open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Service des Langues régionales endogènes de la Fédération Wallonie-Bruxelles

Li **Siervice des Lingaedjes do Payis** (e francès, li ***Service des Langues régionales endogènes*** ou ***SLRE***), c' est on buro a l' administråcion del tuzance del Federåcion Walonreye-Brussele. I boute pol walon et po les ôtes pitits lingaedjes del Walonreye et d' Brussele.

I gn a k' deus fonccionaires ki boutnut dins ç' siervice la. C' est zels ki sont les penleus del session des lingaedjes do payis del Comission des Scrijhaedjes et do Live. Dvins l' tins, il estént eto les penleus do Consey des Lingaedjes do Payis.

## Sacwants ovraedjes do Siervice des Lingaedjes do Payis
* Les Pris del Federåcion Walonreye-Brussele
* Li label Nosse comene dit OYI
* Li coleccion d' lives d' imådjes Les bablutes
* Li programe do ministere pol walon e scole
* Les ptits lives e walon u picard del coleccion « Araedje di lére »
* Les letes toûnreces des lingaedjes do payis et les contnous sol walon del waibe Objectif plumes
* Les corwaitaedjes di lives e walon sol waibe Li Cayé et les Courts Tins
* Li vinte di lives e walon tos ls ans sol fôre do live di Brussele
* Ene boûsse di dmorance dins on muzêye po les scrijheuses u scrijheus poleur ovrer a leu-z åjhe so ene ouve (di tolminme ké sôre) e walon u dins les ôtes lingaedjes do Payis walon. 

I dine eto on côp d' sipale pol Fiesse ås lingaedjes walons.


Rayon des langues régionales à la Foire du Livre de Bruxelles 2023.jpg|Li Siervice des Lingaedjes do Payis sol fôre do live di Brussele e 2023
Rayon des langues régionales à la Foire du Livre de Bruxelles 2024.jpg|Li Siervice des Lingaedjes do Payis sol fôre do live di Brussele e 2024


## Les fonccionaires responsåves
thumb|150px|Julien Noël
Li fonccionaire responsåve end a stî lontins Jean-Luc Fauconnier; pu ç' fourit Nadine Vanwelkenhuyzen; adonpwis Alix Dassargues.

A l' atake di l' anêye 2022, c' est Julien Noël k' a rpris l' bouye da Alix Dassargues. E dispu l' moes d' decimbe 2024, Gwenaëlle Cappellin î boute eto come manaedjeuse des dossîs.

## 
 Li Siervice des Lingaedjes do Payis sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live
Loumire di hosmint d' tere

Les **loumires di hosmint d' tere**, c' est des droles di loumires k' aparexhnut dins l' cir assoçnêyes a on hosmint d' tere. Mins nén dins tos les cas. 

Ele polèt ossu ariver avou li spitaedje-foû d' on volcan.

## Mwaissès dnêyes
On les voet djusse divant u djusse e minme tins ki li stombixhmint. Pus rålmint après.

Ça pout esse come ene bleuwe aloumire, ou ene bleuwe hetche dins l' cir. Gn  eto des ôts sôres, ki rshonnnut a des blames ou ås aireurs do djoû. Pacô, ele sont discrîtes come des boles di feu.

Ele polèt fé l' efet d' loupe. Adon, del nutêye, i shonne ki les stoeles si raprepièt et raler e-n erî. Oudon s' esprinde pu s' distinde.

## Esplikêyes
Ele serént cåzêyes pa d' l' electrike ki provént do cafroymint des rotches, et ki si spåd dins l' air, tot l' electrijhant. Come l' electrike di frotmint.

Les diferinnès cognes et coleurs pôrént vni des diferinnès sôres di poûssire di rotche ki montèt del crevåde do seyisse. Motoit eto del timperateure diferinne po tchaeke tronnmint d' tere.

## 
Temognaedjes rascodous après l' Hosmint d' tere do Hawse (2023) et ratournés e walon
* Temognaedje sol cogne d' aloumwere et d' aireur
* Temognaedje sol cogne d' aloumwere et d' esprindaedje / distindaedje des stoeles

## Sourdant
Betchete (discramiaedje)

* Betchete d' Oûte (sôre di batea)
* Betchete (linwince)
* Betchete d' on solé (divant)
* ene betchete, å fotbal, c' est on pitaedje do dbout do solé.
Betchete d' Oûte

thumb
Ene **betchete d' Oûte**, c' est on batea avou l' pléte foirt betchowe (did la leu no).

Les betchetes d' Oûte siervént a tcheryî des martchandeyes so l' Aiwe d' Oûte.

## Istwere
Elle ont disparexhou e 1930 cåze do tchmin d' fier.

Li scole di mnujhreye d' Erezêye end a rfwait ene dins les anêyes 2020.

## 
Rapoirtaedje so les betchetes d' Oûte (Joël Thiry)
Societé des Transpoirts Etercomunås d' Gant

Li ***Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Gent***, ubén **MIVG** seulmint, c' esteut ene societé d' kimons traspoirts do costé del veye di Gant. Elle a stî rebanêye avou De Lijn, e 1991.
[vignette|220x220px|On tram del '''MIVG''', å [moes d' awousse 1982.]]

## Istwere

### Askepiance
Li **MIVG** a stî askepyî e 1961. C' est l' societé k' a rcandjî l' ancyinne societé des trams di Gant&nbsp;: l' *Elektrische Tramwegen van Gent*. 

### Idintité
Les éndjoles del **MIVG** estént del coleur do cir padzo eyet l' ci del crinme padzeu. Avou l' redjonålijhaedje des kimons transpoirts bedjes di 1991, li **MIVG**, come el MIVA, a stî rebanêye avou **De Lijn**. El MIVA, c' esteut l' rantoele etercomunåle d' Anverse. 

## Rantoele

### Bus

### Tram
E 1976, on-z aveut sondjî a-z askepyî des trawas po les **trams**. Tenawete, al plaece, on-z a porlondjî li rantoele troes côps, tins del dijhnêye 1980.

Vocial, padzo, on tåvlea avou les lenes di tram tins del **MIVG**. Li lene 3 di tram a stî rcandjî, al fén des anêyes 1980, pa des **trolès**.




### Trolè
vignette|Li '''protosôre''' do '''trolè''' d' Gant avou les coleurs del '''MIVG'''.
A Gant, li **MIVG** aveut metou so pî, e 1985, ene lene di **trolè**. On **trolè**, c' est on bus avou on pantografe&nbsp;: ene sacwè ki raloye l' éndjole a l' caténaire, come so l' imådje di droete. Seulmint, il årè falou ratinde l' an 1989 po k' li **trolè** comince a rôler. Tot shuvant l' redjonålijhaedje des kimons transpoirts el Beldjike, li lene di **trolè** a stî manaedjeye pa De Lijn, disk' a dismontaedje, e 2009. Ces éndjoles ci ont stî rcandjeyes pa des busses.

I gn årè yeu troes 20 éndjoles k' åront rôlé dins Gant. Ces **trolès** ci, c' esteut des Van Hool AG280 k' on-z aveut apresté avou on pantografe. 
## Referinces eyet sourdants
Société des Transpoirts Etercomunås d' Anverse

Li ***Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Antwerpen***, ubén **MIVA** seulmint, c' esteut ene societé d' kimons traspoirts do costé del veye d' Anverse. Elle a stî rebanêye avou De Lijn, e 1991.
[vignette|220x220px|On tram del '''MIVA''', tins do [moes d' djun 1984.]]

