant

* Province do Hinnot : Arondixhmint d' Tchålerwè avou l' Bijhe eyet l' Levant d' l' arondixhmint d' Twin.
* Province di Nameur : Arondixhmint di Flipveye.
* Province do Roman Payis : Dins l' coûtchant viè Nivele.
* Walonreye di France : Å Nonne-Coûtchant

### Walon do Mitan

* Province do Lussimbork : Pus u moens å Bijhe-Coûtchant d' Måtche.
* Province di Nameur : Arondixhmint d' Nameur (ecsepté li redjon viè Andene) yet l' Arondixhmint d' Dinant (ecsepté åtoû d' Vresse)
* Province do Roman Payis : Totavå, såf li Coûtchant yet l' estreme Levant.
* Walonreye di France : Totavå, ecsepté viè l' Nonne.

### Walon do Levant

* Province di Lidje : Pattavå.
* Province do Lussimbork : Estreme Bijhe-Levant.

### Walon d' Nonne

* Province do Lussimbork : Al Mitan-Bijhe ey å cinte.
* Walonreye di France : Å Nonne-Levant.
Beldjike romande

Li **Beldjike romande** u **Beldjike romane** u **Walonreye romande**, c' est l' boket del Walonreye la k' les vîs lingaedjes do payis estént di stok roman.

Les viyaedjes del Walonreye romande ont rçû tchon limero diyalectolodjike, diné pa J.M. Remouchamps e 1935. Els a eplaidî dins l' e *Bulletin de la commission royale de Toponymie et dialectologie*, 9, 1935, 211-271. 

Ces limeros, et l' atuze del **BR** la siervèt co pol djoû d' ouy, metans dins l' ALW, mins eto dins les rvowes di l' SLLW come "Dialectes de Wallonie", u dins les tezes des studiants d' romane des univiesités (ULg, UCL, ULB), ostant dins l' toponimeye ki dins l' diyalectolodjeye.
Robot (discramiaedje)

* robot umin (otomate ki rshonne a ene djin)
* robot d' manaedje (machine otomatike)
* robot (volant) (volante bombe del guere di 40-45) 
* robot (missile) (minme bombe evoyeye did lon)
Chrapnel

thumb|chrapnel di l' årmêye francesse, al fén do 19inme sieke
On **chrapnel**, c' est ene bombe ki, cwand elle esplôze, sipite des tchikes d' acî totavå.

Les Almands end ont bråmint-st eployî tins del prumire guere daegnrece.

Les robots V1 et V2 del deujhinme guere daegnrece, leus bombes, c' esteut a pô près l' minme sistinme, mins avou totès sôres di bokets d' fier, et pus djusse des tchikes d' acîs.

Al fén do 20inme sieke, les bombes-trokes ont stî fwaites sol minme atuze.

## Istwere des chrapnels
Les chrapnels ont stî edvintés e 1803 på djenerå inglès Henry Shrapnel (1761–1842), did la, leu no.
Élisée Legros

**Élisée Legros** a skepyî a Djalhé li 8 d' avri 1910 ey a morou li 17 di nôvimbe 1970.

C' esteut on fel ricwereu sol walon. 

Il aveut stî scolé pa Jean Haust.

## Ouve pol walon
Il a bouté so l' ALW : fé lu tot seu l' tôme 3 (sol tins ki passe et l' tins k' i fwait) eyet, avou Marie-Thérèse Counet, li volume 9 so les cinses.

On lyi doet ossu on bea studia sol frontire des lingaedjes e l' Walonreye: *[[La frontière des dialectes romans en Belgique]]*

Il a scrît ene cåkêye d' årtikes e francès so l' istwere del Walonreye eyet l' foclore walon. I studia pus spepieuzmint li payis d' Måmdiy.

Après s' moirt on live di «Maxhaedje d' årtikes» a stî rashonné a s' memwere (*Mélanges de Folklore et d'Ethnographie dédiés à la mémoire d'Élisée Legros*, Muzêye do vicaedje des Walons, Lidje, 1973]].

E 1996, gn a yeu on «Memwere Walone» sor lu (*L'œuvre de philologie et d'ethnologie de Élisée Legros*, SLLW, Lidje.

## Sourdant
Union Culturele Walone

L' **Union Culturele Walone** ou **UCW** (prononcî **Ucéwé**), kel no e francès, c' est ******, c' est ene soce ki rashonne ene cåkêye d' ôtès soces ki boutèt pol walon, copurade des dramatikes et des soces pol walon e scole.

## Mwaissès dnêyes
Elle est edjistrêye a Bressou.

Elle a-st askepyî po mete en alaedje li Cope do Rwè.

## Eplaidaedjes et ovraedje
L' UCW a-st eplaidî
* li Walo+ gazete (1999-2005), pu Cocorico (dispu l' ivier 2006-2007)
* li calindrî walon d' l' UCW
* l' antolodjeye Scrire

Ele meta-st en alaedje e 1994 si Commission normalizåcion, mins cisse tåvlotêye la n' a viké ki disk' e 2000.

