open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Live Gaziaux sol tcherwaedje disk' å pwin

Li **Live Gaziaux sol tcherwaedje disk' å pwin**, kel tite e francès, c' est *Du sillon au pain*, c' est on live d' inketes so l' tcherwaedje, pu l' coûteure do frumint, disk' å fjhaedje do pwin.

Les respondeus, c' est les temoens da Jean-Jacques Gaziaux ki viként e payis d' Djodogne.

Il a stî eplaidî e 1988.

Li tcherpinte do live est e francès, mins les temognaedjes, avou les mots tipicmint walon, sont riscrîts e sistinme Feller.

A cåze di s' motlî di 23 pådjes (pp. 445-467) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero **[[C101]]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Sint-Vit

**Sint-Vit** (la-minme, e lussimbordjwès *Sankt-Vith*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.

Lingaedje do payis : lussimbordjwès (limotche bijhrece)

## Ban d' Sint-Vit
* Sint-Vit (veye)
** Tîxhe-Nouvveye
* Rete (Recht)
* Crombak (Crombach)
* Lommersweiler
* Schönberg
Li Swer di Brussele (gazete e francès)

[thumb|[Professeur Totlravi djåze d' on papî do «Swer»]]
**Li Swer (di Brussele)**, c' est l' rilomaedje e walon del gazete e francès ***Le Soir (de Bruxelles)***

C' est ene gazete, dinltins socialisse, edjîstrêye a Brussele. 

## Filozofeye eplaidrece
A stî on tins (kiminçmint do 20inme sieke) k' il eplaideut des bokets e walon, inte di zels les cis da Georges Tondeur.

Pus tård, li gazete a stî ene miete grandiveuss siconte des Walons, dins les anêyes 1970-1980, todi. 

Elle a candjî pår dins les anêyes 1990, tot fjhant des coirnêyes po tchaeke province. C' est ladvins k' on trova cobén des sacwès sol walon. Insi deus årtikes so l' ouve da Lucien Mahin ey onk so Johan Viroux, del pene da Éric Burgraff.

## Sourdant
Tiene (discramiaedje)

* tiene (tier)
* tier (toponimeye) : nos d' plaeces del Walonreye avou "tiene" ou "tier"
* l' addjectif "tiene" mostere ene timperateure ki n' est ni tchôde ni froede.
Tcherdon d' ôr d' Espagne

Li **tcherdon d' ôr d' Espagne**, c' est on tcherdon avou ene bele djaene fleur.

C' est ene magnåve plante, estant djonne.

 *[[Scolymus hispanicus]]*

 Sitoelacêyes.

## Spårdaedje
Crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer eyet el Mîtrinne Urope disk' al Mer Caspyinne. 

Il a stî epoirté pås djins pus hôt e l' Urope, e l' Amerike bijhrece, e l' Amerike nonnrece ey e-n Ostraleye.

## Vicaedje
C' est ene plante dobe-anêyrece, ki vént 20 a 80 cintimetes hôte.

## Uzaedje
E l' Espagne, å Marok et dins ces payis la, on côpe les djonnès djetes. On les cût come verdeure avou ene potêye ou avou on couscousse ou fricassî avou des oûs a môde d' amlete.

Les efants l' pelèt et l' magnî tot crou.

Li rujhe k' i gn a, c' est de s' brouyî et di code les djetes di l' epweznant tcherdon al glou.


File:Tagarninas-cortadas.JPG|po cure
File:Tagarninas-22032010059.jpg|cûtes
File:Remenat d'ous i cardellet5.JPG|amlete avou les djonnès djetes
Rapoirtaedje gaztrece

On **rapoirtaedje gaztrece** ou **rpôrtaedje**, c' est on papî d' gazete, ou on cåzaedje radio, ou on filmaedje pol tévé, ki cåze d' èn etrevén ki s' passe ene sadju, ki l' gaztî rapoirteu î esteut, et k' i ndè vout rapoirter les pondants et les djondants azès lijheus(es), schoûteus(es) ou waiteus(es).

## 
Pådje di hårdêyes eviè des videyos di grands rapoirtaedjes
Dessén

On **dessén** ou **dessinaedje**, c' est ene imådje fwaite avou des traits.
thumb|Amazigh (Berber)  moussè avou on burnou èt pwartant on turban.

## Motlî
Li ci k' el fwait si lome **dessineu** (**dessineuse**, **dessinresse**).

On dessén djusse kimincî si lome ene esbåtche.

## Istwere
Dispu ki les djins sont djins, il ont fwait des desséns, so ene rotche avou ene ponte, al croye, å croyon, al pene avou d' l' intche, evnd.

## Sôres di desséns
* dessén sol bwès
* linodessén
* caricateure
* binde d' imådjes
* dessén industriyel
Payis d' Heve

Li **Payis d' Heve**, c' est ene contrêye naturele del Walonreye, metowe el province di lidje, a Bijhe di l' Årdene.

## Discrijhaedje
C' est on vert payis avou des hamteas et des viyaedjes tapés al volêye, des cis so ene copete et des ôtes retrôclés divins on ptit fond.

I n a ossu deus ptitès veyes: Åbe et Les Batices.

Il est raiwé di l' Aiwe di Berwinne.

## Istwere
Inte 1960 et 1970, ene otovoye a côpé l' payis e deus. 

Les cinsîs ont stou payîs po råyî les åbes ås fruts.

## Lingaedjes
Les lingaedjes so payis sont l' walon eyet l' ripouwaryin (a Bijhe d' Åbe).

Dins les studias so walon d' avår la, gn a l' Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve.

## Dins les belès-letes e walon
Dins les belès-letes e walon, on ndè cåze sovint, veyanmint ki ç' n' est nén lon erî d' Lidje et d' Vervî, deus veyes la k' gn a yeu toplin des scrijheus e walon.

Metans, dins on boket di Prindoz vosse bordon da Louis Lagauche:
:*Cwand l’ floreye Påke aveut metou l’ curé a l’ ouxh, ki Rome s’ aveut ehåsté do ravoyî ses clotches e leus betchous nis et k’ Påke aveut dné ses cocognes, si l’ tins prometeut, dji striméve mi tchapea d’ paye et, tot recokesse, dizo les prumirès båjhes do solo, dj’ aléve fé mi ptit toû e payis d’ Heve. 
:*L’ estchanteu macrea k’ on lome « May » hinéve al pougneye des rôzès fleurs so les pîxhîs, droveut avou des doets d’ aviedje des blancs boton so les tchersîs, et rafûlée d’ ene tinre et rôze capuce les viyès tiesses des melêyes k’ alît drener dzo l’ crake di leus rozlantès pemes.
:*Avou les prés tot verts, dedja spités d’ magriyetes et d’ florins-d’-ôr, li côp d’ ouy endè valeut les poennes.
:*N’ est ç’ nén cwand l’ tere si rschandixh ås hinêyes do prétins ki tot çou ki crexhe foû d’ leye si louke so s’ pus bea et so s’ pus tinrûle.
:*Portant s’ end est insi pol  pus ptite potêye come pol pus ritche paxhisse, çoula vs nåjhixhreut bén vite si l’ estchanteu macrea l’ aveut ståré so ene plate tere di castinne, sins nol ôte ratrait, kissemé cial et la sol frisse bouket k’ on-z a dvant les ouys.
:*Ossu, c’ est pask’ on-z î trouve ene rawete ki dj’ inme li Payis d’ Heve.
:*Dispu les ptitès foidjes d’ årmurî des nozés viyaedjes di Saive, Moirtî, Housse, Sint-Rmey, et des ôtes, les ptitès foidjes la k’ ene eglome tchante ådvins, k’ on tcherdin tchante ådfoû, dvins ene gayole, et k’ des colons s’ pasturèt sol plantche do hapåd d’ ene colebire, dispoy les belès teres des ancyins moennes di Vå Diè disk’ å payis si rlomé des rmodous, ci n’ est k’ des doûcès gripetes et des ledjirès dschindêyes.*.

