open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rilomés Lidjwès

**Pådje des rlomêyès djins del [[Principåté d' Lidje]]**
(i dvèt aveur sikepyî divant 1795)

## Årtisses
* Modeste Grétry

## Financîs
** Louwis d' Djer

## Politikîs
** Jacques-Joseph Fabry
** Tchestret

## Revinteus
* Terwagne di Marcour

## Rilidjeus
** Ådjî d' Lidje

## Sicrijheus
** Simon de Harlez
** Lambert de Ryckman
** Gilles Ramoux

## Sincieus ey edvinteus
** Zénobe Gramme
** Adolphe Sax
** Rennequin Sualem

## Linwincieus
** André Goosse
** Jean Haust
** Jean-Marie Klinkenberg

## Co a rindjî
** Curtius

## Loukîz eto
* Princes-evekes di Lidje
Tchessaedje do vexhoe

Li **tchessaedje do vexhoe**, c' est ene viye uzance del Walonreye disparexhowe diviè 1930. 

C' esteut ene sôre di heye.

Li mårdi del dicåce, gn av' èn ome (li vexhoe) ki meteut ene pea so s' dos et s' tchaborer s' vizaedje, et tourner l' viyaedje avou l' djonnesse ki shuveut, tot fjhant les cwanses d' el tchessî, po priyî les cmeres, et ramasser des dorêyes. Après, soeye-t i k' i magnént les dorêyes tertos eshonne (dinltins), soeye-t i k' il alént danser (dins l' eter-deus-gueres). 

E sacwantès plaeces, ça si fjheut li mårdi d' Påke. A Måmdey, c' esteut li mårdi do cwarmea.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "vexhoe", alez s' vey e [[:Wikt:vexhoe|splitchant motî]].*

:Sourdant: ALW **8**, p. 70-71.
Disfaflotaedje

Li **disfaflotaedje**, c' est li rsaetchaedje des faflotes foû des letes. C' est ene des mwaissès atuzes diswalpêyes e rfondou walon.

## Såme do disfaflotaedje
Li disfaflotaedje respond a ene volté d' aveur ene ortografeye pus addé l' cene des lingaedjes vijhéns, francès, l' espagnol u l' catalan, metans, la k' gn a ki 10 a 15 åcint des mots k' ont-st ene faflote so ene des letes. 

On n' a nén l' epinse d' avni å faflotaedje cåzu a zero des lingaedjes come l' inglès u l' neyerlandès. Mins on n' vôreut nén ariver come li trouk sicrît en alfabet latén, avou 60 faflotes po 100 mots.

E walon, avou l' sistinme Feller, gn a disk' a di 65 a 85 faflotes po 100 mots..

Gn a, come di djusse, ene såme economike å disfaflotaedje. Les faflotêyès letes sont pus målåjheyes (et londjinnes) a taper. Gn a dipus d' flotches divins les tecses. Les letes avou des diyacritikes èn pasnut nén todi bén åd triviè di sistinmes informatikes diferins, come les emilreyes u les waibe-pådjes.

Cisse lodjike la kiboute afeye li mwaisse atuze idintitaire, la k' on saye di rprodure dins l' ortografeye l' accint tipike do lingaedje walon.

Les deus atuzes (economike et idintitaire) sont ene disconte di l' ôte, aprume dins li rfondaedje di sacwants calcaedjes do francès :
*  (åreut polou esse: «informer»)
*  (åreut polou esse: «important»)
* ebårker u  ?
* rimåke u  ?
C' est la k' les rfondeus sayèt wårder l' moustî å mitan do viyaedje. Loukîz cial.

## Sacwants disfaflotaedjes bén erîlés
### Disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
 Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune

### Disfaflotaedje des dvintrins è
E rfondou walon, tos les dvintrins "e" si lijhnut "è" (/ɛ/).

: = /ʀ**ɛ**mãʧiː/
: =  /ʀ**ɛ**ʧ**ɛ**siː/

### Disfaflotaedjes des é calkés do francès
E rfondou walon, li lete é ni si scrît ki s' ele riprezinte on foninme du wal­on : 
: (cåzu betchfessî é), 
: (cawete é di pårticipe et d' addjectif)
: (cawete -é valant -î)

Les calcaedjes do francès sont tipicmint prononcîs /ɛ/ 
: /pʀ**ɛ**zẽte/
: /ʀ**ɛ**pyblik/

### Disfaflotaedje des corons -êre et -êve

## 
Studias del rilêye Waldim sol disfaflotaedje (Lucien Mahin, 1996)
* Waldim 14: nos fåt disfafloter?
* Waldim 14: sacwants toûs por nos disfafloter

## Sourdants
Aleures d' on tchvå

thumb|200px|Discôpmint do galopaedje
Les **aleures d' on tchvå**, c' est les manires k' il eva, tot rotant, traftant u corant.

Gn a ladvins :
* li rotaedje
* li traftaedje u trotinaedje
* li coraedje u galopaedje u galop.

Pus rålès aleures :
* l' ambe 
* li teul (izlandès *tölt*), ene aleure especiåle des ponès izlandès.
Cawete -ingue

Li **cawete -ingue**, c' est ene cawete di calcaedje di sacwants mots di l' inglès u do neyerlandès :

## Sacwants mots avou l' cawete-ingue
* Kimons nos :
** 
** 
** 
** 
* Nos d' plaeces :
** 
** 

## Etimolodjeye
Li cawete -ingue provént del cawete inglesse -ing.

Etimolodjicmint, c' est l' minme sourdant kel cawete -indje des nos d' plaeces k' est bråmint pus viye, et kel cawete -igne di calcaedje ki, leye, est ene miete pus djonne.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Cawete -indje

Li **cawete -indje**, c' est ene cawete di viyaedjes et hamteas, cåzu tertos metous dilé l' Grande Dutcheye.

On li rtrouve eto dins sacwants comons nos, come .

Gn a ene ôte cawete -indje, lomêye cawete -indje 2 (rotindje, costindje…)

## Etimolodjeye
Ele provént del cawete tîxhone -ingen, k' est ene cawete d' apårtinance di vout dire les cis d' amon X.

## Egzimpes
Elle est classike po les viyaedjes pår el Walonreye walon-cåzante u metou djusse al limotche walon-lussimbordjwès :
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Elle a stî rfwaite po les viyaedjes walon lussimbordjwès-cåzant
* 
* 
* 

## Dins des ôtes lingaedjes
E francès, cisse cawete la a stî ratournêye -ange po les viyaedjes di Walonreye eyet d' France :
* *Tintange, Sélange, Hollange, Bodange...*

Mins, el Grande Dutcheye, pacô eto -age :
* *Bas-Charage*

En almand, ele si ratoûne -ingen :
* *Seilingen*

E lussimbordjwès d' Walonreye, ele fond evoye :
* Tontlindje : Tontel

## Cawetes vijhenes
Li cawete -ondje d' ene troejhinne di viyaedjes del Hesbaye, omofone e francès (*-ange : Havelange, Tihange*) n' a nén l' minme etimolodjeye.

Li cawete tîxhone *-elingen*, k' a dné ene pårteye des mots walons avou l' cawete -indje, a eto stî l' sourdant del cawete walone -urlin.
Sinte Catrene

* sinte Catrene d' Alegzandreye
* sinte Catrene di Siene
* Sinte-Catrene (fleur) (li fleur)

Dins l' esplicant motî :
* Sinte-Catrene (li fiesse eyet l' fleur)
Sinte Catrene d' Alegzandreye

**Sinte Catrene d' Alegzandreye** (pus coûtmint **sinte catrene**), c' est ene edvintêye sinte, fiesteye el Walonreye et ôte pårt.