## Istwere

### Askepiance
Li **MIVG** a stî askepyî e 1962, mins a cmincî a ovré podbon k' e 1963. C' est l' societé k' a rcandjî l' ancyinne societé des trams di Anverse&nbsp;: li *Tramwegen van Antwerpen en Omgeving*. Li cåze di çoula&nbsp;: l' Aresté Rweyå do 29 di djanvî 1962. 

### Idintité
Les éndjoles del **MIVA** estént rodjes padzo eyet blankes padzeu. Tenawete, li rodje esteut foirt foncé. Afeye, i gn aveut ene noere lene inte les deus coleurs soûmintreces. Avou l' redjonålijhaedje des kimons transpoirts bedjes di 1991, li **MIVA**, come el MIVG, a stî rebanêye avou **De Lijn**. El MIVG, c' esteut l' rantoele etercomunåle di Gant. 

## Referinces eyet sourdants
Walone (discramiaedje)

* Ene **Walone** (eto: ene Walonde), c' est ene djin ki dmeure u ki provént del Walonreye.
* Soce lomêye avou avou l' mot «Walone» et rvuwes sifwaitmint titrêyes 
** Li Walone (soce): soce di waloneus k' a skepyî e 1892, et ki s' lome e francès «La Wallonne»
** Li Walone (gazete): gazete e walon eplaideye pa cisse soce la (minme tite e francès  «La Wallonne»)
** Walones (rivuwe): rivuwe e francès sol walon eplaideye di l' SLLW dispu 1994, ki s' lome e francès «Wallonnes»

## 
La Walonne

## Sourdant
Ralaedje-plin

[thumb|Rapoûlaedje di djins å-z ôre li novele do [ralaedje-plin do Bwès do Cazî]] 
On **ralaedje-plin** (on dit eto: on **raboula**), c' est l' croûlaedje di rotches et d' tere divins ene voye di houyire, u d' ene ôte sôre di fosse. Pus rålmint divins ene cårire.

## Cåzes
I pout vni d' on côp d' feu griyeu. Oudon del frålté des rotches do plafond d' ene galreye. 

I pout vni ossu d' on stombixhmint provoké.

Pacô, c' est èn accidint cåzé pa des flotches dins l' ovraedje ådvins do tcherbonaedje ou del mene.

## Rilomés ralaedjes-plin
Rascråwe do Bwès do Cazî

## Dins les belès-letes e walon
On a des clapants tecses dissu les ralaedjes-plin scrîts pa:
* Gabrielle Bernard: l' eboulmint
* Léon Mahy: Padzo ene belfleur (roman)

## 
Corwaitaedje do powinme lomé «L' eboulmint» (da Gabrielle Bernard)

## 
Boket da Leyon Mahy so on ralaedje-plin 

## Sourdant
Bôvetchén (discramiaedje)

**Bôvetchén** :
* C' esteut, divinltins, on ptit ban e l' Province do Roman Payis, k' a divnou ene seccion del rebanêye comene do minme no.
* C' est, asteure, ene comene rebanêye åtoû di l' ancyin ptit ban.
Tchansons en walon (plake Willy Marchal)

thumb
thumb|ene des tchansons del plake (racourti)
**Tchansons e walon** (***Tchansons en walon***), c' est ene sitroete plake di tchansons e walon sicrîtes et tchantêyes pa Willy Marchal, acpagnté al clarinete pa Léon Jacot.

Elle a rexhou e 2023, saetcheye a 300 egzimplaires.

## Contnou
Gn a 20 tchansons, ki les cåzaedjes sont da:
* Willy Marchal : 16 tites
* Chantal Denis : on tite: Nosse lingaedje
* Jacques Desmet : on tite: Dji rmousse e coulot
* Nicole Goffart : on tite : dj' a èn ordinateur
* Jacques Bertrand : Lolote (tchanson)

## 
Tites ristudyîs ås scoles di Bive
* Nosse lingaedje
* Les grands bwès
Moirmont (Masbor)

**Moirmont** (la-minme *Mwarmont* u *Mwèrmont*, fr. *Mormont*), c' esteut on hamtea d' Masbor, asteure on viyaedje do Grand Nassogne.

thumb|tchapele

C' est on ptit hamea, djusse avou ene tchapele.

## Tuzance walone
* Willy Marchal î dmeure.

## Sourdant
Prandjloe

thumb|prandjloe dins l' eclôs
On **prandjloe**, c' est ene plaece avou des åbes, la k' el bisteu pout aler prandjler. Dj' ô bén : si mete a houte do solea sol tins d' prandjire.

Ça pout esse ene simpe åvrûle di strin.

C' est foiravant l' cas po les vatches et les bedots.


Prandjloe berbis ucaliptusse.jpg
Bedots prandjloe fås poevrî.jpg
Berbis prandjloe ucaliptusses bierdjî.jpg
Vatches Portugal prandjloe tchinne.jpg
Tchinne-lidje prandjloe vatches.jpg


## E l' toponimeye do walon
E l' Walonreye, les vatches et les bedots k' alént ås tchamps so les trîxhes et les comognes si rapoizént voltî a nonne e-n on prandjloe. Ci mot la a dmoré dins sacwants nos d' plaece.

## Hamtea
thumb
Laid Prandjloe (Marcour): hamtea d' Marcour (*lêd prandj'leû*, fr. *Laiprengeleux*)

## Ôtès plaeces
* Dôtchamp: *laid prandj'leû*
* Taviè: *au plandjwè*
* Rotchô: *ou pragnou* (rimagnaedje di *ou prandjloû*)
* Ridû: *les Prandjloûs d' Djêve*

## Sourdant
C'esteûve ayîr (xhilteas)

**C' esteut ayir** (***C'esteûve ayîr***), c' est ene ramexhnêye di 35 xhilteas, sicrîts pa Gabrielle Bernard.

## Istwere des eplaidaedjes
Ene prumire schôtlêye di 14 bokets aveut fwait on deujhinme pris a ene bate di l' SLLW. L' ouve fourit publiyeye dins l' bultén del soce e 1932.

Li scrijheuse a porshuvou dins l' minme estîle, avou 21 ôtes sifwaits powinmes.

L' eshonna des 35 bokets fourit-st eplaidî pa Duculot a Djiblou e 1943 (do tins del guere di 40). Avou ene coviete fwaite d' on lino da Joseph Gillain ey èn adrovaedje e francès pa Jean-Louis Tellier. Ey on motlî d' deus pådjes å coron.

Tot l' livret a stî rprins dins les Cayés walons del minme anêye.

Li minme ouve, avou ene ortografeye ene miete ricandjeye pa Bernard Louis a stî replaideye e 2023, todi come «Cayé walon» a pårt. Ci côp ci, li motlî fwait nouv pådjes.

## Prumî xhiltea
Il est sovint dné come modele del powezeye del sicrijheuse.
**Les [[potî]]s**

Dji vs a waitî, des eures å lon, prusti l’ årzeye,
Dj’  a veyou vost ovraedje prinde fôme didins vos mwins;
Dji so binåjhe por vos ki l’ cujhêye est fineye.
Vos m’ wådroz ces deus la; dj’ les vénrè cweri dmwin.

