open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mariolinne

Li **mariolinne**, c' est ene plante des cortis, del famile des polurêyes. 
 
No e sincieus latén "*Origanum majorana*".
 
## No dins des ôtes lingaedjes
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
* arabe marokin : *7aba9 el fîl*, *habaq el fîl* (båzlike d' elefant), *habaq el qna*, *3n9ar*, *3aysoub* (*aanqar*, *aaysoub*), *somsoq*, *rihan Dawoud* (sint-bon da David), *mrijana* (calcaedje do F. *marjolaine*) 
* amazir : *merdaddouch*, *merdqouch*, *berdqouch*, *anjouk*.
Olindje

thumb
**Olindje**  u **Holindje** ( *Hollange*,  *Hollen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Faiviè, e l' province do Lussimbork.


Moulin de Honville - Surbach 01.jpg|Seure å molén d' Honveye


## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : ** 6637 **
** davance : ** 6632**
* Limero diyalectolodjike : **B 32**.
* Arondixhmint : Bastogne
** Lomaedje: Holindjî, Holindjresse; (F. *Hollangeois, oise*)
** Sipotaedje: les Mazindjes (pol rimaedje).

## Nos di des plaeces di Holindje
### Hamteas
* Burnon
* Onveye / Honveye
* Sinlè
* Strintchamp

### Ôtès plaeces
* Aiwes
** *la [[Seure (aiwe)|Sûre]]*
* Målåjhminces
** Li strintche (*la strintche* u *la strantche*)
** e Chê ( *Le Chay*)
** so Djeyè ( *sur Gellet*)

### Djeyografeye
Li viyaedje est metou sol frontire Beldjike-Grande Dutcheye.

Il est raiwé pa l' Seure.

## Industreyes
Gn aveut co on molén å grins ki tournéve e 2006.

## Sourdants
Christiane Binamé

**Christiane Binamé** a vnou å monde diviè 1950. Elle a scrît des sovnances dins les Cayés Walons, dispu les anêyes 2000.

Sovint, ses tecses ont-st a vey avou des voyaedjes ki s' pasnut foû payis (e France, e l' Amazoneye, åzès Baleyåres). C' est des sovnis d' vacances ene miete a l' avinteure.

Padecô, c' est des fåves ene miete foû-natureles.

Elle est do Bwès-d'-Viyé.

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* On scrijhaedje da sinne (rashiou e rfondou)
*  Emission RCF so ses tecses (pa Bernard Van Vynckt)
Robert Bauffe

**Robert Bauffe** a skepyî a Tcheslet e 1931. Il a morou li 26 di decimbe 2006.

Il a scrît des foirt nozés arimés.

Il a stî rprins dins l' Antolodjeye "Scrire" et dins l' antolodjeye des Bourdoneus 1985-1995" Les dijh ans do ptit".

Di s' mestî, il esteut metalo.

## Eplaidaedjes
thumb
Ses powinmes ont parexhou dins l' Bourdon. 

Li soce ALWAC lyi a edité ene ramexhnêye di powinmes, ki l' tite, c' est «S' on vôreut, portant».

## Li powezeye da Robert bauffe
Les sudjets sont classikes (viyès sovnances, discrijhaedjes di pôvès djins), evnd. Mins gn a eto sacwants powinmes po priyî les djonnes di schaper l' walon.

Sovint, i mostere si «cour grand å lådje» et si håsse di dispåde li bouneur.
:*Mi cour, c' est èn ouxh grand å lådje
:*Po tos les pôves k' ont des astådjes. 

C' est sovint do ût-pîtaedje u do dijh. Les arestaedjes å mitan n' sont nén todi respectés.

Li motlî est co assez ritche. Mins les belès ratourneures (metans «a baxhe-dos») rivnèt dins sacwants powinmes.

## Egzimpe di boket

:::**Minme poye, dji tchante co**

Fåreut i co ki dj' braiye sins rlåtche
Po fé plaijhi ås margougneus ?
Dji les vôreu bén vey e l' plaece
D' èn ome k' a todi l' cour ureus.

On rén m' continte; dji so-st a m'-n åjhe
Po discomeler mes trecas.
Åd triviè d' tot, dj' eva, binåjhe,
Sins djamåy fé d' mes imbaras.

Minme si dji n' a k' sacwants mastokes,
Tot djusse po m' sawè mete å rcoe,
Et si télcôp, li må m' aroke,
Mågré çoula, dj' maçnêye del djoye.

Mi cour, c' est èn ouxh grand å lådje
Po tos les pôves k' ont des astådjes.


## Hårdêyes difoûtrinnes
*
*
* Sacwants d' ses scrijhaedjes 

## Pî-notes
Tcheslet (viyaedje)

**Tcheslet** (la-minme e sistinme Feller, *Tchèslèt* u *Tchèss'lèt*;  *Châtelet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' Province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje des djins did la: Tcheslotî, Tcheslotresse (F. *Châtelettain, aine*)
centré|vignette|Avuzion sol cinte-veye.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Robert Stainier î a skepyî
* Hubert Haas
* Émile Lempereur
* Robert Bauffe
* Jean-Luc Fauconnier î a todi dmoré.
* Lisa Chastelet î a vnou å monde, did la si no d' pene (ki vout dire Liza d' Tcheslet)

## Sourdants
Live do tchenonne Roland so Orcîmont

Li **live do tchenonne Roland so Orcîmont**, ki s' no e francès, c' est "*Orchymont et ses fiefs*" (Orcîmont et ses fîs), c' est on live sicrît på tchenonne ... Roland et eplaidî a ...  e ...

I djåze di l' istwere di tos les viyaedjes di l' ancyinne dutcheye d' Orcîmont.

I dene eto des abayeyes etimolodjikes, mins ki n' respondèt nén sovint ås cenes des sincieus k' ont vnou après lu (A. Carnoy, J. Herbillon, evnd.).
Wanlin

thumb|eglijhe 
**Wanlin** (F. * Wanlin *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houyet, el province di Nameur.
* Limeros del posse (nén candjî) **5564**
* Limero diyalectolodjike : ** D 86 **.
* Arondixhmint : Dinant
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Wanlin|l' esplicant motî]].*

## Industreye
thumb|left|brictreye 
bricteye ki rote co (e 2006).
Disclonaedje

thumb|vatche (veyowe do drî) avou on clon djus, a hintche
Li **disclonaedje**, c' est cwand ene vatche a on clon djus, eneviè l' ôte.

On dit kel vatche est **disclonêye** u **dispotlêye** u **dishantchêye** u **discronjhlêye**.

Li disclonaedje respond a on ridaedje-evoye del makete do femur foû do pot del hantche.

Li makete di l' oxhea del coxhe pout schiper evoye ådzeu (et padvant) li djontere del hantche, ubén ådzo et padrî. Les ôtes ridaedjes-foû (ådzo et padvant, ådzeu et padrî) sont pus råles.

Les vatches k' ont cisse maladeye la ont on clon bråmint pus bas k' l' ôte, mins ele polèt co roter. Ele polnut viker avou ci dfåt la, s' ele ni sont nén trop pezantes.

Gn a nou åjhey médiaedje a ç' maladeye la.