## Bouteus
Sacwants grand bouteus a l' UCW :
* Paul Lefin
* Stéphane Quertinmont

## Dizo-soces
* Federåcion di l' UCW del Province di Lidje, askepieye li 9 di djun 1894 dizo l' no **' e francès.
* Federåcion di l' UCW del Province do Lussimbork (RFCWGLB), e francès **'.
* Federåcion di l' UCW del Province do Hinnot (FCWPH), e francès **.

## 
* Waibe di l' UCW
Ragniye

**Ragniye** (la-minme ‘’Râgnîye’’, F. * Ragnies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Twin, el province do Hinnot.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Ragniye|l' esplicant motî]].*

## Economeye
thumb|munu e walon del Cinse di l' Escafene|centréCinse-restorant, avou des menus scrîts e walon : l’ Escafene (cinse ki vind direk ses prodûts dispu 1998; restorant dispu 2001).

## Referinces eyet sourdants
Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (coleccion d' lives)

**Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje** (***Disfinse èt Mètèdje è Valeûr dè Linguèdje dè Payis d' Lîdje***), sortitrêye eto e francès (*Défense et illustration de la langue du Pays de Liège*, D.I.L.P.L.), c' est l' tite d' ene coleccion d' lives e walon k' a stî enondêye e diviè 1977 pa Albert Lovegnée, et k' a roté disk' e 1984.

C' est tos ptits livrets, d' ene céncwantinne di pådjes, avou sovint ene bleuwe coviete. Tos les tecses e walon sont ratournés e francès sol pådje di hintche.

End aveut sovint cwate so ene anêye.

Li coleccion pout esse loukeye come li miroe del powezeye ermetike e walon.

Li coleccion replaidive eto, sins î mete on limero, des vîs scrijhaedjes do 18inme et 19inme sieke, rimetous e sistinme Feller.

## Les tites del coleccion
* 1. Albert Lovegnée, "L' eure des leus" (1977 ?)
* 2. Louis Merlan, "Des vetes et des maweures" (1978 ?)
* 3. Jeanne Houbart-Houge, "Li tins ki court evoye" (1978 ?)
* 4. Nicolas Donnay, "Inte tchén et leu" (1978)		
* 5. Albert Lovegnée, "Li tchaive ås sinteurs" ("*Li tchêve âs sinteûrs*"); "ene novèle po des grands efants".
* 6. Pierre Malherbe, "Po tos les gosses" (1979)	
* 7. Louis Merlan, "Des ptitès sacwès" (1979)
* 8. Renée Jamoulle, "Li souweur do cour" (1979)
* 9. Nicolas Donnay, "Heure al bolante tchå" (1979)
* 10. Albert Lovegnée, "Ene håteûr di clawçon" (1980)
* 11. ?
* 12. Louis Merlan, "Åd dila del roye do Cir" (1980)
* 13. Céline Hilaire, "Frambåjhes e tancea do vint" (1980)
* 14. Eli Michel, "Li solo el tiesse" (1980)
* 15. Nicolas Donnay, "Ene planete sins vevîs" (1980)
* 16. Albert Lovegnée, "Li cleuse ås bijhes" (1981)
* 17. Jacques Morayns, "Les aroyes do cir" (1981)
* 19. Joseph Parmentier, "Intche comeur d' åme" (1981)
* 20. Georges Simonis, "Hiyî d' årzeye" (1981)
* 21. Albert Lovegnée, "Ene toumêye di solo" (1982)
* 22. Louis Merlan, "A djonds pîs dvins les stoeles" (1982)
* 23. Marguerite Dessouroux, "Pazeas d' emrôde" (1982)
* 24. Jacques Morayns, "Tåvleas lidjwès et schoyowès sovnances" (1982)
* 25. Lisa Chastelet, "*Choix de poèmes de Yannis Ritsos*", tome I (?)
* 26. ?
* 27. Lisa Chastelet, "*Choix de poèmes de Yannis Ritsos*", tome II (?)
* 28. Eli Michel, "Mes cwate såjhons e fagne" (1983)
* 29. Lisa Chastelet, "E l' Årdene al shijhe" (1983)
* 30. Albert Lovegnée, "Li vôsseure" (1983)
* 31. Nicolas Donnay, "On drole di cråmignon" (1984)
Amuzmint

Èn **amuzmint**, c' est ene sacwè k' on fwait foû di si ovraedje, et k' on-z a plaijhi a fé.

On pasmint d' tins, c' est on amuzmint k' on-z fwait tot seu, u avou sacwants soçons (sacwantès soçones).

## Sacwants amuzmints
* dicåce
** tchivå d' bwès
* rime-rame d' efant
Tchivå d' bwès

Des **tchvås d' bwès** (on dit eto : des **tchvås-godets**, on **tourniket**, on **caroussel**), c' est on djeu d' dicåce avou des tchvås d' bwès, u des ôtès biesses, ki les efants s' adjokèt dsu, et ki toûne so lu-minme.

## Rotaedje
Dinltins, il esteut saetchî d' on tchvå, a môde des manedjes.

Après, cwand gn a yeu l' loumire dins les viyaedjes (1930-1950), ci fourit on moteur electrike.

Å mitan d' on toû, gn aveut ene flotche ki berlondjive å hôt, ådzeu des efants. Li ci ki l' apicive aveut on toû po rén. On djheut adon k' il aveut "fwait ****".