Vos metroz, su l’ pus grand, ene bele coviete di stin;
D’ î vey schoumer nosse bire, potîs, come dji m’ rafeye !
Dj’ arindjrè, dins l’ pus bea, sacwants fleurs di prétins,
Et dj’ årè, dilé mi, l’ åme di nosse Waloneye…

…Si esprit clair et spitant, si beaté, ses sinteurs,
Tot çki vos tape ås ouys et ki vos prind å cour.
Li tchanson ki les tchante, a tot Walon, doet plaire.

Gn a des cias ki trouvnut nosse lingaedje bén brutieus;
Po candjî leus idêyes, dji frè po on meyeu ;
Compudront i l’ bouket ki florit dins m’ pot d’ tere ?

## Sourdants
Åve-el-Roman-Payis (discramiaedje)

**Åve-el-Roman-Payis**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Brinne-l'-Alou (rebanêye comene)

*Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut [[Brinne]]*

**Brinne-l'-Alou** (la-minme, *Brinne-l'-Alië*, fr: *Braine-l'Alleud*), c' est ene comene del Walonreye, el province do Roman Payis.

## Etimolodjeye
Èn alou, c' esteut ene franke tere, eneviè on fî ki dipindeut d' on signeur.

## Ban d'&nbsp;Brinne

*Brinne-l'-Alou
* Liloe
* Opin-Bollozak

## Adjermelaedje
Brinne-l'-Alou est adjermelêye avou :
* 20px Ouistreham (France)
* 20px Riva Bella (France)
* 20px Drummondville (Kebek)
* 20px Menden (Almagne)
* 20px Basingstoke and Deane (Inglutere)
* 20px Slapanice (Tchekeye) 

## Spôrts
Ståde Gaston Reiff.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe del comene
* Waibe des Brinnoûs

## Referinces eyet sourdants
Sint Lucyin

thumb
**Sint Lucyin**, come kinoxhou e l' Walonreye, c' est Lucyin d' Bôvès (*Beauvais*) k' on fiestixh li 8 di djanvî.

*Mins gn a des ôtes [[sints lomés Lucyin|sint Lucyin]].*

## Kékès dnêyes
C' est on sint do crustinnisse, ricnoxhou pås catolikes et pås ortodosses.

C' esteut on mårtir do 3inme u 4inme sieke.

Nén rprins dins les sints fiestis e l' Walonreye.

## Dins les spots e walon
Tins del Sint-Lucyin, tins d' tchén.

## Sourdant
Bwès-do-Duk-di-Braibant

A n' nén maxhî avou Bwès do Duk. 

**Bwès-do-Duk-di-Braibant** ([NL] «*&nbsp;'s-Hertogenbosch*&nbsp;», mins sovint racourti, nén-oficirmint, e «&nbsp;*Den Bosch*&nbsp;»), c' est l' mwaisse veye del Province do Braibant Bijhrece.

## Etimolodjeye
Li walon a tchoezi di shuve el minme voye ki l' etimolodjeye neyerlandesse. Djans&nbsp;: li no «&nbsp;**Bwès-do-Duk-di-Braibant**&nbsp;», c' est on ratournaedje direk di «&nbsp;*het bos van de (Brabantse) hertog*&nbsp;».

## Referinces eyet sourdants
Viyé-l'-Veye (corinveye)

**Viyé-l'-Veye** ([FR] *Villers-la-Ville*), c' est on ptit ban do Roman Payis. I si trouve dins l' comene do minme no. Ès no coinrece, c' est «**&nbsp;L' Abeye&nbsp;**».

## Referinces eyet sourdants
Djiblou (discramiaedje)

**Djiblou**, c' est l' no di deus edroets dins l' province di Nameur&nbsp;:
* On ptit ban.
* El rebanêye comene ewou çk' el pitit ban si trouve.
Sombrefe (corinveye)

**Sombrefe** ([FR] *Sombreffe*), ubén «&nbsp;**Sombrèfe**&nbsp;» e Feller, c' est on viyaedje del rebanêye comene do minme no.

## Referinces
Bernard Baille

**Bernard Baille**, c' est on politikî walon k' est mimbe d' Ecolo. Il a skepyî li 26 di djanvî 1952, a El Lovire.

## Biografeye
Bernard Baille a divnou on mimbe del Djonnesse Ovrire Crustinne k' il esteut co on djonnea. Adonpwis, il a bouté po ç' soce la cwand il a rfuzé d' fé s' siervice militaire et k' il a stî oblidjî d' fé on siervice civil el plaece.

Il a stî conseyî al veye di Twin (di 1989 a 1994 pwis d' 2000 a 2002) et eto deputé al Redjon walone (di 1995 a 1999) et deputé federå (di 2002 a 2003). Do tins k' il esteut deputé walon, il esteut ossu otomaticmint mimbe do Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Ouve pol walon come deputé
Å Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele, il a fwait deus kessions å Govienmint sol manire di mia mete li walon e valeur. Dins ene kesse do 21 di may 1996, il a cåzé d' linwe-ehåyaedje do walon et do raploû d' Mårcinele do moes d' måss 1995 sol rifondou walon.

Les deus côps, Bernard Baille a fini s' kesse avou on ptit mot e walon : *Merci brammin des coups de vos n'attentions!* (kesse do 21 di may 1996) et *En vos r'mersiant de m'avoir ascouté* (kesse do 1î d' avri 1998).

## Referinces eyet sourdants
François Vinck

**François Vinck**, c' esteut on scrijheu di tchansons e picård. Il a nexhou e 1899 ey a morou e 1950.

## Bon dvwer
Marcel Delattre, èn ôte scrijheu picård-cåzant, a-st eplaidî on live po lu rinde bon dvwer, e 2014. Cist ovraedje ci a ene pekêye di documints raloyîs a **François Vinck''[[Rouchi|&nbsp;]]***: des fotos, des tchansons, et tchik et tchak. 

Avou ça ki l' ene di ses tchansons est sovint tchantêye pa on tchanteu e [[Rouchi|rouchi*&nbsp;'']]: Freddy Adam.

## Referinces eyet sourdants
Ucaliptusse

thumb|ucaliptusses siervant d' prandjloe po des berbis
Les **ucaliptusses**, c' est des åbes ki provnèt d' Ostraleye, mins k' ont stî rplantés dins bråmint des setchs payis.

End a des dijhinnes di diferinnès indjes.

## Vinaedje
I vént bén dins les payis k' il î fwait tchôd, et k' i ploût cwand minme 200 a 300 milimetes par an. C' est l' åbe ki vént l' mî dins ces payis la.

I pompe bråmint dins les poujhåvès aiwes. 

I crexhe foirt rade. 

I rdjete so li stok. Ey eto si on l' côpe pus hôt, a môde di buwote. Mins nén s' on l' côpe on mete hôt.

Po disnaivyî èn ucaliptusse, fåt dischinde deus metes fond.

## Uzaedje
On l' sait ddja côper (po do papî) après ene dijhinne d' anêyes.

I vike 40 a 50 ans, nén dpus. Adon, on l' sait espweter po do blanc bwès (caisses, ewalpaedje).

I sieve eto come ombrire po les biesses prandjler.

Les foyes siervèt dins les sirop pol tosse pa leu mier prodût, l' ucaliptol.
Bougnî

**Bougnî** ([FR] *Boignée*), ubén «&nbsp;**Bwagnéye&nbsp;**» e Feller, c' est on viyaedje del rebanêye comene di Sombrefe.

