open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mot d' mostraedje

On **mot d' mostraedje**, c' est on mot ki dnèt ene idêye sol pôzucion d' on sustantif, å lon ou tot près.

Les mots d' mostraedje sont :
* li prono d' mostraedje
:***Ci-la''', dji nel pou pus sinti.
:''Dji vou '''cisse-lale'''; dji n' è prindrè pont d' ôte.
* li [[prezintoe d' mostraedje]]
:''Av rissepou åk å sudjet di '''ciste''' afwaire la ?
:''I n' a rén volou dner a '''ces''' djins '''la'''.
:***Ci** batch **cial**, el fårè råyî po ragrandi l' plaece.
:''A onk di **ces''' djoûs !

*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Betchete eter-

Li **betchete eter-**, c' est ene betchete do walon.

Elle est pus coranmint rescontrêye dins sacwants viebes come «», «», «». 

Ele n' est nén foirt vicante, mins pout esse ricalkêye dins les noûmots walons ki provnèt di mots francès avou l' betchete "**" come divins «», «», «».

## Ståraedje dins les accints do walon
Dins les accints do walon, ele va shuve li spårdaedje del betchete e- pol prumî pî, eyet l' divancete «» / «» pol deujhinme pî :
* «» ou «» après Lidje et Nameur
* «», «» sol Basse Årdene
* «» après Tchålerwè et Nivele

*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Après-nonne

L' **après-nonne** ou **après-l'-dinner**, c' est a pô près li boket del djournêye ki va di ene eure a cwate cénk eures.

L' après-nonne shût l' aprandjire et s' continowe pal vesprêye, pu l' anuti, pu l' shijhe.

## Sinonimeye
On dit eto li «nonnêye», l' «après-midi», l' «après-l'-marinde», l' «après-prandjire», l' «après-doze-eures», mins ces mots la polèt rastrinde li termene a ses prumirès eures.

El Basse Årdene, on dit «vesprêye» mins c' est èn come emacralé mot, ca ôte pårt, i vout dire li fén d' l' après-nonne, djusse divant l' anuti.

## Sourdants
Anize-sitoele

L' **anize-sitoele**, c' est l' grinne d' ene plante ki crexhe el Chine.

Ele rexhe foû d' ene eschafiote a môde di stoele.

 *[[Illicium verum]]*

## Uzaedje come yebe ås maladeyes
L' anize-sitoele est eployeye po les mås d' estoumak et pol schite.

On lait rashir 5 grames di grinnes dins on lite di bolante aiwe.

## Sourdants
Shijhe

Li **shijhe** ou **screne** ou **woeye**, c' est l' boket do djoû d' 24 eures ki va di l' anuti, disk' å moumint k' on va coûtchî, mins nén pus tård ki meynute. I fwait don nute a ç' moumint la.

Les eures del shijhe si lomnut avou "al nute" (7 eures al nute, ût eures al nute, nouv eures al nute, dijh eures al nute, onze eures al nute).

Li shijhe tineut grande plaece dins les kminåltés di viyaedjes, dinltins (disk' ås anêyes 1960, k' ont veyou l' arivêye del televuzion). Ca les familes si rtrovént el måjhon, totes les djermêyes eshonne, sovint divant on feu e l' aisse. Pacecô, avou, les vijhéns vinént **shijhner** (ou **shijhler**).

Ene shijhe foû d' on cotoû d' famile si lome purade ene "swerêye".

## Li shijhe di dinltins el Walonreye
On-z î racontéve voltî des fåves do vî vî tins. C' est bråmint adon k' ele passént d' on raconteu a l' ôte; des grands-parints ou parints ås efants.

Vini al shijhe e-n ene måjhon avou ene djonne feye, po on djonnea, c' esteut come des acoirdances. Po ene trope di djonnea, on moyén di cnoxhe des djonnès cmeres.

A l' esté, ås longs djoûs, li shijhe esteut replaeceye pa ene swerinne (raploû so on banc, divant l' ouxh, di l' anuti disk' a dvant l' noere nute).
Foû-Tchestea (Lidje)

**Foû-Tchestea** (la-minme, *Foû Tchestê*, Fr. *rue Hors-Château*), c' est ene rowe vijhnåve di Lidje.

## Istwere
Come si no el dit bén, c' esteut on coulot metou foû des meurs do prumî tchestea d' Lidje.

## Dvins les belès-letes
Foû-Tchestea esteut rilomé po ses coirbås come on l' pout vey divins les ouves da François Barillié
Djambe (antomeye)

Li **djambe**, c' est l' pårteye do mimbe dizotrin (mimbe dirîtrin po les cwate-pates) ki va do djno disk' al tchiveye. Ådzeu, c' est l' coxhe; pus lon, c' est l' pî.

Li djambe est etcherpintêye so èn oxhea k' on lome li schinon del djambe (tibia); gn a èn ôte oxhea kel sotént, li peroné, mins ki manke a beacôp des biesses.
Oteur

D' ene manire djeneråle, èn **oteur** (ene **otoresse** po ene feme), c' est ene djin k' est a l' oridjene d' ene sacwè. 

## Ezès årts
* E literateure, on lome scrijheu(se) l' oteur d' on scrijhaedje, ki pout esse on live, on papîscrît.
Oronde di fniesse

L' **oronde des finiesses** u **oronde des vites** u **oronde des veyes** u **pitite oronde** u **terinea**, c' est ene oronde (voyaedjant oujhea) foirt rilomêye el Walonreye, ca ele rivént e moes d' avri, avou l' bontins.

 *[[Delichon urbicum]]* u *[[Chelidon urbica]]*

## Sipårdaedje

Tote l' Urope, et l' Azeye, disk' å Djapon. End a eto e l' Afrike bijhrece. Ele passe l' ivier e l' Afrike nonnrece.

## Discrijhaedje
Elle est ene miete pus ptite ki l' oronde di tchminêye. 

Si coleur saetche sol bleu, dabôrd ki l' oronde des ståves est pår noere. Mins si crope, ses rnos eyet s' face d' on peur blanc.

## Vicaedje

File:Huiszwaluw zittend op schapenhek-4961660.webm|left|thumb |Delichon urbicum
File:Delichon urbica by itu.jpg|so ene finiesse
File:Delichon urbica.jpg|ni
File:Delichon urbicum MHNT.jpg|oûs
File:Mehlschwalben.jpg|presses a ndaler


Ele vike e coloneyes, tot près des djins. Ele basti s' ni so les meurs difoûtrins des måjhones, dizo l' pene do toet.

Po basti s' ni, l' oronde va cweri on fén briyak sol boird des aiwes, k' ele maxhe avou del raetchote di s' betch. Ele maçnêye li ni disk' å dzeu, avou djusse on ptit trô d' rexhowe å dzeu. Ådvins, ele l' a rascovrou di fenès waides et d' plomes.

Ele pond å pus sovint cénk oûs. Li måye et l' frumele les covèt, tchaeke a s' toû. 

Les djonnes discloyèt après 12 a 14 djoûs. Co on côp c' est les deus parints ki vont ås moxhes et ås araegnes po nouri l' niyêye.

Les djonnes volèt pol prumire feye a 3 samwinnes d' ådje.

Les orondes cwitèt les payis d' acovaedje e moes d' setimbe octôbe, anonçant l' mwaijhe såjhon. Ele si rashonnnut sovint so les fis electrikes divant d' voler evoye eviè l' Afrike nonnrece.

## 
Fotos comintêyes (da Léon Demarche) 

## Sourdant
Anêye

Ene **anêye** ou èn **an**, c' est ene termene 365,2422 djoûs di 24 eures di 60 munutes di 60 sigondes metrikes. Dins l' calindrî grigoryin, todi.

## Ôtes muzeures di l' anêye
Gn a des ôtes muzeures di l' anêye, mins ki n' toumèt nén djusse avou l' solea, come dins l' calindrî arabe. La, ene anêye, c' est doze moes del Lune.