## Sourdants
Tcherdon Notru-Dame

Li **tcherdon Notru-Dame** ou **tcherdon Nosse-Dame** ou **laecea Sinte-Mareye**, c' est on grand hôt tcherdon avou des måvès fleurs, sins plomion.

C' est ene yebe ås maladeyes.

 *[[Silybum marianum]]* (*[[Cardinus marianus]]*)

 Sitoelacêyes

## Discrijhaedje
Grand tcherdon ki pout crexhe dipus d' deux mete hôt.

Crexhe dins les waerixheas, li long des voyes, so les hourêyes.

## Vicaedje
Florit e moes d' djulete et awousse, el Walonreye, todi.

## Uzaedje
### Come yebe ås maladeyes
Come yebe ås maladeyes on pout prinde les grinnes, les foyes, les raecenes.

C' est èn amer-sitombiant (colagoke), amer-essûnant (coleretike), tinsionrmontant, rikinkant.

Come aperitif, on mete 30 gr di foyes et raecinêyes dins on lite di rodje vén bolant. Pu coler l' maxhaedje. On l' pout prinde eto po les brokes et pol må d' voyaedje.

### Amagnî des biesses
Magnî des ågnes et des chamos e l' Afrike bijhrece.

## Sourdants
Boubåy

**Boubåy** (e Feller, *Boûbåye*, F. *Bombaye*, neyerlandès *Bolbeek*, limbordjwès *Baolbik*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dålem.

thumb|Tchapele et måjhon

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4607**
** davance : **4542**
* Limero diyalectolodjike : **L 18**.
* Arondixhmint : Lidje

## Djeyografeye
Viyaedje do payis d' Heve.
Båze (tchimeye)

Ene **båze**, c' est an coir tchimike  k' a ene fonccion OH-.

Li contråve, c' est on seur ou acide.

## Båze et pH
Ene båze a todi on pH ådzeu d' 7.

## Sacwants båzes
* NaOH (idrocside di sôde)
Seur (tchimeye)

On **seur** ou **acide**, c' est on coir tchimike ki låtche des iyons H+ tot åtoû d' lu.

Li contråve, c' est ene båze.

## Seur et pH
On dismantcha d' seur åré todi on digré d' suristé (muzura d' seurté) ådzou d' 7.

## Sacwants rlomés seurs
* (tchimeye minråle) : seur cloridrike, seur soufurike
* (tchimeye organike) : seur di citron, seur di laecea, seur di frumijhe
* (biyotchimeye) : crås seur, crås seur bôré, crås seur nén bôré (omega 3), crås seur evolant
* (farmaçreye) : seur acetilsåcilike
Molecule

Ene **molecule**, c' est èn ashonna di deus ou sacwants atômes.

C' est l' pus ptit boket k' on pout pårti on coir tchimike, sins candjî ses prôpietés.

## Essegne d' ene molecule

### l' essegne brouxhire
C' est li no des atômes et leu nombe 
:H2O : l' aiwe
:NaCl : li sé d' coujhene
:CaO : tchåsse naturele, vive tchåsse
:Ca(OH)2 : distindowe tchåsse (rimouyeye a l' aiwe)
:C6H12O6 : souke biyolodjike (glucôze)

### li diswalpêye essegne

Ele mostere les loyéns inte les atômes.

### li tcherpinte dins li spåce

C' est l' emantchaedje di boles di diferinnès coleurs, ki mostere eto les inglêyes inte les atômes.
Poevron

Li **poevron**, c' est ene sôre di verdeure k' on cotaeye dins totès sôres di plats po ls assåjhner.

 *Capsicum annuum* (sacwants coûtivas, ås fruts pus rinflés, ki n' pikèt nén el boke; les cis ki pikèt si lomèt del rodje pike ki, molowe, dene li paprica).

## Discrijhaedje
C' est ene plante emîtrinne, 40-50 cm hôte.

Li frut del plante, c' est çoula k' on rascod. I pout esse vete (å pus sovint), mins eto djaene ou rodje.

## Coûtivaedje
Kinolone

Les **kinolones**, c' est ene famile d' antibiyotikes, ki ses molecules sont purade ovrûles disconte les bactereyes Gram-.

## Sôres di kinolones
* seur nalidicsike, seur ocsolonike : sitroet speke
* oflocsacene, ciproflocsacene :  (medcene des djins) : lådje espeke.
* flumicsene, eroflocsacene, marboflocsacene (årtisyince) : lådje espeke.
André Fagnard

**André Fagnard**, c' esteut on tchanteu e walon k' esteut foirt actif tins des dijhnêyes 1960 eyet 1970. Il a nexhou li 2 d' may 1918, a Erbek-Rognon, ey il a morou li 5 di decimbe 2014, a Erbek. Il esteut 96 ans vî.

## Cårire
**André Fagnard** est foiravant cnoxhou po-z aveur stî mayeur di Rbek inte 1989 eyet 1994. Cwek' il aveut, dvant çoula, stî penleu comunå etur 1947 eyet 1982, pus scåbén. Il a porshuvou s' cårire di politikî comunå disk' e 2000. 

## Ovraedje
Il a comincî a scrire e 1955. La k' el RTBF l' aveut-st egadjî, dins les anêyes 1960. Avou Bob Dechamps, c' esteut onk des muzikîs les pus peupreces do vintinme sieke.

## Referinces eyet sourdants
Erbek-Rognon

**Erbek-Rognon** (fr: *Rebecq-Rognon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye askepyî li 1î d' decimbe 1824 (dizo l' redjime holandès), rashonnant les viyaedjes di Rbek et d' Rognon), divnou intité dizo l' no di «&nbsp;Rbek&nbsp;», li 1î d' djanvî 1977, el province do Roman Payis.

## Tuzance walone
André Fagnard î a skepyî. C' esteut on tchanteu walon ey èn ancyin borguimwaisse di Rbek.

## Referinces
Rognon

**Rognon**, c' est on viyaedje del Walonreye, k' esteut franke tere e 1784 a ddja stî rebané li 1î d' decimbe 1824 (dizo l' redjime holandès) avou Rbek, po fé l' ancyin ptit ban di Rbek-Rognon.

Asteure, c' est on viyaedje del comene di Rbek.
Sint-Andrî

**Sint-Andrî** (eto : **Mont-Sint-Andrî**; *Mont-Saint-André*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes li 17 di djulete 1970, po fé l' novele comene di Djérompont, pu avou Ramieye ås grands rebanaedjes.

* Limeros del posse :
** asteure : **1367**
** davance : **5933**
* Limero diyalectolodjike: **Ni&nbsp;83**
* Arondixhmint: Nivele
Blegné (discramiaedje)

* Blegné (comene d' asteure)
* Blegné (hamtea) : ancyin hamtea d' Trimbleu
* Blegné-dlé-Rénse : viyaedje di France, dilé Rénse (Reims)
Toele

* spès brouxhire drap
* ridea d' on teyåte
* blanc lénçoû ou ôte tchoi po-z î mostrer des fimes di cinema
* Toele (internete) (avou ene grande lete) : Daegntoele ås waibes
Li Bwès-d'-Viyé

**Li Bwès-d'-Viyé** (la-minme, *Li Bwès-d'-Vilé* F. *Bois-de-Villers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, 
rebané avou Parfondveye, el province di Nameur.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5170**
** davance : **5740**
* Limero diyalectolodjike : **Na 112** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Nameur

## Tuzance walone
Sicrijheus e walon provnant did la:
* Christiane Binamé
* Anne-Marie François
* Jules Rivière
Jules Rivière

**Jules Rivière**, c' esteut on scrijheu e walon skepyî li 27 di may 1892 å Bwès-d'-Viyé et moirt li 6 di måss 1973. Su no d' pene, c' esteut «Bwès d'Hule».