## Referinces
Henry Raveline

**Henry Raveline**, c' esteut èn oteur ki scrijheut e picård. I cåzéve et scrire avou l' diyaleke borén. Il a nexhou e 1852, a Pasturaedje, ey a morou e 1938, å minme edroet.

## Biyografeye
**Henry Raveline**, ubén d' ès veur no «&nbsp;**Valentin Van Hassel**&nbsp;», c' esteut, foû d' esse on scrijheu picård-cåzant, èn årtisse di mestî. 

Ådzeu d' ça, il a eto fé del politike å livea d' ès comene. Il esteut do corant liberå.

## Ovraedje
Il a stî mimbe del SLLW.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Ès pådje « Objectif Plumes » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)
*  Li limero 1049 d' ès gazete e francès&nbsp;: «''&nbsp;Pourquoi pas?&nbsp;''».
*  Si pådje Wikisourd.

## Referinces eyet sourdants
Jean-Baptiste Gillet

**Jean-Baptiste Gillet**, c' esta on scrijheu e gåmès. Il a skepyî li 21 di måss 1853, a Lamourtea, ey a morou li 14 di fevrî 1914, a Sint-Må-dlé-Vierton.

## Ovraedje
**Jean-Baptiste Gillet** esta acsegnant a l' grande escole comunåle po les gaméns di Sint-Må-dlé-Vierton.

I scrijheut voltî d' après s' viyaedje&nbsp;: Sint-Må-dlé-Vierton. Sacwants d' ses tecses ont stî ramexhnés dins des ovraedjes trocreces ki mosternut des tecses e gåmès. C' est pus sovint lonmint après s' moraedje, come e 1980 u co e 2014.

## Referinces eyet sourdants
Criptomanoye

[vignette|E [2013, c' esteut possibe di payî åk e Bitcoin, dins on cabåret di Delft, e l' Neyerlande.]]
Ene **criptomanoye**, c' est ene sôre di manoye k' est djusse sopoirtêye pa des waibes infôrmatikes.

## Definixha
On definixha po les **criptomanoyes** a ddja stî scrîte sol Berdelaedjes&nbsp;: 

:*«&nbsp;Les criptomanoyes, [...], c' est des sacwès ki n' sont rashîtes so rén (pont di stok d' ôr, pont d' waeranteye d' on payis, pont d' accions di societés d' comiece valorijheyes so les boûsses). Djusse des djins ki les vlèt vinde et atchter. Tant k' c' est al môde, ça monte. Mins l' djoû ki l' martchî toûne do cou (ratoûne), ça pied del valeur, et si pus nolu n' î croet, ça n' vårè ddja pus l' aiwe ki dj' cû mes oûs.&nbsp;».*

Ça rote avou l' sistinme do djin-a-djin (DAD), k' on lome pus sovint e-n inglès&nbsp;: *peer-to-peer* (P2P). La eto k' les **criptomanoyes** ont dandjî del Daegntoele po roter.

## Sôres
Les **criptomanoyes** ont des sistinmes di rotaedje ki sont diferins onk l' ôte. Metans, li Bitcoin, c' est ene **manoye** ki rote sins aveur ene otorité cintråle. 

Les tcherpintes di mwintès **criptomanoyes** sont fwaites avou l' tecnolodjeye del blotchinne ([EN] *blockchain*). Ene blotchinne, c' est on sisteme ki waerantixh les vindaedjes ey atchtaedje, e l' plaece des bankes. C' est l' cas di l' Ethereum. 

Po dire el veur, l' Ethereum, ci n' est nén ene seule **manoye**, mins purade ene platfôme. Ça s' pout ki, afeye, des **criptomanoyes** fouxhnuxhe des varyistés pus ptites d' ene **criptomanoye** k' egzistêye dedja. Par egzimpe, li Litecoin, c' est ene pus ptite sôre di Bitcoin.

Po les handlaedjeus ([EN] *traders*), les diferinces sont impôrtantes, plamour k' ele dinèt des infôrmåcions soûmintreces sol môde avou l' ci k' el lwè economike di l' ofe eyet del dimande candje avou l' tins. Tot rwaitant les **criptomanoyes**, on-z ertrouve deus grandès sôres&nbsp;: les tchinnoyes ([EN] *coins*) eyet les tokenes ([EN] *tokens*). Les tchinnoyes ont leu prôpe blotchinne, tins k' les tokenes ki dpindnut d' ene blotchinne k' est ddja la a l' askepiance.  

## Lwè
Cwek' ça dmeure puvite novea, les **criptomanoyes** ont tolminme des lwès, aprume el Beldjike. 

Les **criptomanoyes** polèt sey tacsêyes a 50 å cint, ubén sey distcherdjeyes. Po sawè cwè, i dmeure mî di rloukî les rîles so ene waibe do SPF Boursete.

E l' Neyerlande, les **criptomanoyes** ni sont nén rwaiteyes tot-z estant des liårds. Li råjhon principåle, c' est l' piceure di varyî foirt sovint. Houte di çoula, les **criptomanoyes** ni polnut nén rimpli troes adierças&nbsp;: esse ene manire di payî, ene manire di fé des vindaedjes eyet d' unité d' conte.

Li waibe do govienmint ostralyin clatche k' el diferince inte les **criptomanoyes** eyet les manoyes oficires, c' est k' el valeur des **criptomanoyes** dpindnut des acateus eyet des vindeus. Djans&nbsp;: el valeur des **criptomanoyes** n' est nén erîlêye sorlon des lwès.

## Referinces eyet sourdants
Nivele (discramiaedje)

**Nivele**, c' est l' no di troes edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Ene seccion k' est rebané avou l' comene do minme no dispu 1977.
* El rebanêye comene ewou çk' el pitit ban si trouve.
* Li mierseu arondixhmint administratif do Roman Payis
Motlî sol bwès a Bertcheu

Li **Motlî sol bwès a Bertcheu** (*Vocabulaire concernant le travail du bois à Bercheux (Juseret)*, c' est on motlî sicrît pa Maurice Strépenne come memwere di licince a l' UCL e 1964.

On racourti a stî eplaidî dins deus limeros di *Annuaire de l'Institut Saint-Michel* do Tchestea (1967 et 1968).

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[S30]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Tubize (discramiaedje)

**Tubize**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Tubize (corinveye)

**Tubize** ([FR] *Tubize*), ubén «&nbsp;**Tubice**&nbsp;» e Feller, c' est on ptit ban del rebanêye comene do minme no. **Tubize** si trouve e l' province do Roman Payis, el Walonreye.

## Referinces
Coisse d' eure

Ene **coisse d' eure**, c' est èn edroet daegnrece ewou çk' i gn a ene eure po tertot ki vike drola.

## Beldjike
Normåldimint, si on shût l' **coisse di Greenwich** k' est a l' mitan d' ene des **coisses d' eure daegnreces**, on duvreut esse a l' **coisse zero** (UTC). Les candjmints d' **coisse d' eure** tins d' l' anêye ont stî fwaits pol prumî côp tins del prumire guere daegnrece. A l' epoke, e-n esté, el Beldjike ît sol **coisse plus onk** (UTC+1).

Asteure, li **coisse plus onk**, c' est l' eure d' ivier. E-n esté, c' est li **coisse plus deus**. Come di djusse, on-z a candjî a cåze di l' abrocaedje do Troejhinme Reich. Dispoy 1996, on passe del **coisse plus onk** al **coisse plus deus** tins do dierin dimegne do moes d' måss. Al plaece d' esse deus eures å niût, il est troes eures. On passe a l' ôte sinse, pindant l' dierin dimegne do moes d' octôbe. On rcomince on côp les swessante munutes di deus eures å nute.