## Discrijhaedje d' on tchvå d' bwès
a Glime e 1909.
:*Li tchvå d’ bwès esteut divant les finiesses di mi mononke.*
:*Li Toennne, tot l’ monde el conoxheut dins l’ cotoû, pask’ i gn aveut k’ lu, a ç’ momint la, k’ aveut on tchvå d’ bwès. I meteut lodjî si tchvå dilé mononke. C’ esteut ç’ biesse la ki fjheut tourner li tchvå d’ bwès.*
:*Tot l’ tins del fiesse, il esteut elaxhî a ene tchinne. Et po demarer, Toenne li zwebéve avou on côp di scoreye po-z estchessî l’ tourniket. Ci-ci esteut ekipé avou des tchvås d’ bwès di totes les coleurs : des blancs, des pemlés, evnd.*
:*So les tchvås, gn aveut des bêces k’ on s’ pleut ashir a cwate didins.I n aveut ossi des pots, k’ on s’ meteut a cwate didins ossu, k’ on fjheut tourner tant k’ on n’ veyeut pus clair.*
:*Après cénk shijh munutes, tot esteut bin lancî. On-z oveut l' muzike d' ene viole ki Mareye, li feme da Toenne, fijheut tourner al manike. Adon, li clotche aléve, et Toenne saetchive so one plantche k’ esteut elaxheye padrî li tchvå po-z arester l’ caroussel et Mareye ramasséve les cwårs dins ene boûsse di toele.*
:Daniel Marchal, 1982

## Tchanson e walon so les tchvås d' bwès
* Les tchvås da Beaufils (viye tchanson d' Lidje)
* grande fiesse est la] (tecse et tchantaedje da Véronique Roba, walon da Gui Fontinne)
Glime

**Glime** (la-minme, on prononce "***Glëme***", F. *Glimes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Incoû, el province do Roman Payis.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Glime|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Metou al maxhe del Djåce et do Torebay (did la si no, Glime = broûs foirt ridants).

## Lomaedje
On lome les djins di drola les «&nbsp;Glimtî&nbsp;» (omrin) ubén «&nbsp;Glimtresse&nbsp;» (femrin).

## Avey
Li tomboe di Glime.

## Sociolodjeye
Ls Glimtîs, veyous des Djåçletîs :
:''Les Glimtîs estént pus rezervés. Metans, cwand gn aveut l' fiesse a Glimes, tot Djåçlete î aléve; mins al fiesse a Djåçlete, les djins d' Glime n' î vnént nén po, dire.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene dicåce a Glime e 1909

## Sourdants & pî-notes
Gozåd

Li **gozåd**, c' est ene påstedjreye avou deus coûtches di påsse, et des spotchîs fruts (u do poudingue) å mitan. 

Li gozåd pout esse fwait a môde di rcovrowe dorêye (ronde, del minme sipexheur totavå), u a môde di gozete (on triyingue, bôgyî d' on costé, pus tene so les deus ôtes boirds, la k' ele  stî reclôse).

Li "gozâd-dorêye" si lome, e sacwantès plaeces, ene tåte (la k' ene dorêye si lome "dorêye").

Pout esse riwaiteye come on gozåd : li **tåte ås matons**, fwaite avou del makêye, des amandes, des masteles et del påsse di peme.

*Li gozåd est diferin del [[rombosse]] la k' on mete ene [[peme]] etire.*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "gozåd", alez s' vey e [[:Wikt:gozåd|splitchant motî]].*
Tir ås pupes

On **tir ås pupes** u **tire-pupes**, c' est on djeu d' dicåce, la k' i fåt saetchî avou ene carabene ås plombs so des bastons d' årzeye, les **pupes**, pask' ele rishonnént a on touwyea d' pupe. Gn aveut des bistokes après. Å cmince, li bistoke, c' esteut tot bounmint ene cocåde.

Les pupes estént loyeyes eshonne; ça s' loméve on **[[:Wikt:ni|ni]]**. On pleut saetchî a sacwants tireus sol minme ni. C' est l' ci ki casséve li dierin boket k' aveut l' cocåde.

Après, ça a stî des bastons d' plåsse, come des croyes.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tir ås pupes", alez s' vey e [[:Wikt:tir ås pupes|splitchant motî]].*
Daniel Droixhe

thumb|(e 2008)
[thumb|estant cårpea, sol plake «[Back to Hèsta (plake di muzike)|Back to Hèsta»]]

**Daniel Droixhe** (di s' no d' sinne come tchanteu **Elmore D**), c' est on scrijheu e walon, on tchanteu e walon ey on rcwereu sol walon.

I vna-st å monde li 26 d' avri 1946 a Hesta. 

## Si ouve
C' est on rcwereu sol walon. Il a studyî les vîs tecses del Binamêye Revolucion.

Di s' mestî il esteut professeur a l' univiersité d' Lidje, eyet co a l' libe univiersité d' Brussele. 

Dizo l' no d' *Elmore D* il scrijha et tchanta do blouze, co bén e walon. Et fé rexhe tos ses tites e-n on scrinea avou troes stroetès plakes.

Il a stî eto prezidint di l' Academeye di Langue et Literateure francesses di Beldjike.

Il a-st eto stî mimbe do CLRE.

