open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Finwès

thumb|mape del sitindêye do cåzaedje
Li **finwès**, e finwès: ***suomi***, c' est l' lingaedje oficir del Finlande.

Il est eto ricnoxhou come pitit lingaedje el Suwede, el Norvedje, ey å Bijhe-Coûtchant del Rûsseye (Careleye).

C' est on lingaedje del troke finongrwesse.

Côde ISO: **fi**

## Sourdants
Croejhete do norvedjin

Cist årtike ci, c' est èn årtike rwaitant el **croejhete do norvedjin**.

## Djinre
El **norvedjin**, c' est on lingaedje k' a troes djinres dins si **croejhete**. I g' a :

* li femrin (minme si on pout todi uzer l' omrin a si plaece),
* li neute eyet
* l' omrin.

Come cåzumint tos les lingaedjes djermanikes, purade les cis del Bijhe. Li **norvedjin** uze voltî li djinre neute avou on, virpus djeus, djinres kimons.

## Årtikes
Come e walon, i gn egzistêye deus sôres d' **årtike e Norvedjin** : les definixhants eyet les nén-definixhants årtikes.

### Nén-definixhant

#### Singulîs




#### Pluriyal




### Definixhant årtike

#### Singulîs




#### Pluriyal




## Apårtinance
E **norvedjin**, i gn egziste troes manires po discrire ene apårtinance. I gn a l' cogne k' est foirt uzêye dins les lingaedjes djermanikes ; pus deus ôtes ki sont eto uzêyes e walon.

## Prono

### Boucmål

* *Cåzant* : Jeg
* *Atotchî* : Du
* *Rwaiteu vicant* : Han
* *Rwaiteuse vicante* : Hun
* *Rwaiteu yet rwaiteuse nén-vicant* : Det
* *Cåzants* : Vi
* *Atotchîs* : Dere
* *Rwaiteus yet rwaiteuses* : De

### Noû-norvedjin

* *Cåzant* : Eg
* *Atotchî* : Du
* *Rwaiteu vicant* : Han
* *Rwaiteuse vicante* : Ho
* *Rwaiteu yet rwaiteuse nén-vicant* : Det
* *Cåzants* : Me ; Vi
* *Atotchîs* : De ; Dokker
* *Rwaiteus yet rwaiteuses* : Dei

## Sourdants
-49

-2inme sieke | **[[-1î sieke]]** | 1î sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes -60 | anêyes -50 | **[[anêyes -40]]** | anêyes -30 | anêyes -20



-54 | -53 | -52 | -51 | -50 | **-49** | -48 | -47 | -46 | -45 | -44


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye -49 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Vitamene B8

Li **vitamene B8** (padvant : vitamene H) ubén eto lomé li **biyotene** est ene vitamene. I gn' da ût varyistés diferintes.

## Diferins nos

### Walonreye
**Vitamene B8** = **Biyotene**

### Almagne
Li **vitamene B8** el Almagne si lome **vitamene B7**. Mins nerén, li no "**biyotene**" est wårdé.

## Amonucion
Lisse nén-complete : 

* Lidje del bire
* Pwin complet
* Sacwants froumadje (briye)
* Tchå di vatche
* Wache

## Sourdants
Gochliye Forbot d' Brussele (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Gochliye Forbot d' Brussele**, c' est ene eståcion del lene M3 do ledjir metro d' Tchålerwè, ki s' trouve so l' ancyin ptit ban d' Gochliye.

 M3 : 
Gochliye Brouwire | Gochliye Forbot d' Brussele | Gochliye Rowe di Tchimin d' fier 


## Fotografeye

### Dispoy 2013

Imådje:Faubourg de Bruxelles 1.JPG|Li terminusse
Imådje:Gosselies tram Faubourg de Bruxelles.jpg|On tram dalant viè Tchålerwè do costé levantrece del blouke di Gochliye.
Imådje:Faubourg de Bruxelles 3.JPG|Plake.


## Referinces eyet sourdants
Roger Tabareux

**Roger Tabareux**, c' est on scrijheu e walon. I scrît des arimés.

## 
Ene pådje di ses scrijhaedjes 

## Sourdant
NOS

Li **NOS**, ubén d' ès longue cogne «&nbsp;**Nederlandse Omroep Stichting&nbsp;**» (*Organizaedje di l' odiovuzion neyerlandès*), c' est l' radio ey el televuzion publikes neyerlandesses, come l' RTBF e Walonreye ubén l' VRT e Flande. Li **NOS** apårtént a l' Estat neyerlandès.

## Televuzion
Lisse des tchinnes :

* NPO 1
* NPO 2
* NPO Zapp
* NPO Nieuws
* NPO Politiek

## Radio
Lisse des tchinnes :

* NPO Radio 1
* NPO Radio 2
* NPO Radio 3FM
* NPO Radio 4
* NPO Radio 5
* NPO SterrenNL
* NPO FunX

## Referinces eyet sourdants
Willy Seffer

**Willy Seffer**, c' esteut on bouteu pol walon. Il a nexhou li 31 d' octôbe 1923, a Måmdiy, ey est revoye todi rola li 4 di djanvî 2015.

## Ovraedjes
Cist ome ci a bouté avou André Lamborelle yet d' ôtes djins. Il aveut scrît ene mitan dins l' ovraedje : Ké walon po dmwin? C' est eto on mimbe del Rweyå Club walon d' Måmdiy.

Dins les gazetes francès-cåzante, il eplaidive dins *[[La Meuse]]*.

## Sourdants
Calciom

|}
Li **calciom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike **Ca**, limero atomike 20 eyet masse atomike 40,078.

## Dins les pires
C' est l' soûmint des pires castinnes, k' on ricmoxhe pa leu tinrté (ele ni schavèt nén l' veule) et leu blanke coleur.

## Dins l' coir
Li calciom, c' est onk des mwaisses compôzant des oxheas.

I doet dmorer a on metou livea dins l' sonk. Ôtrumint, c' est l' ipocalcemeye, come dins l' touma bacalciomrece des vatches (five di laecea) et des berbis.
Henri-François Grandjean

**Henri-François Grandjean** u scrît e walon : **Henri-Francwès Grandjean**, esta on politikî, industriyel yet bénfijheu ki vna d' Vervî, do 19inme sieke.

## Sourdants
Barthélemy Meunier

**Barthélemy Meunier** esta on curé walon do 19inme sieke, k' ava nexhou e Hu, e 1803, yet k' avou revoyî li 17 di decimbe 1869. Il ava viké ene grande troke d' ès vikance e Vervî.

## Sourdants
Bernard Wesphael

**Bernard Wesphael**, c' est on politikî d' gôtche ki vént d' Wareme, e province di Lidje   

## Herleme
E 2013, Véronique Pirotton, ès feme a l' epoke aveut stî ritrovêye moite dins èn otel, a Ostinde. Il aveut stî ametou po awè macsådé s' feme, mins il a stî acwité e 2016.

## Sourdants
Jean-Joseph Fyon

**Jean-Joseph Fyon** fourit borguimwaisse  di Vervî di 1750 a 1772. Adonpwis, i passa dins l' opôzicion.

I dvént on cråne shujheu des idêyes del Revolucion francesse. Il esta di tos les grands raploûs d' revinteus, a Teu, Poleur, Spå et Lidje.

Eto, gn a mwints tchansons di ç' tins la ki l' lawdèt.
Wikisourd walon-cåzant

Li **Wikisourd walon-cåzant**, c' est on pordjet Wikimedia askepyî pa deus Wikipedyisses, Julien Casters eyet Pablo Saratxaga, e 2018. 

## Istwere do pordjet
Di ç' tins la (e 2018), li pordjet n' esteut nén co indepindant. Si esteut i edjîstré sol waibe «*International Wikisource*».