## Mape
centré|vignette|967x967px|Mape des '''coisse d' eure''' d' ouy.

## Referinces eyet sourdants
Françoise Bertieaux

**Françoise Bertieaux**, c' est ene politicresse bedje eyet francès-cåzante ki vént d' Uke.

## Cårire
Elle a ridjondou li Mouvmint Rifômrece, tins del dijhnêye 1980. Do costé del Federåcion Walonreye-Brussele, elle a ddja stî tchîfe di l' opôzicion liberåle pindant cwénze ans. Å livea des rebanêyès comenes, elle a stî scabene eyet prezidint do CPFS del comene d' Eterbek.

## Herleme
Cwand elle a stî lomé, des uzeus di Twitter ont stî ricweri des tecses da elle, ki datnut di 2021. A l' epoke, **Françoise Bertieaux** n' esteut nén seur di l' avance di l' eploctaedje conte li cronivirûsse 19. Ces messaedjes ont stî disfacé. Ès cabinet a clatchî k' ele s' a fwait eplocter troes côps.

## Referinces eyet sourdants
Sinte-Ernele

**Sinte-Ernele**, ubén scrît dinsi **Sinternele** ([FR] *Saintes*), k' on scrît inla «&nbsp;**Sinte-Èrnèle**&nbsp;» e Feller, c' est on ptit ban del rebanêye comene di Tubize. **Sinternele** si trouve e l' province do Roman Payis, el Walonreye.

## Referinces
David Clarinval

**David Clarinval**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant k' a nexhou a Dinant.

## Referinces eyet sourdants
Fleurs del såvadje Årdene (live)

**Fleurs del såvadje Årdene** — ki l' dobe tite, e francès ey e walon (sistinme Feller), c' est *Fleurs d’Ardenne / Fleûrs dol sâvadje Ardène* —, c' est on bea gros live, la ki Joël Thiry a ramexhné des dnêyes so ene håvlêye di fleurs ki vnèt dins les tchamps et les bwès d' Årdene. Les fleurs sont classêyes pa coleur. Tchaeke di zeles a stî rdessinêye pa Marie-Louise Mertz.

Les notules e francès ont stî scrîtes pa Roger Demaret.

Li live a stî eplaidî å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2023 dins l' coleccion «Pårlaedjes do Teroe».

Côde e Wiccionaire: FG101

## Manire di ramexhner les dnêyes
Djowel Tiri a stî trover des waloneus so tote l' Årdene, disca l' Bote di Djivet, et minme tenawete après Vervî et Lidje. Mins li cnoxhance des plantes, pol djoû d' ouy, est foirt sitroete. C' est a schipe si les respondeus savént dire li no d' ene dijhinne di fleurs. 

Gn aveut k' ene sôre a fé : aler ramexhner dins les motlîs walons.

Come E Motî Louis Marcelle, gn a dipus d' on no po tchaeke plante. Eyet li mwaisse sicrijheu est precôcionant assez po rmete dins si adrovaedje ene rimarke da Joseph Bastin divins si Live so les plantes do Payis d' Måmdey: 
:*Li lomaedje des plantes et leu uzaedje come [[yebe ås maladeyes]] pout esse bén diferin d' on viyaedje a l' ôte. Avou ça ki li minme no (metans «yebe di tcheptî») pout esse diné a ene shijhinne di plantes diferinnes.* 

## Contnou po tchaeke plante
* No corant e francès (avou sinonimeye)
* Sincieus no e latén
* Famile (e francès)
* Dinêyes botanikes: biyonaxhe, florixhåjhe, hôteur, piceures do montant, des foyes, des fleurs et des fruts (e francès; les mots d' botanikes k' î sont siervous ont stî esplikés so les pådjes 7 a 12.
* No(s) e walon
* Uzaedjes (e francès)
* Ricete di coujhene po mete cisse plante la dins èn amagnî.

## Djivêye des studieyès plantes

### Blankès fleurs
…
* rinne-magrite *[[Leucanthemum vulgare]]* (p. 58)
…

### Djaenès fleurs
…
* meytrô (*[[Hypericum perforatum]]*) (p. 114)
…

### Rodjès fleurs
* måvlete, framidjoû (*[[Malva sylvestris*]]) p. 204
* vôvale, hena (*[[Convolvulus arvensis]]*) p. 206
…
* yebe di schite, cawe-di-tchet (*[[Lythrum salicaria]]*) p. 240

### Bleuwès fleurs
* bourace p. 252
* fleur di browon (tchimijhe do Ptit Djezus) p. 256
* poenneuse, cresse-di-cok (*[[Knautia arvensis]]*) p. 266

### Pådjes di vete coleur
C' est des plantes k' ont des si ptitès fleurs k' elle aparexhèt å pus sovint djusse avou leus vetès foyes.
Thomas Dermine

**Thomas Dermine**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant, k' est mimbe do PS. Il a nexhou li 1î d' may 1986, a Tchålerwè.

## Biyografeye
**Thomas Dermine** a bouté po McKinsey''&nbsp;'': ene eterprijhe di consultance. Politicmint, i si trouve a gåtche, mins i leye l' ouxh drovowe a l' economeye do mårtchî.

Al fén di l' anêye 2024, **Thomas Dermine** a shuvou Paul Magnette. Il a divnou borguimwaisse di Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Tomate

Ene **tomate** u **peme d' amour**, c' est on rodje frut ki vént d' ene plante do minme no. 

Mins, dins les amagnîs, li tomate est loukeye come verdeure.

 *[[Solanum lycopersicum]]*

 Crompiracêyes

## Ahivaedje des tomates
Les tomates dimandèt del tcholeur. E l' Walonreye, on n' les sait ahiver ki dins des seres.

I n' fåt nén mete les tomates dilé les canadas, ca gn a des maladeyes (come li mildiou) ki savèt passer d' ene plante a l' ôte.

Ezès payis del Mîtrinne Mer, on coûtive des tomates a plin tchamp.

## Maladeyes des tomates

Tomate malåde åtoû d' Laansra.jpg


## Sourdant
Ertchene

**Ertchene**, ubén «**&nbsp;Èrtchène&nbsp;**» e Feller ([FR] *Archennes*), c' est on ptit ban del rebanêye comene di Gré. **Ertchene** si trouve dins l' province do Roman Payis.

## Referinces
Rayire (discramiaedje)

Ene **rayire**, ça pout esse:
* rayire (bastimint): on trô dins l' dizo do meur po vudî des sacwès direk e l' cåve
* rayire (åbe): li raecinêye d' èn åbe
Åboretom

[thumb|åborete askepieye pa [Joëlle Spierkel a Djeve]]
Èn **åboretom** u **åboe** u **åborete**, c' est on grand corti avou totes sôres d' åbes diferins. 

Ça pout esse des åbes do payis u des plantes vinant did ds ôtès coines del Daegne, k' ont stî aclimatêyes.

## Rilomés åboes
L' **åboretom del Curieuse Agaesse** a Djeve, avou tos les nos d' åbe e walon.

L' åborete Lenoir di Bardonwé.