I moussa ezès Relîs namurwès e 1927. I nd esteut vice-prezidint a s' moirt.

## Biyografeye
Di s' mestî, il esteut sôdård. Il aveut moussî e l' årmêye e 1909.

I fjha l' guere di 14 come sordjant. I va esse tcherdjî di sacwants riskeusès missions, come fé sôtler des ponts. Adonpwis, aler so l' Izer, la k' i serè coixhî deus côps.

El guere di 40, e serè rmobilijhî, come captinne-kimandant (gråde di l' årmêye). I serè prijhnî 5 ans e l' Almagne.

I rvénrè e 1945, et prinde si pinsion.

## Ouve e walon
I mousse mon les Relîs namurwès e 1927.

Divant k' on n' mete e-n alaedje les Cayés walons, il avént scrît dins «Le Guetteur wallon».

C' est lu ki strime li coirnêye e walon «Shijhes et paskeyes» di «Viè l' Avni» e 1935. I va divni mwaisse sicrijheu di cisse pådje la di 1946 a 1973.

I scrijha ses sovnis del guere 1914-1918 dins Shijhes et paskeyes (do 10 d' awousse 1954 å 15 d' avri 1958). L' anêye 1914 a stî replaideye dins les Cayés walons 4/2014.

## Sourdants


## Hårdêyes difoûtrinnes
Batreye di Caporetto

Li **batreye di Caporetto** (lomêye eto batreye di Karfreit ou dozinme batreye di l' Isonzo) si passa do 24 d' octôbe å 9 di nôvimbe 1917.

Li viyaedje di Caporetto si lome asteure Kobarid ey est metou e l' Esloveneye.

## Disrôlmint del batreye

Les årmêyes otrichyinnes ey almandes, kimandêyes pa Otto von Below vont fé ramasser ene dobleure ås tropes itålyinnes, ki corèt-st evoye disk' a l' aiwe del l' Aiwe di Piyåve. Les Almands avént eployî des epweznants gåz. Les masses å gåz des tropes itålyinnes n' alént nén disconte ces gåz la. Bråmint des sôdårs schapés ont yeu leu peumons broûlés, et ndè sofri tote leu veye.

Mins, sol Piyåve, rafoircis pås tropes franco-inglesses, il ont parvinou a arester les Otrichyins. E moes d’ djanvî 1918, les aloyîs sont mwaisses del bataye del Piyåve et s’ vont i cmincî a rmonter a l’ assôt.

## Moirts et prijhnîs
Gn ourit a pô près 30.000 moirts do coté des Itålyins, et 20.000 do costé des Almands et Otrichyins. Avou ça ki 260.000 Itålyins fourît fwait prijhnîs.

## Cotoû et consecwinces del batreye di Caporetto
Cwand ça s’ a passé, les oujhenes itålyinnes estént a deus doets di s’ mete e greve. Les sôdårds end avént leu sô et l’ payis aléve capituler. 

On scrijheu itålyin k' a dmoré el Walonreye e 1918, Kurt Suckert Malaparte, a stî foirt estomaké pa l’ piete del bataye di Caporetto. I raconte dins onk di ses lives, kimincî å Bork : 
:*Po l’ Itåleye, li pus grand må a fwait l' pus grand bén ! I fåt dire ki les tropes franco-inglesses n’ ont waire etervinou dins l’ bataye del Piyåve. Et portant, elle ont yeu on grand côp d' efet sol morå des Itålyins, tot lzî mostrant ki les payis aloyîs les sotnént di totes leus foices.
:*Avou Caporetto, les Itålyins avént yeu on fameus côp d’ pougn el frimousse. Il ont  rsintou ça come ene grande indjustice. Lu nåcion, k’ esteut a mitan edoirmowe discar la, si va rewoeyî dins on sorsôt patriotike. Et ça s’ va rsinte kékes moes pus tård.

## Sourdants
Gåz di guere

On **gåz di guere** ou **epweznant gåz**, c' est on gåz hiné pa ene årmêye e l' guere so les sôdårds (et pacô les civils) di l' innmi, po les epwezner ou lzî damadjî l' pea.

## Sôre di gåz di guere
* gåz moståde : eployî el guere di 14
* gåz nier-epweznant

## Istwere
Il ont stî disfindous après l' guere di 14. Mins co eployîs e l' Irak pa Saddam Hosseyn dins les anêyes 1980, ey el Sireye pa Bachar El Assad dins les anêyes 2010.

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman e walon «Letes di guere d' on piyote», Pierre Lazard discrît ene atake avou des stofants gåz sol front d' l' Izer (guere di 1914-1918).
Kurt Suckert Malaparte

right|thumb|320px|Curzio Malaparte

**Kurt Suckert Malaparte** (riwalnijhåve e *Kourte Zoukerte Malaparté*), spoté **Curzio**, a skepyî a Prato li 9 di djun 1898 ey a morou a Rome li 19 di djulete 1957.

C' esteut on gaztî et scrijheu e-n itålyin.

## Vicåreye
Il est sôdård, pu oficî (captinne) e l' prumire guere daegnrece. Il î a stî gåzé, et s' end a rsintou tote si veye.

Il a stî foirt estomaké pa l’ piete del bataye di Caporetto e 1917.

E prétins 1918, il est dins des  tropes itålyinnes ki s’ batèt å costé des aloyîs a Blegné-dlé-Rénse. 

Après l’ årmistice, on l’ va rtrover dins des missions a Biarin, a Oufalijhe, a Rotchô. C' est adon k’ il a s’ pît-al-tere å Bork : del fén do moes d’ nôvimbe disk’ al fén do moes d’ decimbe 1918. Il î cmince si prumî live (Viva Caporetto !), k' i va fini a Varsoveye e 1920. La, il esteut ataetchî d’ presse a l’ ambassade d’ Itåleye po raconter çou ki s’ passéve dins l’ guere civile rûsse k’ a shû li revolucion di 1917.

Après l' guere, i cmince pa moussî dins les mouvmints fachisses. Mins après, a cåze di ses critikes di Mussolini, i serè pûni sacwants côps.

E 1941, i va shuve, come gaztî, li front d' l' Ess.

Après l' guere di 40, i va divni comunisse.

## Ouves
C' est on conteu di tåvleas foirt deurs et cinikes del veye di s' tins dins ses romans et totes ses pîces di teyåte.
 
Romans :
* « Capoute » (1944)
* « Li pea » (1949)
* « Ces sacrés Toscans la » (*Maledetti Toscani*) (1956), ratourné e francès *Maudit Toscan*), la k' on trouve ci fråze cial :
:*Un miroir que ce ciel toscan, si proche que la moindre haleine le ternit...* (Ci cir toscan est si près d' nozôtes ki, come on muroe, li pus ptite alinne li brouye).

Assayes
* «Viva Caporetto !» (1921) : il î critike les djins del hôte, k' avént leyî touwer les ptits sôdårds. Li live serè disfindou, ca dispréjhant l' årmêye rweyåle itålyinne.
* «Tecnike do côp d' estat» (1931) : il î atake ossu bén Hitler ki Mussolini; a cåze di ç' live la, i serè hiné a l' ouxh do pårti fachisse, et egzilé e l' Iye di Lipari (1933-1938).

