open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moes do perlinaedje (calindrî muzulman)

Li **moes do perlinaedje** (e l' arabe ذو الحجّة, ralfabitijhåve «*[[dhou l-Hijja]]*»), c' est l' dozinme et dierin moes do calindrî islamike (come di djusse on moes lunrece).

## Etrevéns
*Grand perlinaedje aL Meke
*Fiesse di l' ofrixhaedje (li 10 do moes)
Hapeus d' moxhes (famile d' oujheas)

thumb|noer hapeu d' moxhes
Les **hapeus d’ moxhes** u **hape-moxhes** u **hape-moxhetes**, c’ est ene famile di soverdiyîs (*[[Passeriformes]]*) ki hapèt les insekes tot volant.

 *[[Muscicapidae]]*

Gn a dvins 58 djinres et dipus di 310 indjes .

## Spårdaedje
C' est des oujheas d' Urope et d' Azeye, ki polnut ivierner e l' Afrike bijhrece ey e Moyén Levant.

## Discrijhaedje
Il ont tertos on lådje plat betch ki lzî permete d' apicî bråmint des moxhetes. 

Po tchessî, el moxhon s' enonde di s' djocoe, et-z î rivni do côp après. On nel voet måy al tere, apus k' po-z î haper des insekes.

I poirtèt å ni dins on trô u dissu on rboird di rotche.

## Sacwants hapeus d' moxhes
* gris hapeu d' moxhes u gris ûtitch (*[[Muscicapa striata]]*)
* noer hapeu d' moxhes u noer ûtitch (*[[Ficedula hypoleuca]]*)
* hapeu d' moxhes å gorea u hapeu d' moxhes å colé (*[[Ficedula albicollis]]*)
* hapeu d' moxhes nin (*[[Ficedula parva]]*)

## Sourdant
Ûtitch (discramiaedje)

On lome «ûtitch» diferins soverdiyîs ki criynut di ç' manire la (deus notes).

* Famile des hapeus d' moxhes
** li gris ûtitch u gris hapeu d' moxhes ordinaire (*[[Muscicapa striata]]*)
** noer ûtitch li noer hapeu d' moxhes (*[[Ficedula hypoleuca]]*)
* ôtes familes
** li rodje-cou ordinaire (*[[Phoenicurus ochuros]]*)
** li rodje-cou å blanc front (*[[Phoenicurus phoenicurus]]*)
** li fåbite des waides (*[[Curruca melanocephala]]*).

## Sourdants
Foret (discramiaedje)

* No d' viyaedjes u d' veyes
** La Foret (Al Foret-so-Smwès): viyaedje del rebanêye comene di Vresse
** Foret-dlé-Tchôfontinne
** Foret-dé-Brussele (*Forest*)

* Come kimon no, on sieve pacô l' francijha «foret» po on grand bwès / grand bos
Gris hapeu d' moxhes

thumb
Li **gris hapeu d’ moxhes** u **gris ûtitch** u **gris hape-moxhes** u **hapeu d' moxhetes**, c’ est on hapeu d’ moxhes avou des grijhès plomes sol dos et des blankès sol vinte.

 *[[Muscicapa striata]]*

## Discrijhaedje
Si vinte est blantchåte, mins si dos et s' tiesse sont gris. Come si no e latén el mostere, il a des royletes pus foncêyes sol tiesse et l' face.

## Spårdaedje
thumb|left|100px
I vént acover dins tote l' Urope l' Afrike bijhrece et l' Mîtrin Levant.

Il iviernêye e l' Afrike houte do Sara, puvite a Nonne.

## Sourdant
Noer hapeu d' moxhes

thumb
Li **noer hapeu d’ moxhes** u **noer ûtitch**, c’ est on hapeu d' moxhes avou des noerès plomes sol tiesse, sol dos et sol cawe et des blankes sol vinte.

 *[[Ficedula hypoleuca]]*

## Spårdaedje
thumb
Come oujhea do payis, i dmeure purade e l' Urope bijhrece. Mins i sait dmorer ossu tote l' anêye e l' Årdene.

On nel voet waire e Hinnot, la k' i n' est dandjreus k' on passåd.

Il iviernêye e l' Afrike coûtchantrece, ezès contrêyes tot do long del Gofe di Guinêye.

## Sourdants
Toûtrale di Tourkeye

[thumb|e l' [Aldjereye]]
El **toûtrale di Tourkeye** u **toûtrale des veyes**, c’ est ene sôre di toûtrale ki vént do Mîtrin Levant, et  ki s’ a spårdou e l’ Urope dins l’ deujhinme mitan do 20inme sieke.

 *[[Streptopelia decaocto]]*

 *[[Colebidîs]]*

## Discrijhaedje
Ele n' a k' on ptit stroet noer gorea, nén come li toûtrale des bwès.

Si cawe est claire, mins li dbout des aiyes est pus noer.

## Vicaedje
Ele s' a-st acmoirdé ås veyes et viyaedjes di l' Urope coûtchantrece, tantea k' elle î vént magnî dins les batchs ås nichtés.


Watering troug1pl.jpg|dilé les måjhons
Türkentaube.jpg|so l' coirbå d' on toet, e l' Almagne
Torteltjes - true love 1 (5012341120).jpg|so on plat toet, ezès Bas Payis
Tourterelles turques.jpg|bevant so ene finiesse, e l' France
Tuerkentaube schaut aufmerksam 2022.jpg|dins on corti


## Spårdaedje
thumb
Ele provént d' Azeye (Tourkeye, Inde).

Asteure, elle est pattavå l' Urope ey e l' Afrike bijhrece, ezès contrêyes dilé l' mer.

## Sourdants
Tins (k' i fwait)

thumb
thumb
Li **tins k' i fwait**, c' est tot çou ki s' passe dins l' cir et so l' eschoice del Tere, a vey avou l' timperateure, li plouve, li nive, li lujhaedje do solea, les oraedjes, et hay vos nd åroz.

## Li tins come syince
Li tins est studyî pal syince lomêye meteyo.

## Li tins dins les cåzaedjes di tos les djoûs
C' est on sudjet foirt corant po-z atôtchî les djins, come il est l' minme po tertos, e-n on metou payis.

Po dire åk sins rén dire:
:*

Po djåzer do tins avou ene simpe [[vierbire]], gn a totès sôres di ratourneures e walon. 

== Motlîs walons sol tins k' i fwait ==
Gn a sacwants motlîs walons djusse sicrîts sol tins :
* [[Li tins k' i fwait (live)|Li tins k' i fwait]]: live ki rprind sacwants motlîs, come [[C55]] ([[Jean-Jacques Gaziaux]]), [[O107]] ([[Francis Couvreur]]), et deus [[ramexhnêyes di spots]] ([[SpE9]] da [[Yves Bastin]] et [[SpS22]] da [[Raymond Mouzon]]).
* [[O12]] Bal, Willy, *Le temps et ses divisions, l'année traditionnelle et les phénomènes climatériques dans le patois de Jamioulx*, divins: *Les Dialectes belgo-romans'', 9, 1952, pp. 5-31.
* ALW l° 3 (cronolodjeye et meteyo), fwait a pårti des inketes Haust, rashonné pa Élisée Legros, 1955.
Nova Belgica (operå)

thumb|afitchete di rclame
***Nova Belgica*** avou on dzo-tite «**eyet si [[Noû York]] sereut walon ?**» (*Èyèt si New York s'reut walon ?*), c' est èn operå sicrît pa Michel Robert et djouwé pol prumî côp e 2024.

## Oteurs
Les tecses do livret et les paroles des tchansons, c' est l' ouve da Michel Robert. Il a bouté ossu a l' essinnaedje avou Pascal Héringer. Les muzikes , tot çoula etdes tchansons ont stî compôzêyes pa Marc Keiser.