*Li disclonaedje des vatches respond å [[dismetaedje del hantche]] ås djins.*

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:discloné|discloné]]", [[:Wikt:dispotlé|dispotlé]]" et [[:Wikt:discronjhlé|discronjhlé]].*

## Alére
* (en almand) G. Rosenberger, Krankheiten des Rindes, Verlag Parey, Berlin, 1978, ISBN 3489617169, s. 463-466.
* (en inglès) P. Greenough, F. Weaver & A. Weaver; *Lameness in cattle*, Wright Scientica, Bristol, 1981, ISBN 0956080306, p. 269-273.
Louis Stasse

[thumb|Louwis Stasse ki vind les lives del Walone al fôre ås lives di [Gråce-Hologne (2002)]] 
**Louis Stasse**, c' est on scrijheu e walon. C' est l' fré da Simon Stasse.

Il esteut l' penleu del soce Li Walone ey il a scrît sacwants arimés dins s' gazete *[[Li Walone (gazete)|La Wallonne]]*.
Molén (discramiaedje)

**Pådje di discramiaedje po l' mot "molén".**

Li molén pout esse on bastimint ki moût ene sacwè :
* Les moléns ås grins
** molén a l' aiwe
** molén å vint
* Les moléns ås schoices

I pout esse lomé pal sacwè k' i prodût :
* Les moléns a l' ôle

Ça pout esse eto ene pitite usteye po moure :
* Les moléns å cafè

Et ossu ene usteye ki toûne :
* Les moléns a filer

El toponimeye do walon ey e l' antroponimeye do walon
* Li no d' famile "Molén" et les sfwaits nos d' famile del Walonreye
* Les nos d' plaeces avou l' mot "molén" et ses parints
Oxhea del coxhe

thumb|100px|oxhea del coxhe d' ene vatche
L' **oxhea del coxhe** (on dit eto : li **femur**), c' est l' prumî oxhea del djambe (des djins) u del pate di drî (des biesses). 

L' oxhea del pate s' adjonteure dins l' pot del hantche pal makete do femur.

I s' adjonteure avou l' schinon del djambe pal voye del djonteure do djno.

Cwand l' oxhea del coxhe vént foû do pot del hantche, on-z a on dismetaedje del hantche.
Dismetaedje del hantche

Li **dismetaedje del hantche** (on dit eto **dishantchaedje**), c' est cwand l' makete di l' oxhea del coxhe vént foû do pot del hantche.

On l' pout aveur tot vnant å monde (pus sovint les båsheles ki les valets). 

On s' pout eto dismete ene hantche d' èn accidint.

## Hårdêye divintrinne
* Dismetaedje del hantche ås biesses
Atrapêye maladeye

Ene **atrapêye maladeye**, c' est on må k' on-z hape après aveur vinou å monde.

Li contråve, c' est ene maladeye di nexhance, k' on-z a ddja cwand on skepeye.
Makete do femur

Li **makete do femur** (on dit eto : **tiesse do femur**), c' est come ene ronde makete metowe sol costé di l' oxhea del coxhe, ådzeu et dvintrinnmint, et ki s' vént epotler dins l' pot del hantche.

Cwand ele vént foû, on-z a on dishantchaedje.
Dismetaedje del hantche ås biesses

Li **[[dismetaedje del hantche]]** pout ariver **ås biesses**.

Et copurade :
* ås tchéns, aprume les cis k' ont ddja on splawnaedje del hantche.
* ås vatches, k' on lome çoula li disclonaedje.

Li schipêye-foû makete do femur si pout rtrover (eneviè l' djonteure) :
* ådzeu et padvant : 90 åcint des cas ås tchéns, et 50 åcint des cas ås vatches. Li malåde pate avize pus coûte ki l' ôte.
* ådzo et padrî : 10 åcint des cas ås tchéns, et 50 åcint des cas ås vatches. Li malåde pate shonne pus longue ki l' ôte.
* ådzeu et padrî : foirt råle.
* ådzo et padvant : foirt råle.

Il est rekis d' bén comprinde li pôzicion del makete do femur k' a ridé foû, po fé les bons mouvmints pol rimete e s' plaece, ås tchéns, metans.
Tintin (teyåte)

**Tintin**, c'est ene pîce di teyåte e 3 akes da Henry Van Cutsem, sicrîte e 1930. 

Ele rascoda l' cope do rwè e 1950, djouwêye pal dramatike di Couyet. 

Li pîce fourit djouwêye e Palå Rweyål, divant li rwè et les sinnes, et les mimbes des deux tchambes.
Son yod

Diner on definixha fonetike et nén ortografike !
Li **son yod** u **mouyeye**, c' est on son k' on pout ôre inte deus voyales (li**y**on), après ene cossoune (spep**i**eus), u al fén do mot (ve**y**).

Pus rålmint, il egzistêye eto al tiesse di sacwants mots : **y**ebe, **Y**åle.

## Etimolodjeye
Li yod do walon provént sovint di des cossounes latenes palåtreces C, G, Ks. Ces-ciales soeye-ti: divnèt cråndimint Y, soeye-t i dimornut la, et sont shuvowes d' on Y.

## Scrijhaedje del mouyeye e alon
### avou l' lete Y
E walon, li son yod si scrît å pus sovint avou l' lete Y. C' est todi l' cas cwand il est inte deus voyales:
:, , , , a des  ådjes

C' est ossu l' cas cwand il est å coron do mot, come lete…
:, , 

… ou come son (gn a des ôtes letes padrî, mins c' est des halcrossès letes ou des letes croejhetreces.
:, , , ene  sicole; des  Walons; 

On eployrè eto on Y dirî ene cossoune et divant on I:
:; i  ses coridjaedjes

Al fén, on eploye Y a l' atake d' on mot, mins end a waire di sfwaits:
:, .

### avou l' lete I
Dirî ene cossoune, et dvant ene voyale ki n' est nén I, li mouyeye si scrît avou l' lete I.
:, , , , .

### dins l' betchfessî ea
Dins l' prononçaedje zero-cnoxheu, eyet li prononçaedje classike des payis d' Nameur et d' Tchålerwè, li betchfessî ea si prononçrè avou ene mouyeye (/ja/)
:, , 
:, , 

### sicrijhaedjes a pårt
Li son yod, c' est eto li mwaisse prononçaedje des råles shuvions :
* hy () et hi ()
* h + cossoune () 

## son yod nén veyåve
* Prononçaedje po ristoper des ahikets.
: si efant (*si-y-èfant*), il a peu di esse frexh (di-y-esse)
* Prononçaedje di prumioûles H a môde di Nameur et d' Tchålerwè.
: , 

## Istwere di l' ortografeye do son yod e walon
thumb|Atåvla da Simonon di des novelès letes po scrire li walon 
C' est C. Simonon li prumî k' a bén veyou k' i faleut ene åjheye manire di scrire li son yod e walon, ca c' est on son foirt tipike do lingaedje. Il atåvele ene novele lete po li scrire. Tipograficmint, il eploye deus letes metowes cou å dzeur (on impriméve avou des letes di plonk metowes sor on blokea, di ç' tins la): "Y" pol grande lete, eyet "r" pol pitite.

Forir nel shût nén, et eploye li I dobe pont (**ï**).

C' est J. Feller k' atåvele li prumî l' eployaedje do Y, et rioister tos les ôtès uzaedjes di cisse lete la (po noter on long I, metans. Cist atåvla la do sistinme Feller pasrè come ene lete al boesse emey les scrijheus e walon.

Les rfondeus ont rprind l' sistinme Feller po cåzu tos les notaedjes do son yod.  Mins s' n' ont i nén wårdé li lete Y po noter li H prumioûle, ni si uzaedje come lete di bele oyance.

## Sourdant
Maladeye di nexhance

Ene **maladeye di nexhance**, c' est ene maladeye k' on-z a ddja tot vnant å monde.

