open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oû-l'-Pitit

**Oû-l'-Pitit** (la-minme *Ôr-Pëtët*, Fr. *Orp-le-Petit*), c' est on hamtea d' Oû-l'-Grand.

Gn a ene eglijhe.

Gn a eto on ri lomé *Marep*.

Hinri Lerutte î a passé ses vîs djoûs.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins li [[:Wikt:Oû|splitchant motî]].*
Tripe (amagnî)

Del **tripe** (on dit eto : do **bodén**), c' est ene tchårcutreye fwaite avou do sonk et des dispouyes di pourcea, metowe, å cmince, dins ses boyeas. Adonpwis, dins des boyeas d' fén plastike.

On stitchive li maxhåd d' sonk et d' dispouye dins les boyeas avou on  u .

Gn a del blanke tripe, del noere tripe et del vete tripe.
Gade (toponimeye)

thumb
Pådje so les nos d' plaeces del Walonreye a vey avou les **[[gade]]s et les boks**. 

## gade
* Djimbe : li Pont des gades.
* Mont-Sint-Wubert : Rowe del gade (*rue del gatte*)

## bok
* Anloe :li Trô do Bok (*Trô<SUP>n</SUP> du Bouk*), ki c' est purade li trô do Verbok.
Edouard Ries

**Edouard Ries**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 16 di djulete 1922 et k' a morou li 16 di djanvî 2002. Il esteut d' Bertogne.

Il a cmincî a scrire diviè 1980, divins "L' Avni do Lussimbork".

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Hårdêye difoûtrinne
Ene waibe avou ses scrijhaedjes
Joseph Baccus

**Joseph Baccus**, c' esteut on scrijheu et on bouteu pol walon. 

I skepyî li 23 d' avri 1923 et mora li … (diviè 2008 ?). 

Il esteut del Viye Såm.

Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes"

Di s' mestî, il esteut fotografe.

## Cårire pol walon
Il a cmincî pa fé do teyåte e walon.

Diviè 1995, il a-st askepyî ene copinreye al Viye Såm. Il esteut eto del soce Nosse lingaedje, et nd esse si prezidint diviè 2005.
Il a scrît dins sacwantès gazetes e walon : Coutcouloudjoû, Li Rantoele, Singulîs eyet Nosse lingaedje.

C' est lu, avou, k' a-st eplaidî François Warnotte.

Gn a on long responda d' lu dins les cassetes Mahin.
Blanke tripe

Li **blanke tripe** (on dit eto **blanc bodén**), c' est del tripe k' est blanke di coleur.

Elle est fwaite sins sonk, avou des mietes di pwin.

C' est èn amagnî walon, copurade d' après Lidje.
Noere tripe

Li **noere tripe** (on dit eto : **noer boudin**), c' est del tripe classike fwaite avou beacôp do sonk, k' est noere di coleur.

C' est ene des pus viyès cråxhreyes kinoxhowes.

Li bouyon d' noere tripe, c' esteut foirt bon come sope, k' on magnive voltî avou des viermiceles. Copurade s' i gn aveut ene tripe ki s' dismantchive divins tot cujhant. (Et cwand n' aveut nole ki schiréve, on ndè trawéve ene en esprès). Les djins alént dmander ås botchîs li bouyon d' tripe, cwand i ndè cujheut. Zels, les botchîs, el fotént evoye.

On mete do lård avou l' sonk. Åresse, c' esteut ene des manires po les botchîs ès mete cwite do lård k' il avént d' trop. 

Li noere tripe, i nel fåt nén moure trop fene. On voet voltî les gros bokets d' lård divins. 

Po-z assåjhner, on mete do poeve, do sé et del såriete. Li såriete pout esse riplaecêye pal mariolinne.

## Sourdants
Tripe

* tripes (boket do coir, dins l' vinte)
* tripe (amagnî) (boudin)
** blanke tripe
** noere tripe
** vete tripe
Vete tripe

Del **vete tripe** (on dit eto del **tripe al djote**, do **vete bodén** u **vert bodén**), c' est del tripe fwaite avou des djotes.