Sinte Catrene est fiesteye li 25 di nôvimbe.

Elle a dné des cmons nos e walon, inte di zels, li no des coûtivêyès crizantinmes.

## Si floriconte

Si floriconte provént d' ene curêye di comere ki des voyaedjeus trovît el Nonne do dezert do Sinayî al fén do 8inme sieke. On vout kel cadåve åye sitî bén wårdé. Did la, l' idêye ki c' esteut l' coir d' ene sinte. Eyet si no e grek : aikaterina "co todi peure".

On bastixha on floriconte po discrire li vicåreye del sinte. Ele åreut stî l' feye do rwè Costis d' Alegzandreye, aclevêye al coû di l' impreur Massimin. Ele si cviersa å crustinnisse e 320, et djurer di dmorer djonne feye. L' impreur li fjha djudjî pa on raploû d' filozofes, et ele lezî recassa des idêyes bén astokêyes.

Adon, l' impreur li codåna a moirt, et fé monter ene rowe avou des couteas pol discôpecî pår. Li rowe touma e blesse divant d' l' aduzer. Al fén, on lyi côpa l' hatrea. Cwand s' tiesse vina foû, il aspita foû di s' coir des wachlêyes di laecea. Et, sol pî sol tchamp, gn ava ene flouxhe d' andje ki l' elevît, et l' poirter sol Mont Sinayî.

Cwand les Croejhîs ont rarivé e l' Urope do Coûtchant, il ont spårdou ci floriconte la.

## Dins l' walon
Priyire a sinte Catrene: 
:''O sinte Catrene do Paradis, O boune patrone, Dji vos e preye dispu todi Avoyîz m' on boulome.
Foclore

Li **foclore**, c' est on mostraedje di djins ki s' moussèt droldimint et roter avå les voyes, po fiesti ene sacwè, u rmimbrer åk.

Diviè l' deujhinme mitan do 18inme sieke, on cminça e l' Inglutere di djåzer do foclore, on mot ki vout dire a pô près dujhance d' on peupe.

On mete eto dins l' foclore les fåves do vî vî tins (raconté foclore).

Li foclore del Walonreye est metou so ene pådje tote seule.
Halazî

**Halazî**  (la-minme e gåmès: *Halazi*; F. *Halanzy*, lussimbordjwès: *Hueldang*, *Hoeldang*, almand *Holdingen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ebindje (Éibeng), el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6792**
** davance : **6788**
* Limero diyalectolodjike : **Vi 48**.
* Arondixhmint : Årlon (onk des deus viyaedjes, di l' arondixhmint d' Årlon avou Ratchcoû, k' åye li gåmès come lingaedje do payis)
* Sipotaedje des djins : les **Pichalis**.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Halazi
### Hamteas
* Yache-dilé-Halazi
* Batincoû

## Pî-notes
Yache-dilé-Halazi

thumb|plake e francès
**Yache-dilé-Halazi** (la-minme, tot bounmint **a Yache**, Fr. *Aix-sur-Cloie* ou *Aix-sur-Cluse*, almand *Esch auf der Hurt*), c' est on hamtea d' Halazi.

*Gn a eto èn ôte Yache : [[Yache-dilé-Inguezêye]].*
Yache

* Yache-dilé-Inguezêye (Fr. *Aische-en-Refail*)
* Yache-dilé-Halazi (Fr. *Aix-sur-Cloie*)

E splitchant motî : Yache
Feminisse

[thumb|upright|Des mimbes do mouvmint [Femen.]]
thumb|upright|left|Essegne des feminisses radicåles.
Li **feminisse**, c' est on mouvmint d' idêyes ki disfind les abondroets des femes dins l' societé.

## Rilomêyès feminisses
Ene des prumirès feminisses fourit Terwagne di Marcour.
* France : Simone de Beauvoir

## Referinces eyet sourdants
Alfred Neufort

thumb|left|120px
**Alfred Neufort**, pus sovint lomé **Freddy Neufort**, c' esteut on scrijheu e walon di Mont-dzeu-Mårciene, la k' i skepia li 6 d' avri 1895.

I cminça a scrire e 1908 (a 23 ans) dins «l' cok d' awousse» dizo l' no d' pene «Fred Lescolî».

Il eplaidive voltî ses tecses dins l' Bourdon dins les anêyes 1960. Mins dvant, dedja dins l' Tonea d' Tchålerwè, «L' Agaesse» et l' Hoûlåd.

Il a fwait sacwantès tchansons avou Françwès Loriaux. Pu po Bob Dechamps, eredjistrêyes so des 45 toûs.

## Sacwants rlomêyès tchansons da sinne
* Å botike del pitite Manmance (muzike da J. Reiniers)
* El viye caftire (muzike da Octave Grillaert)

## Pîces di teyåte
* El finiesse essôrçulêye (1 ake)
* Zirêye va-st al pladje (1 ake)
* L' eure d' ådjourdu  (1 ake, 1926)
* Èn ome vikéve ureus 3 akes, 4 tåvleas.

## Ôtes sicrijhaedjes
Ene trintinne di rvuwes.

Senarioûs di deus fimes walons : «Monsieu Filodjinne» (*Mossieû Philogène*) eyet «A bon mayeur, bon tchampete», les deus pol cineyasse René Richir.

Sacwants d' ses sketchs ont stî eredjistés po-z esse djouwés dins l' posse.

E 1933, i saya d' eplaidî ene gazete e walon, L' Arnaga, mins ki n' vica ki disk' e 1934.

## Djudjmint
Félicyin Barry : Après ses cminces e 1908, Fredi Noufoirt va divni ene vraiye «machine a produre» des rvuwes, des tchansons, des sketchs, des pîces di teyåte, des powinmes et minme des senarioû d' fime.

## Sourdants
Foclore del Walonreye

**Pådje pol foclore del Walonreye**

Li foclore del Walonreye n' a nén ratindou li diswalpaedje di l' atuze di "foclore" al fén do 18inme sieke po-z egzister.

Dispu bele ådje, on fiestixheut ddja :
* li cwarmea d' Måmdey, les Blanc-Moussîs di Ståvleu et les ôtès mascarådes
* les djîles di Bince
* les chinels di Fosse
* li tchår d' ôr (car d' or) di Mont
* les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze
* les Cwarante Molons di Nameur
* les rmouwaedjes di Sint Monon a Nassogne.
* les adjeyants
* li limotche
* Tchantchès et les poplinetes di bwès.

