open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
El viyaedje edoirmou (teyåte)

thumb
**El viyaedje edoirmou** (*Èl vilâdje èdôrmu*), c' est l' tite e walon d' ene pîce di teyåte d' èn ake sicrîte e picård pa Roland Thibeau dizo l' tite ***Ël vilâdje insclumi***.

Li ratournaedje e walon a stî fwait pa Jean-Luc Fauconnier.

## Eplaidaedjes
* Modêye picåde: dins l' coleccion micRomania e 2019.
* Modêye walons: dins les eplaidaedjes do Bourdon e 2020; ISBN 978-2-930364-92-6

## Racourti del pîce
Fabien Jobe

**Fabien Jobe**, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

Ses tecses di prôze parexhèt dins "Nosse lingaedje", dispu l' fén des anêyes 2010, eyet dins les *"[[Bultén walon (gazete)|Bulletin wallon]]*".

## Sourdants
A schipe (powinmes)

thumb|edicion 2021
thumb|livret avou des bokets (2022)
**A schipe** (*À ipe*), c' est ene schôtlêye di powinmes sorreyalisses da Émile Gilliard.

C' est del libe powezeye.

## Eplaidaedjes
### Prumî eplaidaedje
Les 52 powinmes del schôtlêye avént ddja stî eplaidîs e 1992 dins l' coleccion «Dire et scrire e walon».

### Modêye micRomania
Li modêye 2021 a vudî e l' coleccion micRomania, avou on limero ISBN 978-931107-00-3. 

Elle a-st on sortite, «Schoyants côps d' ouy d' Apocalipe» (*Cheuyants côps d'oûy d'Apocalipe*). 

Tos les powinmes î sont redjårbés e francès (sol pådje di hintche, li walon estant a droete). Li tecse e francès est des côps foirt diferins do tecse e walon.

### Novele edicion å grand tiraedje di sacwants bokets
 «So les spales do novea djoû»
Nouv di ces powinmes la ont stî rpris dins l' pitit live *[[Su lès spales do novia djoû]]* («So les spales do novea djoû»)  eplaidî e moes d' octôbe 2022 pal Siervice des Lingaedjes do Payis del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Contnou
C' est del powezeye al libe, sins rimes, mins avou on pîtaedje ki dene on tipetape a pårt å powinme. C’ est purade po vos fé plonkî dins ene idêye avou des mots. Ça fwait : c’ est nén todi åjhey a comprinde.

## Divant-z-ouve di l' edicion 2021
Li scrijheu l' a toirtchî e francès :
:*La trinte ans, ces powinmes la mostrént çou k' esteut a schipe (sol boird, presse a toumer) d' ene dicwelixhante civilizåcion. Pol djoû d'ouy, i s' adjixh d' ene kesse di veye u d' moirt po nosse planete.
:*L' avni del djin n' est pus waeranti.
:*Gn a dedja sacwants sôres di biesses k' ont disparexhou, touwêye på [[mannixhaedje di leu biyonaxhe]] di cåze di nos [[industreyes]]. Houte di çoula, gn a toplin des plantes ki sont malådes.
:*Nosse climat est tot disbrôlé. On ôt tofer cåzer di radmarêyes, di nouzomes sitrons-d'-pourcea, di rlignaedje des glaecîs, di grossès aiwes abominåbes. L' air divént stofant dins toplin des grandès veyes cåze di nos otos et nos avions, et des foumires di nos oujhenes.
:*Les mers et les oceyans sont divnous on berdouyisse. Ey eto ene saiwire ås plastikes, ostant a fis microscopikes k' a demonés hopeas d' trigus di totes les cognes. 
:*Tant k' a l' estratosfere, elle est ehalêye di trinte-shijh meye riketes vinant di nos esperyinces e l' espåce. 
:(…)

## Powinme soûmintrece
I n' est nén limeroté
:::**Sol soû**

:*A schipe,
:*K' i djhént
:*K' il estént.
:*A schipe
:*Et di sclimboigne;
:*On pî sol Daegne
:*Et l' ôte ôte pårt.
:*Va-z è vey wice.

:*Kécfeye a tchvå
:*So ene sitoele,
:*K' il estént.
:*Kécfeye a tchvå,
:*K' il estént, so ene sitoele
:*Ki 

:*A schipe,
:*Et vicoter tolminme
:*Avou des «cwè ?»
:*Avou des «k' est ç' ?».

## Sourdant
Raphaël Zander

**Raphaël Zander**, c' est on scrijheu walon-cåzant. Cist ome ci a nexhou a Belvå-Lignouveye, li 26 di djun 1967. Il vént do costé d' Måmdiy eyet c' est on mimbe do Rweyå Club walon d' Måmdiy. Il est puvite cnoxhou po scrire des arimés.

## Ovraedje foû del walon
E 1998, il aveut askepyî ene soce : *L'Assemblée universelle des Druides*. Il a eto scrît des lives so ç' suddjet la.

## Rilomêye
Il a wangnî li *Prix littéraire Jean-Marie Masset*. 

## Hårdêye difoûtrinne
Ès pådje sol waibe da Lucyin Mahin

## Sourdants
Anuti (discramiaedje)

* l' **[[anuti]]**, c' est djusse après l' coûtchî do solea
* **[[So l' anuti]]**, c' est on roman da Lorint Hendschel


Anuti Sidi bou l-xheir naceles.jpg
Hendschel Schoovaerts solanuti pordjet.jpg
Otofoto

thumb|selfiye lomêye «otofoto» e 2020
thumb|båshele prindant on miyet (mi yet l' fontinne), libelêye avou l' mot «otofotografieuse» e 2019
Ene **otofoto** u ene **selfiye**, c' est on portrait-foto k' on prind lu-minme, di lu-minme.

On pout esse tot seu u tote seule sol foto, u sovint avou des ôtès djins u des sacwès k' on inme bén. Did la, li noûmot d' aplacaedje «**miyet**».

## Motlî
Li ci ki s' prind lu-minme, li cene ki s' prind leye-minme si pout lomer **otofotografieu**, **otofotografieuse**

## Uzaedje
Sovint, elle est prinjhe avou on sûtifone, et c' est po-z evoyî sol pî sol tchamp, so ene rantoele di soçnaedje.

I pout ossu esse prins pa èn aparey foto éndjolike, avou ene waitroûle dilérece ki s' pout ratourner eviè l' sudjet.

## Sourdants
Labrin

[thumb|a [Barvea-so-Oûte]]
On **labrin**, c' est ene plaece avou des colidôrs avou des hôts meurs meurs ki vont d' tos les costés, et k' on n' è sait rexhe foû ki foirt målåjheymint.

## Rilomés labrins
* labrin istorike del viye Grece
* labrin ås mayisses di Barvea-so-Oûte


Labyrinthe barvaux.JPG|Pormineus dins l' ci d' Barvea
20210626 mechelen115.jpg|po ls efants djouwer, a Malene
Hippolyte Monpou

[thumb|foyou di «[Leyîz m' plorer» avou s' no po l' air]]
**Hippolyte Monpou** a skepyî e li 12 di djanvî 1804 a Paris. Il a a morou li 10 d' awousse 1841.
 
C' esteut on compôzeu d' muzike.


Hippolyte Monpou (1804-1841) -- Caricatures et dessins humoristiques.jpg|kitoirdowe imådje
Hippolyte Monpou.jpg|Portrait


## Rilomêyès airs
C' est so onk di ses airs ki Nicolas Defrecheux scrijha Leyîz m' plorer.
Pitit coirbå

thumb

Li **ptit coirbå** u **coirbå å blanc betch**, c' est l' coirbå k' on rescontere li pus e l' Walonreye.