Li contråve, c' est ene maladeye k' on-z atrape après esse sikepyî.

## Lomaedjes
* defåt d' nexhance : defåt fizike k' on-z a ddja tot vnant å monde (come on vea ås deus tiesses et les ôtes monses.
* maladeye djenetike (maladeye di famile)
* maladeye metabolike di famile : come li fenilcetonureye.
Plake (muzike)

Ene **plake di muzike**, c' est ene ronde plake ki toûne so ene machine, et fé ôre del muzike.

Les prumirès plakes estént léjhowes pa des fonografes.

Après, gn  a yeu les plakes vinil, les 33 et 45 toûs.

Dispu l' arivêye des plakes lazer, li muzike est purade eredjistreye so des stroetès plakes.
Hour-dilé-Houyet

**Hour** (po dismacraler, **Hour-dilé-Houyet**,  la-minme *Oûr*, F. * Hour*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet, el province di Nameur.

* Limero del posse (nén candjî) : **5563**
* Limero diyalectolodjike : **D 85**.
* Arondixhmint : Dinant

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hour-dilé-Houyet
### Hamteas
* Liswer (F. *Lissoir*)
*  (F. *Famenne*)
* Åroe (la-minme: *Ârwè*, F. *Harroy*)
* Al Grande Hour (F. *Hour-la-Grande*)
* A li Ptite Hour (F. *Hour-la-Petite*)
* Avene (F. *Avenne*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** al Petreye (la-minme: *Al Pètrîye*)
* A vey avou des aiwes :
** Addé l' Vevî
* A vey avou des rotches :
** So les Rotches
** e Paradis

## Djeyografeye
L' Aiwe di Lesse passe a Liswer (did la si no).

## Sourdants
Hourd di soyeu d' long (toponimeye)

Li **hourd des [[soyeus d' long]]** esteut sovint metous dins les bwès, la k' on-z aveut abatou les tchinnes. Mins, pacô, il esteut dins on viyaedje, a costé di l' ovroe d' on tchårlî, metans.

Çou k' esplike les nos d' plaeces del Walonreye, sovint scrîtes "Hour" u  "Hourt", ki provnèt, dandjreus, di ci agayon la.

* Hour-dilé-Houyet 
* Hour (Grand Haleu)
Hour

* Hour-dilé-Houyet, Hour-el-Fåmene (F. *Hour*)
* Hour (Grand Haleu) (F. *Hourt*)

## Omofoneye
* Our
* hourd di soyeus d' long
* Oûte (sovint prononcîs /uʀt/) (2 viyaedje ås 2 sourdants di l' Aiwe d' Oûte, bijhrece et nonnrece )
* Tchiniss 
* Djinjdolle
Sergio Badilla Castillo

**Sergio Badilla Castillo** a skepyî e 1947 a Valparayso, e Tchili. C’ est on fjheu d’ arimés et d' pîces di teyåte Tchilyin. 

Di s' mestî, il est professeur d' umanités a Santiago do Tchili.

## Biyografeye
I cminça pa scrire ene dijhinne d' ouves inte 1971 et 1973. Mins i n' eplaida ses ouves, e Suwede e l' Espagne ey e Tchili ki dins les anêyes 1980.

## Djivêye di ses ouves
* 1980 : *Plus bas de ma branche*, Invandrarförlaget. Borås. Suède. (narration brèves) 
* 1982 : *Le Logement du signe*. Eplaidreyes Bikupa. Stockholm. (Poésie) 
* 1983 : *Chanson Onirique*. Eplaidreyes LAR. Madrid. (Poésie) 
* 1985 : *Réverbérations Des Pierres Aquatiques*. Bikupa. Stockholm. (Poésie) 
* 1989 : *Terrenalis*. Eplaidreyes Bikupa. Stockholm. (Poésie) 
* 1996 : *Saga Nordique*. Eplaidreyes Monteverdi. Santiago De Chili. (poésie) 
* 2003 : *Le Regard Craintif du Bâtard*. Conseil Régional de Valparaiso (powezeye) 
* 2005 : *Poésies Transréelles et Quelques Évangiles*. Aura Latina. Santiago / Stockholm. (powezeye).
Francès d' Brussele

thumb|tåvlea avou des mots corants d' brusselwès
thumb|ene potale a Brussele, ki mostere kel no walon a moussî e francès d' Brussele
thumb|dessén et sinaedje des djouweus del pîce «Le mariage de Melle Beulemans»
Li **francès d' Brussele** u **brusselwès** u **brusler** u co **francès Beulemans**, c' est l' francès d' Beldjike come il esteut djåzé a Brussele, et k' i l' est co dins sacwants fiesses foclorikes.

Les piceures do francès d' Brussele vegnnut bråmint do flamind d' Brussele, u do marolyin (moirt lingaedje avou do picård, do flamind et do francès).

Mins gn a eto des mots k' ont vnou do walon.

Lanawaire, il a eto calké sacwants mots d' l' arabe, pår di l' arabe marokin.

## Motlî
### Mots do francès d' Brussele k' ont passé e francès d' Walonreye
Li francès d' Walonreye eploye sacwants mots vinous do francès d' Brussele.
* *c'est un peu scherp* (on pô rikerak, on pô tot djusse)
* *faire quelque chose en stoemeling* (e doûce, avou des féns solés, toursiveuzmint, sins k' on l' voeye)
* *ziverer* (drole d' apôte)
* *zinneke* (tchén baståd)

### Mots do francès d' Brussele k' ont passé e walon
Li walon d' Beldjike a rprind kéconks di ces mots la  mots vinous, dispu 1850, do francès d' Brussele. On n' les rtove nén, metans, dins l' walon del Walonreye di France.
* drache
* *kot*, k' a dné l' walon "cotche"
* platezak
* rastacwer
* *scherp* a dné l' walon "a l' ascrepe"
* crole
* dringuele
* stoumuligne (ehåyî calcaedje)

### Mots do francès d' Brussele ki provnèt do walon
* potale
* oufti
* èn poleur må, rindou e francès: *i n' peut mal*.

### Ôtes mots
* *pey* (aduzoe, minme uzaedje ki "valet").
* *fieu* (aduzoe, minme uzaedje ki "fi").
* **' (po dire arvey), on racourtixhaedje del [[ratourneure]] flaminde "**'" (sohaitaedje ås marins k' end alént el mer, d' ariver a bon poirt, et d' aveur bon vint). Pout aveur li deujhinme sinse di «disca ! et dji spere ki dji n' vos rvoerè pus».

### Mots calkés do cåzaedje des Arabes di Bussele
* *la moukêre* (li feme, di l' espagnol *mujer*, foirt eployî pås Marokins do Rif, k' end a bråmint a Brussele)
* *kleb*, *klebard* (di l' arabe *kelb*, tchén)
* *zamal* di l' arabe marokin (tapete, omo)

## Adjinçaedje des mots et del fråze
* askepiaedje d' ene cåkêye di mots avou l' cawete flaminde -eke
:*Manneken Pis* (maniket)
: *ma zoeteke* (mi "ptite doûce", mi ptite binamêye)
* Uzaedje a tot côp bon dins l' fråze di *une fois* (ene feye, on côp), calké do flamind *eens*.

## Belès letes e francès d' Brussele
«*[[Le mariage de Melle Beulemans]]*», pîce di teyåte.

## 
* 
** Francès Beulemans: Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» e «francès Beulemans», adiercî pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
** po vey li diferince, vocial li minme contaedje e «*Brussels vloms*»: vocial li minme contaedje e «''Brussels vloms''.