## Contnou
Li spectåke conte 30 tåvleas et 22 tchansons. Gn a so li scanfår 30 acteurs moussîs come adon.

## Tinme
Li pîce est rashiowe so l' alomåcion istorike «Nova Belgica» dinêye a des teritweres d' Amerike bijhrece, asteure ezès Stats Unis.

Dins l' prumire pårteye, on fwait cnoxhance avou Catrene Tricot, ene tourisse walone ki va viziter Noû York. Tot rmontant dins l' tins, ele divént li mwaisse personaedje, ki c' est s' ratayone. On voet cisse-ciale ki doet cwiter les Bas Payis espagnols l' an 1624, cotchesseye a cåze di l' Inkizicion. Leye et les sinnes s' ertrouvnut a Misterdam, la k' il ebarkêynut so ene gowelete lomêye «*Niew Nederlandt*».

Li deujhinme pårteye del pîce mostere li vicaedje sol batea, disca l' arivêye e l' Amerike.

## Avancixhmint do pordjet
Li pordjet aveut stî scrît e francès pa Michel Robert dispu pus d' dijh ans, mins sint avni a fén. C' est tot djåzant avou Pascal Héringer k' il a l' dår di sayî d' monter l' pîce e walon. Ké dalaedje po ratourner les tecses e walon, avou l' motlî tchoezi pa Michel Robert, a milouter so les compôzucions da Marc Keizer ! ELzî a falou shijh moes po-z adiercî leu côp.

Adon, faleur fé aprinde les tecses ås solisses, inte di zels, Pierre-Jean Vandesmissen, Julie Mus, Brigitte Hallet et Lohan Gillard. Avou ene masse d' ôtes comedyins, ci fourit troes rdites par samwinne.

Li miråke : mågré li gripe chinwesse, les timpesses di nive, li spectåke fouri djouwé divins totès såles rimpleyes a stritche : a Moustî-so-Sambe les 18 di djanvî (creyåcion), et les troes ôtes londmwins. A Couyet, les 24 et 25 di fevrî; A Fosse-li-Veye li 6 d' avri.
 
## Bokets del pîce
### Tchanson d' l' adrovaedje
Sicrire, sicrire po n' nén k' li tins n' roveye;
Po les moirts, les vicants;
Po k' li vint ni spåde nén nos låmes a l' intche di sonk.
Sicrire pol memwere, po nos tayons;
Pol veye, po nos soçons
Sicrire, sicrire… 
Po no vicåreye.

### Priyire do priyesse
On djonne curé catolike dimande a si eveke di pinde pitié des protestants.

Mins cwè çk' i vout, lu, no Bon Diè ?
Li påye so no tere.
Adon, mins cwè çk' i vout, no Pere ?
Tchessî l' mizere.
Des gråces, des pougneyes di mwins,
Des efants mindjant a leu fwin.
Å diåle li hinne et les gueres,
Les touwreyes, les moirts, les mizeres !
Rén k' des priyires !

## Sourdant
Djoû Laansra

thumb|côpaedje d' ene troke djusse maweure li djoû Laansra
Li **djoû Laansra** (e l' arabe marokin لعنصرة, l3ənçra ; e cmon amazir marokin, ⵍⵄⵏⵚⵕⵜ, l3ənçəṛt), c' est on djoû rmarcåbe do calindrî amazir. I tome li 7 di djulete.

## Mwaissès piceures
Ci djoû la, e l' Afrike bijhrece, li timperateure kimince a bén monter. 

Divins les plinnes, c' est li cminçmint del codåjhe des fikes, des fikes amazirs, des roejhéns.

Les dinrêyes d' awousse, k' ont stî mexhnêyes e moes d' avri et may, polèt siervi. Insi, on cmince a boledjî l' frumint, ca on dit k' elle ont «passé l' Laansra». Et a magnî les grossès féves.

Dins les pîmonts, les bierdjîs s' aprestèt a ndaler waidyî ezès montinnes.

Les moxhîs atacnut a rascode li låme.

## Doûcès creyances
On vout ki l' mer divegne doûce (sins sé) ene eure å long. Mins on n' sait nén a kéne eure.

On dit eto ki les pexhons (d' mer) disparexhnut ci djoû la.

## Sourdant
Rinne-magrite

thumb
Li **rinne-magrite**, u **grande magrite des tchamps** u **magrite Sint-Djan** **cåye di Sint-Djhan**, c’ est ene grande blanke fleur des tchamps, foirt corante e l’ Walonreye.

 *[[Leucanthemum vulgare]]* (*[[Chrysanthemum leucanthemum]]*)

 stoelacêyes

Li grande magrite des cortis (Leucanthemum maximum), c' est l' minme fleur a pus grand.

## Crexhaedje
C' est ene plante ki rvént tos ls ans dins les hourleas, les tchamps, les trîxhes, les waides.

Ele florit do moes d' may å moes d' awousse, al Sint-Djhan e l' Hôte Årdene (did la ses nos «fleur di Sint-Djhan», «cåye (mousseure) di sint Djhan» u tot biesmint, «Sint-Djhan»).

## Discrijhaedje
Elle est 20 a 80 cm hôte. 

Si bodje å cotoû poligonike est plin. 

Les foyes sont ôturnêyes, longowes, avou des dints di diferinnès longueurs et èn arondi coron.

Les fleurs vinèt a tcheslete, li cour est djaene et les florifoyes sont blankes.

## Uzaedjes
### po djouwer
Les djonnès djins råynut les florifoyes po-z adviner leu-z avni. I deynut :
* paradis / purgatwere / infier (po sawè la k' il iront après leu moirt)
* ritche / pôve / xhalé / bossou (les crapådes, po sawè kî çki les va vni hanter)
* tchestea / måjhone / barake (po sawè la k' i dmeurront pus tård).  

### po magnî
Les raecinêyes sont bounes estant parbolowes. Les foyes sont-st ene miete soucrêyes; ele polnut esse radjoutêye a del salåde. 

Les fleurs eto sont magnåves. On les pout ossu mete po gåyoter ene salåde.

## Sourdants et pî-note
Dè l'poûde di vîy tchinis′ (deus stroetès plakes)

thumb
thumb|Responda d' ene djonne feye: kékes mots walons k' ele kinoxhe
**Del poûde di vî tchinisse** (***Dè l'poûde di vîy tchinis′***), c' est deus stroetès plakes avou cwate emissions radios da Ive Påket so les Walons del Wisconsene.

Ça s' passéve e 2003.

## 
(Bokets di l' emission)
*  Cåzaedje so les grossès familes (Hary Chaudoir)
*  Tchantaedje po miner les cwårêyès danses (Yvan Dreize)
Grande magrite des cortis

thumb
Li **grande magrite des cortis**, c’ est ene adjeyante magrite k’ on-z ahive po gårni dins les djårdéns ås fleurs.

 *[[Leucanthemum maximum]]* 

 Sitoelacêyes

## Discrijhaedje
C' est l' copeye  del rinne-magrite, mins a pus grand.


Margeritenwiese 0075.jpg|e moes d' djulete
Grandès magrites des cortis Transene 1î d' nôvimbe.jpg|al Tossint, end a bråmint des flaneyes, mins end a co deus d' floreyes


thumb

## Florixhmint
Ele dimeure floreye disk' å moes d' nôvimbe e l' Walonreye.  Est ç' li reschandixhaedje del Daegne les cåzes ?

## Spårdaedje
End åreut k' e l' France ey e l' Espagne. Il î fåt seur radjouter l' Beldjike et l' Almagne.

## Sourdant
Dji n' sé sofler

thumb
***Dji n' sé sofler*** (**Dji n' sai shofler**), c' est on live di libe powezeye sicrît pa Joseph Dewez, tot tuzant å rwaitî les scultreyes da Jean Willame ahavtêyes å meur di l' eglijhe di Wiyete, ki riprezintnut li passion d' Djezu-Cri. C' est on live sicrît al môde d' on tchmin d' croes, dabôrd.

Li live a vudî l' an 2024 divins l' coleccion micRomania.