C' est èn amagnî walon, metans ene especialité d' Oû-l'-Pitit.
Tchivå

thumb|Tchivå d' trait bedje
thumb|Tchivås årdinwès dins l' nive

Li **tchvå**, c' est ene biesse ås tetes avou cwate pates, et å coron, on seu doet, rascovrou d' on shabot. Il a stî aclevé aprume dins les payis del Mîtrinne Azeye diviè li 8inme meynaire divant Djezu-Cri.

No e sincieus latén : *Equus caballus*.

Insi les tchvås sont les près-parints des ågnes. I s' polèt mopliyî avou; et ça dene on moulet. 

*Li tchvå leyî s' no a sacwants [[tchivå (toponimeye)|nos d' plaeces el Walonreye]].*

## Motlî

Li frumele d' on tchvå si lome ene  (pus rålmint, ene , ene ); ene djonne cavale ki n' a nén co poûtné si dit ene .

Li måye ki potche sovint les cavales si lome on . Dinltins, li ci k' aveut on roncén tournéve les viyaedjes avou s' biesse; on l' loméve li . 

Li djonne d' ene cavale si lome on polin ou poûtrin; cwand ele li fwait, on dit k' ele .

## Uzaedjes do tchvå
Gn a les tchvås d' trait et les tchvås d' coûsse. On ls eploye :
* po saetchî les ekipaedjes.
* come biesse di guere et des djindåmes.
* po fé des coûsses.
* po fé des seroms.
* po s' amuzer
** Fantazia

## Kinoxhances do tchvå
### Antomeye
Les djonteures do tchvå ont tertoes on no; inte di zeles li djeret, li bolet, li pasturon, li djno.

Les tchvås sont les seulès biesses a saveur hiner do cou (piter tot tapant les deus pates di drî e-n erî e minme tins).

## Raeces di tchvås
* Tchivås d' trait
** Li Braibançon
** L' Årdinwès
** Li Petchron
* Tchivås d' coûsse
** L' Arabe
** L' Arabe-båbe
** L' Inglès

## Mopliyaedje
Cwand l' cavale est e tcholeurs, on dit k' ele ****. Adon, el fåt miner **a roncén** oudonbén **si fé covri pal (på, do) roncén**.

## Maladeyes des tchvås
 Maladeyes des tchvås

## Hårdêye divintrinne
* Maladeyes des tchvås

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecses e walon so les tchvås (so l' Aberteke).
Marionete (discramiaedje)

* marionete di bwès (popinete di bwès, po on teyåte d' efants)
* marionete (fôraedje) (four, luzere, avoenne dressîs et loyîs ådzeu)
Pårtixhaedje administratif do Marok

Pådje sol **Pårtixhaedje administratif do Marok**

Li Marok est pårti e redjons, pu e provinces.

Vocial li djivêye des provinces, avou leu côde

*MA-AGD "Agadir"

*MA-BAH "Ayit Baha"

*MA-MEL "Ayit Melloul"

*MA-HAO "El Hawouz"

*MA-HOC "El Hoceyma"

*MA-ASZ "Assa-Zag"

*MA-AZI "Azilal"

*MA-BEM "Beni Mellal"

*MA-BES "Ben Sliminne" (*Ben Slimane*)

*MA-BER "Berkinne"

*MA-BOM "Boulmane"

*MA-CAS "Cazablanca" (Li Blanke Veye)

*MA-CHE "Chawene"

*MA-CHI "Chichawa"

*MA-HAJ "El Hajeb"

*MA-JDI "El Djadida" (Li Nouve Veye)

*MA-ERR "Errachidiya"

*MA-ESI "Swira" "Eswira" (*Essaouira*)

*MA-FES "Fess"

*MA-FIG "Figuig"

*MA-GUE "Guelmim"

*MA-IFR "Ifrinne" (*Ifrane*)

*MA-JRA "Jerrada"

*MA-KES "Kelaat Slarna"

*MA-KEN "Kenitra"

*MA-KHE "Xhemissete" (*Khémisset*)

*MA-KHN "Xhenifra" (*Khénifra*)

*MA-KHO "Xhouribga" (*Khouribga*)

*MA-LAP "Laarache"

*MA-MAR "Marakech"

*MA-MEK "Mekness"

*MA-NAD "Nador"

