open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Live di fråzes Lonely Planet so l' arabe marokin

thumb
Li **live di fråzes Lonely Planet so l' arabe marokin**, ki l' vraiy tite, c' est «*Moroccan Arabic*», c' est on live di fråzes po tirer s' plan cwand on voyaedje e Marok. 

Les fråzes di l' arabe marokin sont scrîtes e-n alfabet latén et ratournêyes e-n inglès.

Il a stî scrît pa Dan Bacon, Bichr Andjar et Abdennebi Benchehda.

Il est eplaidî dins ene coleccion «*Lonely planet phrasebooks*» a Footscray, dins l' estat d' Victoria, e-n Ostraleye; li  3inme edicion date di 2008.

ISBN 978-1-74059-187-4.

Il est rprins avou l' côde **ARY0** sol Wiccionaire.

## Contnou
C' est on motlî avou del croejhete, pu des fråzes pa tinme, sicrîtes e-n arabe marokin, ralfabetijhî avou des scrijhas purade près di l' inglès. Sol deujhinme colone, li ratournaedje e-n inglès.

Dins l' motlî do coron do live (pp. 151-172), gn a eto li scrijhaedje des mots e-n alfabet arabe. Gn a la a pô près 1700 mots.

I comprind eto cwate pådjes d' amazir (pp. 131-134), et pår di francès (pp. 135-146).

## Sistinmes ortografikes
### alfabet latén

### alfabet arabe
Floricontes do Diåle et des grossès pires

Les **floricontes do Diåle et des grossès pires**, c' est des fåves do vî vî tins todi fwaites avou l' personaedje do Diäle, et ki volèt espliker li provnance di pires a pårt.

C' est on floriconte classike riprins dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.

## Egzimpes
* les pires di Gobtindje k' on a espweté.
* Sint Rmåke et les pires do diåle (Waime, Tchôde…)
* Les cayôs d' Moustî
…

## 
Les pires di Gobtindje (Floriconte des pires di Gobtindje, pa Jacques Desmet)
Bruniau

thumb
**Bruniau** (la-minme, e scrijhaedje Feller *Breuniô* /bʀənjoː/; e francès *Brunehaut*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

Bruniau a skepyî e 1977 ås grands rebanaedjes.

Li lomaedje del comene riprind li no d' ene royinne del Neustreye, et l' ci del tchåsseye ki poite si no (tchåsseye Bruniau).
 

## Lingaedje do payis
Li picård shonne î esse co bén vicant, poy ki l' comene a siné l' label «Nosse comene dit oyi».

## Ban d' Bruniau
* Blari
* Gueugniye
* Olin
* Wardriye
* Jolin
* Lédin
* Acren
* Ronji
* Wesse (viyaedje)
Messene

**Messene** (*Mèssène* e walon coinrece ey e picård; e neyerlandès, *Mesen*, e francès, *Messines*), c' est ene comene di Flande coûtchantrece, mins ås åjhmince linwistikes.

## Istwere
Gn a yeu la troes batayes militaires tins del guere di 14&nbsp;; li veye a stî distrûte pår.
Li coirbå et li rnåd (fåve)

thumb
thumb|Djouwaedje pa des efants d' Gueugniye (Nameur, 2010)
**Li coirbå et li rnåd**, c' est ene fåve da Ezope, rindowe foirt kinoxhowe el France paski riscrîte e francès pa Jean de La Fontaine dins s' rilomé live di fåves. 

El Walonreye, on l' a dvou aprinde e francès al pitite sicole des ans et des razans å long.

## Racourti
On rnåd djereye après on crås stofé k' on coirbå, apîçté so èn åbe, tént dins s' betch.

Li toursiveuse biesse lyi va fé des complimints so s' vwès, po k' i lyi tchante on boket.

L' ôte, ki s' recrestêye, drouve si betch grand å lådje… et lait tchaire li rmodou.

## Luçon a saetchî del fåve
:*Si vos schoûtez todi les djins,<BR>Troes cwårts do tins,<BR> On vos fote didins.

== Ratournaedjes et redjårbaedjes e walon ==
=== Mwaissès idêyes ===
Gn a yeu des hopeas d' modêyes e [[walon]], des a pô près pareyes, des ralongueyes et des [[pastitche]]s.

Li prumî a dandjreus stî [[François Bailleux]], shuvou d' près pa [[Léon Bernus]], pu [[Jean-Joseph Dehin]] .

=== Modêye Françwès Bayeu ===
:*Copere Coirbå, sol coxhe d' èn åbe rashiou
:*Tineut e s' betch on crås froumadje
:*Copere Rinåd, a l' odeur do rmodou
:*Acourt et l' arinne e s' lingaedje
:*«Ey! Bondjoû, monsigneur Coirbå
:*Ki vs estoz don gåy! Ki vo vs la beazet crås!
:*Verité d' mondju, si vosse ramadje
:*Ni våt nén vos plomes, c' est damadje
:*Ca, sins çoula, vs serîz l' cok di tos les oujheas.»
:*Nosse coirbå, binåjhe et foû d' lu, foice di djoye,
:*Po fé vey ki s' tchant est parfwait,
:*Drouve si betch tot å lådje. Pan! Vla l' froumadje evoye!
:*Li Rnåd l' atrape et dit: «Mi binamé monsieu,
:*Sepoz ene ôte feye k' on plakeu
:*Vike des sotreyes do prumî k' el schoûte.
:*Li lçon våt bén l' froumadje; elle est boune s' elle est coute.»
:*Li Coirbå, d' èn air tot peneus,
:''Djura — mins ene gote trop tård – ki måy on nel råreut.

## 
* 
** Modêye Lucyin Mahin (Lucien Mahin)
** Modêye Léon Bernus (Léon Bernus)
*  Modêye Bernus, dijhowe pa Djulos (Julos Beaucarne)
*  Ene modêye pår ralongueye

## Sourdant
Kioto

**Kioto**, c' est ene veye do Djapon.

## Istwere
**Kioto**, ça ava stî el mwaisse-veye do Djapon disk' e 1869, padvant Tokio. Ci-ci a prindou si plaece paski l' caizer di l' epoke aveut bagué drola.

Tins del deujhinme guere daegnrece, l' Univiersité caizerlike djaponesse di Kioto aveut miné des asprouvetes po fé des åres bactereyolodjikes. El binde di djins k' estént ocupés avou ça si loméve «&nbsp;Unité 731&nbsp;». Minme si **Kioto** esteut todi sol lisse des veyes a pleur esse calonêye avou ene bombe atomike, å moes d' djun 1945. On lz aveut rsaetchî del lisse.

Li protocole di Kioto, c' est on protocole sinné e 1997. Ès-n' adierça, c' est d' limiter les candjmints climatikes.

## Rilomêye
Bén k' ele soeye erlomêye po s' protocole, **Kioto** est rwaitî tot-z estant l' mwaisse-veye tuzançrece do Djapon.

## Referinces eyet sourdants
Dobe cawete -ron

Li **dobe cawete -ron**, c' est ene dobe cawete fwaite d' ene cawete -on avou on ristitchî R divant.

Ele sieve a fé des sustantifs, ey eto des nos d' plaece.

Dirî sacwants bodjes, gn a on U d' aspoye ki s' vént rmete divant l' R, po fé l' dobe cawete -uron.

## Etimolodjeye
Gn åreut ddja yeu des mots do gålwès avou cisse cawete la.

## 
sol Wiccionaire:
* 
** 
* 

## Sourdants
Djapon

Li **Djapon**, c' est on payis d' Azeye.
Li mwaisse veye est Tokyo. 

Impreur : Naruhito
Prumî minisse : Sanae Takaichi

## Istwere
## Redjons

## Rilidjons
* Shinto
* Boudisse

## Djeyografeye
## Economeye
## Djins
## Culteure

* Djaponès (lingaedje)
* Ukiyo-e
* Anime
* Manga
* Origami
* Kimono

## Fotografeye
Nier (sistinme nierveus)

On **nier do sistinme nierveus**, c' est come on fi electrike ki moenne des cmandes u des sintas do cervea u del miyôle schinrece eviè les organes do coir, u årvierdimint.