Dins l' raconté foclore, gn a ossu les fåves do vî vî tins del Walonreye.
Wene

**Wene** (*Wène*, F. *Wanne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bodeu po fé l' novele rebanêye comene do Troepont, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4980**
** davance : **4982**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 44**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî
* Sipotaedje et lomaedje des djins : 
** Wene : les Wihots.
** Li Troepont : les Troeponês (*treuponês*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Wene
### Hamteas
* Åjhômont (*èn-êssômont*, Fr. *Aisomont*)
* So les Grognets (Fr. *Grognets*)
* Hînoumont (Fr. Hénumont*)
* [[vå (toponimeye)|Lansdinvå]] (Fr. *Lansdinval*)
* El Vå (*ol vâ*, Fr. *Lavaux*)
* Al [[:Wikt:Nouveye|Nouveye]] (*Neuville*)
* Rodjlinvå (*Rodjlinvâ*, Fr. *Rochelinval*)
* Wènranvå (*Wènranvâ*, Fr. *Wannerenval*)
* a Sint-Djåke
* a Derômont
=== Ôtès plaeces ===
* A vey avou des åbes et des bwès :
** [[spene (toponimeye)|Spinoe]] (*Spineu*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Les [[:Wikt:froye|Rafroyins]]
** Al [[:Wikt:tchawe|Tchawlire]]
* A vey avou des aiwes :
** [[pont (toponimeye)|Li Troepont]] (*lu Treus-Ponts*, Fr. Trois-Ponts*), divnou l' no d' l' intité.
** a Bouyin
** Li Fa l' Diåle (*lu Fa l' diâle*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Logbiermé
** So Hopon
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Li Molén do Paflård
** a Viedje
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes) :
** Al Barinne
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** E Deur (*o Dur*)

## Avey
Muzêye d' Wene, avou les nos di totes les usteyes sicrîts e walon, vinant do Ståve des boûs di Locbiermé.

## Tuzance walone
* Viyaedje da Camille Gaspard.
* Situdia do walon d' Wane : F. Duysinx, *Le wallon d'un *Wihot (riprins sol limero **[E169]** dins l' Djivêye des motîs do walon).
Nosse Lingaedje (gazete)

**Nosse Lingaedje ** (***Nosse Lingadje***), c' est ene gazete e walon k' est eplaideye pal soce do minme no. 

thumb|200px|(coviete)

## Istwere
Li soce «Nosse lingaedje» a stî askepieye e 1989 pa René Serat. Docô après s' bateme, ele s' a rmetou avou l' Univiersité des 3 côps 20 di Lidje. Adon, po-z esse mimbe, fåt-st aveur 50 ans.

Li gazete vude tos les troes moes. Gn a ladvins del prôze (noveles, sovnances) et kécfeye eto del powezeye. Mins gn a eto del prôze nén racontrece.

Li soce «Nosse Lingaedje» si rapoûle po ene sicole di walon on côp totes les samwinnes.

Elle a-st eplaidî ene antolodjeye e 2004, lomêye «Rispitaedjes».

## Sacwants scrijheus d' Nosse Lingaedje
* Joseph Bacchus
* Léon Bukens
* Mariette Chinon
* André Crépin
* Raymond Dambly
* Anne Delporte
* Michèle Guillaume
* Georges Ghys
* Brigitte Hosslet
* Fabien Jobe
* Jacques Lebois
* Henri-Thomas Maron
* Jacqueline Maurissen
* Pierre Neys
* Denise Simon
* Paul-Henri Thomsin
* Denise Willem
Calcaedje di l' almand

On **calcaeje di l' almand**, c' est li passaedje d’ on mot di l’ almand aviè èn ôte lingaedje.

Li walon a calké des mots d’ l’ almand di cåze del handele k’ i gn a yeu tins d' l' Ancyin Redjime inte les Walons et les Almands, aprume avou l' Principåté d' Lidje. 

Gn a yeu eto ene cåkêye di mots k’ ont passé dins l’ walon des Redîmés Payis, do tins del Walonreye Prûssyinne. Mins il estént sovint scrîts al môde almande dins les tecses di Måmdey, dabôrd, nén rsintous come des mots walons.

Gn a yeu sacwants mots militaires u administratifs k’ ont passé di l’ almand e walon do tins del guere 1914-1918 et del guere 1940-1945.

Les mtos calkés d’ l’ almand ni sont k’ ene pitite pårt des mots d’ etimolodjeye tîxhone k’ i gn a e walon.

## Sacwants vîs calcaedjes
I s’ ritrouvnut dins l’ walon di Vervî, di Lidje et co d’ pus lon.
* platkizak
* sinker

## Sacwants calcaedjes do walon Redîmés Payis
I n’ si rtrouvnut ki dins l’ accint d’ Måmdey et avår la.
* breutchene
* fousbale
* kipak

## Sacwants calcaedjes do tins del guere
* comandateure
* lanchtoûne
* werbestele

## Hårdêyes divintrinnes
* calcaedje do lussimbordjwès
* calcaedje do holandès
* calcaedje do flamind
Rispitaedjes (antolodjeye)

thumb|(coviete)
**Rispitaedjes**, (*Ruspitèdjes*), c' est ene antolodjeye di des scrijheus e walon del soce "Nosse Lingaedje". Bråmint des tecses vinèt foû del gazete e walon do minme no

Elle a vudî e 2004.

## Les scrijheus di Rispitaedjes
* Adam, Clément
* Baccus, Joseph
* Brisbois, Mady
* Bukens, Léon
* Camus, Jacques
* Chilon, Louis
* Chinon, Mariette
* Claes, Odette
* Cosse, Léa
* Courtoy, Cémentine
* Crépin, André
* Cuvelier, Diana
* Dambly, Raymond
* Defechereux, Gustave
* Delporte, Anne
* Dufrasne, Marie-Claire
* Durieux, Jacques
* Fechir, Jeanne
* Flamand, Thomas
* Georis, Michel
* Ghys, Georges
* Goffin, Monique
* Gorselineck, Renée
* Guisset, Eva
* Halleux, Valére
* Henkens, Marguerite
* Jobé, Fabien
* Lebois, Jacques
* Leclercq, Emile
* Maron, Henri-Thomas
* Moch, Adelin
* Moitroux, Jean
* Mortier, Danielle
* Mosbeux, Suzanne
* Noël, Raymond
* Piette, Maurice
* Rogister, André
* Saive, Joseph
* Schruse, Paula
* Seret, René
* Simenon, Arthur
Nazik al-Mala'ika

**Nazik al-Mala'ika** (en arabe **نازيك الملائكة**) a skepyî a Bagdet e 1922 ey a morou å Caire li 20 di djun 2007.

Si pa aveut ddja eplaidî ene grosse eciclopedeye e 20 volumes.

C' est ene powetresse irakyinne. Elle a enondé li prôze powetike en arabe, et scrire ene teyoreye sol libe powezeye.

Ses ouves ont stî ratournêyes en inglès.

Elle aveut bagué eviè l' Caire e 1991, a cåze del guere del Gofe.

*Li no d' famile "al-Mala'ika" vout dire "les andjes".*

## On boket da sinne
:*Pocwè åréns dj' [[:Wikt:sogne 2|sogne]] des mots ?*

:*Les mots sont des muchieyès [[:Wikt:xhilete|xhiletes]] *
:*Ki leu sounaedje [[:Wikt:resdondi|resdondixh]]*
:*Po-z anoncî ene [[:Wikt:termene|termene]] *
:*Di merveyes et d' bouneur a [[:Wikt:froxhe|froxhe]]*
:*K' esprindrè nosse cour et nosse veye.*

:*Pocwè åréns dj' sogne des mots ?* 

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene pådje sor leye en inglès

## Sourdants
Bagdet

**Bagdet** (u **Bagdad**), c' est l' mwaisse veye di l' Irak.

C' esteut ene veye istorike, mins k' a stî bråmint dbrôlêye avou l' guere d' Irak.

*Li fôme walone "Bagdet" a stî rtrovêye dins on vî tecse walon do 17inme sieke, li [[Paskêye do sidje di Wîne]].*
Djinre (croejhete)

Li **djinre des mots**, c' est on rmetaedje di sacwants sôres di mots (nos, pronos, addjectifs, årtike) å seke des biesses et des plantes, soeye-t i , soeye-t i .

E sacwants lingaedjes (flamind, inglès, almand), gn a eto on troejhinme djinre, li .

