Guillaume Apollinaire

**Guillaume Apollinaire**, c' est l' no d' pene d' on scrijheu e francès ki s' loméve podbon **Wilhelm Albert Vladimir Apollinaris de Kostrowitzky** (u ***Kostrowicki***). Il  a skepyî a Rome li 26 d' awousse 1880, et a morou a Paris li 9 di nôvimbe 1918. Il a scrît des studias sol pinteure cubisse (*les Peintres cubistes*, 1913), et sol powezeye (*l'Esprit nouveau et les poètes*, 1917). Eto ene pîce di teyåte po rire, mins nåcionalisse (*les Mamelles de Tirésias*, 1917). Mins il est aprume conoxhou come powete (*Alcools*, 1913; *Calligrammes*, 1918). Dedja a 19  ans, il aveut cmincî pa scrire des acrostitches a ene pitite djonnete di Ståvleu. Et mete bråmint des cåzaedjes e walon dins ene novele : Que-vlo-ve?.

## Si djonnesse eyet si voyaedje a Ståvleu e 1899
thumb|plake lazer odio so Appolinaire eyet l' walon

Si mere, Angelica Kostrowicki, ene barone polonesse, eyet s' pere, on bordjoes swisse-itålyin, s' ont cnoxhou a Rome. Mins leu manaedje n' ala k' so ene fesse, et li mame - ene mo bele feme, sapinse k' on n' dit - håbitéve purade les djins del "hôte" al Coisse d' Azur ey a Paris. C' est la ki nosse Wiyåme fwait ses scoles. 

Si mame vént cobén ås bagns di Spå, et po-z î djouwer å cazino. Por leye esse trankile, elle evoye, e 1899, ses deus fis respirer li boune air di l' Årdene a Ståvleu. C' est la k' el Wiyåme î resconterrè si prumî amour, **Maria Dubois**. So les cwate moes ki li ci ki s' aléve lomer Guillaume Apollinaire dimana-st e Ståvleu, il aprinda do walon assez po scrire èn acrostitche avou l' accint di Ståvleu. On pout dire ki c' est li seul grand scrijheu nén Walon a aveur sicrît e walon.

## El France
A vint ans, i vike a Paris, eyet frecanter les årtisses di Montparnasse.

E 1911 i rdjond li groupe di Puteaux, on mouvmint del pinteure cubisse. Eyet li 7 di setimbe del minme anêye, il est aresté eyet ametou d' aveur sicroté li tåvlea del *[[Mona Lisa]]*, mins i fourit distcherdjî pus tård.

I s' bata tins del prumire guere daegnrece eyet esse coixhî e 1916.

I mora del gripe espagnole e 1918, ey esse eteré å çmintire do Pere Lachaise a Paris.

## Apollinaire eyet l' walon
Les sovnances di Ståvleu, di l' Ambleve, et del Fagne aparexhèt eto dins des ôtes sicrijhaedjes da Wiyåme Apollinaire. Insi, dins *Le poète assassiné*, les nos d' personaedjes sont walons (Viersélin Tigobote). Les cåzaedjes si fjhèt kécfeye e walon: 
:*Vs estoz ene bele båshele, vs estoz ene bele crapåde di nodidju, vs estoz bele come li fôre a Lidje* (e walon dins l' tecse).

Dins *Que vlov*, ene novele, li mwaisse personaedje si lome a pårti d' ene fråze walone, ki l' ome dijheut tofer **Cwè vloz vs ?** (so plaece: *ku vloz vs ?*), et esse sipoté **Li bea valet** (e walon dins l' tecse). 

Les ôtes djåzaedjes î sont e francès avou toplin des walonisses:
: *Je vais aler chlof avec la Chanchesse.* (Dji va aler chlof  avou l' Tchantchesse).
: *Vous n'avez jamais djauzé avec une femme, paraît.* (Vos n' avoz måy djåzé avou ene feme, paret).
: *Le babaud vous étanglera comme la rampioûle étrangle l'arbre.* (Li båbô vos stronnrè come li rampioûle sitronne l' åbe.*


Tos les rapoirts inte Apollinaire eyet l' walon et l' Walonreye fourît corwaitîs pa [[François Duysinx]]. E 1999, po les cint-z ans di l' anêye k' Apollinaire aveut vnou dmorer a Ståvleu, i vuda ene plake lazer odio avou ses trovas, *Apollinaire chante Stavelot*.