## Sôres di niers
### sorlon leu plaece e coir
* nier crånrece (nier del tiesse)
* nier escrinrece (nier del schene)
### sorlon leu fonccion
* nier mouvmintrece
* nier sinsitrece
Motî gåmès d' Viancoû

thumb
Li **Motî gåmès d' Viancoû**, ki l' tite e francès, c' est *Glossaire gaumais-français (patois de Willancourt)*, c' est on motî gåmès-francès avou tos les mots kinoxhous u eployîs pa Nestor Marchal, ki note l' accint d' Viancoû et d' d' tåtoû.

I fwait a pô près 1800 mots.

Il a stî eplaidî e 2018 dins l' coleccion *[[Èm pitite edicion (lives e gåmès)|Ma p'tite édition]]* pa Jean-Luc Geoffroy.

Il est rahoukî come limero **Gm6** dins les motîs do gåmès e Wiccionaire.

## Contnou
Li Djan-Luk a la rashonné:
* les deus tômes d' on motlî scrît på Nestôr tins des iviers 1976-1977 et 1977-1978.
* les mots des tinmes etnografikes ki li scrijheu aveut diswalpé a pårt.
* les mots des pî-notes des tecses ki Nestor Marchal publiya divins *Les Lettres gaumaises* di 1952 a 1958

## Ortografeye
L' eplaideu a normålijhî l' ortografeye tot shuvant li sistinme Themelin.
Toitche-nez

thumb
thumb
On **toitche-nez**, c' est on mantche avou on laesse après, k' on toirtcheye dissu l' lepe dizeutrinne d' on tchvå ou d' on moulet po l' tini astok. Et l' årtisse el poleur viziter et médyî.

On s' è pout siervi eto so les chamos.

## Bokets do toitche-nez
* li coide: nén trop grosse po n' nén schiper; ça pout esse ene cénkinne di coides di balot.
* li mantche: trawé å dbout do dzeu po passer l' coide

## Metaedje do toitche-nez
On passe si mwin dins dins l' laesse del coide, et leyî pinde li toitche-nez après s' pougnet. 

D' ene mwin, on apice li lepe dizeutrinne do tchvå, et d' l' ôte, on toirtcheye li coide åtoû del lepe, tot tournant l' mantche raddimint. Li mwin continowe a tni l' lepe, disca tant ki l' coide est bén toirtcheye et l' lepe  bén serêye, tantea k' on pout tni l' lepe (et tote li tiesse, et tot li tchvå) avou l' mantche, sins waire di foice.

On l' pout mete eto après ene oraye (metans on deujhinme toitche-nez, a des biesses foirt kitapantes).


Metaedje do toitche-nez1.jpg
Metaedje do toitche-nez2.jpg
Metaedje do toitche-nez3.jpg
Toitche-nez.jpg


## Esplikêye sol rotaedje do toitche-nez
Li doleur askepieye på toitche-nez fwait ki l' biesse ni prind nén asteme ås ôtes doleurs, par egzimpe, cwand on lyi fwait ene pikeure.
Gåre di trén

Ene **gåre di trén** (on dit eto, pus rålmint, ene **eståcion**), c' est ene plaece la l' les tréns s' arestèt po tcherdjî et distcherdjî les voyaedjeus et les martchandijhes.

## Istwere des gåres el Walonreye
Bråmint des ptitès gåres ont stî suprimêyes avou l’ govienmint la k’ Herman Decroo esteut minisse des transpôrts, dins les anêyes 1980


Bive gåre trén rHL.jpg
File:Station Leval.jpg
Gåre d' Atrivå.jpg
File:El Djadida gåre.jpg


## Sourdant
Coleur a l' aiwe

Ene **coleur a l' aiwe**, c' est ene pondeure fwaite avou des coleurs maxheyes a bråmint d' aiwe.

## Rilomés pondeus a l' aiwe
Marie-Claire Lefébure a pondou a l' aiwe toplin des belès coines di Walonreye

**Coleurs a l' aiwe da Marie-Claire Lefébure**
" widths="180px" heights="120px" perrow="3">
File:Ambly 080399.jpg
2009 - 'Namur - La Meuse et la citadelle' - Marie-Claire Lefébure.jpg
File:Belœil - Château des princes de Ligne MCL.jpg
File:Forrières Aquarelle 1.jpg
File:Forrières - Les Pierres du Diable MCL.jpg
File:Fourneau Saint-Michel 1 MCL.jpg
File:Godinne - Le Village et la Meuse - MCL.jpg
File:Hamois - Le château-ferme - MCL.jpg
File:Havré - Château 1.jpg
File:Havré Vil1 MCL.jpg
File:Lens (Hainaut) - L'étang du moulin.jpg
File:La Collégiale Saint-Ursmer à Lobbes - Marie-Claire Lefébure.jpg
File:Loyers - Le château - MCL.jpg
File:Maisières Aqua1MC.jpg
File:Mons - Cour du Noir Lévrier - MCL.jpg
File:Mons - Ermitage - MCL.jpg
File:Mons - Grand-Place 1 - MCL.jpg
File:Mons - Tour du Val des écoliers - MCL.jpg
File:Mozet - Ferme de Basseille MCL.jpg
File:Redu - Hiver.jpg
File:Sosoye - les iris - MCL.jpg
File:Torgny - Clos de l'Epinette.jpg
File:Torgny - Le village vu de la rue d'Epiez - MCL.jpg
File:Torgny - Le Perron 2001.jpg
File:Vonêche - La vieille Fontaine.jpg
Viancoû

**Viancoû** (la-minme, prononcî /vjanku/), c' est on hamtea di Mson.

## Tuzance
Nestor Marchal a scrît toplin des tecses e gåmès tot notant l' accint d' Viancoû.

Si motlî a stî rashonné pa Jean-Luc Geoffroy dins l' motî gåmès d' Viancoû.
Batreye di Tabora

Li **batreye di Tabora**, c' est ene bataye militaire tins del prumire guere daegnrece, la k' l' årmêye bedje, vinant do Congo bedje va ataker li coloneye almande do Tanganica.

Ele si passa do 8 å 19 di setimbe 1916.

Ça a stî l' pus grande des victweres militaires di l' årmêye bedje, di tos les tins.

## Disrôlmint
L' årmêye bedje î prind pårt al campagne di l' Afrike levantrece, la k' les Britanikes atakèt les Almands.

## Sacwants sôdårds walons k' on fwait l' batreye di Tabora
Achile Sonck, ki serè mayeur di Hanu di 1933 a 1963.

## Sourdant
Serè (discramiaedje)

* Serè (li comene après l' prumî d' djanvî 1977)
* Serè (veye) (li veye, dins l' aroyaedje di dvant les grands rebanaedjes)
Vierton (veye)

**Vierton** (la-minme *Viertån* fr: *Virton*), c' est ene veye di Walonreye, k' a divnou ene rebanêye comene do minme no, e payis gåmès.

C' est l' mwaisse veye do payis gåmès.
Laetche Tanganica

Li **laetche Tanganica**, c' est ene grande basse di l' Afrike levantrece metowe inte cwate payis: li Tanzaneye å Levant, li Zambeye a Nonne, li Congo-Kinchassa å Coûtchant eyet l' Bouroundi å Nôr-ess.

C' est vormint ene mer divintrinne, avou des waches et des timpesses come so l' Oceyan.

## Kékès veyes metowes sol boird del laetche
* Calémî (dinltins, Alberveye) (Congo)
* Boujoumboura (mwaisse veye do Bouroundi)

## Dins les scrijhaedjes e walon
Christiane Blanjean endè cåze dins des årtikes so s' voyaedje e Congo, a Calémî, dipus d' 50 ans après nd awè stî tchesseye evoye pa des milices aloyeyes å pårti da Patrice Loumoumba.

