open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sipotchåve voyale

Ene **sipotchåve voyale**, c' est ene voyale ki si rsaetche dins sacwants shuvions, copurade s' i gn a ene ôte sifwaite voyale dins l' cotoû.

Metans :
vos + li + riprindoz => vos l' riprindoz u : vos li rprindoz

## Istwere des spotchåvès voyales e walon
Sorlon Louwis Rmåke, ele divént ddja egzister e l' deujhinme mitan do 12inme sieke, a cåze di vîs scrijhas come:
* «Givofoses» (Tchivåfosse) ki n' pout marker ni l' etimolodjeye latene «cabalus», ni ene nén spotchåve voyale, poy ki l' cogne d' asteure, c' est «a dj'vôfosse».
* «Gyneffe» (1189) si riscrît «Geneffe» e 1213; e 20inme sieke, on prononce «a gn.gnèfe».

## Notåcion dins les motîs
Dins mo des motîs walons, les spotchåvès voyales si metnut inte åtchetes.
* r(i)prinde
* d(i)mander
* t(i)ni

Po les mots avou on spotchaedje possibe å prumî u å deujhinme pî, des motîs k' i gn a (S17) les screynut avou deus côps des åtchetes:
* r(i)t(i)ni, ki sait rexhe come rit’ni u r’tini
* r(i)v(i)ni, , ki sait rexhe come riv’ni u r’vini

Des ptits motîs k' i gn a ni notnut nén les spotchåvès voyales, po spårgnî dle plaece (R13).

Portant, sacwants motîs (E170, S117, C8) sicriynut les deus cognes. C' est eto l' cas des motîs so les fis e rfondou.

## Sôres di spotchåvès voyales
E rfondou walon eyet so ene grande pårteye do Walon do Mitan et do Levant, li spotchåve voyale, c' est "i".
* dji / dj'; li / l'; ridjouwer / rdjouwer; dischinde / dschinde; finiesse / fniesse

So cåzu tote l' Årdene, eyet a Vervî et Måmdey, c' est U
* dju / dj'; lu / l'; rudjouwer / r'djouwer; duhinde, duchinde / d'hinde, d'chinde

Å foirt Levant di l' Årdene (Waime, Bietris), eyet dins l' Roman Payis, c' est l' son e (/ə/), noté "eu" (sistinme Feller), ë (Roman Payis, Soverdias), e̊ (Roman Payis, Gaziaux), ou e (S25, Gourdin).
* djë / dj'; lë / l'; rëdjouwer / r'djouwer; dëchinde / d'chinde

Tot å Levant do payis d' Måmdey (Ôvîfa, sol Hôte Sure), et dins payis d' Wegniye, c' est "è"
* djè / dj'; lè / l'; rèdjouwer / r'djouwer; dèxhunde, dèchinde / d'hyinde, d'chinde

Li spårdaedje des spotchåvès voyales dins les accints do walon est enimådjeye dins l' mape ALW 1-54 (årtike  / ).

## Ôtes sifwaitès voyales
Ene sôre a pårt di spotchåve voyale, c' est li dvanceye voyale.

Ene ôte sôre, c' est li ristitcheye voyale.

Portant, ces troes sôres di spotchåvès voyales la rotèt di l' minme façon dins l' dijhaedje del fråze.

## Spotchaedje et beloyance
Po sacwants shuvions, li spotchaedje va disconte les rîles del beloyance. Metans come dins «motlî d' l' inglès», on a on prononçaedje /tliː.dlɛ̃/ nén foirt bén-djhant. 

Li spotchaedje dipind eto del felesse do cåzaedje u do lijhaedje, et did wice k' on s' ahote ene miete. Divins «motlî d' l' inglès», po «cåzer droet», on pôreut dire «motlî **<big>·</big>** di l' inglès» (avou on ptit rasta après «motlî»). Ça fwait: li spotchaedje dipind di cmint k' ene djin, dins on metou djåzé messaedje, arindje ses trokes fonetikes.

## 
Mape et notule ALW **I** 54 mostrant les sôres di spotchåvès voyales
* Notûle di l' årtike
* Mape

## Sourdant
Nez

Li **nez** ou **narene**, c' est on boket do coir des djins, ki brike foû del tiesse, pa padvant. 

On ptit nez d' efant si dit on **nazet**, ou **nazot**

## Ås biesses
E walon, on n' dit nén sovint "nez" po les biesses.

Li nez n' egzistêye nén del minme façon dins les ôtes biesses ås tetes, les cenes k' ont on muzea.

Ås oujheas, les trôs do nez sont metous dins l' betch.

## Ovraedje
Il est trawé di deus trôs, les narenes u trôs do nez. C' est par la ki l' air passe po-z aler ezès peumons, dins l' fonccion do respiraedje.

I sieve eto dins l' prononçaedje des voyales naziåles.

## Sôres di nez
* "betchou nez", "long nez"
* croké nez ou "narene al croufe"
* "spotchî nez" u "gros nez" u "naze"

## Maladeyes
Les trôs do nez sont-st efouwés dins les maladeyes come les matchureas. Adon, gn a sovint del nåze ki vént foû.

## Sourdants
Djin (biyolodjeye)

vignette|deus ptitès djins
Ene **djin**, biyolodjicmint, c' est ene sôre di biesse ås tetes, ki rote foû k' so ses deus pates di drî.

Elle a-st on cervea foirt diswalpé po s' groxheur, ey ene kidujhance foirt complikêye.

On ndè trouve dins totes les coines del Daegne.

 : *Homo sapiens*; u «*[[Homo sapiens sapiens]]*».

## Provnance del djin
Sapinse al abayeye di l' evolucion, li djin est ene biesse come ene ôte, ki s' a houwé evoye del famile des grands séndjes la a pô près 2 miyons d' anêyes.

Po des rlidjons k' i gn a, aprume les monoteyisses, li djin a stî askepieye do Bon Diu a on metou moumint, et n' a pus bodjî ni dins s' coir, ni dins s' cervea. Les deus prumirès dins k' ont viké so tere si lomént Adan ey Eve. 

## Sourdants et pî-notes
Henri Hurard

**Henri Hurard**, c' esteut on rlomé scrijheu d' pîces di teyåte e walon.

I skepia li 26 di decimbe 1876 a Vervî, ey î mora li 2 d' djanvî 1943.

## Inflouwince
Li mouvmint literaire di Vervî, ki cminça diviè 1900, doet bråmint ås scrijhaedjes da Hinri Huråd.

## Sourdant


## Hårdêyes difoutrinnes
* 
*
Maladeyes des tchéns

Pådje moennrece so **les maladeyes des tchéns**.

Les maladeyes des tchéns polèt esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiynut.

## Rindjmint sorlon les cåzes
### cåzes fizikes
* fråteures
* dispotlaedjes

### cåzes tchimikes
* Epweznaedje ås prodûts conte les rats

### cåzes biyolodjikes
* magnants mås
** Magnant må ås tetes

### virûsses
* må d' araedje
* maladeye di Carré
* tîfusse do tchén (parvovirôze)

### bactereyes
* leptosirôze
* erlichiôze

### [[formagnant]]s
#### [[protozowaire]]s
* lechmaniôze
#### Viers
* viers des boyeas 
** plats viers
*** vier solitaire do kisse idatike
*** vier solitaire do tchén ås pouces
** ronds viers do tchén
*** vier do cour (*[[Dirofilaria immitis]]*)

#### Acaryins

* Rognes
** rogne å Demodex
* tikets

#### [[inseke]]s
* pouce ås tchéns

## Rindjmint sorlon les organes
### Maladeyes totavå l' coir
* maladeye di Carré

### Maladeyes des boyeas
* tîfusse do tchén
* viers des boyeas 
** plats viers
*** vier solitaire do kisse idatike
*** vier solitaire do tchén ås pouces
** ronds viers do tchén

### Maladeyes del pea et des glandes dizo

* forrimplixhaedje des glandes di l' anusse
* Magnant må ås tetes del lexhe
* diermite distrujhante do vier do cour

### Maladeyes des tchås et des oxheas
* Siplawnaedje del hantche

### Maladeyes do cervea et des niers
* Li må d' araedje
* maladeye di Carré

### Maladeye do sistinme respiratwere
* maladeye di Carré
* cognes respiratweres do vier do cour

### Maladeyes do cour
* vier do cour

## Cérudjeye
* tinaedje astok
* operaedje do piyomete al lexhe
* ebrotchaedje d' on long oxhea
Magnant må ås tetes

:*Po les magnants mås ås nenès des comeres, alez s' vey so [[magnant må å sin|ene pådje a pårt]].*
On **magnant må ås tetes**, c' est on magnant må k' acshût les tetes des frumles des aclevåvès biesses k' on leye viker vî.