Taxodium distichum (Rendeux) JPG1.jpg|åborete di Bardonwé
Plante egzotike Lysichiton americanus åborete Bardonwé.jpg|wårdaedje d' ene plante egzotike e l' åborete di Bardonwé


## Sourdants
Govienmint Di Rupo III

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Borsus I | **[[Govienmint Di Rupo III]]** | Govienmint Dolimont I
Li **Govienmint Di Rupo III**, c' est li troejhinme govienmint del Redjon walone k' est miné pa Elio Di Rupo. Il a stî askepyî li 13 di setimbe 2019, tot shuvant les vôtaedjes di 2019.
[vignette|Li '''govienmint Di Rupo III''' erprezintéve 55 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çoula fwait ene miete di pus k' 73%.]]

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Djinape (discramiaedje)

**Djinape**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Djinape (corinveye)

**Djinape** ([FR] *Genappe*), ubén «&nbsp;Gngnape&nbsp;» e Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' Province do Roman Payis.

## Referinces
Albert Carnoy

thumb|si portrait å croyon pa Félix Timmermans
**Albert Carnoy** a skepyî li 7 di nôvimbe 1878 a Lovén ey î mori li 12 di djanvî 1961.

Il esteut prof d' univ a l' Univiersité d' Lovagne. Ey on politikî do Pårti Catolike Flamind (CVP).

Il a scrît sacwants lives e francès.

## Ouve pol walon
Dins s' live so les viyaedjes et les aiwes di Beldjike (rahoukî e Wiccionaire walon come TG2), i cite les nos walons et atåvele ene etimolodjeye.
Serere (lingaedje)

Li **serere**, c' est on lingaedje do Senegal, cåzé på peupe do minme no.

## Spårdaedje
Gn a-st a pô près 5 a 10 åcint des Senegalès k' el djåznut. Ça fjheut on miyon 200 meyes djins e 2009.

Gn a eto 30.000 djins k' el djåznut e l' Gambeye

Istoricmint, c' esteut l' lingaedje des vîs rweyåmes vijhéns di Sine, Saloum, et Bawol (inte Dacår eyet l' Gambeye).

thumb|Troes vîs rweyåmes serere-cåzants

## Accints
* Serere Sine: après Kawolak
* Serere Safine: après Bawol et Diourbel
* Serere Morolan: après Thies.

## Kékes mots d' serere
* kari = vén, vinoz (c' est «kay» e wolof).

## 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye e serere (accint d' Bambey) pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
CVP

Li **CVP** (*Christelijk Volkspartij*), c' esteut l' ** Pårti Catolike Flamind**.

Il a viké dispu li schåyaedje do Pårti Catolike Bedje disca s' dismantchaedje e 2001 po s' rilomer li CD&V.

## Rilomêyès djins
* Gaston Eyskens
* Jean-Luc Dehaene
* Albert Carnoy
Séntru-Loumay

**Séntru-Loumay** (la-minme e sistinme Feller, *Séntrë-Loumåy*  *Zétrud-Lumay*;  *Zittert-Lummen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, e l' province do Roman Payis.

## Djeyografeye
Metou sol frontire Walonreye-Flande, astok di Hougår et d' Outchår.

## Istwere
Ciste intité la egzistêye dispu l' Mîtrinne Ådje. Elle est fwaite do viyaedje di Séntru et do hamtea d' Loumay. Les deus viyaedjes estént èn alou del famile «di Séntru», k' esteut waslet do conte di Nameur. Dabôrd di ça, c' esteut on teritwere 
namurwès esseré dins l' dutcheye do Braibant.

Dizo l' redjime francès, Séntru-Loumay esteut dins l' comene d' Outchår, metowe dins l' dipårtumint del Tîle li 23 d' may 1810. Mins Outchår divna pus peuplé k' Séntru e 19inme sieke, c' esteut ene pårotche a pårt. Les Outchårîs fijhît ene peticion e 1891. Les djins fourît d' acoird po schåyî l' comene, mins li bate di dvizes ni s' cloya ki l' 22 d' djulete 1922. Séntru-Loumay et Outchår divnént deus comenes, di l' arondixhmint d' Lovén. Li hamtea d' Tchapeavå (*Chapeauvau*, *Kappendal*) aléve avou Outchår (mågré des nos d' plaece walons u maxhîs walon-flamind, mins sins måjhons dins cisse coine la, ca l' cinse leye-minme di Tchapeavå est so Élessene).

E 1962, ele vina dins l' arondixhmint d' Nivele, e l' rebanêye comene di Djodogne, såf li hamtea d' Éljhi (*Elgy*, *Elst*) k' ala dins l' rebanêye comene di Hougår.

## Toponimeye
Les nos d' plaece di Séntru-Loumay sont bråmint di stok flamind, mins ont stî rwalnijhîs.

## Sourdants
Les Troes Rwès (discramiaedje)

**Les Troes Rwès**, ça pout esse:
* les Rwès mådjes
** Les Troes Rwès (stoelreye) (ene sitoelreye)
** Les Rwès (fiesse) fiesse des Rwès Mådjes 6 di djanvî
* on timbe avou les troes prumîs rwès del Beldjike
Les Troes Rwès (stoelreye)

thumb
**Les Troes Rwès** u **les Troes Mareyes** u **les Troes Sours** u **les Troes Tchandeles**, c' est troes stoeles metowes ene dilé l' ôte, ki lujhèt mo foirt, et del minme façon.

## Nos astronomreces
Les astronomes les lomnut Alnitak, Alnilam et Mintaca.

## Divins ene pus grande sitoelreye
Avou deus ôtes pititès stoeles (Ridjel et Beteldjeuse), ele fôrmêynut **[[Rustea (stoelreye)|l' Rustea]].

== Minme lomaedje dins des ôtes langues ==
Ele si lomnut ossu :
* **Las Tres Marias** e-n [[estremadurwès]]
* **Trais Rouais''' e normand

## Sourdant
Séntru

**Séntru**, c' est l' mwaisse viyaedje k' a stî rashonné dispu l' Mîtrinne Ådje avou si hamtea d' Loumay po fé l' ancyin ptit ban di Séntru-Loumay (å 22 d' djulete 1922, dizo l' redjime holandès).

## Sourdant
Loumay

**Loumay** (la-minme, e sistinme Feller, *Loumây*), c' esteut on hamtea ki dispindeut d' Séntru. 

Il aveut ddja stî rashonné avou, dispu l' Mîtrinne Ådje, pu divni l' ancyin ptit ban di Séntru-Loumay (å 22 d' djulete 1922, dizo l' redjime holandès.

## Rilidjon
Gn aveut ene pårotche a Loumay.

## Dins les nos d' place del Walonreye
Li mot a stî wårdé dins l' no d' plaece «Mont-a-Loumay», divnou on no d' rowe (fr. *Mont-à-Lumay*). Et ene cinse classêye å patrimoenne del Walonreye.

## Sourdants
Houtin-l'-Vå

**Houtin-l'-Vå** ([FR] *Houtain-le-Val*), ubén «&nbsp;**Outin**&nbsp;» e Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djnape.

## Referinces
Govienmint Jeholet I

(***[[Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele (Institucion)|Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele]]***) Govienmint Demotte III | **[[Govienmint Jeholet I]]** | Govienmint Degryse I
Li **Govienmint Jeholet I**, c' est li prumî govienmint del Federåcion Walonreye-Brussele k' est miné pa Pierre-Yves Jeholet. Il a stî askepyî li 17 di setimbe 2019, tot shuvant les vôtaedjes di 2019.