## Sourdant
Cervulet

Li **cervulet**, c' est ene pårteye di l' ecefale metowe djusse padrî l' cervea, et ki s' raloye å bule sicrinrece.

## Ovraedje
C' est l' mwaisse mineu di tot l' sistinme d' asgurdixhaedje (ekilibe) do coir.
Fritchapele

**Fritchapele**, u è Feller "**Fritchapèle**" (*[FR]* *Froidchapelle*) c' est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.

## Ban

**No des pitits bans -- Limero del posse**

* Fritchapele (pitit ban) -- 6440
* Boussu-dlé-Walcoû -- 6440
* Fourbèchi -- 6440
* Vèrgni -- 6440
* Erpion -- 6441

## Referinces ey sourdants
Lamsoûle

**Lamsoûle** (fr. *Lamsoul*), c' esteut on hamtea k' esteut metou inte Ambli et Djmele.

Asteure, c' est ene cinse tchestrinne.

## Istwere
Gn a yeu des forneas e 16inme sieke.

## Sourdant
Måhonteuse tchanson

Ene **måhonteuse tchanson**, c' est ene tchanson ki va disconte les acceptances di boune kidujhance dins ene metowe societé.

Ele sont sovint tchantêyes pa les studiants, u dins les ribotes, u pa des sôlêyes.

## Sôres di måhonteusès tchansons
* tchansons ki cåzèt do seke.
* tchansons avou des laids mots (cou, panse)
* tchansons ki riyèt del rilidjon.

## Egzimpes
### Tchansons sol seke
:*Dji n' a måy avou si bon
:*K’ avou m’ cuzén Leyon
:*Dissu l' soû del finiesse.
:*I m’ l’ aveu tchôkî si lon
:*Ki dj’ sinteu ses coyons
:*Ki batént so mes fesses.
:::Resploe
:*A! crawé minou, 
:*Machine a bouwer, 
:*Les båsheles n’ ont nén des flûtes;
:*Elle ont des ptits canous
:*Po les gaméns djouwer avou.*

## 
* A l' eglijhe di Bålet
* Måhonteus rima

## 
Pådje di måhonteusès tchansons 

## Sourdant
Coirneu (discramiaedje)

* On **coirneu**, c' est onk ki shofele dins on coine (di tchesse, d' adviertixhmint)
* Li Coirneu (gazete e walon): gazete e walon eplaideye a Nameur di 1904-1914.
** Årmonak do Coirneu (1907-1914)
* Li Coirneu (soce): soce pol walon di Hu
Falmignoûle

**Falmignoûle** (fr: *Falmignoul*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dinant.

* Limero del posse: **5500** (vî limero **5511**)
* Limero diyalectolodjike: **D 68**

Mwaisse pont ALW
Rwè do Marok

Li **rwè do Marok**, c' est li rwè ki ringne sol Marok.

I n' est lomé insi ki dispu 1956 (Mawoumet V do Marok). Divant çoula, on l' loméve li **zultan**.

Si feme n' est nén lomêye royinne, mins princesse.

## Djivêye des rwès et zultans do Marok
 Marok#Dinasteyes
Mawoumet III do Marok

**Mawoumet III do Marok** u **Moulai Mawoumet Ben Aabdella** u **Mohammed Ben Abdellah**, c' esteut on zultan do Marok, del dinasteye des Alawites.

I skepia diviè 1710 et mora li 9 d' avri 1790.

I ringna di 1757 disca s' moirt (et co on court moumint e 1748).

## Politike
Il a-st evoyî bråmint des ambassadeurs e l' Urope.

I cloya l' pôrt d' Agadir e 1774, po diswalper l' ci d' Mogador, ene veye k' il aveut pår rassonré avou des årtchitekes uropeyins, et-z î priyî des martchands inglès, aprume des djwifs.
Camichibay

Li **camichibay** (djaponès 紙芝居, çou ki vout dire «pîce di teyåte so papî»), c' est on spectåke di rowe po ls efants k' esteut corant e Djapon disk' al deujhinme mitan do 20inme sieke.

Li conteu racontéve ene istwere, et mostréve des imådjes.

## Shuvance
Sacwants lives sont raloyîs tot s' aspoyant so l' idêye do camichibay. Li pådje di hintche est mostrêye ås efants, et li tecse est e l' evier, sol pådje di droete, tantea ki l' raconteu(se) el pout lére åjheymint.

Insi est adjinçné «Schandeye» da Joëlle Spierkel.
Djaene keuve

Li **djaene keuve**, c' est èn aloyaedje di keuve et d' zénk.

Ça dene on metå foirt racafougnåve.

Li djaene keuve est vijhén di l' ancyin årca.
Amanda Dechamps

**Amanda Dechamps**, c' est ene sicrijheuse e walon, skepieye li 16 di djulete 1938 et moite li 29 d' awousse 2002.

Ele provént d' Wandjniye.

## Ouve pol walon
C' esteut aprume ene teyåtreuse. Elle a djouwé avou les les Rvinants d' Wandjniye. Pu al fén del trope e 1987, elle irè avou les cis di Mlet, pu renonder li trope di Wandjniye.

Elle a-st eto askepyî des ovroes d' walon a l' escole di Wandjniye, po-z aprester les scolîs ås bates di djhaedjes di tecses e walon.

Come sicrijheuse e walon, elle a scrît di 1994 a 2002, des powinmes et des ptitès prôzes, eplaidîs dins l' Bourdon.

Ses tecses ont stî rashonnés dins on live avou l' tite «Dierinne aroke» k' a vudî djusse après s' moirt e 2003.
Tours

300px|thumb|Li plaece Plumereau a Tours
**Tours**, c' est ene grande veye e l' France.

C’ est ene des pus grandès veyes el Redjon Cinte-Vå-del-Lwere.

C' est l' mwaisse veye del Tourinne.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 3 971 dimorants/km²
* Peuplacion : 137 658 dimorants
* Sitindêye : 34,67 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 37
* Redjon : Cinte-Vå-del-Lwere
* Payîs : France
François Rabelais

:« *Poçki rire eﬆ li prope di l’home. »*
:— François Rabelais, Pantagruel (1534)
**François Rabelais** (Chinon, inte 1483 eyet 1494 — Paris, 1553) fout on sicriveu francès eyet un medcen. Il esteut gascon.
Roman del Roze

Li **Roman del Roze**, c' est on roman e vers sicrît pa deus scrijheus francès å 13inme sieke. Ambedeus scrijheus ont scrît ç’ roman la, li prumî esta Guillaume de Lorris, li deujhinme esta Jean de Meung. Il avént des stîles foirt diferins. 

Guillaume de Lorris cominça a scrire on roman alegorike mins ki rprindeut les côdes di l’ amour courtwès. Jean de Meung erprinda eto cisse metode la, mins s’ pårteye a ds accints ironikes eyet comikes ki sont noveas.
Tchåle I d' Orléans

**Tchåle d' Orléans**, c' esteut on prince eyet on powete del famile de Valois ki fout duk d' Orléans. Il a skepyî e 1383 ubén e 1394 eyet il est moirt e 1453.

Il est bén cnoxhou po-z aveur sicrît des powezies foirt beles.
Les Rois maudits

***Les rwès mådits*** ki l' vraiy tite e francès, c' est «***Les Rois maudits***», c' est ene shûte di lives sicrîts på Maurice Druon eyet ki racontèt l’ istwere di Filipe li Bea eyet d' ses efants k’ årént stî mådits på Jacques de Mollay, tchîf des Timplîs.
Outchår

thumb|eglijhe
**Outchår**  (e Roman Payis prononcî *Outchâr* u *Outchâ*, neyerlandès *Outgaarden*, sicrît dinltins *Autgaarden*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Hougår, el province do Braibant flamind.