Metans, les lexhes et les miråwes.

## Magnant må ås tetes del lexhe

C' est onk des pus corant magnants mås dins l' ovraedje des årtisses.

End a des cid ki n' bodjèt nén et dmorer coe des anêyes. Mins, on côp so deus, c' est des pus laidès sôres, ki crexhnut sot et formagnî l' biesse. Après 6 a 12 moes, ele n' a pus k' li pea et ls oxheas, et mori forsipoujheye.

## Sourdants & pî-notes
Splawnaedje del hantche ås tchéns

thumb|Siplawnaedje des deus hantches al radio
thumb|Fondaedje des tchås del coxhe d' on tchén avou do splawnaedje del hantche dispu deus ans
Li **splawnaedje del hantche**, el **splawnaedje del hantche**, c' est ene maladeye di nexhance des tchéns, et k' est foirt corante.

C' est les tchéns d' bierdjî ki sont les pus acsûts, aprume les bierdjîs almands.

Li djonteure del hantche si va splawner. Dj' ô bén k' el glumiante coûtche di rôlaedje del tiesse di l' oxhea del coxhe dins l' pote del hantche si va dmougnî.

*Alez s' vey sol [[Wiccionaire]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[http://wa.wiktionary.org/wiki/siplawner siplawnaedje]" et "[http://wa.wiktionary.org/wiki/tete tete]".*

## Senes del maladeye
Ele ni cmince a s' vey, clinicmint, ki diviè l' ådje di deus troes ans.

Li tchén va cmincî pa xhaler d' on costé. Adon, les tchås del coxhe vont fonde. Si c' est des deus costés, li tchén pout dmorer al tere, sins s' saveur lever. Aprume si l' hantche, di cåze del maladeye, s' a dispotlé.

Mins, tot s' leyant djus, et n' pus bråmint roter, li djonteure va si rfé, ene miete, avou do novea oxhea ki crexhe di ttåtoû. C' est çou k' on lome ene seudartrôze.

## Médiaedje
Po les pratikes k' ont des cwårs assez, les årtisses ki pratikèt dins les tchéns polèt emantchî ene hantche artificiele, come ås djins.

## Espaitchance del maladeye
Al radio, on pout ddja vey cisse maladeye la ås tchinots d' 6 moes. Adon, dins les aclevaedjes, on les espaitche di potchî les lexhes. C' est come ça k' on s' pout fé cwite del maladeyes dins les tchéns d' sôre.

Dins aclevaedjes di l' årmêye u del police, on les rsaetche evoye.
Carlo de Benedetti

**Carlo de Benedetti**, c' est on ome d' afwaires itålyin k' a skepyî li 14 di nôvimbe 1934. 

Il aveut fwait des studes d' indjenieur, did la si såvadje no, l' *Ingegnere*.

Il aveut ddja divnou patron del societé di s' pa a 34 ans. Pu, e 1976, i passe amon Fiat direk come directeur. Mins i s' dispetrone avou les Agnelli (les boss di Fiat). Adon, avou ses wangnes a Fiat, i ratchteye li societé Olivetti, on fjheu d' machines a scrire ki va bénrade divni éndjolî. 

C' est come patron d' Olivetti ki, li 17 di djanvî 1988, i va enonder ene OPA so l' Societé Djeneråle di Beldjike. Po li ptit monde des boursicoteus bedjes, c' est come si l' atonwere åreut yeu toumé sol Boûsse di Brussele.

Mins i fwait berwete. Ca al fén des féns, c' est on blanc cavlî, Suez ki metrè l' mwin sol "Djeneråle". A cmincî d' adon, come s' il åreut stî tchôkî, tot lyi toûne li cou.

I si rsaetchrè des traeyins e 2009.
Pinsion d' viyesse

Li **Pinsion d' viyesse**, c' est come on traitmint ki les viyès djins ricuvèt di l' Estat.

## El Beldjike
Li pinsion d' viyesse a-st askepyî did pal lwè do 10 di may 1900. Elle aléve a totes les ancyins ovrîs et overresses, did pus di 65 ans, k' end avént dandjî. Li some esteut di 65 francs l' an. 

## Sourdants & pî-notes
Payis tribås (Pakistan)

thumb|Mape des Payis tribås (e bleuwe coleur)
Les **payis tribås d' Administråcion federåle** (en inglès : *Federally Administered Tribal Areas* u FATA, å Pakistan, c' est des payis metous tot do long d' l' Afganistan.

I djouwèt on grand role estratedjike dins l' guere d' Afganistan, inte les Talibans eyet les Aloyîs Amerikins et des ôtes payis d' l' OTAN.

## Alére
* Martial Ledecq, "Cérudjin dins les « payis tribås » do Pakistan" , divins Li Rantoele, bontins 2009.
Riboflavene

Li **riboflavene** u **vitamene B2**, c' est ene vitamene del troke des vitamenes B.

Ele si dismantche dins l' aiwe, et dner ene solucion orandjêye.

Si fôrmule tchimike, c' est C17H20N4O6.

Ele cåze des maladeyes bén cnoxhowes des årtisses ås poyons.

## Ovraedje
Ele boute dins ene peclêye di sistinmes inzimatikes dins l' coir. Dins les inzimes k' eploynut l' vitamene B2, gn a, metans li citocrome-reductåze, li zantene-occidåze, les istaminåzes.

## Mancance di riboflavene ås polets
Li mancance di riboflavene ås poyons si voet cobén dins les polets d’ poytreye.

Gn a des senes nierveus, come les doets ki s’ racrapotèt ådvins. Les poyons ni bodjèt waire, mais wårdèt l' apetit, et pepyî l' farene k' on lzî mete djusse djondant. 

Gn a eto del schite, k' atake li deujhinme samwinne.

Les poyons rwerixhèt raddimint (2 a 5 djoûs) cwand on lzî rind del vitamene B2.


File:Mancance vitamenes poyons 11djoûs divant.jpg|11 dj. recrolés årteas
File:Mancance vitamenes poyons 11djoûs racrolés årteas.jpg|recrolés årteas
File:Poyon 17dj mancance riboflavene.JPG|17 dj. recrolés årteas
File:Mancance vitameneB2 poyon racrapotaedje doets.jpg|recrolés årteas
File:Mancance B2 riwerixhaedje Dj2.jpg|li minme après médiaedje (2inme djoû)
File:Mancance vitamene B2 riwerixhaedje dj3.jpg|3inme djoû
File:Schite poyon mancant d' vitamene B2.JPG|schite
Son S

Li **son S**, c' est l' son d' ene k' on shofele tot-z aprepiant li betchete del linwe des dints di dvant, mins sins lzès djonde.