Gn a on ratournaedje e francès vizon vizu.

ISBN 978-2-931107-11-9

## Contnou
*  Adrovaedje pa Jean-Luc Fauconnier (p. 3).
*  Divanzouve esplicant kimint k' el sicrijheu a tuzer a scrire çoula, eyet l' tite k' il a tchoezi (p. 5).
*  Po rinde bon dvwer a Jean Willame, avou si biyografeye (p. 6-9).
* Atacmint : i shonne å scrijheu ki les pavés Wiyam årént dvou esse metous a tere et nén ahavtés å meur. 
* Shuvnut les 16 tecses so les 1 ôtes sitåcions, come les a schavé sol pire Jean Wiyame (pp. 14-89). Eneviè les 14 eståcions d' on tchmin d' croes classike, li sculteu end a radjouté ene divant (li dierin raploû) ey ene après (Mareye ratind).
*  Rimerciymints (p. 90).

## Boket do live (l' atacmint)
[thumb|left|80px|al [fiesse ås lingaedjes walons|FLW 2024]]


C' est al tere k' els åreut falou mete
::les noers pavés do tchmin del croes;
::::Seur nén les agritchter å meur !
Al tere, paski, veyoz,
::ene pavêye, c' est fwait po k' on rote dissu
::et Djezus, lu, i n' a nén dandjî di rwaitants,

::i ratind des djins por zels roter avou lu,
::::::so les noers pavés
::::::et treboukî
::::::et s' î sketer s' vizaedje
::::::et poirter s' croes.
Roter so les noers pavés
::come on rote so des vizaedjes
::::et ls etinde si buker
::::::et boerler
::::::et chuchloter
::::::::çki Djezus a gravé ddins :
::«Bon Diè, pocwè m' avoz leyî tchaire ?
:::: pocwè ?
::::::pocwè ?»

I n' a pont yeu d' response
…et portant, li pavêye riglatit co.

## Raloyaedjes a l' eure d' enute
Djôzef Dewé n' est nén on vî magneu d' Bon Diu, ki vike dins des paskêyes did la 2000 ans. Gn a mwints passaedjes di s' live  k' el raloye å tins prezint. 

Li tite, po cmincî, c' est l' ratournaedje e walon di l' inglès «*I can't breath* » d' on noer amerikin k' a stî stofé pa on policî ki l' aveut ramassé po ene tchitchêye.

Pådje 23 : les rwaitant criynut sol passaedje di Djezus-Cri poirtant s' croes. 

I boerlêynut
i hawnut
:: come les tchéns
:::: d' Treblinca
i hoûlnut
:: come les leus
:::: d' Alabama
::::ou do Rwanda

Pådje 59 : gn a des cmeres ki s' vegnnut dilaminter sol sôr da Djezus, ki les atôtche insi:

Ni breyoz nén sor mi, don,
breyoz purade so vos efants
paski l' måleur ki m' sipråtche tot,
:: i vos språtchrè, vozôtes eto
:: dins vosse veye di Djeruzalem
:: ou a Gaza, a Kigali
:: oudonbén a Nagazaki
Pôreut vali k' on n' viereut nén ça

Gn a eto des passaedjes sol guere d' Oucrinne (l' angoxhe da Mareye est rmetowe al cene des mames di Marioupol).

## Alére
* Lucyin Mahin, corwaitaedje do live,  l° 111, erî-såjhon 2024, p. 14.
*  Corwaitaedje do live pa Baptiste Frankinet sol waibe Li Cayé et les Courts Tins del Federåcion Walonreye-Brussele

## Sourdants et pî-notes
Yougoslåve (lingaedje)

[vignette|L' estance do '''yougoslåve''', e [2005, dins l' espåce ki rprezinte l' ancyinne Yougoslaveye.]]
Li **yougoslåve**, c' est on lingaedje eslåve coûtchantrece. 

## Istwere
Li **yougoslåve** est sovint lomé «&nbsp;siebocrowate&nbsp;» dins les ôtes lingaedjes. Li mot «&nbsp;siebocrowate&nbsp;», k' on ratourne e **yougoslåve** scrît e-n alfabet romin «&nbsp;*srpsko-hrvatski*&nbsp;», a stî edvinté al mitan do 19inme sieke.

## Varyistés

### Rifondaedjes
I gn a cwate varyistés rfondowes do **yougoslåve**&nbsp;: li bosnyin, li crowate, li montenegrin eyet li siebe. Ces cwates varyistés sont sovint rwaiteyes tot-z estant des lingaedjes a pårt, mins ci n' est nén l' cas.

### Motlî
Li croejhete des cwates varyistés rfondowes sont nonante-nouv å cint pareys. On-z ertrouve, afeye, des diferinces dins les mots k' les cåzeus uznut, sorlon leu payîs, ubén leu tuzance, d' oridjene.




## Referinces eyet sourdants
Intrèz vîr èm’ djârdin ?

thumb
**Intrez vir èm djårdén ?** (***Intrèz vîr èm’ djârdin ?***), c' est deus ptits lives sicrîts pa Arthur Balle la k' i ratoûne des pinsêyes di grands scrijheus e francès.

Il a vudî e deus côps, li deujhinme e 1970.

## Egzimpes

## 
Riscanaedje do 2inme live
Paskée as sujet di l'election et confirmation d' monseu Henri-Stas De Rijckel al Doyenerye del collegiale di Visé

Li **Paskeye d' ene eleccion al coledjåle di Vizé**, ki l' vraiy tite, c' est ***Paskée as sujet di l'election et confirmation d' monseu Henri-Stas De Rijckel al Doyenerye del collegiale di Visé***, c' est ene paskeye ki date di 1780.

Li tecse est rindjî å limero **154** di l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite «*De Ryckel, doyen de Visé*».

## Incipite
*O ke tintamare et keel joïe* (O ! ké tintamåre et kéne djoye).

## 
 (tecse rimetou e sistinme Feller)

## Sourdant
Les noms wallons des oiseaux dans le Centre

Li **Motlî Dascotte so les oujheas**, ki s' tite e francès, c' est ***Les noms wallons des oiseaux dans le Centre***, c' est on motlî sol no des oujheas dins l' Cinte.

Il a parexhou divins [O82] li rvuse «*[[Les dialectes belgo-romans]]*» e 1963 (tôme 20,pp. 5-35).

Il est rprins sol limero **[O82]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
* Copeye éndjolike
Motî d' Nuviè

Li **motî d' Nuviè**, c' est on motî walon-francès rashonné pa Raymond Mouzon et nén eplaidî.

Il est scrît e sistinme Feller-Pierret.

## 
* Copeye éndjolike
*  (sol Wiccionaire)
Pitit tchafô

thumb
Li **ptit tchafô** (u: el **pitit houlpea**), c’ est èn oujhea d' nute magneu d' tchå ki dmeure voltî dins les rwenes.

 *[[Otus scops]]*

 Houpralidîs  

## Discrijhaedje
I mzeure 19 cintimetes.

Il a des orayes, årvier di l’ pitite hourete, di minme grandeur, k’ end a pont. Mins cesses-ciales ni s' veyèt nén todi bén.

Ses doets n’ ont pont d’ plomes.


წყრომი.jpg
Сплюшка на ночной охоте (cropped).jpg|volant


## Vicaedje
On l’ ôt souvint, del nute, pask’ i hoûle  tot on tins, on « clouk »  après l’ôte, todi après ostant  d’ sigondes. Sa rshonne å criyaedje do clouctrê.

## Sourdant
Lutrubwè

**Lutrubwè** (ossu: *Lètrubwès*, *Lutrubwa*, *Lutrèbwè* ;  *Lutrebois*), c' est èn ancyin hamtea di Viyé-l'-Boune-Aiwe, asteure onk des viyaedjes do Grand Bastogne.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Sipotaedje: les Coirbås (*Corbâs*).