Otobiyografeye : Malaparté a scrît tote l’ istwere di s’ vicåreye et il î raconte si passaedje a Sint-Houbert, la k' il scrît si prumî live.
:*Fu appunto in Belgio, a Saint-Hubert, che io scrissi quel moi primo libro, nel mese di dicembre che segui l’armistizio.*(Ci fourit djustumint e l' Beldjike, a Sint-Houbert, ki dji scrijha mi prumî live, tins do moes d' decimbe ki shuva l' årmistice). 
:*A l’ adroet di m’ tchambe, i gn a li restorant-cråxhreye « Å vî singlé d’ Årdene » et l’ « Grand Cafè Univiersel ». Dj’ a pacô do må di m’  concintrer aveu  paski, totes les nutes, on î criyive, on î tchantéve, on î danséve po fiesti l’ wangne et l’ årmistice.

[[Pîces di teyåte]]
* *«Du Côté de chez Proust»* : li veye da [[Marcel Proust]]
* *«Das Kapital»'' : li veye da Karl Marx

Fime

* Li disfindou Crisse (1950)
* Călătoria lui Gruber, Romania (2009)

## Galerie fotograpique

Image:Malaparte Lipari 1934.jpg|Malaparte en mars 1934, pendant son confinement aux îles Lipari
Image:Tomba malaparte.jpg|Le tombeau de Malapaerte, à Monte Spazzavento (Prato)


## Sourdants
Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse

thumb|Coviete
Li **Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse**, ki s' tite e francès, c' est «***La culture en Hesbaye liégeoise***», c' est on live sol walon sicrît pa Leyon Warnant, k' a stî eplaidî come prumé memwere di l' Academeye francesse di Beldjike (T. 19), e 1949. 

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[E23]** dins l' Djivêye des motîs do walon.
Franca Falcucci

right|thumb|290px|Franca Falcucci
**Franca Falcucci**, c' esteuta ene politicresse itålyinne. 

Elle a skepyî li 22 d' måss 1926 a Rome, et a morou li 4 di setimbe 2014,  todi a Rome.

Elle esteut mimbe del Democraçreye crustinne et senatresse di 1968 a 1992.&nbsp;. Dispu 1î d' decimbe 1982 et disk' å 28 di djulete 1987 elle a stî minisse de l' Instruccion des govienmints Fanfani V, Craxi I et II, et Fanfani VI. Elle fourit l' prumire comere a-z minisse di l' instruccion e-n Itåleye.

## References
Saloe

On **saloe**, c' esteut on grand lådje tonea, k' on-z î saléve li lård et les djambons.

## Sôres di saloes
Dinltins, les saloes estént fwait come les toneas. Mins i n' estént nén si hôt et pus lådjes, ey ådzeu, il avént ene coviete djusse poizêye dissu.

Al fén, diviè les anêyes 1950, gn a yeu eto des saloes d' cimint. Zels, i n' sicleyixhént nén.

## Istwere
Li saloe esteut li seule manire di wårder lontins del tchå.

Cwand on-z a yeu les edjaloes, li salaedje del tchå a stî rovyî, et les saloes avou.

## Dins les Belès Letes
Dins les Belès Letes, li saloe est rlomé a cåze del Fåve Sint-Nicolai.
Bochotnica

**Bochotnica**, c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del Pologne.

Li veye a eneviè 1500 dimorants.
Houpêye flaminete

Li **houpêye flaminete** ou **roytea houplé** ou **rotlet ordinaire**, c' est l' pus corant des royteas del Walonreye.

 *[[Regulus regulus]]* (davance *[[Regulus cristatus]]*).

## Lomaedjes
Li no d' «roytea» (eto l' no e francès «**'», e castiyan «**'», e catalan «**'»…) vént di si ptite houpete djaene d' ôr, come li cene d' ene corone di [[rwè]]. D' on ptit rwè, poy ki c' est, avou l' [[moussalignî]], li pus ptit des oujheas d' [[Urope]].

E-n inglès, almand, neyerlandès, on l' lome «cresse d' ôr» («**'», «**'», «**'»)

## Spårdaedje

Urazeye, disk' å Djapon

## Discrijhaedje
Si plomaedje est verdåsse so li dzeu, grijhåsse so lu dzo.

Li måye a ene houpete djaene d' ôr, avou ene noere boirdeure.

## Vicaedje
### Dimorance
I vike dins les bwès ou åtoû des måjhons. Dinltins, i nitchive voltî dins les toets di strin.

Li roytea fwait s' ni å pî d' èn åbe, et i pond bråmint.

### Bodjance
Sacwants dimonrnut el Walonreye tote l' anêye; sacwants ôtes cwitèt eviè l' Urope bijhrece e moes d' avri, po rivni e moes d' octôbe.

### Magnance
I magne les insekes, leus oûs et leus tchalons.

## Doûcès creyances
C' est èn oujhea foirt respecté. On dit ki c' est lu k' åreut-st apoirté l' feu sol Tere.

Cwand on roytea xhufele adjoké so èn åbe, c' est sene di bon tins; s' i tchante dins ene håye, c' est sene di plouve.

## Xhinaedje di s' tchant
C' est mi l' pus ptit, c' est mi l' pus bea, c' est mi li rwè des oujheas.

## Sourdants
Djoleye flaminete

Li **djoleye flaminete**, c' est on roytea del Walonreye, k' a des plomes di troes diferinnès coleurs so s' tiesse.

 *[[Regulus ignicapilla]]*.

## Sourdants
Roytea

On **roytea** ou **[[flaminete (oujhea)|flaminete]]**, c' est on moxhon del famile des **[[roytidîs]]**.

 *[[Regulidae]]*

## Sacwants royteas
* houpêye flaminete ou roytea ordinaire (*[[Regulus regulus]]*)
* djoleye flaminete (*[[Regulus ignicapilla]]*)
Roytea (discramiaedje)

* on roytea, c' est èn oujhea del famile des roytidîs
** roytea houplé (houpêye flaminete, *Regulus regulus*)
** djoleye flaminete (*Regulus ignicapillus*)
** roytea d' Madere
** roytea des Canareyes
* on lome eto «roytea» èn ôte pitit oujhea, mins d' ene ôte famile, li moussalignî (*Troglodytes troglodytes*)
* rabaxhanmint, on dit ossu «roytea» d' on ptit rwè.
Molén (toponimeye)

**Pådje do mot "molén" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot molén divins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Liene-e-Hinnot

**Liene-e-Hinnot** (la-minme, *Lièrne* F. *Leernes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fontinne-l'-Eveke, el province do Hinnot.

## Djeyografeye
Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, Liernele, on ri ki passe a Forchiye, et eto èn ôte ki passe a Bealeusårt, et ki vént agoliner dins l' prumî.

## Rilidjon
Eglijhe Sint Mårtén.

## Sourdants
Liene (discramiaedje)

L' alomåcion «**Liene**» (/ljɛn/) si rtrouve po sacwants viyaedjes metou so ene aiwe do minme no. 

C' est on vî vî mot avou on bodje indo-uropeyin * *led*, ki vout dire "bouyonant", et ene cawete gayele «-erna» ki vout dire «ri».

* Viyaedjes
** Liene-e-Hinnot (*Lièrne*, Fr. *Leernes*)
** Liene-dilé-Cînè (Fr. *Lienne*, *Liennes*)
** Liene-dilé-Stoûmont (Fr. *Lienne*)
* Aiwes :
** Liene (e Mouhagne) (*Yène*) : Aiwe ki s' maxhe a Mouhagne a Noveye-so-Mouhagne, 
** Liene (e-n Ambleve) : Aiwe ki s' maxhe a l' Ambleve a Lorcé, k' a dné s' no a Lierneu
** Liene (Lenion) : ri d' Lenion, k' a dné s' no a ç' viyaedje la
** Liene (Liernu) : ri k' a dné s' no a Liernu
** Liernele : ri a Forchiye, et ri d' Bealeusårt, k' a dné s' no a Liene-e-Hinnot.
* Liene (toponimeye) (aiwes, viyaedje avou "Liene" et s' parintêye).

