open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stanislas Konarski

200px|right|thumb|Stanislas Konarski
**Stanislas Konarski** (e polonès: **Stanisław Konarski**; di s' vraiy no **Hieronim Franciszek Konarski**; vinou å monde li 30 di setimbe 1700 a Żarczyce; morou li 3 d' awousse 1773 a Varsoveye, Pologne) fourit-st on pedagogue polonès, on resfôrmeu educatif, on scrijheu politike, on fijheu d' arimés, on fjheu d' pîces di teyåte, on moenne des Piarisses eyet l' mwaisse précurseu do Sieke des Loumires el Pologne.
thumb|left|200px|Medaye di 1765 avou l' portrait da Stanislas Konarski eyet l' sicrijhaedje e latén, «Sapere auso». 

Di 1725 a 1727 Konarski studia å Collegium Nazarenum di Rome, wice k' il î divna acsegnant di retorike. Pus tård, po-z amidrer si educåcion, i fjha des voyaedjes el France, e l' Almagne et co e l' Otriche. E 1730 i rivna e Pologne eyet cmincî a-z ovrer so on novea eplaidaedje dezès lwès polonesses («Volumina legum»). 

E 1736 Konarski cminça a-z acsegnî å Collegium Resoviense di Rzeszów eyet e 1740 i va fonder li Collegium Nobilium, ene sicole d' elite a Varsoveye, po les fis des nôbes («szlachta»). Pus tård, i resfôrma l' educåcion des Piarisses di Pologne, a l' asulon di s' programe educatif («Ordinationes Visitationis Apostolicae...», 1755). Ses resfômes ont divnou on pont consecant dins l' lûte do 18inme sieke pol modiernijhaedje do sistinme educatif polonès. 

Å cmince, Konarski a stî asoçné politicmint avou l' Rwè Stanislas Leszczynski; mins pus tård i s' va aprepyî del «Familia» da Czartoryski eyet å Rwè Stanislas Auguste Poniatowski, tot pårticipant åzès rlomés «dinners do djudi». Stanislas Ågusse a fwait fé ene medaye a l' oneur da Konarski, avou s' portrait eyet l' sicrijhaedje e latén, «Sapere auso».
Corçale

* Hamea d' Sint-Djri (1450 - Tchåsse) ki les "Rabulèts" î ont veyou l' djoû (e F. Corsal)
* plaece di Fexhe.
Djåspinreye éndjolike

Ene **djåspinreye éndjolike** u on **forom éndjolike**, c' est ene waibe la ki les djins ki sont rashious dsu polnut vni dvizer so on metou sudjet.

## Motlî
On sudjet diswalpé so on forom éndjolike si lome on fi d' berdelaedje.

## Istwere
Les foroms ont divnou foirt corants dins les anêyes 2000, cwand les lisses d' emilaedje n' ont pus stî si al môde.

Il ont stî bråmint replaecî pa les rantoeles di soçnaedje dins les anêyes 2020.

Po les sudjets tecnikes so les waibes Wikipedia, les pådjes d' uzeu u les pådjes «nosse cåbaret» polnut divni des vraiyès djåspinreyes éndjolikes.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwants foroms éndjolikes e walon
* Berdelaedje
* Li walon d' emon nozôtes
Sicrijheus d' Walonreye e francès

**Pådje des scrijheus d' Walonreye e francès**

Cisse pådje cial rashonne les scrijheus ki provnèt del Walonreye, et ki scrijhnut e francès.

Sacwants did zels ont-st eto scrît e walon.

* Jules Boulard
* Maurice Carème
* Guy Denis
* René Henoumont
* Christian Libbens
* Jean Louvet 
* Jean Mergeai
* "Aimé Quermol" (Léon Marique)
* Eric Pacquart
* Arthur Masson
* Auguste Vierset

Loukîz eto :
* Rilomés Walons
* Sicrijheus d' Beldjike
Mao Tsétoung

thumb|Mao Tsétoung (1931)

**Mao Tsétoung** (毛泽东 e chinwès, ; on scrît asteure pus voltî **Mao Zedong** e romanijhaedje pinyin; divinltins, on-z aveut ptchî li scrijha e 3 mots : **Mao Tsé Toung**), c' esteut l' prumî prezidint del Chine comunisse.

Il a vnou å monde li 26 di decimbe 1893, ey a dhoté li 9 di setimbe 1976. 

C' est lu k' a miné l' revolucion comunisse disconte di Tchiang Kay Chek, eyet l' wangnî.

Après sacwants anêyes, il enonda li revolucion culturele, ki n' a nén yeu k' des beas costés.

Il a scrît ses pinsêyes dins on live, "li ptit rodje live", k' a siervou d' modele po des ôtes consecants politikîs, come Omar Qaddafi.

Sacwantes di ses pinsêyes ont stî rmetowes e walon pa Marc De Burges.
Pinsêye (sicrijhaedje)

Ene **pinsêye** (on dit eto ene **direye** u ene **tuzreye**), c' est on court sicrijhaedje, ki dene ene idêye filozofike, politike, u ki fwait tot biesmint tuzer ene miete pus lon.

Les pinsêyes sont sovint basteyes so des djeus d' mots. Adon, c' est des rirêyes.

## Mwaissès dnêyes
Li pus grand scrijheus d' pinsêyes e walon, c' est, sins manke, Pierre Faulx. Mins on pout eto citer Robert Arcq, Augustin Beelaert, et André Vanackere.

Eternåcionalmint, on djåze sovint des pinsêyes da Mao Tsé Toung, k' ene pårteye a stî redjårbêye e walon pa Marc De Burges.

Li pinsêye est ene ouve d' on cnoxhou scrijheu, å rvier do spot k' est a pô près parey, mins k' a stî foirdjî pa ene djin k' on n' kinoxh pus, et ki s' a spårdou tot seu dins on metou lingaedje. Mins sacwantès pinsêyes di rlomêyès djins ont polou divni des sapinstés.

Les direyes come les cenes da Epicure, c' est des sôres di pinsêyes ki dnèt èn acsegnmint.

## Sacwants rlomés fjheus u ramexhneus d' pinsêyes
* Woody Allen
* Winston Churchill
* Li Dalayi Lama
* Pierre Faulx
* Benjamin Franklin
* Xhalil Jibrane
* Friedrich Nietzsche
* Jean de La Bruyère
* François de La Rochefoucauld
* Michel de Montaigne
* Leyon Tolstoy
* Mark Twain
* Paul Valery
* Voltaire
* Oscar Wilde

## Sicrijheus d' pinsêyes e walon
* Pierre Faulx: *Pensées wallonnes* (1972); "Pinsêyes walones: deujhinme bouket" (1976); "Diccionaire do ptit Roucha" (1982), "Sapinse a mi" (1986); "Poeve et sé did ci" (1989).
* Achille Vanackere: "Pinsêyes" ", Noveles des WASAB,  l° 7 (1983)
* Jean-Luc Fauconnier: "Les biestreyes da Miyin do coulot" (1998).
* Augustin Beelaert: «Gustinreyes»

## Hårdêye divintrinne
* Mwaissès Pinsêyes da Epicure

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje da Pierre Faulx avou toplin des pinsêyes e walon
* On fi sol forom "Toudi" avou toplin des pinsêyes, ratournêyes e sacwants lingaedjes, inte di zeles li walon
Spot

[thumb|400px|Spots [Auguste Lurquin; les deus dierins, c' est des spots; li prumî purade ene ratourneure]]
[thumb|Spots [Reynolds Hostin]]
On **spot**, c' est ene coûte fråze ki dene ene luçon u ki fwait tuzer.

## Egzimpes di spots
:**'
:**'
:**'
:**'
:**'
:**'

Il stî foirdjî pa ene djin k' on n' kinoxhe pus. Les spots si spårdèt tot seus dins les vicants lingaedjes.