 *[[Corvus frugilegus]]*

 Coirbidîs

## Discrijhaedje
Il est 41 a 49 cm long. Po s' lårdjeur, aiyes disployeyes, on conte di 81 a 94 cm.

## Vicaedje
I vike pa bindes dins les coûteures, al copete des åbes, ewou ç' ki fwait ses gros nis, dilé les cinses et les viyaedjes. 

I n' est waire sibaråve (i n' a nén peu des djins). 

I magne did tot mins copurade des insekes.

Si criyaedje est , come s' i vneut del narene et i fwait mo do brût.

## Sourdant
Coirbå å rodje betch

thumb
thumb
Li **coirbå å rodje betch** (u **coirbå ås rodjès pates**), c' est on coirbå dins l' lingaedje corant, mins ci n' est nén èn oujhea do djinre *Corvus* come les ôtes coirbås et coirnayes di Walonreye.

 *[[Pyrrhocorax pyrrhocorax]]*

 Coirbidîs


Coirbås å rodje betch nou tiene Imi n Ifri.jpg
Coirbås å rodje betch antene copetrinne Imi n Ifri.jpg
Ombion volant coirbå å rodje betch Imi n Ifri.jpg
Grosse volêye coirbås å rodje betch Imi n Ifri.jpg|volant tot catournant
Volêye di coirbås å rodje betch Imi n Ifri.jpg
Pyrrhocorax pyrrhocorax  MHNT.ZOO.2010.11.171.1.jpg |*Pyrrhocorax pyrrhocorax * 


## Spårdaedje
thumb|sipårdaedje del sôre
I dmeure dins les falijhes merreces e l' Irlande et do costé coûtchantrece del Grande Burtaegne

Mins e l' Urope nonnrece, l' Afrike bijhrece, et disca lon e l' Azeye, i vike purade dins les montinnes. 

End a don pont e l' Beldjike.

## Dins les floricontes
 Imi n Ifri
Grand cormoran

[thumb|dins on park ås vevîs, a [Brussele (redjon)|Brussele]]
thumb|bluwåsse plomaedje
thumb|pus noer, pus djonne
Li **grand cormoran**, c' est on grand oujhea des boirds di mer, ki dmeure ossu dilé des les laetchenes, les laetches et les vevîs.

 *[[Phalacrocorax carbo]]*

Mins gn a des ôtes indjes di cormorans.

## Discrijhaedje
Les aiyes drovowes, i fwait disca on mete et dmey. 

Il est 90 cintimetes hôt. I s' tént sovint astampé avou ls aiyes mitan drovowes. 

Ses plomes sont noeres mins pacô pus bluwåsses, avou do blanc sol minton et l' djavea.

I vike a bindes, so des rotches et des falijhes (pol dizo-indje *Phalacrocorax carbo carbo*).

Gn a ene ôte dizo-indje *Phalacrocorax carbo sinensis* ki vént dins l' payis, et apicî des pexhons dins les astantches. Ci-la vike eto pa bindes et poite å ni dins les åbes et les bouxhons.


Grand cormoran Sidi Ifni cope.jpg|cope so les rotches å Marok
Grand cormoran Sidi Ifni cope2.jpg|minnme plaece, ôte cope, moxhons pus clairs
Grand cormoran Sidi Ifni troes oujheas.jpg|troes oujheas
Schite di cormorans dilé Mirleft.jpg|schites les rotches la k' i dmeurnut, å Marok
Phalacrocorax carbo Oulu Finland 2020-09-20.jpg|sifwaitmint, e l' Finlande
Phalacrocorax carbo Klaipėda 02.jpg|e l' Litwaneye
Great cormorants 04.jpg|so les bouxhons



## Sipårdaedje
So les coisses atlantikes disk' e l' Norvedje a Bijhe.

Il a divnou corant e l' Walonreye dins les anêyes 1980, shuvant les distcheyaedjes di mannestés d' måjhon. Pu aler pexhî dins les vevîs pexhreces, k' i fala rascrovi d' filets po ls end espaitchî.

## Sourdant
Coisse (discramiaedje)

Biyolodjeye
* coisse plat oxhea ki, tot eshonne, fômnut li cofe u coistrece.
** coisse (e l' mangonreye, minme oxhea, avou l' tchå k' est djondant).
*** coisse di pourcea
Djeyografeye
* coisse (boird del mer)
** Coisse d' Ivwere (payis d' Afrike)
** Coisse d' Ôr (contrêye do Gana) 
* coisse (gritchete, foite montêye d' ene voye)
** coisse (e l' toponimeye; *côsse* e walon d' Nonne et gåmès)
* coisse (e l' djeyolodjeye, sovint lomêyes *cwesta*, e latén, *cuesta*, come inte l' Årdene et l' Gåme).
Pordjet Melchior

Li **pordjet Melchior**, c' est ene waibe la k' on pout ôre des viyès tchansons rascodowes e l' Walonreye, inte di zeles, des tchansons e walon.

## 
Egzimpe di tchanson e walon sol waibe
Matagne-li-Grande

**Matagne-li-Grande** (fr: *Matagne-la-Grande*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.

* Limero del posse: **5680** (vî limero **6392**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 65**
* Sipotaedje des djins: les Boûs

Li no d' Matagne trouve si oridjene dins l' mot tîxhon *matta* ki vout dire bouxhon.

Avou li Ptite Matagne ele sont cnoxhowes ambedeus come *Les Matagnes*.

## Tuzance walone
Li scrijheu Gérard Coulonval vént d' Matagne-li-Grande. Julien Noël a scrît on motlî do walon des Matagne sapinse si ouve.

## Vey eto
* Sanctuwaîre galo-romin do bwès dès Noyés

## Sourdants
Romrêye

**Romrêye** (fr: *Romerée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.

thumb|right|l' eglijhe Sint-Remi di Romrêye

* Limero del posse: **5680** (vî limero **6365**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 60**

Li sculteu Jean Willame a skepyî a Romrêye.
Fåbite al noere tiesse

thumb|Måye, xhuflant, catchî dins on bouxhon.
thumb|Frumele, al brune calote.

Li **fåbite al noere tiesse** u **noere fåbite** u **franke fåbite** u **cocsante fåbite** (les oujhleus el lomèt pus courtinnmint li **cocsante** u l' **noere-tiesse**), c' est ene fåbite k' acove e l' Walonreye, et ki tchante foirt bén.

 *[[Sylvia atricapilla]]*

## Discrijhaedje
Si noere calote li fwait ricnoxhe åjheymint, mins gn a ki l' måye k' end a ene sifwaite. Li frumele, leye, c' est ene brune.

## Vicaedje
thumb|Mape (2018) ki mostere bén l' aire di dmorance tote l' anêye (vete foncêye) el Flande ey e l' Hesbaye, mins li cwitaedje di l' ivier po l' Årdene
Elle arive e l' Årdene (et dins tote l' Urope bijhrece, mitrinne et levantrece) e moes d' avri et-z eraler e moes d' octôbe.

Dins l' restant del Beldjike, e l' France et dins les payis del Mîtrinne Mer, ele dimeure tote l' anêye. Mins, avou l' reschandixhaedje del Daegne, si aire di dmorance a rmonté a Bijhe.

Les voyaedjeuses d' Urope vont ivierner e l' Afrike ey e Mîtrin Levant.

Elle vike dins les bwès avou des bouxhons, et pår dins les parks des veyes. 

Ele magne des petches.

Ele xhufele cwand elle est adjokêye mins dins ene plaece k' on n' voet nén.

C' est l' meyeu oujhea xhufleu del Walonreye, après l' råskignoû.

## Dins les belès-letes e walon
Colas Dofrexhoe cåze di s' doûs tchant dins s' rilomêye tchanson «Leyîz m' plorer»:
:*Måy nole fåbite n’ a fwait oyî come leye
:*On tchant si doûs
:*Leyîz m’ plorer, tote mi veye est gåtêye
:*Dji l’ a pierdou; awè, dji l’ a pierdou.