## Istwere
E l' Ofinsive Von Rouchtete, Lutribwès esteut ene des copetes do **triyingue del moirt** (avou Olindje et Viyé-l'-Boune-Aiwe : on djoû c' esteut rprins des Amerikins, li londmwin des Almands, disk' å 5 di djanvî 1945).

## Rilomé dmorant
Michel Francard

## Sourdants
Lutrumindje

**Lutrumindje** (eto: *Lètrumindje*, mins pacô rfrancijhî a: ***Lutrëmandje*** ), c' est èn ancyin hamtea di Viyé-l'-Boune-Aiwe, asteure onk des viyaedjes do Grand Bastogne.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Sipotaedje: les Sbarous.

## Istwere
thumb|150px|left|monumint rahoucant l' Ofinsive
Comeles ôtes viyaedjes do payis d' Bastogne, Lutrumindje eteut e miercorin di l' Ofinsive Von Rouchtete (triyingue del moirt, inte Lutrubwè, Olindje et Viyé-l'-boune-Aiwe).

Gn a on monumint ki l' rimimbere.

## Sourdants
Mouvmint Mi eto

Li **Mouvmint Mi eto**, c' est on mouvmint sociå ki, dispu 2017, ecoraedje les comeres a cåzer di totes les sôtes d' assådaedje u d' tijhnaedje secsuwel k' elle ont subi. I gn a bråmint des djins ki pinsnut k' insi, nos pôrans brijhî l' tabou so ces måluzes la et ls espaitchî.

## Alére
* Nadine Fournaux, *« Mi ètou »*, dins El Bourdon, , djun 2024, p. 10-11.

## Sourdants
Ritchåd (discramiaedje)

* On **ritchåd**, c' est èn ome foirt ritche;
* **Ritchåd**, c' est on ptit no walon k' a divnou on no d' famile;
* Ci ptit no la a stî dné a èn oujhea avou des belès plomes, li **[[ritchåd (oujhea)|ritchåd]]**, dabôrd.

## Pî-note
Houprale ås orayes

thumb|a djok so ene gripante vegne
Li **houprale ås orayes** u **duk di bwès** u **duk ås orayes** u **tchet-coirnou**, c' est ene houprale di taeye emîtrinne ki s' tént dins les bwès.

 *[[Asio otus]]*

 Houpralidîs (*[[Strigidae]]*).


Duk di bwès al tere.jpg|al tere
Sleepy Long-eared Owl (28045685659).jpg|
Sowa - panoramio.jpg|a djok, dins èn åbe


## Discrijhaedje
Elle est 36 cintimetes hôte. C' est a pô près come li houprale di fagne (38 cintimetes). 

Elle a des orayes ki polèt esse bén veyåves cwand ele si rpoize (mins nén cwand ele vole). Did la ses nos e walon eyet e-n inglès (houprale ås longuès orayes, *long-eared owl*)

## Vicaedje
C' est ene des houprales k' on voet cobén volant e plin djoû.

Ele dimane les bwès, copurade dins les sapinires.

El tchat-coirnou tind voltî ås rates et ås soris.

thumb|ki fwait des ouys… di tchet-coirnou

## Mopliyaedje
### Acoirdances
Li måye houke li frumele avou on sourd hoûlaedje : Hoû … oû … oû. Cisse-cial ni s' leye nén aprepyî åjheymint. Li måye vole totåtoû del frumele tot clapant schayetmint des aiyes. I lyi pout eto apoirter a magnî.

### Acovaedje
Li frumele cwirt après on vî ni d' coirnaye u d' moxhet, al fotche d' èn åbe.

Ele va ponre cwate u cénk ronds blancs oûs. Ele va cover sins rla sol trevén d' on moes, sol tins kel måye fwait l' awaite, et lyi apoirter a magnî.

Cwand les djonnes sont ploumés, i cwitèt ddja l' niyêye divant di revoler. I vont esse mostrés pa les parints k' elzî aprindront a tchessî. Adonpwis, i cwirront après on novea djîsse.

### Divins l' lingaedje walon
Li walon a ritnou d' lu ses grands ouys. On dit come rimetaedje: «des iys di tchet-coirnou» po des grands schåyîs ouys.

Il est eto cnoxhou po bodjî sins brut dins l' nute. Did la li ratourneure : «èn nén fé pus d' brut k' on tchet coirnou».

Al fén, on l' a trové laid. On dit d' on laid ome: «il est co pus laid k' on tchet-coirnou».

## Sourdants
Paskeye novel sur le chant : Au matin quant elle se leve

**Kî vout oyî ene bele paskeye** (***Qui vout oy in bel pasquey***), c' est l' incipite d' ene paskeye ki l' tite, c' est «*Paskeye novel sur le chant : Au matin quant elle se leve*».

C' est èn arimé do 17inme sieke.

C' est l' limero 4 do live «*[[Dix pièces de vers sur les femmes et le mariage]]*», eplaidî pa Jean Haust e 1941.

Elle est rprinjhe sol limero **286** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.
 
## 
*  (e Feller-Haust)
Dj' a stî al tchesse ås ptits oujheas (tchanson)

**Dj' a stî al tchesse ås ptits oujheas** u **dj' a stî al cache ås ptits moxhons**, c' est ene tchansonete a môde di rime-rame. 

Elle a stî ritrovêye dins sacwants coines del Walonreye.

## Modêye di Bovegne et d' avår la
Li modeye di Bovegne est loukeye come on tchant d' Noyé pa Maurice Delbouille. On l' tchante so èn air d' alelouya do salut do dimegne di Påke.
Dj'ê stî al tchèsse aus p'tits mouchons
Dj'ènn' ê tuwè pus d'on milion
Dès tchictchaks èt des pinsons
Alléluya !
Alléluya ! (ter)

Li minme oteur a rilevé ossu des modêyes sins rapoirt avou Noyé u Påke. Li prumire a stî rascodowe a Måtche-les-Dames

Dj' ê stî al tchèsse aus p'tits mouchons
dj' ènn'ê tuwè dîj-ut cautrons
Mariya quéne désolacion !
I sont tos moirts sins cofèssion.

Vo ndè la co ene ôte:

Après li tchèsse aus p'tits mouchons
dj'è trouvè deûs sur on bouchon,
qui m' dimandinn′ li cofèssion
et co l'apsolucion.

## Modêye do Rû
Å Rû, on l' tchantéve ossu so ene air d' alelouya.
Dj'ai stè al cache as ptits mouchons
èt dju d ai twè pus d'in miyon
dès mieles, dès tchapes èt dès pinchons
Alélouya

## Modêye di Viyance
Avou l' minme kimince, on dene li no des dmorants do viyaedje tot l' fijhant rimer avou èn oujhea.

Li tecse shût a pô près les cis di dvant, po les cwate prumirès fråzes, mins après, on sint k' ça a stî radjouté al shijh-cénk-cwate.
Dj'ai sté al tchesse aus ptits ojês
Gn n' ê touwé sèt’ dé la Goflète:
In pinson dvant mon Bôdson,
In canari dvant mon Mazi,
Ène *mézanje* dvant mon *Solanje*,
In baudet dvant mon Brôlet,
Alélouya

## Riscrijhaedje
Xavier Bernier a riscrît l' tchanson po s' live *[[Tchansons d’one miète pus lon (tchansnî)|Tchansons d’one miète pus lon]]*. Elle divént dzo s' plome :
Avoz choûtè lès p’tits mouchons
Qui tchantenut chaque si p’tite tchanson ?

## Sourdants
Lucie Castets

**Lucie Castets**, k' a vnou å monde a Caen el moes d' måss 1987, c' est ene fonccionaire ey ene professeure d' economeye francesse. Elle n' esteut nén foirt kinoxhowe do publik djusk' å 23 di djulete 2024, cwand l' aloyance des socialisses, des ecolodjisses, des comunisses et del France Nén-doumiesse (on pårti d' foite gåtche) l' a relî come prumire minisse ey a dmandé a Emmanuel Macron del loumer a ç' posse la.

