open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nôbe boloe

Li ou **nôbe boloe** u **nôbe boloe** u **cepe**, c' est on magnåve boloe, onk des meyeus tchampions des bwès del Walonreye. 

Eto, il est foirt ricwerou pa les cnoxheus. 

## Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on bea arondi tchapea, 8 a 20 cm lådje.

Li coleur pout aler do clair bron a ene miete pus foncé.

Å cmince, il est sovint rcovrou d' ene blanke pelete. Ci-ciale endeva, mins lait des rmanance d' on blanc ourlet. Po cmincî, ci-ci est lisse et setch. Après, i dvént crås ey ene miete glumiant cwand i fwait crou.

Les pôres et les tubes sont blancs po cmincî. Adonpwis, i divnèt djaenes, et pu vert olive.

Il a on stocaesse pî, brun clair, blocnass å cmince et pu adon cilindrike, mins rinflé pa padzo. 

Li tchå a ene blanke coleur pus brune dizo l' pelete. Elle est bén spesse et dmorer bén deure. Elle est vite molonêye, ca elle sawoure ossu ås molons et ås lumçons.

Il a ene doûce odeur di noejhete.

thumb|Djonnes boloes k' on lome cobén "boutchons d' tchampagne"

## Vicaedje
thumb|åbsoneu k' esplike li biyo-soce do boloe nôbe (a hintche) et do faw (a droete)
I vént å pî di bråmint d' sôres d' åbes (faws, tchinnes, sapéns), k' il est a biyo-soce avou zels. On l' trouve totes sôres di grands bwès. 

Il es codåve del fén d' l' esté disca l' fén d' l' erî-såjhon. 

## Eployaedje
C' est on foirt bon tchampion k' on pout mougnî crou ou cût. 

On è pout fé des wekes.

On l' pout minme wårder souwé, sins piede si sawourance.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a, avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Hodîster

**Hodîster** (prononcî so plaece *Houdîstè* u *Odîsté*, fr: *Hodister*), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rindeu, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse: **6987** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ma 32**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
Bolet å rodje pî

Li **bolet å rodje pî** est on magnåve tchampion foirt corant k' on rescontere dins tos les bwès. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on bea tchapea emisferike (5 a 20&nbsp;cm), bén e tchå, di coleur brun-toubak, avou des rodjåsses taetches ki plèt esse djaene-olive a plaeces, avou des tubes djaene-olive ki bleuwixhèt e divnant pus vî, avou des féns pôres rodje-sonk divnant orandjes et pu djaene-orandjé, ki bleuwixhèt cwand on les djond, avou on spès djaene-orandjé pî fenmint cabolé di rodje  (3-15x2-5cm). 
Li tchå di coleur djaene vif est spesse et dmeure bén deure mins bleuwi foitmint a l' côpe et pu passe å rodje sombe on moumint pus tård. Ele n' est nén sovint atakêye pa les molons.
Il a ene doûce odeur.   

I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' fén d' l' erî-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on bon tchampion k' on pout mougnî après aveur pris l' précôcion di l' bén cure (ledjirmint tocsike crou).

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Graevî (pexhon)

On **graevî** u **wairon**, c' est on ptit pexhon foirt corant dins les ris, et ki sieve d' amoice.

 *[[Phoxinus phoxinus]]*

## Li graevî dins l' lingaedje walon
### Tos les nos walons des graevîs
* 

### Dins les ratourneures
* 

### Dins les såvadjes nos

Li mot "graevî" est reployî come såvadje no des dmorants di :
* Rmagne
* Viyance
Eciclopedeye do Mouvmint walon

L' **Eciclopedeye do Mouvmint walon** c' est ene eciclopedeye, e troes tomes, eplaideye e francès (*Encyclopédie du Mouvement wallon*) pa l' Institut Jules Destrée et ki relît totes les djins k' ont ovré pol ricnoxhance del Walonreye politike, del fén do 19inme sieke disk' a 1980.

L' eciclopedeye a-st ossu tos les evenmints impôrtants dins l' voye di l' otonomeye walone, eyet des årtikes so les diferins pårtis politikes ou mouvmints k' ont stî impôrtants a on moumint ou èn ôte.

Å totå i gn a 6.600 intrêyes, so cåzu 1.800 pådjes so les troes tomes.
Tchaeke tome muzeure 24,5 x 29,7&nbsp;cm, avou des coviete cårtonêyes di plinne toele.
Li contnou d' l' eciclopedeye a stî eto eplaidî so plake lazer

* 1î tome (A-E), rexhou l' 15 di måss 2000, ISBN 2-87035-017-1
* 2inme tome (F-N), rexhou l' 15 di decimbe 2000, ISBN 2-87035-019-8
* 3inme tome (O-Z), rexhou l' 21 di djun 2001, ISBN 2-87035-021-X
* plake lazer, rexhowe li 28 di måss 2003, ISBN 2-87035-028-7

## Difoûtrinne hårdêye
Prezintaedje di l' eciclopedeye do Mouvmint walon sol waibe di l' Institut Destrée
Tiesse-di-moenne

Li **tiesse-di-moenne**, c' est on tchampion-åbusson ki, estant djonne, a on grand gros rond pî avou on ptit pontou tchapea, .

Ça fwait k' i n' fåt nén cweri foirt lon po sepi dou çk' on a stî trover s' no.  

## Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea a foxhlete (5 a 25&nbsp;cm) et ene pitite ponte å mitan, di coleur bedje, avou des blankès lames serêyes ki dschindèt so s' grand et rond pî.  
Il a ene blanke tchå ki dmeure bén deure et dvént minme filandreuse tot divnant pus vî.   

I vént al tere e grands cekes (ronds d' sôrcire) dins les pateures et les bwès a foyes nén trop spès, d' å mitan di l' årire-såjhon disk' ås prumirès djalêyes. 

## Eployaedje
C' est on bon tchampion cwand il est codou et mougnî tot djonne et sins s' pî.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Blanke lepiote

Li **blanke lepiote**, c' est on tchampion k' on rescontere sovint dins l' yebe des pateures, des pelouzes ou a l' orire des bwès.

## Discrijhaedje

Tchampion (5-10 cm) fôrmé d' on bombé tchapea ki s' asplatixhe po divni cåzu tot plat et minme d' aveur ene pitite foxhlete; k' est lisse et soyeus mins pout aveur des ptitès schayes; cwand il est setch est blanc si tintant di coleur tchå ou ocre-crinme pâle.
Li bulbeus pî k' a l' minme coleur (2-8x1-1,5&nbsp;cm), divént djaene cwand on l' djond (come li tchapea); poite on stroet et fråjhûle kitaeyî anea k' end est distaetchî.
Les blankès lameles divnèt rôzé-pâle avou l' ådje.
Li tchå est blanc-peur et dvént ene miete djaenixhante ossu cwand on l' djond. Elle est foirt sipesse et pout aveur djusk' a 1&nbsp;cm å mitan. 

I n' sint nén grand tchoi et n' a pont d' gosse mårcant.   
I vént å mitan d' l' årire-såjhon dins l' yebe des djårdéns et des pateures, a l' orire des bwès et minme li long des voyes.
  
## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî mins **i gn a on foirt risse del confonde avou des especes epwezonêyes**.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
Polipôre del beyôle

Li **polipôre del beyôle**, c' est on polipôre foirt corant ki n' vént k' so les beyôles k' ont stî coixheyes ou ki sont malådes u flåwes. 

## Discrijhaedje
C' est on tchampion k' a l' cogne d' ene drompeure ki vénreut foû di l' eschoice ou d' ene crompire. Il est rascovrou d' ene fene brunåsse pelete. Cwand i crexhe, on n' direut on spès tchapea, 6 a 20 cm lådje, ki rshonne a on rno. Adon, i lyi vént on fås pî e-n erî; li boird s' arondit, s' aspexhit, et fé on bourlet å dzo.
 
Il a ene tinre blanke tchå ki s' adeurit rade, et divni come do boutchon.

## Eployaedje
C' est on tchampion k' on n' magne nén, poy k' il est come do lidje. 

Dins l' tins on s' endè sierveut po rawijhî les lames di raezoe al båbe.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Boloe odant l' ramonasse

L' **boloe odant l' ramonasse** est on pitit tchampion foirt comon ki vént dins totes les sôres di bwès et d' teréns. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on tchapea (1 a 8&nbsp;cm) e fôme di ptite clotche avou on boton å mitan, di coleur rôze-lila  passant pa li violé, li gris-violé ou seulmint li gris-påle, avou des lames gris-blanc a rflets lila, foirt espåcêyes, arondeyes sol pî (adnêyes), on blanc pî (5-8x0,3&nbsp;cm) roed, fråjhûle et fistuleus, tot nou et lujhant. 
Si tchå est foirt tene et mole.
Il a ene foite odeur di ramonasse et ene saveur âke.   

I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' erî-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on tchampion ledjirmint tocsike ki pout provoker des troubes didjestifs loyîs a des troubes sicopatikes (i contént des derivés d' indole).

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:  
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips : *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encylopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler : *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaefffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
Vireu

**Vireu** (pron. *Vîreu*, F. *Vireux*), c' est deus viyaedjes del Walonreye di France :
* Vireu-Molén, metou sol hintche erive di Mouze
* Vireu-Walran, sol droete erive

Gn a k' on seu limero diyalectolodjike da Bruneau: **Br 10**
Polipôre ås peletes

Li **polipôre ås peletes** est on polipôre a tchår elastike et coriace ki vént so les bwès a foyes vicants ou moirts. 

## Discrijhaedje
Ci tchampion la a l' fôme d' èn asplani rognon di coleur brun-djaene. Il est rascovrou di rîlêyes di ptitès peletes brun-foncé. E crexhant, li tchampion rishonne a on bea evantay

I fwait 5 a 60 cintimetes di lårdjeur.
 
Il a ene sipesse blanke tchå k' a ene foite odeur di farene.

## Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout magnî djonne (pus tård i dvent deur et nén åjhey a djerer).
Boloe des frizés

Li **Boloe des frizés** est on tchampion foirt comon e Walonreye. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on glumiant tchapea vert-di-gris (3 a 7&nbsp;cm), sovint pus foncé å mitan, k' a on boird gårni di blankès flotches neyeyes dins del glaire, avou des lames.
Si bleuw-vert pî (5-9x0,5-1&nbsp;cm) bén e tchå est tot gårni ossu di ptitès blankès cadukès flotches, a-st èn anea k' est mimbraneus et glumiant.
Ses lames di coleur bleuw-pâle divnèt brun-rodje avou ene miete di violé, sont assez serêyes et ene miete echancrêyes so l' pî.
Si tchå est di coleur blanc-pâle et n' a pont d' odeur bén pårticulire.

I vént al tere dins tos les bwès, dins les foyes, li lon des pazeas, di l' esté a l' fén di l' årire-såjhon. 