## Sourdants
Magneu did tot

On **magneu did tot**, c' est ene biesse ki s' nourixh di totès sôres d' amagnîs. Metans: des plantes et del tchå di des ôtès biesses.

Les djins polèt esse metous ladvins. 

## Egzimpes
* les pourceas et les singlés.
* les oûsses.
* les magneus d' tchå aprovijhîs come les tchéns et les tchets

## Sistinme didjerrece des magneus did tot
Leu-z estoumak est d' ene seule pîce (nén come les roemiants u les oujheas). 

Leus boyeas sont mîtrinnmint longs (pus long k' les cis des magneus d' tchå mins pus courts ki les cis des magneus d' yebe.

## Pî-note
Gros coirbå

Li **gros coirbå** (u: **grand coirbå**), c' est l' pus grand des coirbås k' on rescontréve e l' Walonreye davance.

C' esteut onk des pus grands moxhons del Walonreye, pus grand kel breyî. 

C' est l' pus gros noer oujhea di tote l' Urope et d' l' Afrike bijhrece.

 *[[Corvus corax]]*

 Coirbidîs

## Discrijhaedje
L' oujhea est long di 54 a 67 cm eyet est lådje (avou ses aiyes sitindowes) di 115-130 cm.

Si spès betch est veyåve cwand i vole.

On pout rconoxhe si cwåcaedje, ki fwait beacôp do brût et k' est clouctant, come des rôlés «R».


Corvus corax 261791070.jpg|gros foirt betch
Common raven calling (44456).webm|cwåcaedje
Wa cråne grand coirbå.jpg|si cråne
Corvus corax principalis  MHNT.ZOO.2010.11.175.5.jpg|oûs


## Vicaedje
I vike dins les bwès, les montinnes ou les falijhes åd dilong del mer. 

Li måye eyet l' frumele vikèt eshonne po tote leu veye. Si tént voltî sol on pegnon d' rotche, des côps s' î rashonnant a bindes.

Il est magne did ttafwait: grinnes, insekes, caracoles et lumçons. I magne ossu del tchå. Il atake les djonnes di såvadje robete et d' live. I s' atacreut minme ås veas d' bixhe.  

On l' pout aprovijhî et lyi aprinde a dire kékes mots.

I vike foirt vî.


Two Raven Fledglings.jpg|dandjreus måye et frumele
Raven (Corvus corax).jpg|dins l' nive
Cuervo sobre un eucalipto en Jesús María 03.jpg|so èn ucaliptusse
Corvus corax massif du Sancy 20230506.jpg|ki vole ezès montinnes


## Sipårdaedje
thumb
E 19inme sieke, e l' Walonreye, end aveut dins les provinces di Lidje, do Lussimbork et d' Nameur. Mins mins i shonne k' il a disparexhou.

A pårt li pus grande pårteye del France, des Bas Payis, di l' Almagne et d' l' Inglutere (contrêyes industriyeles), end a co divins tote l' Urope et l' mitan bijhrece di l' Azeye. End a ossu e l' Afrike bijhrece dins les montinnes.

## Sourdants
Joseph Schoenmaekers

**Joseph Schoenmaekers** a skepyî a Tîhondje li 16 di djulete 1867.

Il a morou li 14 di fevrî 1933.

C' esteut on curé ki scrijha e walon.

Il esteut rprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## 
*
Joseph Grad

**Joseph Grad**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Hu li 21 d' awousse 1848. Il a morou la-minme li 10 di may 1906

Di s' mestî, il esteut tchîf contåbe

I scrijheut dins l' gazete « *L’ entracte* ».

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## 
*
Louis Noiset

**Louis Noiset**, c' esteut on scrijheu e walon (arimés) k' aveut vnou å monde a Héron.

Di s' mestî, il esteut facteur.

Il a scrît ossu des arimés e francès.

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## 
* Deus d' ses bokets
Jean-Joseph Merlin

**Jean-Joseph Merlin**, c' esta èn edvinteu k' ava nexhou a Hu, li 6 di setimbe 1735. Il fourit revoye li 4 di may 1803 a Londe, el Rweyåme-Uni.

## Atuzlaedje
C' est lu k' ava atuzlé les nouzomes patins ås rôletes.

## Sourdant
Louis Sauveur

**Louis Sauveur**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il aveut vnou å monde a Hu li 19 di fevrî 1882. Il a morou e 1947.

Di s' mestî, il esteut tipografe, pu gaztî.

I dveut esse riprins dins l' .

## Ouve e walon
I scrijha des dijhinnes di tchansons (aprume des cråmignons) et des ôtes arimés. 

I rashonna e-n on livret ses powezeyes so l' ocupåcion tins del guere di 40.

I scrijha eto dins les ptitès gazetes, dispu «A l’ amigo» (1907) disca «R.A.F à l’abri» (1946).

## 

## Sourdant
Rinflêye cossoune

Ene **rinflêye cossoune**, c' est ene cossoune ki s' prononce avou on grand trô dins l' boke.

Les rinflêyès cossounes sont bén cnoxhowes dins les lingaedjes semitikes.

End a nole e walon.

## Rinflêyès cossounes di l' arabe

## Rinflêyès cossounes di l' arabe marokin

## Rinflêyès cossounes do cmon amazir marokin
Elle sont-st eto clairmint prononceyes insi e chleu (lingaedje) ey e tamazir do Mîtrin Atlasse, et dins les ôtes lingaedjes amazirs coinreces.
* ⴹ: rinflé D, ralfabetijhî «ḍ» u «D», AFE «dˁ», come dins  (tiki**D**a, caroubîs ).

## Rinflêyès cossounes di l' ebreu
Orbay

**Orbay**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, «&nbsp;*Orbais*&nbsp;» e francès, rebané avou Perwé. 

## Referinces
Lucyin d' Samozate

[thumb|On portrait d' lu, avou l' mincion k' il est èn oteur, e [Francès (lingaedje)|francès.]]
thumb|10 des copinreyes da Lucyin, ratournêyes e latén (diviè 1520)
**Lucyin**, pus spepieuzmint, **Lucyin d' Samozate**, c' esteut on scrijheu grek do 2inme sieke après Djezus-Cri.

Il a skepyî a Samozate. Mins il a vnou dmorer a Atene après.

## Ses scrijhaedjes
Il a scrît totes sôres di lives. 

Ses tinmes, c' est sovint po s' fote del vicåreye des djins di ç' tins la et d’ leus creyances.

## Les copinaedjes des moirts
Dins onk di ses lives, les copinaedjes des moirts, il essinne Ermeze et Caron ki s' doeynut ocuper d' Diyodjinne ki vént d' mori.

thumb|esplikêyes da Leyon Toumas|center

## 
 (tecse des esplikêyes da Léon Thomas so les copinaedjes des moirts)

## Sourdants
Concert

[thumb|Pitit concert, al fén del [minêye di gripe chinwesse (2022)]]
On **concert**, c' est l' djouwaedje di muzike pa onk u puzieurs tchanteus u tchanteuses, divant des djins.
Tchansons po nos moxhons (tchansnî)

thumb
**Tchansons po nos moxhons**, c' est on tchansnî avou des tchansons po ls efants sicrîtes pa Marie-France Gilles so des airs compôzés pa Pascal Heringer.

Li live est acpagnté d' ene sitroete plake avou l' tchantaedje del tchantreye d' efants «Copixhes et coks d' awousse».

Il a vudî e 2021 ås eplaidreyes do Bourdon.

ISBN 978-2-931107-01-0
Pris Nobel

Li **Pris Nobel**, c' est ene riscompinse eternåcionåle, dinêye tos ls ans a des djins u des soces k' ont fwait on grand bén a l' umanité, dins sacwants dominnes.

## Mwaissès dnêyes
Il a stî metou so pî pa Alfred Nobel (avou des cwårs k' il aveut wangnî avou si discoviete del dinamite).

