Betchfessî å

[thumb|li dobe prononçaedje est rilevåve dins l' no e francès do viyaedje d' [Åve-el-Fåmene (*Ave-et-Auffe*)]]
[thumb|Bra si prononce cial ''Brâ'', mins po [Brå-dlé-Libråmont, c' est *Brau*]] 
Li **betchfessî å**, c' est on betchfessî scrijha ki si scrît avou l' lete Å. 

C' est onk des prumîs betchfessîs do rfondou walon, avou l' betchfessî ô, la k' il estént ddja cåzu decidés dins l' Franwal Walo +

## Prononçaedjes
### Prononçaedje «å» (/ɔː/)
*  
** : di set eures **å** matén disca nouv eures al nute li magazin esteut drovou 
*  
*  
* : di fé bodjî s' paltot a ç' *v*'å**rin'' la 
*  d'  dins les årmås ; u: on  d'   ([[spot des dmorants|spot]] des djins d' [[Serè]], prononcî come e l' Hesbaye).

=== Prononçaedje «â» (/aː/) ===
* : ''Br**â*** 
* : ''M'''â'''dindje'' 
* : ''t'''â'''ye'' 
* : i vénrè ***â*** matén 
* : al difén el bijhe a dit k' elle èn ''s'''â'''réve'' 
*  d'   ([[spot des dmorants|spot]] des djins d' [[Serè]], come dit a Serè minme).

=== Prononçaedje «au» (/oː/) ===
Li scrijha «au» est rprins do sistinme [[Feller-Léonard]]
* : ''on-'''au'''be'' 
* : ''kich'''au'''de'' 
* : ''dic'''au'''ce'' 
* : ''a pîs dch'''au'''s'' 
*  d'  dins les :  ''in r'''au'''yeû d' cl'''au'''s dins les '''au'''rm'''aus***  (spot des djins d' Serè, come i sereut rprononcî après Nameur u l' Årdene nonnrece).

### Prononçaedje «ôⁿ» (/õ/)
* : li pus bea des cados, l' amour ki candje li *vic*'ôⁿ**rèye''  (tchanté pa [[Jean-Pierre Darras]])
* : avou leus vîs ''r**ôⁿ**tch**ôⁿ**s''  (tchanté pa [[Jacques Lefebvre]])

=== Prononçaedje «an» (/ã/) ===
* : ''W**an**tche'' 
* : ''h**an**vèrnau'' 
* : tier di ''M**an**.m'dîy'' 

=== Prononçaedjes pus courts ===
Li longueur pout baxhî dins sacwants mots, aprume dizo spotchance do francès, k' a on prononçaedje court po les minmes mots calkés do walon (''Libr**a**mont'', di ).
* : ''wârder => w**a**rder'' 
* : ''tchabaurer => tchab**o**rer'' 

== Sourdants etimolodjikes do betchfessî å ==
=== Cas erîlés a pårti do stok etimolodjike ===
Fonolodjicmint, li betchfessî å pout esse riwaitî come li rashiaedje d' on [[foninme]] do walon, ki provént d' on stok latén, pu rålmint tîxhon di ces sôres cial :
* shuvion A + L u R + cossoune :
** latén "''calce''" => 
** tîxhon "''bald''" => , 
** latén "''arbolum''" => 
** latén "''carnus''"  => 
** gayel "''carro''" => latén "''carrus''" => 
** latén "''tabula''" => 
* Cawetes latenes ''-ala'' et ''-alis''
** latén "''scala''" =>  
** latén "''canalis''" => 
* shuvion A + M + Cossoune
** tîxhon : "''brambasia''" => 
** latén : "''mansionen''" => 
* shuvion A + S + Cosoune
** latén "''pascha''" =>  

Portant, ls minmes bodjes etimolodjikes polèt aveur [[fornaiviaedje linwistike|fornaivyî]]. Insi :
* "''caldus''" a dné "" et , mins eto , ,  ([[betchfessî ô]]), .
* "''altus''" a dné  (, ), mins eto , 

=== Ortografiaedje d' èn accint ===
Divant R, li A divént åjheymint long e walon ("â",  "å" u "ô"). On a pacô ricnoxhou cist accint la come on betchfessî.
* , 
* [[cawete -åcion]]
* [[cawete -ål]]

Mins des ôtes côps, on n' ritént nén l' accint :
* , ,  (sotåne, douwåne après Lidje)

=== Cas a pårt ===
Les mots ki shuvnut n' egzistèt nén a Lidje dizo l' ortografeye "å".
*  : latén ''per'' k' a dné ''pâr'' dins l' Eter-Sambe -et-Mouze et a Vervî (pa des voyes diferinnes), ''pôr'' a Lidje et ''por'' di [[Hu]] a [[Måmdey]] ([[sipårdaedje del pitite banane]]).

== Istwere do betchfessî å ==
=== Eployaedje e sistinme Feller ===
[[Imådje:Lete a-tchapea Lidje 1757.jpg|thumb|300px|pådje do motî da Cambresier ki mostere les deus sôres di scrijhaedjes pol Payis d' Lidje e 1757]]
Il esteut eployî dins l'&nbsp;sistinme di scrijhaedje [[sistinme Feller|Feller]] po, teyoricmint, riprezinter on son a mitan vôye inte /ô/ eyet /â/, tipike di sacwantès coines del [[Hesbaye]]. 