*MA-OUA "Warzazate" (*Ouarzazate*)

*MA-OUJ "Woujda" (*Oujda*)

*MA-RBA "Rabat-Salé"

*MA-SAF "Safi ("Asfi")

*MA-SEF "Sefrou"

*MA-SET "Settate"

*MA-SIB  "Sidi Bennour"

*MA-SIK "Sidi Kacem"

*MA-SIF  "Sidi Ifni"

*MA-TNG "Tandjî"

*MA-TNT "Tane-Tane"

*MA-TAO "Tawounate"

*MA-TAR "Taroudane" (*Taroudant*)

*MA-TAT "Tata"

*MA-TAZ "Taza"

*MA-TET "Tetouwinne" (*Tétouan*)

*MA-TIZ  "Tiznite"

Loukîz eto : Provinces do Sara coûtchantrece.
Stith Thompson

**Stith Thomson** a skepyî li 7 di måss 1885 ås Estats Unis ey î a morou li 13 di djanvî 1976. I poite li no d' famile di s' mame, ki provneut d' Suwede.

C' esteut on mwaisse foclorisse, k' a scrît des monceas d' sincieus papîs dins ç' tchamp la. 

Il a cmincî on rindjmint des fåves do vî vî tins k' a stî po divni li Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, rilomé e l' Urope et pattavå l' Daegne.
Antti Aarne

**Antti Aarne** (di s' plin no **Antti Amatus Aarne**) a skepyî li 5 di decimbe 1867 ey a morou li 2 d' fevrî 1925. 

C' esteut on foclorisse finlandès. 

Il a cmincî on rindjmint des fåves do vî vî tins, eplaidî pol prumî côp e 1910. Cist ovraedje la a stî recråxhî pa Stith Thompson po divni li rlomé "rindjmint des fåves da Aarne et Thompson".
Théodule Delogne

**Théodule Delogne**, c' est on rcwereu sol foclore del Walonreye.

Il eplaida-st on live : *L'Ardenne méridionale belge*, ki vuda e 1915. C' est dandjreus ç' live la ki dna s' no a l' Årdene nonnrece, ene sitindowe estudieye e l' diyalectolodjeye do walon.

Il a ene rowe a s' no a Yåle.
Léon Marquet

**Léon Marquet** a skepyî al Rotche li 15 di nôvimbe 1919 et mori li 16 di djun 2018 a Spå.

Il a studyî a l' Univ di Lidje.

C' est on rcwereu sol foclore del Walonreye. Copurade li payis del Rotche, et eto so les diguijhmints do cwarmea d' Måmdey.

Il a-st eplaidî, avou Alfons Roeck on live so les fåves do vî vî tins del Beldjike : *Légendes de Belgique*.

Di s' mestî, il esteut prof di flamind et d' inglès a l' atenêye di Spå.

## Sourdants
Li Rotche

**Li Rotche** (la-minme : *Lu Rotche*, bén pus sovint dins ene fråze : **aL Rotche**  u ; F. *La Roche-en-Ardenne*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province

## Ban deL Rotche
* Li Rotche (veye)
* Baissin
** Vecmont
* Hive
* Les Haleus
** li Grand Haleu 
** li Ptit Haleu
* Ortô
* Såmrêye
** Li Mayni dlé L' Rotche 
* (divinltins so Marcour)
** Ciele

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe del soce di racsegnes po les tourisses
* Waibe del Måjhon des tourisses

## Sourdant
Li Rotche (veye)

**Lu Rotche** (la-minme : *Lu Rotche*, bén pus sovint dins ene fråze : **aL Rotche**  u ; F. *La Roche-en-Ardenne*), c' est èn c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

thumb|Panorama del veye, veyowe do Coûtchant

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **6980** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ma 42**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Rotchwès, Rotchwesse. 
** Sipotaedje: les Carotchîs.


0 La Roche-en-Ardenne 050518 (8).JPG
La Roche-en-Ardenne_090529 (1).JPG‎ 
Château de La Roche-en-Ardenne 050518 (8).jpg 
M10 Achilles facing forward.jpg
Li Rotche Aiwe d' Oûte.jpg
Li Rotche panorama Nonne.jpg


## Rilomés Rotchwès
* Léon Marquet îa skepyî.
* Li mame da Jules Feller esteut did la.

## Sourdants
Codjowaedje wespiyî

Les **viebes del sôre di wespiyî**, c' est des viebes del 3inme sôre avou deus cossounes al fén do bodje. 