Kerkhof Outgaarden - panoramio.jpg|tchamp di dveres et meur del cimintire
Hoegaarden Kerkstraat 15 - 286675 - onroerenderfgoed.jpg|viye måjhon avou hôt volé d' panes
Outgaarden - Pastorie.jpg|måjhon d' cure


## Istwere
Tins do redjime francès, Séntru-Loumay esteut dins l' comene d' Outchår, metou dins l' dipårtumint del Tîle li 23 d' may 1810. Elle end a stî schåyeye dizo l' redjime holandès (li 22 d' djulete 1822).

## Dins les belès-letes e walon
Li viyaedje rivént sovint dins les noveles da Jacques Desmet.

## Sourdants
Payis d' Tchålerwè (discramiaedje)

* **[[Payis d' Tchålerwè]]** u **[[Noer Payis]]** (tos les viyaedjes åtoû del comene, dj' ô bén cåzu tot l' arondixhmint d' Tchålerwè)
* **[[Payis d' Tchålerwè (tchanson)|Payis d' Tchålerwè]]** (tchanson da Djåke Bietrand)
* Li **[[Grand Tchålerwè]]**: li rebanêye comene
* **[[Payis d' Tchålerwè (diyalectolodjeye)]]**: pout esse diné po tot l' Coûtchant walon (sovint tot djhant «après Tchålerwè».
Tchession d' Hu

Li **tchession d' Hu** (e francès : *fort de Huy*), c' est on tchession ki s' trouve el veye di Hu e Walonreye. Ci tchession s' trouve so ene gonhire ki cayteye li Mouze. Ci tchession fout basti e 1818 sol plaece eyou ki s' trovéve li tchestea d' Hu.
Tchåle d' Outrumont

**Tchåle d' Outrumont** (fr. ***Charles d'Oultremont***), ci fourit onk des dierins princes-evekes di Lidje.

C' esta onk des råles prince-eveke di stok walon ki fourit lomé li 20 d' avri 1763, pa 31 vwès disconte 19 å prince Clemint d' Sake, fi da Ogusse III d' Pologne.

Il aveut skepyî a Warfuzêye li 26 di djun 1716.

I mora li 22 d' octôbe 1771 après fok 8 ans d' ringne.

## Tchåle d' Outrumont et les belès-letes e walon
Gn a bén 28 tecses e walon so si eleccion, si «confirmåcion», et des margayes avou les «clemintins» (disfindeus del candidateure da Clemint d' Sake).

I sont limerotés di 23 a 50 dins l' invintaire Piron.

C' est l' troejhinme anêye (1765) di s' ringne ki les rlomés operås e walon vont cmincî a esse djouwés, inte di zels, les cwate pîces do "Teyåte Lidjwès".

## 
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Tournai (discramiaedje)

* Tornè u Li Grand Tornè (rebanêye comene del province do Hinnot)
** Tornè (veye): l' ancyinne veye, divant les grands rebanaedjes di 1977
* Tourné-dlé-l'-Tchestea (viyaedje del rebanêye comene do Tchestea)
Dierinne aroke (tecses)

thumb
**Dierinne aroke** (*dérène aroke*), c' est on live avou ene schôtlêye di tecses da Amanda Dechamps, parexhowe ås eplaidreyes do Bourdon e 2003, èn an après l' moirt del sicrijheuse.

Les tecses avént ddja stî edités dins l' gazete do minme no do 1984 a 2002.

L' enimådjaedje est da Marie-France Oogwit.

## Adrovaedje
Il est scrît pa Danielle Trempont.
:*Dji vos voe co, Amanda, come si ça s' pasreut ayir. Nos estans nos deus ashîtes so on banc. On påle di tot, on påle di rén. On påle do tins k' i fwait, do tins ki passe. On påle di nos djoyes, des poennes, des ptits bouneurs, des tourmints, des disbåtchances, et vos m' dijhoz: «c' est çoula l' veye !»
:*(…)
:''Vos, Amanda, aou l' pitit no k' vos parints vos avént dné, vos n' polîz esse k' ene feme al dinêye.
Sidårniyon d' timpesse

On **sdårniyon d' timpesse**, eto lomé **tornade**, c' est on sdårniyon d' vints foû foirts ki polnut touwer èn ome eyet disfé ene måjhon.
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion

Li **Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion**, c' est ene cantåte sicrîte pa Simon de Harlez li djoû ki Tchåle Doutrumont fourit lomé prince-eveke di Lidje (li 20 d' avri 1763).

Incipite: Binamé Diè, ké rmowe-manaedje

Elle est rprinjhe sol limero 26 dins l' invintaire Piron.

## Papîscrît et replaidaedjes
Li mwaisse copeye est wårdêye al bibioteke cintråle del veye di Lidje, *Antiquariat*, 18inme sieke, l° 59.

Elle a stî replaideye e sistinme Feller dins l' coleccion «Disfinse et metaedje e valeur do lingaedje do Payis d' Lidje», e 1981, dins on limero lomé «cougnou».

## Tecse e rfondou
::**Keur des bordjoes**

:*Binamé Diè ! Ké rmowe-manaedje!
:*Ké djoye so tertos les vizaedjes
:*On-z ôt rôler les cariyons
:*Peter les tchambes, hoûler l' canon
:*Xhiyetes et clokes sounèt-st a foice; *(a fwèce)*
:*Les mårlîs ont trop pô d' leus bresses;
:*Boum boum pif pouf ! Diè ! Ké disdut !
:*On creye on brait, on dåre tot djus.

::**Les cmeres**

:*Kén awureus djoû pol bordjoezreye !
:*On-z a on prince di nosse payis
:*Les cis ki l' ont fwait fjhît des merveyes.
:*Nos cours l' avént dedja tchoezi

::**Les vîs bounames**

:*Nos avans sohaitî cint feyes
:*Di poleur viker disca tant
:*K' on åye èn eveke ôte feye
:*Nos morrans contins; nos l' veyans.

::**Li keur (riprindant)**

:*Binamé Diè ! Ké rmowe-manaedje
:*Ké djoye so tertos les vizaedjes
:*On-z ôt rôler les cariyons
:*Peter les tchambes, hoûler l' canon
:*Xhiyetes et clokes sounèt-st a foice; *(a fwèce)*
:*Les mårlîs ont trop pô d' leus bresses;
:*Boum boum pif pouf ! Diè ! Ké disdut !
:*On creye on brait, on dåre tot djus.

::(Cåzé) **Djuråd l' mådjineu**

:*Taijhoz vs on pô, vos, diåles volants!
:*Schoûtez troes mots ki dj' a-st a dire:
:*Dispoy eco cint et cint-z ans,
:*Ci djoû cial esteut scrît e cir;
:*[[Matî Lansber]] el saveut bén;
:*Et vocial come i nos l' aprind:

::**Prediccion Matî Lansber** (tchanté)

:*Redjouwixhance avå l' Hesbaye !
:*Pos-å-feu e totes les måjhons;
:*Des bots broûlés, tot come del paye
:*Tot Lidje est djoye; grands bruts d' canon
:*Ilusse famile bén rcompinsêye
:*D' aveur todi sotnou l' payis
:*Li crosse et l' mite lyi seront dnêyes
:*Divins l' crexhant del lune d' avri.

::(cåzé) **Bietmé l' sûti**

:*Vost årmonak, pol prumire feye
:*Motoit, nos a dit l' verité.
:*Mins sins planete, ni sôrcelreye,
:*Por mi, dj' åreu bén adviné
:*Ki d' Outrumont divénreut prince.
:*I n' est k' çou k' il a merité.
:*Tolmonde el dit, tolmonde el pinse;
:*Cwand on sait çou k' ses vîs parints
:*Et totes les binamêyès djins
:*Ki sont sôrtis d' ene si boune raece
:*Ont fwait pol payis di tot tins.
:*Çoula dveut esse tot come i s' passe
:*Et nos cours l' ont dit pus clairmint
:*Ki d' l' aler lére divins les asses.
…
Araegnidîs

Les **araegnidîs**, c' est èn ôre di biesses come les araegnes, les scoirpions, les boschets, les acaryins.