Li 4 di decimbe 2020, li dmande d' on dominne po ç' pordjet la a stî acceptêye. Ça fwait: li Wikisourd walon-cåzant ava ene adresse da lu tot seu : «wa.wikisource.org», e l' plaece d' esse sol waibe «*International Wikisource*» come do trevén di ses deus prumirès anêyes.

Li 16 di decimbe 2020, li Wikisourd walon-cåzant a stî håyné sol Daegntoele.

A pårti di 2021, les tecses nén eplaidîs so papî ou sol Daegntoele ont stî metous e depot. Dj' ô bén ki les uzeus ordinaires ni les sårént rcandjî.

On rlomaedje del waibe avou ene ortografeye ki shuvreut spepieuzmint li rîle do scrijhaedje do son S (*Wikissourd*) a stî atåvlêye e 2022, mins nén ritnowe.

## Contnou

### Sôre di tecses
* Arimés
* Fåves do vî vî tins
* Romans et ptits romans
* ôtes pititès prôzes
* Pîces di teyåte
* Prôze nén racontrece
* crakes

Les motlîs walon-francès sont puvite metous sol Wikisourd francès-cåzant.

### Nombe
Å moes d' decimbe 2020, gn aveut ddja 400 ouves so ç' waibe ci. Eviè l' fén do moes d' djun 2023, li mwaisse pådje mostere k' i gn åreut «&nbsp;700 ouves e walon&nbsp;».

### Trepådjnaedje
Les årtikes sont trepådjnés e diferinnès categoreyes :
* sorlon l' sôre di scrijhaedje : powezeye, prôze racontrece u nén racontrece, Bindes d' imådjes.
* sorlon l' sôre d' ortografeye : do 17inme sieke, do 18inme sieke, do 19inme sieke, sistinme Feller (et ses dzo-categoreyes), rifondou walon (timprou ou d' asteure), rifondants walons (di sacwants sôres).
* sorlon l' dominne : gueres, amour, crakes, cinse et cinsîs, rilidjon, djeyografeye, istwere…
* sorlon les comenes del Walonreye k' on è cåze didins.

## Sourdants
Starflam (binde di rappigne)

**Starflam**, c' est ene binde di rappigne walone yet francès-cåzante do costé d' Lidje. Elle a sti askepieye e 1996. Tenawete, les rappeus font purade des solos enute.

## Istwere
Padvant di s' lomer «&nbsp;**Starflam&nbsp;**», el binde si loméve «**&nbsp;Malfrats linguistiques&nbsp;**». Mins nerén, «**&nbsp;malfrats&nbsp;**» est l' anagrame di «**&nbsp;Starflam&nbsp;**». Minme si tchaeconk åye, pus u moens, peté evoye d' ès costé après l' dierin albom, les mimbes s' avént rabindlé tins d' on concert, e 2014.

## Mimbes

### Asteure

* Akro
* ALB
* DJ Mig 1
* Kaer
* L'Enfant Pavé
* Seg

### Davance

* MC Balo
* Monsieur R

## Discografeye

### Albom

* 1998 : Starflam
* 2000 : Live and Direct
* 2001 : Survivant
* 2003 : Donne-moi de l'amour
* 2005 : Faites du bruit

### Bestofe

* 2015 : À l'ancienne

### Micsetapes

* 1995 : La démo
* 1998 : Hometape
* 2000 : Hometape II
* 2003 : Hometape III

## Referinces eyet sourdants
Electrimussigrafeye

thumb
L' **electrimussigrafeye**, c' est èn egzamin medicå do boutaedje electrike des musses. 

Li rzultat si lome **[[electrimussigrame]]**.

On s' è sieve po diyagnostiker, metans li polinieropateye.

## 
* electricorigrafeye
* electrecefaligrafeye

## Sourdant
Lena Belkina

**Lena Belkina**, c' est ene tchanteuse d’ operå.
Elle a skepyî li 27 di nôvimbe 1987 e Tashkent (URSS).
## Hårdêye difoutrinne
* Lena Belkina official website
Hawayi

**Hawayi** est onk des céncwantes Estats estazunyins dispoy 1959. Ç' est l' dierin teritwere a yesse divnou èn Estats estazunyin.  El mwaisse veye, ç' est Onolulu. Cist estat la est so ene iyreye. 

* Lingaedjes oficirs : inglès ey hawayin.
* Peuplacion : 1.415.782 djins (2019)
* Sitindêye : 28.337 km²
* No des dmorants : hawayin, hawayinne

## Sourdants
Sinte Djulene di Rtene

**Sinte Djulene di Rtene** u **Sinte Djulene di Coirnion**, c' est ene sinte fiesteye el Walonreye k' a skepyî a Rtene e 1173. 

thumb|eglijhe di Rtene, ki lyi est dicåçtêye, come di djusse

Elle a morou a Fosse-li-Veye li 5 d' avri 1258. C' est ç' djoû la k' elle est fiesteye.

## Vicåreye
Elle vént å monde dins ene ritche famile. Come d' efet, si seule eritance, k' ele dina a l' abeye di Coirnion (a Lidje), c' esteut 230 bounîs. Ci n' esteut k' ene pitite malådreye fwaite di cahouteas. Mins avou les dnêye da Djulene, ça dvént on bastimint respectåve.

C' est dins ç' covint la k' ele moussa, après l' moirt di ses parints, k' ele n' aveut k' cénk ans. Ele kiminça al cinse do covint, mins après côps, ele situdia si bén k' ele poleut lére les grands scrijheus crustins e latén. Adon, ele si fjha beguene la-minme.

## Priyaedje
Elle esteut priyeye a Rtene po les maladeyes d' efant.

## Sourdants
1258

12inme sieke | **[[13inme sieke]]** | 14inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1230 | anêyes 1240 | **[[anêyes 1250]]** | anêyes 1260 | anêyes 1270



1253 | 1254 | 1255 | 1256 | 1257 | **1258** | 1259 | 1260 | 1261 | 1232 | 1263


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1670 do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 5 d' avri: Sinte Djulene di Rtene
### Ôtès djins
Peassî (musse)

Li **peassî**, c' est on musse voltrûle, metou djusse dizo l' pea, et ki rascovere li grande pårteye do coir des biesses ås tetes.

## Ås biesses
Il est bén diswalpé so les biesses come li tchvå, la k' i dischind disk' å djno et å djeret.

Les bedots end ont on grand sol vinte, ki si stind sol cofe, ey èn ôte sol hatrea.

I permete al pea di bodjî, po tchessî les moxhes, metans. C' est bén veyåve so les tchvås.


Deus berås pindous peassî fritches.jpg|ås bedots (fritches)
Platysma.png|a èn ome


## Ås djins
 peacî hatelrece
Il egzistêye eto, mins djusse sol hatrea. Mins i n' pout nén bodjî so cmande (il est pår trop flåwe).

## Sourdant
Djimepe-so-Sambe (corinveye)

**Djimepe-so-Sambe** (dins ene fråze, å pus sovint «**a Djmepe**» /a ɲ.'mɛp/; la-minme «*a Dj'meupe*, *a Gn'mëpe*» /aɲ.'mœp/ ;  *Jemeppe-sur-Sambre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province di Nameur.

## Lomaedje et spotaedje
* Lomaedje: Djimepwès, Djimepwesse (Djmepwès, Djmepwesse); (F. *Jemeppois, oise*)
* Sipotaedje: les Longuès Tiesses.

