Roumantche (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; italike &gt; 
réto-roman &gt; **roumantche**
----

Li **roumantche** ou **romantche** (*rumantsch* e roumantche), c' est on lingaedje roman cåzé el Canton des Grijhons, el Swisse, wice k'&nbsp;il est on lingaedje oficir dispoy li 20 d' fevrî 1938, mågré k'&nbsp;ça soeye on ptit lingaedje cåzé da seulmint 35.000&nbsp;djins (e 2000), dins kékès vås des Alpes. 

Dins les Ales, li latén vulgaire del province rominne di *[[Rhaetia]]* a-st evolouwé diferinmint ki ses vejhéns laténs (lingaedjes d' oyi å coûtchant, itålyin a nonne).
Li roumantche n'&nbsp;est nén li pus grand des lingaedjes laténs k'&nbsp;ont-st askepyîs do latén cåzé el *Rhaetia* (e l'&nbsp;Itåleye i gn a 500.000 meye cåzeus di sfwaits lingaedjes), mins come il est oficir el Swisse, c'&nbsp;end est l'&nbsp;pus cnoxhou. 

Li roumantche est onk des vijhéns linwistikes les pus rshonnants tant do walon, ki do roumin.

Côde ISO: **rm**

## Diyalekes do lingaedje

La k'&nbsp;i sont côpés n'&nbsp;onk l'&nbsp;ôte påzès montinnes, les diferinnès vås ont tchaeke des diyalekes diferins do lingaedje.
Les cénk diyalekes sont les shuvants, do coûtchant viè l'&nbsp;levant (avou po tchaeke li minme fråze d'&nbsp;egzimpe, *li rnåd esteut co ene feye afåmé*):

* Sorsilvanyin (*sursilvan*): *L'uolp era puspei inagada fomentada.*
* Dizossilvanyin (*sutsilvan*): *La vualp eara puspe egn'eada fumantada.*
* Sormiran: *La golp era puspe eneda famantada.*
* Puter: *La vuolp d'eira darcho üna vouta famenteda.*
* Walade (*vallader*): *La vuolp d'eira darcheu üna jada fomantada.*

On pout comparer avou li minme fråze en itålyin u roumin:

* itålyin: *La volpe era nuovamente affamata.*
* roumin: *Vulpea era din nou înfometată.*

Mins li roumantche estant on lingaedje oficir i gn aveut mezåjhe d'&nbsp;on cmon scrijhaedje po pleur sicrire les tecses oficirs sins les dveur candjî d'&nbsp;ene vå a l'&nbsp;ôte; ci cmon scrît lingaedje la, lomé *rumantsch grischun*, egzistêye dispoy 1982, et fourit askepyî pa Heinrich Schmid.
Todi li minme fråze dene ci côp chal:

* Rumantsch grischun: *La vulp era puspè ina giada fomentada.*

C'&nbsp;est dins ç' cogne la do lingaedje ki sont scrîts les papîs des redjîsses oficirs. Mins dins les scoles locåles, c'&nbsp;est l'&nbsp;diyaleke coinrece k'&nbsp;est eployî come lingaedje d'&nbsp;acsegnmint po ls efants di onk a shijh ans; po les anêyes shuvantes, c'&nbsp;est l'&nbsp;almand k'&nbsp;est eployî po les sudjets impôrtants.

## Sitouwåcion socio-linwistike

Dispoy li cmince do 19inme sieke, li lingaedje est mancî på grand abagaedje di tîxhon-cåzants e Canton, eyet l'&nbsp;ebagaedje des romantche-cåzants des campagnes viè les veyes tîxhon-cåzantes.
E canton des Grijhons lu-minme, seulmint 23,6% des djins djåzèt roumantche.
E 1990 il est l'&nbsp;prumî lingaedje di 17% des djins, adon k'&nbsp;e 1880 il esteut l'&nbsp;prumî lingaedje di 40% des djins.
Dins sacwantès plaeces do canton li romantche est l'&nbsp;mwaisse lingaedje, mins dins ls ôtès plaeces c'&nbsp;est l'&nbsp;almand k'&nbsp;est clairmint mwaisse.

## Egzimpe di tecse
* e romantche: Tuots umans naschan libers ed eguals in dignità e drets. Els sun dotats cun intellet e conscienza e dessan agir tanter per in uin spiert da fraternità.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.

(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Loyéns roumantche-walon

I gn a bråmint des cmons nos etur li walon et l' roumantche. Egzimpes:
* amagnî - maglià
* leygnon - lain
* sacwants - insaquants
* ene sacwè - insatge
* ene sakî - insatgi
* sawou - insanua, evnd.

Foneticmint li walon et l' romantche (come l' itålyin et l' roumin eto) ont wårdé les cossounes do latén: *tsch* (tch) et *tg / ge, gi* (dj).

## Difoûtrinne hårdêye
* Wikipedia e roumantche
* Djivêye di waibes e roumantche sol botin DMoz
* Li waibe di ''Lia Rumantscha''