## Sourdant
Vraiye Eglijhe da Djezus

Li "**Vraiye Eglijhe da Djezus**" (e chinwès: 真耶穌教會) c' est ene dislaxheye Eglijhe k' a stî metowe so pî a Beijing e Chine e 1917. Elle a schetlé do coxhlaedje chinwès do protestantisse k' a skepyî e 20inme sieke. L' Eglijhe rivindike 1,5 miyons di creyants åd triviè l' monde.
Teyolodjicmint elle shût l' pintcostisse, ene doctrene båzêye sol don do Sint-Esprit.

Les dijh mwaissès doctrenes:

# Li Sint-Esprit 
# Li Sacramint do Bateme 
# Li sacramint do Lavaedje des pîs 
# Li sacramint del Sinte-Comunion 
# Li Djoû do Shabate (Semdi)
# Djezus-Cri c' est l' Messî. 
# Li Bibe
# Li Salut 
# L' Eglijhe 
# L' avénmint do Signeur
Codjowaedje lére

a rmete avou codjowaedje braire

Li **codjowaedje di lére**, c' est on codjowaedje des viebes del cénkinme troke, avou les bodjes loyîs pås rîles di candjmint d' voyale é => i

Li bodje A est **lijh-** (nos lijhans)

Li bodje B est **lé-** (dji lé, ti lés, i lét); mins pa dvant "r" (dj' ô bén, e futurrece eyet  condicioneu) i dvént **lî-** (dji lirè, dji lireu)

Li bodje C est **léjh-** (ki dj' léjhe, i léjhnut)

Li pårticipe erirece est dobe : 
* léjhou, léjhowe
* lî, lîte

Li codjowaedje di "plaire" rishonne å ci di "lére", mins gn a pont d' candjmint d' voyale etur les bodje.

## Viebes ki s' codjownut come lére
* , , 
*  (pårticipe erirece: adjéjhou)

## Sourdants dins les lives di codjowaedjes coinreces
* Payis d' Lidje : Motî da Stasse, codjowaedje l° 97; codjowaedjes da Stasse, p. 128; shuvnut l' viebe : "cure", "dure" et ses parints.
* Walon do Mitan : Codjowaedjes da Gilliard l° 46; sont dins l' minme troke : "aploure", "codure", "cure", "lure", "plaire", "scrire", "taire" et leus parints.
* Basse Årdene : Codjowaedjes da Francard l° 156.
* Walon do Coûtchant 
** codjowaedjes da Bastin : p. 69 (modele "moure").
** codjowaedjes da Coppens : p. 126 (modele "cure").

## Hårdêye difoûtrinne
Codjowaedje di "lére" e rfondou ey ezès walons coinreces
Tchamp (toponimeye)

Pådje avou les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot  **tchamp** et ses parints, **tchampea**, **tchampin** et **tchampion**.

## Viyaedjes et hamteas avou "tchamp"
* Dotchamp
* Francortchamp
* Ôtchamp
* Strintchamp

## Hamteas et nos d' plaeces avou "tchampea" & "tchampin"
thumb|Plake do hamtea d' Rontchampea 
thumb|rowe di Dion
* Rontchampea (la-minme *Rond tchampê*, F. *Rondchampay*)
* Les Taeyes : So les Tchampeas (la-minme: *so les Tchâpins, as Tchampins*)
* Cele-dilé-Dinant : so Tchampin.
* Dion (Biarin): rowe do tchampea (fr. *rue du champia*)

## "Tchampion"
Les viyaedjes et hamteas ki s' lomnut "Tchampion" et "Tchimpion" sont metous so ene pådje tote seule.

## Aplacaedje ordinaire
C' est totès pus noûvès plaeces
* Transene : Tchamp Huwåd

## Aplacaedje tîxhon
N a ene cåkêye di nos d' plaeces avou "tchamp" e-n aplacaedje tîxhon, dins tos les viyaedjes del Walonreye. Sacwants egzimpes :
* Beatchamp (so plaece, asteure, *Bôchamp*)
* So Clintchamp

## Avou addjectif
* Transene : Ås noveas tchamps

## Avou on cmon no come disterminant
* Transene : Li tchamp do tiene u do tchinne (tchamp *du tchêne*)
Scrîre (antolodjeye)

thumb|(coviete)
L' **Antolodjeye « Scrire »**, ki l' vraiy tite, c' est «***Scrîre***», c' est èn antolodjeye des scrijheus d' prôze et d' powezeye e walon, gåmès et picård del Walonreye di 1970 a 1990.

Elle a stî eplaideye e 1993 pa l' UCW, avou l' imådjete "Walo +". Les mwaisses mineus do pordjet fourît Paul Lefin eyet Marcel Slangen.

## Relijheus des tecses
Les tecses ont stî relîs et ehåyîs ortograficmint e sistinme Feller pa :
* Paul André, Bruno Delmotte et Paul Mahieu pol picård.
* Philippe Barthelemy pol gåmès.
* Willy Chaufoureau pol Payis d' Nivele.
* Nicolas Donnay, Charles Josserand et Eli Michel pol payis d' Lidje.
* Jean-Luc Fauconnier, Pierre Faulx et Émile Lempereur pol payis d' Tchålerwè.
* Michel Francard, Raymond Mouzon et Christian Robinet pol Basse Årdene.
* Jean Galer et Lucien Somme pol payis d' Nameur.
* Josée Mathot pol payis d' Flipveye.
* Robert Heiremans et Edmond Taquet pol Payis del Lovire.

## Les scrijheus relîs dins "Scrire"
### Les scrijheus e walon
#### A-B
* Arcq, Robert
* Bacq, Andrée
* Bal, Willy
* Baudrez, Gérard
* Bauffe, Robert
* Bentz, Charles
* Bodart, Alexandre
* Boitte, Jacqueline
* Bossart, Pol
* Bothy,Emile
#### C-D
* Charles, Joseph
* Chastelet, Lisa
* Choisez, Marie-Louise
* Clinias, René
* Couvreur, Francis
* Culot, Calixte
* Dascotte, Robert
* Dauphin, Arlette
* Declercq, Luc
* Dedoyard, Rodolphe
* Delancre, Pierre
* Deltenre, Armand
* Dept, Eugène
* Dewez, joseph 
* Dodet, Charly 
* Doffiny, Marie-France 
* Donnay, Nicolas 
* Duchesne, Jo 
* Duval, Félix

#### F-I
* Fauconnier, Jean-Luc
* Faulx, Pierre
* Filbiche, Michel
* Flabat, Jules
* Fontaine, Guy
* Frisée, Maggy
* Genaux, Ben
* George, Victor
* Gianolla, François
* Gilliard, Emile
* Grosjean, Rodolphe
* Godelaine, Anna
* Haas, Hubert
* Heiremans, Robert
* Hendschel, Laurent
* Henin, André
* Hennebo, Jean-Pierre
* Henry, Pierre
* Henoumont, Marguerite
* Hicter, Marcel
* Hostin, Reynold
* Houbart-Houge, Jeanne
* Jean, Paul
* Joachim, Maurice
* Josserand, Charles

#### L-N
* Laloux, Auguste
* Lambert, Maurice
* Lambion, René
* Lecomte, Marcelle
* Lefebvre, Jacques
* Lempereur, Emile
* Léonard, Lucien
* Léonard, Ivette
* Lovegnée, Albert
* Mahin, Lucien
* Malherbe, Pierre
* Martin, Marcelle
* Mathot, Josée
* Matterne, Henry
* Maudoux, Philippe
* Mayence, Robert
* Meurée, Michel
* Meurisse, Georges
* Michel, Eli
* Morayns, Jacques