I s' rind e l' Suwede, li patreye da Nobel. 

Il egzistêynut dispu 1901.

## Dominnes do pris
* decidés pa Nobel
** Fizike
** Tchimeye
** Fiziolodjeye et medcene
** Påye
** Belès-letes
* radjouté pal Banke di Suwede e 1968
** Economeye

## Walons k' ont rascodou l' Pris Nobel
* Albert Claude eyet Christian de Duve (li ci d' medcene)

## Ôtes rilomés rascodeus
* Henri Becquerel (li ci d' fizike)
* Frédéric Mistral (li ci d' belès-letes)
* Friedrich Hayek (li ci d' economeye)
* Aung San Suu Kyi (li ci del påye)
Li Viveye

**Li Viveye** (la-minme e sistinme Feller, dins ene fråze, *al Vîvèye* ou *al Vîhe vèye*; F. *Vieuxville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferire, el province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4190**
** Di 1969 a 1977: **5492**
* Limero diyalectolodjike: **H 76**.
* Arondixhmint: Hu
Viveye (discramiaedje)

C' est des viyaedjes ki volnut dire «Viye veye» (vî viyaedje), li contråve di Nouve Veye / Noveye
* Viveye-dilé-Tchålerwè (*Vîvèle*; Viye Veye dilé Tchålerwè)
* Viveye-dilé-Ferire (*al Vîvèye*; Li Viye Veye dilé Ferire)
Djôminance di l' oû edjermoné

Li **djôminance di l' oû edjermoné**, c' est cwand l' oû edjermoné d' ene frumele di biesse ås tetes tådje lontins divant di s' agritchî al matrice.

Ça egzistêye po on cint d' indjes di biesses ås tetes.

## Sacwants egzimpes
Les tchivroûs sont-st al tchôde ezès moes d' djulete et d' awousse, mins l' oû djômene cwate moes. I n' s' agritche k' e moes djanvî po ene poirtance vraiye di 5 moes (gadlaedje e moes d' may).

Les måtreas (*Martes martes*) s' acopelnut ezès moes d' djulete et d' awousse eto. Mins l' oû djômene 7 moes å long, po s' agritchî e moes d' måss, po on djonnlaedje e moes d' avri (poirtance vraiye di 30 djoûs, li pus coûte ki fouxhe).

Les tchawes-soris s' acoplèt di setimbe a nôvimbe; l' oû edjermoné dimeure a djôminer 4 moes å long, po ene vraiye poirtance di 44 a 88 djoûs.

## Sourdant
Foû des rays (tchanson)

**Foû des rays** (eto: **Wôrs des rays**), c' est ene viye tchanson e walon.

On n' kinoxhe ni s' cåzaedjisse, ni si compôzeu.

## Rilomêye
On l' tchantéve voltî dins les bals e 20inme sieke.

Si tite a ossu stî tchoezi po lomer ene emission d' televuzion e walon: Foû des rays (emission). Mins eto pa ene binde di tchanteus e walon: Wôr des rays (binde di tchanteus).

## Cåzaedje
:**Resploe**
:*Foû des rays, foû des rays, 
:*Foû des rays, vla l' tram, foû des rays, vla l' tram;
:*Foû des rays, foû des rays,
:*Foû des rays, vla l' tram ki disraye.

:**Coplet** (end a k' onk)
:*Riwaite a tes longs pîs; riwaite a tes longs pîs:
:*Li tram les va spotchî, li tram les va spotchî
:*Riwaite a tes longs pîs
:*Li tram les va spotchî, les spotchî.

:**Ôte modêye do coplet**
:*Et waite a tes longs pîs; et waite a tes longs pîs
:* vas t' les fé spotchî, to vas t' les fé spotchî
:*Et waite a tes longs pîs; et waite a tes longs pîs
:*To vas t' les fé spotchî, pal tram !

:**'å resploe

## Pî-notes
Scabén

On **scabén**, ene **sicabene** (eto: on **scuvin**, ene **sicuvene**), asteure, e l' Beldjike, c' est ene djin k' a stî lomêye dins les vôtaedjes po ene comene, et k' a on posse djusse dirî l' ci do mayeur, po manaedjî on dominne a pårt del goviernance d' ene rebanêye comene (dispu 1977). C' ere dedja insi dins les ancyins ptits bans (1831-1977)

## Motlî
Li fonccion do scuvin si lome li **scuvinaedje**,  u **scabinaedje**.

L' addjectif, c' est **scabinå**.

## Sôres di scabéns
Sovint, ezès rebanêyès comenes, i gn a:
* on **prumî scuvin** ou **prumire sicabene**: c' est lu u leye ki replaece li mayeur u l' mayoresse, cwand il ont èn espaitchmint.
* on scabén des travos
* on scabén del tuzance (culteure)
* (dins sacwants comenes d' Årdene): on scuvin des bwès.

## Povwer escabinå
I sidje dins l' **coledje do mayeur et des scabéns**, ki rprezinte come li govienmint del comene. Come di djusse i sidje ossu e consey cominå, vaila avou les **conseyîs**.

I pout esse rimercyî come scabén pa on vôte e coledje. Ça arive s' i n' est pus trop d' acoird avou l' mayeur, et k' ci-ci a ene foite mådjorité. Mins i wåde si plaece e consey.

## Dins l' istwere
Divant les grands rebanaedjes, les scabéns avént l' minme ovraedje ki pol djoû d' ouy. C' esteut dandjreus ossu l' cas dizo l' redjime holandès .

Do trevén do vî redjime, gn aveut eto des scabéns, mins dins on cåde mo diferin. I estént mimbe del **coû des scabéns**, ki rindeut l' djustice å peupe, ene miete come li police d' ouy. Les rapoirts estént scrît dins les lives del coû.

## Dins les ôtes payis
Ezès Bas Payis, les scabéns (lomés *wethouders*, wårdeus del lwè) sidjnut dins l' coledje, mins nén dins l' consey.

E l' France, gn a des djins k' ont l' minme gråde et l' minme ovraedje ki les scabéns d' Beldjike, mins i n' si lomnut nén insi.

## Sourdant et pî-note
Rwè (viyaedje)

**Rwè** (F. *Roy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene, el province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6900**
** Di 1969 a 1977: **5404**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 39** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Tuzance walone
Sicrijheu e walon: Armand Lejeune
Michel de Ghelderode

**Michel de Ghelderode** (di s' vraiy no **Adémar Adolphe Louis Martens**), c' ere on scrijheu di spoûles, di powinmes et d' pîces di teyåte e francès, di nåcionålité bedje. Il aveut skepyî a Icsele, dins l' Grand Brussele, li 3 d' avri 1898 ey a morou li 1î d' avri 1962.

## Cårire
I dvénrè cnoxhou long et lådje a pårti d' 1948  cwand ses pîces di teyåte fourît djouwêyes a Paris, et ses tecses eplaidîs a Gallimard (diviè 1965 ).
Société Nationale des Chemins de fer Belges

Li ***Société Nationale des Chemins de fer Belges***, c' est l' soce del rantoele bedje di tréns. E walon, i n' egziste nén co d' mot ercnoxhou pa tertos. Totfeye, on-z a askepyî on mot : Nåcionåle Soce des Tchmins d’Fier di Beldjike. On l' pout racourti come çoula : NåSTchiBe (avou cist adjinçnaedje ci). Si no e neyerlandès, c' est ***Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen*** (ubén ***NMBS***) ey e-n almand, c' est ***Nationale Gesellschaft der Belgischen Eisenbahnen*** (u co on côp : ***NMBS***).