Come d' efet, c' est çte aloyance la — k' on loume li **Front peuprece** — k' a wangnî l' vôtaedje di djun et d' djulete 2024 e France (el Walonreye di France eto, d' abôrd). Mins pol moumint, Macron n' end a nén vlou etinde cåzer : « Li sudjet n' est nén la » et « nolu n' a wangnî » l' vôtaedje, a-t i respondou. Ça fwait k' les margayes politikes ont tot d' shûte ricmincî.

## Sourdants
Christine Tiercet

**Christine Tiercet**, c' est ene sicrijheuse e walon. Ele note l' accint walon d' Djerpene.

Elle a cmincî a publiyî ses ouves di prôze divins l' Bourdon e 2021.

Elle est eto l' otoresse di cwate bokets do live «*[[Sifes, tambourîs ey’ ûlôds]]*» (2022).

## Tinmes
Ele discrît foirt bén ses sovnis d' djonnesse divins les ptits viyaedjes. On lirè voltî s' tecse sol fijhaedje des tåtes pol porcession Sinte-Rolande a Djerpene.

Mins ele pout eto rexhe des tinmes classikes des scrijhaedjes e walon. Metans, divins «Ké plaijhi d' awè peu !», el mådjene on raploû d' sincieus ki s' passe e walon sol tinme del peu, et plonkî divins des esplikêyes tecnikes:
Nos åréns l' gosse del peu paski, cwand nos triyanans, nos estant come li potet d' ene reyaccion tchimike eyu çki l' adrenalene, les edorfenes et l' dopamene djouwnut les prumîs roles. Ene reyaccion ki nos shonne agreyåve et ki nos cachans di rsinti.

## Sourdant
Cayé del Moirt (shonene)

vignette|Essene oficire do manga eyet do rilêye-fime.
**Cayé del Moirt**, c' est l' tite e walon d' on shonene. Dins les ôtes lingaedjes k' uznut l' alfabet latén, on wårde puvite el no e-n inglès&nbsp;: ***Death Note***. Les shonenes sont l' eshonna des mangas po les djonneas, aprume les rfoircîs gaméns.

## Istwere
C' est l' istwere d' on djonne ome ki s' lome Layto Yagami. I finixh ses sgondaires tot-z estant prumî d' ès classe. Il atake des hôtès studes po bouter come ès pa&nbsp;: Soytchiro Yagami, el tchif del polisse. Tot cmince cwand on djo del moirt, Riyuku, fwait tchaire on cayé del moirt sol Daegne. Dazår ki c' est Layto k' i l' voet eyet prind po lu. 

Les rîles do cayé sont scrîtes e-n inglès, plamour ki c' est li lingaedje li pus cåzé daegnreçmint. C' est a ç' moumint la k' li djonne ome scrît ddins les nos des djins k' i doevnut mori, sapinse a lu. C' est foiravant des moudrels. Pitchote a midjote, Layto mambornêye des ptits cabês ubén les sakîs ki cachèt a l' fé atraper på djustice. 

Seulmint, bråmint des djins amon les foices di l' ôre s' rindnut bén conte k' i gn a on moudreu ki touwe des bandiys timpesse. Adon, el police djaponesse, l' FBI veypus Interpol asprovèt d' arester ci touweu la. L' inkete est minêye pa Ele, sipotaedje ki rind bon dvwer al dozinme lete di l' alfabet. 

## Sourdant
Goûmes ås tchvås

thumb|glumiante nåze (å cmince del maladeye)
Les **goûmes**, pus spepieuzmint, les **goûmes ås tchvås** u l' **croupe ås tchvås**, c' est ene maladeye des tchvås, k' acsût li dzeu do sistinme respirrece et ki s' prind come po rire.

## Cåze
Li cåze del maladeye, c' est ene bactereye gram + lomêye *[[Streptococcus equi]]*.

## Minêyolodjeye
Li maladeye est pus griyeuse po les poûtrins et poliches di 1 a 5 ans. Mins on l' a trové eto dins des poléns d' troes moes et a des vîs tchvås.


Goûmes nåze e l' narene.jpg|nåze matirrece
Goûmes guinglon badjawrece.jpg|guinglon badjawrece å cmince
Goûmes crexhioûle trawêye.jpg|guinglon badjawrece trawé
Shetland pony with strangles (side view).jpg|avou abatmint a on ponè


## Senes del maladeye
Å cmince, el maladeye n' acsût ki l' nez et l' goidje.

Li tchvå tosse; i sprogne, et taper del nåze pås narenes. On dit k' il a des glaires e s' nez, k' i djete do nez. Pacô, i tape på nez et pal boke.

Il a del five.

I n' avalreut ddja pus.

Dins les cas pus griyeus, les sûnaedjes polèt ristoper l' larink. Adon, li biesse malåde est coûte d' alinne. I shofele court. Les flancs lyi batèt come èn årmonica.

Les guinglons badjawreces sont bén houzés, a môde di crexhioûles. I s' polèt mimne si revilmer et trawer.

S' i n' est nén bén sognî, et les microbes wangnî les peumons, li tchvå divént poûssif.

## Sognaedje
### do tins k' a stou
Po l' schaper, on lyi cujheut do grin (aprume do rgon) k' on lyi tapéve dins l' batch por lu houmer l' wapeur.

On l' pleut refoumer avou del måvlete u do fén souke.

El faleut ravôtyî comifåt avou ene coviete.

### après 1950
Li må si rfwait corade assez avou ene pikeure di penicilene.

## Sourdants
Cinte (Hinnot)

El **Cinte** (sovint riscrît a môde francesse, el ***Cente***), dins l' cåzaedje e francès do Hinnot, et del Walonreye, c' est l' payis å tcherbon metou inte li ci do Borinaedje eyet l' ci d' Tchålerwè. Dj' ô bén: å mitan des basséns al hoye.

Po les belès-letes e walon, i respond å rlomé Payis deL Lovire. Avou ene soce di scrijheus lomêye avou s' no «Lès scrîveûs dou Cente».

## Pî-note
Joseph Brismé

**Joseph Brismé** (di s' no d' pene, ***Djobri*** / *Djobry* / *D'Jobri*)), c' esteut on scrijheu e walon ey on teyåtreu do Cinte.

Il a skepyî e L' Lovire e 1882.

Il a morou e 1969.

Il est rprins dins l' Live Gaston Hoyaux so les scrijheus do payis del Lovire.

## Ouve pol walon
Dispu 1907, i rprinda des tecses di  tos les scrijheus do payis deL Lovire, et les djouwer so li scanfår.

Lu-minme sicrijha purade des monologues. Inte di zels:
* *Elle coumère du djweu d'footbal* (El comere do djouweu d' fotbal)
* *In voyadje au Congo* (On voyaedje å Congo).
* *Schnieke*.

## Onk di ses arimés

El lwè disfind d' fé des batayes di coks.
Ça n' est nén bea; al råjhon, fåt î esse.
Mins pocwè don, est çk' on otorijhe co
A fé des gueres, a s' touwer come des biesses ?

Est çki les omes èn sont nén tot peurs frés
Ki sont maryîs, k' ont parints et famile ?
Pocwè adon ls evoyî s' fé touwer
S' bate conte n' onk l' ôte come des biesses e l' fureye

Si vs espaitchîz di fé bate les colåds,
Erclamez po n' pus laixhî bate les omes.
El guere, por mi, c' est l' pus grand d' tos les mås.
L' ci k' el fwait fé, i merite k' on l' assoume.

## Sourdants
Plome

Ene **plome** u ene **pene**, c’ est çou ki rascovere li coir des oujheas. Leu ploumaedje respond å poyaedje des biesses ås tetes.