Mins, dins l'&nbsp;pratike, c'&nbsp;est eployî po les pårlers d'&nbsp;Lidje ossu bén po /ô/ (a [[Lidje]]) ki po /â/ (a [[Serè]]). Insi, i sierveut ddja d' betchfessî scrijha sins l' dire, dins ene sôre di [[rifondaedje d' ene langue|rfondaedje]] naturel.

Sorlon les rawetes do [[motî da Cambresier]] (1757), i shonne k'&nbsp;å 18inme sieke, li prononçaedje li pus corant a Lidje di l'&nbsp;oyon "å" esteut "â" (dins l' imådje '', , , ''). A [[Limbôr]], a l'&nbsp;Ess di Lidje, l'&nbsp;oyon est scrît come e 20inme sieke a Nameur (au). 

On scrît sifwaitmint "â", å minme moumint, dins l' [[teyåte lidjwès (operås)|teyåte lidjwès]] (1756-1757).

Li prononçaedje ålwetrin, a môde daenwesse, ni datreut ki do [[19inme sieke]] a [[Lidje (veye)|Lidje minme]]. 

Å 20inme sieke, i s' rescontréve, a l'&nbsp;Ouwess di Lidje, disk'&nbsp;a [[Hu]] et [[Hanut]].

A Nameur, c' est [[Jean Guillaume]], tot carwaitant l' [[Motî da Léonard]] avou [[Lucien Léonard|si oteur]], ki lyi fjha riscrire avou "au" tos les mots k' alént esse rifondous avou l' betchfessî å. Les ôtes sicrijhaedjes "au" (''tchaud'', ''aute'', on ''pau'', on ''trau'') , ki corespondèt å [[betchfessî ô]], serént scrîts avou "ô". Les [[Relîs namurwès]] alént bénrade accepter cisse rîle la.

=== Eployaedje e rfondou walon ===
E 1992, avou l' [[Motî Walo +]], on s' rinda conte ki bråmint des mots des cwate coines del Walonreye estént les minmes, a pårt on prononçaedje d' ene longue voyale, ki pleut esse â, å (ålwetrin) u ó. C' est tot naturelmint k' on-z atåvla di scrire tos ces mots la avou l' lete å, k' aparexheut come oridjinåle, et ki mostréve li pus pwès do lidjwès dins li [[rfondou walon]]. Li [[betchfessî å]] aveut vnou å monde. 

Li lete Å fourit acceptêye come sicrijha do rfondou å [[raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje]] e 1996.

Elle est eployeye e come betchfessî scrijha, avou les minmès valixhances k'&nbsp;elle a po do bon dins les pårlers lidjwès. Ele riprezinte çou k'&nbsp;est scrît dins les scrijhaedjes coinreces come ''â'', ''å'', ''ô'', ''au''.

A cåze di si eployaedje e rfondou, li betchfessî å va esse ricnoxhou totavå come sene ortografike do walon.

[[Imådje:abole-unicode.gif|center|framed|Dispu 2002, li å est ricnoxhou eternåcionålmint come on sene ortografike do walon <small>(saetchî foû do live eplaidî på Consorciom Unicôde, 2002).</small>]]

=== Istwere des foninmes ki s' vont scrire avou l' betchfessî å ===
Li troke latene "al" + Cossoune" (come dins "''palma''" (), "''salvu''" ()) va divni [ó] (long O) e francès ey dins ene grande sitindowe des [[accints do walon]]. Li troke a passé "al" a "aw" do [[7inme sieke]] å [[10inme sieke]]. Cisse troke la va divni "ó" do [[14inme sieke|14inme]] å [[16inme sieke]].

Dins l' [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]] et l' ci d' [[Bastogne]], cisse troke la va divni soeye-t i "â", soeye-t i "å" [à:].

Ci candjmint la est ddja bén la dispu l' [[11inme sieke]], come on l' voet pa des "o" metous dins les [[scrîta|vîs scrijhas]] po des bodjes laténs avou "a" 
* ''Soseis'' (1064) po  (la ki l' bodje est dandjreus , latén "''salice''.
* ''Giv**o**fosse'' (deujhinme mitan do 12inme sieke) po . 

== Mapes ALW a corwaitî ==
Sacwants mapes [[ALW]] vont mostrer on spårdaedje classike des disfondowes:
* : [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=96 Mape **1** 12]
* : [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=114 Mape **1** 21]
* : [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=102 Mape **1** 15]

On les pout rtrover, maxhî avou les cenes do [[betchfessî sch]] dins l' mape di  [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=134 ALW **1** 31]

Dins l' cene di , li cogne «â» est sorriprezintêye; les dnêye sont maxheye ås cenes do [[H prumrece]]: [https://alw.uliege.be/alw/?alw_volume=1&alw_page=172 ALW **1''' 50]

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî å (so l' Aberteke)
* Sicole po ls efants sol betchfessî å (so l' Aberteke)
* Teyoreye sol betchfessî å (so l' Aberteke)e francès)
* 
* Bae di dvizes so les disfondowes avou «ê»

## Sourdants & pî-notes