## Pårtixhaedje
Dins tos les sistinmes, l' anêye est pårteye e doze moes. Çou ki fwait a pô près 52 samwinnes dins l' calindrî grigoryin et ene grosse céncwantinne dins l' calindrî muzulman (k' a 11 djoû d' moens).

Ene troke di dijh anêyes est lomêye dijhnêye. Ene pekêye di cint anêyes si lome on sieke.
C' est cial ki ça s' passe (plake)

thumb|coviete
**C' est cial ki ça s' passe** (*Sechalekissaspasse*), c' est ene plake e walon da Michel Azaïs.

Elle a vudî e 2011.

Elle a rascodou li pris del Federåcion Walonreye-Brussele 2010.

Gn a 8 tchansons e walon et 3 e francès.

## Tites des tchansons e walon
* Li måjhone des cwårdjeus (oyåve cial) (so Youtube)
* Mi clapante veye di Lidje (http://www.youtube.com/watch?v=fsu4l6ZwRIY oyåve cial]) (so Youtube)
* Dizo l' vî Pont ds Åtches
* Poenne di tchesturlinne
* L' Inglutere
* Les tontons Djule
* Li molén a l' Aiwe d' Oûte
* Xhoûtsiploû
Nén ene åme (plake)

thumb|coviete et boket del plake ki brike padzo
**Nén ene åme** (*Né ène âme*), c' est ene plake e walon da Mimile.

Elle a vudî e 2011.

Gn a 9 tchansons e walon, tertotes sicrîtes pa Philippe Antoine apus ki "Li spér" da Daniel Droixhe.

Limero SABAM : wpwa/58696

## Tites des tchansons e walon
* Marijane
* Dji m' sovén (oyåve droci (so Youtube)
* Les mwaijhès gueuyes (oyåve droci (so Youtube)
* Li spér
* Mareye d' ayu
* Mårtén pexheu (oyåve cial (sol tévé waloncåzante)
* Li disbåtchî
* Èm crawieus payis
* Nén ene åme

## Ricnoxhance
Li plake a yeu l' pris del Federåcion Walonreye-Brussele po 2012.
Li ptite gayole (plake di muzike)

thumb|coviete
**Li ptite gayole** (*La p'tite gayole*), c' est ene plake e walon da Julos Beaucarne.

Elle a vudî e 1997. C' est ene des pus viyes et des pus rlomêyès plakes di tchansons e walon.

Gn a 13 tchansons e walon (ou cåzaedjes) et 2 e francès.

Limero : AD761/984162

## Tites des tchansons e walon
* djive 1 : Li ptite gayole (oyåve cial) (so Youtube)
* djive 2 : Les djins di ç' costé ci (redjårbaedje di "Les gens de mon pays" da Gilles Vigneault)
* djive 3 : Ene boune cråsse pinte (redjårbaedje di Marcel Hecq, avou l' aidance da Ernest Haucotte)
* djive 4 : Metoz do walon dins vosse djowbocse (sketch, redjårbaedje do "misanthrope" da Molière; (tecse vaici) ()
* djive 5 : Adan ey Eve (viye tchanson e francès, redjårbêye avou l' aidance da Ernest Haucotte)
* djive 7 : Cwand il a rapipoté a s' måjhon (cåzaedje, redjårbaedje d' Apollinaire)
* djive 8 : Lolote (da Djåke Bietrand)
* djive 9 : Les sinistrés (da Jean Baguet)
* djive 10 : Do tins di m' grand-mere (da Arthur Trigaux)
* djive 11 : Si nos ndaléns porminer (cåzaedje)
* djive 12 : Dirîz bén shijh côps (toitche-linwe)
* djive 13 : Merci bråmint des côps (redjårbaedje di "L'Auvergnat" di Georges Brassens) ([Tecse vaici) ()

==  ==
* https://web.archive.org/web/20061011174136/http://www.cdmail.fr/affich_fich.asp?refcdm=CDM097785 Pådje di cmandaedje del plake "Li Ptite Gayole" (mins k' est spoujheye)
Djive (plake lazer)

Ene **djive**, so ene sitroete plake, c' est ene pårteye do broûlaedje k' est metowe a ene plaece tote seule, po poleur esse copieye s' il astchait.

## Nos dins des ôtes lingaedjes
* inglès : 
* francès : ,
Fonte (tipografeye)

Ene **fonte**, c' est ene manire bén spepieuze di håyner des senes.

Ces senes la polèt esse des caracteres ou nén. 

On sene pout rprezinter eto pus d' on caractere. C' est çou k' on lome les ligateures, k' end a-st a banslêyes e-n arabe, metans.

Bate di dvizes so les fontes
Berdelaedjes (waibe)

**Berdelaedjes**, c' est on forom éndjolike e walon, a l' adresse http://berdelaedje.walon.org/.

Il a stî metou e-n alaedje pa Pablo Sarachaga e ...

Gn a sacwants ridants :
* Berdelaedjes : po totès sôres di sudjets.
* Ratournaedje et tecnike do forom (po cåzer do ratournaedje e walon di l' eterface do forom, eyet po les kesses tecnikes et sacwès a fé po-z amidrer l' forom).
* Hårdêyes : po-z anoncî les adresses di waibes, foroms, evnd. e walon, sol walon ou k' on-st a vey avou l' lingaedje walon et l' Walonreye.
* Dimandes di mots : po dmander des mots ou des racsegnes sol walon.
* Wikipedia : po cåzer di l' eciclopedeye Wikipedia e walon ou do Wiccionaire walon.
* Rifondaedje : po discuter sol rifondaedje do walon.
* Walotux : po cåzer des libes programes éndjolikes, di Linux et d' ôtès afwaires d' infôrmatike.
Petrea

On **petrea** (*pètia*, *pètcha*, *pètrê*) ou **poere di fier**, c' est ene sôre di ptite poere, deure come do fier, ki vént so on **[[petralî]]** (*[[petrouyî]]*, *[[petrolî]]*)

 *[[Pyrus pyraster]]*

Famile : Rôzacêyes
 

## Eployaedje
### Frut
On ramasse les petreas al tere, cwand i gn a pont d' biesses e paxhi. Les ptits petreas sont mwaijhes a magnî, mins po fé des bounès cûtès poeres ou do poeret (poeré, michtrole, sirôpe).

### Åbe

El Moyinådje, c' esteut sovint ene bône inte deus signeurreyes. Did la, si aparexhaedje el toponimeye do walon. Insi a Baye, n a cate plaeces avou "petrouyî"

Li mot est eto on bea egzimpe do betchfessî ea, k' on rtrouve dins les såvadjes nos di dmorants : al Vå-Sint-Ane, c' est des "Pètias" et a Åve, c' est des "Pètrês".

Bate di dvizes sol petrea
Petrolî

* martchand d' petrole po les lantienes et kénkets
* petrolî: batea ki tchedje del petrole
* *petrolî*, c' est ene disfondowe di **[[petralî]]** (poerî ås petreas).
Petrea (discramiaedje)

* **[[Petrea]]**, pitite poere, deure come do fier, ki crexhe so on petralî, *[[Pyrus pyraster]]*.
* no do håvurna (e sacwants plaeces e l' Årdene nonnrece), *[[Sorbus aucuparia]]*
Fôre ås lives

[thumb|Fôre ås lives e plinne air (a [Rdû)]]
[thumb|dins on bastimint, a [Etåle]]
Ene **fôre ås lives**, c' est ene espôzicion di noveas lives ki s' tént sovint on côp tos ls ans, e-n ene metowe plaece.

Gn a eto des fôres pus spepieuses avou des vîs lives, des lives so on metou sudjet (del contrêye, evnd.), des bindes d' imådjes.

A ene fôre ås lives, les scrijheus vnèt voltî dicåçter leus dierins lives.