C' est tertos des sincronzoxhîs ås ût pates.
Araegne di djårdén

L' **araegne di djårdén**, c' est ene araegne ki dmeure voltî dins les cortis.

 *[[Araneus diadematus]]*

## Discrijhaedje
vignette
Les pates-grawes sont-st ahesseyes di sacwants havets ki polnut stitchî do velin.

Si coir et ses pates sont poyous.

Elle a ût-z ouys.

Come totes les araegnes, li måye est pus ptit ki l’ frumele.

Li vinte da l’ fumele est pus gros ki l’ ci då måle.

## Vicaedje
L’ araegne atrape si-t amagnî so s’-t arincrin. Ele sititche do velin dins l’ coir des insekes k’ ele vout magnî. Pu ele glumeye po fé do filé d’ soye. I sieve a rafårduler l’ moxhe, li påwion, li wesse, les mochetes, li cok d' awousse, li damjhele, les picrons k’ ont tcheyou dins s' rijhea. 

Come ele ni sait tni des bokets e s’ vinte, ele ratind ene miete ki ses prijhnîs toûnnuxhe a aiwe.

## Sourdant
Gustin, el lapén pexheu (live d' imådjes)

thumb
**Gustin, el lapén pexheu**  (*Gustin, èl lapin pècheû*), c' est on live d' imådjes sicrit et dessiné pa Robert Arcq.

Il a stî eplaidî e 2019 (après l' moirt do scrijheu-dessineu) dins ls Eplaidaedjes do Bourdon.

ISBN 978-2-930364-86-5
Viebe difåtiveus

On **viebe difåtiveus**, c' est on viebe ki n' si codjowe nén a tos les tins et totes les djins.

## Egzimpes de viebes difåtiveus
* les viebes sins djin: , , …
* les viebes ki n' ont pupont d' uzaedje dins sacwants tins: .

## Sourdant
Codjowaedje (discramiaedje)

* Codjowaedje (pådje djeneråle)
* Sistinme di codjowaedje e rfondou walon
* Codjowaedje e walon (istwere des idêyes so les codjowaedjes e walon)
* Lives di codjowaedjes
** Codjowaedjes Gilliard (corwaitaedje do live Emile Gilliard, **C54**, so les codjowaedjes d' après Moustî-so-Sambe)
** Codjowaedjes Francard (corwaitaedje do Motî d' Bastogne, **S0**, so les codjowaedjes d' après Bastogne)
** Codjowaedjes da Stasse (corwaitaedje do live Simon Stasse so les codjowaedjes d' après Lidje, riprins dins s' motî, **E170**)
Waerglaece

Del **waerglaece** (eto: del **noere glaece**) u do **waergla**, c' est del glaece ki s' fwait so des tchmins, des pavêyes ki sont frexhes, et k' il î djale, foiravant del nute.

## Consecwinces
Li waerglaece fwait rider a målvåt des djins, des biesses (tchivås d' tcherete), des otos, evnd.

## Espaitchance
On seme do sé so les voyes divant (cwand on nd anonce) u après k' i gn åye yeu.

## Sourdant
Live Haust so l' etimolodjeye do walon

Li **Live Haust so l' etimolodjeye do walon**, ki l' no e francès, c' est ***Etymologies wallonnes et françaises***, c' est on live k' a stî scrît pa Jean Haust ey eplaidî e 1923.
Mignolet (discramiaedje)

* Joseph Mignolet (1893-1973)
* **Mignolet**, c' est eto l' tite d' ene novele da J.P. Dumont, li pus grand boket del ramexhnêye «Contes di m' payis et d' co pus lon»
Coucou (Hamtea di Lodlinsåt)

Li **Coucou**, u pus coranmint, **Lodlinsåt Coûtchantrece** (*[FR] Lodelinsart Ouest*), c' est on hamtea di l' ancyin ban di Lodlinsåt ki est l' pus coûtchantrece. Ci hamtea ci est etur Djumet (al Bijhe) eyet Dårmè (al Nonne). 

## Djeyografeye


## Transpoirts
Davance, i gn aveut des tréns ki passént drola po daler viè Djumet ubén disk' a Tchålerwè. C' esteut sol lene 119A, k' est a nén cmaxhî avou li lene 119.

Gn a sacwantès lenes do TEC ki passe eto dins ci hamtea ci. Ces busses la raloynut Goyîssåt a Dårmè, ubén åzès ôtes hamteas d' Lodlinsåt. Avou ça k' enes des hobetes si lome «&nbsp;*Lodelinsart Ouest&nbsp;*»

## Referinces eyet sourdants
Étymologie roumaine revisitée : de la Rîmŭ ne tragemŭ

Li **motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeye di mots roumins**, ki s' vraiy tite, c' est «*&nbsp;Étymologie roumaine revisitée&nbsp;: de la Rîmŭ ne tragemŭ&nbsp;*»*.* (etimolodjeye rouminne ratuzêye. Nos tirans après Rome), c' est on motlî etimolodjike di mots do roumin, sicrît pa Djôr Staelens.

ISBN 9781084130487

## Dinêye etimolodjikes pol walon
Gn a ossu des atåvlaedjes d' ene novele etimolodjeye po 46 mots walons; houte di çoula, 72 ôtes côps, li live cåze do walon, po-z aspaler l' etimolodjeye d' on mot roumin.

## Racourti e walon
Dins l' live, gn a on racourti e walon, ca c' est tot boutant pol walon ki li scrijheu a discovrou des motîs do burton avou des parintêyes des ôtes lingaedjes gayels.

:*Kî åreut sondjî ki «», nosse bea mot walon, est racuzinåve avou l’ walès «trang» ? Et kî m’ åreut dit, å nd aler nozôtes e Burtaegne e 2013, ki dj’ pudréns avou nozôtes on motî burton e dijh lives, ewou çki dj’ tchaireu so des astcheyances do walon eshonne avou l’ burton et l’ roumin eto ?
:*Cwand Djhan Haust a scrît ses motîs, i n’ a nén fwait des clignetes åzès lingaedjes gayels, fok cwand c’ esteut dedja on cayet conoxhou po on mot francès ki s’ ritrouve e walon eto. A m’ shonnance, i gn a-st avou nouk k’ a vormint spepyî les lingaedjes gayels, po vey si gn aveut ene sacwè ki rshonnéve a nosse walon.
:*Vaici dj’ a seulmint ataké, aprume po l’ roumin. Mins å bouter po cweri so l’ racuzinaedje do roumin avou les lingaedjes gayels, dji n’ a nén sepou passer dilé l’ walon.
:*Å cmince, dj’ a creyou ki, si gn a des mots ki sont roumins et walons, c’ est todi a cåze do latén, ki c’ est l’ matrasse des deus lingaedjes. Asteure, vos savoz vey k’ i gn a eto des mots ki sont les minmes paski l’ walon et l’ roumin ont eshonne li minme siponte gayele. Et co pus lon, il ont ene miete di lénçoû tîxhon, li minme po ambedeus.
:''Pôreut vali ki l’ Bon Diu evoyreut des djins ki studeyrént les lingaedjes gayels pår, tot wårdant dins l’ tiesse des ptits romans lingaedjes come les nosses, por zels nos sepi dire bråmint, rapoirt a çou ki nos n’ conoxhans nén. Ou k’ i gn euxhe des burtons et des scotchs ki vegnnuxhe å mitan d’ nozôtes, si aprinde nos lingaedjes, et k’ i scrirént des lives di linwincieus.

## Sourdants
Bracnî (discramiaedje)

* bracnî, li ci ki tchesse foû lwè :
** *[[Li bracnî (roman)|Li bracnî]]*, roman e walon da Joseph Calozet.
** *[[Colas l' bracnî (novele)|Colas l' bracnî]]*, novele e walon da Serge Fontaine
Greve (discramiaedje)

* greve (rifus d' bouter, del pårt d' ovrîs ou d' eployîs)
* greve do coraedje (boutaedje foirt londjin, fr. *grève du zèle*)
* greve di l' amagnî

----
Ene gréve, c' est ene tchampwinne
Adolphe Caffet

**Adolphe Caffet**, c' esteut on scrijheu e walon do Payis del Lovire, nexhou e 1863 et moirt e 1902.

Il esteut méde di s' mestî.