## Eployaedje

C' est tchampion ki n' est nén consideré come tocsike mins k' est d' si télmint mwaijhe cwålité ki ça n' våt nén les poennes di s' risker a l' mougnî.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Niemen (aiwe)

L' aiwe di **Niemen** (litwanyin: *Nemunas*; bielorûsse: (*Nyomane*); polonès: *Niemen*; almand: *Memel*; suwedwès *Njemen*) est ene des grandès aiwes di l' Urope Levantrece, ele prind sourd el Belaruss et cori so 937 km åd triviè del Litwaneye divant d' s' aler egoliner el Mer Baltike nén lon d' Klaipeda.
L' aiwe di Niemen sieve di frontire, e des plaeces k' i gn a, inte l' Oblast di Kaliningrad (redjon rûsse, k' esteut dins l' tins li Prûsse Levantrece) eyet l' Litwaneye.

Dins les aiwes ki vnèt s' agoliner dins Niemen, li pus grande c' est li **[[Neris (aiwe)|Neris]]**. 

Les pus grandès veyes so Niemen sont Hrodna (Belaruss) eyet Kaunas (Litwaneye).
Armégnî

**Armégnî** (F. *Harmignies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Mont.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon *Hermo* (pitit no Herman), avou l' cawete latene -iacus (da Herman).
Vîs scrijhas: *Harminiacas* (868), *Harminium* (868), *Harminiacum* (931). 

## Industreye
Grosse cimintreye, *Les Ciments d'Harmignies*. I fjhèt do foirt rilomé blanc cimint. Il atchtèt do cawolin e l' Årdene (Transene, Libin).

## Referinces eyet sourdants
Cawete -eye (no d' plaece)

Li **cawete -eye des nos d' plaeces** provént del cawete laténe *-iacus*, ki vout dire da (Tibî Meyî). Gn a ene cåkêye di nos d' plaece ki sont basti inla el Walonreye.

Li bodje pout esse eto on cmon no come "mont" (did la: Montneye).

E payis d' Lidje, li cawete dimeure -eye.

E payis d' Nameur et e Coutchant Walon, ene divént -iye (Wegniye).

E payis picård, li cawete -eye n' est pus si veyåve, et dvént kécfeye -î (Armégnî).

Li **cawete -eye des nos d' plaeces** provént del cawete laténe *-iacus*, -*iaca*, ki vout dire : da (Tibî Meyî), amon Tibî Meyî. 

Li bodje pout esse eto on cmon no come "mont" (did la: Montneye). 

Gn a ene cåkêye di nos d' plaece ki sont basti inla el Walonreye.

Li cawete -eye si rescontere eto dins des nos d' payis (Roumaneye, Rûsseye). Elle n' esteut waire riwalnijheye 

Li cawete -eye des nos d' plaeces ni si scrît avou l' betchfessî ey (**-eye**), ki si ele si dit insi dins l' payis (dabôrs, so l' payis d' Lidje, (Djoupeye), u tot astok (Måmdey). E payis d' Nameur et e Coutchant Walon, ele si scrît disfondowe : (Wegniye).

E payis picård, li cawete -eye n' est pus si veyåve, et dvént kécfeye -î (Armégnî).

Ezès aschates walon picård, on halkene co : Tuyiye
Maîsiéres

**Maîsiéres**, ubén e Feller «** Minziére **» (F. *Maisières*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Mont.

thumb|Li "Rilai des vweturîs" - Acwarele di Marie-Claire Lefébure|centré

## Etimolodjeye

Li no d' Maîsiéres vént do latén *maceria* ki vout dire "meurs, bâtisse, rwenes".

## Istwere

E 1821, on a metou on camp militaire po les canonîs so les brouwires di Maîsiéres.
E 1967, so l' minme camp et so le bokets d' teréns vijhéns (127 ha) on-z î a metou l' SHAPE.

## Populåcion sorlon les anêyes
* 1801: 1.080 djins
* 1910: 1.536 djins
* 1961: 1.897 djins
* 1976: 2.432 djins

## Referinces eyet sourdants
Glin

Plaeces ki s' lomèt **Glin**:
* Glin-dlé-Mont, el province do Hinnot, rbané avou Mont.
* Glin-dlé-Lidje, el province di Lidje, ribané avou Lidje.

Aiwes:
* Aiwe-di-Glin, aiwe ki s' egolene dins Ambleve ås Troes Ponts.
Pire castinne

thumb|Ene bele tåve avou del bleuwe pire
Li **pire castinne** u **bleuwe pire**, c' est ene pire castinnixheuse, foirt rilomêye el Walonreye.
Castinne

thumb|Mostras di des sôres di pires castenixheuses
Li **castinne**, c' est ene sôre di rotche avou bråmint del tchåsse divins. 
 
Dins les **rotches castenixheuses**, gn a li pire castinne, li ptit grani eyet li pire di måle.
 
Les teréns metous so castinne sol boird bijhrece di l' Årdene, on les lome li Calistinne.
 
Po l' etimolodjeye et les vî(s) scrijha(s), riwaitîz dins l' esplicant motî.

Cwand gn a del castinne dins l' tere, on pout vey des castenixheusès fômes.

## Sôres di castinne, sorlon si viyesse
* castinne devonyinne : ele dene ene sôre di noer måbe, foirt edurant. 
* castinne carbonifere : ele dene li ptit grani.
Pitit grani

Li **ptit grani**, c' est ene sipiyåve pire inte li grani eyet l' castinne. Li ptit grani, s' a fwait do trevén carbonifere.