Sacwants des cåzaedjes di ses tchansons ont stî eplaidîs dizo l' tite «Hesta (30 blouzes e walon)» (2019).

## Sacwants stroetès plakes e walon
* Ervoye a Hesta (*Back to Hèsta*) avou 8 tites e walon et sacwants ôtes e-n inglès. Li livret dene li cåzaedje des tchansons e walon avou ratournaedje e francès ey e-n inglès.
* Grandiveus (*grandiveûs*) tote e walon.
* Cofret avou totes ses tchansons (e-n inglès ey e walon).

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Si waibe come tchanteu
**   Li programe di ses concerts
*  Si pådje come academicyin di l' Academeye di Langue et Literateure francesses di Beldjike
*  Scrinea avou totes ses tchansons
*
Djeyolodjeye

Li **djeyolodjeye**, c' est l' syince ki tuze et ki boute sol Daegne et çou k' i gn a ddins.

Li sincieus ki s' î cnoxhe ladvins, c' est on / ene **djeyolodjisse** u **djeyoloke**.
Djeyografeye

Li **djeyografeye**, c' est l' syince ki discrît tot çou k' i gn a sol Daegne.

Li sincieus k' el situdeye, c' est on (ene) **djeyografe**.

## Årtikes di djeyografeye do Wikipedia walon
 Djeyografeye

## Rilomés djeyografes
* Mercator

## Dins les belès-letes e walon
thumb|Li Prince el l' djeyografe
Dins Li ptit prince, li mwaisse personaedje rescontere on djeyografe. Gn a la kékes esplikêyes (a môde di baltreye) so çou k' esteut ç' mestî la:

- C’ est cwè, di ç’ gros live la ? derit i li Ptit Prince. Ki fjhoz cial ?
- Dji so djeyografe, derit i l’ vî ome.
- C’ est cwè d’ on djeyografe ?
- C’ est on sincieus ki sait bén eyu çk’ ele sont les mers, les aiwes, les veyes, les cresses eyet les dzerts.
- Vola åk d’ interessant. Vola on vraiy mestî, po fini ! 
Et i tapa on côp d’ ouy åtoû d’ lu, sol planete do djeyografe. I n’ aveut co måy veyou ene si madjestiveuse bole.
- Elle est mo bele, vosse bole. Gn a-t i des oceyans ?
- Dji nel såreu dire, derit i l’ djeyografe.
- A ! (Li Ptit Prince esteut djondou.) Et des cresses ?
- Dji nel såreu dire.
- Eyet des veyes, des aiwes, des wastenes ?
- Dji nel såreu dire nerén, derit i li djeyografe.
- Mins vos estoz on djeyografe !
- C’ est djusse, mins dji n’ so nén èn esploreu. Dji n’ a nén èn esploreu. Ci n’ est nén l’ djeyografe ki va conter les veyes, les aiwes, les cresses, les mers, les oceyans eyet les dzerts. Li djeyografe, c’ est ene sakî di trop consecant po-z aler rôler håre et hote. I n’ mousse måy foû di s’ buro. Mins il î rçût les esploreus. I lzî dmande cwè et come, eyet i scrît totes leus sovnances. Eyet si les sovnances d’ onk di zels lyi avizèt interessantes, li djeyografe fwait fé des rcweraedjes sol morålité di l’ esploreu.
- Douvént don ?
- Pask’ èn esploreu ki mintixhreut amoennreut des måleurs dins les lives di djeyografeye. (…) Ça fwait ki, cwand on pinse ki l’ morålité di l’ esploreu est boune, on fwait des rcweraedjes so çou k’ il a discovrou.
- On va vey ?
- Neni, c’ est trop målåjhey. Mins on-z oblidje l’ esploreu a-z apoirter des prouves. Metans ki, s’ il a discovrou ene grosse montinne, on l’ oblidje a ndè rapoirter sacwantès grossès pires.

## 
 (spoûle do Ptit Prince avou l' djeyografe)

#### 
* 

## Sourdants
Charles Darwin

thumb|150px
**Charles Robert Darwin**, c' esteut on biyolodjisse inglès. 

Il a skepyî li 12 di fevrî 1809 ey a morou li 19 d' avri 1882.

## Mwaisse ouve
thumb|left|Eplaidaedje di 1859 di s' live «L' oridjene des especes»
Il a tuzé ki les biesses et les plantes candjnut tot å long des trevéns djeyolodjikes. 

I n' esteut nén l' prumî a pinser çoula, mins c' est lu k' a askepyî l' atuze d' on «relijhaedje naturel». Dj' ô bén ki, por lu, les biesses s' acoltêynut po sorviker et awè des djonnes ki sorvicront après zels. Les pus foirts, les pus maléns, les cias ki sont les mia adjustés sorvicnut, les ôtes disparexhnut.

## Dins les ouves d' årt
Li personaedje aparexhe dins l' fime d' imådjes «Les Trôdvintes», k' est rashiou so l' ridiscovraedje des disparexhowès indjes pa on sincieus chinwès.
Swahili

lingaedjes &gt; Nidjer-Congo &gt; bantou &gt; **suwahili**
----
thumb|Mape do spårdaedje do swahili
Li **swahili** ou **kiswahili** (*kiswahili* e swhaili), c' est on lingaedje bantou, djåzé so ene lådje sitindêye d' Afrike do Ponant. Li Levant do Congo, li Tanzaneye, li Kenia, evnd.