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Glabay

**Glabay** ([FR] *Glabais*), ubén «&nbsp;**Glabây**&nbsp;» e Feller, c' est on ptit ban k' est rebané avou Djinape.

## Referinces
Loupougne

**Loupougne** ([FR] *Loupoigne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djnape.

## Referinces
Pierre-Yves Jeholet

**Pierre-Yves Jeholet**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant k' a nexhou a Vervî.

## Referinces eyet sourdants
Henri Frenay (discramiaedje)

* Henri Frenay: sicrijheu e walon, et rcwereu sol walon, tchaplî di s' mestî, provnant d' Roclindje, mins k' a-st ebagué a Paris.
* Henri Frenay (politikî francès) ( Henri Frenay).
Glossa

**Glosa** (riwalnijhåve *Glossa*), c' est on planifyî lingaedje foirdjî po l' atôtchance eternåcionåle.

## Mwaissès piceures
* Si prononçaedje est erîlé
* Si ortografeye est fonetike.
* Si emantchåjhe est foirt simpe. Si est ele rashiowe sol sinse des mots.
* C' est on lingaedje sins djinre ni diclinåjhons. Gn a k' ene pougneye di mots po mostrer les rapoirts croejhetreces.
* C' est on lingaedje ki s' vout neute, ca il sieve toplin des bodjes laténs et greks, aprume les cis ki sont ddja cnoxhous lon et lådje pal voye do motlî eternåcionå des syinces.

## Sourdant
Brinne-Tchestea (discramiaedje)

**Brinne-Tchestea**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Brinne-Tchestea (corinveye)

**Brinne-Tchestea** ([FR] *Braine-le-Château*), ubén «&nbsp;**Brinne-Chatau**&nbsp;» virpus «&nbsp;**Brinne-Châtô**&nbsp;» e Feller, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,  divnou intité, el province do Roman Payis.

## Etimolodjeye
*Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut [[Brinne]]*

## Referinces
Govienmint Borsus I

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Magnette I | **Govienmint Borsus I** | Govienmint Di Rupo III
Li **Govienmint Borsus I**, c' est li prumî govienmint del Redjon walone k' est miné pa Willy Borsus. Il a stî askepyî li 28 di djulete 2017, tot shuvant li mocion di dimefiyance conte li govienmint Magnette I, cåze do herleme Publifin.
[vignette|Li '''govienmint Borsus''' erprezintéve 38 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. C' est djusse ådzeu del mitan.]]

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Alfabet fonetike sampa

L' **alfabet fonetike sampa**, pus courtinnmint li **sampa**, c' est èn alfabet fonetike ki n' eploye ki des caracteres kinoxhous des sistinmes infôrmatikes.

Ça fwait k' il est bråmint pus simpe ki l' alfabet fonetike eternåcionå.

## Uzaedje e walon
Il a stî eployî e walon pol pordjet di produjhaedje éndjolike di paroles.
Charles Gardier

**Charles Gardier**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant k' a nexhou a Vervî. Il est mimbe do MR.
## Referinces eyet sourdants
Henri Simons

**Henri Simons**, c' est on politikî brusselwès eyet francès-cåzant. Il esteut mimbe d' Ecolo, inte 1982 eyet 2007.

## Referinces eyet sourdants
Djodogne-Sovrinne

**Djodogne-Sovrinne** ([FR] *Jodoigne-Souveraine*), c' est on ptit ban del rebanêye comene di Djodogne. **Djodogne-Sovrinne** si trouve dins l' province do Roman Payis.

## Referinces
Stéphanie Cortisse

**Stéphanie Cortisse**, c' est ene politicresse walone eyet francès-cåzante k' a nexhou a Vervî. Elle est mimbe do MR.

## Referinces eyet sourdants
Willy Borsus

**Willy Borsus**, c' est on politikî walon yet francès-cåzant ki vént do Mouvmint Rfômrece. Il a skepyî li 4 d' avri 1962, a Pessou.

## Referinces eyet sourdants
Govienmint Magnette I

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Demotte II | **Govienmint Magnette I** | Govienmint Borsus I
Li **Govienmint Magnette I**, c' est li prumî govienmint del Redjon walone k' est miné pa Paul Magnette. Il a stî askepyî li 22 di djulete 2014, tot shuvant les vôtaedjes redjonås d' ciste anêye la. Mins nerén, il a stî dismetou li 28 di djulete 2017. Cåze d' el mocion di dimefiyance avou li herleme Publifin.
[vignette|Li '''govienmint Magnette''' erprezintéve 43 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait ene miete di pus k' 57%.]]

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Gaston de Gerlache de Gomery

[vignette|Plake å meur avou ses racsegnes, metans ses dates di nexhance eyet d' morance. Padzo, il est scrît deus sacwès. Li prumire, c' est avou li fwait k' il a stî e-n [Antartike. Li deujhinme, c' est po mostrer k' il a stî borguimwaisse di Wullem.]]
**Gaston de Gerlache de Gomery**, c’ esteut on baron. Il a nexhou li 17 di nôvimbe 1919, a Brussele. Il a morou li 13 di djulete 2006, a Oudenaarde. C’ est l’ fi d’ Adrien de Gerlache de Gomery. Ci-ci, c’ esteut li prumire djin a fé ene espedicion e l’ Antartike. Ça s’ a passé e 1898, sol batea lomé « Belgica ».

## Espedicion e-n Antartike
**Gaston de Gerlache de Gomery** est foiravant cnoxhou po-z awè riprezinté l’ Beldjike, pindant 17 moes, åzès boutaedjes di l’ Anêye Djeyofizike Eternåcionåle. L’ adierça, c’ ît d’ bate carasse les novelès teres di l’ Antartike. Ces teres la estént målåjheyes a rlever, veyanmint k’ ci continint ci est si télmint grand. Cist ovraedje la a permetou d’ basti des ponts d’ ravitaymint. La eto k’ il a acdiné d’ erwaitî des sacwès stratedjikes po les avnantès ekipes.

C’ est **Gaston de Gerlache de Gomery** k’ a miné l’ espedicion bedje. Tot çoula, après aveur sitî pilote-di-tchesse al Royal Air Force, k' est l’ armêye di l’ air burtaenike. On-z aveut prindou deus bateas norvedjins avou 17 omes, li pus sovint des sincieus, eyet l’ ustireye po ls aminer drola. On-z aveut tcherdjî 440 tones di tote l’ ustireye, kipårteye e 2.350 boesses. Houte di çoula, i gn aveut 850 contneu d’ mazoute, troes éndjins halenreces ey èn elicoptere. Les bateas avént pårti d’ Anverse, li 12 di nôvimbe 1957.

**Gaston de Gerlache de Gomery** aveut rivnou el Beldjike, li 2 d' avri 1959. C' est 25.000 sakîs k' avént dalé disk' a Ostinde po-z ascoyî l' espedicion avou on batea norvedjin&nbsp;: li Polarhav. Ci no prôpe vout dire «&nbsp;pôrt polaire&nbsp;», e norvedjin. Dins l' astoke, on-z aveut ritrové 54 boesses di documints, di notes eyet d' årtchives sincieuses so l' Antartike. Bådwin I d' Beldjike, Tchåle di Lussimbork ont monté, avou leus familes, sol batea. Cwand tertot a dischindou, les esploreus ont rçuvou on rindaedje bon dvwer d' ene troke del Foice Navåle. Deus rçuvinnes oficires els atindént&nbsp;: ene pal Veye d' Ostinde ey ene å Palå provinciå di Brudje.