## Sacwantès [[pirreye]]s del Walonreye la k' on saetche å ptit grani
* dins les cårires di Spontin.
Cårire

[thumb|280px|Cårire do [Province do Hinnot|Hinnot, Sougniye.]]
thumb|cårire e l' Amerike
Ene **cårire**, c' est ene plaece k' on saetche ås pires u a des ôtès rotches, u a des teres å minrais, a l' air libe. 

## Motlî
Èn ovrî d' cårire si lome on **carioteu**. 

## Ôtes sôres di cårires
* cårire di pires u pirreye, inte di zeles les pirreyes å tawea.
* cårire di såvlon u såvnire.
* cårire di croye u croyire.
* cårire di cawolin.
* cårire d' arcôze.
* schayire.

## Ricweraedjes sol motlî walon des cårires
* A. Carlier : *Glossaire de [[Måtche-dilé-Scåssene|Marche-lez-Ecaussines]]* (rahouca "O51" dins l' djivêye des motîs do walon.)
* Laport, G., *Au pays de l'Ourthe et de l'Amblève, la carrière de granit, le tailleur de pierres* (rahouca E74).
* Prevot, Jean-Louis, *Les carrières du Condroz oriental* (rahouca E79).
* J. Germain, *Les carrières à [[Spontin]]* (rahouca C11).

##
Pirreye

[thumb|Li mwaisse pirixheu, posteure metowe a [Lîssin (viyaedje)|Lîssin avou s' plake e walon]]
Ene **pirreye** u ene **pirire**, c' est ene  cårire k' on î saetche ås pires.

Èn ovrî d' pirreye si lome cobén on **pirixheu** u **carioteu**.

*Les mots "pirire" et "pirreye" sont mo corants, dins les [[pire (toponimeye)|nos d' plaeces del Walonreye]].*

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:pirire|pirire]]" et "[[:Wikt:pirreye|pirreye]]".*

## Sôres di pirreyes
* pire a basti.
* grani
* pitit grani
* pire castinne

## Kékes mots d' carioteu :
* foû-rotche

## Situdia so les mots walons des carioteus
* Les cårires di Spontin (J. Germain).
Garvane

thumb|Tchamp d' poes d' souke
Li **garvane** ou **poes d' souke**, c' est on gros djaene poes, mo soucré, ki vént d' ene påwionacêye ki crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Cicer arietinum]]*.

 Påwionacêyes

## Motlî
L' ewalpeure des feves si lome  (ou «» ou «» ou «»). Les minmes mots alèt po les ptits poes et les grossès feves.

Drovi ciste ewalpeure la si dit  ou . 

## Discrijhaedje
thumb
thumb|''Cicer arietinum noir''
C' est ene plante 50 cm hôte, ki dene des  poyowès cossetes avou deus poes dins tchaeke.

## Couteure do poes d' souke
On pout semer des poes d' souke :
* plin tchamp: al volêye u a royes (onk a onk u å semoe).
* e coûteure en astaedje
** dizo olivîs.
** dizo les vegnes.
** dizo amandîs.
** dizo les poes d' Trouk (Tourkeye).

E l' Afrike bijhrece, on l' seme e moes d' fevrî. I n' fåt nén k' i plouve cwand il a flori. I lyi fåt troes moes po esse presse. 

On l' råye al mwin, come les lintiles, cwand les hotches snt co on pê vetes. 

Dinltins, on l' bateut avou les tchvås kel pestulént. Asteure, on l' bate avou ene pitite machine a bate ki va sol tracteur. I rind 12 saetchs a l' ectåre. Ci n' est nén mirabilå, mins gn a waire yeu d' relijhaedje al leccion po cisse plante la.

Èn ectolite peze 72 a 80 kg.

## Sôres di poes d' souke
* les djaenes: les pus corants (on les lome les rodjes dins sacwants payis).
* les blancs: gn a ene sôre tunizyinne, pus grosse et bén relîte, ki rind bråmint mî. Ele cût pus rade ki les ôtes.
* les noers (pus råles).

## Li garvane come amagnî.
thumb|Risplitchaedje des poes d' souke

Li poes d' souke est vindou setch, u e boesses.
Po s' endè siervi po magnî, s' il est setch, on l' doet risplitchî, dj' ô bén, fé schiper inte ses doets ene pitite fene blanke pelete.
On l' pout magnî coût dins do boure u dins d' l' ôle.

E l' Afrike bijhrece, on les mete tot ronds dins ene boune cråsse sipesse sope k' on lome *harira*, avou des bokets d' tchå, des oûs. C' est l' amagnî tipike del disdjune, tins do cwareme muzulman. 

## Po sognî les biesses
On lzî pout dner les ranxhes, les ptits k' on n' vind nén, et les poes d' souke zels-minmes, si l' martchî est fayé. 

On pout sognî les åmeas al laxhe, les vatches a laecea, les pourceas, les tchvås avou. Gn a dipus d' cråxhes divins ki dins les ôtes poes. Gn a 22 åcint d' blandoûs, çou k' est foirt ritche.
Veye-so-Inne

**Veye-so-Inne** (la-minme *Vile-sur-Ène*; fr: *Ville-sur-Haine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou El Rû, el province do Hinnot. 