Côde ISO: **sw**.

Gn a bråmint des mots arabes divins, a cåzes des rlåcions des djins avårla avou les Arabes di Zanzibar.

Danielle Bury a scrît on tecse tot maxhant do walon avou des mots d' kiswahili.

## Sicrijhaedje
### egzimpe di tecse
* e swahili: Watu wote wamezaliwa huru, hadhi na haki zao ni sawa. Wote wamejaliwa akili na dhamiri, hivyo yapasa watendeane kindugu.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Etimolodjeye do swahili
### Mots bantous
Les mots les pus corants vinèt d' on fond bantou. I seront foirt rishonnants avou des ôtes lingaedjes bantous come li lingala u li kirwanda. Metans:
*  (tchå) et  (biesse) si racuzinnut åjheymint avou l' lingala   (biesse) ey avou les lingaedjes bantous d' Ouganda, et del Nonne-Afrike (zoulou, xhossa et swazi «ínyama»). 

### Sacwants mots ki vnèt d' l' arabe
A costé d' çoula, gn a des cåkêyes di mots k' ont vnou di l' arabe avou les martchands arabes di Zanzibar; metans
* *kahawa* : cafè
* *haraka !* : abeye ! (viebe arabe *haraca* : bodjî)
* *mwaridi*: rôzî (mo l-warid, mere del rôze, avou l' cawete -i)
* *malkia*: (arabe "malika", rinne, royinne)

## On boket d' tecse walon-kiswahili
::***Na mapema*** (timpe å matén)

:*Moya*, *mbili*, *tatou* (onk, deus, troes)
:Dins les *magougous* (bouxhons), gn a des *biloulous* (pititès biesses), *bwibwis* (araegnes), copixhes, eyet coloûtes ki, timpe å matén vegnnut sovint å monde.

:*Nné, tano, sita* (cwate cénk, shijh)
:Abeye, *Hatari*, *Haraca* ! (Waitîz a vos ! abeye !)
:Lujhant come des grins d' *cawa* (cafè), les efants spitnut foû des *nioumbas* (måjhons), petnut evoye viè les *mashambas* (tchamps).

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Pordjet Kamoussi (motî eterovrant e swahili)
* Wikipedia e swahili
* 
**  (dedja studyîs sol Wiccionaire walon)

## Sourdants
El tchimin d' mes pinsêyes (arimés)

thumb|coviete 
**El tchimin d' mes pinsêyes** (*Èl tchèmin dè mès pinséyes*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Liliane Faes, k' a vudî e 2006.

C' est l' prumî live di powezeyes e walon k' a-st on l° ISBN (ISBN 2-930336-74-9).
Les crostions (tecses)

thumb|coviete 
thumb|250px|sortite do live 
**Les crostions** (*Les crostillons*), c' est ene schôtlêye di tecses e walon, da Joseph Kinable, eplaidîs e 1889.

C' est tos arimés, mins pus vite a môde di contes po rire, u d' tchansons. 

Li dierin tecse, c' est ene conferince sol progrès, foirt interessant po vey çou k' aspita d' noû el difén do 19inme sieke, et çou k' les djins d' adon louként come "li bon vî sistinme".

C' est l' prumî live e walon k' eploye li mot "schôtlêye" (sicrîte *hauteleïe*) dins s' sortite :
::*Les Crostions*
::*Rimeas walons*
:*I n a ladvins*
::*ene schôtlêye di vîs contes lidjwès (les pus sawoureus)*
::*des tchansons (on pô di totes les sôres)*
::*et ene conferince (råtchå) so les edvincions do sieke*
Bouxhonveye

**Bouxhonveye** (la-minme *Bouchonvèye*, F. *Buissonville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5580**
** davance : **5393**
* Limero diyalectolodjike : ** D 57 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant

## Djeyografeye
thumb
Bouxhonveye est metowe e l' setche Fåmene. Les teres î sont bråmint pus pôves ki, metans sol platrê do Djerni.

## Istwere
Li 2 d' måss 1944, gn a aveut toûmé ene volante foitresse amerikinne dins les bwès d' Bouxhonveye. Les sôdårds ont dischindou e parachute dins l' bwès do Haloe, inte Hansin et Bouxhonveye. Il ont stî schapés pa l' Årmêye Blanke di Forzêye. Gn a yeu 300 omes del Brigåde Recsisse k' ont stî rnaxhî avå Hansin et l' Hé (*Haid*) sins rén trover.

## Tuzance walone
Léon Gengoux esteut did la.

Gn a on live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins di Bouxhonveye (ey eto di Strintchamp, d' Havsin, des Basses di Hé, et d' Malåtchî) : *«Des gens d' ici racontent»*, eplaidî pa *Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg*; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).


malautchi_live.jpg
Meterolodjeye

[vignette|Crexhince d' on [sidårniyon d' timpesse.]]
Li **meterolodjeye** u **meteyo**, c' est l' syince ki studeye li timp k' i va fé. 