## Tuzance walone
 Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint di Djmepe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Moustî (discramiaedje)

* Moustî (abeye)
* dinltins, li moustî vleut ossu dire l' eglijhe
* e l' Toponimeye 
** Moustî-so-Sambe
** Moustî-dlé-Nivele (*Moustieu*)
** Moustî-dlé-Anvén (*Moutieu*)


Leglijhe rowe do moustî.jpg|rowe do Moustî a Leglijhe
Grune rowe do moustî.jpg|pareymint a Grune
moustii.jpg|“Li piele”, ene novele da Georges Alexis, si passe a “Moustî”
Gazete bedje

E Beldjike, i gn' a deus sôres principåles di gazetes : ene sôre scrît e francès, l' ôte est neyerlandès-cåzante. Sacwants d' ces gazetes ont leus omonime dins ces deus sôres. 

## Francès-cåzantes

### Cwålistete

* La Libre Belgique
* L'Écho
* Le Soir
* Le Vif/L'Express

### Indepindant

* Kaïros Presse
* Médor

### Po rén

* Metro Belgique
* Vlan

### Rizêye

* NordPresse

### Tabloyide

* La Dernière Heure
* L'Avenir
** L'Avenir du Luxembourg
* Sudinfo
** La Capitale
** La Meuse
** La Nouvelle Gazette (Redjon di Tchålerwè)
** La Province
** Le Nord Éclair
** Le Quotidien de Namur

## Neyerlandès-cåzantes

### Cwålistete

* De Morgen
* De Standaard
* Knack

### Tabloyide

* Het Belang van Limburg
* Het Gazet van Antwerpen
* Het Laatste Nieuws

## Walon-cåzantes
Gazete e walon

## Sourdants
Moyisse

vignette|Pondeure riprezintant Moyisse kiminant les israyelites disk' e-n Israyel.
**Moyisse** (kécfeye lomé : **Moyize**) esta on messaedjî del Tora (omonime del Bibe amon les Djwifs).

## Sourdants
Femirecsisse

vignette
Li **femirecsisse** est on mot foirt novea (ki ci soeye e walon ubén dins les ôtes lingaedjes, inte di zels li francès yet l' inglès). Li **femirecsisse**, ç' est l' foite feminisse (li foite droete u gåtche del feminisse). 

## Etimolodjeye

### Walon
Li mot **femirecisse** est on mot-valijhe avou "femi" (feminisse) yet "recsisse" 

### Oridjine
Cist idêye a stî askepyî e-n inglès på on bouteu al radio estazunyin, ki s' lome Rush Limbaugh. Li mot inglès, ç' est : *feminazi*. Al plaece di tchoezî li "recsisse" come deujhinme mot, il aveut pris li mot "nazi" (nazisse).

## Herleme
E decimbe 2020, Theo Francken aveut kinoxhou ene troke di femes feminisses yet nén-blankes. E-n efet, elles aveut orgånizé ene raploû wice les djins blancs (omes yet femes), insi k' les omes (sins nole ecsepcion) sont rioisté evoye.

## Sourdants
Raecisse

Li **raecisse**, c' est d' aboird li croyance al egzistance des raeces uminnes. Asteure, cwand les djins cåznut do **raecisse**, i volnut purade djåzer d' ene sakî ki voet evi ene ôte sakî po s' coleur di pea. Kécfeye, cisse mot est eto uzé flotchreçmint po dire ene sakî ki n' inme nén ene ôte sakî po s' payis d' oridjene.

## Sôres
* Raecisse conte les amerindyins
* Raecisse conte les arabes
* Raecisse conte les azeyatikes
* Raecisse conte les blancs
* Raecisse conte les noeres

## Djustice
Li **raecisse** dins li lwè bedje est rwaiteye come on trepådje, adon ç' est disfindou pal côde penå.

## Sourdant
Corêyin

thumb|fråzes corantes e corêyin rimetowes e walon
Li **corêyin**, c' est l' lingaedje oficir del Corêye nonnrece, mins eto del Corêye bijhrece.

Côde ISO: **Ko**

## Famile
I sereut mimbe del famile ouraltayike po sacwants. Mins des cis k' i gn a el riwaitèt come on lingaedje a pårt.

## Rifondous
Li **corêyin,** come li norvedjin, a deus rfondous. Seulmint, si les deus rfondous do norvedjin sont djåzés dins on minme payis, el Norvedje, çoula n' est nén l' cas do corêyin.
* Li piyanxhine (*Pyogan*), c' est l' ci djåzé e Corêye bijhrece. Ci rfondou la, il est purade purisse.
* Li kiyongidou (*Gyeonggi*), c' est l' ci djåzé e Corêye nonnrece. E ci rfondou la, i gn a bråmint des mots vinant då francès, di l' inglès, yet des lingaedjes chinwès.

## Egzimpes di fråzes

## Sourdants
Boton-d'-årdjint

Sorlon li Wiccionaire, on **boton-d'-årdjint** (kécfeye scrît sins les "-") est ubén ene plante del famile des ranonkes ubén del famile des stoelacêyes.

## Etimolodjeye yet definicions
boton-d'-årdjint

## Sourdants
Hôte-Veye (Hamteas di Tchålerwè)

El **Hôte-Veye** (*[FR] Ville-Haute*), sovint lomé nén-oficirmint «&nbsp;**Tchålerwè Bijhe&nbsp;**», c' est èn eshonnaedje di deus hamteas bijhrece do pitit ban d' Tchålerwè. Gn a ene pårtêye avou l' Univiersité do Boutaedje yet l' ôte avou l' Måjhone-comene. 

## Edroet


## Spôrt
C' est dins ces hamteas la k' on ritrove li ståde di fotbale di l' Esportigne di Tchålerwè'''&nbsp;''': li Ståde do Payis di Tchålerwè, spoté «**[[Esportigne di Tchålerwè|&nbsp;]]**Li Mambork**[[Esportigne di Tchålerwè|&nbsp;]]**».

## Referinces eyet sourdants
Scole prumaire

[vignette|Ene escole e [Tchålerwè (veye)|Tchålerwè.]]
Li **scole prumaire**, ç' est l' scole ewou les efants vont foû d' leus shijh ans disk' a leus douze ans. Elle est etur el scole gårdyinne yet l' scole sigondaire. Les efants sont oblidjîs daler rola.

## Beldjike

### Anêyes

* Prumîre anêye : 6-7 ans
* Deujhinme anêye : 7-8 ans
* Troejhinme anêye : 8-9 ans
* Cwatrinme anêye : 9-10 ans
* Cénkinme anêye : 10-11 ans
* Shijhinme anêye : 11-12 ans

### Acsegnmint

* Biyolodjeye
* Djeyografeye
* Istwere
* Lingaedje del mame (francès, neyerlandès ubén almand)
* Matematike

## Sourdants
Stoele al cawe

thumb|upright|ene sitoele al cawe, fotografieye e 1893
Ene **sitoele al cawe** (pus coranmint ene **estoele a cawe**, pus rålmint ene **comete**), c' est on loumant coir ciryin, come ene sitoele avou ene longue cawe (lomêye schove, schovion u schoveye), k' aparexhe foirt rålmint dins li stoelî, ey î dmorer sacwants samwinnes.

## Sacwants rlomêyès stoeles a cawe
* Comete Halley

## Doûcès creyances a vey avou les stoeles al cawe
On creyeut k' elle anoncént des måleurs.

## Dins l' lingaedje walon
Gn a sacwants ratourneures a vey avou les stoeles al cawe
* 
* 
* 


Cal Pons Torre Nova - Hale Boop.jpg
Comet Hale-Bopp-02.jpg
1997.03 HaleBopp 2 (41840194305).jpg


## Sourdant
Cofe coistrece

Li **cofe coistrece** u **cadje ås coices** u , li **cofe**), pus courtinnmint li **coistrece**, c' est l' pårteye do bodje do coir inte li vinte et l' tiesse, la k' gn a l' cour et les peumons.

