Hosmint d' tere do Hawse (2023)

[thumb|ôte måjhon d' pire findowe totoute [Irhil (viyaedje)|Irhil]]
Li **hosmint d' tere do Hawse** (e-n amazir ⴰⵏⴷⵓⴷⵉ ⵏ ⵍⵃⵓⵣ, andodi n lḥoz) ou li **stombixhmint d' tere Marakech-Asfi**, c' est on tronnmint d' tere k' a-st avnou li 8 di setimbe 2023 on pô après 11 eures al nute dins l' Grand Atlasse (Marok).

[thumb|oto d' ene famile di viziteus vinant d' [Cazablanca]]
thumb|moskêye istorike, novelmint tote rifwaite, et k' tot a croûlé
[thumb|tchape croûlêye d' ene plinne pîce ([Talate n Yacoube)]]

## Mwaissès dnêyes
Il a stî mzuré muzré a 6,8 sol schåle di Richter.

Gn a yeu des gros distrujhaedjes dins cénk provinces (Hawse, Marakech, Taroudane, Azilal, Chichawa). Mins li stombixhmint a stî rsintou disca Cazablanca. 

Li miercorin a stî plaecî divins les montinnes del comene d' Irhil, e l' Province do Hawse. Mins on a pus djåzé d' Amezmiz å cmince, paski c' esteut a poirtêye d' oto di Marakech.

Gn a yeu on pô moens di 3000 moirts, eyet 50.000 dimorances croûlêyes u dislåbrêyes dins 2.200 viyaedjes et veyes.

Li response foirt rade di l' estat marokin, des soces di bénfjhance et des simpès djins, a stî préjheye tocosté.


Ar Hosmint tere Hawse date.jpg|li date ki n' serè måy rovieye
Damages in Moulay Brahim 01.jpg|a Moulai Brahim, li londmwin
Hosmint tere Hawse voye d' Irhil foû-wåde foû.jpg|voye eviè Irhil, k' il a falou troes djoûs po disbleyî
Amerzeggan ⴰⵎⵔⵣⴳⴳⴰⵏ viyaedje distrût hosmint tere Hawse.jpg|Amerzeggan, onk des viyaedjes les pus distrûts (3 samwinnes après, les rwenes ont stî rsaetcheyes evoye)


## Temognaedjes
Les temoens racontèt k' il esteu 11 eures et dijh, onze eures et cwårt. 

Djusse divant l' kischoyaedje, on temoen raconte k' il a veyou des tchéns ki corént come des araedjîs tot hoûlant al moirt.

Il ont oyou on brut come on mårtea-pik ki bouxhive sol tere (dilé l' miercorin). Pus lon dins l' payis, come on gros camion ki baxhreut d' vitesse po passer so des cahossas.

E minme tins, ezès montinnes, les djins k' estént divant l' ouxh ont veyou ene bleuwe aloumire si spåde avå li stoelî. Les stoeles avént l' air di s' esprinde pu di s' distinde; di s' aprepyî pu di disparexhe.

Gn aveut bråmint des djins ki doirmént. Il ont stî sorprins dins leu måjhon. 

Les viyaedjes k' i gn aveut co des djins ki woeyént ont yeu del tchance. Ces-ci ont stî vitmint distraper les cis k' estént reclôs dins les måjhons.

Dins les måjhons avou on toet di stramé, les djins estént rascovrous d' ene masse di tere. Si les schapeus arivént dins les 10 munutes a disgadjî les efants, i les schapént. Ôtrumint, il estént stofés.

Po les måjhons avou on toet d' beton, les djins si plént fé resserer pa les grossès tchapes k' avént croûlé. Ces-la plént co viker lontins dizo les trigus. Cwand l' tchape ni croûléve nén, ele astokéve les ouxhs et i faleut di l' aidance d' ådfoû po saetchî les recloyous foû.

## Les viyaedjes les pus laidmint acsûts
### Talate n Yacoube
Come si no el mostere, c' est on viyaedje basti dilé on revier (amazir ). Li fond d' tere, c' est do såvlon. Adon, on n' såreut fé les fondåcions so do deur. C' est po çoula ki les måjhons on croûlé come on tchestea d' cwårdjeus.