## Sacwants fôres ås lives
* Fôre ås lives di Brussele (e moes d' fevrî ou måss).
* Fôre ås lives di Mson (e moes d' setimbe).
* Fôre ås lives d' Etåle
* Fôre ås lives di Vresse
* Fôre ås lives di Rdû (weken di Påke)
* Fôre ås lives di Mont
Wesse d' Urope

Li **wesse d' Urope**, c' est l' pus cnoxhowe des wesses e l' Urope.

Ele rishonne a ene moxhe al låme, mins bén d' on bea djaene vif sol vinte.

 *[[Vespula germanica]]*.

## Vicaedje
Les wesses d' Urope fwaiynut leu wespireyes dins les gregnes, dins les håyes, les hourleas, evnd.
Sorlevé caractere

On **sorlevé caractere** ou **caractere metou e-n espôzant** ou **caractere-su**, c' est on caractere ki s' mete, e pus ptit, dirî èn ôte caractere sicrît normåldimint.

Li contråve si lome èn **abaxhî caractere** ou **caractere-djus**.

## Egzimpes e matematikes
Les sorlevés chifes sont foirt corants ezès matematikes.
:22 = 4
:232/SUP> = 8

## Egzimpes e linwince
### Alfabet fonetike
N a toplin des sorlevés caracteres e l' Alfabet Fonetike Eternåcionå.

### walon scrît e Feller
E walon scrît e Feller, gn a cobén des sorlevêyès letes.
:on : scrijha do betchfessî ô ki mostere on prononçaedje toprès d' on /ɔ̃/ (on) corant so l' Årdene ey e Roman Payis: on bon conp; li tron ås fons
:în : scrijha do betchfessî én après l' Lovire come sicrît dins "l' Moxhon d' ônea Dîrîz bîn dîj côps : li toûr du cu du coq du clokî sins babiyî ? (Julos Beaucarne).

### amazir sicrît e tifinar
E l' amazir sicrît e-n alfabet tifinar, n a li lete ⵯ  k' est eployî po scrire li lingaedje, aprume après les letes ⴽet ⴳ, çou ki dene : ⴽⵯ et ⴳⵯ
:

Pol ralfabetijhaedje e l' alfabet latén, on eploye ou w metou sorlevé : ⴳⵯ = gʷ; 
ⴽⵯ = kʷ 

Bate di dvizes so les sorlevés caracteres di l' alfabet tifinar
Grand Mson

Li **Grand Mson** (å pus sovint, dins ene fråze: a **Mson**; F. *Musson*; lussimbordjwès *Ëmsong*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

## Ban di Mson
* Musson (viyaedje)
** Barazî (la-minme *Barazi*)
** Djenvå-dlé-Mson (la-minme *Djènvau*) 
** Godîcoû (la-minme *Godiècou*)
** Viancoû la-minme *Vian'cou*)
* Mussi
* Sinû

## Etrevéns
Fôre ås lives e moes d' octôbe.

## Sourdant
Hagneure

Ene **hagneure** (ou **hagnaedje**), c' est ene coixheure di cåze des dints d' ene biesse ou d' ene djin k' ont trevåtchî l' pea et moussî dins les tchås et les texhous.

Oudonbén ene pikeure d' èn inseke (picron, tayon), d' araegne, di sierpint.

## Sôres d' hagneures
* hagneure di tchén
** hagneure di tchén araedjî
* hagneure d' araegne
* hagneure di sierpint
* hagneure di scoirpion
Fonte

* Fonte (fizike)
** **[[fondaedje (tchimeye)|Fondaedje]]** (d' on solide ki dvént likide) (*li glaece fond*)
*** **[[Rilén]]** (fonte del nive après l' ivier)
** **[[dismantchaedje (tchimeye)|Dismantchaedje]]** d' on solide dins on likide (*li souke fond*)
* **[[Fonte (tipografeye)]]**
Pondeure (discramiaedje)

* pondeure (bea dessén a l' ôle, a l' aiwe, so ene toele)
* pikeure d' ene sititchante sacwè dins l' pea:
** hagneure d' inseke
** pikeure di spene, d' aweye
Dolår

Li **dolår** (sovint rprezinté på sene **[[$]]**), c' est l' no del manoye di sacwants payis, inte di zels : les Estats Unis, li Canada, l' Ostraleye, li Nouve Zelande, Honkong, Tayiwane, Singapour.

## Manoyes lomêyes dolår å djoû d' ouy
* Dolår amerikin (Dolår US)
* Dolår canadyin
* Dolår ostralyin
* Dolår noûzelandès

* Petrodolår
Dolår amerikin

[thumb|Pîces avou l' vizaedje da [John F. Kennedy (1968)]]
thumb|Biyet d' on dolår
Li **dolår amerikin** ou, pus spepieuzmint li **dolår des Estats Unis d' Amerike**, ki l' sene, c' est US$ et l' côde: **[[USD]]**), c' est l' pus rlomés des dolårs, veyanmint ki c' est l' manoye oficire des Estats Unis. C' est eto l' manoye eployeye dins toplin des martchîs eternåcionås, inte di zels li vindaedje del petrole (loukîz a : petrodolår).

Li dolår amerikin est pårti e 100 cenes.

petrodolår

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Les biyets d' dolår amerikin
Udinme

Èn **udinme**, c' est èn houzaedje (infleure) d' on texhou avou d' l' aiwe nén ratroclêye, ki n' sûne nén foû.

## Mwaissès piceures
Li cåze di l' udinme, c' est d' aiwe estracelurrece ki n' rimousse nén rade assez dins les ecdûts ås voennes.

Cwand ciste aiwe la si rashonne dins ene potche do coir (dins l' vinte, metans), on cåze d' aiwlinne ou idropizeye.

L' udinme est diferin des ôtes houzaedjes paski, si on l' presse avou l' pôce, li marke do pôce dimore dins l' texhou udinmmieus : c' est çou k' on lome li sene do godet.

## Sôre d' udinmes
* udinme d' efouwaedje
** udinme après operaedje
* udinme di pômagne
* udinme di mwais circulaedje do sonk
** maladeye do foete
** maladeye do cour
** maladeye des ecdûts

## Udinme ås biesses
* sene del botaye ås bedots et ås bovrins
* udinme après amedaedje ås tchvalidîs
* udinme do pé del vatche djusse velêye
* udinme do vinte del cavale asmetante


File:Five crexhioûles udinme fene pea ouy.JPG|udinme del fene pea d' l' ouy dins l' five ås crexhioûles
File:Berbis botaye-fritche.jpeg|sene del botaye a ene berbis
File:Dewe vatche botaye-fritche.jpeg|sene del botaye a ene vatche avou l' dewe do foete
File:Pesse bedots udinme botaye-fritche.jpeg|sene del botaye dins l' pesse des bedots et des gades
File:Udinme après-amedaedje costé-fritche.jpeg|udinme après amedaedje a on moulet
Vantrin

On **vantrin** (on dit eto : on **dvantrin**, on **cindrén**, on **schô**, on **schorsoe**), c' est ene mousseure k' on mete padvant, dissu les ôtes po n' les nén manni tot-z ovrant.

I pout aveur des mantches ou nén; waeranti tot li dvant des mousmints ou djusse li schô.
Guere ås petrodolårs

L' atuze di **guere ås petrodolårs** est rashiowe so l' idêye ki tote li politike difoûtrinne des Estats Unis dispu les anêyes 1970, al boune, est acviernêye pal såme di wårder li dolår amerikin come mwaisse manoye pol comiece eternåcionå. Et copurade sol martchî del petrole, la kel dolår si lome petrodolår.

## Cåze del guere ås petrodolårs
So li cmince des anêyes 1970, les Estats Unis imprimént et dispinsént bråmint dpus d’ dolår ki l’ ôr k' il avént po les waeranti.