#### O-S
* Painblanc, René
* Paque-Vignette, Mariette
* Parmentier, Joseph
* Pelner, Maurice
* Piron, Louis
* Pirson, Joseph
* Preud'homme, Désiré
* Prigneaux, Roger
* Quinet, Christian
* Rode, Jean
* Rousseau, Albert
* Seret, Edouard
* Simonis, Georges
* Smal, Georges
* Somme, Lucien
* Sougnez, Andrée
* Stainier, Robert
* Surkol, Jean-Pierre
#### T-X
* Taquet, Edmond
* Thomsin, Paul-Henri
* Trempont, Danielle
* Van Aelst, Emile
* Van Damme, Robert
* Vanorlé, Robert
* Viroux, Roger
* Warnier, Jacques
* Warnier, Jean-Marie
### Sicrijheus e picård
* André, Paul
* Marcel, Beaucarne
* Kajdanski, Jean-Marie
* Mahieu, Paul
* Pittellioen, Geneviève
* Van Moer, Pascal

### Sicrijheus e gåmès
* Burquel, Hélène
* Yande, Albert

## 
Tecse brouxhire des bokets
Powezeye

«powezeye e walon»

Li **powezeye**, c' est on scrijhaedje ki n' vout nén fé todi passer on messaedje, mins ki divreut strinde l' åme do ci, del cene kel schoûte. Come il a ddja strindou, dandjreus, li cour do ci, del cene ki l' a scrît.

Ene djin ki scrît del powezeye, on l' lome on **[[powete]]**, ene **powetresse**. On dit eto : fijheu(se) di rimes, di rimeas.

Li powezeye, c' est onk des set årts.

*Li powezeye e walon et metowe so [[powezeye e walon|ene pådje tote seule]].*

## Idêyes sol powezeye
Li powezeye ni doet nén todi raconter ene sipoûle. Ça pout esse des mots metous eshonne po fé rsinte ene airance, on sintimint, evnd.

Li powezeye est å pus sovint scrîte sol cogne d' arimés. Mins gn a eto del prôze-powezeye, u libe powezeye.

## Sôres di powinmes
Emey les powinmes, end a des cis k' ont des rîles foirt sitraegnes, pol pîtaedje, li nombe di vers, eyet l' rimaedje : c' est les erîlés powinmes. Gn a eto des sôres pus specifikes, come li strofe di dicåçtaedje.
Faimonveye

**Faimonveye** (fr: *Faymonville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Waime, e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **4950**
** Di 1969 a 1977: **4898**
* Limero diyalectolodjike: **My 6** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Måmdiy
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Faimonviyî, Faimonviyresse; (F. *Faymonvillois, oise*)
** Sipotaedje: les Trouks, la-minme, les *Turks*.

## Nos d' plaece di Faimonveye
thumb|rowe des cortis
Kékes nos d' plaece di Faimonveye

## Tuzance walone
C' est la k' a skepyî l' abé Djôzef Bastin, on fel disfindeu do walon lingaedje mins eto on bouteu pol raloyaedje del Walonreye måmdiyinne al Beldjike.
Hakima Himmich

**Hakima Himmich**, c' est ene rilomêye Marokinne, ene doctoresse, k' a skepyî e 1944.

Ele situdia et cminça a ovrer el France. Mins e 1980, ele rivna e Marok, et moussî el fak di medcene di Rabat. Lavola, pitchote a midjote, ele divént l' tchîftinne del seccion des maladeyes ki s' prindèt. C' est la k' ele voet li prumî cas d' sida e 1986.

Dispu don, elle a metou so pî so fotches, et miner leye-minme ene soce di lûtaedje disconte do sida (*Association Marocaine de Lutte contre le Sida*). 

C' est ene des rålès sincieuses ki dene des vraiys chifes, et oizeur dire kel maladeye wangne do terén. Eyet k' ene des cåzes c' est li spårdaedje del prostitucion, nén seulmint dins les veyes mins eto dins les grandès cinses k' espoirtèt des fruts, avou des crapådes k' î boutnut po des foirt pititès cwénzinnes. Et eto oizeur djåzer di ces djins la, respectiveuzmint, come di des "bouteuses avou leu seke po nouri leus efants", estô di des manires pus rabaxhantes come dire k' ele tinèt camatche di leu coir. Çou ki n' est nén åjhey dins ene societé foirt wårdiveuse.
Lingaedje

[vignette|Li simbole di l' [Interlingue|interlingue&nbsp;: on lingaedje edvinté.]]
 «Djivêye des lingaedjes del Daegne»
On **lingaedje** (on dit eto ene **langue**), c' est l' cåzaedje d' on peupe, sovint k' a stî ehåyî pa des linwincieus po esse sicrît todi del minme manire, et eployî oficirmint pa ç' peupe la, et les peupes k' ont stî colnijhîs d' lu.

## Sôres di lingaedjes
Les lingaedjes nén co totafwaitmint ehåyîs, et les lingaedjes ki s' ont spårdou so ene grande sitindêye, polèt aveur sacwants diyalekes.

Les lingaedjes ki n' sont pus djåzés ki pa ene pitite trope di djins, todi pus tene, sont lomés mancîs lingaedjes u lingaedjes dilérins.

Li walon est asteure lådjmint loukî come on lingaedje. Les accints do walon polèt esse riwaitîs come des diyalekes do walon.

## Hårdêyes divintrinnes
* 
* Djivêye des lingaedjes diswalpés so Wikipedia

## Hårdêye difoûtrinne
* Li lingaedje walon et les diyalekes walons (e francès, da Yannick Bauthière)

## Pî-note
Les crwès dins les bruwères

thumb|coviete 
**Les croes dins les brouwires** (*Les crwès dins les bruwères*), c' est on live sicrît pa Edmond Wartique a pårti des  sovnances da Edouard Thirionet come prijhnî e l' Almagne tins del guere di 14. Il a vudî e 1932, deus ans après l' moirt di Thirionet.

Il est clapanmint enimådjî pa Joseph Gillain.

Li live a siervou po-z aler pexhî des fråzes po l' esplicant motî do walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Passaedjes do live (e rfondou)
*  (mwaisse modêye, dins Les Cayés walons di 1938)
*  Passaedje lî et cominté 
* Riscanaedje do live
Les soçons d' Loyi (dramatike)

Les **soçons d' Loyi** (*<SMALL>Les soçons d' Loyî</SMALL>*), c' est ene dramatike e walon do viyaedje di Loyî.

Elle a skepyî e 1986.

Li redjixheu end a stî lontins Guy Brenner.
Pol Bossart

**Pol Bossart**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Pondlô, li 10 di fevrî 1946.

Il a scrît tot ossu bén des arimés (eplaidîs dins l' Bourdon), des noveles, et do teyåte. Il a wangnî des pris avou.

Il a eto fwait do walon e scole, et amonter des pîces po ls efants.

Il a stî relî po l' Antolodjeye Scrire et dins l' Antolodjeye do Bourdon.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, pu educateur. I dmeure a Somzêye.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene novele da Pol Bossart
Eglijhe (discramiaedje)

* eglijhe (bastimint)
** 
** Viyaedjes walons avou l' mot "eglijhe"
* Eglijhe (djonne kiminålté d' crustins)
* Eglijhe (institucion)
** Eglijhe catolike
** Eglijhe anglicane
** Eglijhe vî-catolike
## Viyaedjes et hamteas del Walonreye avou l' mot « eglijhe » dins leu no
* Leglijhe
* Mwinne-Eglijhe
Tchetoere

Ene **tchetoere**, c' est sôre di clotche fwaite avou do strin u des schinons, po-z î apicî on djonnea pu î aclever les moxhes al låme. Å dzeu del tchetoere, gn a ene manike pol poleur poirter evoye åjheymint.