Ås biesses ås tetes, oujheas, pexhons, il est sotnou pa des coisses.

Ås insekes, on l' lomrè pus simpmint li cofe.

## Sourdants
Sinsitive (plante)

Li **sinsitive**, c' est ene plante. 

## Sôres
I gn' egziste brånmitn des sôres di sinsitive, inte di zels les deus padzo :

* Drosera intermedia
* Drosera rotundifolia

## Sourdant
Hamteas di Tchålerwè

**Tchålerwè** est ene veye avou cwénze pitits bans yet brånmint d' hamteas. Li pus sovint, ces hamteas, is sont soulmint dins on ptit ban, mins kecfeye is sont dins deus hamteas (al frontire).

## Mape
Sorlon cisse map, i gn' åreut cénkante-cénk hamteas el veye.
centré|500x500px

## Modele
Partij voor de Vrijheid

Li ***Partij voor de Vrijheid*** ([WA] Pårti pol liberté), ubén racourti e ***PVV***, c' est on pårti politike neyerlandès. Il est rwaitî come li pårti d' foite droete el pus peuprece å livea des vôtaedjes e Neyerlande. Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, veyanmint les ideyolodjeyes k' èç mouvmint disfind voltî. 

## Istwere
Geert Wilders esteut pårlumintî pol VVD disk' å moes d' setimbe 2004. Il a peté foû d' èç pårti la ey il a askepyî on mouvmint&nbsp;: li *Groep Wilders* ([WA] Troke Wilders), ewou çk' il esteut mierseu.

Il årè falou ratinde li 22 d' fevrî 2006 po k' Geert Wilders askepeye li ***Partij voor de Vrijheid***. Li rujhe do ***PVV***, c' est k' ci n' est nén oficirmint on pårti pask' i gn a k' deus mimbes&nbsp;: Geert Wilders ey ès mouvmint di 2004, li *Groep Wilders*.

Tins des vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2023, li ***PVV*** a fini prumî avou 37 ashidas al plaece di 17. Il egzistêye bråmint d' hézitaedje po mwintès råjhons. Metans, les ôtès pårtis politike volnut voltî schouwer di s' mete avou yeusses.

## Referinces eyet sourdants
Forum voor Democratie

Li ***Forum voor Democratie*** ([WA] Forom pol democraceye), ubén **FvD**, c' est on pårti politike neyerlandès. Il est rwaitî come li deujhinme pårti d' foite droete li pus peuprece, å livea des votaedjes e Neyerlande. Çoula dispoy les vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2023. Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, a cåze des ideyolodjeyes k' èç mouvmint ci disfind. 

## Rilomêyès djins

### Vicant

* Thierry Baudet
* Theo Hiddema

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
Francis Baudoux

[thumb|e 2002, schoûtant [Yves Paquet a on raploû del Rantoele]]

**Francis Baudoux**, c' esteut on scrijheu e walon, grand disfindeu do rfondou.

Il aveut skepyî diviè 1938 ey a morou e 2017.

I dmoréve a Liloe (Vî Djnape).

Di s' mestî, il esteut indjenieur.

## Ouve pol walon
Il a cmincî a s' rimete å walon avou les scoles di Djnape da Christine Tombeur, pu moussî al Rantoele diviè 2000.

I scrijha ene pitite novele, «Douwård», eplaideye ås edicions «Li Capucene».

Adonpwis, i scrijha so des waibe-bloks aprume dizo l' no d' pene da Enocin Citron (Inocint Citron). Il eployive on rfondou walon nén erîlé.

I bouta so les rcoridjreces pol walon avou Pablo Sarachaga.

## Si avuzion do rfondou
Il aveut aprins l' walon do Coûtchant, après Djnape. Come indjenieur après Lidje, il oyeut les ovrîs cåzer walon etur zels (motoit so s' dos) et i n' les comprindeut nén. Tot aprindant l' ortografeye do rfondou, i pola, d' on plin côp, rimete les sons d' après Lidje avou les cis do Coûtchant walon, ey adon, comprinde sins rujhe li lidjwès. Pol lu, ci fourit on fel riglatixhmint, ki l' tchôca a todi disfinde li rfondou walon, afeye on pô trop hagnûlmint po esse politicmint comifåt.

## 
* Si waibe-blok (dizo l' no d' pene d' Enocin Citron)
*    Ses carnets d' voyaedjes d' après Gochliye (dins les egurniyaedjes del Daegntoele)
Cler di notaire

On **cler di notaire**, ene **clere di notaire**, c' est ene djin k' aide li notaire dins l' fijhaedje di tos ses papîs.

## Waloneus et waloneuses k' estént clers di notaire
* Renée Cavrenne
* Lucien Somme
* Paul Stienlet
Nitrodjinne

|}
Li **nitrodjinne** u **azote**, c' est èn elemint tchimike del troke des corants gåz, d' essegne atomike **N**, di limero atomike 7 eyet di masse atomike 14,0067.

L' air endè contént 78 åcint.

## L' azote come ecråxhe po les plantes
Les plantes ont dandjî di poujhî do nitrodjinne dins tere po viker (come elle ont dandjî di fosfôre et d' potasse).

Sacwants plantes come les påwionacêyes, elle ont dins leus raecinêyes des bactereyes ki vikèt e biyo-soce avou zeles, et ki lzî produjhnut di l' azote organike a pårti do nitrodjinne di l' air.
Clôre

|}Li **clôre**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev. 
## Uzaedje
On-z uze då clôre dins les bassins po tchessî les mannesté d' l' aiwe evoye.
## Molecules foirt kinoxhowes
* HCl
* NaCl
William Shakespeare

**William Shakespeare** esteut on scrijheu d' pîce di teyåte burtaenike k' aveut viké el 16inme sieke yet el 17inme sieke. Il esteut eto èn acteu d' teyåte.
vignette|Dessén da '''Shakespeare'''.

## Pîces di teyåtes

* Hamlet
* Romeyo yeyet Djuliete

## Rilomêye
**William Shakespeare** est l' oteu inglès-cåzant li pus cnoxhou daegnrece yet des tins. Ès pîce di teyåte, Hamlet, est rwaitêye come el meyeure pîce di teyåte måy fwaite. Houte di çoula, bråmint d' ces pîces ont stî parodeyes padri s' moirt eyet ç' est todi l' cas enute.

## Sourdants
Crantche del branete

[vignette|371x371px|Li nombe å cint des djins revoyîs sol Daegne avant yeu li '''crantche del branete''' e [2004.]]
Li **crantche del branete** est ene sôre d' crantche (eto lomé cancer, come e francès, ubén magnant må) ki rwaite li branete.

## Cåze
Lisse nén-complete : 

* Cråsté
* Foumaedje
* Heyance
* Mwaijhe copeye del seur dezocsiribonucleyike.
* Rodje tchå
* Souke

## Chifes
E 2018 ey e Beldjike, 1.042 omes ont yeu ci crantche conte 982 femes. E-n Urope, sorlon des chifes di 2014, 98% des djins avant cisse crantche revoynut a cåze di çoula.

## Sourdants
Magneziom

|}
Li **magneziom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike **Mg**, limero atomike 12 eyet masse atomike 24,305.
Maurice Des Ombiaux

thumb|100px
**Maurice Des Ombiaux**, c' esteut on scrijheu e francès ki provneut d' Twin.

Il aveut skepyî a Biarin li 16 di måss 1868. Il a morou e 1943.

Di s' mestî, il esteut gaztî. 

## Rilomêye
I gn a ene bele escultreye di s' tiesse a Twin, la k' on l' lome lawdanmint «prince des conteus walons».

Ey ene rowe a s' no a Skerbek ki, dandjreus, il î a dmoré.