On mete eto avou les spots les **ratourneures**, ki n' sont nén pår des spots.

:*.*
:*Il a stî .*
:*.*

## Diferinces avou des ôtès djhêyes
Ene des sôres di spots, c' est les sapinstés.

Li spot est diferin del pinsêye k' est eto ene pitite fråze po fé tuzer, mins k' a stî scrîte d' ene kinoxhowe djin.

Gn a eto les rmetaedjes (avou l' divancete "come").
:*I .*
:*Il esteut tcherdjî come on .
:*Il est  come ses pates.*

== Sacwantès ramexhnêyes di spots et ratouneures ==
[[Imådje:Ratourneures Slangen.jpg|thumb|Live da Marcel Slangen so les ratourneures]]
: [[Djivêye des lives di spots et ratourneures]]
Gn a yeu sacwantès ramexhnêyes di spots e walon, li pus rlomêye, c' est l' [[Spots da Dejardin (live)|cene da Dejardin]]. 

* "Li ptit corti *aux proverbes wallons*" (Alexandre, diviè 1875).
* [[Rimetaedjes Joseph Defrecheux]] ("*Recueil de comparaisons populaire wallonnes*"), [[BSLLW]], tome IX, 2inme rîlêye, 1886.
* ""*Dictionnaire des spots et proverbes wallons*" ([[Joseph Dejardin]], 1891).
* *La parémiologie namuroise (étude critique de la partie namuroise du dictionnaire des spots : corrections et additions)*, Maurice Flament, Memwere [[Ulg]], 1968.
* *La parémiologie malmédienne*, Marcel Piette, Memwere [[Ulg]], 1969.
* "*Recueil de proverbes et d'expressions utilisées à Ciney*" ([[Reynolds Hostin]], diviè 1980).
* "Spots da Lurquin" eplaidîs pa bokets dins li gazete "*Chroniques*" di l' SLLW dins les anêyes 1980.
* "Les spots då Singlé" : tos spots et ratourneures ramexhnés pa [[Gaston Lucy]] et eplaidîs pa bokets dins des [[ptitès gazetes]], inte 1970 et 1980.
* "*Les expressions en wallon liégeois*", Jean Defrecheux, 1990)
* "*Guide des expressions en wallon liégeois*" ([[Marcel Slangen]], 1995).
* "*Le wallon de poche*" ([[Guy Fontaine]], 1999)
* "[[Rivazîs Coppens (live)|Rvazîs (*Adages, dictons, proverbes populaires'')]]" (Joseph Coppens, eplaidîs e 2001, après l' après l' moirt do scrijheu)
* Live di ratourneures Denis

## Les spots dins les scrijhaedjes e walon
Dins les romans u ptits romans e walon, gn a sovint bråmint des spots, k' on dit ki ça ndè fwait l' valeur literaire.

## Eredjistrumints di spots
 «Dijhêye#Eredjistrumints di djhêyes»
*  ()
*  ()
*  ()

## Hårdêyes difoûtrinnes
* sol Wiccionaire
** 
** 
** 
* 
** Les spots då Singlé
** Sacwants spots e l' arabe marokin
** Sacwants spots ramexhnés pa Lurquin a Fosse
* Ôtès waibes
** On fi avou des spots so ene djåspinreye e walon 
** Les spots walons so Babel
** Sacwantès ratourneures da Reynolt Hostin
** Sacwants spots da Dejardin
Cinema

Li **cinema**, c' est l' cwårtî d' l' economeye a vey avou l' fijhaedje di fimes, a mostrer dins des såles especiåles, la k' gn a ene grande waitroûle, les såles di cinema.

Li cinema est lomé li 7inme årt.

On waite sovint l' adire inte li cinema eternåcionå et les cinemas nåcionås. Le fimes eternåcionås sont veyous totavå. Les ôtes sovint fok ki dins leu payis et dins dôcunès fiesses do cinema come li cene di Nameur.

Dins les scoles di cinema, on pout citer li cene di Brussele, l' INSAS.

## Sacwants cinemas nåcionås
* cinema bedje
* cinema indyin
* cinema marokin
Tchiang Kay Chek

**Tchiang Kay Chek** (prononçaedje e cantonès di 蔣介石, e mandarin c' est **Jiang Jieshi**, prononcîz *Tchiang Tchiéchi* ), c' estut on djenerå chinwès k' a lûté siconte del revolucion comunisse minêye pa Mao Tsétoung.

Al fén, il a stî batou, eyet si ressåvé so Taywan, la k' il a askepyî li republike di Chine nåcionålisse.
Li Moyale di Portici (operå)

Li **Moyale di Portici**, ki s' vraiy no e francès, c' est "*La Muette de Portici*", c' est ene operå. Elle a stî scrîte pa Eugène Scribe, on rlomé romantî francès d' adon. Li muzike a stî compôzêye pa Esprit Auber, on muzicyin francès. "Portici", c' est on ptit poirt pexhrece dins l' cotoû d' Nape. 

Li tecse cåze del revole des Napolitins disconte des Espagnols e 17inme sieke. Li mwaisse personaedje, c' est ene viye moyale feme, k' a stî margougneye pås ocupants.

L' ouve a yeu on franc succès cwand ele fourit creyêye a Paris li 28 di fevrî 1828.

Si djouwaedje å Teyåte del Manoye a Brussele li 25 d' awousse 1830 a stî shuvou d' on bardouxha k' aléve miner al revolucion bedje. 

C' est ces paroles cial tchantêyes pa on lomé "La Feuillade", ki tént li mwaisse role d' ome, ki sorlevît l' flouxhe des djins. 
:*Vos, l' amour sacré del patreye,*
:*Rindoz nos l’ francté et l' firté*
:*C' est a m' payis ki dji doe m' veye;*
:*Mins lu, i m' divrè s' liberté.*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "moyale", alez s' vey e [[:Wikt:moyale|splitchant motî]].*
Dramatike (soce)

thumb
Ene **dramatike** (eto : **trope di teyåte**), c' est ene soce di comedyins amateurs ki djouwe des pîces di teyåte, sovint dins on viyaedje.

## Sacwantès rlomêyès dramatikes e walon
Des soces ki n' djouwèt cåzu ki do teyåte e walon.
### Avou des nos walons
* Åye : "Les Godis d’ Åye"
* Djenrè (Derbu) : Dj' ennè Reye, k' a wangnî cwate côps li Cope do Rwè, dizo l' minance da René Brialmont
* Håre : "Les Poirteus d’ Djoye"
* Houtin-Sint-Simeyon : Les Djoyeus Lurons.
* Loyi : Les soçons d' Loyi
* Serè : Li Scanfår
* Slin: Les Rôbaleus, ki wangna li Cope do Rwè e 2021-2022
* Tourene : Les Longuès Penes

### Avou des nos purade francès
* Bårxhon: Li Rweyåle Dramatike walone di Bårxhon (*La Barchonnaise*) 
* Belgråde: *la chanterie de Belgrade* (Cope do rwè 2015).
* Crås Inmna: l' ** (Cope do rwè 2016).
* Cwareme: Dramatike walone di Cwareme (*Troupe Ben-Rio*)
* Djerpene: L' ekipe di Djerpene, minêye pa Michel Robert
* Djilî: Li Dramatike walone di Djilî (*Les disciples de Chenier*)
* Djinape: Les *Ch'napans*.
* Gochliye: *[[Dramatike di Gochliye|Cercle dramatique de Gosselies]]* 
* Mårciene: *Les Traiteaux dochars*
* Nouviyé: Les *Chats R'latants*.
* Opagne: *Les Echos de la Pierre Bayard* (Les Escos del Pire Bayård)
* Poitchrece-e-l' Årdene: *Le blé qui lève*
* Préle : Les "Nervyins"
* Såvadje Énne: 
* Veskeveye: *Cercle Wallon Vesquevillois* (Dramatike walone di Veskeveye)
* Wanze: Dramatike walone di Wanze *L'Aurore*
* Wibrin : "Les Linaigretes"

## 
* Mape des dramatikes sol waibe da Johan Viroux
Betchfessî ô

Li **betchfessî ô**, c' est on betchfessî scrijha ki rascovere des prononçaedjes **ô** (/oː/), **ôⁿ** (/õ/), **on** (/ɔ̃/) eyet **oû** (/uː/) et **ou** (/u/).