## Sourdant
Liene-dilé-Cînè

**Liene-dilé-Cînè** (la-minme : *a liène*, F. *Lienne*, *Liennes*), c' est on hamtea d' Cînè.

## Djeyografeye
Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, li ri ki passe a Lenion.

## Sourdant
Tchantlinne sinte Ulaleye (viye tchanson)

Li **Tchantlinne sinte Ulaleye**, c' est ene viye viye tchanson rlidjeuse k' a stî scrîte dandjreus e payis picård ou walon, diviè ...

C' est onk des prumîs longs scrijhaedjes e vî lingaedje d' oyi.

## Boket del tchantlinne
:*Bouona pulcelle fut Eulalia
:*Bel auret corps bellezour anima
:*Voldrent la ueintre li Deo inimi
:*Voldrent li faire diaule servir.
::Ulaleye esteut ene boune båshele
::Si coir esteut bea; si åme, co pus bele
::Les innmis do Bon Diu la volît vinki
::I lyi vlît fé siervi l' diåle.

## Sacwants mots del tchantlinne
* ** ().

## Sourdants
Diåle

[thumb|Ene [Caricateure|carikate satirike dis no 19inme sieke ki rprézinte l' Diåle qui adouçêye Napoleyon Bonapåre.]]
Li **Diåle** (ou **[[Satan]]**, **Noer Tatiche** u **Pitit Zidôre**), c' est, dins les rlidjons crustinne, islamike et djwive, li grand rprezintant do må, eneviè l' Bon Diu unike, riprezintant do bén.

Dins les troes grandès rlidjons monoteyisses, il est prezinté come ene andje k' åreut stî tchessî evoye do Paradis teresse, et metou po temter Adan ey Eve.

## Riprezintåcions et fonccions do Diåle
thumb
Dins li Djneze, il aparexhe sol cogne d' on sierpint.

Après, dins l' Vî Testamint, c' est purade on siervant do Bon Diu evoyî po-z esprouver les djins.

Li no d' Lucifer (sitoele di l' aireur) ni vént ki dins l' live d' Izayî (14:12).

Dins l' Evandjîle, on cåze pol prumî côp d' on Grand Diåle (Lucifer, Belzebute, Satan) et di ses nûtes di diålotins, ki vnèt fé araedjî les djins.

Do tins des prumîs crustins, on rprezinta l' diåle come èn ome avou des bokets d' coir di biesse, aprume des coines, des shabot et foiravant ene cawe.

Li Diåle n' est prezinté come innmi d' l' Eglijhe ki al tote fén del Mîtrinne Ådje. Ci candjmint la si passe e minme tins ki l' procès d' macralreye.

## Li diåle dins les fåves do vî vî tins
Li diåle aparexhe dins topli des fåves do vî vî tins. Kékes egzimpes:
* Li diåle maçon
* Pire do diåle

## Li Diåle et les diåles dins l' lingaedje walon
### Ratourneures avou l' mot "diåle"
 :Wikt:diåle/ratourneures

## Alére
* Joseph Selvais : Li diåle et les biesses dins nos ratourneures, Les Cayés walons 2001, n° 9.
* Albert Doppagne : *Le diable dans nos campagnes*, Duculot, Djiblou, 1978, ISBN 2-8011-0217-2
* Émile Lempereur : *Le diable dans le wallon de Châtelet* Dialectes de Wallonie Tomes 29-30, 2002, 109-115.

## Sourdants
Diåle (discramiaedje)

* Diåle : riprezintant do må dins les rlidjons monoteyisses
* diåle poite-saetch : sôre di berwete ås deus rowes po poirter des saetchs
* diåle po raidjî : machine po raidjî les grins
* diåle ou tire-diåle, sistinme po tinkyî les tcherêyes di four e vrak


File:Dante's Inferno Facade.JPG|diåle d' infier
File:Diåle poite-saetchs.jpg|diåle poite-saetch
File:Diåle ås grins Marok.jpg|diåle di raidjaedje al mwin
File:Tire-diale.jpg|tire-diåle (e djaene)
Diåle poite-saetch

On **diåle** (poite-saetch), c' est ene pitite berwete po tcheryî des saetchêyes di dinrêyes. 

Avou waire di foice, on pout tcherdjî et poirter åjheymint des gros saetchs, ey eto des ôtès pezantès tchedjes.


File:Diåle_poite-saetchs.jpg|Metaedje do pî po sorlever
File:Diåle poite-saetchs machine al bouwêye costé.jpg|Tcheriant ene machine al bouwêye
Djineve

**Djineve** (/ʤinɛːf/; dins ene fråze, après voyale : a **Djneve**, /ɲɲɛːf/), c' est ene veye di Swisse, å mier coûtchant do payis, al limotche del France.

## Djeyografeye
Metowe sol Laetche Leman.

## Istwere
Modesse Gretry î dmora sacwants moes e 1767.

## Rilomêye
Sidje do Consey des abondroets des djins di l' ONU.

I s' î tént eto mwints raploûs eternåcionås.

Sacwants lives sol walon (inte di zels, les sincieusès rcwerances da Louwis Rmåke) î ont stî eplaidîs.
Scoreye

Ene **sicoreye** (on dit eto : ene **sicorijhe**, ene **sicordjire**, ene **escaswere**),  c' est ene usteye fwaite d' on mantche et d' on dbout d' coide ou d' cur, po bouxhî avou so des djins ou des biesses.

## Motlî
Li mantche si lome li «».

Li dbout si lome «» ou «».

Gn a yeu des markes di scoreye k' ont dné des cmons nos come «perpignan».

## Uzaedjes
Li scoreye est eployeye :
* pås mineus di tchvås
* pås domteus d' såvadjès biesses, aprume dins les cirkes
* pås bôreateus ou pås pûnixheus sorlon li lwè (metans li lwè islamike so l' adultere).
* dins li stombiaedje secsuel pa des comeres lomêyes domtêyresses.
Sori (discramiaedje)

* sori (pitit rawiant ordinaire des måjhons, *[[Mus musculus]]*)
* soris (sôres) : ôtès sôre di biesses di cisse cogne la
* (*éndjolike*) sori (éndjolike) (ahesse des copiutreces)
Sori

Ene **sori**, c' est on ptit rawiant ki vike avou les djins, dins les måjhons.

 *[[Mus musculus]]*.

Mins gn a des ôtès sôres di soris.

*Li [[mizrete (biesse)|mizrete]], c' est ene sôre di ptite sori.*

## Mopliyaedje
Les soris fwaiynut des djonnes ni-rafiyants, aveules, et sins pwels.

## Sourdants
Sori (éndjolike)

thumb|Sori
Ene **sori**, e-n éndjolike, c' est ene pitite ahesse des copiutreces, k' on bodje avou s' mwin et l' fé rider so si scriftôr, et ki fwait bodjî ene fritche sol waitroûle, po tchoezi dins les purneas å lådje èn ovraedje a fé fé a l' éndjole.
Molén a l' aiwe

[thumb|(a [Mohiveye)]]
On **molén a l' aiwe**, c' esteut on molén ki rote avou ene rowe enondêye a l' aiwe.

C' est des pareys ki vont co el Walonreye. A Ferire, a Holindje, a Ôdegne (aléve co e 2014), a Djentene, et a Djerpene (rimetou e-n alaedje e 2014).

## Did dou vént l' aiwe
L' aiwe k' on s' e sieve pout vni d' ene rivire, d' on rixhot ou co d' ene astantche ki rascod des ptits   sourdants dins ene basse. 

L' aiwe do ri est rashonnêye dins l' bî. 

