open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ayåbe fås-plaene

thumb|Foyes et fruts
L' **ayåbe fås-plaene**, c' est èn ayåbe ki rshonne å bwès d' poye, mins k' a ene foye pus ptite, a môde di pate di cane, et avou des dbouts foirt pondants. 

 *[[Acer pseudoplatanus]]*.

## Crexhaedje
Li plaene vént bén e l' Årdene (so les teres schayisseuses), nén come li bwès d' poye, k' i lyi fåt del castinne. 

On rescontere les åsses dins les bwès, so les pindants des tienes (dabôrd ki l' bwès d' poye est purade èn åbe d' orire, et di håyes). Did la, sacwants nos d' plaece plaeces come Asnoe ou Esneu ou co Åyneu (bwès d' åsses).

## Come epweznante plante
Il est epweznant po les tchvås.

## 
 Ayåbe#Adire inte les ayåbes del Walonreye

## Sourdants
Fås åbusson

Li **fås åbusson**, c' est on gros et spès tchampion a laecea k' on rescontere dizo les plopes e les sås dins les bwès a foyes.

## Discrijhaedje
Foirt grand deprimé tchapea (10-25 cm) avou ene fosse e traitoe å mitan et on boird incurvé, di coleur blanc-crinme, tournant å djaene-tchamwès et po fini rodjåsse-påle-canele, kissemé di totès ptitès flotches etercroejhlêyes ki lyi dnèt ene miete li cogne d' on drap espondje.
Les lames sont-st espåcêyes, sitroetes et cassantes, d' abôrd di coleur blanke et pu divnant ocracé-påle. 

Il a-st on foirt abondant blanc-crinme laecea ki soude d' lu cwand on l' côpe ou k' on l' coixhe.

thumb|left|Lactarius vellereus e côpe

Il a-st on deur, court et massif pî (4-8 x 2-4 cm) ki s' afine so si dzo. 
Si tchå est blanc-crinme, ene miete djaene ou brun-påle et n' a po insi dire pont d' odeur, mins ene foirt âcre saveur.

I vént dins tos les bwès a foyes, di preferince dizo les plopes et les sås, del fén d' l' esté a l' erî-såjhon.  

## Eployaedje

Li fås åbusson est on magnåve tchampion di mwaijhe cwålité a cåze di si insopoirtåve âcreté (e Rûsseye, i n' sont
nén ossu nareus k' nozôtes et i lzès mougnèt rostis e fenès trintches).
 
## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Moustî

[thumb|li moustî d' [Lussimbork veye|Lussimbork]]
On **moustî**, u ene **abeye**, c'est ene grande måjhone, normålmint lon erî des veyes et copurade dilé les viyaedjes, ewou çki vicnut les moennes, euxhant etur did zels on pere abé.

## Etimolodjeye
Li mot vént do grek *μοναστήριον* (monastérion), ki sourd di *μονος* (onk), paski les moennes sont houkîs po viker ene miete tot seus.

## Kékès dnêyes
Did dinltins, les moustîs avént seulmint on priyeu, et les abeyes avént èn abé. Ouy poitnut l' no d' moustî les abeyes k' ont yeu ci no la po cmincî.

Li moustî li pus cnoxhou del Walonreye, et k' est bén cnoxhou avå l' daegn etire, c'est l' cia da Tchevetogne.


Lat-egl-essince.jpg|Ådvins del båzleke latene do Moustî d' Tchevetogne
Tchvt-5cosse.jpg|Ådvins d' l' eglijhe bizantene do Moustî d' Tchevetogne
Tchevtogne-nive.jpg|L' eglijhe bizantene do moustî d' Tchevetogne, do stîle Novogorod


## Dins les belès-letes e walon
[thumb|“Li piele”, ene novele da [Georges Alexis, si passe a “Moustî”]]
Li mot "Moustî" est rsintou pås romantîs come assez "passe-partot" po-z esse prins come no d' viyaedje k' on n' sait nén dire wice å djusse.
Chili

**Chili** (après voyale, on prononce Chli) (F. *Silly*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|Eplaeçmint Chli

* Dimorants: 7.808 (2004)
* Arondixhmint: Sougniye
* Sitindêye: 67,68 km²
* Dinsité: 115,36 djins/km²
* ban di Chli: Chili, Bas-Chli, El Biek, Foulé, Gondergnî, El Grati, Ôve, Toricoû.

## Industreye
thumb|70px|left|Del Chili Saizon
bressene ki fwait del Saizon
Chili (viyaedje)

Li viyaedje di **Chli** (F. *Silly*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, divnou intité.

* Limero del posse: **7830** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike: **S 11**.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s): loukîz e splitchant motî
* Lingaedje do payis: picård.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Chli
### Hamtea
*  Sint-Marcou (F. Sant-Marcoult), la k' on sieve li sint dominme no.
Moustî-so-Sambe

**Moustî** u **Moustî-so-Sambe** (F. *Moustier-sur-Sambre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djmepe, e l' province di Nameur.

thumb|verreye so Sambe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **5190**
** Di 1969 a 1977: **5780**
* Limero diyalectolodjike: **Na 69** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Nameur

## Toponimeye
No di des plaeces did la
* li Trî al Mote.
* li Kasmak.
* les Coûteures (so plaece *les Keutêres*).
* Ordén.
* li Bwès des Teroles.
* li Tchestea des Dames.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Sicrijheus(es) e walon k' eploynut l' accint d' avår la :
** François Raynaud
** Gabrielle Bernard
** Émile Gilliard
* Roman e walon ki s' passe a Moustî: Les djoûs racourtixhnut.
* Bouteu pol Walonreye : Jean Louvet î skepia e 1934.

### Eredjistrumint
 Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint di par la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
François Raynaud

**François Raynaud**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Moustî-so-Sambe, eskepyî a Nevers (e l' France) li 5 di fevrî 1856 et moirt li 5 di djulete 1934 a Belgråde (Nameur). Il a bouté trinte ans e Limbork divins ene fabrike di prodûts tchimikes a Tessenderloo k' il a-st enondé avou s' fré, Émile, e 1892.

François Reynaud est rprins dins l' antolodjeye namurwesse des frés Maréchal et dins l' Motî biyobibiografike des scrijheus e walon.

## Ouve e walon
I ratourna e walon Virgile, Jean Rostand, Victor Hugo et l' inciclike Rerum Novarum.

Il a scrît ene pîce comike, *[[Li Marcote (teyåte)|Li Marcote]]* (1913).

## Pî-notes


## Hårdêyes difoûtrinnes
Moustî-dlé-Anvén

**Moustî-dlé-Anvén** u **Moutiè** (la-minme e sistinme Feller, *Moutieu*, fr: *Moustier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fraine-dilé-Anvegn, e l' province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **7911**
** Di 1969 a 1977: **7592**
* Limero diyalectolodjike: **A 18** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Ate
* Lingaedje do payis: picård
Moustî-dlé-Nivele

**Moustî-dlé-Nivele** (la-minme e sistinme Feller, Moustieu-lé-Nivèle, prononcî *Moustchë* , sicrît  *Moustieu*, e F. *Monstreux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nivele, e l' province do Roman Payis.