## Sôres di plomes
* les buzeas : pititès plomes des djonnes oujheas 
* les plomes des penas (aiyes), foirt sitocaesses 
* les plomes del cawe, pareymint foites.
André Dhôtel

**André Dhôtel**, c' est on scrijheu francès. André Dhôtel a vnou å monde li prumî d' setimbe 1900 a Attigny (dipårtumint francès des Årdenes) et mori l' 22 d' djulete 1991 a Paris. Il a scrît des romans, des contes, des noveles eyet del powêzeye.

Li pus fameus d' ses romans, c' est  **Le Pays où l'on n'arrive jamais** ("Li payis la k' on n' î arive djamåy"), k' a yeu l' pris Femina l' an 1955. Mins a pårt ci live la, il a co scrît beacôp des ôtès afwaires ki n' ravizèt k' a lu, eyu ç' ki l' veye di tos les djoûs riftêye sovint l' merveyeus. Li nateure eyet l' tere djowèt on grand role eto, aprume li cene di s' payis d' inte l' Årdene eyet l' Tchampagne. 
alt=Måjhon da André Dhôtel|vignette|Li måjhon (sipotêye "Li blanke måjhon") adlé Attigny eyu ç' k' André Dhôtel rivneut po scrire après awè pris s' pinsion des scoles. 

C' esteut ossi on fén cnoxheu del Grece d' ayir et d' ådjourdu. Après awè bråmint cnoxhou des trevén d' disbåtchance, il a tchoezi do viker on vicaedje tot simpe et do s' mete al schoûte do monde po scrire si ouve.

## 
Corwaitaedje e walon di si ouve :
* Un soir..., da André Dhôtel 
* Li payis la k’ on n’ î arive djamåy – da André Dhôtel
Ana Huang

**Ana Huang** a skepyî li 7 di måss 1991.

C' est ene sicrijheuse e-n inglès di nåcionålté amerikinne.

## Sacwants d' ses lives
Ele sicrît des lives en mode di rîlêye:
*Prumire rîlêye: *King of sin* (cwate lives).
*Deujhinme rîlêye: *Twisted series* (cwate lives).
*Troejhinme rîleye: *If love series* (cwate lives).
Ernest Haucotte

**Ernest Haucotte**, ki prindeut cobén les nos d' pene *R'Nest*, *R. Nest*, *Tchantchet* u *Chaferlike*, c' esteut on scrijheu e walon do Payis deL Lovire.

Il aveut skepyî li 9 di måss 1922.

Il a morou e 1983.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole (a Fayi-dlé-Manadje).

## Ouve pol walon
I s' a-st interessé ås belès-letes e walon tot fjhant cnoxhance di Léon Noël (e 1922, k' il aveut 21 ans).

Il a bråmint scrît dins l' *[[Mouchon d'Aunia]]*, mins eto dins El Muscadin et dins Les Cayés walons.

C' est lu k' a metou so pî li soce di scrijheus «Les Scriveûs du Cente».

I scrijheut ossu des conte-rindous d' ouves e walon pol *[[La Nouvelle Gazette]]*.

Houte des scrijhaedjes, il fjheut eto des emissions radio e walon.

## Sourdants
Pouyes

thumb
Les **Pouyes**, c' est ene contrêye naturele metowe tot ådzo d’ l’ Itåleye, dins l' talon dol Bote.

## Avey
* Alberobello avou ses viyès måjhons d' pires sins moirtî, blankeyes avou del tchåsse et on toet d' pires a copale (« *trullo* »).
* Matera avou ses måjhons troglodites, dj' ô bén fwaites dins des trôs d' rotche (« *sassis* »).
* Ostuni, li blanke veye; blanke a cåze del tchåsse ki vint del castinne k’ i gn a pattavå dins les Pouyes.
* …


Alberobello_-_Comune_di_Alberobello_-_2023-09-24_15-29-14_015.jpg|les måjhons d' pire d' Alberobello
Matera dal Sasso Caveoso.jpg|Matero veyou d' on trô d' rotche
Chiesa di San Giovanni in Monterrone - Matera 05.jpg|Måjhons-trôs-d'-rotche


## Sourdant
Reyaccion tchimike

Ene **reyaccion tchimike**, c’ est l’ resconte di deus molecules ki, a cåze des lwès del tchimeye si discandjèt des atomes et linsi, fé des noveas prodûts.

## Egzimpes
Ene des reyaccions les pus cnoxhowes, c’ est l’ dismantchaedje del castinne pa l’ aiwe di plouve (tcherdjêye di gåz carbonike), dins les trôs d' rotche.

On l’ sicrît come çouci :
:CO2 + H2O => H2CO3 (tcherdjaedje di gåz carbonike pa l' aiwe di plouve)
:CaO + H2CO3 => CaCO3 + H2O (ecrahyaedje do carbonate po fé les tchandeles des grotes)

Ene ôte reyaccion classike, c’ est l’ resconte d’ on seur avou ene båze po fé on sé.
: HCl + NaOH=> NaCl + H2O.
Duk di rotche

thumb
Li **duk di rotche** u **duk di houlote**  u **grosse houprale**, c’ est l’ pus grosse di Walonreye.

 *[[Bubo bubo]]*

## Discrijhaedje
thumb|wai ses grands ouys orandjes
I fwait 66 a 71 cm di hôt.

Il a des grandès lådjès orayes.

Il a des gros ouys orandjes.

## Vicaedje
On l’ trouve dins les bwès ostant avou les åbes sapinreces k’ avou les cis ås foyes. Mins fåt k' i gn åye ossu des pegnons d' rotche et des falijhes. 

I vike ostant dins les plinnes ki les montinnes et les wastenes.

## Spårdaedje
thumb|
I dmeure dins tote l’ Urope e l’ Afrike bijhrece. Il aveut disparexhou del Walonreye et des contrêyes djondantes el prumire mitan do 20inme sieke. Mins on l' î a fwait rivni a pårti di 1982, e l' Årdene, todi.

On l' î pout vey dins les parks, come li ci d' Han-Belvå.

## Sourdants
Mosse ordinaire

thumb
Li **mosse ordinaire**, lomêye pus sovint, tot biesmint, «**des mosses**» (eto: «des **moules**» des «**mourmouletes**»), c' est on molusse del mer avou ene dobe eschafiote, k' on magne voltî avou des fritches e l' Beldjike.

 *[[Mytilus edulis]]*

Mins gn a des ôtès sôres di mosses.

## Istwere
On magne les mosses dispu todi. 

E l' Walonreye, e 19inme sieke, c' esteut des martchandes al pitite tcherete ki les vnént anoncî dins les veyes. 

A Lidje, ele criyént «ås mosses d' Anverse, ås belès mosses !». 

Dins l' Hinnot, c' esteut : «ås moules, ås moules, ås mourmouletes».

## Magnaedje
El Beldjike, on lzès magne pus voltî avou des fritches. C' est ene sôre di plat nåcionå.


Resto Bedje mosses fritches.jpg
Mosses fritches bire.jpg|plat mosses frtiches et bire


## Sourdant
Ray Cooney

**Ray Cooney**, di s' plin no **Raymond George Alfred Cooney**, c' est on rlomé scrijheu d' pîces di teyåte del Grande Burtaegne.

Il a skepyî a Londe li  30 di may 1932.

## Rilomêye
Ses pîces ont stî tradûtes dins 40 lingaedjes.

## Pîces ratournêyes e walon
Ele li sont å pus sovint a cmincî d' on translaedje e francès.
* *Move over Mrs Markham* (1969) (Avou kî estîz li nute passêye) djouwêye e walon pa mwintès dramatikes.
* *Not now darling* (1973) divnou «Li vizon voyaedjeu» dizo l' pene da Claudine Lurkin (ki l' dramatike di Veskeveye a wangnî l' cope do Rwè avou e 2023.
* *Two into one* (1981) rimetou e walon pa Isabelle Gueuzaine sol tite «C' est co mî d' l' après-nonne» (ki l' dramatike di Wibrin a wangnî l' cope do Rwè avou e 2024.
* *It runs in the family* (1987) ratournêye e walon redjårbêye come «Ça toûne dins l' famile» (Wibrin, Singlé d' bwès 2023) u come «Pere minteu; mintreye di pere» (dramatike di Couyet).