Kékès anêyes pus tård, li France aveut dmandé li rpayaedje avou d’ l' ôr do moncea d' dolårs k' elle aveut so les bresses. Les U.S. ont rfuzé, ca i n’ avént pus assez d’ ôr po covri leu manoye. C’ est po ça ki les U.S. ont fwait martchî avou les payis d' l' OPEP ki s’ egadjént a vinde leu produccion d' petrole e dolårs U.S.. A pårti d’ adon, tos les payis k’ atchtént do petrole divént aveur des dolars US. Udonbén nd atchter contes des béns ou des siervices. Adon,  les U.S. n’ avént k’ a imprimer. Les U.S. mintnént insi årtificielmint li valeur comerciåle de leus dolårs et s' fornixhént cåzu gratwitmint e petrole pal djeu del plantche ås biyets.

## Vraiyès gueres cåzêyes pås petrodolårs
Ki l' guere d' Irak soeye ene guere ås petrodolårs est mostré pa les deus etrevéns shuvants :
* E 2000, l' Irak todi miné pa Saddam Hossein a cmincî a vinde si petrole e-n uros.
* E 2003, cwand les Estats Unis ont-st abroké so l' Irak, et schafyî l' Saddam, les noveas mineus ont ricmincî do vinde leu petrole e dolårs.

## Ôtès sayes di s' afranki des petrodolårs
E Venezuwela, li prezidint Hugo Tchavez a ossu cmincî a vinde si petrole conte des ôtes manoyes. 

E 2008, l' Iran a drovou si prôpe boûsse å petrole la k' ele vind si petrole e-n uros, dolårs amerikins et Yen djaponès.

Bråmint voeynut ki les margayes des Estats Unis avou l' Iran ni sont adierceyes ki po l' espaitchî di fé payî s' petrole avou des ôtès manoyes ki les US$.
Stéphane Peterhansel

**Stéphane Peterhansel** a skepyî li 6 d' awousse 1965 a Échenoz-la-Méline (France). 

C' est on coreu e moto, pu e-n oto d' coûsse k' a wangnî dijh côps li "Dakar".

A costé di s' mestî d' coreu, il est eto sayeu d' otos d' coûsses.

## Palmaresse
- wangneu do Paris-Dakar e moto e 1991, 1992, 1993, 1995, 1997, e 1998
- wangneu do Paris-Dakar e-n oto e 2001, 2003, 2005 et do Dakar 2012
- wangneu do ralî Moscou-Pekin e moto e 1992
- wangneu del coûsse e dezert des Emirats e-n oto e 2002, 2003 et 2004
- wangneu do ralî d' Tunizeye e-n oto e 2002 et 2004
- wangneu do ralî do Marok e-n oto e 2004

## Alére
* Jean Goffart, "Stefane Peterhansel" (les tchafiaedjes do Ptit Louwis l° 22),  l° 61, bontins 2012.
Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)

Li **Payis d' Vervî**, pol diyalectolodjeye walone, c' est Vervî et s' cotoû.

Si accint est rashiou :
* dins l' motî d' Vervî
* dins l' Antolodjeye di Vervî
* les anouwaires del soce "Lu vî tchêne".
* dins sacwants rlomés lives des scrijheus come Martin Lejeune, Andrée Sougnez...

Gn a pu waire di scrijhaedjes e l' accint d' Vervî dispu les anêyes 1980.

 (dedja studyîs sol Wiccionaire).
Matchete

Ene **matchete**, c' est on longou coutea, spès come on findrê, come ene pitite sipeye, eployî e l' Afrike u e l' Azeye po-z afroyî des voyes dins les bwès, ou po touwer eyet discôper les innmis.

Pus påjhirmint : po ctaeyî des peturons.

## Rilomés eployaedjes des matchetes
Dins l' peupe-sipata rwandès di 1994.

## Eployaedje essegnrece del matchete

Sol drapea d' l' Angola.
Petrodolår

On **petrodolår**, c' est on dolår amerikin payî a on payis ki vind del petrole a èn ôte payis.

C' est ene atuze k' a stî edvintêye e 1973 po cåzer d' on mecanisse k' a bråmint des muchîs costés. Inte di zels, çou k' on loma les gueres ås petrodolårs.

## Alére
Ernest Benoit "Les petrodolårs, ene edvincion des Amerikins",  l° 61, bontins 2012.
Pirenêyes

thumb|Cirke di Gavarniye
Les **Pirenêyes**, c' est ene tchinne di montinnes metowe inte li France et l' Espagne.

## Sacwants ponts des Pirenêyes
* Principåté d' Andôre
Gobtindje

**Gobtindje**  (F. *Gobertange*), c' est on hamtea di Mélin.
thumb|Tchapele sinte Mareye-Madlinne
[thumb|voye des fosses ås [pires di Gobtindje]]

* Lomaedje des djins did la : **Gobtindjîs**

## Rilidjon
Tchapele Sinte Mareye-Madlinne (fiesteye li 22 d' djulete).

Adon, li fiesse del pårotche, c' est li troejhinme dimegne di djulete.

## Industreye
Kinoxhou pol pire di Gobtindje, ki leu provnance est racontêye divins l' floriconte des pires di Gobtindje.

Po n' pus esse dins l' imbaras avou leu-z aiwe, les taeyeus d' pire ni bevént pus k' del blanke gote.

## Tuzance walone

### Accint do walon
divancete «», råle cogne di «»

### Sicrijheus e walon
Jules Tits, ki scrît tenawete.
Basse (lingaedje)

thumb|Rimontaedje des baskicåzants e l' Euscadeye (1991-2011)
Li **basse** ou **euscara**, c' est l' lingaedje dilérece do Payis basse espagnol, do Payis basse francès&nbsp;; ces-ci eshonne k' on lome ossu Euscalreye&nbsp;; ey eto d' ene pårteye del Navare.

C' esteut on foirt mancî lingaedje al kimince do 20inme sieke, mins k' a bén raviké, e l' Espagne, todi. Li Basse, eshonne avou l' galicyin, li catalan, l' occitan eyet il liyonès, li bable asturiyin, eyet l'aragounès, sont les lingues ricnoxhowes pa l' Espagne.

Lomaedje des djåzeus : baskicåzeu(se), baskidjåzeu(se), baskidvizeu(se)

## Provnance
On n' sait nén did dou çk' i dvént.

Mins, sapinse a on lomé K. Mixhelena, li mistere do basse, ci n' est nén di wice k' i provént, mins kimint s' fwait i k' i vike co å djoû d' enute.

## Spårdaedje
* tote l' Euscadeye (contrêye otonome)
* dipårtumints tot å Sud-Ouwess del France
* Coûtchant del Navare.

## Prononçaedje
* Li lete Z corespond å son S (/s/)
* Li lete S dene on son etur li son S (/s/) eyet l' son CH (/ʃ/); noté [s̺] sol wiccionaire basse
* Li lete X si lét todi avou l' son CH (/ʃ/)
Ces troes letes la si prononcèt diferinnmint, eyet fjhèt des pwaires minimoms; pol moens dins l' diyaleke li pus consecant, eyet e l' *batua*.

Po les cossounes tz, ts, tx, li diferince di prononçaedje est pus tene.

## Veyåvisté
Gn a des scrijhaedjes e basse so les otovoyes e l' Espagne ey e l' France.

Imådje:Sicrijha basse irteera Biaritz.jpg|Sicrijhaedje e basse ("") po ene rexhowe d' otostråde el France
Imådje:Sicrijha basse irteera Gernika.jpg|Sicrijhaedje e basse so ene otostråde e l' Espagne
Imådje:Okondo ongi etorri.jpg|Bénvnowe a Ocondo
Imådje:Eu kontuz.JPG|messaedje po waitî a lu (dandjî)


## Politike linwistike
Tchaeke contrêye otonome a s' prôpe politike linwistike.

E l' Euscadeye, gn a des facteurs sociolinwistikes foirt ecoraedjants.
* les djins d’ avår la sont-st a pô près tertos d’ acoird ki c’ est ene langue a raprinde, et çoula dilé l’ castiyan. Ca gn a pus nouk ki djåze foû k’ el basse, pol djoû d’ ouy. Les baskicåzeus sont tertos bilingues. 
* Pa trintche d’ ådjes, c’ est dins les pus djonnes la k’ i gn a l’ pus grand porcintaedje di djins ki dviznut basse. Et c’ est dins les 30-50 ans k’ i gn a l’ moens. Dj’ ô bén k’ après on discrexhaedje sins låtche disk’ al fén do 20inme sieke, li baskidjåzaedje s’ a rmetou a rgriper.