## Peuplåcion
Vocial padzo des sitatistikes tot rwaitant li peuplåcion do ban&nbsp;: 
* 1709&nbsp;: 152 dmorants
* 1755&nbsp;: 185 dimorants
* 1801&nbsp;: 221 dmorants
* 1846&nbsp;: 333 dmorants
* 1910&nbsp;: 277 dimorants
* 1961&nbsp;: 228 dmorants

## Toponimeye
* al Tîlreye (alou) (*Tîlrêye*, fr. *Tilleraye*, *Thuillerie*)
* Bos do planti (inte Moustî et Arkene)
* El cinse do Poujhon (la-minme *èl Pûjon*)
* El tchimin des casses.
* Granbay (la-minme, *Granbé*, fr. *Granbay*, signeurreye metowe so Nivele et Moustî.

## Rilidjon
Eglijhe Sint-Mitchî.

Perlinaedje a sint Driyin al Tîlreye po les mås d' dint.

On va rclamer sint Pire dizo l' no di sint Breyåd a l' eglijhe, po les efant målåjheys, l' ont l' breya.
## Istwere
Viyaedje diné å tchapite di Nivele e 877.

Mins gn ava des rujhes avou l' dutchî do Braibant ki vleut Årdjetea-dzo-Moustî al kimince do 13inme sieke.  

A volou esse rebané avou Bournivå dizo l' redjime francès, mins l' pordjet fjha berwete.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
Emmanuel Despret î a stî scretaire cominå.

### Accints do walon
Li cawete -aedje î shûveut l' accint do walon do Mitan (-adje), dabôrd k' a Nivele, c' est l' ci do [walon do Coûtchant (-âdje).

=== Ratourneures ===
Å [cwårdjeu a cwate, on traite di «mariaedje di Moustieu» deus ki sont-st eshonne a on djeu d' cwåtes (metans å coyon, et ki s' fwaiynut des senes po s' dire les cwårdjeus k' il ont.

## Sourdants
Francijha

On **francijha** u **rifrancijha**, c' est on mot u ene ratourneure ki si stitche tot d' on côp e walon, dabôrd k' i gn a bråmint des ôtès "viyès" piceures po dire parey. Li rfrancijha est å pus sovint riwaitî come ene flotche pås linwe-ehåyeus et pås soces di scrijheus classikes. 

Mins sacwants rfrancijhas pôrént passer e walon did dimwin s' i gn a ene peclêye d'uzeus ki les eployèt. C' est l' cas, kécfeye, di "problinme".

## Egzimpes di rfrancijhas
* « C' est nén *evidint* ! » pout esse replaecî pa : **c' est nén si åjhey ki ça**.
* « Li pupårt », el sustantif droci vént tot droet do francès : *plupart*.
* « Donk » pout esse replaecî pa : **ça fwait ki..., eto, [[:Wikt:adon|adon]]** u co **[[:Wikt:dabôrd|dabôrd]]**.
* « Les djins d' *chez nous* », k' est on lomaedje d' ene shijhe walone e 2002 a Nåwinne.
* « Awè ses fritches dins l' minme *sachot* », ki vént do francès d' Beldjike « *avoir ses frites dans le même sachot* », ki dene el France : *mettre tous ses œux dans le même panier*.

## Francijhas d' croejhete
* Uzaedje do pårticipe prezintrece foû do djerondif.
:on diccionaire *dinant* li sinse des mots ==> on diccionaire **ki dene** li sinse des mots.
* *liskéle*
:c' est *li råjhon po liskele* ele dinéve rendez-vous å Djhan a ç' plaece la => C' est **po ça k**' ele dinéve radjoû …

## Kimint rcandjî les rfrancijhas ?
### Trover ene ratourneure pår walone
Egzimpes di fråzes avou "li pupårt" eyet ene manire pus classike di dire pareye : 
* *Li pupårt* des Bulgares (83,9%) sont rashious comes mimbes di l'&nbsp;Eglijhe Ortodosse bulgåre. 
:=>  **Ene grosse pårt** des Bulgåres ...

* Gn a bén kékès variantes di cogne dins les letes, mins *pol pupårt*, c' est l' minme sistinme eployî totavå. 
:=> ... mins c' est **cåzu** l' minme sistinme...

* *Li pupårt* des deyités do panteyon romin vnént d' Grece. 
:=> **Ene peclêye (ene trûlêye, ene cåkêye, ene contrumasse)** des deyités ... 
:=> **toplin** des deyités ...

* Cisse brantche la esteut compôzêye *pol pupårt* di militants ki viként å Payis Basse espagnol.
:=> Cisse brantche la esteut **bråmint** compôzêye di militants ...

* çou k'&nbsp;i prezinta esteut corek *pol pupårt*.
:=> çou k'&nbsp;i prezinta esteut **å pus sovint** corek.

* *Li pupårt* do tins.
:=> **Nouv côps so dijh, les troes cwårts do tins, å pus sovint**.

### Calker ene [[gåmès|gåmrece]] u ene [[picård|picådrece]]
Loukîz po tchû po replaecî *chez*.

## Referince
Hodimont (Vervî)

**Hodimont**, c' est èn ancyinne comene del Walonreye, k' a ddja stî rebanêye avou Vervî e 1930. Eto, i n' serè nén dins l' djivêye des ancyins ptits bans del Walonreye.
* Limeros del posse : **4800** (n' a yeu nol ancyin limero, ca ci n' esteut ddja pus ene comene cwand k' on les a spårdou, e 1969).
* limero diyalectolodjike : Ve 22 (c' esteut co ene comene cwand on-z a dné les limeros ALW, diviè 1925).
* Etimolodjeye : loukîz e splitchant motî.
 
## No di sacwantès plaeces di Hodimont
* Petahé (F. *Petaheid*).
* Pilåte.
* Li Tier (so plaece:Lu Tchêr, F. *Le Thier*).
Situdiaedje des nos d' plaece di Hodimont: Jules Feller dins li *Bulletin de la Société Verviétoise d'Archéologie et d'Histoire*, 16, p. 156.)
Hodî

**Hodî** (so plaece, *Hôdî*, F. *Hody*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Antene.

* Limero del posse: **4162** (n' a måy candjî).
* Limero diyalectolodjike: **H 51**
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s): loukîz e splitchant motî.
Novele (pitit roman)

Ene **novele** dins l' sinse di **ptit roman**, c' est ene sipoûle come on roman, mins k' est pus coûte, å pus sovint, moens di 50 pådjes.

## Mwaissès dnêyes
Les ptits romans sont sovint eplaidîs onk après l' ôte, dins on live k' on lome ene **ramexhnêye di noveles** (on dit eto on **rcoy di noveles**).

A dater di 1996, gn a yeu des ptits romans k' ont eto stî eplaidîs so les fis. Li prumire fourit : «Li tiene al brijhe» da Jean-François Brackman k' a parexhou sol Pådje do lingaedje walon, li prumire waibe e walon adjinçnêye da Lorint Hendschel (1995). Adonpwis, end ava sovint, so l' Aberteke da Lucyin Mahin (1997).

Li ci (cene) ki scrît aprume des ptits romans, on l' lome on (ene) **novelisse**.

Dins les ptitès prôzes, li ptit roman est diferin do racontaedje, ki n' fwait ki do dire des sovnances do scrijheu, k' elzès ricnoxhe come teles, et del racontroûle ki rapoite ene istwere ki s' raconte dispu des ans et des razans, motoit ene miete ricandjeye.