Li betchfessî oy rote a pô près come li betchfessî ô.

## Egzimpes di mots
Les mots les pus corants, c' est , , ,  (k' a bevou dtrop), , , , , , .

## Spårdaedje des accints
Li prononçaedje est foirt naziålijhî e l' Årdene (cåzu *on*, a té pont ki sacwants scrijheus scrijhèt "ON") eyet al bijhe di Tchålerwè eyet di Nameur (cåzu tot l' walon Braibant).

A Nameur, il est prononcî come on long O. Dabôrd, il est omofone des mots avou l' betchfessî å dins l' minme payis. Il a stî lontins scrît "*au*" (on *trau*, on "*aute cau*"). Il a stî rmetou dizo li scrijhaedje "ô" pa Jean Guillaume. Les mots k' el  contnèt fourît-st eplaidî insi dins l' Motî namurwès da Lucyin Léonard.

Dins l' Payis d' Nivele eyet d' Vå-addé-Rozire, il est todi prononcî "oû" a tot côp bon.

E l' Årdene nonnrece, po sacwants mots, il est prononcî come e francès (*coup*, *trou*).

Li betchfessî ô si pout vey al tiesse d' on mot (), come åy å coron ().

## Prononçaedje zero-cnoxheu
Li prononçaedje zero-cnoxheu si note sol Wiccionaire e AFE avou l' sene /õ/ metou po on rastrindou long O.

Egzimpes di prononçaedje:
*  
*  
*  eyet  
*  
*  

## Istwere do betchfessî ô
C' est onk des prumîs betchfessîs. Il aveut ddja stî atåvlé oficirmint dins l' franwal Walo + pa Jean Germain eyet Lorint Hendschel (1992).

## Etimolodjeye
Å pus sovint, li betchfessî ô provént d' on longou  "o".
*  (erî-rfwait "bora")
*  (latén *collum*)
*  (grek *colaphos*)
*  (latén *follis*)
*  (latén *audire* divnou *odire* : dins l' vî latén "au" si dijheut "aw", mins radmint, on a dit "o")
* ,  (latén "satullus" divnou *saol*)
* ,  (latén *solidus*)
*  (gålwès  *tnoc*, *troc*)
*  (latén *volvita*)

Gn a kékès foû rîles, ki vnèt etimolodjicmint d' on bodje avou l' shuvion "AL" k' a fornaivyî : divni "au" (aw), adon "o", adon "ô"...
*  (vî vî tîxhon **hauhaz* × latén *altus*)
*  (latén *alter*)
*  (latén *paucu-*)
*  (*caldus*)
*  (latén *calc-*)

## 
Sacwants disfondowes «ou» (scrîts da Adelin Lebrun).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Des esplikêyes sol betchfessî ô (e francès)
* Sicole po ls efants avou l' betchfessî ô (e walon)
*
The Ugly American

***The Ugly American*** (*Li laid Estazunyin*; ratourné e francès avou l' tite *Le vilain Américan*), c' est l' tite d' on roman sicrît e 1958 pa Eugene Burdick eyet William Lederer. On ndè fjha on fime, avou l' minme tite, e 1963.

Li live raconte des coûtès istweres ki mostrèt l' dujhance politike des Estats Unis e l' Indochine, et cmint k' i pierdèt d' l' influwince eneviè les comunisses, cåze ki les Estats Unis å pus sovint s' kidujhént d' laide grandiveuse manire, sins sayî di s' mete avå les djins, ni d' djåzer leu lignaedje, ni comprinde çou k' i vlèt et leus mezåjhes, et do contråve, aspoyant des dictateurs ki spotchèt les djins.

Les istweres si passèt dins on forveyou payis, li *Sarkhan*, dispårti e deus, avou on govienmint comunisse å Nôr-Sarkhan, eyet ene dictateure aspoyeye påzès Estats-Unis å Nonne-Sarkhan; on tuze do côp å Vietnam ki s' trovéve dins ene sifwaite sitouwåcion do trevéns ki l' live a stî scrît.

Dins l' roman, i gn a-st on gaztî birman ki dit: «Po ene drole di råjhon, les djins ki dji raconte e m' payis n' sont nén les minmes ki les cis ki dj' raconte ezès Estats Unis. I shonne k' on misterieus candjmint s' fwait so les Estazunyins cwand i vont so ene tere etrindjire. I s' ratrôclèt sociålmint. I vikèt grandiveuzmint. I sont pezants et m'-ass-veyou.»
Li spotaedje di "laid Estazunyin" est eployî po les cis ki s' kidujhèt inla.

Les spoûles do live racontèt ossu bén l' dujhance di ces djins la (come des djenerås siconte-guerilla, eyet ôtes gros colés del politike etrindjire estazunyinne) ki des ôtes ki s' metèt avå les djins, et sayî d' comprinde et ls aidî, come li personaedje di Homer Atkins, èn indjenieur k' aide a-z astaler des simpes poujhoes d' aiwe dins les viyaedjes, çou ki n' costeye nén tchir et candje vormint l' vicaedje des djins.
Adon k' sol minme tins li govienmint estazunyin constrût ene mwaisse-voye, ki serè eployeye pa l' årmêye, la ki les ptitès djins n' ont pont d' vweteure; ou co construre des grands båraedjes, mins sins les sistinmes di buzes po fé ariver l' aiwe dins les viyaedjes å lon.

Li såme des oteurs c' est di mostrer ki l' politike etrindjire des Estats Unis est må tuzêye, et k' ele prodût l' efet contråve.

Li ratournaedje e francès, dizo l' tite *Le vilain Américain*, fourit eplaidî ås eplaidreyes "Robert Laffont" e 1961.

A pårti do live on fjha-st on fime e 1963, avou Marlon Brando come mwaisse acteur; li doblaedje francès do fime poite eto l' tite di *Le vilain Américain*.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* ene sinne do fime so youtube (inglès dzo-titré castiyan)
* fitche do DVD do fime k' a parexhou e 2007 (e francès)
Djournå (live)

Li **djournå d' ene mierdjin**, c' est, po cmincî, on cayé la k' ene djin discrît les parfonds sintimints k' ele rissint.

Normåldimint, ele sicrît çoula por leye-minme.

Mins li djournå pout esse eto ene sôre di live di prôze.

## Sacwants rlomés djournås
* Li cayé d' Anne Frank, k' a stî metou a môde di pîce di teyåte e walon.
* Djournå da Félicien Barry, mins on n' sait nén s' il a scrît a l' uni des djoûs, ou tot d' ene trake, a môde di live di sovnances.

## Romans e walon, scrîts a môde di djournå d' mierdjin
* Les djoûs racourtixhnut (Emile Gilliard, 2002)
Senegal

right|120px
right|200px
200px|right|thumb|Senegal
Li **Senegal** u **Senegål** (wolof *Senegaal*; fr. *Sénégal*), c' est on payis di l' Afrike coûtchantrece, kel mwaisse veye, c' est Dakar. L' ôte grande veye, c' est Sint-Louwis do Senegal.

Li Senegal est côpé e deus, cåzu tot-houte, do Coûtchant å Ponant, pal Gambeye. Li boket metou a Nonne, c' est l' Cazamance, kel mwaisse veye, c' est Ziguinchor. Gn a la on dislaxhiveus mouvmint.

Li Senegal est raiwé på mouze do minme no.