Les mots ki candjnut e djinre candjnut sovint ossu e nombe.

## Li djinre e walon
E walon, sacwant sustantifs polèt aveur les deus djinres; on les lome : nos bikebok.

Li djinre des mots e walon n' est nén si veyåve d' e francès, ca l' definixhant årtike est l' minme po les deus djinres ("" u ""). Portant, dins les accints do walon, li Basse Årdene a èn årtike femrin ("*la*"). 

Li djinre des mots e walon est sovint l' minme k' e francès. Portant, gn a des foû-rîles.

## Sacwants mots kel djinre e walon est diferin do francès
Å pus sovint, les mots foû-rîle sont omrins e francès et femrins e walon.
* 
*  
* ,  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 
* 
* 
*  
* 
* 

Pacô, les mots sont omrins e walon et femrins e francès.
* 
* 
* 
* ,
Bate del Marlagne

Li **bate del Malagne**, c' est ene bate di scrijhaedjes e walon, amontêye pa Rodjî Viroux et adjinçnêye pa les WASAB. Il est lomé do no d' ene aiwe d' avår la.

## Sacwants wangnants del bate
* 1981 : Marc Dacos di Djambe, avou ene pîce e 3 akes : "Li viye feye".
* ? : Andrée Bacq
* 1997 : Lucyin Mahin avou on floriconte : "Li ptit roytea".
* 1998 : Fernand Thimsonet (bate d' arimés & Guy Brenner (bate di noveles).
* 2004 : Lucyin Mahin avou ene ramexhnêye d' arimés d' efants d' 8 vers (pris måy rimetou, di cåze del moirt da Roger Viroux).

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene pådje sol bate, dins l' Aberteke
Robert Mathieu (1912)

:*[[Robert Mathieu|Discramiaedje des pådjes avou on Robert Mathieu]]
*'Robert Mathieu*' a skepyî li [[27 di setimbe]] [[1912]], a [[Farjole]], li semdi del grande [[dicåce]].

Il esteut [[WASAB]].

== Ouve e walon ==
Il a scrît del [[prôze]] e walon, eplaideyes dins  [[Noveles des WASAB (gazete)|Noveles des WASAB]].

A ramexhné ses tecses dins on [[schorsêye di tecses|live]] : "[[On rire, on sorire, ene låme (tecses)|On rire, on sorire, ene låme]]", k' a vudî e 1987.

*Gn a èn ôte Robert Mathieu skepyî a Mårcinele e 1922, et k' a scrît eto e walon.''

## Biyografeye
Tins del guere di 40, il a stî prijhnî å stalag XI B a Brunswick. C' est la k' il a tuzé a scrire ses sovnances e walon, cwand i sereut rintré.

## Alére
Prezintaedje do scrijheu dins Noveles des WASAB, l° 2, 1982.

##
Djodogne (corinveye)

**Djodogne** (F. *Jodoigne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, dins l' Roman Payis.

## Rilidjon
Pårotche Sint-Medåd.

## Djeyografeye
Djodogne est raiwêye del Djåce.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* André Dewelle
* Edmond Etienne
* Paul Moureau
* Paul Stienlet

### Ricwereus sol walon
* Jean-Jacques Gaziaux î dmeure.

### Rivuwe eplaideye a Djodogne
* Li Såverdea

## Referinces
Sint-Houbert (discramiaedje)

[thumb|150px|Live da [Mimile Petcheu avou l' båzlike do Bork, padrî, et l' cier ki rapinse sint Houbert]]
* Sint-Houbert (comene) : li cmene dispu 1977.
* Li Bork : l' ancyin ptit ban.
* Tere di Sint-Houbert : l' ancyinne tere di l' Abeye (dislaxheye)
* sint Houbert : li sint.
* Sint-Houbert (tecses) : les deus lives avou des tecses da Emile Pècheur.
Teyåte di marionetes

[thumb|[Tchårlumagne (a droete) eyet Tchantchès (hintche), deus des pus rlomêyès marionetes di Lidje]]
thumb|avou Nanesse
Ene **marionete** (on dit eto : ene **popene**, ene **popinete di bwès**, on **betleyem**), c' est des bokets d' bwès taeyîs a môde di djins (popes) et d' biesses, k' on fwait coscheure avou des fis k' i sont agritchîs après, et rprezinter ene sinne come å teyåte.

## Les marionetes di Lidje
### Istwere
Onk des prumîs a-z aveur emantchî on teyåte di marionetes, a Lidje fourit on lomé Kontî (*Con'tî*). Il esteut assoçné a on Francès k' aveut s' djîsse a Lîdje, sipoté li xhalé Talbot.

Li prumî teyåte esteut al Poite Grumzele, a Djudla-Mouze.

Cåzu e minme tins, deus ôtes barakes ås plopinetes di bwès fourît amontés: li Teyåte Marchand e li Ptite Bexhe, eyet li teyåte Payî sol Plaece d' Ôtêye.

### Sacwants personaedjes del marionetes di Lidje
* 
*  et 
* Odjî
* Roland
* Tchantchès
* Tchårlumagne


Marionetes Tchårlumagne.jpg|Tchårlumagne
Tchårlumagne et sôdårs.JPG|Tchårlumagne et ses sôdårs
Marionetes Odjî l' Daenwès.jpg|Odjî l' Daenwès


### Sacwants tites di pîces
* Li dzarteu
* Djenvire di Braibant
* Li traite Non Djwin (*Dom Juan*)
* Les cwate fis Raimond (Les cwate fis Aimon)

### Lingaedje des popinetes do Lidje
Å cmince, c' esteut do francès del Walonreye, mins sacwants personaedjes djåzént walon. Metans Djuda, dins l' djeu del passion. U Nanesse dins bråmint des pîces.

### Alére
Marcel Slangen : Les Marionetes di Lidje, divins Cotcorico, 4 2007.

## Les betiyems di Mont
A Mont, on lzès lome «», paski c' est sovint on noyé walon ki les djouweus d' popinetes djouwèt aprume.

## Sourdants
Oreye

**Oreye**, (Fr. *Oreye*), c' est rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje. 

Ban d' Oreye
* Oreye (viyaedje)
* Bidjîlêye
* Grinnveye
* Lin-so-Djer
* Ôtrindje
Oreye (viyaedje)

**Oreye** (Fr. *Oreye*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4360**
** davance : **4368**
* Limero diyalectolodjike : **W 13**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Wareme
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Oreye|l' esplicant motî]].*

## Industreyes

* Rafinreye di souke.

## Tuzance walone
* Sicrijheu et cwereu e walon d' Oreye : Léon Warnant
Baruch Spinoza

thumb|left|120px|(e 1665)
**Baruch Spinoza** (e portuguès **Bento de Spinoza**), c' esteut on filozofe holandès, ki vneut d' ene famile di Djwifs portuguès, kiviersîs d' foice å crustinnisse (les Maranes).

Il a skepyî a Misterdam li 24 di nôvimbe 1632 ey a morou al Håye li 21 di fevrî 1677.

Il a cmincî pa esse on shuveu da Descartes. I n' vola pus shuve di rlidjon, mins s' meta a tuzer al teyolodjeye, tot schoûtant les disfindeus des diferinnès rlidjons.

Onk di ses mwaisses tuzaedjes, c' est k' on doet sayî di comprinde çou k' est l' Bon Diu, et cwand on n' pout pus aler pus lon, c' est k' c' est a ç' pont la k' I cmince.