E walon, onk des pus grands novelisses fourit, sins manke, Georges Alexis, k' eplaida onze pitits lives avou tchaeke côp ene u deus noveles divins, di 1947 a 1958.

Les tinmes des ptits romans e walon sont les minmes ki les cis des romans e walon.

## Pitits romans e walon eplaidîs tot seus
* Li fi del guere (Louwis Tilkin 1919)
* Li clotche des trepassés (Georges Alexis, 1958)
* Les Grignous (Gaston Lucy, sicrît diviè 1975, eplaidî dins on sillabusse "*Œuvres complètes*", pu sol Daegntoele)
* Colas l' bracnî (Serge Fontaine, 1980).
* Do tcherbon dins les flates (Émile Lempereur, 1999)

## Sacwantès ramexhnêyes di noveles e walon
* Amon Teyo (George Alexis, 1947)
* Ene nute di Noyé al cinse (George Alexis, 1949)
* Li gros petchî do fré Boniface (Georges Alexis, 1952)
* A shijhes trawêyes (Émile Gilliard, 1996)
* Hatche et matche (Rodolphe Dedoyard, 1998)
* Del Ruwane å Bwès Djilèt (Émile Gilliard, 2000)
* Les hameas distindous (René Painblanc, 2004)
* Contes di m' payis et d' co pus lon (Jean-Pierre Dumont, 2005)
* Eviè Nonne (Lucyin Mahin, 2006)
* Foû del voye (Guy Brener, 2008)
* Paskeyes d' avår ci (Émile Gilliard, 2009)

## Sacwantès noveles e walon eplaideyes tote etires so les fis
* "Inte li cir et l' infier" (P. Bossart).
* Sol tiene al brijhe (J.F. Brackman, li prumire novele a-z aveur parexhou so les fis).
* "Mignolet" (J.P. Dumont)
* Li måjhone do djårdinî (A. Gauditiaubois).
* L' aiwe d' Ourdoug Nour (L. Hendschel).
* Nosse gamén (J. Lahaye).
* Co ene, gårçon (L. Mahin).
* Les beas cougnoûs del boune cinsresse (P. Moureau)
* Li Bon Diu ebertake voltî ses voyes (J. Schoovaerts).
* "Les disparexhous efants" (Marie Vandenheuvel).
* Tchicago-el-Walonreye (L. Mahin)
Pemî

thumb|peme di botike (a droete) et peme coistrece a hintche
On **pemî** u ene **melêye**, c' est èn åbe ås fruts ki dene des pemes. 

Ene **peme** (on dit eto : on **pun**), c' est on rond frut ki meurixh e l' erî-såjhon. Il a ene tchå foirt tinre, ene cawe å dzeu, ene moxhe å dzo, et des piretes å mitan. 

C' est l' frut li pus codou å monde.

 *[[Malus pumila]]*

 rôzacêyes.

## Motlî
Ådzeu, gn a l' cawe; ådzo, li moxhe, k' on côpe evoye po magnî l' tchå.
 
Å mitan, cwand on-z a magnî l' bon d' ene crowe peme, i dmeure ene  ki s' lome eto , , .

## Vinaedje des pemes
thumb|Melêye ki florixh
On code u on scheut les pemes, do moes d' awousse e moes d' octôbe el Walonreye.

## Sôres di pemes
### Sôres di melêyes
Gn a des **melêyes ås bassès coxhes** (po aveur åjhey a lzès code, tos les pemîs d' rinte d' asteure), u des **ås hôtès coxhes** (les seus k' i gn aveut dvinltins).
### Viyès sôres di pemes
thumb|vî pemî d' awousse, e l' Årdene 
* li peme d'  (k' est ddja meure e moes d' awousse, mins ki n' est nén foirt soucrêye).
* li pemes di vinaigue (ki vnèt so les ).
* les 
** dobe coistrece u calvile (*calvine*, F. *calville blanche*).
** simpe coistrece.
* li peme di .
* li  : pitite rodje peme (F. *Reinette étoilée*).
* li bele-fleur (F. *belle-fleur*)
* li bouliene, ki dût bén po les catches. 
* li  : grijhe peme (F. *Gris-braibant*).
* li pun d'  : foirt corante. Disfondowes : *capindu, capandu, côrpindu, corpindou, coûpindou, coûrpandu*. (F. *Court-pendu, Reinette des Belges*). Come si no l' dit, c' est ene peme court pindowe, ene melêye avou des coxhes pus basses k' els ôtes (mins nén come les bassès coxhes d' asteure).

### Sôres di rinte
thumb|melêyes ås bassès coxhes, el Hesbaye 
* *Golden Delicious*.

## Discrijhaedje d' ene peme
 Portrait d' ene peme
Les pårteyes d' ene peme:
* li cawe, k' el raloye a l' åbe; li trô: li fossete u foxhale del cawe.
* li moxhe, ki c' est les restant del fleur; li trô: li fossete u foxhale del moxhe.
* li pelete
* li tchå
* les pepéns.

## Magnaedje des pemes
On lzès magne aprume tote crowes, tot leyant l' crakion (burton).

Dins des rcetes: avou les pemes, on fwait:
*des caetches (tchitches,  (oraye-di-beguene, ficotes)
* do côrin (compote)
* del sirôpe
* des råbosses
* do cide
* do djus d' pemes
* des dorêyes ou floyon ou tåtes ås peme ou ås tchitches (noere dorêye)
* des djalêyes
* des macedwenes avou des ôtes fruts
* del limonåde di peme
* des vôtions (boûkete)
* des wåfes ås pemes
 
## Maladeyes des pemîs
* feu bacteryin
* tavleure
## Pî-notes
Svierba

Li **svierba** po les linwincieus, c' est on sustantif, sovint femrin, k' on-z a tot rsaetchant l' cawete di l' infinitif d' on viebe.

Li svierba est diferin do sustantivé viebe (dinner), u do sustantivé pårticipe erirece femrin (prijhe di corant).

## Sivierbas classikes
* si bate => ene bate di coks.
* froyî => al froye des rinnes.
* ripasser => al rpasse des oujheas.
* schirer => fé ene schere.
* taeyî => taeye

## Omrins svierbas
* kimincî => å cmince.
* froyner => froyén.

## Sinifiance do svierba
Li svierba mostere sovint on no d' fijhaedje, mins l' accion est foirt sitindowe. Eto, li svierba est sovint sinonime di mots-parints fwaits avou l' cawete -åjhe.
* froye = froyåjhe.
Pa côp, c' est l' adierça (rizulta) di l' accion k' on mostere, adon, i rsatch purade d' on mots-parints avou l' cawete -åde
* schere = schiråde = schirêye

#### 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Tchampion des forires

Li **tchampion des forires** est on råle tchampion saprofite ki vént li pus sovint dins les croyixheus teréns.

I n' a nén stî åjhey a rindjî a cåze di ses rôzès spôres.

 *[[Rhodocybe gemina]]*

## Discrijhaedje
Li **tchampion des forires** a on spès tchapea (8-12 cm) brune clair avou ene graevleuse pelete, foirt placante.

Lameles rôzes-påles divnant rôzes-brunes, belzè lådjes, et ene miete arondeyes la k' ele ridjondèt l' pî.

Sitocaesse blanc pî (3,5-5x1,5-2 cm).

Blanke tchå ki pout esse rossete a plaeces, avou ene boune odeur di farene divnant pus tård ene miete rance et ki gostêye ene miete li spéce.