Riprins dins l' Live Gaston Hoyaux so les scrijheus e walon do payis del Lovire eyet dins Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne.
Adolphe Hoyaux

**Adolphe Hoyaux** (k' on loméve «l' Aveule di Djolimont»), c' esteut on scrijheu e walon ey èn eplaideu do payis del Lovire.

I skepia a Famiyureus li 15 di djanvî 1854 et mora  1928.

## Vicåreye
I bouta tot djonne, a 10 ans, dins èn aminwer del Croyire. Pu dischinde e beur come houyeu a Sint-Piére. Adonpwis, dins ene fayinçreye.

A 24 ans, i divna aveule. Il est maryî avou deus efants. Sins s' discoraedjî, il aprind l' alfabet Braye eyet l' muzike. Et divni muzicyin dins les cåbarets et so les dicåces. C' est vola k' il aprind a rmete e walon des tchansons francesses.

Tins des greves di 1886, pu pol procès Dufuisseaux (1889), i toirtcheye des tchansons politikes, e francès ey e walon, todi po disfinde les ovrîs grevisses et les socialisses.

## Ouve e walon
I scrijha ene grosse trintinne di tchansons e walon.

## Egzimpe di boket
[thumb|Fuziyåde di [Rou-dlé-Tchålerwè (1886)]]
::: **Li  rvindje des grevisses**
::**I.**
:*Mes cpagnons, dji vos va tchanter
:*Çki nos va bénrade ariver
:*Wai çki nos fjhèt vir, tos les grands patrons
:*Tins k' zels ramassèt do bea et do bon.
:*Mins il est grand tins d' nos rvindjî.
:*Waitîz çki nos pind dvant les iys.
:*Bén seur, si nos n' nos rvindjans nén (*nîⁿ*)
:*K' i nos vont mete dizo leus pîs.

::**II.**
:*On s' è va a s' djournêye å matén
:*Avou deus setchès tåtes di pwin.
:*La, on nos comande tot d' triviè (*trèvîⁿ*)
:*Pask' i nos prindèt po des tchéns (*tchîⁿ*)
:*S' on a l' måleur di replikî
:*On dit k' vos estoz revoyî.
:*«Alez rcweri vo livret».
:*La come nos stans comandés.

::**III.**
:*Si nos stans ene cwénzinne e rtård
:*On nos atake e tribunå.
:*La, on nos oblidje a payî,
:*Cwek' on sait bén k' nos n' sårén nén (*nîⁿ*)
:*Po ene ogmintåcion d' salåre, (*salaire*)
:*Fjhèt come å Rou u a Carniere
:*On voye des escadrons d' sôdårds
:*Et on fwait tirer so des sclåves.
…

## Sourdants et pî-notes
Pårlumint del Walonreye (discramiaedje)

Li **Pårlumint del Walonreye**, c' est l' no di deus tchôzes : 

* On bastimint, lomé eto l' Ospice Sint-Djîle.
* Ene institucion avou des pårlumintîs ey el govienmint walons.
Pårlumint del Walonreye (Institucion)

Li **Pårlumint del Walonreye** ([FR] *Parlement de Wallonie*), ubén **Pårlumint walon** ([FR] *Parlement wallon*), c' est l' institucion pårlumintrece del Walonreye. 

Ès bastimint, ki s' lome «&nbsp;Ospice Sint-Djîle&nbsp;», si trouve a Nameur. Il est metou divant l' Elizete mins d' l' ôte costé d' Mouze. Li Pårlumint walon a stî askepyî e 1980, tins del deujhinme erfôme di l' Estat bedje.

## Compôzucion

### Grafikes

Imådje:Conseil régional Wallonie 1981.svg|**1981-1985**
Imådje:Conseil régional Wallonie 1985.svg|**1985-1988**
Imådje:Conseil régional Wallonie 1988.svg|**1988-1991**
Imådje:Conseil régional Wallonie 1991.svg|**1991-1995**
Imådje:Conseil Région wallonne 1995.svg|**1995-1999**
Imådje:Conseil Région wallonne 1999.svg|**1999-2004**
Imådje:Parlement Wallonie 2004.svg|**2004-2009**
Imådje:Parlement Wallonie 2009.svg|**2009-2014**
Imådje:Parlement Wallonie 2014.svg|**2014-2019 (disk' å moes d' [[Måss (moes)|måss]] [[2019]])**
Imådje:Parlement wallon March 2019.png|**2014-2019 (après [[Måss (moes)|måss]] [[2019]])**
Imådje:Parlement wallon June 2019.png|**2019-Asteure**


### 2004-2009
Nosse pårlumint walon si copôze di 75 pårlumintîs, lomés po 5 ans. Gn a 7 del Walone Braibant, 30 do Hinnot, 24 di Lidje, 5 do Lussimbork et 9 di Nameur.

Après les vôtaedjes do moes d' djun 2004, li pårlumint walon est ahessî insi (po 75 plaeces):

* Socialisses: 34 plaeces.
* Liberås: 20 plaeces.
* Catolikes: 14 plaeces.
* Noûs-recsisses: 4 plaeces.
* Ecolos: 3 plaeces.

## Referinces eyet sourdants
Årmonak des vraiys Aclots po 1924 (live)

thumb
L' **Årmonak des vraiys Aclots po 1924** (*Armonak des vrais Aclots pou l'an dè grace 1924*), c' est on live sicrît anonimmint a môde d' årmonak ey eplaidî på ceke walon «Li Peron d' Nivele» (*Le Perron nivellois, cercle wallon*) e 1923.

Come gn a la 366 espots, onk po tchaeke djoû d' l' anêye (c' est ene anêye bizete), li live a rçû on limero d' rahoucaedje po les lives di spots walons, li **SpO40** 

## Contnou
* 14 pådjes sins limero: riclames e francès po des societés d' Nivele.
* p. 1: coviete divintrinne, avou l' pris (deus francs).
* p. 3 a 6: Adviertance, sinêye «V.» et ki djåze di sudjets politikes (rilåcions avou l' Almagne, dimande des Flaminds d' eployî l' neyerlandès) ossu bén ki des noveles del soce (uzaedje des cwårs di l' årmonak di dvant, concours di fjhaedje d' on motlî).
* pp. 7 a 46: årmonak, avou po tchaeke des 366 djoûs (* li no do sint fiesti, e walon, et dire ké sint patron k' il est; et * on spot e walon); al fén d' tchaeke moes, des conseys po les cotlîs.

## Kékes espots trovés ådvins
C' est sovint des spots u des pinsêyes k' on n' ritrove nén dins les ôtes lives di spots walons.
* 
* Li bouneur est dins l’ air; i n' voet nén beacôp so ké tiesse i va tchaire
* 
* 
* Les fôs edvintèt les môdes eyet end a ene contrumasse po les shuve
* Li ci ki n’ fwait rén ni pout må d’ s’ abuzer 
* 
*   Li ci ki bate si feme wangne ès paradis
* Li ci ki sait govierner s’ linwe afrankit s’ tiesse
* 

## Pî-notes
Egne (Hamtea di Djumet)

**Egne**, ubén **Hegne**, (*[FR] Heigne*), c' est l' hamtea l' pus coûtchantrece di Djumet. **Egne**, c' est eto l' no då bwès k' est e ç' hamtea.  

## Toponimeye
Li mot « **Egne** », kécfeye sicrît inla « **Hegne** », vént do latén : *Hunia Castellum*. Li prumî mot latén vént do lingaedje cele. Li mot « *Castellum* » n' vout nén dire « tchestea », mins bén on « tchession ».

## Djeyografeye

### Bwès
Come on l' pout vir sol mape e vete padzo, gn a on bwès èç hamtea la. Il a l' minme no k' el hamtea. Li RaVeL L119 passe didins po raloyî El Rou-dlé-Tchålerwè å Tchif-leû.