Måjhons pår distrûtes Talate n Yacoube åbes.jpg
Måjhons pår distrûtes Talate n Yacoube voye.jpg
Måjhons pår distrûtes Talate n Yacoube ravier.jpg


### li viyaedje d' Irhil
 Irhil (viyaedje)

## Bastimints distrûts
### Måjhons
Les måjhons d' mwelons et l' tchape di cimint ont assez bén tnou. Mins si les meurs estént flåwes, u s' il estént bastis sins stocaesse soûmint, li tchape vineut tote djus. Ôtrumint, gn aveut des creveures dins les meurs, aprume å rloyaedje avou les tchapes. Mins les djins reclôs dizo l' beton polnut co esse schapé, disca 3 djoûs après l' rascråwe.

Les måjhons d' pire, avou l' toet d' foite tere ont croûlé pår. Les djins et les biesses (li ståve î est sovint dizo l' coir di lodjisse) ont sofoké dizo tote li poûssire, et mori stofés, s' i n' estént nén radjournés dins l' cwårt d' eure.


Damages in Moulay Brahim 02.jpg|måjhon d' mwelons, divanteure 2inme plantchî djus dresseye (Moulai Brahim)
Hosmint tere Hawse dilé Irhil dilåbrêye måjhon toetea.jpg|måjhon distrûte et toetea di rlodjmint dilé Irhil
Hosmint tere Hawse måjhon distrûte Irhil5.jpg|minme viyaedje, dierin meur
Hosmint tere Hawse måjhons distrûtes Irhil7.jpg|pareymint, måjhons tote e-n ene blesse
Earthquake impact in Imi N'Tala 09.jpg|a Imin n Tala


### Sicoles
Beacôp des scoles ont stî foû uzaedje, mågré k' elle ont mî tnou. Les efants d' primaire ont stî scolés dins des toeteas. Les cis do sgondaire evoyîs dins des veyes toprès (aprume Marakech).


Hosmint tere Hawse sicole distrûte Irhil.jpg|pitite sicole a Irhil (viyaedje)
Coledje Ouddif.jpg|Coledje djusse basti (Ouddif, comene d' Irhil)
Sicole comene Irhil.jpg|ôte sicole del minme comene, pus hôt, waire acsûte


### Bastimints istorikes
Li grande moskêye di Tinmel, ki vneut d' esse rassonrêye tote nouve, a stî tote kischoyowe. Tot l' ådvins, k' esteut co dins les travos po mete li dierin fion, a pår wagué djus. 


Tin Mal Moschee 01.jpg|divanteure divant
Damadjes moskêye Tinmel divanteure 1.jpg|divanteure après
Damadjes moskêye Tinmel ene nouve poite.jpg|pareymint, avou l' novele poite
Tinmal mosque arch DSCF8536.jpg|ådvins, e 2015
20210928 151438EX Mosquée de Tinmal (51632071074).jpg|e 2021
Damadjes moskêye Tinmel ådvins1.jpg|ådvins tot wagué djus, avou les hourdaedjes


 temognaedje do wårdeu del moskêye (e techeleyt, ratourné e walon)

## Aida
Li londmwin minme do tronnmint d' tere, l' aida esteut apontyî, pal voye di totes les administråcions marokinnes. C' est l' årmêye k' esta l' prumire so les plaeces les pus retrôclêyes, avou les elicopteres. Dilé les viyaedjes les pus distrûts, les sôdårds bastixhît des toeteas. Ci fourit eto des medcéns militaires ki sognît les coixhîs.


Royal Armed Forces during 2023 Al Haouz earthquake 4.jpg|toeteas des sôdårds
Humanitarian aid in Adassil 2.jpg|medcén d' l' årmêye sognant on malåde
Rescue efforts in Talat N'Yaaqoub 12.jpg|elicoptere di l' årmêye epoirtant des coixhîs


Les comenes, les provinces et les redjons, k' ont tertotes des paileuses et des buldozers, s' ont metou e dvwer di rimete d' accion les voyes di montinnes k' estént côpêyes pås raboulas u pås croûlaedje des boirds di voye. Adonpwis, des ambulances, camionetes et des djipes po tcheryî l' aida et les coixhîs.


Ighil aida camionetes.jpg|camionetes et citere a l' aiwe (Irhil)
Ambulance province Hawse Arg.jpg|ambulance tot ådzeu del montinne (Arg)
Aftermath of earthquake in Taroudant Province.jpg|pareymint, vinant d' Taroudinne
Aida Irhil djipe pompîs.jpg|djipe di pompîs (Irhil)


Bråmint des payis etrindjirs propôzît di l' aidance. Les prumîs arivés fourît les Espagnols et les Inglès, avou des tchéns cwereus des coixhîs co vicants et splinkîs divins les rwenes. Les Emirats Arabes Unis eyet l' Catar evoyît des contneus presses a siervi d' lodjmint dujhåve.