## Lenes
Gn a cwate djinres di lenes, al SNTB :

* IC (po «&nbsp;*InterCity&nbsp;*») : c' est des lenes ki raloynut les grandès ståcions.
* L : c' est des lenes ki raloynut totes les ståcions ewou ç' ki li trén passe.
* P : c' est des lenes ki pasnut seulmint pindant les eures d' atake ubén d' fén d' boutaedje.
* S : c' est ene miete li minme k' les tréns «*&nbsp;*L*&nbsp;*», mins po les grandès veyes*&nbsp;*;*&nbsp;*djans, Anverse, Brussele, Gant, Lidje eyet Tchålerwè.

## Fotografeyes

Imådje:NMBS SNCB L96 Grand Large 1.jpg|Pont avou des rails dzeu eyet Hinne ki passe dzo.
Imådje:NMBS SNCB L96 Grand Large 2.jpg|Pont di trén, avou ene voye po les djins a pî.
Imådje:NMBS SNCB L96 Grand Large 3.jpg|Deus rails po daler a li ståcion d' Mont.


## Sourdant
René Dardenne

thumb|(e 2005)
**René Dardenne**, c' esteut on scrijheu e walon. Il a skepyî li 12 d' avri 1926 ey a morou li 16 di setimbe 2021. 

C' esteut l' ptit-fi da Émile Robin. 

Di s' mesti, il esteut curé.


Dardenne René dijhant messe 01.jpg
Dardenne René dijhant messe 02.jpg


## Ouve pol walon
Il a scrît pus d' cint vint pretchmints e walon, po des messes dinêyes ås fiesses del Walonreye a Nameur, al fiesse des Bådets a Bomel, ås dicåces di Bovesse, Flawene, Émene, dås Boscayes, pol grand feu d' Boudje… 

Å pus sovint, ces pretchmints la n' ont nén stî eplaidîs, mins tos ses vîs papîs sont dins les årtchives des Relîs Namurwès. 

Sacwants papîscrîts ont rexhou dins les Cayés walons e moes d' avri 2022.

Il a stî rçû amon les Relîs Namurwès e 1990 et sacwants bokets da sinne avént ddja stî eplaidîs dins les Cayés walons do tins di s' vicreye.

Il a eto dit des messes di moirt po des waloneus, inte di zels Roger Viroux.

## Sourdants
Louwis Boumål

thumb|Monumint a Lidje a s' memwere
**Louwis Boumål**, oficirmint, **Louis Boumal**, c' est on scrijheu e francès ki bouta po l' Walonreye.

Il a skepyî a Lidje li 11 di may 1890 ey a morou sol front d' l' Izer li 11 d' octôbe 1918 (on moes divant l' fén del guere 1914-1918).

## Si ouve
Il esteut on nåcionålisse walon, dicipe do Francès Tchåle Mauras.

Si ouve a stî corwaiteye dins on live ki Leyon Degrele sicrijha a 20 ans, k' il esteut studiant a Lovén, «*Méditation sur Louis Bomal*» (1926).

## Sourdants
L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)

**L' avoz vs veyou passer ?**, c' est on cråmignon scrît pa Nicolas Defrecheux so ene air d' ene tchanson francesse «*Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !*» 

Il est daté do 19 d' awousse 1856.

I fourit eplaidî dins l' livret «*Concours de poésie wallonne institué par la société : Les vrais Liégeois. Pièces couronnées*», k' a rexhou a Lidje ciste anêye la..

## Sourdant
Si vôy voltî (tchanson)

**Si vôy voltî**, c' est ene tchanson k' a stî scrîte pa Émile Robin li 8 di djun 1923. Elle a stî eplaideye dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

Li muzike, elle a stî compôzêye pa Ernest Montellier, li 16 di may 1926.

E 1996, Wiyam Dunker (sol fås no Alfred) eyet Marc Keiser l' ont eredjistré so leu sitroete plake « Nameûr, Sambe et Moûse: 13 chansons wallonnes ».

Les paroles c' est (en ortografeye Feller) :

:*Po s'vôy voltî, dijoz, bauchèles, garçons,*
:*N'est-i nin vrai ? gn-a nin dandjî d' lèçons !*
:*On s' rèseontère, on s' riwête èt d'ambléye*
:*On-est djondu, èt V'la l' cœûr qui toctéye !*

:*Si vôy voltî ! c'est ni pupont fé d' bin,*
:*A paurt vos-ôtes, c'est compter l' monde po rin,*
:*C'est, nêt-èt djoû come on feu qui vos rondje,*
:*Et maugré tot, c'est viker on bia sondje.*

:*Si vôy voltî ! c'est : quand-on-a signé,*
:*D'meurer fidéle au sièrmint qu'on vint d' fé,*
:*C'est, timpe èt taurd, awè l' coeûr a l'ovradje,*
:*N'esse bin nule paut, qui dins si p'tit mwinnadje.*

:*Si vôy voltî ! c'est : yesse papa, moman,*
:*Clincîs d'zeû l' bérce, po rabressî l'èfant,*
:*C'est yesse a deûs, l' restant di s' vikérîye*
:*Po sopwarter tos les trayins dèl vîye !*

## Sourdant et pî-note
Les Clokes (tchanson)

**Les Clokes**, c' est ene tchanson scrîte pa Émile Robin so ene muzike da Ernest Montellier.

Elle a stî eplaideye e moes d' avri 1928 dins *[[Le Guetteur wallon]]*.

## Tecse (en ortografeye Feller)
::::***I.***
:*Vos p'loz tchanter li bèle Moûse, nos grands tchinnes,*
:*Nos vîs clotchîs, nos campagnes èt nos bwès !*
:*Vos p'loz mostrer les fautcheûs dins l'awinne,*
:*Nos p'tits mouchons d'su les coches ou au r'cwè !*
:*Vos p'loz tchanter nos mèstîs, nos glot'rîyes,*
:*Li tchôd solia, nos dinréyes èt nos fleûrs !*
:*Vos p'loz vanter nos Souvèrains, l' Patrîye,*
:*Et les soûdârts qu'ont gangnî l' crwès d'oneûr !*
::*Vos n' trouv'roz nin pus bèle istwêre*
::*Qui l' cène qui les clokes racont'nut*
::*Quand on v' marquéye su l' batistêre*
::*Et qui les soneûs tribol'nut !*

::::***II.***
:*Vos p'loz tchanter les plaijis del djonnesse :*
:*Nos gymnaziens, djouweûrs d' bale èt danseûs !*
:*Vos p'loz causer des cias qui sont s't'a l' tiesse*
:*Didins les coûses di naçâles ou d' bagneûs !*
:*Vos p'loz tchanter nos djintîyès bauchèles,*
:*Leùs coûtès cottes, leûs p'tits tchfias, leûs solés !*
:*Vos p'loz vanter li cène qu'a stî l' pus bèle*
:*Au grand concours qu'on z'a fait po l' biaté !*
::*Vos n' trouv'roz nin pus bèle istwêre*
::*Qui l' cène qui les clokes promèt'nut*
::*Aus djonnes mariés dins l' momint d' glwêre*
::*Quand les soneûs cariyonn'ut !*

::::***III.***
:*Vos p'loz tchanter l'agrémint do mariadje,*
:*Li cwin do feu, li bone pupe èt l' piquet !*
:*Vos p'loz mostrer les chîj'léyes au viladje*
:*Et nos tayons fiant ètinde leûs boquets !*
:*Vos p'loz tchanter li boneûr do yèsse pére*
:*Adon pére tôye d'one binde di p'tits èfants,*
:*Vos p'loz vanter les feumes qu'ont div'nu mére,*
:*Et raison d' pus, les bonnès grands-momans !*
::*Vos n' trouv'roz nin pus bèle istwêre*
::*Qui deûs vîyès djins qui vik'nut*
::*Eûreûs, mais somadjant tofere,*
::*Quand par maleûr les clokes bréy'nut !*

## Sourdants
Les bablutes (coleccion)

thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
**Les bablutes** (*Lès bab’lutes*), c' est ene coleccion d' lives d' imådjes k' a-st ataké e 2010.