## les lingaedjes do Senegal
* wolof : 80 åcint del djin : c' est eto li lingaedje d' atôtchance di tos les Senegalès.
* francès 50 a 90 åcint avou tos les liveas d' kinoxhance, come deujhinme cåzêye langue et lingaedje oficire.
* arabe classike : 60 åcint del djin el sait scrire ey ene miete comprinde les tecses rilidjeus d' l' islam.
* portuguès creyolijhî : 5 åcint del djin, des cis ki vnèt do Vert Cap
* peul : 3 åcint del djin.
* serere : 5 åcint del djin.
* saraxhollé : 2 åcint del djin.
* arabe moritanyin : 2 åcint del djin, des martchands ki vnèt del Moritanreye.
* bambara : 0,5 a 1 åcint des djins (ki vnèt do Mali et del Coisse d' Ivwere.
* li restant, totès ptitès langues : 7 åcint.

## les peupes
* les Wolofs : pattavå l' payis.
* les Sereres : el Cazamance eyet a Jowal, la k' Léopold Sedar Senghor a skepyî.
* les Peuls : sol boird del Mer.

## les rlidjons
* l' islam sunite, (65 åcint del djin) ki shuvnut deus cofrereyes, les Tidjanes (20 åcint des moslimîs) et les Mourides (80 åcint).
* li crustinnisse catolike, purade dins les Sereres (35 åcint del djin).

## li politike
* Prezidints :
** Léopold Sedar Senghor : onk des råles prezidints d' Afrike k' a ndalé divant d' mori.
** Abdou Diouf : k' a ndalé eto li djoû k' il a stî buzé ås vôtaedjes.
** Abdoulay Wahde : li prezidint d' asteure.
** Maki Sal :

## Veyåvisté do Senegal el Walonreye
Esteut bråmint cnoxhou do tins do ralî viè Dakar.
Wolof (lingaedje)

Li **wolof**, c' est on lingaedje k' est djåzé e Senegal. C' est l' lingaedje natif des do peupe do minme no. 

## Spårdaedje
Il est cåzé come lingaedje del mame pa 80 åcint del djin, mins tos les Senegalès el comprindnut.

Il est eto djåzé e l' Gambeye ey ene miete e l' Moritanreye.

## Mots do wolof passés e walon
(pal voye do francès d' Afrike)
* bougnoule : fwait d' èn addjectif "gnoule (noer) eyet d' ene årtike "bou", (li).
Lingaedje oficir

On **lingaedje oficir**, po on dislaxhî payis, c' est l' lingaedje k' il est rekis d' eployî dins l' administråcion eyet l' djustice et dins totes sôres di sitouwåcions et d' institucions do payis. Metans, li siermint des djins k' ont stî lomés scabins, mayeurs, pårlumintîs, minisses, evnd.

C' est eto l' prumire langue dins les scoles. 

C' est sovint (mins nén todi) scrît noer so blanc divins l' mwaisse lwè.

Gn è pout aveur dipus d' on lingaedje oficir dins l' minme payis, metous dins des coines diferinnes, u so tote li stindêye di l' estat. S' i dvèt esse cåzés ambedeus ezès minmès plaeces, u pa les minmès djins, on djåze adon di bilingwisse.

Les lingaedjes ki vicnut dilé l' lingaedje oficir sont lomé les lingaedjes dilérins. I sont å pus sovint dismeprijhîs. Pacô, djusse pal voye des dujhances sociåles. Pacô, di cåze d' ene politike linwistike k' elzès spotche, come eneviè l' walon, di 1910 a 1970. On-z est adon en èn adjinçna linwistike k' on lome li diglosseye. Mins le lingaedjes dilérins polnut eto aveur eto sacwants droets, come les cis ricnoxhous del Tchåte uropeyinne des lingaedjes dilérins.

## Sacwants egzimpes
### Nombe di lingaedjes oficirs
* On seu lingaedje oficir : France, Albaneye 
* Lingaedje oficir nåcionå, et lingaedje co-oficir po sacwantès coines : Itåleye, Filipenes, Espagne, Irak.
* Sacwants lingaedjes oficirs : Afganistan, Beldjike, Canada, Finlande, Grande Dutcheye, Nouve Zelande, Swisse

### Lingaedje oficir et mwaisse lwè
Emey les payis la kel lingaedje oficir n' est nén clawé divins l' mwaisse lwè, n a les Estats Unis. Mins sacwants estats èndè polèt aveur tchoezi onk. 

Tant k' l' Eritrêye, li Suwede u li Rweyåme Uni, i n' ont pont d' lingaedje oficir.

### Lingaedje oficir et lingaedje des djins
Ça pout esse pår li minme sacwè, come e l' Izlande, å Portugal.

Li lingaedje oficir pout esse foirt dilé l' ci di bråmint des djins di ç' payis la. Par egzimpe : li francès el France d' asteure, el Walonreye, e Kebek, a Ayiti, l' arabe classike ezès payis arabes. 

Mins i pout esse eto pår etrindjir ås lingaedjes do payis. Boutans li francès e Senegal, el Flande e 19inme sieke, el Walonreye prûssyinne, l' espagnol ezès payis ki dviznut kechwa et aymara el Boliveye ey e Perou, l' amazir dins les coines kel cåzèt co e Marok e l' Aldjereye.
Masbor (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Masbor]]**

## Hamteas
* Moirmont (Masbor) (*Mwèrmont*, *Mwaermont*, Fr. *Mormont*)
* Fornea d' Sint-Mitchî (*Fornê Sint-Michél*, fr. *Fourneau Saint-Michel*)

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les tchamps, prés et sårts
* Li Corti des Boûs, Corti Hubene
* Drî les Djårdéns
* Les Grands Prés, ''Hauwoipré'', Pré Chalon, Pré Tchenå, Pré des Deyidames, Pré al Fosse, Pré do Mayeur, Pré Zabeye
* Li Grande Tere
* e Paxhi (*o pachi*)
* Saweritchamp (*Sawèritchamp*), Tchamp dzeu l' Veye, Tchamp so l' Aiwe, Tchamp l' Priyesse, Wertchamp.
* Tier do Rou

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les åbes et les bwès
* e gros Fayi
* e Beyôlî
* Tchenoe (*Tchèno*); Dizeu l' Tchenoe; Drî l' Rond Tchinne (*tchêne*).
* Al Grosse Sipene
* Al Melêye
* Ås Såcis (*aux Saussus*)
* saweritchamp (*Sawèritchamp*)
* Divant l' Bwès d' Forire
* Dirî l' Bwès
* Al Håye do Capitinne, Håye Grodos, Håye Jonet, Håye Monon
* Å Stocaedje

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou des biesses
* Al Colebire (*Colibire*)
* Miyofosse
* Al Taesnire

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou des aiwes
* li Masblete
* Tchamp so l' Aiwe
* Någouri, Sôri
* e Maxhi; Divant Maxhi
* Biermonfwè
* Diglete
* Al Fontinne, Fontinne å Cwarbwès, Fontinne des Meyesses, ås Troes Fontinnes.
* Al Goflete
* Å Vevî Bodan

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou avou des monts-et-vås et les rotches
* Sol Vå
* e Hedeumont (*Hèdeumont*), Divant Hedeumont.
* So les Cresses
* Les Foxhales (*Fochale*); Djihanfosse (*Tchanfosse*).
* Li Gros Hourlea
* Dzo les Rotches, So les Rotches
* e Tier, Sol Tier, li Tier do Mont,  Tier di Någouri, Tier do Ro, Tier do Sordjint

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les dmorances et l' ovraedje des djins
* So les Åjhminces
* e Bati (*o Bati*)
* les Bates
* Al Croes (*al creu*)
* Gohiveye, Tchamp dzeu l' Veye.
* Å vî Molén
* Tchession
* Al Houte (*hute*)
* Al Poirtale

## Rowes et voyes
* Li Longue Voye
* Al Voye d' Ambli

## Ôtès sacwès et målåjhminces
** a Farjonne
** Håbin (*ôbin*, F. *Haubin*)
** Crevea (*Crèvê*)
** Al Defe, Dandefe, Massoudefe
** *Hambay*
** a Hordî
** Musdrî
** Nanfurnal
** Drî les Sapoûles, So les Sapôules
** Tapinet

## Sourdant
Live da ... so Masbor
Masblete

**Masblete**, c' est ene aiwe ki passe a Masbor, et s' î maxhî a Lome.

Ses boirds sont-st a hourêyes.