## 
Icastola

## 
* Eciclopedeye Wikipedia e basse
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
**  
*  Candjmint do nombe di cåzeu dins les troes contrêyes ås politikes linwistikes diferinnes, di 1991 a 2011

## Sourdants
Li motlî walon del grammaire

**Li motlî del croejhete**, ki s' no, c' est **Li motlî walon del grammaire**, c' est on motlî do coron del Croejhete da Lorint Hendschel.

Il est rprins sol limero **[R15]** dins l' djivêye des motîs do walon.

Li loyén viè l' motlî.
Motlî do G&G

Li roman Gabriyel eyet Gabriyel a on motlî å coron. Il est håyné dvant, avou l' limero **[R16]** e l' djivêye des motîs do walon.

Li motlî est fwait foû d' deus bokets. Aprume, del pådje 232 disk' al 249 do roman, avou l' tite *Lisse di mots*, c' est l' gros boket do motlî, avou 373 djivions.

Gn a bråmint d' l' etimolodjeye ådvins, foirt avant, d' après les rcwerances des romantîs. (I n' conoxhnut nén l' Motî etimolodjike da Grandgagnage.)

Li deujhinme boket, ki c' est les pådjes 249-252, c' est ene plaide da Djôr po l' rifondou walon aler pus lon.

Bokets do motlî:

thumb

Imådje:Sch-motli-R16.png
Indonezeye

L' **Indonezeye** (Indonesia), c' est on payis d'&nbsp;Azeye do sudess; ses vijhéns sont li Malaizeye, li Singapour, li Taylande, li Timor Ess, li Filipenes, li Papouwazêye Nouve Guinêye, li Palawou, eyet l'&nbsp; Australia.

L' Indonezeye est ene republike. 

Prezidint: Joko Widodo.

Indepindince: 17-08-1945

Sitindêye: 1.919.440 km².

Populåcion: 270.424.363 (2018).

Dinsité: 142 djins/km².

Coisse d' eureye: UTC+7

Imne nåcionå: Indonesia Raya

Mwaisse-veye: Jakarta

Dominne Internet: .id

Indicatif telefonike: +62

Manoye: Rupiah (IDR) (Rp)

## Provinces
L'Indonezeye est pårti e 33 provinces.

# Aceh
# Sumatera Utara
# Sumatera Barat
# Sumatera Selatan
# Jambi
# Bengkulu
# Lampung
# Kepulauan Bangka Belitung
# Riau
# Kepulauan Riau
# Banten
# Jakarta
# Jawa Barat
# Jawa Tengah
# Yogyakarta
# Jawa Timur
# Bali
# Nusa Tenggara Barat
# Nusa Tenggara Timur
# Kalimantan Barat
# Kalimantan Tengah
# Kalimantan Selatan
# Kalimantan Timur
# Sulawesi Barat
# Sulawesi Selatan
# Sulawesi Tenggara
# Sulawesi Tengah
# Gorontalo
# Sulawesi Utara
# Maluku Utara
# Maluku
# Papua Barat
# Papua
Pont ds Åtches

Li **Pont ds Åtches**, c' est l' pus rlomé pont d' Lidje.

On dnè djåze dins ene cåkêye di tchansons e walon. Et dins des arimés, don !
Årbalesse

thumb|Årbalesse almande do 16inme sieke
Ene **årbalesse**, c' est ene åre did dinltins, fwaite d' èn air et d' on gros baston ki sotént l' trait (fletche), tins k' on lugne.

## Pîces di l' årbalesse
thumb|Ponte di fritche d' årbalesse ou "cwårea"
* li bodje : gros baston, asplani å dzeu, avou ene pougneye et, des côps, ene crosse
* li rpoize-fletche : pitite rinneure dins l' bodje ki va wårder li fletche bén d’ asgur tins do lugnaedje
* l' air
* li coide di l' air
* li crotchet d' ratnaedje (ki va ratni l' coide tins do lugnaedje, et s' diclitchî cwand on saetche li fritche)
* li trait ou fletche ou fritche
* li ponte di fletche ou cwårea (di fier)


Museo de la Inquisición - Ballesta.jpg|Årbalesse espagnole avou ene crosse
Motlî di Ståvleu

Li **motlî di Ståvleu**, ki s' tite e francès, c' est "***Vocabulaire du dialecte de Stavelot***", c' est on motî walon-francès (mins on ptit, did la l' alomåcion "motlî") scrît pa Jean Haust ey eplaidî a Vaillant-Carmanne a Lidje e 1904.

L' accint noté, c' est l' ci di Ståvleu.

Il est rprins sol limero **[E13]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Gn a 40 pådjes. Pu 11 pådjes di coridjaedjes et rawetes.
Valhala

Dins l' mitolodjeye vikigne, li **Valhalla**, c' est on grand poice metou a l' intrêye d' Asgår, li monde des diès.

C' est la k' Odin a s' sidje.

Emey les sôdårs moirts al guere, Odin endè relît li mitan po k' i passexhe dilé lu, acdûts pa les valkireyes (l' ôte mitan va amon l' deyesse Freya).

## Valhala dins les belès letes e walon
Dins les dins les belès letes e walon, on cåze di Valhala dins ene tchanson da Djan-Pire Vervî (Måle bijhe sol Valhala)

Tchanson da Djan-Pire Vervî "Måle bijhe sol Valhala"
Fordoirmaedje d' ivier

thumb|Spotchî taesson å dispiertaedje e moes d' måss
Li **fordoirmaedje d' ivier** u **iviernaedje des biesses**, c' est cwand di l' ivier, sacwants biesses si vont fordoirmi, dj' ô bén, dimorer èn estat biyolodjike foirt londjin.

*Li contråve di l' iviernaedje des biesses, c' est l' [[estivaedje (zolodjeye)|estivaedje]].*

## Fiziolodjeye do fordoirnmaedje
Li biesse ki s'fordoime va fé baxhî li timperateure do coir, po viker ås rastrindou, et rmagnî leu cråxhe, k' elzî apoite :
* di l' enerdjeye (exhowe biyolodjike) po fé tourner çou ki doet co tourner (cervea, metabolisse minimom)
* di l' aiwe, ca l' fondaedje des cråxhe leye do CO2 et di l' H2O.

Cwand i s' dispiertèt, al rexhowe di l' ivier (e moes d' måss po les taessons el Walonreye), il ont spoujhî leus cråxhe et crever d' fwin. C' est po ça k' i n' sont nén si dmesfiyants et s' fé spotchî tot trevåtchant les voyes.

## Biesses k' iviernèt
* taessons, oûsses, marmotes, sodoirmants.

## Alére
L' iviernaedje et l' fordoirmaedje, Ene båke so les bwès d' l' Årdene pp. 269-271.

## Sourdant
Spirou (binde d' imådjes)

thumb|a Tchålerwè
thumb|a Brussele
thumb|adjeyante posteure gonflåve
**Spirou** ou **Spirou et Fantazio**, c' est ene binde d' imådjes askepieye pa Robert Pierre Velter, pu rprinjhe on moumint pa Joseph Gillain, adonpwis pa André Franquin. 

Li no do mwaisse personaedje provént do deujhinme sinse do biesse: on wespiyant djonne.