Les deus prumîs lives ont stî eplaidîs pal Federåcion Walonreye-Brussele, eyet les troes shuvants pa Noer Dessén.

## Lives eplaidîs
### Les mots då vî-pa da Felicyin
Daniel Barbez (tecses) & Maxime Berger (imådjes), *[[Les mots då vî-pa da Felicyin (lives)|Lés meots du Pèpère Félicien]]* (mwaisse modêye e picård), , 2010.

Ci live la a stî ratourné e lingaedje di : Måmdey, Derbu, Djodogne, Tcheslet, Tchålerwè, Moustî-so-Sambe, Lidje, Courcele, Nameur, El Lovire, Inguezêye, Pâturages, Årlon, Moucron, Suni eyet Dampîcoû.

### Djan et Djene
Chantal Denis (tecses) & Stibane (imådjes), *[[Djan et Djene (live d' imådjes)|Djan èt Djène]]* (mwaisse modêye e walon do Mitan), , 2011.

Ci live la eto a stî ratourné e lingaedje di : Lidje, Tcheslet eyet Tornè.

### Les grands åbes
Sarah V (sinnario), Paul-Henri Thomsin (tecses) & Stibane (imådjes), *[[Les grands åbes (live d' imådjes)|Lès grands-åbes]]* (mwaisse modêye e walon do Levant), , 2014.

Ci live la a stî ratourné e lingaedje di : Nameur, Tchålerwè, Li Tchestea, Ocgniye eyet Tornè.

### Å long des djoûs et des såjhons
Jean-Luc Fauconnier (tecses) & Émilie Seron (imådjes), *[[Å long des djoûs et des såjhons (live d' imådjes)|Tt-ô long dès djoûs èt dès sésons]]* (mwaisse modêye e walon do Coûtchant), , 2019.

Ci live la a stî ratourné e lingaedje di : Bastogne, Lidje, Mont eyet Nameur. So totes les modeyes, i gn a eto ene traduccion e francès scrîte pal powete Werner Lambersy. Les tecses sont des haycous.

### Droles di biesses
Christelle Lemaire (tecses) & Caroline Lemaire (imådjes), *[[Droles di biesses (live d' imådjes)|Drôles de Biètes]]* (mwaisse modêye e picård di Tornè), , 2023.

Ci live la a stî ratourné e lingaedje di : Tchålerwè, Nameur, Lidje et do Payis d' Bastogne.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Li coleccion "Les bablutes" sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live
Djimnêye

**Djimnêye** (fr: *Gimnée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.

thumb|right

* Limero del posse: **5680** (vî limero **6366**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 61**

E 1655, les 15 et 16 di djulete, i gn a yeu ene bataye a Djimnêye, etur li Sint Impire Romin Djermanike et l' Rweyåme di France : les Francès avént ataké po djoker l' bastixhaedje del citadele di Djivet, eyet les sôdårds di Tchårlukin ls ont rescontré dins on paxhi a Djimnêye. On lome cist evenmint la li *Bataye di Djimnêye*.
Tétras Lyre (eplaideu)

**Tétras Lyre** (pacô rbatijhî e walon *[[Cok di brouwire]]*), c' est ene måjhon d' edicion lidjwesse. Elle a stî metowe so pî pa Marc Imberechts, e 1988, mins après lu, i gn a yeu d' ôtès djins k' ont stî directeurs : Maxime Coton a pårti di 2010 eyet Primaëlle Vertenoeil a pårti di 2014. Ådjourdu, c' est Audrey Voos k' est responsåve del måjhon d' edicion.

## Ovraedjes ezès lingaedjes di Walonreye
Cisse måjhon d' edicion la, elle a ene coleccion lomêye « Di Walonreye » (*De Wallonie*), ki propôze des lives e walon (oubén scrîts dins èn ôte mancî lingaedje di Walonreye). Asteure, dijh lives ont stî eplaidîs :

* Dominique Heymans, *[[Plouves (powinmes)|Pleuves]]*
* Elmore D, *[[Hesta 30 (tchansons)|Hèsta. 30 blues wallons]]*
* *Fragments de vie. Quelques nouvelles en langues régionales*
** Pierre Noël, « El derni pichon », 2018
** Pascal Winberg, « Ch'est cha l'amour », 2017
** Christian Colbrant, « Cronike dou moâs deu julèt' 1914 », 2018
** Jacques Sartiaux, « Qué n' eûre èst-i ? », 2018
** Éric Monaux, « Ène djoûrnéye d'octôbe », 2017
** Michelle Fourez, « Eul momin eu v'nu », 2017
* Lorint Hendschel, *[[Dins des sôres di romances (live)|Dins des sôres di romances]]*
* Jacqueline Boitte, *[[Estoeles (arimés)|Èstwales]]*
* Jacques Warnier, *[[Fåvnale (roman)|Favenale]]*
* Jeannine Lemaître, *[[Ås tchants di nosse coq]]*
* Joseph Dewez, *[[Evoye, Abråm (powinmes)|Èvôye, Abrâm. Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ?]]*
* Jean-Marie Kajdanski, *Èd finès forches*
* André Leleux, *Éplénures du timps. El jour i fait sin tour*
* Les Relîs Namurwès, *Maurice Carême en wallon. Poèmes francophones traduits en wallon*

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe del måjhon d' edicion Tétras Lyre
*  Pådje del waibe sol coleccion « De Wallonie »

## Sourdants
Le Guetteur wallon

***Le Guetteur wallon*** (« L' awaiteu walon »), c' est ene gazete k' a parexhou di 1924 a 2007 a Nameur. Elle esteut eplaideye pa ene soce lomêye li Rweyåle Soce Sambe et Mouze (*Société royale Sambre et Meuse*), k' a skepyî d' sicolîs, d' mwaisses eyet d' ancyins scolîs d' l' Atenêye di Nameur. E 2007, li gazete a candjî s' no : ele parexhe todi, mins on l' lome asteure « Cayés d' Sambe et Mouze » (*Cahiers de Sambre et Meuse*).

Li pupårt des årtikes sont scrîts e frances (i cåznut å pus sovint del foclore, eyet i gn a eto des istweres et des arimés) mins sacwants sont scrîts e walon. Les prumires anêyes, li seccion avou les bokets e walon esteut lomêye « Li cwin des Rèlis », paski c' esteut des Relîs Namurwès ki scrijhént les tecses.

Dispoy les anêyes 1980, i gn a pus waire di tecses di belès-letes ki parexhnut dins l' gazete, k' a divnowe ttafwaitmint ene gazete istorike et foclorike.

## 
* 
* Riscanaedje del gazete
Li Marseyesse (ime)

thumb|On tchantaedje filmé e 1907
**Li Marseyesse** (***La Marseillaise***), c' est l' ime nåcionå del France. 

Si cåzaedje, c' est l' ouve da Claude Joseph Rouget de Lisle. 

On n' est nén seur ki c' est lu k' a compôzé l' muzike, ca i n' a nén siné l' pårticion.

## Istwere
Li tchant a stî scrît li 25 d' avri 1792, avou come tite « *Chant de guerre pour l'armée du Rhin* » (tchant d' guere po l' årmêye do Rén).

Paski des volontaires di Marseye l' avént tchanté tot moussant a Paris, li 30 di djulete del minme anêye, on l' kinoxha e l' mwaisse veye francesse come  «L' ime des Marseyès», adonpwis «Li Marseyesse».

E l' France, dispu 2005, les scoles gårdyinnes sont-st oblidjeyes d' aprinde li Marseyesse ås djonnes sicolîs.

## Kitoirdowe modêye e walon
On lomé Emile Lecomte sicrijha e francès ene kitoirdowe modêye vantant les Walons. El fijha parexhe e 1928 dins ene gazete houkêye « *L'alliance wallonne* ». Ci tecse la a siervou d' tcherpinte a on ratournaedje e walon scrît pa Jean-Pol Pirson e 2012, po-z esse tchanté al copinreye di Tchårnoe dlé Harsin.