On ndè cåze bråmint dins les lives da Joseph Calozet.
Djåçlete

**Djåçlete** (la-minme *Djauçlète*, F. *Jauchelette*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje des djins : "Djåçletîs"
* Dicåces : 
** Pitite fiesse : al Sint-Pire, li dimegne d' après l' 29 di djun.
** Grande fiesse : li prumî dimegne d' octôbe; rilaxhåde cwénze djoûs après.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Djåçlete|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Djåçlete est raiwêye del Djåce

## Tuzance walone
* Ricwereus sol walon : Jean-Jacques Gaziaux. Il a riscrît ene cåkêye di respondas e walon di des djins do viyaedje. Ça fwait k' l' accint d' Djåçlete est onk des mî cnoxhous del Walonreye.
* Accint walon d' Djåçlete : c' est on walon do Mitan, mins co avou des assaetchances eviè l' Payis d' Lidje (come l' uzaedje di "fiesse" po "dicåce"). Come dins tot l' Levant do Roman payis, li spotchåve voyale est ë. Li minme son si trouve esto ådvins des mots, metou estô di I eyet di U (*lë kë dë m' vélo* = li cou di m' velo).



## Referinces
Peul (peupe)

thumb|Des femes peuls e Cameroun
Les **Peuls** u **Foulanis**, c' est on peupe d' Afrike Coûtchantrece ki vike a Nonne do Sara : Senegal, Moritanreye, Gambeye, Mali, Nidjer, Guinêye Bissau, Guinêye-Conacri, Siera Leyone, Liberia, Coûtchant do Camroune, Levant do Soudan. I s' lomnut zels-minmes les "**Foulbé**", å singulî, on "**Poullo**".

Divinltins, c' esteut tos acleveus, ki bodjént d' ene plaece a l' ôte avou leus biesses, des vatches et des gades, des bedots. Il aclevént ene raece di vatche a pårt, li zebu Peul.

I djåznut on lingaedje da zels, li peul.

Les Peuls sont des belès grandès djins, avou ene foirt claire pea. I n' si rwaitèt nén come des "noers". I dijhnut d' leu pea k' elle est d' "rodje coleur".

*Les mots "peul" et "foulani" vinèt di l' [[arabe]] "فلاح" ("fellah", payizan).*
Afrike coûtchantrece

right|thumb|350px|Mape di l' Afrike coûtchantrece; l' Afrike bijhrece est pus claire
L' **Afrike coûtchantrece**, (on dit eto : **Afrike di l' Ouwess**), c' est les payis metous å Coûtchant di l' Afrike.

## Djivêye des payis
* li Benin
* li Bourkina Fasso
* li Coisse d' Ivwere
* li Vert Cap
* li Gambeye
* li Gana
* li Guinêye-Conacri
* li Guinêye-Bissaw
* li Liberia
* li Mali
* li Moritanreye
* li Nidjer
* li Nidjeria
* li Senegal
* li Siera Leyone
* li Togo

Tos ces 15 payis la sont mimbes del CEAO (kiminålté economike d' Afrike coûtchantrece).

Gn a sacwants peupes ki sont spårdous so tote l' Afrike coûtchantrece, come les Peuls.

L' Afrike coûthantrece a stî bråmint colnijheye på Francès, mins sacwants payis på Inglès (Nidjeria, Gana, Gambeye), u pås Portuguès (Vert Cap, Guinêye-Bissaw)
Coccidiôze ås poyes

Les **coccidiôzes ås poyes**, c' est des coccidiôzes k' acsujhèt les boyeas des poyes. 

C' est zeles li cåze d' ene eschite, afeye rodje, pask' i gn a do sonk dins les polenes.

Les rascråwants adjints, c' est des coccideyes, del nindje des *[[Eimeria]]*, ki s' vont edjîstrer dins les celules des fenès peas des boyeas, copurade :
* li fén boyea :
** tot å dvant (duwodenom) : *Eimeria acervulina*, *E. Mivati*, *E. praecox*)
** å mitan ey al fén (djedjunom) : *E. maxima*, *E. mitis*, *E. necatrix*.
* li boigne boyea : purade li sôre ki s' lome *E. tenella*.

Li må n' est nén todi veyåve, mins adon, il espaitche les polets d' crexhe, u les poyes pounresses et covresses di ponre a l' idêye.

Li morance n' est nén foite dins ene poytreye, mins s' deure-t ele lontins. Les crevêyès poyes ont des ptitès rodjès taetches sipårdowes totavå do fén boyea. Po *Eimeria tenella*, on trouve cobén on gros alot d' sonk ki rimplixh les deus boignes boyeas.

Les oûkisses des coccideyes polèt esse veyous sins rujhes å microscope.

Li médiaedje si fwait avou des droukes esprès, inte did zeles :
* l' amproliom
* li diyaveridene
* li pirimetamene
* sacwants sulfamides : sulfadimerazene, sulfakinocsaleyene
* li toltrazuril, li dierin trovou, foirt djinti.

Gn a eto, dispu ene tchoke, des medicamints siconte des coccidiôzes stitchîs dins les alimints po les poyes, come :
* li moninzin
* li salicilamide
* li nitrofurazone

Mins, asteure k' on saye di rsaetchî les radjoutêyès droukes, sacwants siconte-coccideyes, metans li nitrofurazone, ont stî disfindous dins les alimints dins bråmint des payis.

Dispu les anêyes 1990, on-z a diswalpé èn eploctaedje disconte des coccidiôzes, k' est eployî asteure pa cåzu tos les poytîs di poyes pounresses et covresses.

File:Cocsidioze boigne boyea poye cloos.jpg|boigne boyea, nén co drovou, di des polets d' a pô près 40 djoûs crevés di rodje eschite
File:Cocsidiooze boigne boyea poye drovou.jpg|li minme, après drovaedje : gros alot d' sonk dins l' loumire do boyea
Imådje:Coccidia.JPG|oûkisses di *Eimeria maxima*
Coccidiôze ås robetes

Les **coccidiôzes ås robetes**, c' est des coccidiôzes k' acsujhèt les robetes. 

Les rascråwants adjints, c' est des coccideyes, del nindje des *[[Eimeria]]*, aprume : *Eimeria intestinalis* ey *E. flavescens*.
Maîsse Arsouye

***Maîsse Arsouye*** (Mwaisse Arsouye), c' est l' no d' pene, et li spot da :
* Justin Cherton
* Yannick Bauthière, si ptit-fi.
Édouard Remouchamps

**Édouard Remouchamps** a skepyî a Lidje li 14 di may 1836 ey a morou a Grivgnêye li 1î d' nôvimbe 1900.

C' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon, ki s' mwaisse ouve, Tåtî l' Perikî, va aveur on franc succès totavå l' Walonreye et minme a Brussele et Anverse.

Relî dins l' grosse antolodjeye da Piron (come fijheu d' rimeas).

Di s' mestî, il esteut mwaisse mônî.