Sovint, on-z eployive do strin di rgon.

Li tchetoere n' a pont d' cåde. Po rascode li låme, i fåt touwer les moxhes.

Après 1900, les moxhîs on yeu ptchî les moxhes ås mouwants cådes.

## Hårdêye difoûtrinne
* Istwere avou des tchetoeres
Eglijhe (bastimint)

[thumb|nåve et keur di l' eglijhe di [Transene]] 
Ene **eglijhe** (e vî walon, on djheut ene **gléjhe**), c' est on bastimint la k' les crustins catolikes et ortodosses si rashonnèt po messe, et po les ôtes ofices, u î aler tot seus po-z î dire ses priyires.

L' eglijhe est diferinne, d' ådfoû et d' ådvins di l' eglijhe protestante, k' on lome eto timpe.

D' ådfoû, ene eglijhe est fwaite d' on tchapistrea (divant l' poite d' intrêye), di meurs dilérins, et d' on "cou". 

Li tchapistrea pout esse on ptit bastimint (a Our et a Ôpont, metans). I djowe li minme role kel tchapåd d' ene eglijhe. A Graide, li tchapistrea est dins l' tour (li clotchî). 

Li clotchî est sovint metou do costé del poite d' intrêye.

D' ådvins, ene eglijhe est fwaite d' on tchapåd, la k' gn a des benoetîs; pu d' ene nåve (la k' les djins s' tegnnut), d' on keur (pol curé et les coråls). Å fond do keur, gn a l' åté. Li pirlodje esteut sovint metowe inte li nåve et l' keur.

Dins les grandès eglijhes, gn a eto des ptitès nåves u acintes.

L' eglijhe a divnou li mwaisse bastimint do viyaedje; c' est eto li sene kel viyaedje est ene pårotche.

Les ptits bastimints come des eglijhes, ki n' sont nén des pårotches, si lomnut des tchapeles. Les foû grandès eglijhes si lomnut des catedråles u des båzlikes.

*Li mot "eglijhe" a eto dné leu no a [[Eglijhe (discramiaedje)#Viyaedjes et hamteas del Walonreye avou l' mot « eglijhe » dins leu no|sacwants viyaedjes del Walonreye]]*.

## Årtchitecteure des eglijhes del Walonreye
* eglijhes romanes : ene des pus rlomêyes, c' est l' eglijhe di Wahå.
* eglijhes gotikes.
* eglijhes modienes : fwaites après 1960, kel clotchî est bråmint pus bas : Tchonveye, Boudje, Libråmont. Gn a pus k' on simpe åté; li clotchî pout esse metou foû do mwaisse bastimint.

## Les eglijhes foû del Walonreye
E l' Afrike, les eglijhes sont sovint des pus ptits bastimints. Dins les viyaedjes, ci n' est pacô ki des cahoutes avou des toles sol toet.

Les eglijhes ortodosses sont bråmint pus wårnêyes ådvins, avou totès sôres di pondeures.

Dins les payis muzulmans k' ont stî colnijhîs pås Francès, gn a bråmint des ancyinnès eglijhes ki sont divnowes des Aisses del Tuzance.

Imådje:Kosciół w Babsku290799.jpg|L' eglijhe Sint-Antoenne di Babsk, on viyaedje e l' Pologne.
Imådje:Alouchta eglijhe.jpg|Ene eglijhe ortodosse, a Alouchta, e l' Crimêye.


## Les eglijhes eyet l' droet del Moyinådje
Li tchapistrea et l' eglijhe estént teritwere franc. Ça vout dire ki les signeurs ni plént nén ramasser ene djin a cisse plaece la. Ci droet la a stî stindou al cimintire, did la li no walon d' aite.

Portant, gn a des rlomés egzimpes la ki ç' droet la a stî tapé djus : metans cwand on fjha broûler des cints d' Catåres dins ene eglijhe al fén del 8inme Croejhåde.

Co asteure e sacwants payis (Palestene), on n' va nén voltî dins les eglijhes po ramasser des djins, minme riwaitî come des terorisses.

## Hårdêye divintrinne
Codjowaedje tchessî

Li **codjowaedje di "tchessî"**, c' est èn erîlé codjowaedje des viebes del deujhinme troke, mins avou on candjmint ortografike do bodje. Ci-cial est **tchess-** divant ene voyale, et **tches-** divant ene cossoune.

:i tchesnut; dji tchesrè, dji tchesreu

Gn a l' minme cayet ki po les viebes del prumire troke (codjowaedje passer).

## Viebes ki shuvnut ci codjowaedje ci
 
* 
* 
* 
* 
* 

Li viebe grevissî shût cisse rîle ci pol cossoune, mins gn a, di rawete, on candjmint d' voyale.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Codjowaedje di "poussî" e rfondou So l' Aberteke
*  (dedja studyî e Wiccionaire)
Antolodjeye

Ene **antolodjeye**, c' est on live ki rprind tos les scrijheus(es) d' ene sôre di scrijhaedje, so ene metowe termene.

Avou tchaeke sicrijheu(se), gn a ene pitite biyografeye, et li djivêye des lives k' i (elle) a-st eplaidî. Adonpwis, on boket di ses scrijhaedjes.

*Les antolodjeyes des scrijheus e walon sont metowes so [[antolodjeye di scrijheus e walon|ene pådje tote seule]].*
Antolodjeye di scrijheus e walon

Ene **antolodjeye di scrijheus e walon**, c' est ene antolodjeye, å pus sovint so papî, di des scrijheus e walon.

Dispu 1997, gn a eto des antolodjeyes so les fis, ki s' polnut recråxhî a fwait.

## Prezintaedje des tecses des antolodjeye e walon
So les antolodjeyes so papî, biyografeyes des scrijheus sont todi e francès. So les fis, les biyografeyes sont-st e walon.

Les antolodjeyes e walon sont pacô prezintêyes avou l' ratournaedje e francès vizon vizu (pitite antolodjeye da Piron, "Scrijheus d' Årdene"). Gn a minme ene antolodjeye avou ratournaedje e-n esperanto. 

Ôtmint, gn a des esplikêyes e francès ezès pî-notes (grosse antolodjeye da Piron). Dins "Scrire", gn a djusse on ptit scrijhaedje e francès po prezinter l' tecse.