## 
 (tecse del Rantoele sol redjårbaedje po les Walons) 

## Pî-note
Patrick Delcour

**Patrick Delcour**, c' est li prezidint del SLLW, tot shuvant Baptiste Frankinet. Ès mandat va di 2022 disk' e 2025. C' est on mimbe d' èç soce ci dispu 2004.

## Ovraedje
Cwand i boutéve al Hôte Sicole del Veye di Lidje, il a fwait deus sillabusses po-z aprinde a fé discovrou l' walon ås efants.

**Patrick Delcour**, c' est eto on solisse, adon on muzikeu. I scrit eto, tenawete, des critikes dins l' rivuwe francès-cåzante : *[[Wallonnes]]*.

## Sourdants
Multitude (Albom, Stromae)

**Multitude**, c' est li troejhinme albom di Stromae k' a rexhou, e 2022.

## Lisse des tchansons

# *Invaincu*
# *[[Santé]]*
# *La solassitude*
# *[[Fils de joie]]*
# *[[L'enfer]]*
# *C'est que du bonheur*
# *Pas vraiment*
# *Riez*
# *[[Mon amour]]*
# *Déclaration*
# *Mauvaise journée*
# *Bonne journée*

## Referinces eyet sourdants
Les Egadjîs

Li pårti politike, **Les Egadjîs** ([FR] «&nbsp;*Les Engagés&nbsp;*», ubén puvite scrît dins l' essegne*&nbsp;*: «*&nbsp;Les Engagé·es&nbsp;*»), c' est on pårti ki shut l' Cinte Democrate ey Umanisse. 

## Istwere
Li **Cinte Democrate ey Unisse** n' egziste pus. Come di djusse, èç pårti la a candjî d' no eyet d' ideyolodjeye po divni **Les Egadjîs**. Dj' ô bén, k' èç pårti rola boute å lådje oficirmint des idêyes catolikes. Sacwants pozûcions sont purade avanciveuses, metans avou s' politike so li tchene. C' est eto paski l' Cinte Democrate ey Umanisse pierdeut d' pus e pus d' vôteus.  

## Rilomêyès djins
### Vicant
* Yves Coppieters (minêyolodjisse k' a stî peuprece tins del parminêye 2020)
* Jean-Luc Crucke
* Maxime Prévot
* Yvan Verougstraete

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
Benoit (discramiaedje)

**Benoit** u **Benoît**, c' est on no d' famile di l' estat civil bedje, vinant å ptit no «Benoet» (*Bènwèt*, *Bunwat*, *Bënwat*, divinltins *Bèneût*).

Sicrijheus e walon å no d' famile «Benoit» u «Benoit»
* Jean-Charles Benoît on scrijheu d' tchanson do 19inme sieke a Nameur.
* Ernest Benoit sicrijheu do grand Libin (20 & 21inme sieke).

Ôtes rilomés Walons å ptit no «Benoit» u «Benoit»
* Benoit Lutgen
* Benoît Poelvoorde
Måjhinete so rowes

thumb|astalêye
thumb|ådvins d' ene marke di lucse
Ene **måjhinete so rowes** u **tiniwôsse**, c' est ene pitite måjhon di bwès montêye so ene rimorke.

C' est po lodjî des djins ki vlèt viker pus simpmint.

## Mwaissès dnêyes
Po ls Amerikins, ene sifwaite måjhinete ni dvreut nén awè dipus di 37 metes cwårés.

## Ezès Stats Unis
C' est ene môde k' a-st ataké ezès Stats Unis dins les anêyes 2000. Elle a yeu on fel côp d' pôce tins del crijhe finançrece di 2007-2008. 

E 2012, ene måjhinete so rowe costéve inte 20.000 et 50.000 dolårs US.

## E l' Walonreye
Li môde a cmincî å coron des anêyes 2010. Les pris des måjhons avént gritchî pår (pask' on n' aveut pupont d' interesses e leyant ses cwårs e l' banke). Mins eto, gn aveut todi dipus d' djins ki vlént viker ecolodjicmint.

Divant les anêyes 2020, gn aveut nou manire di les mete dins ene dimande di prustaedje ezès bankes.

A pårti di 2022, ele divront replaecî les caravanes ki dmorént advitam dins les campignes.

Ces måjhinetes la sont vindowes a pårti di 50.000 uros. Mins end a des pus lucsuweuses ki vont disca 125.000 uros.

## Sourdants
Virêye (discramiaedje)

* virêye (bwès abatou tos les 30 ans)
* virêye (toponimeye) (bråmint des nos d' bwès el Basse Årdene)
Les powetes et Notru-Dame då Rampårt a Nameur

***Les poètes et Notre-Dame du Rempart à NaMur*** (« Les powetes et Notru-Dame då Rampårt a Nameur »), c' est ene antolodjeye di powinmes eplaideye pa Jacques Filée e 1996. Elle a stî saetcheye a 300 egzimplaires limerotés et l' adrovaedje est siné pa André-Mutien Léonard. Li live a stî coridjî pa Lucien Somme.

Tot les powinmes cåznut del tchapele Notru-Dame då Rampårt, a Nameur. I gn e-n a e francès et e walon.

## Djivêye des powinmes e walon
* p. 6 : « Tchanson namurwèse patriotique tote novèle », pal Abé Grisard
* pp. 7-8 : « Li Tchapelle d'au Rempart », pa Julien Colson
* pp. 9-10 : powinme sins tite pa Vietter-Rase
* pp. 11-18 : « A Notre-Dame du Rempart » (11 di may 1855), « Li Tchapelle do Rempart » (16 di may 1865), « A Notre-Dame du Rempart » (sins date) et « Mois di Marie » (may 1871), pa Alexis Lagrange
* pp. 20-21 : « A notre-Dame do Rempart », pa Jacques Godenne
* pp. 22-23 : « Bone Notre-Dame » et « Notre-Dame des Remparts », pa Joseph Calozet
* p. 24 : « Notre-Dame di Nameur-li-Djolîye », tchanson pa Jules Evrard (muzike pa F. Legros)
* p. 25 : « Bone Notre Dame des Namurwès », tchanson pa Victor Binot (muzike pa Jean Baily)
* pp. 26-28 : « Priyère a N-D du Rempart », tchanson pa Jean Servais (muzike pa Ernest Montellier)
* p. 29 : « Priyère », tchanson pa Georges Michaux (muzike pa Ernest Montellier)
* pp. 30-31 : « Priyère a Notre-Dame », tchanson pa Léon Antoine (muzike pa G. Hanchir)
* p. 32 : « Moman do Ciel », tchanson pa Maurice Neuville (muzike pa Jean Denison)
* pp. 33-34 : powinme sins tite d' on oteur nén-knoxhou (scrît li 22 di may 1944)
* p. 37 : « Pietà », pa Jean Guillaume
Auguste Saladin

**Auguste Saladin** a skepyî e 1869 ey a morou e 1946. C' esteut on scrijheu e walon ki dmoréve a Fumwè, el Walonreye di France.

Nén rprins dins k' Motî Coppe.

## Ovraedje
I scrijheut des monologues e walon et les vinde al sôrteye do teyåte.

## Alére
*  François Lorent, « Auguste Saladin (1869-1946) : "Barde" wallon de Fumay », sol gazete *Ardenne wallonne*, , decimbe 1998, p. 38-39.

## Referinces eyet sourdants
Vouss vini cuzene Mareye (tchanson)

thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller
thumb|Prumî coplet, d' ene tchantreye
"**Vouss vini cuzene Mareye**, c' est on Noyé walon.