Dins l' alfabet latén, li son S est å pus sovint scrît avou l' lete S, mins gn a co bén des ôtès manires del sicrire.

Sicrijhaedje e-n AFE : "s"

## Sicrijhaedje do son e walon
C' est onk des sons avou l' ortografeye li pus complikêye e walon. Minme e rfondou, on-z a sovint wårdé les dujhances do sistinme Feller. Dj' ô bén ki on l' va scritre s, ss, c u ç a l' assulon des sourdants etimolodjikes, et des letes k' el djondnut.
* S : spani, salåde, tchestea, pa'''s'''mint d' tins, i , , Tran'''s'''ene.
* ss : poûssire
* c : cingue, ewaeråcion
* ç (c cedile) : çoula, adjinçner, 
* z : (foirt rålmint) (gåz)

Did la, les rujhes po scrire d' adrame des mots come :
* cinsî, cinsresse (3 sons S sicrîts di 3 diferinnès façons)

Lanawaire, les rfondeus ont sayî d' erîler les sons S divintrins, ki l' etimolodjeye n' est nén åjheymint veyåve. Elzès scrijhnut avou S :
* tchefsî
* cabasson

:*[http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=1849#1849 Loukîz al bate di dvizes so "Berdelaedjes"]

== Sicrijhaedje do son dins des ôtes lingaedjes ==


=== francès ===
Gn a rén d' pus målåjhey ki d' saveur l' ortografeye do son S e francès. Ça pout esse : 
* S : *espace*, *salade*
* ss : *pâtisserie*
* c : *facile*
* ç : *façade*
* t : *patient*, *opération* 

=== almand ===
E-n almand, a costé do S, gn a eto li [[scrijha almand ß]] ki replaece ss
* *straße* (rowe), *schloß'' (tchestea)

### arabe
E-n arabe, li son S si scrît todi avou l' lete sîn (arabe) (س)

### amazir
E-n amazir, li son S si scrît avou on rond et on pont å mitan ().

## Hårdêye difoûtrinne
* Sicrijhaedje do son S (Lorint Hendschel, sicoles do Noû-Lovén)

## Sourdants & pî-notes
Tchestea

[thumb|Li tchestea d' [Mirwå.]]
On **tchestea**, c' est gros bastimint del Moyinådje, retourêye di meurs di disfinse, la k' li signeur dimaneut. 

*Les mots "tchestea" et ses raptitixhas sont mo corants, dins les [[tchestea (toponimeye)|nos d' plaeces del Walonreye]].*

*Les tchesteas del Walonreye sont metou so [[tchesteas del Walonreye|ene pådje tote seule]].*

## Motlî
Pus tård, on-z a eto lomé "tchesteas" des grossès bastijhes, avou des cortis ås fleurs did totåtou, basti pa des ritches.

Li ci (cene) ki dmeure dins on tchestea si lome li **tchesterlin** (**tchesterlinne**)

On ptit tchestea si loméve on *tchession*, on *tcheslet*, on *tchestret*, on *tcheslinea*, ene *tchestele*.

## Les tchesteas del Moyinådje
thumb|Li vî tchestea d' Creve-cour.
[gauche|vignette|275x275px|Li tchestea d' [Monzón, ådzeu d' ene montneye, e l' Sipagne. ]]
El Moyinådje, les tchesteas d' disfinse estént sovint metou so des croupets. Et minme so des cresses avou des falijhes d' on costé come a Bouyon). Mins faleut eto aveur on sourdant po s' ahessî d' abwesson.

Gn aveut des tours, on pont rlevrece, et des craeyes dins les meurs po saetchî des fritches so les innmis k' årént volou griper après. C' esteut les airtchires, k' ont divnou des calonires cwand gn a yeu des canons.

Did totåtoû, gn aveut des parfondès corotes, rimpleye di rinnes, les dewes. Po les cwåcaedje des guernouyes èn nén disrindjî l' tchesturlin, les manants divént aler **bate l' aiwe**.

Ôtes mots do motlî des tchesteas d' disfinse :
* basse coû
* contruskerpe
* dondjon
* ecinte (rampårts)
* eskerpe
* håjhe
* poite
* pont rlevrece
* tour
* tourete
* guerite escarwaitrece u scarwaitrece (fr. *échauguette*)
* cåve roveyrece
* kernea (fr. *créneau*) et mierlons
* maxhicoli
[thumb|Li tchestea d' [Åcoz.]]
[vignette|El restant d' on '''tchestea''' polonès, a [Bochotnica.|gauche|276x276px]]
## Les tchesteas des tins modienes
Gn a toplin des finiesses, et des egrés. 

Divant l' ouxh, c' est tos pårtchets avou des fleurs et des hourêyes d' åbes.

Il ont stî sovint rvindous pa les eritîs des ancyins tchesturlins, pask' i costént foirt tchir a-z etertini. Et a tchåfer. C' est bråmint des ritches traeyincieus, u des politikîs aritchis, kécfeye did foû payis, k' els ont ratchté. Ubén l' estat u les provinces.

## Sourdant et pî-note
Pitit Atlasse des Lingaedjes del Walonreye

[thumb|Mape di "[:Wikt:dandjî 1|dandjî 1" & "mezåjhe"]]
On **Ptit Atlasse des Lingaedjes del Walonreye**, c' est ene farde avou on ptit livret et 20 mapes diyalectolodjikes, come les cenes di l' ALW, mins bråmint moens spepieus.

Elle ont stî enondêyes pa Jean Lechanteur po-z afroyî les bouteus so l' ALW, di l' ekipe di l' Univ di Lidje.

End a moussî foû troes : 
* li PALW 1 (1990)
* li PALW 1 (1992)
* li PALW 1 (1995)

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje do PALW1 sol Wiccionaire
Blanc-må

On **blanc-må** ou **fotchroûle** ou **fotchrê** ou **boigne clå eterdoetrece** c' est ene des pus corante maladeye do doet des bovrins.

## Discrijhaedje
C’ est èn efouwaedje do texhou d’ raloyaedje metou inte les deus doets des rodjès biesses dedja bén scraifyeyes.

## Minêyolodjince
Il arive å pus sovint cwand les biesses rotèt dins les broûs, et k’ gn a des piretes dins tere. Mins i pout avni totossu bén dins les ståves waire djetés.

## Senes del maladeye
Li må aspite d’ on plin côp. Li biesse a ene pate do drî houzêye, dizo l’ bolet. Eneviè ene roye ki pårtixhreut li dbout del pate e deus, des deus costés sont pareys. Les ongletes ni sont nén acsûtes.

Li biesse xhale tot djus.

Après on djoû u deus, sins médiaedje, li pea d’ inte les ongletes va blanki, pu schirer et  leyî cori les oumeurs ki flairèt l’ moite tchå.

## Cåze del maladeye
Li bactreye *[[Sphaerophorus necrophorus]]* (bacile do moraedje des tchås) est ricnoxhowe come li cåze del maladeye. Mins, pol lu moussî inte les doets, i fåt ene digreteure del pea d’ inte les ongletes.

## Médiaedje
C’ est ene des maladeyes ki rwerixh li pus rade avou des antibiotikes. Ene seule pikeure est assez, å cminçminnt, todi.

S’ i n’ est nén médyî, li må pout wangnî li djonteure inte li deujhinme et l’ troejhinme dognon. Adon, li biesse va piede ene onglete, et al fén diveur esse evoyeye a l’ abatwer.
Pakistan

Li **Pakistan**, c' est on payis d' Azeye nonnrece, metou inte l' Inde (å Levant) eyet l' Afganistan (å Coûtchant). I va disk' a l' Oceyan Indyin a Nonne. Il a eto ene coûte frontire avou l' Iran (å Sud-Ouwess), et avou l' Chine (a Bijhe).

thumb|Eplaeçmint do payis e Moyén Levant

Li Pakistan a stî eclôs pa les Amerikins dins leu pordjet di Grand Moyén Levant.