## Traeces di walon divins les avinteures da Spirou
Dins l' årmonak 1944 del gazete «Spirou», fwait pa Djôzef Djîlin, l' areyoplane da Spirou arive dins ene iye di l' Oceyaneye la k' les djins djåznut «papou». Droldimint assez, ci lingaedje la rshonne come deus gotes d' aiwe å walon.

Li macrea del tribu si lome Sah-L-Koko. A ene grande fiesse, divant d' dire ses oremusses, i cmince pa cist adrovaedje cial: «Ki l' Grand Spér adschinde do cir po m' confonde si dji vos conte des boudes ». C' est a ç' moumint pa ki l' avion Spirou aterit so ene pladje. Les djins avornut après l' avion et poirter Spirou et s' copleu e triyonfe (i shonne k' el kinoxhnut bén, a cåze del teyessef).

I cminçnut a djåzer «papou».

:*- Sè Sah-l-koko kivasta Rêd-jî *(c'èst Salcoco qui va-st-arêdjî / *c' est Salcoco ki va-st araedjî).
:*- Vinovoï visor-si ! (vinoz vôy, vî sorcî ! / *vinoz vey, vî sôrcî)

Les djins les vegnnut bistoker avou des calbasses ki sintèt l' essince. Spirou n' è rvént nén, et l' mostrer. Onk des bistokeus:
:*- Kess' kivou ? (qu'èst-ce qu'i vout / *cwè çk' i vout ?) 

Les ôtes ont bén veyou k' i dmande did dou ki l' essince provént. I lyi mosternut:
:*- Inenna lavéla tank't êvou (i-n-ènn' a là-vêlà tant qu' t'è vous / *i n end a lavola tant k' t' è vous)

Les djins mostrèt ene caze, et dire:
:*- Int'èrchal vissos-on *(intere cial, vî soçon)

Il î trouvnut ene pompe et des bidons d' essince (d' on batea k' a-st [[afondrixhaedje (batea)|afondri]]). Et les poirter disca leu-z areyoplane. Spirou, miraculeuzmint, a-st aprins l' lingaedje papou. I lzî dit:
:*- Amno savéssi èvoza lovoi on'sa kwê (am'noz ça vaîci èt vos-aloz vôy one saqwè / *aminez ça vaici, et vos alez vey ene sacwè).

Response : 
:* - Kéd'fîî a (két'fîye â / *kécfeye åy)

Adon, trover on sistinme D po fé haetchî les djins so ene djéndjole emantcheye po pomper l' essince. I tchantèt tot saetchant:
:* Pufoukno, pufoukno, nen napon, nen'napont (pus fou qu' nos, pus fou qu' nos, n' ènn' a pont, n' ènn' a pont / *pus fô k' nos, pus fô k' nos, n' end a pont, n' end a pont).

Mins la l' sôrcî et les pareys a lu ki vegnnut ataker, tot boerlant:
:*Noz a'lan fêdê vi tolêavou tovo zôt *(nos alans fé des vitolets avou tos vozôtes)

Spirou ni piede nén l' nôr. I lzî creye e papou, po les sbarer:
:*foutém'likan band'dimor tiko (foutez-m' li camp, bande di morticots / ''fotoz m' li camp, binde di mårticots).

Et vo lzès la schapés !

## 
viye avinteure di Spirou avou do walon dvins
Dji vou vir Mioussev (teyåte)

[thumb|Sinne (pal [dramatike di Gochliye)]]
**Dji vou vir Mioussev** (e rûsse "Где вы, месье Миуссов?"), c' est ene pîce di teyåte, ene comedeye, sicrîte pa Valintin Katayev e 1947.

## Rascourti
Li sinne si passe dins l' poice d' èn institut po si rpoizer des cotoûs d' Moscou, ki s' lome « Les Soleas » do tins do comunisse.

On fonccionaire d' ene creche, Zaytsef, doet fé siner on bon po del coleur, po rponde les léts d' efants ôrfuléns. Si directeur, Mioussef, kel doet siner, s' a djustumint vnou rpoizer ås Soleas ci dimegne la. Mins Zaytsef n' a nén si cwåte di fonccionaire sor lu. Ça fwait k' on nel leye nén moussî.

Mins dizo ses ouys intere li feme Doutkine, ki si ome, c' est on grand professeur. Zaytsef tuze di s' fé passer po l' ome da Clava Igniatchouk, on no k' i trouve dins l' gazete. C' est ene djonne agronomresse ki vént d' wangnî ene medaye d' ôr di tractorisse e si academeye.

Et nosse Zaitsef adierceye si côp, tot payant les 55 roubes et 25 copeks pol djournêye di rpoize. Apus ki : vo n' la-t i nén ki l' vraiye Clara  Igniatchouk a dné radjoû a s' galant ci dimegne la a l' Institut di rpoize  « Les Soleas ». On bea mixhe-maxhe s' aprestêye…

## Cotoû istorike
Nos estans e l' URSS di 1947. Gn a yeu des moirts timpesse al guere di 40 et toplin des ôrfuléns. Did la, li bastixhaedje d' ôrfulinats, come li ci ki va-z esse sitrimé deus troes djoûs après l' accion del pîce.

On n' pout nén critiker li redjime stalinisse k' est la al tiesse di l' estat. Les scrijheus d' teyåte ni polèt ki mostrer les biestreyes administratives, pal voye di comedeyes.

Li ci k' a ene rilomêye (li professeur Doudkine, on grand sincieus u Clava Ignatchouk, ene medaye d' ôr di l' academeye d' agricoûteure dins l' pîce) polèt aveur åjheymint des faveurs, come s' aler rpoizer dins on "spå", ou tot biesmint aveur on tiket d' cinema.

## Ratournaedjes e walon
### Dji vou vir Mignolet
On redjårbaedje da Jacques Barry, djouwé a Gochliye les 20, 21, 27 eyet 28 di nôvimbe 2004. Droci, les nos et les fonccions des djins ont stî radaptés a ene comene di Walonreye, avou Modesse Mignolet, on scabén, ki dvént Mioussev.

Li måjhon di rpoize si lome « Les tchabårêyes.

Zaitsev, c' est Linåd Dupont, eployî al comene, i va payî 114 uros et 50 cenes pol djournêye ås « Tchabårêyes »
Clava Igniatiouk divént Rôza Izadora, ene cinsresse ki vént d' wangnî li concours del meyeute aclevresse di pourceas Pîtrin d' l' anêye. Elle a rescontré si galant al fôre di Libråmont.

Gn a des bokets do prumî ake sol tévé walon-cåzante (Youtube), dizo l' tite "Dji vou vir Mignolet".

### Mins w' est i, l' Bouli ?
Ratournaedje da Chantal Denis.

L' istwere si passe a Nameur. Li scabén, on lomé Bouli, a vnou passer sacwants djoûs po si rpoizer.
 
C' est Guy Brosteaux k' a metou l' pîce el sinne å Teyåte di Nameur, diviè 2005.

### Dji vou vey Mioussef
Tradûte a pårti do francès pa Willy Leroy, sins cnoxhance des ôtes modêyes e walon, ele fourit djouwêye pal dramatike di Veskeveye e 2016.

On wåde les personaedjes del Rûsseye come dins l' mwaisse ouve. Dins l' foyou d' prezintaedje, on prezinte li cotoû istorike la ki l' pîce a stî scrîte.

## Sourdants
Munujhreye

thumb|
thumb|fijhaedje d' ene rowe di molén pa on mnujhî
Li **mnujhreye**, el **munujhreye**, c' est l' ovraedje do bwès po fé des gros meubes, des ouxhs, finiesses, evnd.

## Motlî
Onk ki fwait çoula si lome on **[[mnujhî]]** (ene munujhresse).

Li ci ki fwait del fene ovraedje avou l' bwès, po des beas ptits meubes, des scrineas, evnd. si lome purade on scrinî.

Li ci ki fwait purade les tcherpintes si lome "tcherpetî" ou "tcheptî".