Escultreye Maurice Des Ombiaux Twin.jpg|sicultreye a Twin
Schaerbeek Rue Maurice des Ombiaux 01.jpg|rowe a s' no a Skerbek
Abbas Kiarostami

**Abbas Kiarostami** a skepyî li 23 d' måss 1940 ey il a morou li 6 di setimbe 2016 e Paris.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Louwiziane

El **Louwiziane** est onk des céncwantes Estats estazunyins dispoy 1812. Mins e 1803, les Françès l' aveut dné ås Estats Unis.  El mwaisse veye, ç' est Novele-Orléyan. Cist estat la est dins l' bijhe-levant då payîs.

* Lingaedjes oficirs 
** (*De jure*) : nole
** (*De facto*) : inglès (91%) ; francès yet spagnol (3%)
* Peuplacion : 4.648.794 djins (2019)
* Sitindêye : 135.382 km²

## Sourdants
Caroline bijhrece

El **Caroline bijhrece** est onk des céncwantes Estats estazunyins dispoy s'-n' askepiance e 1789. Ç' est l' doujhinme Estat so traze. El mwaisse veye, ç' est Raleigh. Cist estat la est dins l' bijhe-levant då payîs.

* Lingaedjes oficirs : inglès
* Peuplacion : 10.488.084 djins (2019)
* Sitindêye : 139.509 km²

## Sourdants
Georges Gilkinet

**Georges Gilkinet**, ç' est on walon yet francès-cåzant politikî d' Ecolo.

## Referinces eyet sourdants
Groen (pårti politike)

**Groen** (davance : **Agalev**, ki voleut dire « **Anders Gaan Leven** », çou ki dinreut e walon « **Viker d' ene ôte manire** »), c' est on pårti politike neyerlandès-cåzant. Il est rwaitî come on pårti d' cinte-gåtche veyanmint k' i disfinda l' ideyolodjeye socio-ecolodjisse.

## Rilomêyès djins
### Vicantes
* Meyrem Almaci
* Kristof Calvo
* Petra De Sutter

### Revoyes
* Wilfried Bervoets
LN24

**LN24**, c' est ene tchinne di televuzion bedje yet francès-cåzante. Ç' est l' prumire tchinne di televuzion d' actouwalité e Beldjike. Elle a askepyî li 2 di setimbe 2019.

## Rilomeyes djins

### Askepieus

* Martin Buxant
* Joan Condijts

### Eterdjåzeu

* Theo Francken

## Sourdants
Mathieu Michel

**Mathieu Michel**, c' est on politikî walon yet francès-cåzant. C' est l' fré da Charles Michel eyet l' deujhinme fi da Louis Michel.

## Rilomêye
Gn a bråmint des djins ki s' fotnut voltî d' lu pask' i n' a nén on site oficire eyet pask' i n' est nén foirt actif so les rantoeles di soçnaedje.

Les djins s' fotnut eto d' ès neyerlandès k' est foirt soûmintrece.

## Referinces eyet sourdants
Radio Quartz

**Radio Quartz**, c' est ene radio indepindante walone eyet francès-cåzante ki si ståcion d' evoyaedje ès trouve a Sombrefe. 

Les ondes, schoûtåves so 93,9 FM, zinnut disca Djiblou, Nameur, Tchålerwè yet dins l' Coûtchant do Roman Payis.

## Tuzance walone
Gn a ene emission e walon «El tchant d' no cok», adjinçnêye pa Jean Goffart, dispu l' moes d' nôvimbe 2002.

## Sourdant
Kairos Presse

**Kairos Presse**, c' est ene gazete Beldjike bedje eyet francès-cåzante indepindante.

## Politike

### Ideyolodjeye
Cisse gazete la dit, k' elle est conte li prodûtivisté.  

### Complotisse
Avou les foirt ledjires et ptitès margayes k' Alexandre Penasse a yeu avou Sophie Wilmès ey Alexander De Croo, il est sovint rwaitî på les ôtes medias come estant complotisse.

## Rilomeye djin
Alexandre Penasse est l' seule djin ki boute drola.

## Hårdêye difoutrinne
Waibe oficire

## Sourdants
Såvritarisse

Li **såvritarisse**, c' est ene ideyolodjeye ki dene li prumiristé al såvrité k' åzès libertés.

## Belès-letes

### Distopeye
* Ray Bradbury : Fahrenheit 451
* Aldous Huxley : Brave New World
* George Orwell : 1984.

### Dijhêye
* Benjamin Franklin : "*Those who would give up essential liberty to purchase a little temporary safety, deserve neither liberty nor security*" ([WA] Les cis k' ofrixhnut leu liberté po ene miete di såvrité, et ki n' deure nén, ces-la n' meritnut ni l' prumire ni l' deujhinme).

## Sourdants
Kimere

thumb
Ene **kimere** u **comere** (eto ene **feme**, pus rålmint, ene **femreye** u, divins l' tins, on **blanc-bonet**), c' est ene grande djin di seke femrin.

## Motlî
On a ptchî li mot «» (ki si «pout spotchî» a «») ki l' ôte cogne coinrece, «», paski si fås amisse e francès «» vout dire «», «».

thumb|Kimere marokin.ne pwartant des moussmints traditionèls.

Mins i pout esse èn emacralé mot ca, e sacwants accints do walon, i vout dire djonne feye.

On pout mete avou les addjectif «» u «ptit», sins candjî d' sinse (ene djonne kimere, ene pitite comere, c' est ene ado, u ene djonne feye. Mins on n' pout nén uzer di l' addjectif «» sins candjî d' sinse, ca ene «», c' est ene ki n' s' a nén maryî. 

Li mot «» est puvite siervou come li mwetêye d' ene cope. Mins ene , c' est l' seu lomaedje ordinaire d' ene kimere k' est ddja d' ådje.

## 
* Abondroets des cmeres
* Ewalisté kimere valet

## Sourdant
Feme

* kimere (femrinne grande djin)
** feme-docteur, feme-tchåfeu, feme-oteur, feme-coibjhî … manire di rinde on no d' mestî po ene kimere, cwand l' no n' est nén corant; mins asteure, on a meyeu fé des noûmots : doctoresse, coirbijhire
* mweteye d' èn ome dins l' mariaedje
Lete sint På ås Galates

Li **lete sint På ås Galates**, c' est ene epite ki sint På a scrît ås prumîs crustins del Galaceye.

## 
Ratournaedje e walon (so Wikisourd)
Galaceye

thumb
Li **Galaceye**, c' esteut on payis d' l' Antikité metou dins l' Tourkeye d' asteure.

## Peuplåcion
Les **Galates**, c' esteut des Celes, les cis di ç' peupe la k' avént stî l' pus lon e Levant. Il ont cåzé on lingaedje gayel diski bén tård, come l' aveut bén scrît sint Djerome.

## Rilomêyès veyes
Gn a co ene veye ki poite leu no, Galatassaray (li martchî des Galates).

## Dins l' crustinnisse
Les Galates s' ont bråmint cviersî å crustinnisse avou les voyaedjes da sint På e l' Pitite Azeye (li Tourkeye d' asteure).

Ene des epites da sint På, c' est ene lete ås Galates.

## Dins l' lingaedje walon
On a volou ki l' mot  (gloriete) vegne did la.

## Sourdant
Abeye d' Élessene

thumb
L' **abeye d' Élessene**, c' est ene abeye des Prémontrés k' a stî basteye a Élessinea e 1129.

## Avey
Elle est retourêye d' on grans park, la k' on va voltî porminer avou les efants.

Gn a sovint des fiesses, di l' esté, avou pacô des menus scrîts e walon.