Avou l' cawete di codjowaedje -yî, di cåze del rîle des troes cossounes, i fåt d' tote foice ene ristitcheye voyale, ki c' est todi "i".

Ces viebes la si codjowèt pår come les cis del deujhinme sôre del cogne di criyî.

## Sacwants egzimpes
* cwåcsiyî
* fådriyî
* rimerciyî
* sidårniyî
* torbiyî
* wespiyî
Blanke-Oraye

**Blanke-Oraye** u **Gribåmont-dlé-Tchonveye** (la-minme ***Blantche-Orèye***, Fr. *Blanche-Oreille* u *Blanchoreille*), c' est on hamtea d' Tchonveye.

Lomaedje des djins : **Blantchoreyî**, **Blantchoreyresse **  (Fr. *Blanchoreillois(e)* )

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

*Gn a eto [[Sint-Medåd|èn ôte Gribåmont]].*

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou sol grand-rote Palijhoû-Bietris.

## Istwere
Dins l' Dutcheye di Bouyon, Gribåmont u *Blantche-Oreye* esteut onk des cwate-z ecårts del mwaireye di Tchonveye, avou Åcrumont, li Sårt et Ofagne. 

## Sourdants
Rima ås ptits nos

On **rima ås ptits nos**, c' est èn arimé, avou des foirt courts vers, ki fwaiynut rimer ene tote coûte fråze, pa côp sins viebe, avou on ptit no.

I s' fwaiynut voltî avou des ptits nos walons.

## Egzimpe di rimas ås ptits nos e walon

:Kéne afwaire, Houbert
:Iy! Meliye !
:N' a rén ki broûle, Rawoûl !
:Disk' a pus tård, nonård !
:Elle est kine, Bertine !
:T' es trop ptit, Hinri !
:T' as ene bele tchance, Merance !
:Disk' a dmwin, Firmin !
:S' i fåt, i fåt, Linåd !
:Louke a tes djonnes, Polône !
:Fonce, Alfonse !
:Ké bazår, Djåspår !
:Pus vite, Dadite !
:C' est on macté, Bernabé !
:Kéne måle, Tchåle !
:Kéne biesse, Nenesse !
:T' es-st èn ome, Lolome !
:Ki t' es bele, Adele !
:Dimane trankile, Camile !
:Ké laid piou, Aernou !
:T' as bourdé, Doné !

## Ôtes egzimpes
* Pinse tu, Lulu ! 
* *Distinkioz*, Bruno !; distinkyîz, Meliye !
* Mondju todi, Louwis !
* Djusse, Ogusse !

## Egzimpes e francès
* *Relax, Max*

## Sourdants
La Wallonne

* Li Walone (gazete) (*La Wallonne, revue trimestrielle*)
* Li Walone (soce) (*La Wallonne, Société Royale Littéraire*)
## Discramiaedje
* Walones (rivuwe) (*Chronique de la Société de Langue et de Littérature wallonnes*)
Maladeyes des tchvås

thumb|passaedje do touwea d' avala a on tchvå
Pådje moennrece so **les maladeyes des tchvås**

Les maladeyes des tchvås polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiyèt.

## Rindjmint sorlon les cåzes
### cåzes fizikes
* Les clepaedjes
* les trintchêyes

### cåzes tchimikes
* Epweznaedjes å sconte-coccidyins

### virûsses
* Li pesse des tchvås
* Li må d' araedje
* Li rinopeumoneye des tchvås
* L' incefalite do Nîl coûtchantrece

### bactereyes
thumb|må d' warot
* Les goûmes (*[[Strepococcus equi]]*)
* Li må d' warot et l' må d' hanete (boursite des boûsses sereuses, des côps d' èn enindjaedje pa *[[Brucella abortus]]*)

### [[formagnant]]s
* Les ronds viers
* L' abronemôze
* les rognes
* les waerbeas do stoumak
* les waerbeas do crås boyea