## Referinces eyet sourdants
Lipion

Li **lipion** (eto: **pepion**, **caclindje**, boton, poes), c' est on ptit organe, come on boton metou dins l' nateure des kimere et des frumeles des biesses ås tetes.

## Role po les cmeres
Po les cmeres, c' est l' eridjisté do lipion ki moenne bråmint pus åjheymint a l' orgasse.

## Operåcion sol pepion
Dins sacwants payis, on pratike li côpaedje-evoye do lipion (spepionaedje) al båshele, pa honteusté po k' ele ni s' disrindje nén trop djonne. Mins çoula meskeut l' kimere a divni del djouwixhance do seke. 

Çoula a stî critiké dins ene tchanson pa Julos Beaucarne:
N a des ptitès feyes ki sont foirceyesKi çoula lzî dmeure tote leu veye.End a ds ôtes k' on rsaetche leu caclindjePaski c' est la l' alaedje do clan.

## Alére
Lives Gaziaux so l' amour et l' seke, p. 446.

## Sourdant
Niels Bohr

thumb|(e 1925)
thumb|e 1945
**Niels Bohr** a skepyî e 1885. Il a morou e 1962.

C' esteut on fizicyin Daenwès. 

Il est rindjî å **limero 100** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ouve
Il a yeu s' doctorat a Copenågue l' an 1911. Après, il ala studyî e l' Inglutere avou Joseph John Thomson, li ci k' aveut discovrou les electrons. 

Lu-minme a-st atåvlé on modele di l' atôme ki rshonne å tournaedje des planetes åtoû do solo. 

Ci modele la esteut atuzlé po l' atôme d' idrodjinne. Avou ene fôrmule matematike, Bohr parvineut a mostrer les longueur di wache  (coleurs do speke) del loumire ki vneut foû d' l' idrodjinne cwand il esteut tchåfé pår. Sacwants sincieus avanciveus, inte di zels Albert Einstein, clatchît des mwins divant l' teyoreye Bohr. Ci-ci endè rascoda li Pris Nobel l' an 1922.

Ladsu, i rivna e Daenmåtche ey askepyî èn institut ki poite ès no. Gn ava la des grands sincieus k' i vnît studyî. Mins sacwants did zels veyît bén ki l' modele Bohr n' aléve nén po les atômes pus pezants, avou dipus d' èn electron (l' atôme d' idrodjinne n' end a k' onk). Bohr ricnoxha sûteymint ki s' teyoreye diveut co esse amidrêye, et bate divize avou les ôtes fizicyins, inte di zels Erwin Schrödinguer. Portant, i n' parvina nén a ratuzler on modele k' aléve po ttafwait.

Tins del guere di 40, Niels Bohr diva-st efure e l' Amerike. I s' meta dins les rangs po bouter sol diswalpaedje del bombe atomike.

Après l' guere, i rivna a Copenågue et dmorer l' tchîf di si institut disca s' moirt e 1962.

Tote si veye, on djha d' lu ki c' esteut èn ome di boune resconte, nén grandiveus mågré ses tites.

## Sourdant
Croejhlé mot

On **croejhlé mot**, ubén on **glindisse di croejhlés mots**, c' est ene sôte di djeu d' letes k' a stî edvintêye a l' atake do 20inme sieke. L' adierça, c' est d' rimpli on glindisse (i fåt mete ene lete pa ptit cwåré) tot shuvant les definixhas k' on ns a dné.

## Gazetes e walon avou des croejhlés mots
* Li ptite gazete
* Li Walone
* Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
* Singulîs

## Fijheus d' croejhlés mots
* Henri-Thomas Maron

## 
* On croejhlé mot e walon pa samwinne sol waibe *Crossword Labs*
* On croejhlé mot e walon pa samwinne so Fesse-bok
Philippe Henry

**Philippe Henry**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant k' a nexhou a Tchålerwè. Il est mimbe d' Ecolo.
## Referinces eyet sourdants
Odysseus

**Odysseus**, c' est l' no d' pene d' on mwaisse di flamind ki fwait des ptits lives d' imådjes dizo libe licince come pasmint d' tins.

Si vraiy no, c' est Eric Querelle.

## Loyéns avou l' walon
E 2012, Joël Thiry a rmetou e walon d' Måtche-el-Fåmene si ptit live *Tchikèt Vénuzyin*.

E 2024, Julien Noël a rmetou e walon d' Nameur si ptit live *Abèl & Bèlina s’ disguîjenut po l’ chîje aus grigne-dints*.

## 
*  Si waibe
*  Li waibe des paskeyes d' Abèl & Belina
*  Si pådje so l' eciclopedeye Vikidia

## Sourdants
Blanke rezete

thumb|fleur
Li **blanke rezete**, c' est ene fleur des tchamps såvlonixheus des payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Reseda alba]]*

## Spårdaedje
Ele si rescontere so les trîxhes et les djouxhires nén trop lon del Mîtrinne Mer. 

Ele vént eto so les teres å boird di l' Oceyan Atlantike, disk' å Payis d' Wale (veyanmint k' elle a on no e walès a pårt) ey pår e l' Norvedje. End a eto so les såvlons toprès del Mer do Nôr e l' Flande ey e l' Neyerlande.. Et disk' ås coisses del Mer Baltike.

## Discrijhaedje
Ele fwait 60 a 80 cintimete hôte.

Foyes ås grands dints, cénk a cwénze.

Les blankès fleurs sont-st arindjêyes a môde di troke simpe, so ene grande longueur do bodje. Did la si no e l' arabe marokin «cawe-di-bedot». 

Les ptitès fleurs ont cénk florifoyes et cénk petales, tchaeke di zels discôpés avou troes stitchons å coron.

Les grinnes aparexhnut a fwait ådzo do bodje. C' est des boessetes cåzu rectingulreces d' a pô près 1,4 cintimete log.


Blanke rezete (ary شوّال لخروف chewwal-l-khrof) plante etire côpêye grandeur.jpg|plante etire
Blanke rezete (ary شوّال لخروف chewwal-l-khrof) foye.jpg|foye
Blanke rezete côpêye (ary شوّال لخروف chewwal-l-khrof) fleur.jpg|fleur
Blanke rezete côpêye (ary شوّال لخروف chewwal-l-khrof) fleur et grinnes.jpg|grinnes (ådzo do bodje)
Blanke rezete (ary chewwal-l-khrof) fleur clintcheye voye-rid.jpg|sol boird d' ene voye


## Crexhaedje
[e moes d' fevrî, so ene djouxhire ([Douccala, Marok)|thumb]]
E Marok, ezès Douccala, ele vént a pårti des prumirès plouves do waeyén-tins (moes d' octôbe et nôvimbe). Ele florixh do moes d' djanvî å moes d' måss. C' est ene des pus edurantès fleurs a ç' moumint la. C' est l' mwaisse plante so les djouxhires cwand i fwait setch e moes d' djanvî.

E Midi del France, ele pout dmorer vicante d' ene anêye so l' ôte. Elle florit do moes d' avri å moes d' setimbe.

## Uzaedje
C' est ene plante ki les bedots et les vatches paxhèt voltî.

## Sourdants
Bierke

**Bierke** ([FR] *Bierghes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ribek li 1î djanvî 1977, el province do Roman Payis.

## Referinces