I vént dins les fenaesses des forires et des taeyes mins ossu dins les bwès ås foyous ki divins les sapinires di l' esté a l' erî-såjhon.  

## Eployaedje
C' est on magnåve tchampion di boune cwålité mins on l' pôreut cobén confonde avou l' mwais åbusson (*Entoloma lividum*).

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Djivêye di rlidjons et creyances spirituweles

**Djivêye di rlidjons et creyances filozofikes**

## Rilidjon boudisse

* Gotama Bouda
* Ans då Bouda

## [[Crustinnisse|Rilidjon crustinne]]
### Mwaissès creyances
* Bon Diu
* Diåle
* Sinte creyance (dogue)
* li Trinité (Sinte Troejhinne)
* li Sint Esprit (Sint Spér)

### Coxhes do crustinnisse
* Eglijhe catolike
** Maronite
* Eglijhes protestantes
** Refôme protestante
* Eglijhe ortodosse

### Sints lives & sints leus
* Apocalipe
* Djeneze
* Evandjîle
* Imprimateure
* Ouve des Apoisses
* Sints Leus

### Djins
* Djezus-Cri
* Sints cnoxhous el Walonreye (ossu les cis des ôtes payis)
:*[[Sints fiestis el Walonreye|Alez 's vey sol pådje des sints fiestis el Walonreye]]*
* Ôtes sints 
** Sints inglès
* Rilomés crustins

### Ôres rilidjeus
:*[[:Categoreye:Ôres rilidjeus|Categoreye:Ôres rilidjeus]]*
* des beguenes
* des Capucins
* des Cistercyins
** des Trapisses
* des Clarisses (Capucenes)
* des Djezwites
* des Premontrés
* des Frés mineurs (Capucins)
* des Djenovefins
* des Tchåtrous
* des Timplîs
* di Grandmont ou des Granmontins ou Granmontîs
* di Sint Bnoet ou des Benedictins
* do Carmel ou des Carmelites

### Pratikes rilidjeuses
* Adoråcions
* Abtinince
* Bateme
* Ofice catolike
** Messe
*** Messe des trepassés
* Priyires del djournêye
** les Matenes, foirt timpe;
** les Lôdes
** li Prime
** li tice
** li sesse
** li Nonne
** les Vepes
** les Compleyes
* les Psåmes

### Fiesses
* cwareme
* Påke
** Floreye Påke
** Peneuse samwinne
** Bon Vénrdi
** Semdi sint
** Clôsès påke
* Assincion
* Céncweme (Pintcosse)
* Grande Notru-Dame (15 d' awousse)
* Avéns
* Noyé

### Creyances dilérinnes et uzances
* Corone des Avéns
* Djowe del passion
* Doû
* Fås sint
* Latén d' eglijhe
* Vepes di Glaireuse

## Rilidjon muzulmande
### Plaeces et lives sacrés
* Alcoran
* Sints Leus
### Pratikes rilidjeuses
* tchå halal
* tcharités :
** Zacate (sol tcheté)
** Zacate di djune
** déme des dinrêyes

### Fiesses
* fiesse do moton

### [[Rilomés Muzulmans|Djins]]
* Profetes
** Mawoumet u ''Sidna Mohammed''
** Djezus u ''Sidna Aysa''
* Califes
** Omar Ben Xhattab
** Otman (calife)
** Ali (calife)
* teyolodjins et istoryins
** Mouhaddites (situdieus des djhêyes då Mawoumet)

### Rites
#### sorlon les creyances istorikes
* Sunites
** Ismayelîs
*** Druzes
* Chiyites

#### sorlon les pratikes
* soufisse
* salafisse
* cofrereye des Tidjanes

### Creyances et dujhances
* doû
* fiesses rilidjeuses

## Rilidjon djwive
* Nos biblikes e walon
* Djeneze
* amagnî casher

## Rilidjon indouwe
* indouwisse

## Rilidjon des Greks et des Romins
* Mitolodjeye rominne
* Diyonizosse

## Rilidjon gayele
* nîme
Charles Grandgagnage

**Charles Grandgagnage** (e walon, ***Tchåle Grangagnaedje***), c' esteut on rcwereu sol walon k' aveut skepyî a Lidje li 9 di djun 1812. Il î a morou li 7 di djanvî 1878. 

C' est lu fén prumî ki s' a metou a rcweri les etimolodjeyes des mots walons. Ey eto, mostrer k' el walon esteut on vraiy lingaedje.

Il esteut rintî di s' mestî, et eto fourit senateur; mins c' est po si ovraedje sol walon k' on l' rimimbere.

Sovint, po n' nén repeter s' no dins les papîs d' linwincieus, on mete l' acourtixheure **Ggg.**

## Ouve pol walon
Grand atôtcheu, il esteut ricnoxhou long et lådje, aprume el France et e l' Almagne. A costé des cmons nos, il a eto studyî les nos d' plaeces et les nos d' djins. C' est lu k' a foirdjî, e 1844, les noûmots "" (e walon) eyet "" (e francès).

Dins si live “Dictionnaire étymologique de la langue wallonne”, i mostere ki l' walon n' est nén on patwès francès mins èn ôte lingaedje, skepyî sol minme esto latén, nerén avou bråmint des hapaedjes vinant des lingaedjes tîxhons.

C' est bråmint a cåze di l' ovraedje da Grandgagnage ki l' walon divént ricnoxhou come té, pa tos les sincieus d' Urope, et esse situdyî pa sacwants linwincieus nén Walons, a pårti di 1850.

I fourit onk des askepieus del Soce di Langue et Literateure Walone (1856) et si prezidint di 1856 a 1876.
I djha ki l' lingaedje walon esteut li seu simbole capåbe di rashonner tos les Walons di totes les ådjes eyet tos les payis. Målureuzmint, i n' cåzéve nén walon, et l' abitude esteut prinjhe po lonmint ki les grands disfindeus et ehåyeus do walon l' alént fé e francès.

## Ricnoxhance foû del Beldjike
Il esteut ricnoxhou come on mwaisse pa les linwincieus almands, inte di zels, Föstermann, Laurent Diefenbach eyet Frédéric Diez.

## Sol Rowe Grandgagnage a Nameur
I gn a-st a Nameur ene *rowe Grandgagnage* dispoy 1868; mins ele  n' a nén stî lomêye après Tchåle, mins après si mononke Djôzef, k' a skepyî a Nameur e 1797 et ki fourit on notåbe di Nameur.

## Sourdant
Émile Romain

**Émile Romain** (ki sinéve **l' Arsouye**), c' esteut on scrijheu e walon ki skepia a Couyet li 2 d' djulete 1902. Il a morou e 1986. 

Ses scrijhaedjes, bråmint des racontaedjes, datnut des anêyes 1930, la k' il esteut prof di francès e Congo. Les tecses estént eplaidîs dins ene gazete d' adon.

I cnoxheut bén l' walon, mins i n' l' a nén transmetou a ses efants, çou k' i rgretèt ene miete, asteure. 

*[[L' Arsouye]], c' esteut eto ene gazete e walon.*

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje da Emile Romain
Flamitche

thumb|Ene '''flamitche'''. 

Li **flamitche**, c' est ene dorêye al bolete di Rômedene (sôre di froumadje). Adon, ele fwait pårt del bénmagnance walone.

Gn a eto des cis ki metèt des poretes divins.