Tos les lingaedjes ni fwaiynut nén ces diferinces la po les djins d' mestî ki travayèt l' bwès.

## Ovraedjes a pårt
Fijhaedje di rowes di molén

## Hårdêye difoûtrinne
*
Scrinî

On **scrinî**, c' est on ome di mestî ki fwait des fenès ovraedjes avou l' bwès : belès tåves, tcheyires, scrineas, evnd.

Li scrinî overe ene miete come li mnujhî et l' tcheptî, mins avou des mo pus ptitès usteyes.
Betchete s-

Li **betchete s-**, c' est ene betchete, co ene miete vicante, mins k' a deus sinses foirt diferins, shuvant les mots :
* on rafoircixhant sinse (adon, li bodje sereut purade on viebe :
:* = bén  ;  = bén  ; 
* on rsaetchant sinse (adon, li [[bodje (linwince)|bodje]] sereut purade on [[sustantif]]) :
:* = rissaetchî l' cawe ;  = rissaetchî les coxhes ;  = rissaetchî les « s » (= coxhes) ;  = rissaetchî l' coine ;  = rissaetchî l' crinme;  = rissaetchî l' pî (d' on meur).
* bodje nén clair :  = bén tronner tot morant (?) ;  = ?;  = bén « bårer » (?).

## Alofoûmes
Tot shuvant l' rîle des troes cossounes, li betchete s-  si pout todi dissipotchî (si-) ou prinde ene divanceye voyale (es-)
:*Dji va *'s**tinde mes bresse ; va t' **si**tinde dins t' lét ene dimeye eure; va t’ **es**tinde sol divan
:''Do **s**cramé laecea ; ele **si'''craméve li laecea divant del mete al laitreye; ele l' escrame del niût avou on scramoe (ene tåye).

## Vicansté
Li rsaetchante foûme a stî tenawete eployeye dins des noûmots :
: = rissaetchî les pires.

## Rishonnance avou l' francès
Li betchete walone s- respond al betchete francesse (gåmesse & tchampwesse) é- : 
* rafoircixhant sinse :  = stinde
* rsaetchant sinse :  = scoirner ;  = scoxhî ; scramer = 
* bodje nén clair :  = splitchî.

 (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Valintin Katayev

**Valintin Petrovitch Katayev** (riscrît ossu **Catayef**; e rûsse : Валентин Петрович Катаев), c' est on scrijheu k' a skepyî li 28 di djanvî 1897 et k' a morou li 12 d' avri 1986.

Il a scrît des romans, des noveles et des pîces di teyåte.

## Djudjmint d' ses scrijhaedjes
I s' riskêye a critiker li pezansté di l' administåcion sovietike, mins a môde di comedeye, come divins «Dji vou vir Mioussev». Ses personaedjes sont si univiersels ki cisse pîce la a stî rimetowe sacwants côps e walon.
Li societé des longuès pupes di tere (tchanson)

**Li societé des longuès pupes di tere**, c' est ene viye tchanson e walon.

Elle a stî rtrovêye addé les Walons del Wisconsene. Adon, elle egzistéve surmint e 19inme sieke.

## Tecse
:*Li societé des longuès pupes di tere, 
:*C' est des gayårds k' inmnut di s' amuzer. 
:*Ey il inmnut bén do boere dins leu ptit vere
:*Mins i n' savnut nén cwand c' est tins d' eraler.
:*Tins d' eraler, tins d' eraler
:*Vos savoz bén k' les femes sont droles
:*Tins d' eraler, tins d' eraler
:*Pupont di liårds a dispinser.

## Ortografeye des Walons del Wisconsene
:*Li societee de lonnk eh pipp dy tehrr, 
:*seh de gaayaar kam neh di sommeuzee 
:*eh i lamm neh ben de bwehrr dehn leuh pti vehrr
:*Meyh inn saavneh nen konn seh tehng de raalie

:*tehng de raalie tehng de raalie
:*eh i lann di ki leuh femm sonn droll *(et il ont dit k' leu femes sont droles)
:*tehng de raalie tehng de raalie
:*pipp pooneh dollaar ah disspansee * (pupont d' dolårs ...)
Li curé d' Såtô (roman)

thumb|Coviete

**Li curé d' Såtô**, c' est on roman e walon sicrît pa Auguste Laloux. C' est l' troejhinme roman då Gusse, après «Li ptit Bert» eyet «Les soçons».

Elle a stî publiyeye dins « *[[Vers l'Avenir]]* » do 15 d' awousse 1967 å 23 d' djulete 1968, pårteye e 48 bokets (djusse come Pa totès stroetès voyes (roman)).

Li roman a stî eplaidî come live pa Bernard Louis e 2011, enimådjî pa Sabine de Coune.

Si spès motlî (24 pådjes), adjinçné pa l' eplaideu, rileve des mots pacô waire documintés ôte pårt. Ossu, il est rprins sol limero **[C63]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Rascourti
L' abé Matiasse, li novea curé d' Såtô, ni s' etind nén avou l' mayeur. Les Såturlins si pårtixhnut e deus clans : les cis ki sotnèt l' curé (et conte do mayeur), et les cis ki sont pol mayeur (et conte do curé). Ces-ci ont minme divnou protestants.

So ç' tins la, Manu, li fi do mayeur, a l' beguén po Mareye, li feye d' on mineu des "sconte-do-mayeur". C' est on amour sins espwer, shonne-t i, dabôrd.

## Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li no do viyaedje rishonne a Såtoû, mins ci sereut purade on viyaedje do Condroz ou … Dorene.

Li roman cmince divant l' guere di 40, å moumint ki les recsisses kimincént a s' mostrer. On djåze di Leyon Degrele.

C' est l' egzôde di 1940, ki, al fén des féns, va fé candjî li destinêye des personaedjes.
Redjon del Biobío

Li **Redjon del Biobío** c' est ene des 15 redjons del Tchili.

* Mwaisse-veye: Concepción
* Sitindêye: 37.069 km²
* Populåcion: 2 036 443 dimorants (2010)
* Dinsité: 55 djins/km²

## Provinces
* Concepción, Ñuble, Biobío, Arauco.

## Comenes

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Li waibe oficire del Redjon del Biobío {es}
Imprimreye

L' **imprimreye**, c' est l' tecnike li rprodujhaedje di lives d' ene manire mecanike.

C' est eto eyet l' måjhon la k' on-z imprime les lives, eyet l' cwårtî economike a vey avou cist ovraedje la.

## Istwere
### Divant Gutenberg
Divant Gutenberk, gn aveut ddja di l’ imprimaedje pa blok di letes, totsu bén el Chine k’ e l’ Urope. Gutenberg va diswalper cwate ponts do sistinme d’ imprimaedje, po l’ rinde capåbe di produre des contrumasses di lives so waire di tins, et avou on bon rzultat.

L’ imprimaedje pa blok di letes esteut cnoxhou el Chine dispu al boune 868 (l’ anêye k’ on a rtrové li prumî live imprimé. Mins les letes divént esse schavêyes dins l’ bwès. On pleut produre bråmint d’ egzimplaires d’ on metou live, mins nén des peclêyes di lives.

Des progrès par après, ça a stî les caracteres e taexhon (cûte tere) mins ces-ci sont cazuwels, et après sacants lives, li cwålité di l’ imprima baxhe pår.

Dispu l’ 15inme sieke, les Corêyins avént ddja on sistinme d’ imprimaedje avou des caracteres di fier.
L' imprimreye a stî bråmint amidrêye pa Johannes Gutenberg (on dit sovint k' c' est lu k' l' a-st edvinté). Li prumî live foirt rilomé imprimé avou les usteyes da Gutenberg, ci fourit li Bibe da Gutenberg.