## Sicrijhaedjes
* contes et powinmes nén eplaidîs eshonne.
* pîces di teyåte :
** Li savtî (1859)
** Les amours da Djeråd (1878)
** Tåtî l' Perikî (1885)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Cozake

On lome **Cozake** (e rûsse, *kazak* ) des peupes ki dmorént el (Pologne) ey e l' Urope Levantrece (Oucrinne, Rûsseye, Pologne) et dins les trixhes di l' Azeye sovietike.

*Les Cozakes ni sont nén les "Kazaxhes" ki dmornut ouy e [[Cazaxhistan]].*

*E walon, li mot "Cozake" a divnou on .*

## Rilomêye
Bråmint des Cozakes ont divnou les djindåres des Tsårs et fé les laidès bzognes po leus mwaisses.

On-z a cmincî a djåzer des Cozakes e l' Urope Coûtchantrece diviè 1650 a cåze di leu revintaedje disconte do Rwè d' Pologne. Mins, el Walonreye, c' est purade å 19inme sieke k' ont nd a bråmint cåzé, a cmincî des gueres da Napoleyon avou l' Rûsseye, la k' il estént dins des batayons a tchvå.

## Istwere des Cozakes
Ls Cozakes, c' esteut des sieves el Moscoveye ey el Pologne, k' ont stepé evoye eviè Nonne et Levant, po-z aveur leu liberté.

Dins l' Union Sovietike, il ont stî veyous evi et trakés.
Franwal di Nameur

thumb
Li **Franwal di Nameur** (***Dictionnaire français-wallon d'&nbsp;après Nameur èt avaurla***), ou **Franwal da Denis**, c' est on motî francès walon ki dene les disfondowes pol "Nameur et avår la" d' ene grande djivêye di mots francès d' asteure. Il eploye li sistinme Feller a môde des Relîs Namurwès.

Il a stî adjinçné pa Chantal Denis, avou l' aidance da Lucyin Somme, ey eplaidî e 2001.

N a po bråmint des mots avou des egzimpes d' eployaedjes dins des fråzes di rlomés scrijheus do Payis d' Nameur del deujhinme mitan do 20inme sieke (Emile Gilliard, Andrée Bacq, Alexandre Bodart).

C' est on diccionaire francès-walon foirt ahessant, ki saye di trover des tradujhaedjes pår walons po totès ratourneures kel mot francès vént dvins.

N a eto li no walon des viyaedjes del Province di Nameur.

Il est rahoukî sol limero **[FC99]**, aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.

## Corwaitaedje do franwal di Nameur
Li motî dene a tot côp, les dobès disfondowes, foirt rishonnantes, come :
* *batimint* et *batumint* ()
* *tûzer* et *tûzè* ()
* *waîti* et *waîtî* ()

Metans pol mot problinme, n' a kel Franwal di Nameur k' atåvele des ratournaedjes ôte ki "problinme".

Gn a eto des ratourneures walon => francès (çou ki n' est nén, po dire, l' ovraedje d' on franwal, mins ki vént bén a pont). Metans :

:***diable*** *diâle* >> *li diâle marîye si fèye* : *il pleut et le soleil luit*. 

Li Franwal di Nameur va rapexhî des vîs mots dins l' Motî da Pirsoul ki ni Léonard ni Somme n' avént rprins. Metans : **', **'.

On trouve des ratournaedjes e francès ki n' sont padecô nén dins les ALW, portant li pus spepieus ovraedje di translataedje francès walon. Metans : «» po «»

## Sourdants et pî-notes
Coccidiôze

Les **Coccidiôzes**, c' est des maladeyes cåzêyes pa des protozowaires k' on lome **coccideyes**.

Elle acsujhèt les poyes, mins eto des ôtès biesses come les tchéns, les agneas, les robetes.

## Tournante di mopliyaedje
Les coccideyes ont ene tournante di veye e troes termenes :
thumb|300px|Tournante del veye des Eimeria

* li skizogoneye : les celules si mopliynut come des bactereyes. C' est a ç' moumint la k' elle evayixhnut les celules di l' edjîstrante biesse.
* li gametogoneye : sacwantès celules divnèt des djermons måyes, et des ôtes des ptits oûs. Les deus s' resconternut, et c' est come èn adjermelaedje. 
* li sporogoneye : c' est l' diswalpaedje di esmincî oû, k' on lome **oûkisse**. L' oûkisse cwite li coir di l' edjîstrante biesse, påzès crotes. 

Les oûkisses des coccideyes sont foirt edurants et polèt viker lontins ådfoû. I vont djårner dizo troes condicions :
* li tchaleur
* li crouweur
* li boun enairaedje

C' est po ça k' on voerè les coccidiôzes so des biesses ki sont-st aclevés foirt ene dissu l' ôte, so des stiernixheures ki n' rissouwèt nén (abuvroes ki corèt), et cwant i fwait tchôd.

## Sacwantès coccideyes
* *[[Eimeria]]* k' acsût les poyes, les robetes, evnd.

## Coccidiôzes di tchaeke sôre di biesses
* Coccidiôze ås poyes
* coccidiôze ås robetes
Eimeria

thumb|oûkisses d' ''Eimeria maxima''
Les ***Eimeria***, c' est des coccideyes ki cåznut voltî des maladeyes ås aclevåvès biesses.

## Sôres d' Eimeria
* ås oujheas :
** azès poyes 
*** foirt rascråwantes : *Eimeria tenella* et *E. necatrix*.
*** nén si gråves : *E. acervulina*, *E. maxima*, evnd.
** azès dînes : *E. adenoeides*, *E. dispersa*, *E. gallopavonis*, *E. innocus*, *E. meleagridis*, *E. meleagrimitis*, *E. subrotunda*
** azès poyes ås coines : *E. grenieri*
** azès faizans : *E. colchici*
* ås rawiants :
** azès robetes : *E. perforans*, *E. intestinalis*, *E. flavescens*.
** azès coshets d' Inde : *E. caviae*
** azès spirous : *E. sciurorum*
Fougnaedje arkeyolodjike

On **fougnaedje arkeyolodjike**, c' est on fougnaedje e tere po rtrover des viyès pires u des vîs canisteas di des disparexhowes civilizåcions.

Les cis ki fjhèt les fougnaedjes, on les lome sovint, ene miete po rire, les **fougnants**. 

Li ci ki moenne les fougnaedjes, c' est l' **mwaisse fougnant** (u l' **mwaisse fougnante**).

Les rzultats des fougnaedjes sont sovint metous so on rapoirt di fougnaedje. Les pus clapants trovas seront eplaidîs dins des rvowes arkeyolodjikes.

Les viyès sacwès k' on-z a disnaivyî tins des fougnaedjes seront sovint håynêyes dins des Muzêyes.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po pus di racsegnes so les mots "[[:Wikt:fougnaedje|fougnaedje]]" et "[[:Wikt:fougnant|fougnant]]".*

## Sacwants fougnaedjes fwaits el Walonreye
* fougnaedje des grotes del Calistinne (Han-so-Lesse, Rotchfoirt, Houton)
* fougnaedje des tombales celes
* fougnaedje des villas rominnes
* fougnaedje des tchåssêyes rominnes
* fougnaedje des tomboes merovindjins
Fougnant (biesse)

:*[[Fougnant (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "fougnant"]]

[[Imådje:Talpa occidentalis-20090409.jpg|thumb|on fougnant d' Espagne]]
[[Imådje:Talpa europaea hg.jpg|thumb|fougnant d' Urope, metou come i foye]]
Les *'fougnants** u **foyons*', c' est on [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] di [[biesse ås tetes]] ki cåvlêye des taeyes dins tere, et ki vént rexhe dins les tchamps, les [[corti]]s, tot fjhant on ptit moncea d' tere.

 *Talpa spp.'' 