Élessene abeye dilé.jpg|dilé d' l' abeye, et vuwe do park
Son et lumière à l'Abbaye.jpg|Spectåle son-loumires (2012)
Élessene (discramiaedje)

* C' esteut, divinltins, on ptit ban e l' Province do Roman Payis, k' a divnou ene seccion del rebanêye comene do minme no. Il esteut lomé Nérlissem, u oficirmint «&nbsp;Neerheylissem&nbsp;».
* C' est, asteure, ene comene rebanêye åtoû di l' ancyin ptit ban.
* **[[Élessene (abeye)]]** : abeye des Prémontrés, metowe a Élessinea.
Frambråylisse

Li **frambråylisse**, télcô lomé tot biesmint «&nbsp;**raloyisse****&nbsp;**», c' est l' poûssåjhe di sacwants Walons yet Francès ki volnut esse eshonne. Li France ava, e-n efet, colnijhî l' Walonreye etur 1794 yet 1815 : l' anêye wice k' elle ava stî tchesseye evoye al fén del Batreye di Brinne-l'-Alou (purade kinoxhou sol no del batreye di Waterlô dins les ôtes lingaedjes).

## Drapea
vignette|Li drapea do '''frambråylisse'''.
Li drapea del Walonreye do Frambråylisse, c' est on drapea del France avou l' cok walon å mitan. Li coleur d' èç cok la, c' est ene rawete pus pourpe ki sol Drapea walon. I n' el fåt nén maxhî avou èn ôte drapea, ki lyi rshonne et k' a ene aslete didins. Ci drapea la, c' est l' ci då Rapoûlaedje Walonreye-France (mouvmint raloyisse).

## Rilomés frambråylisses

### Francès

* Marine Le Pen&nbsp;: elle a clatchî a Knack, gazete flaminde, k' ele vôreut bén ascoyî les Walons el France.
* Jean-Luc Mélenchon&nbsp;: il a scrît platezak so si waibe après les vôtaedjes federås do moes d' djun 2010.
* Éric Zemmour&nbsp;: il a dit accepter d' ascoyî les «&nbsp;Lidjwès do dipårtumint d' Oûte&nbsp;».

### Walons
* Daniel Ducarme&nbsp;: sapinse a lu, i n' est nén **frambråylisse**, mins, todi sorlon lu, si l' Walonreye s' ertrouvreut sins l' Flande, i fåreut s'  assocyî avou l' France&nbsp;; metans, dner li pouvwer di mwints ministeres a ç' payis la.
*Paul-Henri Gendebien&nbsp;: tins d' ès vicåreye, il a stî li prezidint do mouvmint raloyisse «&nbsp;Rapoûlaedje Walonreye-France&nbsp;».
*Jules Gheude&nbsp;: i scrît sovint des årtikes dins des gazetes francesses, walones u co flamindes.

## Pårti politike

* Rapoûlaedje Walonreye-France

## Referinces eyet sourdants
Jules Gheude

**Jules Gheude**, c' est on frambråylisse walon yet francès-cåzant k' aveut skepyî li 21 di nôvimbe 1946 e Brinne-l'-Alou. Il a passé s'-n' efance a Paris, el France.

## Referinces eyet sourdants
Neyerlambråylisse

[vignette|Li '''neyerlambråylisse''', c' est l' [Neyerlande, a l' ci k' on radjoute li Redjon flaminde.]]
Li **neyerlambråylisse**, c' est l' poûssåjhe di sacwants Flaminds yet Neyerlandès ki volnut esse eshonne dins l' minme payis.

## Rilomés franbråylisses

### Flaminds

* Filip Dewinter
* Theo Francken
* Dries Van Langenhove
* Bart De Wever
* Tom Van Grieken

### Neyerlandès

* Thierry Baudet
* Andries Postma
* Geert Wilders

## Sourdants
Hamtea (Élessinea)

**Hamtea** (la-minme, *Am'tia* u *Amia*), c' est on hamtea d' Élessinea.

## Dins les belès-letes e walon
Aparexhe dins èn arimé da Jacques Desmet:

:*Dji maxhe mi walon avou l' ci d' avår la,
:*Mins po bén m' fé comprinde pa tertos,
:*Dji chiftêye co bén sovint des mots
:*Ki vs n' etindroz k' a **Hamtea**.

## Sourdants
Ayites Melrate

Les **Ayites Melrate** (e cmon amazir marokin, ****, ayt morrhad, come prononcî avou l' voyale  /u/  u, avou l' chwa,  u , ralfabetijhåves ayt merrhad u ayt merɣad), c' est ene tribu do Mîtrin Atlasse, ki djåze tamazir.

## Etimolodjeye
Li mot Aytes /èjt/ «», vout dire «les cis di…», les fis di… (come li cawete di toponimeye walone -indje, u l' cawete lussimbordjwesse -ange).

Li ratayon k' a dné s' no, ci pôreut awè lomé d' on no arabe, Morhad (), riprononcî "Melrate" e tamazir do Mîtrin Atlasse. Li voyale  (/u/ ) s' a racourti beazebén, po n' pus esse notêye dins li riscrijhaedje arabe oficir (آيت مرغاد, âyt mrɣad). 

## Sitindêye
Ele si rescontere dispu les hôts tienes do Mîtrin Atlasse, dilé les sourds di l' Aiwe di Moulouya (dizeu Imilchil), disk' a l' aschate del wastene, dins les hôtès vås di l' Aiwe do Dadesse.

Po dire li veur, c' esteut aprume des voyaedjants bierdjîs, mins il ont beazebén basti et dmorer dins l' minme viyaedje (inte di zels, onk k' a prins leu no, eshonne avou les djins k' î estént dedja, les Maroconoers (ki djåzèt eto amazir) et les cofrereyes rilidjeuses arabe-cåzantes. Çou ki dene mo bén des calcaedjes di l' arabe dins leu berbere.

On viyaedje d' egzimpe di vicaedje-eshonne di ces troes compôzantes, c' est Ksar Mwi, 50 kilometes a Bijhe di Goulmima.

Gn aveut eto dins ces viyaedjes la des cminålté djwives, amazir-cåzantes. Mins ki les djins ont-st ebagué tertos eviè Israyel å tournant des anêyes 11950-1960.

## Politike
Mågré k' estént dins on payis d' montinne, la k' les zultans n' avént sovint nole otorité, on rapoite ki l' zultan Hassan I do Marok, al difén do 19inme sieke aveut lomé on cayide ki les controléve.

Dins des sitouwåcions d' guere, i s' plént assoçner avou des ôtes tribus, come les Ayites Haddidou, les Ayites Izdeg et les Ayites Yahya.

## Sourdants et pî-notes
Acoroz tertos po vni schoûter (tchanson)

Li paskeye lomêye pa si incipite **«Acoroz tertos po vni schoûter»**, ki l' mwaisse sicrijhaedje, c' est ***«Accorez tos pof vni xhouter»***, c' est ene viye tchanson k' on date di 1788, et ki s' tchantéve sol timbe di «À la façon de Barbari».

Elle est rprinjhe sol limero **71** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.

## Cotoû
C' est ene tchanson politike askepieye a Vervî po sotni Jean-Joseph Fyon (k' esteut adon mayeur) et s' pårti disconte les cis ki vlént rtrover l' vî sistinme. 

Ca Fiyon esteut po les novelès idêyes ki tournént a l' fén des anêyes 1700 (et k' alént miner al revolucion francesse l' anêye d' après.

## Riscrijhaedjes
Li paskeye est riscrît on prumî côp , riprinds dins l' BSLLW 2inme rîlêye, tôme 6, p. 106 (1881).

Maurice Wilmotte riprind cénk coplets (I, II, VI, VII, VIII) dins s' live *[[Li walon (live Wilmote)|Le wallon]]*, riscrîts avou si prôpe ortografeye.