I rdjond li corwaitaedje muzulman da Ben Rachid (Averroes).
Pazea

thumb|Pazea dins les bwès
**On pazea** (on dit eto ene **pî-sinte**, on **pî-pazea**), c' est on stroet passaedje k' on-z î pout passer a pî, u avou ene aclevåve biesse.

Les pazeas egzistént puvite dins les bwès, les montinnes, po prinde å court dins les tchamps. Adon, gn aveut des .

''Come di djusse, les mots "pazea" et "pî-sinte" si rtrovèt dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye


Imådje:Tour to the Quebrada de las Conchas.jpg|pazea d' montinne
Imådje:Pazea pectî ecinse.jpg|Pazea po les djins et les biesses dins l' Grand Atlasse
File:Jbel Xheder pazeas berbis.JPG|Des pazeas d' berbis et d' gades sol pindant d' on tiene


## Sôres di pazeas
* Pazeas di porminåde po les tourisses.
* Pazeas d' djibî sont lomés des ; si c' est djusse on seul passaedje, on dit passêye, rote ou coulire.
* Pazeas d' ene hiede di vatches, di berbis ou d' gades. Cwand c' esteut po rexhe foû d' on viyaedje avou l' hiede del comene, i s' lomént cobén hierdåvoye.
* On pazea d' tindreye, c' est on crawieus passaedje, dins l' bwès, la ki l' tindeu ås tchampinnes meteut ses laeces.

## Sourdants
Ernest Benoit

**Ernest Benoit** a skepyî li 2 d' fevrî 1932 al gåre d' Anloe (Viyance). Il a morou li 5 di setimbe 2025.

C' esteut on scrijheu e walon. I notéve l' accint d' après Anloe-Ôtchamp.

Di s' mestî, il esteut mwaisse soyeu.

## Ouve e walon
Il a sayî bråmint des sôres di scrijhaedjes di prôze  : des ratournaedjes di vîs papîs, des sovnances, des couyonådes, li riscrijhaedjes di des fåves do vî vî tins, del prôze nén racontrece.

Ses tecses fourît eplaidîs dins "Coutcouloudjoû", *[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]*, "*Aux sources de la Lesse*" (l' apasseu del soce d' istwere do ban d' Libin) et dins l' Rantoele-gazete.

Li scrijhaedje est ene miete francijhî, veyanmint ki li scrijheu n' eploye pont d' noûmots. Mins gn a eto ene peclêye di vîs mots walons tipikes.

Si tecse so les soyeus d' long est on modele di fén discrijhaedje d' èn ovraedje foirt tecnike.

Ses pus beas scrijhaedjes ont stî rashonnés dins on live eplaidî e 2015 ey etitré «Bokets tchoezis».

E 2020, il a eplaidî on roman so les nûtons, Lisbete di Cwî.

## Alére
### So les gazetes
* *In memoriam* pa Pierre Otjacques dins l' limero 2025/3 di Singulîs

### Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje di ses scrijhaedjes e rfondou 
* Mwaisse modêyes di sacwants tecses
Rivnou par djin

Li **rivnou par djin** (on dit eto **rivnou al tiesse**), c' est çou k' ene djin wangne, onk dins l' ôte, dins on metou payis, ene metowe province, veye, comene, evnd.

C' est onk des mzuras del ritchesse di cisse redjon la.

On l' pout carculer :
* pa declaråcion ås contribucions (rivnou par tiesse di payeu d' taeyes)
* par djin (tot contant les efants)

## Rivnou par djin el Walonreye
Sorlon les chifes di l' anêye 2004 (par djin, dj' ô bén, tot contant eto les efants) :
* Li comene avou les pus ritchès djins, c' ere Lane avou 18.730 uros po tchaeke djin, po l' anêye.
* Li comene avou les pus pôvès djins : Farciene (9.306 uros po tchaeke djin, po l' anêye).
* Li pus ritche province, c' est l' Roman Payis, avou a pô près 15.000 € al tiesse. Dins les 4 ôtès provinces tchaeke djin a pô près 12.000 uros.
Province

Ene **province**, c' est on boket d' on payis, sorlon li dicotaeyaedje k' i gn a, metans el Beldjike, ås Bas Payis, å Canada, å Marok, evnd. C' est on sistinme administratif (et on mot) ki date di l' Impire romin.

Li province est minêye pa on **govierneu d' province**, ki dmeure dins l' **[[mwaisse veye]] del province**.

Dins des ôtes payis, çou ki respond ås provinces el Beldjike poite èn ôte no : canton el Swisse, dipårtumint el France.

Les redjon otonome di l' Espagne, les laender e l' Almagne et les estat ezès Stats Unis respondnut purade ås redjons economikes del Beldjike. Mins ces unités la polèt esse ridiscotaeyîs e "provinces".

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "province", alez s' vey e [[:Wikt:province|splitchant motî]].*

## Les provinces del Beldjike
### Discotaeyaedje ouy
El Beldjike, asteure, gn a 10 provinces, cénk el Flande et cénk el Walonreye.

Les provinces del Walonreye, c' est :
* li Province di Lidje, kel mwaisse veye, c' est Lidje.
* li Province di Nameur, kel mwaisse veye, c' est Nameur
* li Province do Roman Payis, kel mwaisse veye, c' est Åve
* li Province do Hinnot, kel mwaisse veye, c' est Mont
* li Province do Lussimbork, kel mwaisse veye, c' est Årlon

Les provinces del Flande, c' est :
* Province do Braibant flamind, kel mwaisse veye, c' est Brussele
* Province d' Anverse, kel mwaisse veye, c' est Anverse
** Province del Flande Coûtchantrece, kel mwaisse veye, c' est Gand; nenni, c'est Brudje
* Province del Flande Levantrece, kel mwaisse veye, c' est Brudje; nenni, c'est Gand
* Province do Limbork, kel mwaisse veye, c' est Hasse

### Istwere do discotaeyaedje
Disk' e ..., li province do Braibant rashonnéve çou k' est asteure li Province do Roman Payis eyet l' Province do Braibant flamand.

### Rivnou par tiesse dins tchaeke province
Li rivnou par djin est eto carculé pa province.

## Ôtes payis
* Provinces do Marok
François Peclers

**François Peclers** a skepyî e 1835 ey a morou e 1885. 

C' est li scrijheu e walon k' a-st avou li pus di rcompinses del Societé Literaire Walone. 

Françwès Peclers esteut l' pa da Maurice Peclers.
Paul Stienlet

thumb|(e 1941)
**Paul Stienlet** a skepyî li 29 di djun 1910 ey a morou li 13 d' avri 1945.

C' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Djodogne.

Di s' mestî, il esteut cler di notaire. 

## Ouve e walon
Il a scrît des arimés et des tecses d' ocåzion. Il ont stî rashonnés pa Jean-Jacques Gaziaux e-n on live avou totès sôres di documints so l' ome. 

## Vicåreye
Tins del guere di 40, i fjha del rezistance. Eto, i serè aresté li 21 di setimbe 1942, pu evoyî dins l' camps d' concintråcion d' Daschau; c' est la k' i mourrè, biesmint del schite må sogneye des medcéns almands.

## Corwaitaedje di si ouve
André Dewelle li rwaite come onk des pus grands scrijheus e walon d' après Djodogne, avou Paul Moureau.

## 
* Pådje di ses scrijhaedjes (mwaisse modêye) 
* Ôte pådje di ses scrijhaedjes (e rfondou)
Maurice Peclers

**Maurice Peclers** a skepyî a Lidje li 4 d' awousse 1878. Il î a morou li 18 di nôvimbe 1943.

C' esteut on fjheu d' pîces po rire e walon, sovint e-n èn ake. 