Tchivå abronemôze.JPG|tchivå dandjreus avou d' l' abronemôze, médyî på tchvalî å bleu d' metilinne
Tchivå abronemôze rifwait.JPG|riwerixhant 15 djoûs après médiaedje a l' ivermectene
Moulet crås boyea foû waerbeas.jpg|waerbeas do crås boyea (a on moulet)


### må-tournaedje do coir
* Li maladeye do londi

### magnants mås

* melanôme å blanc tchvå

### nén cnoxhowès cåzes
* maladeye des waides (*Grass sickness*)

## Rindjmint sorlon les organes
### Maladeyes del pea
* Li habronemôze
* les rognes
### Maladeyes des tchås et des oxheas
* Les clepaedjes

### Maladeyes do cervea et des niers
* Li må d' araedje
* L' ecefalite do Nîl coûtchantrece
* Li maladeye des waides (*Grass sickness*)

### Maladeye do sistinme respiratwere
* Li matchurea des tchvås

### Maladeye do sistinme didjestif
* paralizeye do farink
* trintchêyes
Matchurea des tchvås

Li **matchurea des tchvås**, c' est ene maladeye des tchvås cwand i fwait froed. 

## Senes del maladeye
Les rascråwés sont fayés et cacames; si n' magnèt i pus; i tossèt (on setch tossa); et il ont del nåze k' elzî court foû do muzea. Il ont sovint ene foite five (40-41°C)

## Cåzes del maladeye
Li prumire cåze pout esse li froed u on virûsse respiratwere des tchvås (gripe des tchvås, rinopeumoneye des tchvås). Mins ç' côp la, gn a des bactereyes ki s' î vnèt stitchî ki ça pout esse : 
* *Streptococcus zooepidemicus*, li microbe des gômes
* *Corinebacterium spp.*
* *Actinobacillus equi*
* *Bordetella bronchiseptica*
* *[[colibacile|Escherichia coli]]*
* *[[pasturale|Pasteurella spp.]]*
* *Pseudomonas aeruginosa*
Maladeyes des bedots

thumb|Moraedje gris do cervea a èn agnea
Pådje moennrece so **les maladeyes des blankès biesses (bedots)**

Les maladeyes des bedots polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiyèt.

## Rindjmint sorlon les cåzes
### cåzes fizikes
thumb|rompeure sidjrece a ene berbis
* Li fototinrûlijhaedje
* Les rompeures
* Li pîtin

### cåzes tchimikes
* Epweznaedjes
* Li fototinrûlijhaedje

### virûsses
* Li five del vå do Rift
* Li cocote
* Li må d' araedje
* Li bleuwe linwe
* Li tronnaedje des agneas novea-nés ("*Border disease*")
* Li pesse des bedots et des gades
* Les prindåves botchrês ås bedots
* Li clavea
* Li crantche do nez ås berbis

### bactereyes
* Li mamite al grangrinne
* Li listeriôze
* Li peumoneye ås pasteureles
* Les tocsiboylites (eterotocsemeyes, moirts subites)
** Li foetite grangreneuse
** Li schite å sonk des agneas
* Li maladeye ås crexhioûles froumadjreces (linfadeneye froumadjrece)
* Li pîtin

### [[formagnant]]s
thumb|kisse idatike so foete et sol peumon
* Li tournisse
* Li dewlôze do foete
** foetite grangreneuse
* li kisse idatike sol foete et l' poemon (trova d' otopseye u d' abatwer sins maladeye do vicant)
* les protostrongues

### må-tournaedje do coir

* Li tocsemeye des berbis plinnes
* L' ipocalcemeye des berbis

### Mancances dins l' amagnî
* Li roedeur des agneas

## Cancers
* Li crantche do nez ås berbis

### Maladeyes nén bén esplikêyes
* Li moraedje do gris do cervea

## Rindjmint sorlon les organes
### Maladeyes di tot l' coir
* Li tocsemeye des berbis plinnes
* L' ipocalcemeye des berbis

### Maladeyes do sistinme didjerrece
* Li cocote
* Li bleuwe linwe
* Li pesse des bedots et des gades
* Li foetite grangreneuse
* li kisse idatike sol foete (trova d' otopseye u d' abatwer sins maladeye do vicant)