Gn a sacwantès cofrereyes ki fwaiynut l' riclame del flamitche.

## Li floriconte do trovaedje del flamitche
C' esteut ene pitite comere k' aveut stî å comissions. Dins s' tchena, gn aveut des oûs, del farene et ene bolete di Romddene. Ele si trebouxha, et toumer al tere. Les oûs estént spiyîs. Si mame, po n' nén piede totafwait, fijha li prumire flamitche, ki tote li famile s' endè raspepia.
Påsté gåmet

Li **påsté gåmet**, c' est ene sôre di gozåd avou del tchå ådvins.

Cisse ricete la est témint rlomêye e payis gåmet ki tos les botchîs et les boledjîs endè fjhèt 

Li vraiy påsté gåmet, on l' ricnoxhe oficirmint pa ene essegne, plakêye disso (ptit blanc macaron).
## Ene ricete di påsté gåmet
### Aprestaedje del marinåde
Prinde on kilo di tchå å spiringue; eyet l' kitaeyî a féns bokets po fé l' marinåde : 5 coyirêye di vinaigue 1 coyirêye d' ôle; 7 emîtrinnès chalotes, 4 eschipes d' a; 3 foyes di lårî; 2 coxhetes di poli, ene grosse bohêye di pierzin, do sé, do poeve; on vere di blanc vén. 
### Aprestaedje del påsse
500 gr di farene; 2 oûs; 150 gr di shû (u do boure); ene coyirêye di saeyén, ene pitite djatlêye di laecea; 60 gr di yesses; èn oû batou po stinde disso po fé l' crosse; do sé.
### Ricete
I fåt leyî trimper l' tchå deus djoûs et deus nutes, tot l' ritournant di tenawete. Aprester vosse påsse; li pårti e deus. Mete li prumî boket sol moule ås gozåds ki vos åroz bin ecråxhî. Vudi l' tchå dso; el rascovri avou l' deujhinme boket d' påsse. Sitinde l' oû batou sol crosse avou on pincea. Mete a cure ene eure et cwårt avou vosse for a 4.
Sint Leu

On **Sint Leu**, dins totes les rlidjons ene plaece ki les creyants î vont leus bråmint a pelrinaedje.

Dins les rlidjons monoteyisses, c' est ene plaece la k' on profete a skepyî, pretchî, mori.

## Sacwants Sints Leus des rlidjons monoteyisses
* Po les crustins, les veyes la k' Djezus-Cri a skepyî et mori (Betleyem et Djeruzalem).
* Po les muzulmans, les plaeces ki Mawoumet a pretchî (Li Meke et Medene), mins eto Djeruzalem, lomêye *El Qods*, copurade li splanåde des moskêyes.
* Po les djwifs, li veye di Djeruzalem, copurade li meur des dislamintaedjes, k' est l' dierin boket ki dmeure do timpe da Salomon.
Micolodjeye

thumb
thumb|åbsoneu k' esplike li biyo-soce do boloe nôbe (a hintche) et do faw (a droete)

Li **micolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les tchampions. 

## Mwaisse piceure
C' est ene syince foirt dilé l' botanike ki studeye les plantes.

On rindje ossu dins l' micolodjeye li studiaedje des micsomicetes, mågré k' ces-ci n' ont nén l' minme tcherpinte ki les tchampions.

On sincieus ki boute sol micolodjeye, c' est on micolodjisse. On fwait l' diferince avou èn åbsoneu u ene åbsoneuse, ki c' est ene djin ki cnoxhe bén les sôres di tchampions åbsonreces.

## Istwere del micolodjeye
Come syince, li micolodjeye rimonte dandjreus å Suwedwès Carl von Linné ey a si ovraedje *Species Plantarum* (1753), minme si les tchampions n' î ocupèt nén ene plaece vraiymint a pårt 'i sont metous avous les plantes).
 
Li prumî ovraedje pår so les tchampions a stî publiyî e 1801 på Nonne-afrikin Christiaan Hendrick Persoon. I s' lome *Synopsis methodica fungorum*.

Mins c' est èn ôte Suwedwès, Elias Magnus Fries, k' a fwait soude troes ronflants tômes d' on live, ki l' tite, c' est *Systema mycologicum* inte 1821 et 1832. Ci live la va dmorer li mwaisse ovraedje des micolodjisses et des botanisses do 19inme sieke. 

I va miner å «*Code international de nomenclature botanique (CINB)*», eplaidî a Wîne e 1905 (k' on s' è sieve co todi pol djoû d' ouy).

Minme si les tchampions sont rindjîs enute e-n on ringne a pårt (diferin do ci des plantes), on-z a continouwé d' elzî apliker li nominclateure botanike.

## Espicilaedje des tchampions

Li spicilaedje des tchampions (tacsonomeye) est fwait sol modele do ci des plantes. Mins les cawetes po les tchampions sont diferinnes des cenes des plantes.

Al miercopete del schålance, c' est l' **dominne**, ki c' est cial, li ci des Eucariotes (*Eukaryota*)

Après çoula, gn a l' **ringne**; vaici les tchampions (**Fungi*)

Li restant do rindjmint si fwait avou les cawetes shuvantes:
* *mycota* ([[ecoxhmint]]);
* *mycotina* : ([[dizo-ecoxhmint]]);
* *mycetes* : ([[classe (biyolodjeye)|classe]]);
* *mycetideae* ([[dizo-classe]]);
* *ales* ([[ôre (biyolodjeye)|ôre]]);
* *ineae* : ([[dizo-ôre]]);
* *aceae* : ([[famile (biyolodjeye)|famile]]);
* *oideae* : ([[dizo-famile]]);
* *ieae* : ([[tribu (biyolodjeye)|tribu]]);
* *inae'' : (dizo-tribu)

Shuvèt li djinre (pacô pårti e dzo-djinre, seccions, dzo-seccions, séreyes et dzo-séreyes) et l' indje (pårtixhaedjes possibes: dizo-espece, varyisté, dizo-varyisté, fôme, dizo-fôme, fôme especiåle, raece).

Si tos les tacsons metous eshonne sont clairmint definis, çou k' on mete didins ces-ci l' est bråmint moens. Dj' ô bén ki des sôres k' ont lontins shonner les minmes polèt esse rimetowes come diferinnes, copurade shuvant les studias so l' ADN.

Metans, disk' ås anêyes 1990, on rindjive les tchampions dins cwate ecoxhmints, Guimnomicetes, Deuteromicetes, Mastigomicetes, Amastigomicetes. Ådjourdu, i gn a todi cwate ecoxhmints, mins ci n' est pus les minmes: Kitridiomicetes, Zigomicetes, Ascomicetes, Bazidiomicetes.

## Pî-note
Råbosse

Ene **råbosse**, c' est èn amagnî walon k' on fwait avou ene peme etire, pelêye u nén, k' on-z a rsaetchî li toursion, cûte å for dins del påsse.

On l' pout discrire eto come ene sôre di dmeye tåte ployeye e deus avou ene peme å mitan. 