C' esteut l' fi da Françwès.

Di s' mestî, il esteut apoticåre.

## Si ouve
I va mete do sintimint dins les pîces po rire ("Li boune sovnance").

I va eto fé l' moråle, mins nén foirt parfondmint ("Li boune voye", "Li consyince").

## Sacwants tites
* Mes båsheles (èn ake, 1901)
* Li boune sovnance (èn ake, 1902)
* Li boune voye (deus akes, 1902)
* Li consyince (cwatre akes, 1904)
* Les noveas vijhéns (troes akes, 1905)
* Li rprezintant (1923)
* Li mayeur (èn ake, arimés)
* Mononke Pascal (èn ake)
* Li ptite neveuse (èn ake)
* On bon côp di spale (troes akes)
* Li tchômeu (èn ake)
* Å docteur (èn ake)
* Li cråsse eurêye  (èn ake)
* Ene novele marote (èn ake)

## Sourdants
Franke lûte

Li **franke lûte** (*francombat*), c' est on spôrt di toursixhaedje francès, ki rshonne å jiu-jitsu. Il a stî creyé e 1988 par Alain Basset eyet Dominique Dumolin.

Li franke lûte est purade pratikêye el Sud del France. I gn a des scoles di franke lûte, metans, a Paris, Bordeaux eyet Montpellier. 

Tins des etrinnmints, les scoleus poirtèt des rodjès mousseures, eyet les studiants, des verts.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* (fr) Union françès di Francombat 
* (fr) La padji officielle d'Ecole Speciale di Desfense Francès Contem films avou des technikes di francombat. 
* (fr) Francombat.net 
* (fr) Francombat et sapeurs-pompiers (Francombat eyet sapeus-pompiers). On artike el SPmag n°957 
* (fr) Le francombat. L'art de la strategie (Li francombat. L'art dezès stratedjeyes) On artike descriptif sur Francombat. 
* (fr) Li club di francombat e Langonais. 
* (fr) L'école d'autodéfense françès e Gonesse. 
* (fr) Li club d'art martial e Bordeaux.
Rotchfoirt

Li **Grand Rotchfoirt** (la-minme, ***Rotchfwârt***, Fr. *Rochefort*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el Province di Nameur.
 thumb|L’ôtél di vile (1862).|175px
 thumb|Li N49 è l’èglîge dol visitâcion dol Sinte-Viêrje (1871-1873).|225px
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
 
## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **5580**
* Dimorants : 12097 djins (2008)
* Sitindêye : 165,27 km².
* Contrêye naturele : Fåmene

## Ban d' Rotchfoirt
* Rotchfoirt (veye)
* Åve
* Bouxhonveye
* Epråve
* Han-so-Lesse
* Djimele
* Li Vå-Sinte-Ane
* Lessive
* Malåtchî
* Viyé-so-Lesse
* Wavreye

## Tuzance walone
thumb|Li copinreye di Rotchfoirt
### Copinreye
Li Copinreye "soce Julos B." a stî metowe so pî e 2005, et minêye pa Désiré Malet.

Elle a-st enondé ene sicole di walon po ls efants dizo li scolaedje da Colette Hansen-Jallet, k' a prezinté si prumire shijhe el fiesse ås lingaedjes walons 2018.


Spectåke Rotchfoirt efants fén.jpg|prezintaedje finå
Belot Colette.jpg|Colete, li mwaisse adjinçneuse avou l' minisse François Bellot


### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Désiré Malet avou l' accint d' Rotchfoirt minme pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Vaici gn a èn ôte ratournaedje do minme tecse fwait pa ene djin ki provént deL Vå-Sinte-Ane.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe del comene
Rômedene

**Rômedene** (prononcî *Rômèdèn*, F. * Romedenne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5600 **
** davance : **6360**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 57**.
* Arondixhmint : Flipveye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Rômedene|l' esplicant motî]].*

## Amagnî tipike
bolete di Rômedene sôre di crås stofé, li meyeu froumadje po fé les flamitches.

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon :
** Émile-Joseph Piret î a stî mwaisse di scole.
** Yvon Laurent î a skepyî (et aler a scole dilé Piret)
Pî-note

Ene **pî-note**, c' est ene note k' est stitcheye å pî d' ene pådje, e-n on live, on sincieus papî, evnd.

Li pî-note dene des racsegnes k' on n' est nén oblidjî d' lére po comprinde li mwaisse sicrijhaedje, mins ki lyi siervèt d' astoca (rahoucas syintifikes) u d' esplikêye a môde di "pondants et djondants".
Jacques Lebois

**Jacques Lebois**, c' est on oteur e walon, di Belaire.

Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".

## Ouve pol walon
Il a scrît des sovnances et del prôze nén racontrece dins l' gazete e walon "Nosse Lingaedje".

Onk di ses scrijhaedjes cåze d' èn åbe foû-ordinaire, li tchaboté frinne di Belaire.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Si pådje so l’ Aberteke
Gouvi

**Gouvi** (prononcî *Goûvi* /guːvi/, davance ***Goviye***, e lussimbordjwès *Gelich*  u *Gäilech* ; Fr. *Gouvy*, almand *Geilich*), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye pa rebanaedje di sacwants viyaedjes åtoû d' Limerlé, el Province do Lussimbork.

thumb|sitouwåcion dins l' Province

## Ban d' Gouvi
* Buhô
** Defel
* Bovgnî (Bomgnî)
** Corti-dlé-Gouvi
** Cieru
** Halconru
** Honvlé
** Rodjrî
* Limerlé
** Gouvi (viyaedje)
** Stambè
* Mont-l'-Ban
** Båclin
** Halonru
** Langlire
** Lomré
** Pitite Langlire
* Tcherin
** Brijhî
** Ringlé
** Retni
** Sterpigni
** Li Vå-dé-Tcherin

## Istwere
 Gouvi_(viyaedje)#Istwere
Divant d' esse comene, Gouvi a stî : 
* on dominne resseré inte les cis di Tcherin, de Glin-Bovgnî, et d' Belin-Limerlé. Dins les vîs papîs, c' est li *terra sancti Albani* ("tere Sint-Åbwin). Pol djustice, il esteut e sistinme dit d' eter-deus-coûs : li cene del Conteye di Såm, et l' cene del prevosté d' Bastogne. 

* ene mwaireye, tins do redjime francès (1795-1814). 

* di 1823 a 1977, c' esteut on hamtea d’ Limerlé.

##
CRIWE (soce)

Li **CRIWE** (prononcî **criwé**), ki les prumirès letes volèt dire (**''C**entre de **R**echerche et d**'I**nformation du **W**allon à l**'E**cole*), c' est on cinte di documintåcion pol [[walon]] [[walon e scole|e scole]] del [[Province di Lidje]]. Il a stî lontins edjîstré a [[Bressou]], et miné pa [[Paul Lefin]] et pa [[Marcel Slangen]] (disk' al fén des anêyes 2000).

== Ovraedjes ==
Il a-st eplaidî sacants [[live e walon|lives]], et des documints odio ([[cassete odio|cassetes]], [[sitroete plake|plakes lazer]]).

Il a s' djîsse a [[Bressou]], rowe *Général De Gaulle'', ene måjhon prustêye pal veye di Lidje.

Li CRIWE a-st eplaidî sacwants lives, inte did zels, Droles di biesses da Marcel Slangen.