### Amidraedjes da Gutenberg
Gn a cwate mwaisses ponts dins l’ imprimreye modiene :
* des letes rissaetchåves et on sistinme po les agritchîs stocaesmint so on sopoirt.
* ene presse ki fwait djonde les letes avou l’ sopoirt do scrijhaedje 
* ene boune intche
* on bonmartchî sopoirt do scrijhaedje : li papî lu-minme (divant c’ esteut do påtchmint)

Gutenberk amidra tchaeke di ces cwate ponts la, po-z aveur on rade produjhaedje di bråmint des lives di boune tinowe.
### Après Gutenberg
L' imprimreye si va stramer tocosté. Les machines divnèt todi pus pouxhantes. 

Ci n' est ki dins les anêyes 1990 ki les imprimeuses éndjolikes vont divni les seules eployeyes tatavå l' Daegne.

## Efets diléreces di l' imprimreye
### Diswalpaedje del civilizåcion
E 13inme sieke, les Chinwès estént bråmint pus avancîs ki les Uropeyins. L' Urope ni va divni li cinte do diswalpaedje del djin k' a pårti do 16inme sieke, et i shonne ki c' est gråce å spårdaedjes des lives ki n' esta possibe k' avou des toplin des imprimreyes tocosté.

### Rifondaedje des langues
Sacwants lingaedjes ont polou esse rifondous avou l' arivêye di l' imprimreye. Dins ç' tchena la, on mete sovint l' almand, pal voye di l' eplaidaedje del Bibe dins çou ki s' va lomer hôt almand.

Sifwaitmint, on vout k' l' inglès åye sitî ehåyî pa èn imprimeu d' Londe lomé Claxton.

## Hårdêye difoûtrinne
* 

## Sourdants
Bôdrindje

**Bôdrindje** (F. *Botrange*, almand *Bodrange*), c' est on hamtea del Rubiveye.

Il est cnoxhou pa s' tour, et pår lomé "**al tour**" (la-minme *al tôr*, F. *signal de Botrange*). Mins gn a eto ene sitindêye ki fwait bén on km2 åtoû del tour ki s' lome **so Bôdrindje**, **dizo Bôdrindje**.

## Djeyografeye
 «Tour di Bôdrindje»
Li bute Baltia, 7 metes hôte, monte a 700 m ådzeu do livea del mer. Adon, Bôdrindje avind les 693 metes; c' est l' pus hôt pont del Walonreye, et pår del Beldjike.

## Istwere
thumb|Bône des troes vîs payis
So Bôdrindje, gn a ene bône ki mostere li resconte di 3 vîs payis :
* li principåté di Ståvleu-Måmdiy
* li conteye do Lussimbork
* li dutcheye do Limbork

## Sourdants
Pucele (discramiaedje)

* djonne feye co etire
* pucele (planete) (li planete des cis skepyîs inte li 24 d' awousse et l' 22 d' setimbe)
* pucele (plante) (*Galanthus nivalis*)
Pucele (plante)

Li **pucele** (on dit eto : ..., ...), c' est ene plante avou des blankès fleurs, k' aparexhe li prumire après l' ivier dins les climats come li ci del Walonreye.

 *[[Galanthus nivalis]]*

Mins gn a des ôtès sôres di puceles.

## Li pucele come essegne

Elle est mostrêye dins l' essegne do viyaedje di Dobrin, e l' Tchekeye.
Tirlibibi

On **tirlibibi**, c' est on djeu d' dicåce, di fôre, di cazino, k' on wangne (ou piede) d' astcheyance et nén d' adierçaedje.

Li ci ki djowe a ces djeus la est lomé **[[trimleu]]**.
Djeu

[vignette|Riprezintaedje imådjrece do [kiliyè, on djeu d' efants.]]

On **djeu**, c' est on pasmint d' tins k' on fwait avou des ôtes po s' amuzer. Gn a sovint onk (ene) djouweu(se) ki wangne.

Cwand on djowe on djeu des cwårs, on dit k' on trimlêye.

On djouwet, c' est ene sacwè k' les efants djouwnut avou.

## Sacwants djeus
* Cwårdjeu
* Soudokou
* Tchestea d' pougns
Rafael Correa

**Rafael Correa Delgado**, sipoté «**&nbsp;Rafico&nbsp;**», c' esteut l' prezidint di l’ Ecwateur etur 2007 eyet 2017. 

## Sourdants & pî-notes
Cwårdjeu

[thumb|Djouweus d' piket ([pondeure da Ernest Meissonier)]]
On **cwårdjeu** ou **djeu d' cwåte**, c' est on djeu avou des bokets d' papîs avou des desséns dsu (les **cwåtes** u **cwårdjeus**) ki s' djowe sovint a sacwants (deus, cwate djouweus).

Si on djowe po des liårds, les cwårdjeus polnut divni do trimlaedje.

## Mwaissès piceures
Divant d' djouwer, on djouweus maxhe li paket d' cwåtes et lzès dner shuvant les regues ås djouweus. 

Ces-ci elzès catchnut po k' on n' voeye nén leu djeu. 

Pu tot shuvant l' droet di tchaeke djeu, elzès vont djouwer (mostrer azès ôtes), et l' wangnant ramasser les plis.

Gn a minme des cwårdjeus k' ont pout djouwer tot seu (reyussite).

## Coleurs
Dins les cwårdjeus djouwés el Walonreye, gn a cwate coleurs : les **cours** (*keurs*); les **cwåreas** (*cârôs*), les **makes** u **trefes** et les **påles** u **pikes**.

Gn a 13 cwåtes di tchaeke coleur: li **hasse** (l' *as´*) k' a l' limero 1 et ene grande valixhance, les **schitas** ou schinayes (do 2 å 10, ki n' valèt waire) et les imådjes (**roy**, **dame**, **vårlet**).

## Sacwants cwårdjeus
* al brûte
* å couyon
* al maniye
* å piket
* å vint-ey-onk
* al banke rûsse
* al biesse
* å piket
* å poker
* å rami
* al reyussite
* å wiss

## Cwårdjeus avou des ôtès imådjes
Les cwåtes espagnoles: les cwate coleurs, c' est li spêye, l' ôr (pîces d' ôr), li bringonea et l' tabeur.

Li djeu d' taro.

## Istwere
Li prouve istorike di l' egzistance di djeus d' cwåtes aparexhe å 14inme sieke dins des scrîts k' endè disfindèt l' djouwaedje.

On tuze k' i s' ont spårdou avå l' Urope avou les årmêye, boutans al guere di trinte ans.

## Motlîs walons des cwårdjeus
* Marc Dewart, «*[[Live so les cwårdjeus a Måmdiy|les anciens jeux de cartes à Malmedy]]*».
*  (dedja studyî sol Wiccionaire)

## Sourdant
Tchiyote

thumb|Tchiyote el France (2012)
Ene **tchiyote** (on dit eto : ene **raiwire**, on **cabinet**, on **djok**, ene **ahesse**, ene **sicrete**, des **waters**, ene **twelete**, ene **pitite plaece**, on ptit indroet), c' est ene plaece arindjeye esprès po les djins î aler tchire.

## Motlî
Divinltins, li tchiyote esteut metowe foû del måjhone. Did la, li ratourneure "aler a l' ouxh" po dire "aler tchire".

Dispoy ki les tchiyotes sont des bén etertinowe plaeces, ådvins des måjhones, on dit purade "twelete" ou "cabinet".

## Årt peuprece dins les tchiyotes
So les ouxhs des tchiyotes, do costé d' l' ådvins, on trouve sovint des scrijhaedjes u des plake-tot-seu. C' est ene manire di fé passer des messaedjes sins dvou s' mostrer.


Tag avec réponse en wallon.jpg|ene sakî a scrît «ayi!» e walon dins les tchiyotes de l' aisse del Tuzance di Nameur (2024)
Autocollant Kerdji mais impeccap.jpg|plake-tot-seu e walon del binde di tchanteus Les Slugs, dins les tchiyotes del bressene *La Source Beer Co* a Låken (2024)


## Sourdant