[thumb|Pavêye di [Mont (veye)|Mont]]
thumb|Levåve pont sol «tchenå do Cinte» (''èl canâr'')
thumb|Li minme, a l' anuti
[thumb|Li viyaedje veyou d' [Avrè]]

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **7070**
** Di 1969 a 1977: **7041**
* Limero diyalectolodjike: **S 33**.
* Arondixhmint: Sougniye
* Lingaedje do payis: picård polant esse rimetou avou les walipicårds.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént direk do latén «Villam super Hainam».

## Istwere
Foirt vî viyaedje k' esteut ddja ocupé do tins di l' ådje do fier.
Do tins des Francs il aveut stî dné a l' abeye di Sinte-Wådrou d' Mont et pu passer dins les mwins des familes *de Ville*, *Roeulx*, *d' Avesne* et *de Croyî*. 

Tot å lon di l' istwere, Veye-so-Inne a cnoxhou bråmint d' batayes, di piyaedjes et d' sacadjes do fwait ki c' esteut on passaedje sitratedjike po les årmêyes (i sufit d' vey tos les refoircîs tchesteas, bastimints et grossès cinses d' avår la po s' è rinde conte). 

## Economeye
L' agricoûteure et l' aclevaedje ont lontins stî les deus seus ritches sourdants economikes do viyaedje et sont eco pratikés ådjourdu.

Ci n' est ki bråmint pus tård k' on-z î a drovou des tchåfors, deus bressenes, ene soucreye, ene cimintreye, ene verreye ey ene fabrike di prodûts tchimikes. Tot ça a målureuzmint clôs asteure et Veye-so-Inne a rdivnou on pitit viyaedje trankile.
Asplani polipôre

L' **asplani polipôre**, c' est on tchampion foirt comon ki vént so les stos di to les åbes (pus rålmint so les åbes vicants). 

## Discrijhaedje

Foirt grand tchampion avou on lådje et aplani tchapea (10-60 cm) di blanke coleur et d' fôme ronde å cmince et ki dvént bedje a brun-maron, k' atrape ene crosse tote lisse et boslêye avou on boird blanc tot e divnant pus vî.
Li tchå deure et ligneuse brun-maron a brun-foncé est sovint marbrêye di blanc. Si spexheur est ewale al longeur des tubes.
Les féns blancs pôres divnèt bruns avou l' tins ou cwand on les djond.   

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on n' mougne nén et ki n' a pont d' eployaedje.
I parazite foirt dandjreuzmint tos les åbes avou s' metchante blanke pourixheure k' intere djusk' å cour di ces-ci et lzè fé disperi.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:  
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips : *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaefffner: *Le guide des champignons'' (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
Noere oraye di tchet

Li **noere oraye di tchet** est, come si blanke couzene, on tchampion foirt corant del famile des elvelacêyes. 

## Discrijhaedje

Tchampion (3-10 cm) fôrmé d' on gris-foncé a noer tchapea, avou ene fôme di sele ou ene conformåcion pus ou moens cafougneye ou lobêye, avou on gris pî k' a des parfondès royes so tote si hôteur. 
Li tchå est tene, ridjide, elastike et sins odeur. 
I vént al tere ossu bén dins les clairs et frexhs bwès a foyes (pus rålmint dins les sapéns) li long des pazeas, ki dins l' yebe, les håyes et les hourleas des pateures.
On l' trouve di l' fén del bele-såjhon djusk' a l' fén d' l' erî-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî (tocsike crou) après aveur pris l' précôcion di l' bén cure et di taper å diåle l' aiwe k' a siervou a l' cure.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
Linse

**Linse** (fr: *Lens*, nl: *Lens*) est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|Eplaeçmint del comene el province do Hinnot

* Dimorants: 3.891 (2004)
* Arondixhmint: Mont
* Sitindêye: 49,42 km²
* Dinsité: 78,73&nbsp;djins/km²
* Band d' Linse: Linse avou Båfe, Cambron-Sint-Vinçant, Lombijhe et Montgneye-dilé-Linse.

## Istwere

thumb|Linse - "L' etan do vî molén" - Acwarele da Marie-Claire Lefébure

## Economeye
Grossès cinses di culteure, avou bråmint del betråle a souke.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Nassogne

Li **Grand Nassogne** (minme ortografeye e francès), c' est ene comene rebanêye del Walonreye, el province do Lussimbork.

right|125px
thumb|Eplaeçmint Nassogne

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 4.886 (2004)
* Limero del posse: **6950**
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
* Sitindêye: 11,96&nbsp;km²
* Dinsité: 43,73 djins/km²

## Ban d' Nassogne
* Nassogne (viyaedje)
* Ambli
* Binde (viyaedje) (Bande (viyaedje))
* Forire
* Grune
* Harsin
* Lesterni
* Masbor
** Moirmont (Masbor)


Nassogne JPG01.jpg|Nassogne minme
2001 - 'Les Goffes à Nassogne' - Marie-Claire Lefébure.JPG|Les Gofes


## Monumints eyet rlomêyès plaeces

### [[Nassogne (viyaedje)|Nassogne]]
* Eglijhe Sint-Monon, k' a-st on bea rilicaire di Sint Monon.
* L' Ermitaedje Sint-Linåd: Levêye di rotche ki sopoite ene tchapele foirt simpe, astampêye å Midi do viyaedje. Il a stî ocupé djusk' å 17inme sieke pa des ermites.