### Dzo-hamtea
C' est dins ci hamtea ci k' on ritrove eto li dzo-hamtea do «&nbsp;Spinoe&nbsp;». Ci no la, c' est ossu l' no d' ene åbete.

### Mape


### Plaeces
I gn a deus plaeces a **Djumet Egne**. Li prumire, c' est l' plaece Jules Francq k' est l' pus grande eyet l' ôte, c' est ene plaece sol rowe di Mont, k' est ene rovoye. C' est dins ç' dierinne k' on-z ertrove li Tchapele k' on voet sol foto padzo.
centré|vignette|299x299px|Li Tchapele Notru-Dame d' Egne sol plaece sitouweye sol rowe di Mont.


## Tuzance
Cist edroet ci est impôrtant pol Toû del Madlinne. Ci fiesse la, c' est ene måtche crustinne di l' Eter-Sambe-et-Mouze. Come di djusse, c' est l' pårtaedje ey el arivêye del måtche do dimegne. Asteure, l' edroet do pårtaedje eyet l' ci d' arivêye c' est puvite l' plaece Jules Francq ; mins dvinltins, c' esteut dvant li Tchapele Notru-Dame d' Egne. Ewou çk' on fwait l' messe dvant d' comincî a roter ci djoû ci. 

## Economeye
Gn aveut, disk' e 2006, el *Brasserie de l'Union*, mins elle a seré l' ouxh.

## Referinces eyet sourdants
Li copixhe et l' cok d' awousse (fåve)

thumb
thumb|papîscrît del fåve del mwin da Dovevî
**Li copixhe et l' cok d' awousse** (eto: **li siyete et l' frumijhe**, **li crikion et l' frumijhe**, **li potcha et l' copixhe**), c' est ene rilomêye fåve riscrîte e francès pa Jean de La Fontaine.

## Tinme
C' est l' opôzucion del copixhe ki passe tot l' esté a ramexhner des porvuzions po l' ivier, et l' cok d' awousse (udon l' crikion) ki, lu, tchante tote el campagne.

Vént l' ivier. Li tchanteu va dmander a magnî al ramexhneuse. Mins leye, pice-crosse ni lyi dene rén, tot lyi djhant: «Vos tchantîz di l' esté ? Ebén valsez, asteure !»

## Redjårbaedjes e walon

Onk des prumîs redjårbaedjes e walon fourit dandjreus da Charles Wérotte (1844).

On nd a onk, nén eplaidî, da Tchåle Dovevî (diviè 1855). C' est lu ki shonne awè trové l' addjectif «» pa ratourner «**» del mwaisse modêye, mot ki fourit reployî pa des ôts translateus.

Leyon Bernus aveut scrît èn arindjmint lomé «El crikion et l' noere biesse» (*L'Créquion eiét l'Biesse Noère*) eplaidî pol prumî côp e 1873.

Li modêye Antoine Kirsch, ki l' tite, c' est «li siyete et l' frumijhe» date des anêyes 1890.

René Dehez el lome «li crikion et l' pixholete» (*lu critchon èt l' piholète*) (1985).

A rilever eto on ctoirdou redjårbaedje da Joseph Bily, eplaidî dins l' antolodjeye Sicrijheus d' Årdene (2002), la ki l' feye del copixhe si fwait spotchî pa on fougnant et vôreut bén ôre li cok d' awousse lyi tchanter ene pitite tchanson po solåcyî si angoneye. Li frumijhe s' ehastêye d' aler viè l' adjoca di l' årtisse, mins l' ritrove moirt di froed.

E 2020, Lucyin Mahin atåvla on redjårbaedje atuzlé e rfondou walon so Wikisourd.

## 
* so Wikisourd: Pådje di tos les ratournaedjes e walon del fåve
*  Dijhaedje d' ene kitoirdowe modêye del fåve (da et pa Joseph Bily)

## Sourdant
André Delchef

**André Delchef** a skepyî a vnou å monde a Lidje li 13 di måss 1835 ey î mori li 4 di djulete 1902.

C' esteut on scrijheu e walon, foiravant di pîces di teyåte e walon.

## Ouve pol walon
thumb|Afitche do djouwaedje do «galant del siervante»
Avou Li galant del siervante, comedeye e 2 akes, i repoite li medaye d' ôr al prumire bate di scrijhaedjes del Societé d' Langue, èn an après si askepiaedje (1857). Li pîce serè djouwêye å Rweyå Teyåte di Lidje e moes d' måss 1858. Ci serè l' prumî djouwaedje d' ene pîce e walon el Beldjike, 101 ans après l' Voyaedje di Tchôfontinne djouwé a Lidje, adon principåté otonome do minme no.

Delchef sicrijha co des ôtes comedeyes, come:
* Les deus neveus (1860)
* Pus vî pus sot, èn ake (1863)

Pu i s' assaya å drame avou «Pålene Closson»(3 akes) (1882).

On lyi doet ossu:
* Li narene do curé d' Mwetrou (èn ake)
* Li cuzén Cabolet (èn ake)
* Nos ptits bordjoes (3 akes, 1880)
* Li djambe di bwès (3 akes)
* Li cane do medcén (3 akes)

Foû do teyåte, il a ossu scrît des tchansons, paskeyes et monologues.

Emey ses powinmes prumés ås concours SLLW: «Houbert Gofin» et «Nosse vî Peron» (cråmignon).

Come ricwereu sol walon, i va fé rexhe on studia «*Histoire de la littérature wallonne à Liège (1830-1880)*» (1881).

## Ses idêyes
André Delchef est eto cnoxhou come codåneu do walon, k' i ricmandéve do leyî mori l’ walon di s’ pus bele moirt (dandjreus dins s' live di 1881).

## Sourdants
Li galant del siervante (teyåte)

**Li galant del siervante** (*Li galant dè l'siervante*), c' est ene comedeye e deus akes, sicrîte pa André Delchef et ki rascoda li prumî pris del bate di scrijhaedjes del Societé d' Langue e 1857.

Ele fourit creyeye å Rweyå Teyåte di Lidje li 17 di måss 1858.

## Impôrtance del pîce
C' esta l' prumire bate di l' SLLW.

Ci serè eto l' prumî djouwaedje d' ene pîce e walon el Beldjike, 101 ans après l' Voyaedje di Tchôfontinne djouwé el minme veye, mins k' esteut adon dizo l' redjime di principåté otonome.

Li succès del pîce va stombyî li teyåte e walon, a Lidje, todi, tot åd dilong des anêyes 1860-1880. Come dins l' «Li galant del siervante», on voet sol sinne sinne des personaedjes do peupe, dins des replikes sicrîtes e vers, avou toplin des spots.

## Sourdant
Tchivalidîs

Les **tchvalidîs**, eto **biesses ås shabots**, c' est ene famile di biesses ås tetes ki comprind les tchvås, les ågnes (ey adon les moulets, avou) eyet les zebes.


Ågne Sint-Fontinne.jpg
Tchivå bay ary-برڭي.jpg
Aguelman Azigza pormoenneuse a moulet.jpg
Zebra, Yabello Wildlife Sanctuary (3) (29242122136).jpg


## Sourdant
Rintî

On **rintî**, ene **rintire**, c' est ene djin ki vike des rivnous d' ses béns, bén-fonds et béns-meubes. Ele ni doet don nén ovrer po wangnî s' crosse.

## Motlî
On lome cobén les pinsionés des rintîs (u k' i s' î lomnut zels-minmes). On dit ossu on «rintî ås meurons» d' on ptit pinsioné ki passe si tins a aler code ås meurons.

## Istwere
C' esteut on mestî k' esteut foirt prijhî e l' Urope do 19inme sieke. 

Il a cåzumint disparexhou avou les montêyes do costaedje après l' prumire guere daegnrece, foiravant tins del grande crijhe di 1930. Avou ça k' les contribucions ont crexhou todi dpus, tantea ki, el fén do 20inme sieke, les rintes n' estént pus grandes assez po permete di viker sins rén fé.