## Sacwantès antolodjeyes
### Antolodjeyes po tote li Walonreye
* Live d’ ôr di scrijheus e walon (1936) 
* Pitite antolodjeye da Piron (1961)
* Antolodjeye Fleurs diyalectåles (1975)
* Grosse antolodjeye da Piron (1978)
* Antolodjeye Scrire (1992)
* Antolodjeye di l' Aberteke (so les fis, dispu 1997 disk' asteure)

### Grossès antolodjeyes coinreces
* Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî (1928)
* Antolodjeye des powetes namurwès (1930)
* 270 sicrijheus e walon do Payis Noer (1958)
* Antolodjeye des dijh prumirès anêyes do Ptit Bourdon (1995)
* Antolodjeye Scrijheus d' Årdene (2002)

### Pititès antolodjeyes coinreces
* Cåzans walon (sicrijheus do Tchestrolet, 1977, 1979, 2003)
* Do Pa-la-hôt å Pa-låvå (sicrijheus d' Bastogne, 1982)
* Nos campagnes (sicrijheus do Roman Payis, 1998)
* Vey Voltî (sicrijheus do Roman Payis, 2002)
* Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu (sicrijheus del rebanêye comene di Derbu, 2003)
*  (so les fis, 2007)
* Antolodjeye d' inte Bok et Sanson (sicrijheus des rebanêyès comenes di Djeve et Assesse, 2008)
* Vint-cénk oteurs walons des deus Inne (Willy Burgeon, 2018)

### Antolodjeyes ricôpreces
* Antolodjeye do Pris del Veye di Lidje 1927-1961 (1963)
* Antolodjeye des powetes walons ratournés en esperanto (sins date)
* El guere 14-18 dins les belès-letes e walon

## Les fjheus d' antolodjeyes
* Félicien Barry
* René Brialmont
* Jean-Pierre Dumont
* Jean-Luc Fauconnier
* Michel Francard
* Paul Lefin
* Lucien Léonard
* Lucien Mahin
* Lucien Maréchal
* Paul Maréchal
* Raymond Mouzon
* Pierre Otjacques
* **[[Maurice Piron]]**
* Octave Servais
* Marcel Slangen
* Lucien Somme

## Antolodjeyes so les fis
* Ene antolodjeye des scrijheus k' ont scrît ou k' ont stî rashious e rfondou walon 

* Sacwants scrijheus e walon (mwaisse sicrijhaedje come eplaidî) 

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje des antolodjeyes do lingaedje walon so l' Aberteke
Bastogne

Li **Grande Bastogne** u li **Grand Bastogne** (F. * Bastogne*, Ny *Bastenaken*), c' est èn rebanêye comene del Walonreye.

## Ban d' Bastogne
* Bastogne (veye)
* Lonvli
* Noveye 
* Viyé
* Wårdin

## Istwere
Veye foirt acsûte a l' Ofinsive da Von Rouchtete.

## Avey
Li Mardasson

## Sourdant
Bastogne (veye)

**Bastogne** (F. * Bastogne*, Ny *Bastenaken*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité. C' est l' tiesse di l' arondixhmint. Il est kéccô spoté **Paris-e-l'-Årdene**.

* Limeros del posse :
** asteure : **6600**
** davance : **6650**
* Limero diyalectolodjike : **B 1**.
* Arondixhmint: Bastogne
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Bastognård, Bastognåde (la-minme *Bastognâde*); (F. *Bastognard, arde*, pacô *Bastognais, -aise* po les né-natifs, paski l' cawete -*ard* est rsintowe come rabaxhante).
** Sipotaedje: les **', les **', les , les , les .

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bastogne
### Coulots
* li Palahôt u "Palayôt" (*lu "pa-la-y-ôt"*): coulêye des ritches comierçants
* li Palåvå (*lu "pa-lâvâ"*): coulêye des pôves, pus måhaiteye paski dins on fond.

### Rowes
* li Cwåré (*lu Câré*)
* li Pavêye (*la Pavêye*, Fr. *Grand-rue*)
* Piconrowe (Fr. *Piconrue*)

## Istwere
thumb|on live sol Mardasson 
* e 1944, mwaisse batreye di l' Ofinsive da Von Runschted. Li monumint d' sovnance, c' est l' .

## Tuzance walone
* Sicrijheus(es) e walon : rashonnés dins l' antolodjeye Do Pa-la-hôt å Pa-låvå.
* Accint walon d' Bastogne : Il est diferin do ci des viyaedjes did ttåtoû. Pacô, i rprind des piceures do lidjwès (cawete -èdje), pacô des accints di l' Årdene nonnrece ( prononcî "*mwêsse*" et nén "*mêsse*"). C' est l' accint d' Bastogne k' est prins come rahouca dins l' Motî d' Bastogne.

### Eredjistrumint
 Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Michel Francard avou l' accint d' Serè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
ALWAC

L' **ALWAC**, c' est les prumirès letes e francès di l' ***Association Littéraire Wallonne de Charleroi*** u k' on lome eto, e francès : **''Association littéraire de Charleroi**.* Elle aveut askepyî e [[1908]]. 
 
C' est leye k' a askepyî, et k' eplaide li [[El Bourdon (gazete)|Bourdon]].

== Lingaedje ==
L' *'ALWAC*' escrît azår e walon, mins avou l' sistinme Feller. Mins l' ôrtografeye des prumîs scrijheus est foirt diferinne di l' ortografeye [[Félicien Barry]] (anêyes 1960, 1970), [[Emile Lempereur]] (anêye 1980-1990) ubén [[Jean-Luc Fauconnier]] (anêyes 2000-2010).

== Adjinçmint ==

=== Grands bouteus ===
L' ALWAC del deujhinme mitan do 20inme sieke, c' est ene miete [[Émile Lempereur]], ene miete bråmint ! Di ç' tins la, gn aveut eto [[François Gianolla]].

Gn a eto yeu [[Omer Bastin]] k' a stî mwaisse coridjeu des tecses, mins il esteut foirt sipepieus.
 
Diviè 1980, les mwaisses bouteus fourît Pierre Faulx, [[Achille Van Calsteren]] eyet [[Robert Mayence]], et [[Fédora]] po les corwêyes.
 
A dater d' 1996, [[Danielle Bury]] et si ome Jacques Trempont (k' a rprins les liårds), eyet [[Jean-Luc Fauconnier]].

=== Scrijheus eyet scrijheuses ===
* divant 1958:  [[270 sicrijheus e walon do Payis-Noer (antolodjeye)|270 sicrijheus e walon do Payis-Noer]]
* dins les anêyes 1990
** [[Stéphane Quertinmont]]
* dins les anêyes 2010-2020
** [[Liliane Groulard]]
** [[Françoise Marcelle]]
** [[Éric Monaux]]
** [[Dominique Vanderstoken]]
** [[Jean Hamblenne]]
** [[Jean-Luc Fauconnier]]
** [[Achille Goethals]]

== Hårdêyes difoûtrinnes ==
* [http://www.el-mojo.be/index.php?page=partenaires/alwac Discrijhaedje di l' ALWAC sol waibe d' *Èl Môjo dès Walons'']
*  Istwere di l' ALWAC (1898-1998) dins "Qué Walon po Dmwin"
* Pådje di l' ALWAC so l' Aberteke
*Waibe oficire

## Sourdants
Cawete -åve (diyalectolodjeye)

** Pådje sol [[cawete -åve]] dins les [[accints do walon]]**

Li spårdaedje del cawete "-åve" avå les accints do walon shût li cene di des mots come tåve, råve, sitåve, fåve. 

Li stramaedje est bén mostré sol mape ALW 1.93 (tåve).

E Coûtchant walon, li disfondowe cawete *-aule* est pår ene moite cawete. On nel ritrouve ki dins on seul addjectif : ''banaule''. Minme dins les corons d' mot, on n' a pus ki  ''estaule'' avou l' vraiye cawete -åve. Li mot "tâbe" a ddja stî rfrancijhî.

El Basse-Årdene, gn a ene cénkinne di mots k' ont wårdé l' viye cawete -aule&nbsp;:
:''hamaule''
:''hodaule''

Li mot "ovråve" a stî walonijhî, mins tot pierdant l' bodje : les *vrâles* djoûs.

Les ôtes mots avou l' minme coron sont-st erîlés : , , .