Gn a èn ôte riscrijhaedje e-n on sistinme di dvant Feller pa Albin Body.

N a-st ene modêye e sistinme Feller pa Roger Pinon.

## 
* Tecse rimetou e scrijha Feller

## Pî-notes
Bourace d' apoticåre

thumb
Li **bourace d' apoticåre** u **bouraetche**, c' est ene fleur des tchamps et des djårdéns ki sieve eto d' yebe ås maladeyes.

 *[[Borago officinalis]]*

## Discrijhaedje
Les foyes sont cråsses avou on niervuraedje foirt seré et disrîlé. Gn a des pwels so les foyes, so les buks et so tote li plante. 

Belès bleuwès fleurs ki vnèt do moes d' may å moes d' setimbe e l' Walonreye. Ele fijhèt 20 a 25 milimetes; elle ont cénk florifoyes avou ene pitite dbout pondant. 

Li bodje est trawé ådvins.

Les grinnes sont foirt edurantes dins tere, çou ki fwait k' el plante si rseme åjheymint. Les plantules sont ddja bén rconoxhåves a leu spexheur et leu niervuraedje.


Bourace 4 foyes.jpg|plantroûle 4 foyes
Bourace 7 foyes magneyes.jpg|8 foyes, betchtêyes dandjreus pa des ågnes
Bourace botons.jpg|a botons
Bourace boton d' fleur.jpg|pareymint
Pwels botons bourace.jpg|pwels so les botons
Fleur bourace noer fond.jpg|Fleur
Fleur bourace.jpg|sifwaitmint
Fleur et florifoyes di bourace.jpg|dizo del fleur avou s' montant
Rodje fleur bourace.jpg|rodje fleur
Pwels montant bourace.jpg|pwels sol montant
Bourace buk.jpg|buk
Trawé buk bourace.jpg|côpaedje do buk


## Come såvadje plante
Ele vént dins les tchamps, les trîxhes, les coûteures, e des plaeces setches et bén metowes å solo.

## Uzaedjes
thumb|relijhaedje des foyes, des feurs et des grinnes
Ele sieve come yebe ås maladeyes. On l' conseye dins les fives et les matchureas u les pires ås rnos. Eto po les efouwaedjes del vexheye.

On prind des foyes u des flormints, les fé boure et leyî rashire 10 munutes.

On l' pout prinde come té.

Come amagnî, on pout maxhî des djonnès foyes hatcheyes avou do froumadje di gade, di l' ôle d' olive, ene schipe d' a et fé ene fadêye so on pwin francès.

On pout prinde ses belès bleuwès fleurs po gårni totes sôres di salådes u d' cujhnaedjes.

On pout mete des djonnès foyes dins l' salåde.

## Role dins l' waibiaedje
C' est ene fleur låmixheuse. Les moxhes al låme vinèt voltî dsu.

Minme les caracoles î vont paxhî.


Moxhe al låme fleur bourace.jpg 
Bourace et moxhe al låme.jpg
Bourace et caracole.jpg


## Sourdant
Viebes di pôzucion

Les **viebes di pôzucion** sont des viebes ki siervèt di viebes d' estat. Li pus sovint, c' est des sinonimes do viebe «&nbsp;esse&nbsp;» dins les lingaedjes erwaitîs, seulmint on rlouke al pôzucion&nbsp;: ashids, coûtchîs, dbout, et tchik et tchak.
## Neyerlandès
* *Hangen*
* *Leggen*
* *Liggen*
* *Staan*
* *Zetten*
* *Zitten*
## Norvedjin
* *Å gå*
* *Å ligge*
* *Å sitte*
* *Å stå*
## Sourdants
Ayites Melrate (viyaedje)

**Ayites Melrate**, c' est on viyaedje del comene di Tilmi, el province di Tinrhir, sicrît oficirmint e-n arabe «**آيت مرغاد**». I pôreut esse riscrît e cmon amazir marokin «****», «ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ» u «ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ».

Si no vént del tribu des Ayites Melrate, ene ancyinne tribu di voyaedjants bierdjîs, k' î ont bråmint setlé.

Gn a ds ôtes viyaedjes ki s' lomnut insi.

## Pî-notes
Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs

thumb|eredjistrumint del modêye racourteye do 18inme sieke
Li **Paskeye di Djhan Sapire, poirteu ås saetchs** co lomêye **O ! vos, lourds tchéns d' påtriyotes**, c' est ene paskeye sicrîte pa Marian de Saint-Antoine e 1795.

Li tecse est rindjî ås limeros **126** & **127** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite «*Les calamités de la Révolucion*».

Il est rprins å l° 17 dins «Cwatru-vint-nouv» (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion), mins sins esse tchanté.

## Incipites
Li prumire modêye, do tournant inte li 18inme et l' 19inme sieke, poite come tite: «Paskeie di J’han Sapire, poirteu â seigge», avou ene rawete so onk des papîscrîts: «del poroche del Madelaine»

Si incipite divreut esse:
:*Oh vos lourds mihés di pâtriote

Li deujhinme papîscrît, ki date do 19inme sieke a come incipite: 
:*Oh vos lourds mihés di pâtriote

## Cotoû
Li scrijheu critike li binamêye revolucion, ki por lu, a-st apôvri les ptitès djins.

Come curé, i n' est ki d' djusse k' i ahontixhe les revinteus k' ont distrût l' catedråle Sint-Lambiet, et hapé totes les ôrreyes des eglijhes. 

## Eplaidaedjes
L' eplaidaedje del grosse antolodjeye Piron n' est nén l' minme ki l' ci replaidî pa Daniel Droixhe e l' sitroete plake «89». 

## 
Tecses so Wikisourd (4 diferinnès modêyes)
Passe-rôze

vignette
Li **passe-rôze**, c' est ene fleur k' on-z inme bén ofri a des djins pindant l' 1î d' may, el djou del fiesse do boutaedje.

## Sourdants
Cwastrèsse (live di scole)

thumb
**Coistrece** (***Cwastrèsse***), c' est on live di scole e walon avou ratournaedje did tot e francès, scrît pa Joëlle Spierkel et k' a rexhou e 2020.

Les desséns sont l’ ouve da Nathalie Cavalier, Cécile Heylens et Catherine Wouters. 

L’ epådjnaedje da Ilheim Abdel-Jelil.

## 
Copeye aberwetåve  (so «*Objectif Plumes*»)
Émile Hesbois

thumb|(2023)
thumb|ridessiné so s' live
**Émile Hesbois**, c’ est on scrijheu e walon. 

Il aveut skepyî li 4 di djun 1937 a Bwesseye ey a morou li 30 di nôvimbe 2025.

## Cårire
Dins on tecse di «Pitits mots do dimegne å matén» ki s' passe e 1944, il aveut 7 ans.

C' est aprume on teyåtreu (il a scrît des pîces e francès). Il a fini s' cårire å consiervatwere di Lidje.

C' esteut on scrijheu egadjî. Il a eto sotnou les feminisses et les Palestinîs.

Il a ossu stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone. 

## Ouve pol walon
Il a rtrové l' walon di si efance cwand il a rivnou e s' viyaedje e 2000.

Il a ossu djouwé teyåte, pu divni mwaisse del djowe po l’ soce dramatike « Les loignes del Lesse » di Houyet.

E 2015, il a-st eplaidî on live avou diferins tecses e walon, «Fåves do sourdant do trô Meria».

Il a scrît les tecses di troes tchansons des Crapådes:
* Li ptite gåre (sol sitroete plake «A tot spiyî»).
* Bebert (sol minme plake)
* Sol voye do Mwinni (so «Gote d' aiwe»).