## Motlî
Li mot "meteyo" serè purade eployî po l' anonçmint do tins, dins l' posse ou al tévé. Li moumint k' on anonce li tins, c' est l' **bultén do tins**. Les djins ki prezintnut çoula, les anonceus d' tins (anonçresse di tins) ou previzionisses.

Li mot **meterolodjeye** est dipus pol syince leye-minme : instrumints et tecnikes po studyî l' tins.

Ene **canicule**, come les cis k' ont tapé sol Walonreye e 2022, c' est ene stofeur. On-z endè cåze cwand les digrés sont a, ubén pasnut ådzeu des, 30. 

## Anonceus del meteyo el Walonreye
E l' Walonreye, on schoûte co assez sovint l' Denis Collard. C' est lu l' previzionisse dins l' posse po l' RTBF.

Pus vî k' çoula, al tévé, gn aveut Jules Metz, «Monsieu Meteyo», èn ome do do Tchestea.

## Spots po-z anoncî l' tins
Gn a toplin des spots po-z anoncî l' tins.

## 
Come di djusse, gn a toplin des mots sol tins k' i fwait e Wiccionaire.
*  (tos les mots d' meteyo, dins totes les langues)
*  (mots walons et ratourneures sol meteyo)
* 

## Pî-note
No sincieus

On **no sincieus** u **sincieus no**, c' est on mot latén eployî po lomer ene biesse, ene plante, on microbe, ene maladeye, et hay vos nd åroz.

E 21inme sieke, les sincieus nos des novelès maladeyes sont dnés purade e-n inglès.

## Vicantès sacwès
Tchaeke sôre di vicante sacwè a on dobe no, li ci do djinre, ki cmince pa ene grande lete, et l' ci di l' indje u espece, ki cmince pa ene pitite lete.

Metans :
* '''''M'''eles '''m'''eles''
* '''''H'''ypoderma '''b'''ovis''
* '''''T'''hymus '''s'''erpyllum''
* '''''M'''ycobacterium '''t'''uberculosis

## Maladeyes
[thumb|li sincieus no po ci vea [monse ci sereut *Schizosoma reflexum*]]
Egzimpe: On vea monse riployî pår, li cawe metowe dilé l' hanete avou tos les boyeas foû do coir, si lome *Schizosoma reflexum*

E 21inme sieke, les sincieus nos des maladeyes vinèt purade di inglès: 
* SARS: *Severe acute respiratory syndrome* (awiyant griyeus sindrome respiratwere)
* Covid 19, c' est «**CO**rona (latén) **VI**rus (latén) **D**isease (inglès)».

## Sourdant
Formagnant

On **formagnant** u **parazite**, c' est ene biesse, ene plante u ene bactereye ki vike après ene ôte vicante sacwè. Dj' ô bén k' ele prind tot si amagnî di cisse formagneye biesse u plante la.

Les formagnants tchampions (tchamosseures, evnd.) polnut ataker les djins et les biesses.

On formagnant ni doet nén touwer li biesse u l' plante k' il est edjîstré dsu, ôtmint, i creve avou. Insi, gn årè waire di målès maladeyes cåzêyes pa des formagnants. Mins on pôrè aveur on dcwelixhmint, ki va frè crever les biesses u les plante må noureyes après ene longue termene k' elle åront laide caire.

## Egzimpes di formagnants
### biesses
* waerbeas
* protostrongues
* rogne (maladeye)
* vier solitaire do tchén "Taenia multiceps"
* fiyaires (''Stenofilaria'', ''Parafilaria'')

### plantes
* rampioûle

### formagnants tchampions k' atakèt les biesses
* tchamosseure del pea
** diele ås veas
** rowe Sinte-Catrene

### formagnants tchampions k' atakèt les plantes
* bayoute (dicwelixhaedje do pålmî ås dates)
Fuzariôze do pålmî ås dates

thumb|Bayoute : souwaedje des foyes dizeutrinnes, mins les djetes sont co vetes : dabôrd, ci n' est nén cåze del setchresse

Li **fuzariôze do pålmî ås dates** (on dit eto : ***bayoute***, *bayoud*), c' est ene maladeye di ces åbes la k' est bén cnoxhowe dins tos les payis del Mîtrinne Mer.

Elle est cåzêye pa on formagnant tchampion, lomé e sincieus latén *Fusarium oxysporum f. sp. albedinis*, et ki fwait crever l' åbe, tot-z atacant les raecinêyes. C' est les åbes  avou les meyeusès dates ki sont les prumîs djondous.

Li bayoute si spåde dins l' påmrete pa ddins tere. I gn a don pont d' avance di broûler les stoks des djonnes påmîs po ls espaitchî d' esse acsûs (c' est ene corante pratike dins sacwants cotoûs).

On pålmî djusse rascråwé do bayoute årè les foyes di dzo ki souwèt, mins les rdjetes a s' pî ki sont todi vetes. Årvierdimint, on palmî ki va crever del setchresse a ses rdjetons ki setchixhèt, e minme tins k' les foyes.

Li bayoute pout distrure l' economeye di tot ene owazisse, ca l' pålmî est onk des mwaisses produjhaedjes di ces payis la.

On-z a sayî, dinltins di médyî les pålmîs malådes avou des prodûts sconte-tchampions, k' on stritchive dins les touwyeas al seuve di l' åbe.