## Ôtes pîces ratournêyes e francès
* *Funny money* (1994)
* *Caught in the net* (2001)

## Sourdants
Guinêye-Bissaw

El **Guinêye-Bissaw**, c' est on ptit payis d' Afrike coûtchantrece, ki bagne dins l' Oceyan Atlantike.

Mwaisse veye: Bissaw

## Istwere
Colnijhî des Portuguès.
Mosse (discramiaedje)

* Les mosses, c' est diferins molusses ki vikèt dins l' aiwe.
** mosse ordinaire (*Mytilus edulis*) ki vike dins l' mer, li cene k' on magne e l' Beldjike.
** mosse d' aiwe ki vike dins les corantès aiwes
*** mosse d' aiwe des pondeus (*Unio pictorum*)
*** mosse d' aiwe al piele (*Margaritifera margaritifera*)
** mosse del Mîtrinne Mer (*Mytilus galloprovincialis*)
** plate mosse (*Ostrea edulis*)
* les mosses d' on sint ome, c' esteut l' mostraedje di ses rlikes tins d' on perlinaedje.


Mosses so ene rotche.jpg|mosse del Mîtrinne Mer so ene rotche
Plat mosses fritches.jpg|dins ene assîte
Bouwêye (discramiaedje)

* li bouwêye, c' est li rnetiaedje des niches mousmints
* del bouwêye, c' est del wapeur ki s' plake so les cwåreas

Mot rshonnant: ene bowêye, c' est ene båkene (gonflêye ahesse ki flote so l' aiwe, floteu).
Mosse del Mîtrinne Mer

thumb
thumb|si schafiote
Li **mosse del Mîtrinne Mer**, c' est ene magnåve mosse ki s' rescontere so les rivadjes del Mîtrinne Mer et d' l' Oceyan Atlantike.

 *[[Mytilus galloprovincialis]]*

## Discrijhaedje
Elle est ene miete pus ptite ki l' mosse ordinaire.

Li ptit dbout est pus pondant.

Ele pout aler disca onze cintimetes, mins foirt sovint, elle ni passe dedja ût cintimetes.

## Vicaedje
Les mosses del Mîtrinne Mer s' agritchèt ene so l' ôte après les rotches do boird di mer. Mins ossu so les bidinnes, les pås ki trimpèt dins l' aiwe et minme so les bowêyes.


Mejilla Raeiros.jpg|so les rotches e Portugal
Mosses so ene rotche.jpg|so les rotches e Marok
Made of sand (34943220936).jpg|dins l' årt des «tchesteas d' såvlon»
Plat mosses fritches.jpg|come amagnî


## Sourdant
Auguste Boon

**Auguste Boon** (***Ôgusse Boon***), c' esteut on scrijheu d' tchansons e walon d' Lidje.

I skepia li 16 di nôvimbe 1880. I mora e 1953.

## Ouve pol walon
C' esteut aprume on fjheu d' tchansons. I fjheut pårteye do cåbaret walon d' Lidje.

Il eplaida:
* *Les djoyeûs rèspleûs dè Cabaret walon* (1910).
* *Djoyeûsès tchansons* (1921)
* *Djoyeûs rèspleûs* (1925)
* *Quequès fleûrs di m’djardin* (1928)
* *Deûzinme bouquèt* (1931)
* *Treûzinme djèrbêye* (1932)

## 
* 

## Sourdant
Polet (discramiaedje)

* on **[[polet]]**, c' est on cokea u ene poyete del poytreye industriyele (touwé a 40 djoûs a deus kilos)
* **Polet**, c' est on no d' famile del Walonreye (vinant do ptit no Pålet, pitit På)
** **[[Marcel Polet]]**: sicrijheu e walipicård des Scåssenes
Onveye

**Onveye**   u **Honveye** ( *Honville*,  *Honeref* u *Hondorf*), c' esteut on hamtea d' Holindje, asteure on viyaedje do Grand Faiviè, e l' province do Lussimbork.

## Sourdant
Hourete des tchamps

thumb|adjokêye so on hopea d' pires
thumb|volant
Li **hourete des tchamps** u **ptite hourete** u **ptite houprale** u **pitite souwete**, c’ est on ptit oujhea d' nute magneu d' tchå ki voyaedje ossu del djournêye, aprume al vesprêye.

 *[[Athene noctua]]*

 Houpralidîs

## Discrijhaedje
Si ploumaedje est clair bron.

Ele n' a pont d' orayes, årvier do ptit tchafô, di minme grandeur.

Si cawe est coûte.

Elle est 22 cintimetes hôte.

## Vicaedje
Ele s' adjoke voltî so on postea, on toet, èn åbe u on hopea d' pires. La, ele fwait des sierviteures, tot clintchant s' coir padvant leye.

Si tiesse bodje toltins, tot-z awaitant l' cotoû.


Pitite houprale tiesse padvant.jpg|tiesse waitant padvant
Pitite houprale tiesse sol costé.jpg|tiesse waitant sol costé, djusse après


Ele pout «fé l' Sint Spér» (dimorer e l' air e l' minme plaece) a l' anuti, cwand ele vout apicî des insekes.

thumb

## Spårdaedje
On l' trouve so ene grande pårteye di l' Urope et l' Azeye, et a Bijhe di l' Afrike.

## Sourdant
Omer Renier

**Omer Renier** (di s’ no d’ pene ***Miyien del Roquette***), c’ esteut on scrijheu e walipicård di Brinne-li-Conte.

## Ouve pol walon
Il esteut prezidint d’ ene «comission comunåle do motlî» (*Commission communale du glossaire*).

Il a scrît on live: «Contes dè no Région» (sins date). Al fén do live, gn a on ptit motlî avou des mots råles di Brinne.
Rondu

**Rondu**, c’ est èn ancyin hamtea di Rmagne, asteure on viyaedje do Grand Libråmont.

thumb
thumb

## Istwere
C' esteut ene mwaireye del privoté d' Bastogne.

Ele passa, sol tård, al signeurreye del Vå (Tiyet).

C' esteut l' sidje d' ene pårotche (dicåçtêye a sint Stiene).

Ele divna comene do tins des Francès, mins fourit raloyeye a Rmagne e 1823.

## Avey
Dispu 2024, gn a ene porminåde avou des tecses e walon da Charles Bentz. Ele fwait 6 kilometes. Elle a stî parpinsêye pa Jonathan Martin, on scabén del tuzance di Libråmont, avou l’ aidance di Michel Francård. 

Les tecses sont saetchîs foû do live «Coradje», aprume do rlomé powinme do minme no.

## Sourdants
Franz Schubert

**Franz Schubert**, c' esteut on rlomé compôzeu d' muzike classike otrichyin. Il a vnou å monde li 31 di djanvî 1797 a Lichtental (dilé Wîne) et mori l' 19 di nôvimbe 1828 a Wîne. 

Il est come l' essegne del muzike romantike almande et c' est l' grand mwaisse do lied.  Il a bråmint scrît del muzike di tchambe, eyet ossi pol piyano. Il a leyî ene dijhinne di sinfoneyes, des keurs et co del muzike d' eglijhe.

Ca bén k' il a morou tot djonne, a 31 ans, Schubert e-st onk des compozeus k' a scrît l' pus d' muzike dins les anêyes 1800 et des: di pus d' meye ouves. Biacôp ont stî eplaideyes après s' moirt et sont portant des tchîfs d' ouve ki n' ont fwait ki do refoirci li rlomêye da Schubert après s' moirt.

## Shuvance dins les ouves e walon
Laure Gastes a scrît des tchansons e walon so les airs da Franz Schubert (divins l' live «Powinmes e walon da Lôre Gesell»).