### [[Forire#Avey|Forire]]

### [[Grune]]
 Grune

### [[Masbor]]
* Eglijhe di pire di stîle neyo-gotike do cmince do 18inme sieke.

## Evenmints
Li *Porcession des rmouwaedjes* assaetche ene flouxhe di djins vnant priyî Sint Monon po-z aveur ene proteccion so totes les djins et les biesses del cinse et-z aveur ene bele såjhon dins les tchamps et les culteures.

## Grands Nassognårds
* Adrien de Premorel, k' a dmoré å viyaedje di 1919 a 1935. Ci fourit on grand scrijheu d' lives e francès sol nateure et les såvadjès biesses.
* Richard Heintz, k' a dmoré au viyadje di 1926 a 1929. Il aveut vnou li prumî côp a Nassogne e 1895. Ci fourit li grand pinte di l' Årdene. 
* Alain Hubert, grand alpinisse et esplorateu (traviersêye des pole Nôr et pole Sud, mont Evresse…).
* Joseph Bily, sicrijheu e walon, k' a stî ossu directeur di l' Aisse del Tuzance.

## Adjermelaedjes
* Nassogne est adjermelé avou l' comene francesse di Martel-e-Lot (France).
* (Forire est adjermelé avou Edegem)

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Joseph Bily
### Ricwereus sol walon
* Jean-Pol Grandmont, né-natif di Forire, oteur do Motî d' Forire et di mwints fotografeyes eplaideyes so Wikipedia.
### Eredjistrumints
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Julie Leboutte avou l' accint d' après Nassogne pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene
* waibe FREELANG la k' on pout trover po rén '''li dierinne modêye do motî d' Forire'''.

## Pî-note
Tricolome odant l' savon

Li **tricolome odant l' savon** est on tchampion ki pout aveur bråmint di diferinnès coleurs. On l' trouve e ptits tropeas dins tos les bwès.  

## Discrijhaedje
Li tchampion a on tchapea di coleur verdåsse, djaenåsse ou brunåsse avou l' mitan sovint pus sombe.
Fenès blankès lameles avou on riflet di coleur verdåsse, foirt espåcêyes.
Sitipe (8-15x1,5 cm) ene miete vintrou ou e fôme di fizea, di tinte pus påle ki l' tchapea et ene miete rôzé so l' bas di si stocaesse rond pî.
Sipesse blanke tchå ki rôzi doûçmint a l' air, avou ene foite odeur di savon divnant pus tård iyodêye et ene saveur ledjirmint poevrêye.
I vént so tos les teréns di l' bele a l' erî-såjhon.  

## Eployaedje
On n' li mougne nén a cåze di s' gosse foirt pårticulî.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Bolet al djaene tchå

Li **bolet al djaene tchå** est on magnåve tchampion foirt corant k' on rescontere dins tos les bwès. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on tchapea emisferike (4 a 10&nbsp;cm), di coleur bedje a brun-bistre, avou ene cuticule a crevådes dins les kénes on pou vey li rodjåsse tchå, k' a des longs tubes djaene-olive bleuwixhant ledjirmint e divnant pus vîs et des djaene-påle pôres ki bleuwixhèt cwand on les djond, avou on fén djaene-baron pî a fenès coisses, fenmint cabolé ou roylé di rodje. 
Li tchå est a dmey mole et di coleur baron foirt côrsé. Ele bleuwi ledjirmint.
I n' a cåzu pont d' odeur et a on doûs sawoura.   

I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' fén d' l' erî-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî mins i n' est nén di prumire cwålité a cåze di s' manke di consistince et d' personalité.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Bleu tchampion

Li **bleu tchampion**, c' est on bea pitit magnåve tchampion des bwès. 

*Li bleu tchampion est diferin do [[bleu pî]] (*Lepista nuda*).*

## Discrijhaedje

C' est on tchampion avou on ptit tchapea bleu violé vif, 7 cm lådje, k' a on pitit refonçmint ene miete pus clair å mitan.

Pa padzo, il a des lådjès lames, bén espacêyes.

Si grand rond pî est foirt coriant.

Li dzeu do tchapea divént djaene brun tot setchixhant, mins les lames dimorèt bén violêyes.

Il a ene mince tchå di violêye coleur ki node bon et ki gostêye doûs.
  
I vént al tere dins les seurès teres, so les troufires ou les mosseas des sapéns, di l' esté et di l' erî-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on magnåve tchampion avou on bon gosse.

Mins on-z a trové k' i ritneut foirt li radiactivité. Eto, on conseye di nel magnî k' on côp u deus so l' anêye. On n' magne nén s' pî ki n' passe nén åjheymint l' estoumak (deur a didjerer).

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a mo des racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Pacsile erôlêye

Li **Pacsile erôlêye** est on tchampion foirt corant k' on rescontere dizo tos les bwès. 

## Discrijhaedje

Tchampion avou on rond tchapea (2 a 25&nbsp;cm) cwand il est djonne et tot divnant pus vî si disrôle et atrape ene fôme d' ene sôre d' etonoe avou ene pitite bosse å mitan et on boird netmint erôlé, bén e tchå, di coleur brun-canele a brun-ocracé, avou on stipe cilindrike (4-10x0,2-3cm) ki s' alårdji e fôme di bulbe padzeu l' pî. 
Li tchå di coleur djaene est mole et crouwe. Il a ene saveur ledjirmint aigrulete et n' a pont d' odeur si ç' n' est pas des côps l' odeur dol tere.   

I vént al tere dizo tos les åbes mins avou ene preferince mårkêye po les beyôles et les plopes (dou çki pout esse foir grand) di l' esté å cmince di l' årire-såjhon. 