Cwand l' moumint est di s' endè voleur siervi, on va drovi l'  (li ptite sicluze ki stope l' aiwe do tchenå d' aminaedje).

L' aiwe pout esse aminêye ådzeu del rowe pa on batch esprès.

## Sôres di rowes
* a l' après di l' arivêye d' aiwe :
** rowes ås pales (arivêye di l' aiwe pa padzo, dins les payis foirt plats, come el Gåme.
** rowes ås pots ((arivêye di l' aiwe pa padzeu, a pårti d' on bî ki poujhî e-n amont dins ene corante aiwe d' on payis ås tienes, come e l' Årdene.
* a l' après do materio
** rowes di bwès
** rowe di metå

Rowe molén Licoujhene.jpg|Rowe di bwès ås pales (Licoujhene, e Smwès)
Raptitixha rowe di molén.jpg|Raptitixha del minme
Rowe molén Corbiyon al tere.jpg|Fijhaedje d' ene rowe ås pots (po Corbiyon)
Rowe molén raptitixha tirant.jpg|Raptitixhaedje d' ene rowe ås pots, mostrant on tirant
Rowe molén raptitixha Louis Schul.jpg|Raptitixha et mwaisse munujhî fijheu d' rowes di molén
Rowe molén aessi.jpg|Aessi d' ene rowe di molén
Rowe molén boton.jpg|Boton d' l' aesse, après ceclaedje (broûlé)
Rowe molén fén aessi boton2.jpg|li minme, veyou do dbout


## Fonccionmint d' on molén a l' aiwe
El molén a l' aiwe trouve si foice dins l' passaedje di l' aiwe k' ehinonde si rowe. 

Si c' est ene rowe å pales (« do dzo »), el rindmint est di 30 åcint. Si c' est ene rowe « do dzeu » (ki l' aiwe î tchait sol rowe), li rindmint del foice est di septante a nonante åcint.

Tot rixhlant dissu l' rowe, l' aiwe fwait tourner èn aessi, k' enonde des egurnaedjes et mete e-n alaedje li pire tournante.

## 
* Vizite do molén d' Ôdegne (videyo)  &
Fleur (discramiaedje)

* fleur (pårteye di plante) (pårteye d' ene plante ki va dner les grinnes)
* plante, nén ligneuse,  ki dene on flormint avou des belès coleurs (fleur des tchamps, fleur di djårdén) ki sacwants didi zeles si lomnut avou l' mot «fleur» :
** fleur do Ptit Djezus
**  
* florete (antomeye) : fene pea ki stope li nateure d' ene båshele
* farene di dinrêye
* meyeuse pårteye, metans des scrijhaedjes d' èn oteur
** Antolodjeye Fleurs diyalectåles
** Fleurs di prétins (arimés da Djôzef Mignolet)
** Fleurs d' esté (arimés da Djôzef Mignolet)
Fleur (pårteye di plante)

thumb
Ene **fleur**, c' est l' pårteye d' ene plante ki va dner li smince.

## Motlî

Li fleur rexhe d' on boton d' fleur. On dit k' ele disclôt ou k' ele sipanixh, ou k' ele si drouve.

Cwand ele sowe, on dit k' ele flouwixh, diflouwixh ou k' ele flanixh ou disflorixh.

## Role del fleur dins l' biyolodjeye d' ene plante
Ene fleur est sovint gåyotêye di belès coleurs (so ses petales, po-z assaetchî les insekes ki vont croejher les djermons måyes d' ene plante (metous so les stamenes) avou les celule frumele d' ene ôte plante, po-z espaitchî l' tournaedje a rén djenetike.

## Pårteyes d' ene fleur
* foyes di fleurs ou florifoyes, ou sepales
* petale (fleur)
* stamenes
* pisti
Five Ebola

Li **five Ebola** ou, courtinnmint, l' **Ebola**, c' est ene maladeye d' Afrike avou del five et des sonnaedjes.

## Minêyolodjince
Covaedje : Li covaedje del maladeye deure 21 djoûs. So ç' tins la, li malåde n' est nén rascråwant.

Morance : dins les prumirès minêyes Congo-Kinchassa, gn aveut disk' a 90 åcint des malådes ki morént. E l' grande piyintche di 2014, c' esteut purade on malåde so deus, et minme onk so troes cwand on-z a cmincî a fé toplin des analisses. Ci clintcha la sereut loyî a on radoûcixhaedje del rascråwansté do virûsse.

Wårdoe do virûsse : c' est sacwants tchawe-soris d' Afrike ki wårdèt l' virûsse, et ndè esse malåde eto. Come on-z a dibwejhlé timpesse dins les payis acsûts, les tchawe-soris ont raprepyî des veyes. Li virûsse passe ås djins pa raprotchmint avou ces biesses la.

Passaedje di djin a djin : totes les oumeurs d' ene djin polèt contni l' virûsse : xhlé, souweur, distcheyaedjes, låmes, spieme ou sûna mozetrece. L' air shoflé ni conténreut pont d' rascråwant adjint. Dins sacwants culteures d' Afrike coûtchantrece, les djins lavnut les moirts, et s' rilavnut avou l' aiwe di lavaedje, çou ki racrexhe les risses di spårdaedje del maladeye.

## Senes del maladeye
Après l' covaedje, li five monte, et n' nén rtchaire nén avou les antibiyotikes. Et divni griyeuse li 4inme djoû.

Come tos les organes polèt esse avindous, les senes sont foirt varyîs.

Les rnos sont sovint acsûs et dabôrd, les malådes sont sovint dzaiwés.

## Istwere

Li maladeye a stî ricnoxhowe dins les anêyes 1970, aprume e Congo-Kinchassa.

Ci n' est k' avou l' minêye di 2014, k' a rascråwé des meyes di djins, ki les sincieus ont cmincî a cweri èn eplocta.

Cisse pihindje la a aprume racsût li Liberia, li Siera Leyone eyet l' Guinêye-Conacri. Des cas rascråwés vola ont stî sognîs dins des ospitås e l' Espagne ey ezès Stats Unis. Lavola, il ont fwait atraper l' maladeye a des infirmires et aides sognantes.

## Sourdants
Digré d' suristé

Li **gré d' suristé** ou **livea d' suristé**, courtinnmint li **pH**, c' est ene muzeure di l' estat seur (acide) ou båzike d' on coir tchimike (ou biyotchimike).

Li neutrålté, c' est pH 7.

Dizo çoula, c' est on coir acide; dizou, on coir båzike.
Biyotchimeye

Li **biyotchimeye**, c' est l' syince ki studeye les reyaccions tchimikes ådvins des vicantès sacwès. 

Ele pout esse loukeye come ene coxhe del tchimeye oudon ene del biyolodjeye.

## Motlî
Li ci (cene) k' a studyî cisse coxhe la des syinces si lome «**biyotchimisse**». C' est ddja des studes a pårt k' on fwait  aveur aveur dedja studyî li tchimeye, li biyolodjeye oudonbén li medcene.

L' addjectif a vey avou l' biyotchimeye, c' est «**biyotchimike**».

## Rilomés biyotchimisses
* Albert Claude
* Francis Crick
* Christian De Duve
* Jacques Monod
* James Watson
Peturon

On **peturon** ou **(rodje) cawoûte**, c' est ene grosse ronde cawoûtacêye, avou ene tinre tchå, orandje vif.

 *[[Cucurbita maxima]]*

Sôre cuzene : citrouye : *[[Cucurbita pepo]]*

## Provnance
Ele vént d' Amerike nonnrece, la k' elle esteut ddja ahivêye e 4000 dv. DjC.

## Dizo-indjes et coûtivas
Li peturon, c' est kécfeye li plante k' a l' pus di dzo-indjes  et d' coûtivas diferins å monde.