#### 
* Leu waibe
L' Aberteke (waibe)

thumb|Imådjete dispu 2009
**L' Aberteke**, c' est ene waibe e walon enondêye pa Lucyin Mahin e moes d' avri 1997. 

Si adresse, c' est : http://aberteke.walon.org/.

Avou l’ Wikipedia e walon eyet l' Wiccionaire walon, c’ est ene des waibes les pus consecantes e walon, aprume po li rfondou.

## Istwere
Å cmince, c' esteut des ptitès anonces ki parexhént tos les 8 djoûs.

Après, ele s' a todi pus ecråxhî, mins ele ni candjive pus si sovint.

A dater di 2000, Pablo Sarachaga a divnou li manaedjeu tecnike, et l' waibe a stî edjîstrêye sol dominne walon.org, e-n on sierveu k' a todi dmoré e payis d' Lidje. 

Dispu 2007, gn aveut pus k' ene modêye tos les troes moes, mins elle est raponteye a fwait des noveas ovraedjes do waiburlin.

Dirî l' Aberteke, Lucyin Mahin a diswalpé tote ene bibioteke di tecses d' ene cåkêye di scrijheus.

Gn a eto totes les hårdêyes des videyos del tévé walon-cåzante, totes les scoles di Bive et les Rantoele-gazetes, aberwetåves.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Prumire pådje divantrinne
* Pådje divantrinne ouy (sovint raponteye)
* Pådje des egurniyaedjes (dispu 1997)
* Pådje divantrinne e francès (waire raponteye)
Les Djoyeus Lurons (dramatike)

**Les Djoyeus Lurons**, c' est ene dramatike e walon k' a skepyî e 1990 a Houtin-Sint-Simeyon. 

Li trope a stî finalisse del Cope do Rwè e 2007.
Ciwagne

Li **ciwagne** u **chwine**, c' est on grand blanc oujhea avou des noerès aiyes, des rodjès pates, et on longou djaene betch, ki vént cobén acover el Gåme

No e sincieus latén : *Cicogna cicogna*

Famile : 

## Li ciwagne el Walonreye
Dins les anêyes 1970, gn aveut k' a Torgni k' ele vinént fé leu ni.

Li 24 d' awousse 2000, gn a yeu ene volêye di 20 ciwagnes ki s' ont vnou rpoizer so les posteas et les cresses des toets a Graide.

## Hårdêye difoûtrinne
* On tecse so les ciwagnes di Graide e 2000 (da Louis Baijot, so l' Aberteke).
Georges Remi

**Georges Remi**, ki s' no d' pene, c' esteut **Hergé**, des prumirès letes di s' no (R) et ptit no (G), c' esteut on dessineu d' BD. Il a skepyî a Eterbek li 22 d' may 1907 - à l' pikète do djoû, 7 èt dimêye ki l' Dr Schovaers a mètu dissu lès papîs - d' on popa walon èt d' ène flaminde moman, ratinde li 9 di djun po ièsse batîjî et mori a Brussele li 3 d' måss 1983. Mins il a dmoré dipus d' 20 ans a Ferire.

I scrijheut ses bouyotes e francès.

Après Totor, s' prumî pèrsonaedje, il a askepyî avou des nos brusselwès : Kike et Flupke (des nos avou l' cawete flaminde -eke).

Mins après, i prind on no tipicmint walon po Tintin, li personaedje ki frè si rlomêye lon et lådje.

Hergé a edvinté sacwants forveyous payis et-z î fé viker ses personaedjes : Sildaveye, Bordureye, Molénsårt, evnd.

Djôr Rumi, Hergé, dabôrd, est sovint rwaitî come li pus grand dessineu d' BD d' tos les tins.

## Li Walonreye et l' walon
* li mot Tintin (raptitixha walon di Mårtin).
* les *kór* (les *[[:Wikt:cwårs|caurs*]]), c' est l' manoye del Sildaveye (*Sceptre d'Ottokar*).
* li no do viyaedje di Cerou rivént so ene des bagues di cigåres des "*Cigares du Pharaon*", dizo cogne "*Serhu*"
* Molénsårt, li tchestea do captinne Hadok : c' est "Sålonmolén", ricomprins "Sårt å molén", et ortografyî e francès *Sart-Moulin*.
* Li Rodje *Rackam*, c' esteut on sfwait rékem.

## Ôtes influwinces
Balzac (Li Castafiore lome Hadok "Captinne Balzok")

## Tecnike di dessinaedje
Li trait ki fwait li bizete da Tintin, c' est l' minme kel ci des erî-fonds. Ça dene on dessén a môde di vitrå.

I fjheut poizer des djins èt s' riwêtî dins on mirwè, po-z aveur li boune djesse.

## Ses aidants
Raymond Leblanc, s'n' èditeû, ki provneut d' Troncwè (Longliè).

Jacques Van Melkebeke a léjhou bråmint po documinter èt bouter à muchète po Hergé. C' esteut ene brave djin -pinte- nén pus foirt a droete k' nosse ome mins ki, li, n'a nén polu passer oute d' on ègayolaedje. On trouve dins on lîve da R. Leblanc l' comint ça s' a passé.

Edgard P. Jacobs, Bob Demoor, Greg, Leloup, Guy Dessicy...

Dins les studios da Hergé, i faleut esse bén moussî : costume et crawate. C' esteut la ene diferince avou les studios Dupuis a Mårcinele. K' ça n' l' èspêtchéve nén, come tos lès ôtes, di s'î pormwinrner è brès di tchimîze (voye foto dins l' lîve da Pierre Assouline)
Sint Ansele di Cantorbereye

**Ansele di Cantorbereye** ou **d' Awosse** (skepyî e 1033, † 21 d' avri 1109), a stî li pus grand årtchuveke di Cantorbereye, teyolodjin et filozofe neyoplatonisse, moenne et sint e l' Eglijhe anglicane ey e l' Eglijhe catolike. Po l' filozofeye, il a apontyî l' argumint ontolodjike, et po l' teyolodjeye li soteriyolodjeye (li syince teyolodjike ki djåze do schapaedje.

Si no vént do vî inglès *Ans*, "li Bon Diu"; *helm*, "bouclî", "proteccion".
Eglijhe anglicane

[thumb|right|[Messe anglicane a Icsele; c' est l' årtchuveke Rowan Williams ki pretche.]]
**L' Eglijhe anglicane**, c' est ene eglijhe crustinne istorike, catolike nén-rominne, a mitan-voye etur les catolikes et les protestants, li mwaisse-Eglijhe del Inglitere.
Omar Ben Xhattab

**Omar Ben Xhattab**, c' esteut l' deujhinme calife. 

I dmoréve el Medene, dins ene simpe måjhone, et s' ripoizer dizo èn åbe, sins nou gåre di coir.

C' est lu k' a drovou les poites di Djeruzalem a l' årmêye muzulmande.

Il esteut rlomé po s' grande djustice. 

I pinséve ki les mwaisses des payis si dvént sinti reponsåves di tot çou ki s' passéve totavå. On vout k' il åye dit : «s' i gn a ene moule ki s' epîte et s' casser ene pate e l' Irak, c' est mi les cåzes, paski dji n' a pont fwait d' boune voye tola.»

Omar Ben Xhattab a stî touwé pa on sclåve persan.

Come les troes ôtes prumîs califes, il est må veyou des Chiyites.
Mouhaddite

Les **mouhaddites**, c' est les sincieus muzulmans k' ont rashonnés les djhaedjes do profete Mawoumet (hadites), tot ls acertinant, et lzî dner on gré di ricnoxhance.