C' est l' shijhinme pus peuplé payis del Daegne. Et c' est onk k' a l' bombe atomike.

Mwaisse veye : Islamabad.

Pus grande veye : Karatchi.

Rilidjon des djins : Muzulmans.

Lingaedjes : Ourdou (lingaedje oficir), inglès (prumî lingaedje etrindjir), pashtoun, et co des ôtes.

## Pårtixhaedje do teritwere
thumb|Pårtixhaedje do Pakistan
* Cwate provinces ås plins droets (1= Balotchistan, 2 = Province del Limotche Nôr-Ouwess, 3 = Poundjab, 4 = Sindh)
* Distrik d' Islamabad (5)
* Payis tribås (6)
* Payis do Nôr (8)
* Cashmire pakistanès (7, e margaye avou l' Inde)

## Istwere
C' esteut ene coloneye inglesse, dizo l' no di **Pakistan coûtchantrece**. 

Ele s' a dislaxhî e 1956 e minme tins ki l' Pakistan levantrece, pu si schåyî d' avou ç' payis la (ki s' lomrè Bangladesh) e 1971).

Li Pakistan et s' vijhén, l' Inde, s' etindèt come tchén et tchet. Gn a ddja yeu troes gueres inte di zels.

Nouzomès grossès aiwes e 2022: dipus d' 1000 moirts, 1500 djostés, pus d' on miyons di dmorances distrûtes u dilåbrêyes; 800.000 biesses di cinses neyeyes, 800.000 ectåres di coûtivaedjes enaiwés.  

## Rilomés Pakistanès
* Benazir Bhutto : li prumire comere prezidinte d' on payis muzulman.
2009

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Motî Yoran Embanner walon
** Amours walones (3 lives di temognaedjes ramexhnés pa Jean-Jacques Gaziaux)
** Motî do Condroz namurwès
** E Djambe avou les scrijheus (antolodjeye)
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Dilé l' fontinne (sovnances da Louis Marcelle)
** Fåvetes (haycous da Jean-Luc Fauconnier)
** Dji m' lome Meliye (roman da Jean Goffart)
** Les mots do vî pa da Felicyin (Daniel Barbez, ratourné e walon pa Henry Matterne, Jacques Henrotte et Jean-Luc Fauconnier)
** Sovnis d' on gamén di nos Årdenes (A. Soreil, ratourné e walon pa Léon Bukens)
** Paskeyes d' avår ci (Émile Gilliard)
** Et noste ôrlodje ki tournéve sote (Lucien Somme)
** L' esclifotêye (Christian Quinet)
** Dji vôreu k' i ploureut (Chantal Denis)
** Boignes contes, ou... ?” (Chantal Denis)
** *[[Les cwate såjhons (arimés)|Les cwate såjhons]]* (Émile Bothy)


Gaziaux amours I.jpg|prumî tome di «Amours walones»
Fåcnî Fåvetes.jpg|«Fåvetes»
Marcelle Dilé Fontinne800h.jpg|«Dilé l' fontinne»
Denis Dji vôreu k' i ploureut.jpg|«Dji vôreu k' i ploureut»


### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Ôtes etrevéns
* Barack Obama atake si bouye come prezidint des Estats Unis, et fé passer si lwè so les moutouweles.
* Herman Van Rompuy divént li prumî prezidint di l' Union uropeyinne.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1î d' fevrî : Albert Maquet
* 13 d' avri : Paul Rousselle
* 10 d' awousse : Émile Lempereur
* 17 d' awousse : Gérard Baudrez
* 2 d' setimbe : Henri Lepage

### Ôtès djins
Djôzef, fi da Djåcob

**Djôzef, fi da Djåcob**, c' est on personaedje del Bibe, foirt rilomé pal paskêye la k' il aveu stî vindou pa ses frés.

Et divni on prumî conseyî des farawons, e l' Edjipe. Pask' i saveut espliker les sondjes.

Li paskeye da Djôzef est racontêye e racourti, e walon, pa E.J. Piret dins ses "*Extraits bibliques*".

Ele fourit rprinjhe dins l' Alcoran, e-n ene sourate a pårt. Elle a stî ratournêye e walon (ene grosse mitan, todi) pa Lucien Mahin.

## Li paskeye da Djôzef eyet l' meteyo
Dins on sondje, 7 mwinrès vatches ki rmagnèt 7 cråssès vatches, et 7 setchès påtes ki golafnut 7 sipessès påtes. 

Dandjreus ki cist atuze la vént d' on corwaitaedje des plouves et des setchresses ezès payis del Mîtrinne Mer. On voet co bén, disk' ås djoûs d' ouy, des anêyes di plouve ki s' shuvnut sacwats ans. Pu adon 5 a 7 ans di setchès anêyes. Avou des foû hôtès aiwes tos les 10-14 ans.

## Hårdêye divintrinne
* nos biblikes e walon

## Hårdêye difoûtrinne
* Paskeye da Djôzef dins l’ Alcoran (ratourné pa Lucyin Mahin)
Tchesteas del Walonreye

**Pådje des tchesteas del Walonreye**

Bråmint des tchesteas del Walonreye ont stî saetchîs e portrait pa Jean-Pol Grandmont et eplaidî so les Cmons d' Wikipedia.

C' est bråmint des tchesteas modiene, mins n a eto des tchesteas del Moyinådje.


File:Mirwå tchestea.jpg
File:Åcoz tchestea intrêye.jpg
File:Annevoie - château - façade sud - 2021 - 05.jpg
File:Crèvecoeur.jpg
File:Château de bouillon depuis la semois.JPG
File:Fernelmont CH1JPG.jpg
Paul Renson

thumb|120px|left|(e 2003)
**Paul Renson**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Wernant li 16 d' awousse 1922 et k' a morou li 29 di decimbe 2008 a Hu. Il a dmoré tote si veye a Tîhondje.

I dveut esse riprins dins l' pordjet «» da Jean-Pierre Dumont.

Come mestî, il esteut eployî d' tribunå (tchîf grefî al fén di cårire).

## Ouve
Il a scrît 25 pîces di teyåte e walon, k' ont stou djouwêyes pa ene hiede di dramatikes walones.

Il a scrît lontins dins ene pitite gazete di Haneu, l' *Aronde*. 

Il aléve eto voltî dner on côp di spale dins les djuris do walon e scole ey eto po les Pris do Coirneu (e 2001 et 2004).

Ses scrijhaedjes sont purade des sovnances.

Avou Djôzef Durbuy, il amonta li pîce radiofonike "Li bele Tereze". Et scrire li pîce "Après meynute"

Ses pîces sont wårdêyes å muzêye di Hu et a Tîhondje.

## Sacwants rlomés tites
* So l’ tram di Fize
* Nosse voyaedje al Sint Evermåre
* Li mwaisse di scole et l' mankin

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje di ses scrijhaedjes 
* Pådje do pordjet d' antolodjeye des scrijheus e walon do payis d' Hu, co avou on tecse 
*  Èn årtike sor lu dins «l' Avni»
Ansene

Di l' **ansene**, c' est on prodût des cinses, ki c' est les crotes d' aclevåvès biesses avou do strin, k' on va stårer so les tchamps d' culteure, po ls ecråxhî.

## Motlî
Li plaece k' on rashonne l' ansene d' on ståve si lome l' **ansinî** u **hopea d' ansene**. S' i gn a on murea åtoû, c' est on **pådje**.

Li djus ki vént foû d' l' ansinî pout fé ene basse divant: c' est l' **pårdjire**.