### Maladeyes del pea
* Les volantès plokes ås bedots
* Les prindåves botchrês ås bedots
* Li maladeye ås crexhioûles froumadjreces (linfadeneye froumadjrece)

### Maladeyes des tchås et des oxheas
* Li roedeur des agneas

### Maladeyes do [[pés]]
* Li mamite al grangrinne

### Maladeyes do cervea et des niers
* Li må d' araedje
* Li tournisse
* Li listeriôze
* Li hosmint di l' agnea noû-skepyî (*Border disease*)
* Li moraedje do gris do cervea

### Maladeyes do sistinme pixhrece
* Pire e pixha

### Maladeye do sistinme respiratwere
* Li peumoneye inzotike des bedots
* Li crantche do nez ås berbis
* li kisse idatike sol peumon (trova d' otopseye u d' abatwer sins maladeye do vicant)
Listeriôze

thumb|Li microbe del listeriôze
Li **listeriôze**, c' est ene maladeye des djins ki l' cåze, c' est ene bactereye k' on lome *Listeria monocytogenes*.

Mins l' maladeye sait ossu avinde bråmint des sôres di biesses (pådje tote seule)

## Minêyolodjince
C' est on må k' on n' voet nén sovint, et c' est purade les ptits påpåds et les viyès djins ki l' hapèt. Ucobén les cis ki prindèt des droukes po baxhî li response do coir ås microbes.

I s' pout atraper avou des froumadjes di berbis u d' gade ki provnèt d' cinses k' ont l' maladeye. Eto avou del crowe tchå u del cene magneye djusse edoirmowe (nén cûte assez).

## Cognes del maladeye
Gn a cwate sôres di cognes clinikes:
* li listeriôze del feme ki ratind. Elle pout piede l' efant.
* li listeriôze des påpåds, djusse sikepyîs.
* li listeriôze do cervea.
* li listeriôze des boyeas.

Li listeriôze est pus sovint ene pûne po les acleveus. Loukîz a : listeriôze des biesses.

## Sacwants minêyes
Gn ava ene minêye e l' Espagne e moes d' awousse 2019, a cåze di tchå d' pourcea epestiferêye. So 222 malådes acertinés (foiravant e l' Andalouzeye), gn ava troes moirts dins les viyès djins et set fåssès coûtches.

## Sourdant
Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico

thumb|drapea do '''Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico (PIP)'''
Li **Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico** (PIP) (en espagnol *Partido Independentista Puertorriqueño*; en inglès : *Puerto Rican Independence Party* **PIP**), c' est on pårti politike di Porto Rico ki lûte pol dislaxhaedje di l' iye del mambornance amerikinne. 

Li Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico c' est onk des troes grands pårtis do payis, eyet l' deujhinme pus vî.

Ses shuveus sont lomés les dislaxhiveus u indepindantisses (en espagnol, *independentistas* u *pipiolos*);
Dislaxhaedje (politike)

Li **dislaxhaedje** (on dit eto : l' **indepindance**) d' ene coloneye u d' on payis dizo mambornance, c' est l' passaedje di s' payis la a on statut di dislaxhî payis u sovrin payis.

L' anêye 1960 a stî l' cene k' i gn a yeu l' pus di dislaxhaedjes so èn an, aprume e l' Afrike.

## Hårdêye divintrinne
* Sacwantès racsegnes sol dislaxhaedje do Congo (k' esteut bedje)
Dislaxhaedje

* dislaxhaedje (politike)
* dislaxhaedje des comeres

----
Li mot "dislaxhaedje" dins l' esplicant motî
Dislaxhî payis

On **dislaxhî payis** (on dit eto : èn **estat**, on **payis indipindant**, on **sovrin payis**), c' est on payis ki n' est dizo l' colnijhaedje u l' mambornance di nol ôte.

I pout aveur èn ashia a l' ONU.

Cwand l' payis esteut colnijhî d' èn ôte, li moumint k' i s' dislaxhe si lome li dislaxhaedje u indepindance.