File:Råbosse påsse.jpg|ådfoû
File:Råbosse peme.jpg|ådvins
Basside

E micolodjeye, on lome **basside** li celule riproductresse des tchampions bassidiomicetes, å pus sovint del cogne d' on clå.
Les spôres purdant veye a l' copete d' ene basside, et ki si dislaxhront adon di zeles, si lomèt *bassidiospôres*.
I gn a djenerålmint cwate espôres pa basside. Li tot metou eshonne di ces bassides la fwait çou k' on lome li *bassidiyome* (ou *bassidiocarpe*).
Eucariote

Les **eucariotes**, c' est des vicantès sacwès ki sont pus avanceyes ki les bactereyes, arkeyobactereyes ey eubactereyes, k' on lome eto procariotes. 

Les mwaissès diferinces, c' est les sacwès ki shuvèt, ki les eucariotes ont, et ki les procariotes n' ont nén :
* des ôrganites ki pårtixhèt l' espåce del celule e sacwantès plaeces, avou tchaeke on spepieus ovraedje, come li nawea (ki contént l' ADN), les mitocondreyes, li reticulom indoplasmike, l' aparey da Golgi, les lissozomes, les perocsizomes, les cloroplasses et vacuyoles po les plantes;
* on citoskelete, bråmint compôzé d' actene et di miyozene;
* l' ådjeu di fé l' indocitoze.
* èn ADN, ki s' dispårti ezès cromozomes sol tins do pårtixhaedje del celule.
* li pårtixhaedje del celule lomêye mitoze ki mete en alaedje les cintriyoles et l' faxhene mitotike.
* ene prôpe secsuwalité, la k' tchaeke tipe secsuel apoite li mitan do materiå djenetike.

Classicmint les eucariotes estént dispårtis e 4 ringnes: *Animalia, Fungi, Plantae* et *Protista*.
Po les troes prumîs, on pout aveur on spepieus definixha. Pol cwatrinme, li ringne des protisses, dj' ô bén, çou ki n' est ni biesse, ni plante ni tchampion, gn a co del divize.

So les dierinnès anêyes, gn a yeu des clapantès avanceyes e sistematike et on-z a polou atåvler on meyeu coxhlaedje filodjenetike des eucariotes.

Ene des dierinnès sintezes, e francès, k' a stî fwaite, c' est l' cene propozêye pa Guillaume Lecointre et Hervé Le Guyader dins *Classification phylogénétique du vivant* (*classifiaedje filodjenetike do vicant*) k' a vudî ås eplaidreyes Belin.
Yebe di troye

thumb|250px|Dessinaedje d' ene yebe di troye

Li **yebe di troye** (on dit eto: li **spigne**), c' est ene plante, assez råle el Walonreye, mins corante ezès waidaedjes di montinnes (did la si no e francès **fno des Ales**). 

 *[[Meum athamanticum]]*

 Ombrelires

## Discrijhaedje
Ele florixh d' ene bele blanke fleur avou des rglatixhances djaenes u måves.

Li plante leye-minme, mins co dpus les raecinêyes ki trimpèt el gote, ça ode ene miete come ene troye.

## Uzaedjes del plante
### Come yebe ås maladeyes
On s' sieve di ses raecenes po les maladeyes (må d' vinte). 

A l' erire-såjhon, i fåt disterer et côper les raecinêyes. On grete d' on costé d' ene tokêye po n' prinde k' ene pårt des raecenes. C' est des grossès rayires d' on bon dmey cintimete.

I fåt adon bén rnetyî les rcinêyes, e lzès frotant comifåt avou ene pitite broushe. Cwand elle sont bén prôpes, on les ctaeye a bokets, 2 a 3 cintimetes longs. On les mete trimper dins on bocå, k' on-z î vude del blanke gote a 40°. Po ene pougneye di raecinêyes, on mete on cwårt di lite di gote.

On leye todi les raecinêyes dins l' gote. Ele purdèt adon ene pus foncêye coleur. Ça s' wåde ad vitam eternam.

Cwand on-z a må l' vinte, u k' on a les trintchêyes, on boet on tchiket d' ene trake, mins nén dpus. C' est seur, et ça gostêye on pô l' troye. Adon, li må est covite evoye.&nbsp;

### Come wårniteure des tombes
On va cweri ene u deus tokêyes d' yebe di troye pol riplanter sol tombe. Li plante florixh en on bea blanc paraplouve, avou do mayta djaene u incarnåt.

Po kel plante rissôrtixhe bén, on meteut del tere di fåde (bén noere) disso l' tombe.

## Sacwantès plaeces el Walonreye la k' gn a del yebe di troye
* å Fraiti, a Straimont
* a Fraiteure
* a Samrêye
* al Viye Såm
* å Grand-Haleu&nbsp;

C' est a rilever ki deus des plaeces la k' gn a cisse plante la si lomèt a pô près parey (Fraiti et Fraiteure). Li Fraiti, c' est on tiene metou nén lon erî del Viere, ene aiwe ki s' va maxhî a Smwès. C' est l' seule plaece k' i gn a del sipigne (et k' on sait bén) so Basse-Årdene (300 a 400 metes hôt). Les cwate ôtes viyaedjes sont sol Hôte-Årdene, 500 a 600 metes hôt.

## Sourdants
Kitridiomicete

Les **Kitridiomicetes**, ou **Kititrides** constitouwèt ene des cwate grandès dvizions do ringne des *Fungi*, ôtrumint dit des tchampions. Li no fwait referince å *kitridiom* (do grec *chytridion* volant dire *pitit pot*), li structeure reclôyant les spôres. Dins les classifiaedjes di dvant, les kitrides (såf les noveas ôres des *Neocallimasticales* et des *Spizellomycetales*) estént metous dins l' classe des *Ficomicetes*, apårtinant zels-minmes al dizo-dvizion des *Micsomicofita*. Dins on pus vî et pus pitit acoird, li terme de *kitrides* fijheut seulmint referince a l' ôre des *kitridiyales*.

Les Kitrides sont considerêyes pal filodjeneye come li pus viye fôme des tchampions, ki les troes ôtes divizions ndè vnèt. **Ene grosse pårt** sont acwatikes, prezints surtout dins les doûcès aiwes. 
I sont saprofites ou parazites, distrujhant li kitene et l' keratene. Leus diferinnès especes ont stî rdispårteyes e cénk ôres (vey li tåvlea). Onk di leus ponts e comon c' est d' aveur des spôres a ene flayale. Li tale ni foime nén on vraiy miceliom. Des especes k' i gn a n' ont k' ene celule.

Kékès especes di kitrides sont kinoxhowes po-z ocazioner l' moirt des rinnes e blocant leus ôrganes respiratweres (fenominne ricnoxhuo dispoy 1998, en Ostraleye et å Panama). 
Des ôtes si plèt ataker å mayisse ou al luzere. 

## Difoûtrinne hårdêye
*Site en inglès so les tchampions kitrides (Chytrid Fungi Online)
Henri Bragard

thumb|150px
**Henri Bragard** (di s' no d' pene, **Fré Matî**, sicrît davance *Fré Mathî do Club Wallon*),  c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Måmdiy.

Il a skepyî li 27 di djanvî 1877, ey a morou come prijhnî des nazis e l' Almagne li 5 di måss 1944. 

Henri Bragard, c' esteut l' neveu da Nicolas Pietkin, et l' continouweu d' ses idêyes. Insi, i s' a batou pol dislaxhaedje del Walonreye Prûssyinne, et après 1919, siconte do raloyaedje des Redîmés Payis a l' Almagne da Hitler.