## Sôres di fougnants
Li ci d' Urope est lomé: foyant d' Urope.

Gn a eto li fougnant altayike, li fougnant aveule, li fougnant do Cocåze, li fougnant d' Espagne

European Mole area.png|Spårdaedje do fougnant d' Urope
Talpa occidentalis distribution Map.png||Spårdaedje do fougnant d' Espagne
Blind Mole area.png|Spårdaedje do fougnant aveule
Caucasian Mole area.png|Spårdaedje do fougnant do Cocåze
Altai Mole area.png|Spårdaedje do fougnant altayike


## Antomeye
thumb
Li cråne mostere bén ki c' est on magneu d' tchå, avou des grossès foitès brokes. 

## Sourdants
Roloû

**Roloû** (F. *Roloux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Fexhe-å-Hôt-Clokî li 2 d' djulete 1964.

thumb|(eglijhe)

* Limeros del posse : **4347**
* Limero diyalectolodjike : **L 57**.
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Roloû|l' esplicant motî]].*
Beguinaedje

[thumb|dessén d' ene beguene dins on live eplaidî a [Lubek e 1489]]
[thumb|Beguinaedje di [Cortrai]]
Ene **beguene**, c' est ene masseur ki vike dins ene kiminålté avou des rlidjeus et des layikes, lomé **beguinaedje**.

Li prumî a-z aveur adjinçné on beguinaedje, c' est Lambiet l' Begyåd, on Lidjwès, e 1170.

I n' shonne nén ki l' mot "beguene" a-st a vey avou sinte Bedje, mins l' omonimeye e francès a fwait soude ciste abayeye la.
Bive (aiwe)

Li **ri d' Bive**, c' est on ri ki prind sourd å Moncea, raiwî li viyaedje k' a prind s' no, pu s' aler egoliner dins l' Almaxhe a Poitchrece.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Bive|l' esplicant motî]].*
Brûte

Li **brûte**, c' est ene sôre di cwårdjeu ki s' djowe dins l' payis d' Måmdey.

I s' pout djouwer disk' a 12 djouweus, lomés **brûtleus** s' il î djouwèt tofer. Mins å pus sovint, c' est a cwate, deus pwaires di soçons.

Li mwaisse piceure di ç' djeu la, c' est k' les djouweus d' ene ekipe si polèt dner des racsegnes so leu djeu.

## Istwere
Li djeu provént dandjreus del Holande, la k' est lomé *voltespel*.

Il esteut djouwé timpesse a Måmdey diski dins les anêyes 1970, la k' ça a foirt baxhî

## Alére
* Marc Dewart, *[[E172|Anciens jeux de cartes à Malmedy]]*.
* Les brûtleus, èn arimé da J. Pothen
J. Pothen

**J. Pothen** a scrît sacwants arimés e walon. Onk so les brûtleus, sicrît dins les anêyes 1960, a stî eplaidî dins Li vî Sprewe e 2006. 

Il veyeut voltî li tipetape da Robert Counson.

## Saetcheye-foû do tecse "Les Brûtleus"
::**Les brûtleus**

:*I gn a dabôrd les eminnés 
:*Ki s' divèt tchaeke feye fordiner;
:*I n' veyèt måy cou k' on djowe foû
:*Et s' fé passer po des dmey-doûs.
 
:*Après zels vinèt les tchançleus
:*Ki wangnrént avou nou djeu;
:*Des tourmonoms et des belbrûtes,
:*End acsegnèt shijh feye so ût.
 
:*Divins les cwate, gn a on markeu;
:*C' est ci k' tént l' schaye, on bon djouweu;
:*I scrît les pårts, disface les royes;
:*Nouv feyes so dijh, i casse li croye.
Augustin Beelaert

**Augustin Beelaert** (spoté **Tin**), c' esteut on scrijheu e walon.

I skepia li 18 di måss 1949 et mora li 8 di decimbe 2016.

I notéve l' accint walipicård di Marlanwé.

## Ouve e walon
Il est fén cnoxhou po ses pinsêyes. Els a batijî «Gustinreyes».

Il a scrît eto des bokets d' prôze, sovint po rire.

Il a stî eplaidî dins l' Moxhon d' Ônea, pu dins l' Bourdon.

## Sacwants d' ses pinsêyes
 «Gustinreyes»
:*Èm feme et mi, nos stans come les deus costés d' èn [[uro]], on n' si sait vir, mins nos dmorans tolminme eshonne.
:*El feme di l' avocåt, el veyant rintrer avou ene boesse padzo s' bresse: «vos avoz co todi acaté ene nouve cote!?»
:*I scrît témint må k' i pôreut divni [[medcén]].
:*Les djirafes ni savèt nén, bén seur, k' ene vesse a on flair.
:''Cwand sint Nicolai ît ptit, ses parints estént oblidjîs di s' fé passer por lu.

## 
* 
* sacwants d' ses pinsêyes (léjhowes pa ene djin d' Måtche-dilé-Scåssene so Scauwal)

## Sourdant
A l' eglijhe di Bålet (tchanson)

**A l' eglijhe di Bålet**, c' est ene måhonteuse tchanson k' a stî scrîte teyoricmint a Bålet. Mins on l' etind disk' a Tchålerwè. 

Li muzike, c' est l' cene do Doudou.

Les paroles c' est :

:*A l' eglijhe di Bålet*
:*Ene viye feme ki petéve*
:*Ele petéve bén si foirt*
:*K' el curé l' etindeut*

:*Pardonez m', c' est m' viyesse*
:*Ki n' sait pus rserer ses fesses*
:*Pardonez m', bon Djezus*
:*A l' eglijhe dji n' petrè pus*

Li tinme est cnoxhou totavå l' Walonreye. E sacwantès plaeces, l' atchevaedje, c' est :
:*Pardonez m' pôve viyesse*
:*Ki n' saipus serer ses fesses*
:*Pardonez m' pôve vî cou (*cu*)*
:*Dji nel frè djamåy pus.*
Djihan d' Nivele (tchanson)

**Djihan d' Nivele** c' est ene tchanson ki shonne esse tipike del Roman Payis. Les studiants del Noû-Lovén del redjonale *Brabant Wallon* (BW) end ont fwait leu tchant.
Li personaedje del tchanson c' est bén seur li ci askepyî pa Michel Renard.

I s' tchante d' abôrd avou l' accint d' Nivele (Çou ki fwait k' el rima *moirt* - *fåbour* dvént *moûrt* - *fauboûr*).

Les paroles, e rfondou, c' est :

:*Cwand Djhan-Djhan a dischindou*
:*Avou l' rowe di Mont a s' cou*
:*Abiyî e pelerin*
:*Po fé rire tos les djins*

:*(Erfrin)*
:*Vive Djhan-Djhan, Vive Djhan-Djhan*
:*C' est l' pus vî ome di Nivele*
:*Vive Djhan-Djhan, Vive Djhan-Djhan*
:*C' est l' pus vî di nos abitants*

:*Cwand l' pieuve met l' [[Dodinne]] a boirds*
:*Ele disgolene so s' grands coir*
:*Mins cwand l' solea est a s' djeu*
:*Vos dirîz k' i va prinde feu*

:*(Erfrin)*

:*Par niût minme sins clair di bele*
:*I rlût come ene grande estoele*
:*Les tchawe-soris les tchafåds*
:*L' guidant dvant d' sorti d' ès trô*

:*(Erfrin)*

:*Dispu k' i n' tape pus dsu s' cloke*
:*I doime sovint come ene soke*
:*Viyîz k' e tcheyant s' mårtea*
:*L' rewoeyreut pa ses årteas*

:*(Erfrin)*

:*Lu k' esteut ddja vî tchoupere*
:*Po les parints d' nos grand-peres*
:*Onk shuvant l' ôte i nos voet*
:*Monter l' fåbour [[Tchålerwè]]*

:*(Erfrin)*

:*Cwand dj' passe a vuwe di s' tourete*
:*Dji lyi fwait rade ene clignete*
:*Dji l' vôreu tchôkî do cousse*
:*E lyi djhant “ c' est mi vî cousse „*

:*(Erfrin)*

:*Cwand Djhan-Djhan i serè moirt*
:*On l' moennrè djusk' å fåbour*
:*Avou ses deus pîs padvant*
:*Eyet s' bodene å mitan*

:*(Erfrin)*
Dji monte sol tram (tchanson)

**Dji monte sol tram** est ene pitite tchanson, coinrece di Tchålerwè, ki s' tchante avou on êr gai. Vola les paroles :

:*Dji monte sol tram*
:*Gn aveut des nouyes*
:*Dji ride su m' panse*
:*Dji vole su mes côyes*

:*Li vint shufele, mes poys volnut*
:*C' est l' dicåce a mes côyes*
:*Li vint shufele, mes poys volnut*
:*C' est l' dicåce a m' cou*
Jean-Marie Hamoir

**Jean-Marie Hamoir**, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e walon. Il a vnou å monde li 29 d' avri 1934.