## Uzaedjes di l' ansene
On va **miner a l' ansene**, dj' ô bén: el tcherdjî do pådje so on tchår u ene tcherete et l' tcheryî eviè on tchamp a ansiner.

Sol tchamp, on haetche l' ansene djus avou on havet, tot fjhant des ptits monceas pattavå l' tchamp.

Divinltins, on l' sitåréve dins l' tchamp al fotche. Diviè les anêyes 1950, les cinsîs ont yeu des ståreuses a l' ansene.

## Sacwès vijhenes
L' ansene di plantes (composse), c' est ene sôre d' ansene, mins sins crotes.

Li bigåd,c' est l' pixhete des biesses, ki s' rascod dins ene .

Li lizî, c' est l' ansene sins strin.

Les ansinåves, c' est les restants d' amagnî ki s' polèt dismantchî biyiolodjicmint, et fé d' l' ansene.
Wiccionaire

thumb|prezintaedje e 2020
Li **Wiccionaire**, c' est on spepieus motî do lingaedje walon del grande waibe "Wiktionary", des Wikipedia.

Come so èn esplicant motî, gn a les esplikêyes des mots.


Wiccionaire 5000 årtikes.jpg|5000 årtikes, e 2010
Wiccionaire 11000 årtikes.JPG|11.000 årtikes e 2014
Wiccionaire 16002 årtikes.JPG|16.000 årtikes, e 2015


## Contnou
Come so on franwal, gn a les ratournaedjes e francès, mins eto dins tos les lingaedjes k' on vout. On pout åjheymint passer so les ôtes wiccionaires, po saveur les ca et les ma des ratournas dins leu langue di provnance.

Come dins l' DTW, i gn a, sovint, les sourdants des mots e sistinme Feller dins l' djivêye des motîs do walon.

Come dins l' esplicant motî do walon, gn a les parintaedjes, les omonimeyes, les sinonimeyes, pwaires minimom, et hay vos nd åroz. 

Come dins sacwants spepieus motîs (motî da Haust, Motî d' Bastogne, Motî da Villers, replaidî pa Lechanteur) gn a-st avou,  les etimolodjeyes des mots, pacô avou l' rahouca dins l' Motî etimolodjike da von Wartburg.

Come dins les ALW n a eto les prononçaedjes des mots e-n AFE.

## Istwere do pordjet
L' interface do Wiccionaire a stî enondêye pa des bouteus, nén cnoxhous di tos tchamps payis e 2005-2006. Les scrijhaedjes e walon ont-st ataké li 21 di djanvî 2008. C' est Lucyin Mahin k' as-st escourci l' cayet, cwan des ôtes wikipedyisses did foû payis lyi ont mostré ki l' esplicant motî do walon sereut bråmint diswalpé lavola.

Li walon come sicrît pa les Walons del Wisconsene a stî radjouté li 16 d' octôbe 2024, avou l' årtike «» (tins).

## Sourdants po les fråzes
Sacwants lives ont stî raspepyîs åd fwait des fråzes k' i gn a dvins. Metans:  Berdelaedjes

## Hårdêye difoûtrinne
*
Aparintaedje (linwince)

L' **aparintaedje**, c' est l' askepiaedje di mots parints d' on metou mot bodje.

Çoula s' fwait tot stitchant après l' mot (et des côps ådivins) des stitchetes.
I s' fwait pal djeu cawetes et des betchetes. Gn a eto les ristitchaedje.

## Egzimpes
On mot vike rålmint tot seu. Il a voltî des parints.
* des près-parints : c' est l' bodje do prumî mot, avou ene (sacwants) cawetes ou betchetes :
**  => , 
**  => ,  (do grin)
**  => , s' , si , 
**  => , 
**  => ,  
* des lon-parints
**  => , , .
**  => , , si 
**  => 
* des 
**  / , 
** , , ,  /  /  / ,  

## Sacwants piceures di l' aparintaedje e walon
### Rispitaedje d' ene cossoune etimolodjike
:  => 
:  => , , 

### Candjmint d' prononçaedje del cossoune å coron
: /t/ =>  /d/
### Candjmint d' voyale dins l' parintêye
:  => ;  => 
:  => ;  =>  =>  => 
### Parintêye fwaite sol femrin
: => tot ;  => ;  => 
### Tcheyaedje d' ene halcrosse lete å coron
: => ,  => 
: => .
### Sipotchaedje do bodje
: => .

## Aparintaedje et noûmots
L' aparintaedje est l' pus corant des sistinmes po foirdjî des noûmots. Divant l' aplacaedje. Ey adiercî des mots bråmint pus tipikes ki les calcaedjes.

## Alére
Laurent Hendschel, «Cwand les mots ratindèt famile»; riscolaedje des mwaisses di scole pol walon, Årveye, 1994. 

## Sourdants
Les Batices

**Les Batices**   (F. *Battice*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Heve, el province di Lidje.

* Limeros del posse : 4651 (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 11**
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins : Baturlin, Baturlinne; (F. *Batticien, -enne*)

*Batice est [[omofone]] do ptit no ""*

 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] des Batices

### Hamteas
* Xhineumont (*h'leumont*, Fr. *Xheneumont*)
### Totes les plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Maninhan (*Manêhâ*, Fr. *Manaihan*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bouxhmont (*bouh'mô*, Fr. *Bouxhmont*)
** Tchinne do leu (*tchêne dè leu*, Fr. Chêne-du-Loup*)
** [[Fayi (toponimeye)|Houberfayis]] (*Houbêrt-fayî*, Fr. *Hubert-Fays*)
** [[Bwès (tomonimeye)|Trô do Bwès]] (*å Trô-dè-bwès* Fr. Trou-du-Bois*))
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Les Brouwires (*Les Brouwîres*, Fr. *Bruyères*)
** Tchinne do leu (*tchêne dè leu*, Fr. Chêne-du-Loup*)
* A vey avou des aiwes :
* A vey avou les tienes et les vås :
** [[vå (toponimeye)|El Vå]] (Fr. *Elvaux*)
** [[mont (toponimeye)|Bionmont]] (*Biômô*), Bouxhmont (*bouh'mô*, Fr. *Bouxhmont*),  (*h'leummô*, Fr. *Xheneumont*)
** [[hougne (toponimeye)|So l' hougne]]
** [[tier (toponimeye)|Tier Nagan]] (*tchêr Nagâ*, Fr. *Thier-Nagand*)
** [[riwård (toponimeye)|Hôt Rwård]] (Fr. *Haut-Regard*)
* A vey avou des rotches et les teres :
** [[Agåjhe (toponimeye)|So les Agåjhes]] (*so les agô, F. Les Agaux*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** e Djozé (Fr. *José*)
** [[houyire (toponimeye)|Beur Wåtî]] (*bër Gautî*, Fr. *Bur-Gauthy*)
** [[Vijhnåve|E vijhnåve]] (*è vinauve*, Fr. *Vinave*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** A Gurnin (*A Gurnê*, Fr. *Gurnée*)
** Rosmel
** So li Sterpin (*so lu sterpê*)
** Li Tchesrou (*lu Tchesrou'') 

## Istwere
Li ban des Batices askepia å dishonnaedje do dominne carolindjin di Heve (avou Clairmont, Tchårnoe, Timister et Tchinnoe).

## Rilidjon
On-z î preye Sint Djerlaxhe.

## Sourdants
Tchestea (toponimeye)

**Pådje do mot "tchestea" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot côrî et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

I polèt ossu bén voleur lomer des tchesteas del Moyinådje ki des belès grandès måjhones. Mins, dins les parints, gn a eto des plaeces la k' gn aveut des fortins do tins des Gålwès et des Romins.