I gn a k' ene vraiye rexhowe : riplanter avou des sôres d' åbes k' edurnut l' maladeye. Ces-la polnut esse mopliyîs foirt raddimint ezès laboratweres a pårti d' celules des pålmîs ki sorvikèt dins ene owazisse foirt rascråwêye. Mins i lzî fåt co crexhe ene vintinne d' anêyes et-z aveur di l' aiwe assez, divant di dner des fruts.
Guillaume Smal

thumb|left|120px|(e 2002)

**Guillaume Smal** a skepyî diviè 1950. I dmeure a Indji. 

E 2002, il a scrît on bea ptit roman "Sondje d' ene nute d' esté ?", ki maxhe des sacwès istorikes (des margayes inte les Lidjwès et les Hutwès) eyet des foû-naturelès sacwès.

thumb|tite do ptit roman da Wiyåme Smal

Il esteut eto responsåve d' ene copinreye a Indji, les Kessalîs.

*Guillaume Smal ni doet nén esse maxhî avou [[Georges Smal]].*

## Hårdêye&nbsp;difoûtrinne
* Pådje Guillaume Smal so l' Aberteke
Sitouwåcion linwistike del Walonreye

So l' aroyaedje del Walonreye on djåze des diferins lingaedjes, li pupårt estant des lingaedjes romans, mins end a des lingaedjes tîxhons eto.

### Lingaedjes oficirs
Les lingaedjes oficires sont l'&nbsp;francès, pol pårteye del Walonreye dizo l' dujhance culturele del Federåcion Walonreye-Brussele, eyet l'&nbsp;almand pol kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike. 

Les deus lingaedjes sont-st ofircs å pårlumint walon a Nameur.

Li francès cåzé el Walonreye a bråmint des tourneures et des mots  et des accints ki lyi vnèt do walon.

### Lingaedjes do payis
thumb|300px|mape linwistike del walonreye
I gn a shijh lingaedjes do payis so l' aroyaedje del Walonreye, ki sont:

* des lingaedjes romans
** li walon : eviè 70 åcint del sitindêye; loukîz a Walonreye walon-cåzante.
** li picård : diviè 15 åcint del sitindêye, ezès cotoûs di Mont, Ate, Tournai.
** li gåmès : a pô près 5 åcint del sitindêye, dins l'&nbsp;arondixhmint d'&nbsp;Vierton.
** li tchampnwès : moens ki onk åcint del sitindêye, dilé Suni (troes cwate viyaedjes) et Cou-des-Sårts.
* des lingaedjes tîxhons
** li lussimbordjwès : 4 åcint del sitindêye dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Årlon, sacwants viyaedjes des comenes di Faiviè et d' Gouvi, so Måtlindje et a Nonne des Redîmés Payis (Sint-Vit)
** li ripouwaryin : 5 åcint del sitindêye sacwants viyaedjes dilé Vervî et li grande pårteye des comenes del kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.
Hårkea

On **hårkea** (on dit eto : **gorea**, **lamea**, **coube**), c' est on travayî bwès, on bon mete long, k'&nbsp;on poite so les spales, dizo l' hanete, et k'&nbsp;gn a deus saeyeas u deus djusses ki pindèt après, so les deus costés do poirteu (del poirteuse).

*Li poirtaedje di saeyeas pindant padvant et padrî l' poirteu(se) si fwait avou ene [[coube (poirtaedje)|coube]] (bråmint pus longue ki l' hårkea).*

## Uzaedjes
On l' eployive po nd aler miner l' laecea al laitreye, u po aler cweru ene voye d' aiwe (deus saeyeas d' aiwe) al fontinne.

L' usteye esteut vindowe dins tos les gros botikes di viyaedje. 

## Istwere

Li hårkea esteut bén cnoxhou divinltins, come mwaisse sistinme di poirtaedje po les vindeuses di lacea.

Il a disparexhou cand on-z a yeu ptchî les ptitès tcheretes et les djusses ki cloyént, po poiter l' laecea al laitreye (di 1930 a 1950).

## Les alomåcions do hårkea
### e walon
Å 20inme sieke, li mot «» (**', **') esteut eployî so tot l' payis d' Lidje, avou Hu et les viyaedjes djondant del province di Nameur. 

Li mot «» esteut d' uzaedje sol walon do Mitan (**') ey el [[Basse Årdene]] , ().

A pårti d' [[Åjhô]] viè l' [[walon do Coûtchant]], c' esteut l' mot «» k' esteut l' pus cnoxhou.

=== e francès ===
Li mot francès n' est nén dins les [[motî]]s corants. 

[[Louwis Rmåke]], k' a studyî les lomaedjes e walon, li houke «**'». C' est ç' mot la k' i gn a dins l' l' Motî d' Cînè et l' ci d' Bastogne.

Les botikîs k' el divént cmander ås comis-voyaedjeus ki cåzént francès, djåzént sovint di "**'", mins ci mot la s' rapoite a ene longue pîce di bwès k' on poite di padvant a padrî, so ene sipale.

[[Jean Wisimus]], dins l' [[motî d' Vervî]], ratoûne "hårkê" pa "gorges". C' est ç' mot å [[singulî]] (**') ki Simon Stasse riprind dins s' motî, avou «**'».