Les pus rlomés mouhaddites, c' esteut El Bouxhari eyet Moslim. El Bouxhari a eto dné des esplikêyes so les djhaedjes do profete.

Èn ôte rilomé mouhaddite, ci fourit Termidi, k' on cnoxhe pask' i disfindeut li plaece des comeres dins l' societé.
Set pus beas monumints sol Daegne

Les **Set pus beas monumints sol Daegne** u **7 mwaissès beatés del Daegne** (u **7 merveyes do Monde**), c' esteut 7 monumints tchoezis e 2inme sieke påzès Greks, come estant les pus beas sol Daegne. 

C' esteut
# Li Piramide di Chéops
# Li fåre d' Alegzandreye
# Li grand foirt ome di Rode
# Les pindous djårdéns d' Babilone
# Posteure di Zeus a Olimpeye
# Timpe d' Artemisse a Efeze
# Mozolêye d' Halicarnasse

Li semdi (setinme djoû del saminne po sawants) 7 di djulete (li 7inme moes d' l' anêye) 2007, on djuri portuguès loma les 7 novelès mwaisses beatés del Daegne.

Gn a yeu 90.000.000 djins k' ont vôté so Etrernete et pa telefone, po lzès relire.

Sapinse a zels, les 7 novelès mwaissès beatés del Daegne serént :
# li grande muraye di Chine
# l' adjeyante posteure do Criss a Sao Paulo (Braezi)
# li veye dins des trôs d' rotches di Petra (Djordaneye)
# li Tadj Mahal (Inde)
# les rwenes di Mitsou Pichou (Perou)
# les piramides mayas (Mecsike)
# li Colizêye di Rome

Li Piramide di Cheops, li seule des viyès Set Merveyes co d' accion, a stî lomêye 8inme pus bea monumint del Daegne.

L' UNESCO n' esteut nén d' acoird avou l' manire di relire les 7 pus beas monumints del Daegne.
Schapaedje

E l' teyolodjeye, on djåze do **schapaedje** ou **rischoyaedje** po dire:
* esse schapé d' ene sacwè d' mwais, des rascråwes, des rujhes (adon c' est l' minme ki esse rischoyou);
* ariver e l' veye ki dmorreut po todi.

Li syince teyolodjike ki s' ahesse avou li schapaedje si lome soteriyolodjeye.
Babsk

**Babsk**, c' est on viyaedje di Pologne, metou etur Warszawa eyet Łódź so 'ne aiwe lomêye. E 2006, i gn aveut vaila 690 djins.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe do viyaedje di Babsk
* Carte
Voye rominne

thumb|Voye rominne a l' intrêye del viye veye do Chellah (Marok)
Ene **voye rominne**, c' est ene voye k' a stî basteye do tins di l' Impire romin. 

Les voyes rominnes avént stî fwaites po miner felmint les årmêyes di Rome disk' ås limodjes di l' Impire. Insi, les provinces les pus ådfoû n' avént nén tant l' idêye di s' dislaxhî d' Rome. 

Après, elle ont bråmint siervou å comiece. 

Al copete di s' grandeur, l' Impire romin aveut 85.000 km di voyes, ki bråmint, mins nén totes, c' esteut des pavêyes.
André Gadisseur

**André Gadisseur**, c' esteut on tchanteu e walon et on cåzaedjisse.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene tchanson da sinne
Nivele (rebanêye comene)

**Nivele**, lomé afeye «&nbsp;Li **Grand Nivele&nbsp;**» (prononcî *Nivèl* u *Nuvèl*, F. *Nivelles*, flamind *Nijvel*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Nivele
* Nivele
* Bålé
* Bournivå
* Moustî-dlé-Nivele
* Tîne-dilé-Nivele

## Adjermelaedje
Nivele est adjermelêye avou :
* Saintes (France)
* Saint-Just-en-Chaussée (France)

## Tuzance walone
 «Nivele (veye)#Tuzance walone»
### Vicansté do walon
Gn a yeu lontins des scoles di walon, dinêyes pa Willy Chaufoureau pu pa Jean-Jacques Chapelle. Ci-ci meta so les fis bråmint des vîs documints e walon (inte di zels, li motî Coppens eyet si franwal).

Totes les årtchives da Frans Dewandelaer ont stî éndjolijheye pa s' fi Yvan, k' elzès pout evoyî a kî lyi dmande.
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Nivele (corinveye)

**Nivele** (prononcî *Nivèl* u *Nuvèl*, F. *Nivelles*, flamind *Nijvel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, e l' province do Roman Payis.

 
## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Jean-Jacques Chapelle
* Willy Chaufoureau
* Frans Dewandelaer
* Georges Edouard
* Alphonse Hanon De Louvet
* René Hingot
* Edouard Parmentier
* Léon Petit
* Georges Willame

### Accint walon d' Nivele
Tos les pondants et les djondants so :
* Motî d' Nivele da Joseph Coppens
* Franwal di Nivele do minme ricwereu sol walon
* Rivazîs d' Nivele : live so les spots d' Nivele, kimincî pa Edouard Parmentier, recråxhî pa Joseph Coppens et pa Willy Chaufoureau.

### Eredjistrumint

 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Alére
årtike "*Nivèle*" e "*[[Motî d' Nivele|Dictionnaire aclot]]*", p. 270-274 (e francès).

## Referinces
Bovgnî

**Bovgnî** (la-minme, prononcî ***Bomgnî***, Fr.  *Bovigny*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes d' avårla po fé l' novele rebanêye comene di Gouvi, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **6671** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **B 7**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Bastogne
** Lomaedje : Bognurlin, Bognurlinne; (F. *Bovignien, enne* u *Bovenais, aise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bovgnî
### Hamteas
* Rodjrî
* Cieru
* Corti
* Honvlé
* Bouxhon
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** ås Préles (*âs prâles*)
** sol waerixhea (*so l' wèrixhê*)
** Daironster (*a Dêronstèr*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** e Tronnoe (*o tronû*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** al Prandjire (*al prandjîre*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** so l' acinse (*so l' acins*)
** dizo l' moustî (*dizos l' moustî*)
** a sint På (*a sint Pa*)
** ezès tombales (*ozès tombales*)
* A vey avou des aiwes :
** li Glin
** e l' iyete (*o l' iyète*)
** a Moyinfa
* A vey avou les tienes et les vås :
** ezès mwaiyes (*ozès més*)
** drî Outrimont, so Djermåmont (so djèrmômont)
* A vey avou des rotches :
** Trô des måssoteas (*trô dès massotês*) 
* Les voyes et les rowes.
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** e Tchezå (*o tchèzâ*)
** a Djevni (Fr. *Juvegny*)

## Istwere
A stî on viyaedje do tins des Celes, çou k' a stî adviné på no d' plaece «ezès tombales».

On î a fougnî et trové des tombes di ces djins la. Les sacwès k' î estént sont wårdêyes e Muzêye des Celes a Libråmont.

## Tuzance walone
thumb
Djouwaedje d' ene pîce di teyåte e walon, «Li voye di Lidje», da Jean Bourgraff dins s' corti, divant l' ouxh (2018).

## Sourdants
Fouyton

On **fouyton**, c' est on sistinme d' eplaidaedje d' on roman e ptits bokets, dins ene gazete.

Bråmint des bindes d' imådjes ont eto parexhou dins les gazetes a môde di fouyton.

On fouyton al tévé, c' est l' passaedje d' on fime, pa ptitès secwinces, al tévé.

Gn a eto des romans ki parexhnut e fouyton so des gazetes Etrernete.