Adelin Lebrun a scrît ene sinnete so l' sinfoneye e si mineur do compôzeu (divins l' ramexhnêye di powinmes «Dins les Fleûrs do Ptit Jésus»).
Sinfoneye

vignette|Hector Berlioz, on boket del  ''Sinfoneye fantastike'' (1830).
Ene **sinfoneye**, c' e-st on boket d' muzike savante po des instrumints, sovint long assez, avou sacwants mouvmints, et djowé pa on grand orkesse.

A pårti des anêyes 1500 et des, on lome "sinfoneyes" des ouves k' ont sacwantès vwès; pus tård, totes les ouves po des instrumints (et nén po dès vwès). C' est å mitan des anêyes 1700 et des ki l' mot prind l' sins k' il a å djoû d' oûy.

Inte 1740 eyet 1800, di pus d' 7000 "sinfoneyes" sont scrîtes. Li janre s' aritchit co do trevén do romantisse, avou metans Ludwig van Beethoven eyet Hector Berlioz.

I gn a sovint cwate  mouvmints dins ene sinfoneye, pa côps troes, pus rårmint moens ou d' pus.

L' ouve est djowêye pa èn orkesse sinfonike ou filarmonike (k' a d' pus d' instrumints a vint) k' est miné, dispoy li cminçmint des anêyes 1800, pa on mwaisse del djowe.  Ci-chal waite å batmint et a l' assene des sons. I warantixh eto  k' tos les muzucyins (a feyes di pus d' cint) djowexhe dins l' minme esprit et shure li minme idêye del muzike.
Croes-Scaye

Li **Croes-Scaye**, c' e-st on platea do grand bwès d' l' Årdene, a bijhe di l' aiwe di Smwès et å levant d' l' aiwe di Mouze.

C' est l' copete do costé sûd di l' Årdene,  504 metes hôt. Elle est metowe djusse al forire inte li Walon'reye (province di Nameur, comune di Djedene) et l' France (dipårtumint des Årdenes).
alt=Côp d' ouy dispoy li Tour do Milenaire|vignette|Côp d' ouy dispoy li Tour do Milenaire

## Istwere
Tins del guere di 40, li grand bwès del Croes-Scaye, adlé l' hamtea do Vî Molin d' Tîlai, a stî on makis des Årdenes. Dins l' clérisse do hamtea, les aloyîs parachutént des åres et, a pårti did la, des passeus cdujhént des djins k' les nazis volént apicî (des prijhnîs k' avént peté å diåle, des Djwifs, des pilotes ki leu-z aviyon aveut stî abatou) po lzî fé passer l' forire et lzî permete di s' schouwer evoye.

Ene tour di bwès sipotêye "Tour do Milenaire"  a stî basteye an 2001. Al copete di 234 montêyes, on voet tot åtoû les Årdenes del Walonreye et del France. Li tour di bwès a dvou esse dimantcheye l' an 2008, pask' elle esteut ddja ene miete viermolowe, po-z esse rifwaite avou do metå l' an 2012.
Årgone

L' **Årgone** e-st ene redjon naturele del France, a tchvå so les dpårtumints del Marne, des Årdenes eyet d' Mouze. I gn a vaila bråmint des grands bwès et des vevîs. Onk des pus gros borks est Sinte-Menehould.

Li contrêye est cnoxhowe dins l' istwere paski&nbsp;:

* c' est vaila, å viyaedje di Varesnes, ki li rwè Louwis XVI a stî apicî, e 1791 ;
* c' est vaila k' gn a yeu l' grande batreye di Valmy, e 1792 ;
* i gn a yeu vaila sacwantès grandès batreyes tins del guere di 1870 et del guere di 14: bataye di Revigny an 1914; del Tchampagne an 1914-15; di Vauquois di 1914 a 1918; di Verdun an 1916-17; ofinsive di Mouze-Årgone an 1918.
alt=Eplaeçmint di l' Årgone|vignette|Eplaeçmint di l' '''Årgone'''.
L' **Årgone** si stind a pô près del Nonne al Bijhe, inte l' Årdene al Bijhe, li crowe Tchampagne et l' aiwe d' Inne å Coûtchant, eyet li Bårwès et l' aiwe d' Aire å Levant.

L' **Årgone** si trouve dins l' bassin d' l' aiwe di Sinne, ca bén k' elle est djondant l' valêye di Mouze.

Li contrêye n' a k' des bas tienes; ele monte djusk' a 350 metes hôt.

Li grandeur des bwès a bråmint candjî avou l' tins; ene pårteye des bwès k' on voet ouy a stî rplanté dins les anêyes 1920, po rfé les distrujhaedjes del guere di 14.
Les Dames di Mouze

Les ***Dames di Mouze***, c' est troes gros pegnons d' rotche  dins on distoû d' Mouze, 400 metes hôts eneviè l' mér, 260 metes hôts eneviè l' livea des aiwes di Mouse.

Les Dames di Mouze si trovèt al rexhowe do viyaedje di Laifour (dipårtumint des Årdenes francesses, Walonreye di France) tot nd alant so Rvin, sol hintche erive di Mouze. Li plaece est covrowe di faws.
alt=Les Dames di Mouze a Laifour|vignette|Les Dames di Mouze a Laifour
C' est l' pus ancyinne pårteye di l' Årdene, eyu ç' ki Mouze a dvu cåvler ene fonde valêye po passer.

## Li ledjinde
Dins les anêyes 1080, troes tchvolîs, Heribrand, Wåtî et Djofrwè, les valets då signeur d' Idje, marièt Berte, Hodiere et Idje, les båsheles do signeur di Rethel. Les tchvolîs evont avou Godfrwè d' Bouyon pol prumire croejhåde et leyî l' tchestea a leu feme por zeles el wårder. Mins vola ki, sol tins k' i sont evoye, ele si ; si bén ki, li minme djoû ki Djeruzalem est prindowe, li bon Diè s' måvele sor zeles et les candjî a rotches: c' est les Dames di Mouze.
Prodût dvintrin brute

Li **Prodût dvintrin brute** (d' on dislaxhî payis) — e francès **P.I.B.** (*Produit Intérieur Brut*), e-n inglès **G.D.P.** (*Gross Domestic Product*) — c' est l' valixhance di tos les béns et les siervices prodûts dins ç' payis la (sovint carculêye so èn an).
Alex Michel

**Alex Michel**, c' est on scrijheu e gåmès k' a vnou å monde a Tchini e 1944. Di s' mestî, il esteut fonccionaire a l' Estat et, divant ça, il a bouté e-n Afrike cintråle ey å Nidjer.

C' est lu k' a scrît l' Motî gåmès d' Tchini.

## Sourdants
Dins les Fleûrs do Ptit Jésus

thumb
**Dins les fleurs do Ptit Djezus** (*Dins les Fleûrs do Ptit Jésus*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Adelin Lebrun et k' a vudî e 1942.

Li live, eplaidî dizo cogne 31 x 24 cm, fwait 296 pådjes, tos les tecses estant ratournés e francès vizon vizu (sol pådje di gåtche). Il a stî imprimé a Dinant a l' imprimreye Bordeaux-Capelle.

Li live est enimådjî di linos et d' ene foto d' l' oteur fwaits pa Fernand Séha (14-07-1899 24-03-1974).

## Contnou
Li live est pårti e cwate «livrets» (*opuscules*). Li cwatrinme est compôzé di doze «ascoxheyes» (doze longs powinmes so les doze moes d' l' anêye). Al fén do live, a môde di «rawete», ene sinnete arimêye lomêye «Sinfoneye e si mineur» (ouve dilérece del cene da Schubert).

Tchaeke powinme est dicåçté a ene djin. Pacô, c' est des rlomés scrijheus e walon. Insi gn a Émile Lempereur (p. 49), li «Baron d' Fleuru» (p. 57), Ernest Haucotte (p. 71), Léon Pirsoul (p. 73), Louis Lagauche (p. 85) et Max-André Frère (p. 87).

## 
On powinme do live a stî studyî ås scoles di Bive

## Sourdant