## Eployaedje

C' est on tchampion foirt tocsike a l' estat cru. Puzieurs cas di griyeus epweznaedje et minme di moirt d' ome ont stî constatés.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Sitipe

E biyolodjeye on lome **sitipe** (do latén *stipes*, tidje) li mwaisse tidje, ligneuse, des plantes  a coxhlaedjes eyet des foudjeres sins ramås pa dzo; eto li mwaisse aessi do pî di sacwantès plantes et tchampions.
Spôre

On **spôre** (no ki vént do grec *Spora* vlant dire "simince") est on ptit coir riproducteur, a ene ou sacwantès celules, ki pout dner veye a on novea specimen, sins mezåjhe di fecondåcion.
Li **spôrulåcion** est li no dné a l' accion di låtchî des spôres pol riprodujhaedje.

Les especes vicantes si rprodujhant pa spôres sont les tchampions, les mosseas, les fetchires eyet des sfwaitès plantes, eyet sacwantès especes di protozowaires (k' on lome les *spôrozowaires*).
Carbone

|}
Li **carbone** (do latén *carbo, carbonis*, "tcherbon") c' est èn elemint tchimike del troke des nén metås, d' essegne atomike **C**, limero atomike 6 eyet masse atomike 12,0107.

On l' trouve dizo sacwantès fômes dins l' nateure a l' estat combiné et k' on trouve ossu dins tos les coirs vicants; c' est l' elemint essinciel do tcherbon. 

Li carbone est on bon cdujheu electrike, i broûle tot dnant ene boune tcholeur et c' est on bon riducteu. 

I gn a deus sôres di carbone cristalijhî, li diyamant eyet l' grafite.
Diyocside di carbone

thumb|right|200px|Diyocside di carbone

Li **diyocside di carbone** (on dot eto: **gaz carbonike** ou **anidride carbonike**), c' est on gåz, di formule tchimike **CO<sub>2</sub>**, ki vént do metaedje-eshonne do carbone avou l' ocsidjinne.

## Mwaissès piceures
C' est on gåz ki n' a pont d' coleur, k' est pus pezant k' l' air (d = 1,52), ki pout divni likide pa pression et ki n' broûle nén.

Co a pus basse timperateure, i pout prinde et divni del nive carbonike.

## Produjhaedje
Li gaz carbonike est prodût på broûlaedje do tcherbon et di tos les prodûts del petrole, li travayaedje (fermintåcion) des likides et l' respiraedje des djins, des biesses et des plantes.

## Role e l' ecolodjeye
Li CO2 est l' prumî des resserants gåz.
Protozowaire

On **protozowaire** c' est on vicant organisse ki n' a k' ene seule celule, eucariote, ototrofe ou eterotrofe.
Il ont å dvins del celule tos les organites celulaires, pa côps eto des valvules di pulsaedje (1 ou 2) et des organes fotosinsibes.

I bodjèt avou des flayales, des cis, ou des seudopodes (come les amibes).

Poy k' i polèt bodjî, il ont stî metous dins l' ringne des biesses. Did la, leu no (do grek *prôtos*, prumî, et *zôon*, biesse: prumioûlès biesses).

Les protozowaires sont sovint veyous come èn ebrantchmint do ringne des biesses.

Les protozowaires sont diferins des microbes, et des tchampions.
Sporofôre

thumb|sacwants spôrofôres; li miceliom, c' est les féns fis agritchîs al tere k' i gn a å dzo do pî; gn a èn anea sol ci d' hintche

Li **sporofôre** u **carpofôre**, c' est l' boket des tchampions k' est foû tere, et ki poite les spôres po l' plante si poleur mopliyî. 

Li sporofôre est fwait d' on **pî**, d' ene **tiesse** (on dit eto :  **tchapea**), et co kécfeye d' èn **anea**.

Li boket do tchampion k' est dins tere, c' est l' miceliom.
Aske

Ene **aske**, e sincieus latén *ascus* (do grek *askos*, outre) c' est li celule mere des spôres des tchampions ascomicetes.

Tchaeke aske a ût ascospôres, askepyîs pa on pårtixhaedje di celule pa meyoze shuvou d' on pårtaedje pa mitoze. 
Les askes låtchèt leus spôres tot sclatant; cwand ene des askes siclate, çoula fwait sclater les ôtès askes do minme ascocarpe.

Les askes sont-st eployêyes dins les laboratweres pol situdiaedje do processus di meyoze, paski les cwate celules prodûtes pa meyoze sont bén aligneyes, eyet tot candjant li djene k' ecôde li coleur des spôres, les biyolodjisses polèt åjheymint studyî les fortrevåtchaedjes djenetikes et ds ôtes fenominnes.
Miceliom

Li **miceliom** (e sincieus latén *mycelium*), c' est li pårteye vedjetative — come li raecinêye — d' on tchampion. C' est par la k' i s' nourixh. C' est eto l' miceliom ki poite les carpofôres, èn ôte sistinme di mopliyaedje des tchampions, cwand vént l' såjhon del maturité.

thumb|Dimey rond d' macrale 

Li miceliom dimeure å pus sovint catchî dzo tere, veyanmint k ' il est fwait di tot féns fis kistramés totavå dzo tere ou ôte sopoirt ki l' tchampion vént dzeur.

Li pî eyet l' tiesse e cogne di tchapea des åbussons, k' on est afaiti a vey, sont li structeure di reproduccion des tchampions ascomicetes eyet bassidiomicetes, et n' fjhèt nén pårtêye do miceliom.