## Tecse e rfondou
*  (e rfondou)
* 

## Discrijhaedje
C' est deus cmeres, Lisbete et Mareye, ki vlèt-st aler vey li Messeye e Betleyem. C' est Lisbete ki vént hairyî Mareye po l' fé vni avou leye, ca cisse-cial ni vout nén cwiter l' coulot:
:*Neni ciete, i fwait trop froed
:*Dji n' såreu-st erî do feu.

Al fén, ele rescontrèt l' Aviedje. Et lyi dmander di poleur rabressî li Ptit Djezus:
:*Mere di Diè, vis plait-st i bén
:*Ki nos l' båjhanxhe on moumint ?

L' Aviedje respond k' oyi, tot djåzant eto e walon.
:*Dji vzel permete toû a toû,
:*Mins ki ç' soeye tot bin doûçmint.
:*K' on nel bodje nén djus di s' four
:*Afén k' on nel kibouye nén.

## 
 Tchantaedje di tchantreye (sitroete plake des Noyés walons)

## Pî-note
Djåzrene

thumb
Li **djåzrene**, c' est on djaene moxhon foirt corant dins les bouxhnisses et les paxhis.

 *[[Emberiza citrinella]]*

## Discrijhaedje
Li måye di djåzrene a ene djaene tiesse, avou des brunès royes. Li djaene ridischind sol gavêye.

Li croupion est clair bron.

Les plomes di viernaedje sont blankes.

Li frumele et les djonnes n' ont nén tant des coleurs et sont pus roylés.


Yellowhammer (34617407191).jpg|måye
Trznadel zwyczajny.jpg
Strnadica žutovoljka (Emberiza citrinella); Yellowhammer.jpg|djonne


## Vicaedje
thumb|Spårdaedje
Li djåzrene si rescontere purade la k' i gn a des åbes et des bouxhons nén trop spès: djårdéns d' plaijhance,  orire des bwès, clairisses.

E l' ivier, on l' voet eto dins les tcherwaedjes et les semaedjes do waeyén-tins.

C' est on dmorant e l' Walonreye et dins ene grande pårteye di l' Urope. I n' est iviernant, sins î acover, k' ezès payis del Mîtrinne Mer (Espagne, Itåleye, Grece, Tourkeye) ey e l' Mîtrinne Azeye).

Foû do poirtaedje å ni et l' acovåjhe, on l' pout rescontrer pa volêyes, maxhîs a des ôtes moxhons.

Ele pepeye al tere (come les pénsons) et nén dins les batchs ås grinnes (come les mazindjes).

Ele mousse co voltî e l' aiwe po s' î bagnî.


Sachsen, LSG c40 Hirschgrund, Vogelschutzhecke.jpg|a djok so on bouxhon (bouxhnisse nén trop spès)
NSG SU-019 Npl 2.JPG|so des djniesses
NSG HA 168 Wernershöhe - Goldammer (2).jpg|bagnant e-n ene basse
Ptak Olesin.JPG|pepiant al tere, al relêye


## Sourdants
Irène Nepper

**Irène Nepper**, c' esteut ene bouteuse pol gåmès.

Elle aveut vnou å monde li 21 di djanvî 1935 a Sivri-dlé-Etåle. Elle a morou li 22 d' djun 2021.

Elle a bouté a ene antolodjeye di tecses e gåmès, avou des eredjistrumints.

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Irène Nepper avou l' accint d' Etåle pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Schoûtez ene miete (emission)

**Schoûtez ene miete** (*Choûtoz one miète*), c' est ene emission e walon riwaitåve so  «Matélé», li tévé coinrece di Rotchfoirt.

Elle a-st ataké e 2022, avou on rite di tos les 15 djoûs, pu adon d' on côp par moes.

## Contnou
Li gaztî enondeu (Arnaud Wuyard å cmince, adonpwis Julien Collard) prezinte ene miete e walon, adonpwis e francès. Les priyîs eploynut les deus lingaedjes, zels avou, mins sayèt di s' tini å walon.

Li mwaisse aspaleu, Jean Germain esplike les pondants et les djondants. Et bén dire ki l' prumî d' tot, c' est d' djåzer e walon, minme si on tome astok et k' on l' kipite ene miete.

On passe eto des biyets d' oumeur (ou des fåves) . Des recitaedjes di bokets pa totes sôres di djins.

## Les priyîs
A tchaeke emission, gn a on priyî waloncåzant. Gn a yeu :
* Milo Dardenne, on pondeu di sinnes di viyaedje del Walonreye
* Emile Hesbois, k' a scrît des bokets po les Crapådes
* Zavî Bernier, on prof di muzike et tchanteu e walon
* Willy Marchal, on tchanteu po s' plaijhi et scrijheu e l' Rantoele-gazete
* Bernard Van Vynckt, so les messes e walon
* Colette Jallet, k' a fwait do walon avou ls efants
* Michel Francard, on linwincieus fén cnoxheu des beldjicisses.
* Lucyin Mahin, on scrijheu e walon et on rfondeu, avou s' feye Souzane
* Joselyne Mostenne, sicrijheuse e walon
* Les Crapådes, tchanteuses e walon
* Pierre Theunis, tchanteu e walon
* Joëlle Spierkel, bouteuse pol walon
* Dimitri François, bouteu pol walon
* Jean-Luc Fauconnier, bouteu pol walon
* Didier Boclinville, tchanteu et comike

## 
Egurniyaedje des emissions:
* Avou Milo Dardenne
* Avou Emile Hesbois
* Avou Zavî Biernî
* Avou Willy Marchal
* Emission a pårt a Cînè
* Tåvlêyes di Cînè (avou David Delrée, li 25 di djanvî 2023)
* Li teyåte e walon (avou Michaël Fontaine et Christine Marot, li 17 d' octôbe 2022)
* Li walon avou des efants (avou Colette Jallet, 27 d' octôbe 2022)
* les messes e walon (Avou Bernard Van Vynckt, li 30 di nôvimbe 2022)
* po fiesti Noyé (Li 22 d' decimbe 2022)
* Avou Michel Francard (22 d' fevrî 2023)
* Cåzans walon a Anyeye (22 d' måss 2023)
* Avou Lucyin et Souzane Mahin (26 d' avri 2023)
* Avou Willy Marchal et Léon Jacot et les Crapådes (28 di djun 2023)
…
* avou Didier Boclinvile et Dimitri François (10 d' avri 2024)

Meyeus bokets
* Pus beas bokets 2021-2022 (1)
* Pus beas bokets 2021-2022 (2)
Evandjîle sint Matî

L' **Evandjîle sint Matî**, c' est l' prumire des cwate evandjîles oficires, sicrîte pa sint Matî.

Elle a stî scrîte en arameyin, li lingaedje ki Djezus-Cri åreut djåzé. Adonpwis, ele fourit ratournêye e grek. 

Matî scrijheut po des Djwifs.

## Sacwants piceures di l' evandjîle Matî
C' est l' seule evandjîle ki djåze des Rwès Mådjes.

## Ratournaedjes e walon
* di l' SLLW (Nicolas Defrecheux, François Bailleux et A. Hocq, 1862), nén eplaidî adon; papîscrît ritrové pa Jean-Paul Cornelis a San Sebastian, replaidî té ké e 2022 dins l' Novea Testamint e walon.
* da Jean-Marie Lecomte (diviè 2000).

## 
* Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Matî ratourné pa J.M. Lecomte avou l' accint del Hôte-Årdene 
*  (ratourné pa François Bailleux, Nicolas Defrecheux et Auguste Hock, e 1862; sistinme di dvant Feller)
El Måjhon des Walons (soce)

**El Måjhon des Walons** (*Èl Môjo dès Walons*), c' est ene soce ki rashonne sacwants tropes di waloneus do payis d' Tchålerwè, inte di zeles, El Bourdon.

On î pout eto atchter les lives del coleccion micRomania.

Avou ça ki, dispu 2022, elle a eto divnou l' sicretariat del fiesse ås lingaedjes walons.

## 
Leu waibe