E walon do Mitan, li cawete -åve a dmoré ene miete vicante, poy k' on-z î trouve, e 20inme sieke, des mots come veyåve ki n' divèt nén esse vî vîs.

E Payis d' Lidje, i shonne k' i gn ava on clintcha po rwalonijhî l' cawete -åve. Insi, on trouve onk a costé d' l' ôte les mots avou l' vraiyecawete walone et les cis avou li rfrancijheye cawete vindåve, ''vindåbe''.
Mareye-clape-shabots (tchanson)

[thumb|tchantaedje pa ene båshele di 7 ans dilé l' [Pårlumint walon (bastimint)|Pårlumint walon]]
**Mareye-clape-shabots**, c' est ene viye tchanson walone, pus vite d' après l' Payis d' Lidje.

Elle est tchantêye dins les fiesses di famile, dins les bals di dicåce après l' arestaedje di l' orkesse, dins les fiesses di studiants. 

Elle est purade tchantêye al fén del shijhe, divant d' eraler, avou des ôtes årgudinnes come "Zande Candlete n' erva nén co" u "Cwand i nos fårè-z eraler".

Foû do payis d' Lidje, on replaece voltî "bounnute" pa "bonswer".

## Tecse del tchanson
:*Bounnute Mareye-clape-shabots*
:*Trossîz bén vos cotes cwand vos iroz ... (tchire)*
:*Bounnute Mareye-clape-shabots*
:*Trossîz bén vos cotes cwand vos iroz co*.

Respleu
:Bounnute, bounnute, bounnute, Mareye-clape-shabot
:Bounnute, bounnute, bounnute, Mareye-clape-shabot.

:Djôzef, vos avoz des pious 
:Dji les a veyou cori so vosse tiesse 
:Djôzef, vos avoz des pious 
:Dji les a veyou cori so vosse cou.

å respleu.

Po n' nén dire "tchire", k' est rwaitî come grossir, on pout sovint muzer, copurade dins les fiesses di famile, cwand gn a co des efants d' dispiertés.
Pårticipe

Li **môde pårticipe**, c' est on môde di codjowaedje d' on viebe ki lyi dene li cogne d' èn addjectif.

Gn a les pårticipes prezintreces et les pårticipes erireces.

Li pårticipe erirece sieve å fé des erî-tins.

Li pårticipe prezintrece sieve a fé des durants tins , eyet li môde djerondif.

On pårticipe n' a pont d' djin, dj' ô bén k' il est l' minme po totes les djins d' codjowaedje.

E walon, les pårticipes n' ont pont d' djinre ni d' nombe.
:*L' ome a roté*
:*Li comere a roté*
:*L' ome a roté*
:*Li comere a roté*
:*Li canada ki dj' a magnî*
:*Li poere ki dj' a magnî*
:*Les canadas ki dj' a magnî*
:*Les poeres ki dj' a magnî*

Les pårticipes des viebes å coplemint et des viebes ås pronos divnèt voltî des addjectifs et des sustantifs, ey adon, apicî djinre et nombe.

:*Egzimpe : , *

## Hårdêye difoûtrinne
* Les pårticipes e rfondou walon
Cawete -rece

Li **cawete -rece**, c' est ene cawete do walon k' a ridivnou vicante avou li rfondaedje do walon.

## Etimolodjeye
Ele provént del cawete laténe -aricius.

Elle a dné eto ene ôte sititchete: li cawete -rê.

## Mwaissès dnêyes
Li bodje pout esse on viebe u on sustantif.

Li cawete -rece askepeye des addjectifs ki l' omrin et l' femrins sont scrîts parey. 

Ces addjectifs la polèt divnou des sustantifs femrins.

Les addjectifs djondreces avou l' cawete -rece si metèt todi padrî l' sustantif.

## Egzimpes
### Vîs mots
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### noûmots
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*  
* 

## Rapoirt avou l' bodje
Ele ni dene k' on rapoirt foirt lådje avou l' bodje, sovint tradût pa «a vey avou».
* :  k’ a-st a vey avou ene essegne (on simbole)
* : k' a-st a vey avou on tins ki s' passe asteure.
* : a vey avou les ospitås, tot cåzant des bastimints, des djins.
* : k' a-st a vey avou ene rilåcion d' camaeråde.

## Alére
*Jules Feller:  *Le suffixe -aricius en wallon.* *Bulletin du Dictionnaire Général de la langue wallonne*, 5, (3-4), 77-121 (1910).
*Lucien Mahin:
*Egurniyaedje del bate di dvizes so l' eployaedje del cawete po fé des noûmots addjectifs : https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9016#9016

## 
* (dedja studyîs sol Wiccionaire)
** 
** 

## Sourdant
Årt

[thumb|left|200px|Li binde d' imådje, ûtinme årt (cial, «[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte», da José Schoovaerts]]
L' **årt**, c' est l' fijhaedje d' ene sacwè, nén avou l' idêye ki ça rapoirte, mins mins djusse ki ça soeye bea.
Vos l' polèz minme trover dins on "site" d' univièrsité : 
https://web.archive.org/web/20150223061509/http://radio-chirurgie.be/index.php/fr/videos-illustratives
n' èsse nén èwarant ?

On djåze sovint des shijh mwaisses årts : li dessén, li pondeure, les belès letes, li muzike, li sculteure, l' årtchitecteure.

Li setinme årt, c' est l' cinema.

On-z ôt padecô ki l' ûtinme årt, c' est l' fijhaedje di bindes d' imådjes.

Li ci ki boute so onk des årts, c' est èn **årtisse**.

*E walon, li mot "årtisse" vout eto dire [[årtisse (veterinaire)|medcén des biesses]].*
Adjinçaedje del fråze

L' **adjinçaedje del fråze** u **sintake** u **emantchåjhe**, c' est on boket del linwince ki rwaite u ki dene des rîles po comint çki les mots divnut esse metous onk padrî l' ôte, dins ene fråze u ene fråzlete.

L' adjinçnaedje del fråze e walon est metowe so ene pådje tote seule.

## Sourdant
Fråze

Ene **fråze**, c' est ene cawêye di mots ki cmince pa on mot avou ene grande lete, et fini pa on pont.

Li fråze pout esse adjinçnêye avou sacwants fråzletes.

Les rîles po plaecî les mots dins ene fråze sont studieyes pa ene coxhe del linwince ki s' lome li sintake.

## Sôres di fråzes
* fråze di noyaedje
Ratourneure avou vocial et vola

E walon, les adviebes "vocial" eyet "vola" si polnut drovi, et leyî on ptit prono si stitchî inte di zels, tot rmostrant li sins prumioûle del fråzlete "vey cial". 

A pårt les pronos, gn a eto l' adviebe "ni" ki s' pout herer ådvins del minme manire.

Li deujhinme boket, "cial" u "la", pout atraper l' betchete ri-. 

C' est onk des ponts tipikes di l' emantchaedje del fråze e walon, ki dene di l' adire avou l' francès.

## Istwere del kinoxhance di cisse piceure la
Dedja rilevêye pa C. Simonon e 1850.

## Djivions po scrire ces ratourneure la
Les djivions po li scrijhaedje e rfondou di ces ratourneures, c' est :
* vocial
* vola
* vo
* cial
* la
* ricial
* rila

## Hårdêye difoûtrinne
* Tåvlea des trinte-shijh emantchaedjes possibes avou "voci" "et vola"
* Les ratourneures avou "vocial" et "vola" e rfondou walon ey ezès walons coinreces (e francès)