## Uzaedjes po magnî
* dins l' couscousse
* sope å potiron
* confiteure

## Ôtès uzaedjes

Po fé des sôres di grigne-dints al fiesse di l' alowine.
Belindjele

Li **belindjele** ou **åberdjene**, c' est ene plante ki dene des måves fruts al pelete bén rlujhante, del cogne des cawoûtes (mins ci n' est nén ene cawoûtacêye), magnîs come verdeure .

 *[[Solanum melongena]]*

 crompiracêyes

## Uzaedjes
* griyeyes e l' ôle
* påsse di belindjele

## Sourdant
Buk (discramiaedje)

* buk (åbe) : montant d' èn åbe
* buk (plante) : montant di totes les plantes, pår les nén ligneuses
* mitan do cabu k' on-z a rsaetchî les foyes
* djeu d' buk (djeu d' boutchon)
Buk (åbe)

Li **buk** u **bodje** u **beur** d' èn åbe, c' est l' boket d' l' åbe ki va do stok al prumire coxhe.

Li **tronce**, c' est l' pårteye d' èn åbe ki va esse vindowe ås martchands, et ki va des côps pus lon k' les grossès coxhes. Çou ki dmeure, c' est l' houpî ou tiesteure.

## Maladeyes et difåts veyåves so les buks des åbes
* agritchaedje des rampioûles
* schoirçaedje d' ene pårteye do buk
* rawiaedje ou schôpiaedje di djibî


File:Rampioûle åbe rinouri.JPG|rampioûle dins on bodje di beyôle, avou rnourixhaedje del eschoice
File:Rawiaedje hestrale djibî foirt et emîtrin damaedje.jpg|Gros damadje di djibî so deus hestrales
File:Damaedje djibî buk åbe.jpg| di coine di cier ou bok di tchivroû
File:Buk cede veyou del pate.JPG|bodje di cede k' a dandjreus stî broûlé davance
File:Souwé bodje.jpg|souwé bodje d' ucaliptusse flaxhî djus


## Sourdants
Rampioûle

Ene **rampioûle**, c' est ene plante ki s' rôle åtoû do bodje des åbes, et viker tot lzès formagnant.

End a sacwants sôres, co a discramyî.
Bodje (discramiaedje)

* bodje (d' åbe) : montant d' èn åbe
* bodje (antomeye) : li coir, foû del tiesse et des mimbes
* bodje (linwince) : li coir d' on mot, foû des betchetes et des cawetes
…
Cloupa

Li **cloupa** ou  **stroufård**, c' est èn amagnî do vî tins fwait avou do prins laecea (lomé eto cloupa) et del farene d' avoenne.

## Sourdant
Mariette Chinon

**Mariette Chinon**, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.

Ele sikepia li 21 d' awousse 1922 et mora li 14 di djanvî 2018.

Elle a scrît des tecses di prôze, purade des sovnances dins «Nosse lingaedje».

Si motlî est assez ritche.

Riprinjhe dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".
Rfîssa

thumb|erfîssa avou del påsse "harcha"
Li **rfîssa** (pout s' dire eto l' **erfîssa** ou del **rifîssa**), c' est on plat avou ene påsse di pwin a pårt (li "trîd" ou li "harcha") et del tchå d' poye, di cokea d' cinse, di dîne ou d' colon avou des lintiles et do fnougrek.

C' est ene ricete marokinne ki permete di magnî sins fwin des poyes u des dindes dedja avou del deure tchå.

## Sôres di påsse
* li "trîd" (), avou del blanke farene
* li "harcha" () avou del simouye
* do setch pwin, c' est li "rfîssa aveule" ().

On pout atchter ces påsses la al boledjreye ou ou les fé lu-minme


File:Ary-trid påsse arfisa.jpeg|avou del påsse "trid"
File:Rfisa al fén.JPG|li plat a stî stronné


## Aprestaedje del påsse
Mete di l' aiwe et del farene dins ene taile, avou do sé. Prusti, fé des mwairons, a mete a cure dins ene paile. Fé ene foye di påsse et l' côper a ptits bokets. 

## Cujhaedje
On cût avou ene couscoussire, come li couscousse. Mete li tchå avou tos les ingredyints (finougrek, lintiles, agnons, yerbêyes, poeve, deus schipes d' a. 

Mins li tins d' cujhaedje est ene miete pus court, ene eure et dmeye a pô près.

## Magnaedje
Dins ene grande taile, tertos eshonne.


File:Magneus rfisa tåvlêye grandès djins.jpeg|tåvlêye di grandès djins
File:Magneus rfisa efants.jpg|efants ki magnnut tot seus
Cawoûte (discramiaedje)

* cawoûte : tolminme kéne plante ou frut del famile des cawoûtacêyes
* rodje cawoûte ordinaire ou peturon (*[[Cucurbita maxima]]*)
* citrouye (*[[Cucurbita pepo]]*)
** grosse tiesse
** tiesse sins idêye
** drole di cwefeure
** drole di tchapea
* longue vete cawoûte ou concombe (Fr. *courgette*, *comcombre*)
** hôte tchiminêye d' oujhene


File:Peturon Walonreye.JPG|peturon
File:Ary-slawi cawoûte.JPG|"slawi"
File:Cawoûte slawi.JPG|"slawi"
File:Cawoûte beldi.JPG|pitite sôre naturele
Cawoûtacêyes

Les **cawoûtacêyes** ou **cawoûtreyes**, c' est des plantes ki crexhèt al tere, di tos les costés, et dner des gros magnåves fruts lomés zels-minmes **cawoûtes**.

 *[[Cucurbitaceae]]*

## Sôres di cawoûtes
* peturon
* citrouye
* concombe


Peturon Walonreye.JPG|peturon
Ary-slawi cawoûte.JPG|"slawi"
Cawoûte slawi.JPG|"slawi"
Cawoûte beldi.JPG|pitite sôre naturele


## Crexhaedje

File:Djonne cawoûte.JPG|djetaedje
File:Cawoûte longueur fleur.JPG|crexhance e longueur


## Florixhaedje

File:Peturon boton.jpg|boton
File:Peturon fleurs boton.jpg|boton et fleur
File:Peturon flaneye fleur kimince frut.jpg|kiminçmint do frut
File:Peturon kimince frut.jpg|Crexhant frut


## Fiziolodjeye
Ele sont foirt coixhes al tcholeur, mins eto al djalêye. El Walonreye, ni doevnut nén esse riplantêyes divant l' ouxh divant les sints d' glaece.


Peturon foyes racrolêyes al tcholeur.jpg|foyes racrolêyes al tcholeur
Edjalaedje Sint Mamer peturon.jpg|peturon edjalé ås sints d' glaece


## Magnaedje
Sievnut dins les sopes, les stouvêyes, les couscousses.

Avou l' citrouye, on fwait eto voltî des confiteures.


Djårdinresse berwetêye cawoûtreyes.jpg|thumb|do corti al coujhene
Cawoûte grigne-dints.jpg


## Ôte uzaedje
Li grosse rodje ronde cawoûte est voltî vudeye et taeyeye a grigne-dint po l' ewoeye del Tossint.

## Sourdants
Ovroe (divizaedjes)

Èn **ovroe di dvizaedjes**, c' est on rapoûlaedje di djins d' mestî ki cåzèt so on metou sudjet, sovint foirt sipepieus. 

Ça cmince sovint pa on prezintaedje, et s' porshuve pa ene bate di dvizes sol kession
Ovroe (discramiaedje)

* plaece k' èn ome di mestî overe
* pitite oujhene (fabrike, botike)
* plaece d' on botike di potîs la k' on wåde li diele et fé les maxhåds
* ovroe (divizaedjes) : raploû di djins d' mestî po dvizer d' on metou sudjet
Matinêye

Li **matinêye** ou **dvant-nonne**, c' est l' moumint del djournêye ki va del pikete do djoû (ou puvite di l' åmatén, dins l' sinse do moumint k' on s' leve), disk' a Nonne.