Earthquake impact in Imi N'Tala 02.jpg|pompîs inglès dins les rwenes a Imi n Taala
Earthquake impact in Imi N'Tala 13.jpg|sifwaitmint
Foreign aid during 2023 Al Haouz earthquake 01.jpg|cwårtî des aidants espagnols


Adonpwis, les djins di totes les veyes et gros viyaedjes do Marok ramexhnît di l' amagnî et des covtoes po-z evoyî ås rascråwés. L' aida esteut evoyî pa camionete u camion, ki håynént li drapea marokin u ene afitche «caravane di l' aida po les sinistrés».

Pareymint, des soces ou pår des mierdjins vinît di l' etrindjir avou d' l' aida, cwerant les plaeces metowes pus lon k' avént stî mescoyowes des prumîs arivaedjes.


Toetea rashonnaedje aida htH Sidi Smail.jpg|toetea pol rashonnaedje di l' aida a Sidi Smayil (viyaedje des Douccala)
Camionete tcheriaedje aida htH.jpg|camionete avou l' afitche del caravane ås colis
Hosmint d' tere Hawse camion aida1.jpg|camion rivnant d' awè stî dné d' l' aida e plinne montinne
Hosmint d' tere Hawse camion aida2.jpg|li minme
Oto aida plake lussimbordwesse.jpg|camionete rashide e l' Grande Dutcheye aminant d' l' aida rashonné a Metz
Oto privêye poirtant aida falijhe pires a zinguezele.jpg|Oto privêye poirtant d' l' aida dilé ene riskeuse falijhe
Hosmint tere Hawouze Asloun dinaedje aida faxhes.jpg|cossemaedje di l' aida d' ene soce
Oto privêye portant aida viè Arg.jpg|oto privêye poirtant d' l' aida viè l' dierin viyaedje avou on tcherå


Po les viyaedjes sins tidje po-z î aler, c' esteut des moultîs et les ågneus ki rtcherdjént les colis et les monter so les tiers pa des pazeas moultreces.


Irhil aida a tcheryî pus hôt pås moultîs.jpg|aida a tcheryî pa les ågneus viè les viyaedjes sins voye
Moultîs ritcheriaedje aida.jpg|moultîs presses a-z aler cweri l' aida a rtcheryî


Gn ava eto des sicologues et des educateurs u educatresses po sotni les efants, pår les cis k' estént divnou ôrfuléns. Des djins k' i gn a avént eto sondjî d' apoirter des djouwets.


Camp rilodjmint Ijoucak djeus efants aidantes djaponesses.jpg|efants djouwant avou des aidantes djaponesses (campmint d' Ijoucak)
HtH dinaedje di djouwets.jpg|dinaedje di djouwets sol voye
HtH dinaedje di djouwets pitit valet mikè.jpg|pitit valet tot binåjhe avou s' mikè


## Biesses di cinse dins l' hosmint d' tere
Dins les viyaedjes bastis so les tienes, li ståve est å raeze do dzo del måjhon, pu li coir di lodjisse est ådzeu. Adon, bråmint des biesses d' aclevaedje (gades, poyes, kékès vatches) ont peri stofêyes dizo les termints del croûlêye måjhon.


Earthquake impact in Tizi N'Test 12.jpg|vatche sitofêye dins l' croûlaedje di si ståve
Hosmint tere Hawse Irhil gades sorvicantes.jpg|gades sorvicantes a Irhil rimontant a leu ståve metou foû do vî viyaedje
Hosmint tere Hawse måjhons distrûtes Irhil colons.jpg|colons rcwerant après leu colebî


## Rissôtaedje di sourds
Li londmwin do hosmint d' tere, å matén, les djins ont stî sbarêye di vey des sourdants a ses plaeces k' i gn aveut måy pont yeu. Les aiwes k' estént a setch (aiwe d' Agdemte pol comene d' Irhil (ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵓⴳⴷⵎⵜ, asif n ougdemt) et l' Aiwe di Fisse (ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⴼⵉⵙ, asif n fis, oued N'fiss) restît plinnes tot d' on côp.