Li miceliom pout crexhe e si spårdant di tos costés, u aler tot droet, u aler tot droet, et tot d' on côp, bihairder (aler e coisse) disk' a tant k' i toûne di 360 grés d' ingue et rtrover les prumîs tchampions k' ont bouté foû: ça va fé on **rond d' macrale**.

## L' ovraedje do miceliom dins les ecosistinmes

Les micelioms sont eto foirt consecants dins bråmint d' ecosistinmes, la k' il amidrèt l' abruvaedje di bråmint des plantes, et les aidî a pomper leus nutrimints. Les micelioms des tchampions vont eto "diner leu côp d' mwin" dins l' pourixhaedje des bokets d' plantes, et fé l' ansinaedje de teres. 

Eco ôte tchoi: les micelioms fabricnut do diyocside di carbone, et li rlåtchî dins l' air, po les plantes s' endè siervi.

## Ådje di sacwants micelioms

Li miceliom des tchampions pout covri ene lådje sitindêye. Insi dins les anêyes 1990, on-z a dischovrou k' on site avou des *Armillaria gallica*, avou ses clônes, si spårdeut so 15 ectåres, avou ene masse protoplasmike di 10.000 kg eyet ene ådje di 1.500 ans; des analijhes d' ADN ont mostré ki c' esteut l' minme ADN, dj' ô bén l' minme tchampion, so tote li stindêye (Smith et al., 1997). Avou cisse grandeur e ciste ådje la, li *A. gallica* est li li pus grande et li pus viye vicante sacwè sol Daegn.
Yesse

thumb|frisse yesse
Les **yesses** (on dit eto les **leyes**, les **leveures**, les **lidjes**), c' est des tchampions a ene celule ki candjèt l' souke e-n alcol, ou ki fjhèt lever les påsses di farenes. 

C' est, dabôrd, onk des mwaisses ingredyints pol fabricaedje del bire et do pwin. 

## Sincieus lomaedjes
* No e sincieus latén : *Ascomycetae*
* Mwaisse djinre :  *Sacharomyces spp*

## Yesses a pårt et lewin
 «leyes di bire»
El leveure di bressene, ki sieve a fé del bire.

 «yesses di boledjî»
Pol pwin, i s' adjixh di stoks a pårt di *[[Saccharomyces cerevisiae]]*, diferins des cis k' on prind po fé del bire.

 «lewin»
Todi pol pwin, si on wåde on ptit boket del dierinne cûtêye, i pout rsiervi pol påsse k' on va prusti sacwants djoûs après, paski les yesses s' î åront mopliyî : c' est çou k' on lome li **[[lewin]]**.

## No dins des ôtes lingaedjes
* almand: *Hefe*.
* flamind: *gist* minme sitok etimolodjike kel walon *guesse*?).
* francès: *levure* (minme sitok etimolodjike kel walon *leveure*).
* inglès: *yeast* (minme sitok etimolodjike kel walon *yesse*).
* arabe: *xhamira*.

## Nos e walon
* **[[:Wikt:guesse|guesse]]**
* **[[:Wikt:leveure|leveure]]**: ki fwaite *lever*; c' est si stok etimolodjike la ki l' pupårt des lingaedjes romans eploynut.
* **[[:Wikt:leye 2|leye]]** (prononcî *lîye* a Forire)
* **[[:Wikt:lidje 3|lidje]]**: djeu d' mots: «Ké novele a Lidje? A Lidje c' est des bounès lidjes mins ele sont foirt tchires» (omonimeye avou l' no del veye di Lidje; li mot est eto omonime avou *[[:Wikt:lidje 1|lidje]]* (=libe).
* **[[:Wikt:yesse 2|yesse]]**

## Sourdants
Rexhe waide

thumb|rexhe waide e moes d' octôbe, e l' Årdene 

Li **rexhe waide** (on dit eto: **waide di tchvå**, "båbe di gade"), c' est ene sôre di fenaesse, avou des gros florins ki pout esse semêye come four.

 *[[Dactylis glomerata]]*

## Discrijhaedje del plante
C' est ene vicaesse fenaesse, ki pout crexhe 1 mete 20 hôt, foirt cortants dins les tchamps, les , les bwès, les s. 

Les foyes sont stroetes, et nén .

Li tiesse est fwaite di  tertotes tournêyes do minme costé.

## Semaedje po do four
Li rexhe waide vént bén ene miete pattavå, sol castinne (Fåmene), come dins les les fagnes Zôrbrôte, u sol såvlon. Elle edeure li froed et l' setchresse. Mins dins ces mwais payis la, elle est bråmint pus rexhe, did la si no. 

Ele vént l' mî ezès bons payis (payis d' Hêve), so des holès teres.

S' elle est semêye po fé ene waide, avou des ôtès fenaesses, ele ni vénrè bén kel troejhinme anêye. Semé å måss, ele rexhe ene des prumires. E (Roman Payis), ele pout ddja flori e moes d' djun. El fåt fåtchî a ç' moumint la, ca après, ele divénrè bråmint pus deure et rexhe et .

Li four di rexhe waide est do bon four, ki fwit 50 UF ås 100 kilos setchs, mins, come les ôtès fenaesses, gn a waire di blandoû dvins (6 gr di sognantès proteyenes å kilo setch).

## Nos dins des ôtes lingaedjes
* Inglès : *Orchard grass, cocksfood*.
* almand *Knaulgras*
* Itålyin *erba mazzolina*

## Pî-notes