## Sicrijheus et rcwereus sol walon k' estént rintîs
* Charles-Nicolas Simonon
* Charles Grandgagnage
* Henri-Joseph Raxhon

## Sourdants
Adjeyante vesse-di-leu

L' **adjeyante vesse-di-leu**, c' est on on blanc tchampion, nén magnåve, come ene foirt grosse vesse-di-leu.

 *[[Calvatia gigantea]]*
Vesse-di-leu ås spenes

Li **vesse-di-leu ås spenes**, c' est ene sôre di vesse-di-leu avou come des spenes dissu.

 *[[Lycoperdon echinatum]]*
Vesse-di-leu

Les **vesses-di-leu**, c' est totès sôres di tchampions, nén magnåves, sins pî, avou on tchapea ki ravize ene poere a l' evier, et ki fwait del poûssire cwand on rote dissu, come si ç' sereut ene .

Gn a sacwants djinres didins ces tchampions la, inte di zels, les ***Lycoperdon***, foiravant *[[Lycoperdon perlatum]]*.

## Lomaedjes
C' est onk des mî cnoxhous tchampions del Walonreye. Il est dins cåzu tos les motîs walons. Et n' aveur k' on lomaedje. Mins les cis des tchamps et des bwès shonnèt assez diferins.

## Dins les spots walons
On cnoxhe li spot ki dit: «».


File:Åbusson et vesse-di-leu dizeu.jpg|åbusson (a droete) et vesse-di-leu veyou do dzeu
File:Åbusson et vesse-di-leu dizo.jpg|les minmes veyou do dzo


## No dins des ôtes lingaedjes
Notez les cis k' ont l' minme tcherpinte k' e walon :
* latén: *Lycoperdon*
* francès: *vesse-de-loup*
* catalan : *Pet de llop*
* lussimbordjwès : *Wollefschwamm*
Vesse-di-leu (discramiaedje)

* l' aloumåcion «vesse-di-leu» est dnêye a mwintès sôres, mins ci n' est nén des vesses di leu
* vesse-di-leu pierlêye (*Lycoperdon perlatum*)
* adjeyante vesse-di-leu (*Calvatia gigantea*)
* vesse-di-leu ås spenes (*Lycoperdon echinatum*)
* blanke vesse-di-leu *Scleroderma ?*

## Sourdant
Lete d' apoisse

thumb|pondeure di sint På sicrijhant ene lete d' apoisse
Ene **lete d' apoisse** u **epite**, c' est ene lete sicrîte pa èn apoisse da Djezus-Cri a èn ôte crustin u a ene eglijhe novelmint skepieye.

Les letes d' apoisse ricnoxhowes pa l' Eglijhe fijhèt pårteye do Noû Testamint.

## Sicrijheus des letes d' apoisses
C' est bråmint sint På k' end a scrît, et k' a stî ricnoxhou come li vraiy evoyeu des letes.

Foû d' sint På, gn a set ôtes letes d' apoisse ricnoxhowes pa l' Eglijhe, mins les ezedjetisses ni sont nén sovint d' acoird avou li scrijheu k' est dné po l' oteur del lete. Li seu ki pôreut esse li vraiy scrijheu, c' est co sint Pire, k' end a scrît deus.

## 
* Prumire lete sint På ås djins d' Corinte
* Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
* Lete sint På ås Galates
* Lete sint På ås djins d' Efeze

## 
(so Wikisourd)
* Prumire lete Sint Pire
* Lete sint På ås Galates
* s:Prumîre lète da Paul aus djins d’ Corinte
* s:Deujhinme_lete_sint_På_ås_djins_d’_Corinte

## Sourdant et pî-notes
Boton al loumire

On **boton al loumire**, u **boton d' electrike** pus coûtmint: on **boton** (on dit eto, setch calcaedje do francès, èn **interupteur**), c' est on ptit boton k' on tchôke dissu (des côps d' on costé pu d' l' ôte, kécfeye tot l' fijhant tourner) po esprinde u distinde ene loumire u èn aparey electrike.

## Sourdant
Verlinne-dilé-l'-Tchestea

**Verlinne-dilé-l'-Tchestea** (la-minme: *Verlin.ne (dulé l' Tchèstê)*, F. *Verlaine*), c' esteut on hamtea d' Tournai-dlé-l'-Tchestea, asteure onk des viyaedjes del veye do Tchestea.

thumb|tchapele

## Lomaedje et spotaedje des djins
* Lomaedje: Verlinnî, Verlinnresse&nbsp;.
* Sipotaedje: les Rakiots.

## Rilidjon
Gn a ene pitite tchapele. 

## Istwere
C' esteut onk des cwårtîs del Tere do Tchestea (avou Djerimont, Fineuse, Granwar, Simel et Tournai).

## Economeye
Divinltins, c' esteut djusse des cinses.

Dispu les anêyes 1980, si pôzucion sol grand-rote Libråmont-L' Tchestea, et djusse a ene rexhowe di l' otovoye Brussele Lussimbork, a permetou l' setlaedje di kékes comieces.

## No di des plaeces di Verlinne
Les rowes î ont stî batijhêyes sorlon les vîs nos d' plaece, mins foirt kitoirdowmint rimetous e francès. Çou ki dveut esse ene tcheråvoye a divnou *«voie de cher»*. Dandjreus a cåze del disfondowe  pol mot .

Li petrea (*Pétrai*) acsegne probåbe ene plaece avou des ptitès pires, et nén on poerî å poeres di petrea, u on håvurna.

Li preyea (*Préyai*), c' est aiwdirotchmint on ptit pré.

Verlinne Tchestea Crosse.jpg
Verlinne Tchestea petrea.jpg
Verlinne Tchestea plake tcherå.jpg
Verlinne Tchestea plake preyea.jpg
Li tchant des Vervîtwès

Li **tchant des Vervîtwès**, c' est ene tchanson e walon ki dit l' firté d' aveur sitî «hossî avou des mots doûs come a Vervî»

## 
Oyåve so VoBuze dizo l' rahouca: U5ZMarpr_nU (eplaidî e 2019)
Ayites Beyyoude

**Ayites Beyyoude** (amazigh ey arabe marokin ⴰⵢⵜ ⴱⵢⵢⵓⴹ, ayt beyyoD, ralfabetijhî oficirmint e-n arabe «أيت بيوض» ey e francès «Ait Bayoud»), c' est on viyaedje ey ene pitite contrêye del province di Swira.

Lingaedje do payis: amazir (troke des lingaedjes echleus.

## Istwere
Gn aveut la ene kiminålté djwive avou on ptit mella et on çmintire. Li sint djwif Nessim Ben Nassim î vna mori, ey esse eteré dins l' viyaedje vijhén di **Smiha**.

## Avey
Tombe-tchapele do sint djwif, la k' gn a ene fiesse heyloula tos les ans e moes d' may.


Tombe-tchapele djwive Ayites Beyyoude plakes.jpg
Tombe-tchapele djwive Ayites Beyyoude et poncea d' plantches.jpg
File:Tombe-tchapele djwive Ayites Bayoude poite d' intrêye.jpg
Tombe-tchapele djwive Ayites Bayoude tchambes perlineus.jpg
Tombe-tchapele djwive Ayites Beyyoude ouxh d' intrêye.jpg
Tombe do sint djwif Nassim Ben Nessim Ayites Beyyoude.jpg
Tombe Nissim Ben Nissim Ayites Beyyoude sicrijhaedjes e-n ebreu.jpg
Tombe-tchapele djwive Ayites Bayoude tchandlé.jpg
Pinsêye (discramiaedje)

* pinsêye (tuzance): manire di vey li monde
* pinsêye (idêye): idêye k' aspite e cervea
* pinsêye (sicrijhaedje): court scrijhaedje ki fwait tuzer
* pinsêye (fleur): sôre di fleur di djårdén