Çoula s' esplike på splincaedje des potches d' aiwes soterinnes pal pression di sorlevaedje del montinne.


Rissôtaedje sourdon falijhea dilé Arg.jpg|rissôtaedje dins l' falijhe dilé Arg
Rissôtaedje sourdon falijhea dilé Arg rascodeuse.jpg|rascodeuse d' aiwe di sourdon
Rissôtaedje sourd olivî Amerhrasse.jpg|rissôtaedje divins ene olivete dilé Amezmiz
Rissôtaedje dilé Amezmiz.jpg|ôte novea sourdant
Rissôtaedje voye Afella Irhil.jpg|co èn ôte, dins l' minme contrêye
Hosmint tere Hawse rissôtaedje Amzughni efants.jpg|èn ôte ki trevåtche li voye di Marakech å Tizi n Tess
Hosmint tere Hawse rissôtaedje Amzughni.jpg|li minme on pô pus hôt
Aiwe di Fisse tiesse voye Irhil.jpg|Aiwe di Fiss, plinne, adon k' elle est cåzu setche a ç' såjhon la


## Spitaedje e l' air di grossès pires
Foirt dilé l' miercorin do seyisse, a [Alousse, gn a des grossès pires k' ont stî pordjetêyes e l' air et ateri dins les vås sins hetches sol pindant des tienes.

<gallery>
Pordjetaedje grosse pire åbes siketés-fritches.jpg|les fritches mostrèt èn åbe siketé di ç' costé ci do tiene (nén tot croûlant tot do lon do pindant)
Volantès pires Alousse åbe coixhî fritches.jpg|did la, li pire a ridé djus et sketer l' raiwire di beton
Grossès pires pordjetêyes e l' air åbe siketé Alouse.jpg|boket d' l' åbe siketé
Grossès pires pordjetêyes e l' air Alouse aiwe låvå.jpg|grosse pire vinant d' ene cresse, avou li stok d' on bouxhon k' aveut crexhou dins ene creveure
Grossès pires pordjetêyes e l' air Alouse åbe crexhou dins l' pire.jpg|did pus près
Grossès pires pordjetêyes e l' air Alouse aiwe.jpg|di l' ôte des costés
Grossès pires pordjetêyes e l' air Alouse oto.jpg|ôte grosse pire abatowe di l' ôte costé do rixhea, sins hetche al tere
</gallery>

== Rilodjmint des djins ==
Totes les familes k' avént yeu leu manaedje croûlé u djusse crevådé ont rçû on toetea dins les 2 a 10 djoûs. 

Gn a on subzide k' a stî vôté po li rbastixhaedje (130.000 dirams po les måjhons waguêyes djus, 80.000 po les dbrôlêyes). Avou ça ki ces sinistrés la åront des cwénzinnes tos les moes (2.500 dirams), èn an å long, a cmincî do moes d' octôbe 2023.

Li rbastixhaedje si doerè fé sorlon les uzances d' [årtchitecteure po payis. 


Irhil toetea fwait al mwin.jpg|toetea fwait al mwin (po s' lodjî les prumîs djoûs ki les voyes estént côpêyes)
Timslah toetea fwait al mwin.jpg|èn ôte, a Timslah
Måjhon toetea Sidi Bedhaj.jpg|pitite tinte di scours dilé ene måjhon waire acsûte (a Bedhaj).
Campmint Amezmiz.jpg|campmint a Amezmiz
Campmint Irhil.jpg|campmint a Irhil (viyaedje)
Irhil toetea estat.jpg|toetea do ministere
Tinmel village after earthquake.jpg|pareymint, a Tinmel
Hosmint d' tere Hawse essegne toetea soce bénfjhance.jpg|toetea diné d' ene soce privêye
Agadir oumara toeteas efants.jpg|toeteas a Agadir Oumara (Tagadirt)
Toeteas Arg panes å solea.jpg|panes å solea po dner on pô d' loumire del nute (Arg)
Campmint Irhil tocoe tchôde aiwe.jpg|vicaedje dins on campmint: bari al tchôde aiwe (Irhil-viyaedje)
Campmint Amezmiz raiwires.jpg|Raiwires (Amezmiz)


## Alére
Lucyin Mahin Li hosmint d' tere do Marok,  108 ivier 2023-2024, p. 4. 

## 
Racontaedje do hosmint, djoû après djoû, tot respondant a des emiles

## Pî-notes