[[Philippe Maudoux]], dins ene des dierinnès rexhowes di [[Walo + gazete]], li loma «**'».

## Li hårkea dins les belès letes e walon
Li mot a stî cnoxhou lon et lådje a cåze d' een tchansou da Georges Ista, so ene muzike da Pierre an Damme.

Les paroles sont so l' Aberteke.

## Alére
L. Remacle, *Le nom du porte-seaux en Wallonie*
Vincent Delire

**Vincent Delire**, ki s' no d' sinne, c' est "**Mimile**", c' est on tchanteu e walon ki dmane a Couvén. 

I skepia li 6 di decimbe 1958.

## Vicåreye
I wangna l' pris del meyeuse tchanson oridjinåle al Fiesse del Tchanson e walon e 2000.

I fourit l' prumî a mete so les fis des videyos di ses tchansons e walon.

thumb|Plake "Ké veye k' on vike" 

I tchante bråmint so des tecses da Philippe Antoine. Ossu so des ratournaedjes da Georges Brassens et da Jacques Brel.

Di s' prumî mestî, il esteut animeu pu manaedjeu d' ene radio amateur. Il est bén cnoxhou a Couvén po-z aveur polou espaitchî li fjhaedje do pordjet d' astantche sol Noere Aiwe. 

Come conseyî del comene, i s' a batou fer po k' on fwaiye li distoûnmint del veye di Couvén po les gros camions ki vnèt d' France, et ndaler so Tchålerwè. 

## Sitroetès plakes
Il a eplaidî troes stroetès plakes, totes pår e walon :
* Ké veye k' on vike (*Kévikonvike*) (2002)
* Nén ene åme (*Né ène âme*) (2011)
* Sori pol tchet (*Soris pou l'tchat*) (2014)
* Mimile et les bribeus d' toubak 4 (2018)

## Alére
Michel Piette, Mimile et l' tchanson walone,  fevrî 2010.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje avous ses tecses e rfondou et on responda 
* Si waibe
* Ses videyos metowes sol Daegntoele
** "Mizere di mi" (Putain de toi-Brassens)
** Emission so Tele-Sambe
** "El Traque" (Mimile come Djôr Brassens)
** "Mårtén pexheu" (sol tévé waloncåzante)
Bole (diyacritike)

vignette|Li '''Å''' est l' seule lete avou l' bole k' est uzêye e walon, aprume e rfondou.
Li **bole** ou **accint-bole**, c' est on rond diyacritike ki s' mete so sacwantès voyales, dins des lingaedjes k' i gn a.

E walon, il egzistêye dins l' lete å.

Dins des ôtes lingaedjes, i s' mete eto so des ôtes voyales.

I gn a eto li diyacritike bole å dzo, li dmey-bole a hintche et li dmey-bole a droete, eployîs el linwince.
Eraire

thumb|250px|Eraire di bwès, k' on n' voet kel cawe et l' schî 

Ene **eraire**, c' est ene foirt simpe usteye di bwès po tcherwer, avou djusse on  et ene .

## Istwere et eployaedje
L' eraire  li tere, ki brotche des deus costés do schî, å rvier del tcherowe. L' eraire ni tcherowe nén fond. C' est purade  l' tere k' ele fwait (did la s' no e-n inglès, *scratch-plough*).

Elle a stî edvintêye el Mezopotameye diviè l' 5inme meynaire divant Dj.Cr.

Å cmince, c' esteut des djins kel saetchént. Pu on-z a atelé des boûs, adonpwis des ågnes, moulets et tchvås.

On minéve l' eraire ås tchamps tot l' metant so ene .

E l' Walonreye, elle a stî eployeye disk' e diviè 1950. Les dierins ovraedjes k' on fjheut avou, c' esteut l' .

Elle est co eployeye ouy des ptits cinsîs e l' Afrike bijhrece, po tcherwer dins les tienes, et eto po reterer les mayisses.


Eraire atelêye deus ågnes gaztî tinant cawe.jpg|tourisse tinant l' cawe d' ene eraire di bwès atelêye a deus ågnes (Oucaymeden, Marok, 2016, siervant co)
Eraire longue håye.jpg|eraire di fier avou ene longue håye, et on simpe schî (Douccala, Marok, 2004, ni siervant pus)


## Discrijhaedje di l' eraire
thumb|250px|shabot d' l' eraire, k' on va stitchî l' schî d' bwès dvins
Å cmince, li schî esteut djusse fwait avou on stocaesse bwès. Adonpwis, on l' a rascovrou d' on boket d' fier, li .

Après, on-z a fwait totafwait avou do fier. Po-z ateler a deus tchvås, on-z a ralongui l' håye.

On-z a co lomé "eraire" les simpes tcherowes u simpes brabants d' fier mins k' avént on rîsse sôdé après l' schî.
A des håyes

thumb|li fleur
L' **a des håyes**, c' est ene plante ki crexhe voltî dins les håyes ki les foyes, cafougneyes, nodèt come des as.

 *[[Alliaria petiolata]]* (davance : *[[Sisymbrium alliaria]]*, *[[Alliaria officinalis]]*).

 cabutreces

## Crexhaedje
I florixh avou des blankès fleurs e moes d' may el Walonreye.