## Viyaedjes et veyes
* Li Tchestea
* Noû Tchestea-dlé-Vizé
* Tcheslet
* Tcheslinea
* Tchekion

## tchestea
* Presgå : Coû do tchestea (*Coûr du tchestia, Fr. *Cour du Chestia*)
* [[Bayeu]] : Tchestea (*Chestia*)
* [[Åssôrt]] : Vî tchestea 
* [[Djimele]] :  Vî tchestea
* [[Han-so-Lesse]] : Sol tchestea (sul tchestê*, Fr. *Su 'l Chestai*)

## tcheslet
* Rouvrwè : *el Castèlet*
* Tî : Li Tcheslet (*Le Cheslé*)

## tchession
* Tcherin (Brizi) : Tchession (*Fr. Chession*)
* Imbour : Tchession del hazete
* Waime : Tchession
* Li Vatchreye : Tchession d' Sinte-Oude (tcheslin)

## tcheslin
* Li Vatchreye : Lu tcheslin (*Cheslain*)
* Samrêye (å Mayni) : Li Tcheslin (*Lu Tcheslé*)

## tchestele
* Glaireuse : Li tchestele (*La Tchestele*)

## Alére
Jules Vannérus *Localités et lieux-dits de Belgique provenant du latin "castrum" ou "castellum"* (1943)

## Sourdants & pî-notes
Cabuzete

thumb|Des cabuzetes, dins leu caissete
Ene **cabuzete**, c' est ene sôre di salåde avou on cour ki rshonne a on ptit cabu, et ki dmeure bén vete disk' a l' intrêye di l' ivier.

 *Lactuca sativa var. capitata*
Sindicat des batisses

On **sindicat des batisses**, c' esteut, al fén do 19inme sieke, on sindicat ki rfuzéve li greve.

Les ovrîs ki nd estént mimbes estént lomés des batisses. Dandjreus paski l' enondeu do mouvmint, el Walonreye esteut on "Batisse" (e francès "Jean-Baptiste").

## Sourdants
Palestene (cåzu-estat)

Li **Palestene**, come cåzu-estat, c' est on teritwere k' a stî ocupé pa Israyel di 1967 a 1993, et k' a divnou foirt otonome dispu les acoirds d' Oslo.

## Mwaissès dnêyes
Li Palestene est fwaite di deus bokets, ki n' si rdjondèt nén :
* li Cisdjordanreye u, po les Djordanyins, li Rive coûtchantrece do Djordin (inglès *West Bank*, arabe *ad-deffa al-rharbiyya*, الضفة الغربية)
* li Binde di Gaza (arabe *qiTâ3 rhazza*, قطاع غزة).

Li prumî prezidint del Palestene fouri Yasser El Aarafat. Adonpwis, c' esta Mahmoud Aabbas.

Li mwaisse veye, c' est Ramalla. 

L' Ess di Djeruzalem, k' esteut metou avou les ôtes teritweres di 1948 a 1967, n' est nén ricnoxhou come estant dins l' Palestene pa les acoirds d' Oslo.


Imådje:We-map.png|Mape del Cisdjordanreye
Imådje:Gz-map2.png|Mape del binde di Gaza
Imådje:BritishMandatePalestine1920.png|teritweres do mandat inglès di 1920
Imådje:Jerusalem from mt olives.jpg|Djeruzalem, do Cripet ås Olivîs
Imådje:1 Palestine Pound 1939 Obverse.jpg|manoye del Palestene inglesse (1939)
Imådje:British Mandate Palestinian passport.jpg|paspôrt palestinî
Imådje:BZU.jpg|Ene vuzion so l' univiersité d' Birzeyt.


## Estat u nén estat ?
### Estat
Pask' il a :
* on prezidint et on pårlumint. Li dierin vôtaedje a stî ricnoxhou foirt democratike, çou k' est foirt råle dins les payis arabes.
* on sidje a l' ONU et al Like arabe.
* il a ene police da sinne.
* ses djins ont des paspôrts da leur.

### nén estat
* i n' a pont d' manoye, et s' siervi des shekel d' Israyel.
* ses frontires ni sont nén clawêye. Israyel a co beazebén rawyî dvins avou si meur di pårtixhaedje.
* ses djins ni polèt nén voyaedjî d' ene coine a l' ôte sins passer pa des båraedjes avou des sôdårds israyelîs.
* si buddjet vént del pus grande pårt di des subzides des payis uropeyins et del Gofe piersike. Les intrêyes del TVA divèt esse ripayîs pa Israyel, ki s' fwait mo sovint saetchî l' oraye.
* i n' a pont d' årmêye.
* ses djins ni plèt nén voyaedjî a l' etrindjir sins otorijhaedje des Israyelîs u des Edjipcyins.
* E fén mitan di s' teritwere, gn a des coloneyes israyelyinnes, la k' les Palestinîs n' rén  a dire.

## Rilomés Palestinîs
* Abdelaziz Al Rantissi
* Badr Chaker Sayyab

## Hårdêye divintrinne
* Univ di Bizert
Brin

[thumb|Petales di [live (biesse)|live]]
On **brin** u ene **crote**, c' est on boket des distcheyaedjes ki rexhèt des boyeas d' ene biesse (u d' ene djin), et insi spurer l' coir.

## Motlî ordinaire
Les crotes ont on diferin no, sorlon les sôres di biesses et leu cogne.
* flate po les vatches.
*  po les poyes et les ôtes oujheas.
*  po les tchvås.
*  po les robetes, les lives, les gades et les bedots.
*  po les djins, les tchéns, les tchets.

Des crotes pus likides k' i n' fåreut si lomer del schite.

Fé ses crotes si dit :
* po les djins : fé (tot biesmint), fé caca, aler al coulote, aler a l' ouxh, aler a sele, aler la k' li rwè va tot seu, aler ås foyes (="feuillées" des sôdårds), tchire, schiter (crotes foirt likides).
* po les biesses : croter, flater, tchire

Li plaece esprès po les djins fé, ça s' lome les cabinets, les raiwires, les tweletes, les wateres, les ahesses, les cabinets, les tchiyotes.

Les crotes di djins sont-st eployeyes dins des kéntes å rvier, come li evoyaedje ås lursetes.

Les crotes des biesses, mins eto des djins, siervèt a fé d' l' ansene.

## Livea des mots po djåzer des crotes
Les mots walons po djåzer des crotes ont des diferins liveas d' politesse.
### neute
* "", «»
* "" po les pits efants
* "", fé caca
* "", "" 
* aler a l' , al , å ""

### sorpoli
* "" po les djins
* "" po les såvadjès biesses.
* "", ""
* aler a , al 
### ene miete måhonteus
* (po les biesses )"", "", 
* ""
### foirt måhonteus
* (po les djins) : "", "", ""
* (djins et biesse) "" (aprume dizo disfondowe *merde*)

## Molès crotes
 Rimagnaedje des molès crotes
André Renard

vignette|André Renard (1961)
**André Renard** a skepyî a Valinchinne li 25 di may 1911 ey a morou a Serè li 20 di djulete 1962.

C' esteut on rlomé sindicalisse walon.

Il esteut pår disconte li rivnowe da Yopôl III el Beldjike e 1950 (loukîz Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike)

Après l' metingue di Gråce-Bierleu li 30 di djulete 1950, i saya, avou ds ôtes, di fé on govienmint di revinteus.

Po les PSC et leus shuveus, André Renard esteut spoté li "Rnåd" et rwaitî come li Diåle.
Joseph Faucon

**Joseph Faucon** oudon **Joseph-Adrien Faucon**, c' est on scrijheu e walon des aschates walon-picård ki s' no d' pene esteut *Adrien-José*.

I vna å monde å Rû li 2 d' awousse 1882.

Di s' mestî, il esteut espert contåbe.