Po ndè djåzer, on dit purade å matén ki "del matinêye" : a 10 å matén.

## Sourdants
Å matén

On eploye li ratourneure **å matén** po fé l' diferince int les 12 eures di dvant nonne des doze eures d' après nonne.

Adon ça pout esse :
* del nute : ene eure å matén
* ås aireurs ou al pikete do djoû : cénk eures å matén, sjhijh eures å matén
* cwand on s' dispiete : a ût eures å matén (c' est purade ces prumîs sinse la k' on vout dire cwand on eploye l' atroclaedje l' «åmatén».
* del matinêye : a dijh eures å matén, a onze eures å matén
Lete B

thumb|250px|Grands et ptits B (letes d' imprimreye)

Li **lete B**, c' est l' deujhinme lete eyet l' prumire cossoune di l' alfabet latén.

## Prononçaedjes del lete B e walon
Ele riprezinte ordinairmint li son B (cossoune leprinne vuzlêye).

Ele riprezinte li son P (cossoune leprinne divuzlêye) :
* å coron d' on mot divant on halcrosse E
: (/tɔ̃p/),  (/bɔ̃p/),  (/kɔːp/)
* pus rålmint, divant ene ôte divuzlêye cossoune avou rmagnaedje del cossoune di dvant
: (/apsɛ/)

Dins des råles mots, li lete B å coron si s' prononce nén (halcrosse cossoune å coron)
:

##
Nombe prumî

On **nombe prumî**, c' est on nombe ki n' såreut esse pårti pa èn ôte nombe etir (ôte ki 1), et dner on nombe etir come pårtixha.

## Djivêye des nombes prumîs
Vocial li djivêye des nombes prumîs pus ptits k' 100 : 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89 et 97.
Lete

thumb|300px|Letes do walon
thumb|Lete tifinare essegnrece ⵣ so ene plake di voye

Ene **lete**, c' est on sene eployî po li scrijhaedje d' ene metowe langue, et ki fwait pårteye di l' abécé di ç' lingaedje la.

## Lete modele
Ene lete, dins l' bon droet, ni divreut responde k' a èn oyon do lingaedje.

## Grandè letes
Dins l' alfabet latén, tchaeke lete a deus scrîtès fôme. Gn a l' pitite lete, ordinaire et l' grande lete, metowe al tiesse del fråze eyet dins les nos prôpes.

Ni alfabet arabe ni l' alfabet tifinar n' ont di grandès letes.

## Voyales et cossounes
Dins l' alfabet latén, gn a des letes ki rprezintnut les cossounes (19 letes), des cenes les voyales (5 letes), et des cenes les dmeyès cossounes (W et Y, çou i fwait deus letes). E l' alfabet arabe, gn a k' les longuès voyales ki sont rprezintêyes pa des letes. Les coûtès voyales sont metowes, si on vout, ådzeu do scrijhaedje, a môde di faflotes.

## Faflotêyè letes
Dins bråmint des lingaedjes sicrîts avou l' alfabet latén, on-z a dvou radjouter des faflotes (senes diyacritikes) ådzeu ou ådzo des letes po rinde les sons del langue.

## Letes d' imprimreye et letes sicrîtes al mwin
E l' alfabet latén, les letes d' imprimreye ont des cognes diferinnes des letes do scrijhaedje corant. 

Dins li scrijhaedje al mwin, gn a ene manire årtistike di scrire les letes : l caligrafeye.

## Cognes d' ene minme lete a l' imprimaedje
Ene minme lete sait esse imprimêye di troes façons:
* ezès caracteres normås: a, b, c, d…
* come clintcheye lete: *a*, *b*, *c*, *d*…
* come cråsse lete: **a**, **b**, **c**, **d**…

On sait minme maxhî ces deus la; ça fwait des cråssès clintcheyès letes: ***a***, ***b***, ***c***, ***d***…

## Sacwants letes
* alfabet latén
::a, A, b, B, a, c, C,… g, G, h, H,… k, K,… q, Q, r, R,… u, U, w, W, x, X, y, Y, z, Z
* alfabet cirilike
* alfabet grek
* alfabet arabe
::…اب ت ث ج ح خ
* alfabet ebreu
* alfabet tifinar
::ⴰ, ⴱ, ⴳ, ⴷ, ⴹ… ⴼ, ⴽ… ⵃ… ⵉ… ⵍ, ⵎ, ⵏ, ⵓ, ⵔ, ⵖ, ⵙ, ⵛ, ⵡ, ⵢ, ⵣ

## 
* Les letes dins li ptite croejhete da Hendschel
*  Les letes dins li grosse croejhete da Hendschel
Djîle

On **djîle**, c' est l' mwaisse personaedje do cwarmea d'&nbsp;Bince et di sacwants veyes et viyaedje, aprume dins l' province do Hinnot.

## Mousmints

I poite on mousmint ås carimadjoyes, saetchant purade so l'&nbsp;orandje. Il a eto on tchapea avou des plomes d'&nbsp;otruche.

A ses pîs, i poite des shabots.

## Dansaedje
I fwait des pas d' djîle, tot fjhant souner ses sounetes.

Adonpwis, i tape des orandjes saetcheye foû di s' kertin so les djins å crås mårdi.
Emanuele Birarelli

thumb|left|120px|(2012)
**Emanuele Birarelli**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 8 di djanvî 1981 e-n Itåleye.
Clayton Stanley

**Clayton «&nbsp;Clay&nbsp;**» **Iona Stanley**, c' est on djouweu d' volebal. Il a skepyî li 20 d' djanvî 1978 ås Estats Unis.
Sérgio Santos

vignette|2012
**Sérgio Dutra Santos**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 15 di djanvî 1975 å Braezi.
Bruno Rezende

[vignette|Foto d' lu, e [2012.]]
**Bruno Rezende**, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 2 d' djanvî 1986 å Braezi. C' est l' fi da Bernardo Rezende.
Guido Görtzen

**Guido Görtzen**, c' est on djouweu d' volebal. Il a skepyî li 9 di djanvî 1970, a Heerlen, åzès Bas Payis.

## Cårire
**Guido Görtzen** a stî tchampion d' volè åzès djeus olimpikes d' esté di 1996. Èn an après, il a divnou tchampion d' Urope. **Guido Görtzen** a-st ossu prindou pårt åzès djeus olimpikes d' esté di 2000 eyet les cis di 2004, mins l' ekipe neyerlandesse n' a nén stî sol podiom.

## Hårdêye difoûtrinne
Ès pådje so ene waibe di spôrt.

## Referinces eyet sourdants
Ivan Miljković

[vignette|Foto d' lu, e [2008.]]
**Ivan Miljković**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 13 di djanvî 1979 e Serbeye.
Gawe

Ene **gawe**, c' esteut on vî instrumint d' muzike, come ene muzike al boke, mins avou des coides estô des plakes del muzike al boke.

On l' eployive po djouwer bal, eco e 1864.

Li raptitixha di cist instrumint la, c' est l' gawzin, ki ls efants fjhént pacô zels-minmes.

## Sourdants
Lukas Kampa

[thumb|120px|Foto d' lu, e [2014.]]
**Lukas Kampa**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 3 d' djanvî 1985 e l' Almagne.
Lorenzo Bernardi

[vignette|Foto d' lu, e [2012.]]
**Lorenzo Bernardi**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 11 di djanvî 1968 e-n Itåleye.
Giba

vignette|2010
**Gilberto Amauri de Godoy Filho**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 23 d' djanvî 1976 å Braezi.