Ces tecses la si rtrouvnut dins l' live «Pitits mots do dimegne å matén».

## 
* 
* Ki respond come priyî dins ene emission tévé

## Sourdant
Diego Maradona

[vignette|'''Diego Maradona''' e [2010, pindant l' cope daegnrece di fotbale el Nonne-Afrike.]]
**Diego Maradona**, c' esteut on fotbalisse årdjentin k' aveut nexhou li 30 d' octôbe 1960 ey il a morou li 25 di nôvimbe 2020 cwand il aveut swessante ans.

## Cårire

* 1976-1981 :  Argentinos Juniors
* 1981-1982 :  Boca Juniors
* 1982-1984 :  FC Barcelona
* 1984-1992 :  SSC Napoli
* 1992-1993 :  Sevilla CF
* 1993-1995 :  Newell's Old Boys
* 1995-1997 :  Boca Juniors

## Sourdants
Publius Vergilius Maro

**Virdjile** u ***Vërjîle*** (di s' vraiy no e latén, ***Publius Vergilius Maro***), c' esteut on scrijheu e latén.

## Ratourneus d' Virdjile e walon
thumb|Prumî rmetaedje e walon (1855)
* Antoine-Joseph Alexandre
* Louis-Joseph Courtois

## 
So Wikisourd
* Ratournaedje da Antoenne-Djôzef Alegzande
* Powinme da Louis-Joseph Courtois ki s' fwait rprotchî d' awè ratourné Virdjile e walon 

## Sourdant
Rivén

**Rivén** (å pus sovént dins ene fråze **a Rvén**; å Presgå: *a R'vè*;  *Revin*), c' est ene comene del Bote di Djivet e l' France.

## Diyalectolodjeye
Rivén est metou inte li tchampnwès et l' Walon (å Bijhe-Coûtchant d' Fumwè, ki lu est bén walon-cåzant.

Limero Do 15 dins l' Papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse.

## Sourdant
André Stranard

**André Stranard**, c' esteut on djonne di Couyet, skepyî e 1919.

E 1939, i fjheut s' tins d' sôdård, dizo les ôres do captinne-kimandant Maurice Lixon, mwaisse sicrijheu del Tchariguete. I lyi dna on bea powinme e walon, «Leye», ki Lixon revoya a l' ALWAC.

Çouci lyi permeta d' esse riprins, après côp, dins l' antolodjeye «270 escrijheus do Payis-Noer».

Målureuzmint, i fourit fwait prijhnî et mora a Koenigsberd (el Prûsse levantrece) e 1941.

## 
Si powinme «Leye» (so Wikisourd).
Les sints e leus viyaedjes (xhilteas)

**Les sints e leus viyaedjes** (*Lès sints è leûs viladjes*), c' est ene ramexhnêye di xhilteas sicrîts pa Bernard Louis ey eplaidîs dins li ptite coleccion del SLLW e 2020 (c' est l' ).

ISBN 978-2-930505-31-2

## Djivêye des sintes situdieyes

## Djivêye des sints studyîs

## Dinêyes eciclopedikes

## Alére
 corwaitaedje da Joseph Dewez dins Les Cayés walons, 6/2020.
Coistrece (peme)

Li **coistrece**, c’ est ene viye sôre di peme avou come des coisses ki c' est des roymints so s’ pelake.

## Vicansté del sôre
Come les ôtes pemes di campagne, on ls aveut on pô rovyî cwand les pemes di bongår (pemîs ås bassès coxhes) ont-st arivé sol martchî.

Pu on s' a rsovnou di ces viyès sôres la — k' avént stî wårdêyes dins des paxhis esprès —, k' ont rieu leu ptit succès dins anêyes 2010.

## Dins les belès letes e walon
Jean Guillaume endè djåze dins on powinme:
:*Et nos hagnrans dins noste efance
:*Come dins les **coistreces** did dinltins
:*A plins dints.

[[Lucyin Mahin]] dit leu no pa deus côps dins ses [[arimé]]s, eplaidî aprume so [[L' Aberteke (waibe)|L' Aberteke]] (1996).
:***Coistreces** so les pemîs
:''Tertos al råyinne

Pu fé tot on powinme po préjhî les viyès sôres di pemes, disconte les «Gloden Delicatess», mot edvinté po les sôres des grands botikes. Sol tite «Dierinne peme», il a stî rprins dins l' live «Coistrece» da Joëlle Spierkel (2020).

## 
* Powinme da Lucyin Mahin et l' redjårbaedje pa Joëlle Spierkel (so Wikisourd)

## Sourdants
Georges Puissant

**Georges Puissant**, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Anhêye.

Il a eto fwait des rcwerances so l' diccionairaedje.

I bouteut e l' Swisse.

## Ouve pol walon
Il a cmincî pa des imådjîs so les mots walon, sustantifs, pu viebes:
* Li croejhete do ptit Guek
* 500 viebes walons

Dins les anêyes 2010, il a scrît des ptitès prôzes, mitan sovnances, mitan biyets d' oumeur, dins les Cayés walons.

Il a ossu ovré sol réndjolijhaedje des vîs Cayés walons.

## 
*
Coistrece (discramiaedje)

* coistrece (peme) (sôre di peme)
** Coistrece (live di scole) live po-z aprinde li walon
* cadje coistrece (pårteye do coir)
* coistrece (djeyografeye): forveyowe roye ki va d' on pôle a l'  ôte
** coistrece di Grinwitch
*** eure del coistrece di Grinwitch
Coistrece (djeyografeye)

thumb
Ene **coistrece** u **roye coistrece**, e l' djeyografeye, c' est ene forveyowe roye sol bole daegnrece ki va d' on pôle a l' ôte.

## Kékès piceures
Totes les coistreces ont l' minme longueur, contråvmint ås cecreces, ki vont rastroetixhant cwand on s' aprepeye des pôles.

Les coistreces ricôpèt les cecreces di scwere.

## Rilomêyès royes coistreces
*Coistrece di Brussele
*Coistrece di Grinwitch (coistrece di referince po les eures)
*Coistrece des Fidjis (la ki s' fwait l' candjmint d' date)

## Sourdants et Pî-notes
Jean-Nicolas Bassenge

**Jean-Nicolas Bassenge** (e walon **Cola Bassindje** u courtinnmint, **Bassindje**), c' esteut on scrijheu e francès eyet l' grand tuzeu del binamêye revolucion, et on revinteu lidjwès des prumirès eures.

I a skepi li 24 di nôvimbe 1758 a Lidje. Il î moru li 16 di djulete 1811.

## Sirîts
E l' moes d' djun 1787, il eplaide on live lomé «Lettres à l'abbé de paix» (letes a l' abé del påye), la k' i dmande dipus d' povwer pol peupe å prince-eveke Heusbrouk.

## Dins les belès-letes e walon
On l' critike foirt dins l' paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs, k' est scrîte pa on curé k' a sofri des revintreyes.
Marcå (prince-eveke)

**Marcå**, c' est l' kimon no diné e walon a **[[Evrård del Måtche]]**, e francès **[[Erard de la Marck]]**.

I ringna sol Principåté d' Lidje di 1505 a 1538.

## Ouve
C' est lu ki bastixha li palå des Princes-Evekes.

## Shuvance
On lyi fjha on mozolêye dins l' catedråle Sint-Lambiet, distrût avou l' restant al revintreye lidjwesse.

## Dins les belès-letes e walon
On djåze insi di s' mozolêye dins l' Paskeye di Djhan Såpire:
:*Vos avez distrût l′ catedråle
:*Avou s’ bea åté, s’ bea docsal,
:*Sacadjî l’ mozolêye Marcå
:*Ci bon prince k’ a basti l′ palå.

## Pî-notes