## Tinmes
A costé des tinmes classikes (sovnis d' efance, dicåces, sinnes del famile), i va clintchî tenawete sol powezeye rilidjeuse.

## Ouve e walon
I scrijheut purade des arimés, k' estént eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea.

Il nd a eplaidî cwate ramexhnêyes : 
* Sacwantès fleurs di m' djårdén (*Saquantès fleûrs dè m'gardin*, 1928)
* Èm djårdén florit co (*Em gardén florit co*, 1930)
* Dins l' corti d' mes pinsêyes (*In bouquèt d'fleûrs dè m'gardin*, 1935)
* Dins l' corti d' mes pinsêyes (*Dins l' courti d' mes pinséyes*, 1941)

Il a scrît eto sacwants pîces di teyåte : 
* Vive Sint Elwè (comedeye e-n èn ake, 1928)
* Bastén (comedeye e cwate akes, 1946)
* Noveas ritches (troes akes et cwate tåvleas).

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes 

## Sourdants
Li waide ås tchersîs (teyåte)

thumb|Programe del riprezintåcion å Triyanon
Li **waide ås tchersîs**, c' est ene pîce di teyåte da Anton Tchekhov.

Ele fourit redjårbêye e walon pa Jo Duchesne.

Elle a stî djouwêye å Triyanon å gala d' adrovaedje del såjhon 1992-1993.
Jo Duchesne

**Jo Duchesne**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje. I skepia a Sint-Nicolai-dlé-Lidje li 18 di nôvimbe 1901 et mori a Werisse li 26 di setimbe 1988.

Il a scrît bråmint des pîces di teyåte, inte di zeles, Li waide ås tchersîs.

Il a eto scrît on live di croejhete walone avou Joseph Bertrand.

Relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Onk di ses arimés
:::**Segnî des macrales**

:*I n aveut trop di noer e cir;
:*L' air esteut trop rimouwêye;
:*Tot l' bazår voléve a l' avire;
:*Les pires estént deures e l' schavêye.

:*Mi poenne, ki dj' poirtéve a crås vea
:*Esteut trop pezante po mi screne;
:*Dji l' a leyî scheure e xhorea;
:*Ele s' a rispårdou dvins les spenes.

:*Et dj' a roté disca l' nutêye
:*Et cwand, nåjhi, dji m' a-st ashiou
:*Dj' a trové, xhiltant dvins ene bouxhêye
:*Mi måleur ki m' aveut shuvou.
Ataetche (costeure)

thumb|150px|ene ataetche avou ene noere make
Ene **ataetche**, u ene **espingue**, c' est ene pitite pike di fier, avou ene tiesse k' on lome li **make**, et ki sieve ås costri po fé tni deus stofes eshonne.

Ene ataetche est diferinne d' ene aweye k' a on trô, et d' ene aweye a texhe k' est bråmint pus grande.

Gn a des sôre di dobe ataetche ki s' ragritchtêye so leye-minme : c' est l' ataetche di surté.
Splinke

* bwès do bråyloe do tchår
* bwès do coûte d' ene tcherowe
* sistinme di tcheriaedje des tronces
* baston
Vî-Lovén

**Lovén** u **Lovagne**, c' est ene veye di Flande, el Province do Braibant flamind.

thumb|Måjhon-comene|alt=|gauche

## Rilomêye
C' esteut la k' gn aveut l' UCL, dispu li 16inme sieke. Mins dispu 1975, li coxhe francès-cåzante di l' univiersité a bagué å Noû Lovén. Apus li l' fak di medcene, k' a ndalé a Woluwé-Sint-Lambiet. 

C' est po ça k' el Walonreye, on dit cobén "**[[li Vî Lovén]]**" udon-bén "**[[li Viye Lovagne]]**".

Gn a co todi li KUL.


Leuven-06-Haeuserzeile-1982-gje.jpg
Leuven-20-Rathaus-2002-gje.jpg
Leuven-28-Beginenhof-2002-gje.jpg
Leuven-30-Sint-Michael-2002-gje.jpg
Leuven-32-Sint-Michael-Beichtstuhl-2002-gje.jpg
Leuven-34-Sint-Peter-Chorpartie-2002-gje.jpg


## Etimolodjeye walone
Gn a ene ratourneure "vint d' Lovagne" ki vout dire ene froede bijhe.

## Rilomêye djin

* Selah Sue

## Referinces eyet sourdants
Salåde ordinaire

thumb
thumb|côpêye
thumb|come verdeure d' ene eurêye avou ene trûte et do wastea d' crompires
Li **salåde ordinaire**, c' est ene sôre di verdeure avou des lådjès vetès foyes.

 *[[Lactuca sativa]]*

## Coûtivaedje
On les pout semer dins des pots, et les rpiker cwand ele sont grandes assez (10 cintimetes), po k' ele ni soeyexhe nén magneyes des lumçons.

On les pout dedja magnî après 6 samwinnes.

Fåt côper l' salåde divant k' ele ni monte a smince, po fé èn amagnî k' on lome eto ene vete salåde.

Si on l' vout leyî monter a smince, i n' fåt prinde ki les grandès foyes d' ådfoû, et leyî l' cour.


Ripikêyès salådes.jpg|ripicaedje
Cotlaedje salådes dins botayes.jpg|botayes di plastike po ls aschouwer des relêyes di prétins et des lumçons


## Biesses magneuses di salåde
### Lumçons
Les lumçons et les caracoles magnnut voltî les salådes. I fåt di tote foice les aschouwer di ces biesses la. 

On pout mete des botayes di plastike côpêyes dizo l' cô, et k' on a rsaetchî l' cou. On pout ossu mete come ene baricåde avou des taeyantès piretes (graevetes di låve). Les fenes schåfes d' oû u les mårs di cafè, ça n' va nén si bén.

Çou ki va co l' mî, c' est les prodûts towe-lumçon. I n' è fåt nén mete bråmint: kékes grins totåtoû des salådes (30 grins å mete cwåré, c' est ddja assez).

Gn a ossu des ronds viers formagnants des lumçons, k’ on vind tot vicants. Mins ça costêye tchir. Portant, po les cis k’ ont on grand corti, i seront cwite des lumçons po deus ans.


Lumçon crevé prodût salåde.jpg|Lumçon crevé (fritche) d' on prodût po waeranti les salåde (bleus granules).
Trô rate salåde.jpg|trô d' rate ki vneut ås salådes


### Rates
Les rates magnèt les raecinêyes des salådes.

## Ôtes sôres di verdeures siervowes come salåde
Li cabuzete, c' est ene varyisté d' salåde, mins avou on gros cour.

Li salåde des tchamps et l' doûcete polèt replaecî l' salåde, li prumire e moes d' måss, li deujhinme e moes d' nôvimbe et decimbe (el Walonreye).

Gn a eto les scarole u andives.

## Sourdant
Tchersî

Li **tchersî**, c' est l' åbe ki poite des ceréjhes.

*Li [[waide ås tchersîs (teyåte)|waide ås tchersîs]], c' est ene pîce da [[w:Anton Tchekhov|Anton Tchekhov]] ratournêye e walon pa [[:w:Jo Duchesne|Jo Duchesne]].*

Gn a eto les såvadjes tchersîs.
L'patois d'Bouyon

thumb|coviete del 2inme edicion
**El patwès d' Bouyon**, ki s' vraiy no, c' est « ***L'patois d'Bouyon*** », c' est on motî walon-francès adjinçné pa François Twiesselmann.

I fourit eplaidî on prumî côp e 1993 (1e edicion), pu rsaetchî e 1994, ås edicions DIRE, a Tregne.

L' accint noté, c' est l' ci d' Bouyon, ene sôre di walon d' Nonne, mins avou des piceures do tchampnwès et do gåmès. Ca Bouyon est metou djusse a l'aschate des troes lingaedjes.