## Ouve e walon
thumb|Plake sovni del guere di 40 riprindant des vers da sinne
I mousse å Club walon e 1898 (dizo l' no d' pene di «Fré Matî»), et do côp endè divni prezidint (1899). I va adon scrire dins l' «Årmonak del Samwinne», et dins «*[[Li vî Sprewe (gazete)|Lu vî sprâwe]]*», k' il eplaide lu-minme di 1927 a 1931. 

Dedja tot djonne, il aveut scrît ene epopêye “Djerome Savonarole” (1900), mins bråmint avou s' mononke. Çou k' on-z a purade ritnou d' lu, come mwaisses sicrijhaedjes, c' est des nozés ptits arimés, ki si rsintèt des tchansons almandes. C' est po ces arimés la, eplaidîs après s' moirt, kel Hinri Bragard a stî relî dins grosse antolodjeye da Piron.

Pask' i s' a eto bråmint batou pol Walonreye et prinde pårt å Mouvmint walon, il est eto metou dins l' Eciclopedeye do Mouvmint walon.

Hinri Bragard a eto scrît des rimêyès pîces di teyåte : “Royinne des Bwès” (1925), et “On djoû al fagne…” (1939). 

Les scrijhaedjes da Hinri Bragard estént stramés håre et hote. I n' avént måy sitî ramexhnés, disk' e 2008. C' est adon ki l' SLLW va vudî "*[[L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)|L'oeuvre poétique wallonne de Henri Bragard]]*". Li live atake pa ene biyografeye foirt sipepieuse, et on corwaitaedje di ses arimés sicrîts pa Renée Sedyn.

Di s' mestî, il esteut publicisse (do tins del Walonreye prûssyinne), pu, come Bedje, il esteut eployî d' ene societé d' electricité (1925-1940).

## Cronolodjeye di ses scrîts e walon et di s' bataedje politike
Il est ramassé li 2 d' djun 1943 pås Nazis et fwait prijhnî e l' Almagne å camp di Sachsenhausen-Orianbourg. I n' î pasrè nén l' anêye, foirt halotche k' il est des crokes k' il a yeu al guere di 14.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje da Hinri Bragard (so l' Aberteke)
*  dijhaedje d' onk di ses arimés

## Sourdant
Ascomicete

Les **ascomicetes** (e sincieus latén *Ascomycota*) constitouwèt on foirt grand ebrantchmint di tchampions, caracterijhîs pa des spôres fôrmés å ddins d' askes. Emey zels on trouve:
* les moriles,
* les pezijhes,
* les trukes,
* les leyes,
* et sacwantès tchamosseures.
Zigomicete

Les **Zigomicetes** constitouwèt ene des cwate divizions des tchampions actuwelmint ricnoxhowes.
Di taye li pus sovint microscopike, c' est des tchampions a spôres ki n' ont pont di flayales, et ki les celules èn sont nén separêyes pa des clwezons, leu tale estant keunocitike ou sifoné. I dvèt leu no a leu mode di mopliyaedje, ki s' fwait pa issogameye avou fôrmåcion di zigospôres (do grek *zugos* = cope). On distingue troes grands ôres di Zigomicetes:

* Les *Mucorales* : pa des côps parazites di l' ome (adjints di zigomicozes); c' est å pus sovint des tchamosseures, dins bén des cas foirt impôrtants po l' industreye tchimike ou farmaceutike. Kékes djinres : *Mucor* (nombreusès espèces come li *poy di tchet* des froumadjes), *Absidia*, *Rhizopus*.
* Les *Endogonales* : abondants dins les teres, i vikèt e simbioze avou bråmint des plantes dizeutrinnes.
* Les *Entomoftorales* : parazites di plantes et d' biesses.
Oyon o/ou

L' **oyon O/OU**, c' est on foninme foirt corant e walon, et assez bén erîlé, “O” so Nameur, di Lidje et al Bijhe et å mitan del Basse Årdene, “OU” sol Coûtchant walon et l' Årdene nonnrece. 

Eto, c' est l' lete **O** k' a stî relîte e rfondou.

## Egzimpes ALW
Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est l' mot **' (Mape [[ALW]] **1**, 25). A cåze do son **S** walon  - li [[picård]], li [[tchampnwès]] et l' [[gåmès]] ont **T** (''croûte'') come li francès -, li [[disfondowe]] ''crousse'' va  come ene banane å Coûtchant et a Nonne des payis d' Lidje et d' Nameur, ki sont l'  istorike do walon. On rtrouvrè ci dispårdaedje la po toplin des ôtes oyons do walon.

== Ôtes mots avou l' foninme O/OU ==
 
*  / **'.
*  / **'.
*  / **'.
*  / **' (notule [[A.L.W.]] 3.57).
* [[betchete ki-|co-]] / **' :  / **',  / **'.

## Les spårdaedjes avou ene rastrindowe sitindêye po O
* Mitan-mitan : 
**  / *pouye*. Dins l' djivêye des motîs do walon, on trouve Cînè et Bastogne avou Lidje (poye), Bive-Transene avou Nameur-Tchålerwè (pouye).
**  / *fouyî*. Dins l' djivêye des motîs, on trouve Bastogne et Bive-Transene avou Lidje, Cînè avou Nameur-Tchålerwè.
* "O" fok al coine Bijhe-Levantrece.
** 
** 
**  (mape A.L.W. 1.42.).
Ces cognes la (avou "O") ont stî relîtes come rifondowes. On dit k' on prind des sorwalondes. Mins les parints sont rfondous avou "OU" , , . On dit k' i gn a candjmint d' voyale.

## Sourdants etimolodjikes di l' oyon O/OU
* voyale latene O : *fodicare* (foyî), *totus* (tot), *pro* (po), *folium* (foye).
* voyale latene U (ou) : *pulla* (poye), *crusta* ().
* fornaiviante voyale gayele O / OU : coye, hoye.

## Alére
* L. Remacle, *[[La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600]]*, p. 78 (po cwand l' sourdant est on O latén).

## 
Mape crosse / crousse
Robot (volant)

On **robot**, c' est ene volante bombe ki les Almands ont tchessî so l' Inglutere et so l' Beldjike al fén del guere di 40.

On les loméve les V1, les V2 (*Vergeltungswaffe*, åre di rvindje I & II)

Les robots estént rimplis avou totès sôres di bokets d' fier ki spitént pattavå cwand i petént, on pô come les chrapnels.
 
*Li mot "robot" a eto [[:Wikt:robot|des ôtes sinses]].*
 
## Istwere des robots
Les prumirès volantès bombes ont toumé so Londe dins l' nute do doze å traze di djun 1944.

Disk' å cwénze di djun al shijhe, on n' a pus rén veu ni etindou. Mins li cwénze di djun al nute, les Almands ont cmincî li longue riguilete di lançmint d' robots. So nén co vint-cwatre eures, deus cint volantès bombes toumît so Londes et dins les cénk samwinnes ki vont shuve, i gn årè dipus d' troes meye ki vont scheure so cisse veye la.

## Hårdêye difoûtrinne
* Les robots (E. Pècheur).
Yebe ås maladeyes

thumb|Live da Boxus so les yebes ås maladeyes
Ene **yebe ås maladeyes** (on dit eto : **passe-méde**), c' est ene plante ås viertus werixhreces. 

On s' endè sieve po médyî des mås des djins et des biesses.