Il a eto adjinçné ene copinreye a Rindeu. 

Li tite di ses pîces (tertotes e troes akes):
* Li leu a-st avou bon dos (2003)
* Li ptit rossea (2003)
* Wice 'st i, ti ? (2007)
Jean Degavre

thumb|left|120px|(e 2007)
**Jean Degavre**, c' est on diccionairî do gålwès.

Il a skepyî a Eterbek li 8 di may 1920. Al pinsion, il a vnou dmorer a Ptiwar.

Il a cmincî a studyî les lingaedjes celes a s' pinsion, e 1983. Diviè 1985, il est onk des askepieus del "*Société belge d'études celtiques*".

Il a scrît on motî des bodjes do gålwès : "*[[Motî Degavre do gålwès|Lexique gaulois, recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leur interprétation]]*" (ISBN 2-87285-061-9) k' a rexhou e 1998.

E 2006, il a ramexhné tos les nos d' plaeces ki provnèt do gålwès el Province do Lussimbork : *Les Celtes en Luxembourg; les noms qu'ils ont laissés.*

thumb|300px|Si motî gålwès

Di s' mestî, il esteut prof di latén-grek. Il a acsegnî "Li guere des Gåles" da Djule Cezår trinte-cénk ans å long, et voleur "vey çou k' on pinséve di l' ôte des costés".
Brussele (redjon)

Li **Redjon d’ Brussele** u **Grand Brussele** (u **Grande Brussele**), c’ est ene des troes redjons del Beldjike, avou l’ Flande eyet l’ Walonreye.

Elle est metowe tot åtoû del veye di Brussele.

Ele fijheut pårteye di l’Arondixhmint Brussele-Hal-Vilvôr (BHV).

Li statut del Redjon d’ Brussele est l’ pus målåjhey des ponts sol tåve po s’ etinde inte Walons et Flaminds po l’ adjinçnaedje del Beldjike e 21inme sieke.

## Veyes, comenes et viyaedjes
* **[[Anderlek]]** (1070), avou :
** Cureguem
** Li Rowe
* **[[Berkem-Sinte-Agate]]** (1082)
* **[[Brussele (veye)|Brussele]]** (1000), avou : 
** Heyzel (1020)
** Håren (1130)
** Låken (1020)
** Neder-over-Hembek (1120)
** Li Bos et l’Abeye del Tchambe
* **[[Coukelber]]** (1081)
* **[[Djete]]** (1090)
* **[[Eterbek]]** (1040)
* **[[Ever]]** (1140)
* **[[Foresse]]** (1190) avou :
** Neyerstale (1190)
* **[[Gansoren]]** (1083)
* **[[Icsele]]** (1050) avou :
** Bondål
* **[[Molenbek-Sint-Djan]]** (1080)
* **[[Oderguem]]** (1160)
* **[[Skerbek]]** (1030) avou :
** Helmete
* **[[Sint-Djîle-dilé-Brussele]]** (1060)
* **[[Sint-Djusse-al-Bijhe]]** (1210)
* **[[Uke]]** (1180) avou :
** Ferewinkel
* **[[Watermål-et-Bosfoirt]]** (1170), acoplaedje di :
** Bosfoirt
** Watermål
* **[[Woluwé-Sint-Lambiet]]** (1200) avou :
** Tchamp-del-Tchapele
* **[[Woluwé-Sint-Pire]]** (1150) avou :
** Stokel

## Economeye
### Rivnou par djin
Li rivnou par djin e 2004 esteut l’pus bas des troes redjons del Beldjike : 11&nbsp;309 uros (disconte di 12.357 € pol Walonreye eyet 14.026 € pol Flande).

## Rilomêyès djins

### Muzikeus

* Angèle
* Aurore Delplace
* Damso
* Jacques Brel
* Marka
* Roméo Elvis
* Stromae
Brinne-Tchestea (rebanêye comene)

**Brinne-Tchestea** (la-minme, *Brinne-Châtô*, e francès *Braine-le-Château*, e neyerlandès *Kasteelbrakel*), c' est ene comene del Walonreye, el province do Roman Payis.

## Demografeye

### 2002
Si limero del posse est li 1440.

Å prumî di djanvîr 2002, i gn aveut a Brinne-Tchestea 9 155 djins (4 455 omes eyet 4 700 feumes).

Si stindêye est di 2 269,80 ha, çou ki dinne ene dinsité di populåcion di 400,83 djins pa km².

### Asteure
Vir li tåvlea sol droete.

## Etimolodjeye
Li no del viyaedje vént del tchestea feyodal (11inme-12inme siekes), ådjourdu distrût, ki fourit basti so deus tienes di tere. Li tchestea d' asteure, dlé l' eglijhe, a stî basti pus tård (13inme sieke).

Brinne-Tchestea est on viyaedje moyinådjeus eu çk' on pout co voer sacwantès afwaires del vicåreye del Moyinådje : li pilori (1521), li molén banåve (dispu l' 12inme sieke), li måjhone del bayi (viè 1535)

## Djeyografeye
Ene aiwe travesse li comene : li Hin.

Li viyaedje vijhin, Wåtî-Brinne, est administrativmint ratatchî a Brinne-Tchestea dispu l' prumî di djanvîr 1977.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Waibe del administråcion comunale

Waibe del sindicat d'iniciåtive

## Referinces eyet sourdants
Scrijheu d' teyåte e walon

On **scrijheu d' pîce di teyåte e walon**, c' est on scrijheu d' teyåte ki fwait des pîces e walon.

## Sacwants grands scrijheus d' pîces di teyåte e walon
Bråmint sont rprins dins les studias da Emile Lempereur et da Jean-Marie Warnier.
* Henri Baron
* René Brialmont
* Marcel Darimont
* Simon de Harlez
* Paul Depas
* Charles-Henri Derache
* Philippe Decraux (redjårbeu)
* Michel Duchatto
* Joseph Durbuy
* Edmond Etienne
* Jules Evrard
* André Hancre
* Marcel Hicter
* Henri Hurard
* Georges Ista
* Marcelle Martin
* Michel Meurée
* Michel Robert
* Georges Simonis
* Isi Steinweg
* Emile Stiernet
* Yvonne Stiernet
* Jean Thoune (redjårbeu)
* Nicolas Trokart
* Albert Volral

## Ôtes grands scrijheus k' ont scrît tenawete ene pîce di teyåte e walon
* Jean-Pierre Dumont
* Georges Ista
* Albert Maquet
* Lucyin Somme

## Ôtes sicrijheus d' pîces di teyåte e walon
* Jean Bauduin
* Jacqueline Boitte
* Pol Bossart
* Raymond Dambly
* Léon Fréson
* Nicole Goffart
* Pierre Habets
* Richard Joelants
* Pierre Gillet
* Jean-Marie Hamoir
* Jean-Marie Warnier

## Sicrijheus e [[picård]] foirt ratournés e walon
* Christian Derycke
* Marius Staquet