Il est rprins sol limero **[S25]** dins l' djivêye des motîs do walon.

ISBN 0776-72-18

## Piceures
Li motî d' Bouyon riprind les mots do Motlî Pire Djilet d' après Bouyon. I ndè rcandje ene miete l' ortografeye (bråmint disfafloter), mins tolminme sins prinde li sistinme Feller. Metans "**'" ("**'" dins li motlî Pire Djilet).

Pol son /ə/, il eploye li scrijha ë.

Les scrijhas ni shuvnut nén todi li sistinme Feller; metans po «» (e Feller, ci sereut scrît ). Ces scrijhas la sont assaetchîs pa les cis des motîs tchampnwès di Sdan.

Houte di çoula, li diccionairî scrît les mots shuvants avou H (adon k' end ont nouk e walon): abiyî (*habîr*); ouxh (*hëche*), ouxhî (*hëchî*); yerbiasse (*hérbiasse*); eure (*heûre*); ôrlodje (*hôrlodje*); ôrlodjî (*hôrlodjî*).
Five di yebes

Li **five di yebes** u **tetaneye di waide** u **maladeye del yebe**, c' est ene maladeye des vatches, aprume les pus djonnes, k' on voet å bontins, cwand les biesses sont metowes ås tchamps après l' ivier.

Li five di yebes ni vént ki so les waides k' ont crexhou foirt rade, et cwand les biesses ont a magnî timpesse. Adon, todi å prumî djet des yebes. 

Nén dpus ki dins l' five di laecea, dins l' five di yebes, n' a nole five.

## Senes del maladeye
Les rascråwêyès biesses si tnèt tofer conte les håyes. Adon, ele blonçnut, et tronner tote. Ele ni savèt pus roter, pu toumer al tere avou li hatrea stindou. C' est çoula k' on lome tetaneye.

## Médiaedje
Dins les pus laids des cas, cwand l' biesse est djus dins l' waide, i våt mî nel nén raminer å ståve. 

L' årtisse va dveur vini strapanmint, et lzî mete on baster avou del tchåsse et del magnezeye.

## Sourdants & pî-notes
Tetaneye (sene)

Li **tetaneye**, c' est on sene di sacwantès maladeyes des djins et des biesses.

C' est èn aroedixhmint des musses, aprume åzès mimbes et å hatrea.

Ça s' voet, metans dins l' tetanosse et dins l' tetaneye di waide des vatchess.
Cingue

thumb|On modele di cingue
vignette
Ene **cingue**, c' est ene binde di cur u di stofe, avou ene blouke å coron, po tni l' marone, ene djupe, ene cote u èn ôte mousmint.

## Ôtes uzaedjes
Li cingue esteut eto eployeye po bouxhî so l' efant po leu penitince.

Gn a eto les cingues di surté des ovrîs ki montèt so les åbes, et dins les burtales di såvrité des otos.

## Motlî del cingue
Po rçure li spingue del blouke, gn a des trôs dins l' coron del cingue.

Po ki l' cingue tegne, on l' ablouctêye. Divant del rissaetchî, u cwand on-z a trop magnî, on l' disblouctêye.

Cwand on-z a groxhi u amwinri, i fåt pacô rtrawer l' cingue. On l' fwait avou ene alene.

## Sourdants & pî-notes
Abdelqader Khan

[vignette|Foto da lu, e [2017.]]
**Abdelqader Khan**, c' est l' sincieus k' a stî lomé li pere del bombe atomike do Pakistan. Il a nexhou li 1î d' avri 1936, a Bhopal (Inde), ey a morou li 10 d' octôbe 2021, a Islamabad (Pakistan).

## Rilomêye
Foû d' esse li pere del bombe atomike do Pakistan, **Abdelqader Khan** est eto rlomé po-z awè dné des åres nawearinnes a mwints payis&nbsp;: el Corêye bijhrece, l' Iran, l' Irak ey el Libeye.

## Sourdants
Roger Moreaux

[thumb|Roger Moreaux al fôre ås lives di [Mson e 2004]]
**Roger Moreaux**, c' est on scrijheu et on rcwereu sol gåmès. Il a skepŷî li 10 d' awousse 1924 ey a morou li 24 di decimbe 2017.

C' esteut l' fi da Marcel Moreaux.

## Ovraedjes pol gåmès
C' est lu k' a-st ahivé l' Academeye des patwès gåmès.

Il a rexhou, e 2009, on gros spès motî, la k' il a ramexhné tos les mots do gåmès di håre et d' hote.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje sol waibe frego-et-folio
Motî di l' Academeye des Patwès gåmès

thumb|Papîscrît do motî e 2004

Li **Motî di l' Academeye des Patwès gåmès** (eto : **motî gåmès Moureaux**), ki l' tite e francès, c' est *Dictionnaire encyclopédique des patois de Gaume*, c' est on motî gåmès-francès (p. 13-586) et francès-gåmès (p. 595-747) et  ki rprind de mots di totes les coines del Gåme.

Gn a eto bråmint des racsegnes eciclopedikes, et des viyès fotos.

Il a stî adjinçné pa Roger Moureaux avou l' aidance d' ene peclêye di bouteux di l' "Academeye des patwès gåmès".

Il ont-st ovré sol pordjet di 1980 a 2009, l' anêye ki l' motî a moussî foû.

Il est rprins e Wiccionaire dizo les rahoucas **Gm1** & **FGm1**.

## Corwaitaedje
Corwaitaedje e francès : da Jean-Louis Laurent dins «Wallonnes» l° 1-2010.
Såvadje tchersî

thumb|flori, e moes d' Avri (a hintche)
On **såvadje tchersî** (on dit eto : on **tchersî d' bwès**), c' est èn åbe ki rshonne å tchersî, mins ki vént dins les bwès.

 *[[Prunus avium]]*

 Rôzacêyes

## Discrijhaedje
L' åbe est ricnoxhåve pa si schoice avou des grijhès royes metowes a môde di cir, 10 a 30 cm longues, ki n' si rdjondèt nén.

Li bwès n' tchåfe nén bén, mins sieve e scrinreye, po fé des belès plantches (tåves, axhales, evnd.).


314 Prunus avium.jpg|Adjinçna des des foyes, des fleurs et des fruts
Såvaedje tchersî Cevenes.JPG|Såvadjes tchersîs dins les Cevenes (France)
Såvaedje tchersî schoice.JPG|Royes so li schoice
Såvaedje tchersî ådjes.JPG|Ådjes d' èn åbe soyî, et des petales k' ont-st avolé dsu
Purnea

* purnea ki vént do latén 
** purnea (eglijhe)
** purnea (ouxh) : bodjåve boket d' èn ouxh
** purnea éndjolike (finiesse des programes d' éndjole)
* purnea = pitite pronne
** purnea (frut) (souwêye pronne)

**Ouxhs avou des purneas**

File:Purnea.jpg|Purnea d' plantches
File:Purnea sordjoû.jpg|Purnea avou ene fignesse
Les djârdens sins vôyes (arimés)

thumb|Coviete do live
**Les djårdéns sins voyes** (***Les djârdens sins vôyes***), c' est ene ramexhnêye d' arimés scrîts pa Jean de Lathuy.

Li live a vudî e 1930.

Il est enimådjî pa des bwès, mins on n' dit nén da kî. 

## Egzimpe di boket
**Les tchets**
Cwand l' lune sospire
et k' on trevoet
dissu les toets
si beuwe loumire,

on s' laireut dire
ki les noers tchets
sont les sudjets
ki kéke sôrcire.

I poitnut l' ôr
des viyes macrales
dins leus purnales,

et des mwais sôrs
zouplant d' leus cawes
cournut sol rowe.

## Sourdant