===L' acrostitche sicrît pår e walon===
====Mwaisse-modêye====
:***M**i crapaute, ji v's'ainme et vos l'sèpez, Marèïe.
:**A**l' rôse, fleur d' osté, v's'estez, mi fleûr, parèïe.
:**R**abrassez-mi ! D'nez-mi, Marèïe on betch d'Amour,
:**E** Wallon, m'binamèïe, è wallon, ji v's'è prèïe !
:**I** fat todis m' warder divins vosse p'tit cour ;
:**E**lle est trisse li vèïe, i fat qu'noste Amour mourt.*

====Corwaitaedje tecnike====
=====L' ôrtografeye=====
Apollinaire sicrît come les rvowes e walon k' il a dzo les ouys: [[Li Clabot]], [[Li ptit Lidjwès]].
=====Li pîtaedje=====
On s' a dmandé lontins kimint k' on grand fjheu d' arimés come n' aveut seu respecter li [[zandrin|doze-pîtaedje]]. 
Si on l' rimete e walon "normå", les vers ni sont nén tertos bons:
:Mi crapåde, dji vs inme et vos l' sepez Mareye (11 pîs)
:Al rôze, fleur d' esté, vs estez, mi fleur, pareye (11 pîs)
:Rabressez mi ! Dnez mi, Mareye, on betch d' amour (12 pîs)
:E walon m' binamêye, e walon, dji vs e preye. (12 pîs)
:I fåt todi m' wårder divins vosse ptit cour. (12 pîs)
:Elle est trisse li veye, i fåt k' nost amour mourt. (11 pîs)
L' esplikêye est ki, a môde francesse, Apollinaire conte eto des pîs des [[halcrosses E]], come c' esteut motoit l' alaedje amon les cpôtieus d' penes di ç' tins la.
:Mi crapåd*'e**, dji vs inme et vos l' sepez Mareye (12 pîs)
:Al rôz**e**, fleur d' esté, vs estez, mi fleur, pareye (11 pîs)
(…)
:Elle est triss**e** li veye, i fåt k' nost amour moure. (11 pîs)

=====Li croejhete=====
* Prono divant l' [[aidant viebe]].
Divant les soces di belès letes d' adon, on n' si rindeut nén bén conte, tot scrijhant, kel croejhete walone esteut ene miete diferinne del francesse. 
: I fåt todi m' wårder divins vosse ptit cour.
divreut esse:
: I m' fåt todi wårder divins vosse ptit cour.
* Suddjonctif.
Li viebe "mori", dins 
:i fåt k' nost amour mourt.
doet esse  suddjonctif :
:i fåt k' nost amour moure.

====Ehåyêye modêye====
: **M**i crapåde, dji vos inme et vos l' sepez Mareye.
: **A**l rôze, fleur di l' esté, vos estoz, m' fleur, pareye.
: **R**abressez m' ! Dinez mu, Mareye, on betch d' amour;
: **E** walon m' binamêye, e walon, dji vs e preye.
: **I** m' fåt todi wårder divins vosse pitit cour.
: **E**lle est si trisse, li veye:  i fåt k' nost amour moure.

=== Rimimbrances di Mareye Dubois dins des ôtes sicrijhaedjes da Apollinaire ===
Dins èn arimé e francès, lomé ''Marie'', i rcåze di Mareye Dubois, et des [[maclote]]s, ene viye danse del Walonreye.

:''Vous y dansiez petite fille''
:''Y danserez-vous mère-grand''
:''C'est la maclotte qui sautille''
:''Toutes les cloches sonneront''
:***Quand donc reviendrez-vous Marie**'

=== Li novele "Que-vlo-ve?" ===
:*Loukîz cial
Li tite di cisse novele est walon. Li cåde, c' est l' payis di Ståvleu. 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje so Apollinaire e walon
* Bate di dvize so les passaedjes e walon di "Que-vlo-ve ?"