## Bokets del plante k' on s' endè sieve
* agnon : feu d' li.
* raecinêye : yebe di troye.
* foyes : tiyoû, pilé, såvadje pilé.
* schoice : sint-bwès, djaeyî, så.
* poes : sint-bwès, purnale.
* seuve : beyôle.

## Maladeyes k' ele riwerixhèt voltî
* mwais didjeraedje : pilé, såvadje pilé, gote di purnale.
* må d' vinte : yebe di troye.
* matchureas, catåres : pilé, såvadje pilé.
* rapuraedje do coir : djus d' beyôle.

## Les [[motlî]]s des nos walons des yebes ås maladeyes
* Bastin, Joseph (Abbé) *[[Live so les plantes do Payis d' Måmdey|Les plantes dans le parler, l'histoire et les usages de la Wallonie malmédienne]]* (rahouca E9 dins l' djivêye des motîs do walon).
* Boxus, Robert, *[[Les yebes ås maladeyes del Walonreye (motî)|La flore médicale wallonne]]* (rahouca G89).
Ridaedje R/L

Li **ridaedje R/L**, c' est l' candjmint d' son do son L eviè li son R, u årvierdimint.

On s' end abaitixh åd triviè des disfondowes d' on minme mot, u inte les scrijhaedjes d' asteure et les vî scrîjhas.

Ci passaedje la est foirt åjhey e walon, a cåze d' on prononçaedje rôlé do R, k' esteut foirt corant disk' å 20inme sieke.
 
## Manaedjmint do ridaedje R/L pa les rfondeus
Dins li rfondaedje do walon, li ridaedje R = L a télcô stî ritnou, télcô nén.

### Egzimpes di rfondaedje avou L
* Pus lådje oyowes: .
* Sorwalondes: .

### Egzimpes di rfondowes avou R, k' ont des disfondowes avou L
*  (*cèlîhe*).
*  (*bèlike*)
*  (*plandjêre*)
*  (*mèrde*, mins ).

## Li ridaedje R/L et l' etimolodjeye.
### Kékès egzimpes.
* bodje latén alnus, disfondowes *ornia* (), no d' Aiwe : Ôrnô.
### passaedje d' on bodje avou L a on mot avou R
*  => .

## Ôtes ridaedjes vijhéns
### Ridaedje L/R
* (rofondowes) , 
* (dosfondowe) 
### Ridaedje R/Y
Après cossoune :
 => ;  

## Dins des ôtes langues
E basse, les R sont rôlés come e castiyan. Mins gn a bråmint des cåzeus francès k' el prononçnut avou on screpé R come e francès. 

## 
 esplikêyes sol ridaedje R/L (dins l' grosse croejhete Hendschel, tot dischindant a "R")
Noveye-dilé-Bastogne

**Noveye-dilé-Bastogne** (F. *Noville*, so plaece: *Novèye*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bastogne.
* Limeros del posse :
** asteure : **6600**.
** davance : **6655**.
* limero diyalectolodjike : B 19.
* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî

*I gn a des [[Noveye|ôtès plaeces]] ki s' lomèt Noveye.*

## Hamteas
* Fwè.
## Istwere
A l' Ofinsive da Van Rouchtete, gn a yeu  ût omes di Noveye k' ont stî fuziyîs.
## Hårdêye difoûtrinne

* Racontaedje di l' Ofinsive da Van Rouchtete d' ene pitite båshele ki s' catchive dins ene cåve a Fwè
Cawete -ake

Li **cawete -ake** est ene cawete foirt råle e walon. 
 
Kékès egzimpes : coviake, pelake.
 
On l' ritrouve dins sacwants calcaedjes Walake.
Nicolas Pietkin

thumb|100px|left|Nicolas Pietkin 
 
**Nicolas Pietkin** a skepyî e 1849 ey a morou e 1921. C' esteut on scrijheu et on studieu do walon. C' est lu k' a-st enondé li disfindaedje do walon (et do francès) el Walonreye Prûssyinne, siconte do ''Kulturkampf''. 

A moussî a l' SLLW e 1902. 

Di s' mestî, il esteut curé a Zôrbrôte, la k' il dmoré disk' a s' moirt.

C' esteut l' mononke et li scoleu da Henri Bragard.

## Vicåreye et scrijhaedjes
E 1882, il amonte, avou Hubert Scius, l' Årmonak walon del samwinne.

E 1898, il enonde les Måmdiyins a askepyî li Club Walon. Si no d' pene å Club, c' esteut **Fré Antoenne** (Fré *Antône*), mins i sinéve å pus sovint ses scrîts "Club Walon" u n' nén siner do tot, di cåze del hagnûlisté do govienmint prûssyin siconte del tuzance walone.

Insi, i va scrire des viyès tchansons foclorikes bråmint e walon ("Ronde del Sint-Djhan", "Li ptite mazete"). Mågré k' i n' mete nén s' no, c' est bråmint li k' a adjinçné on live di tchansons siné Olivier Lebierre «Li lire måmdiyinne»", eplaidî e 1901. Il a scrît eto des tchansons ene miete politikes. Li pus cnoxhowe est kécfeye : "C' est des canayes, fré Hinri". C' est lu eto l' oteur, avou Guillaume Boket, di "Todi walon", l' îme del Walonreye prûssyinne. 

Da sinne eto, des bokets eplaidîs plik plok, des ratournaedjes e walon, des arimés ("Onk n' est nén l' ôte"), des arimés rlidjeus ("Céncweme") et des arimés lirikes come "Li dierin tchaplet".

Pietkin a ossu scrît des fåves e prôze ("Li leu et li rnåd", "Les rivnants marôdeus"). 

Aveut-st apontyî on sistinme d' ortografeye do walon måmdiyin (*Système d' orthographe pour le wallon malmédien* (1899). 

E 1904, Pietkin sicrît on live e francès : *La germanisation de la Wallonie prussienne*. Avou ç' live la, on pout dire k' il a fwait del sociolinwince divant l' lete.

## Ricnoxhance
thumb|Plake del Bibioteke Nicolas Pietkin a Måmdey

On lyi a fwait on monumint a Zôrbrôte, e 1926. Mins ci-cial fourit avatchi e 1940 pås Nazis, pu rbasti e 1957.

Dispu 2000, li bibioteke do Club walon d' Måmdey poite si no. Gn a eto ene rowe a s' no a Zôrbrôte et a Lidje.

## Nicolas Pietkin eyet l' politike prûssyinne "Kulturkampf"
Cwand il a yeu stî lomé priyesse e 1875, Cola Pietkin end a nd alé bouter foû payis, po s' schouwer erî del politike oficire. Il ala ezès Bas-Payis. 

I n' rivénrè k' e 1877. Come i dnéve li comunion e catchete, il a yeu des rujhes avou les otorités.

Il a stî lomé curé a Zôrbrôte e 1881 mins ricnoxhou fok e 1889.

Nicolas Pietkin n' esteut nén on rezistant direk ås Prûssyins. Il aveut minme fwait ene sitrofe di rawete po-z ecinsî l' Kaizer dins "Walon todi". Mågré çoula, i fourit aresté 1914 et macsådé.  I esta-st evoyî å camp d' prijhnî d' Elzenbôre. Laddé, gn aveut des prijhnîs rûsses; il a aprins l' rûsse po djåzer avou zels. 

A Zôrbrôte, i djheut messe e walon, e francès u en almand; i fjheut catruceme e walon, et dnéve des scoles di francès ås grandès djins, foû-z eures.