Èn estat pout eto provni do disrashonnaedje d' on pus grand payis (Impire trouk, URSS, Yougoslaveye). C' est çou ki pind å nez, avou, al Beldjike.

Come di djusse, les mwaisses do payis dmornut el mwaisse veye.

## Hårdêye divintrinne
* Djivêye des dislaxhîs payis del Daegne
Mîtrin Levant

Li **Moyén Levant** u **Mîtrin Levant**, c' est les payis do Coûtchant di l' Azeye, del Tourkeye disk' a l' Afganistan. Mins on-z î radjoute cobén des payis d' Afrike come l' Edjipe eyet l' Soudan. Et minme pacô tote l' Afrike bijhrece !

Po dire li veur, gn a pont d' limodjes oficires.

Li Moyén Levant si diferinceye do Près-Levant et do Lon-Levant.
Rowe di bwès

Ene **rowe di bwès**, c' est ene rowe k' est fwaite avou des pîces di bwès, retourêyes di cekes di fier.

## Motlî
Pol rowe di bwès bén tni eshonne tot rôlant, on l' bastixheut a môde di paraplu : c' esteut li .

Les rowes estént emantchêyes på tchårlî, pu ferêyes på marixhå. C' esteut eto l' marixhå ki  les moyoûs. 

Les rowes di bwès polént esse .

## Les pîces del rowe di bwès

* li , avou les troes  et l' .
* li  : fwaite di , rascovrowes do .
* les 


File:tchame.jpg|tchame
File:Wesse et cretes.jpg|wesse di fier
File:Celes tchaur wesse.jpg|wesse di bwès
File:ritchamter.jpg|ritchamtêye rowe


## Fijhaedje del rowe di bwès

### Li scussiaedje
Po lûter disconte li foice foûtrinnrece, ki tchesreut les rais ådfoû cwand l' rowe toûne, ces-ci vont esse metous pus ådvins d' on plan d' aplon dins l' moyoû ki dins les tchames. Insi li rowe a ene cogne di paraplu. Cist ovraedje la si lome li **scussiaedje** u **årvolaedje** u **rviersaedje**. Li rzultat, c' est li **scussia** ou **scussiaedje** ou **scusse** ou **cronke**. Li tchårlî doet aveur li piceure po fé on bon scussia. Mins cwand li scussiadje est trop foirt, li rowe «fwait l’ paraplu».

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse tecnike so les rowes di bwès (da Louis Baijot) 

## Sourdant
Rowe (discramiaedje)

* Rowe (ronde sacwè ki toûne)
* Rowe (voye dins ene veye u on viyaedje)
** Rowe (toponimeye) (dins les nos d' plaeces del Walonreye)
* Rowes (sôres del plante do djinre *Ruta*)
** Rowe des cortis (*Ruta graveolens*)
* Rowe u Li Rowe riwalnijhaedje do no d' on coulot d' Anderlek, davance on hamtea ki s' diswalpa åtoû d' on cåbaret ki l' essegne, c' ere «*A la roue*».
Rowe (mecanike)

thumb
Ene **rowe**, c' est on rond ki toûne, et fé avancî des ekipaedjes so ene voye, u fé tourner des mecanisse dins ene machine.

## Hårdêyes divintrinnes
* biciclete ås troes rowes
* rowe di bwès
* rowe di molén


Muzêye Bwès Cazî rowes dintêyes.jpg|rowes di moletes
Raspepyî årtike do wiki

On **raspepyî årtike**, c' est èn årtike do wiki walon k' est bon ådla.

## Fond des årtikes di l' esplicant motî
 **Dispu 2009, l' esplicant motî est rdiswalpé sol .**

Po les årtikes di l' esplicant motî (avou rahoucaedje e ptitès letes), i fåreut k' on-z åye raspepyî l' mot dins tos les "gros ronflants" del djivêye des motîs. 

I fåreut aveur radjouté des fråzes d' oteurs ramexhnêye foû des motîs. 

Les rahoucas serént sol mwaisse pådje di l' årtike, pus sol pådje di copene. On pôreut wårder la les disfondowes, fwaites "di tiesse", sins rahouca.

Po bén fé, i fåreut eto ki les hårdêyes eviè les ôtes mots ni soeyénxhe nén e rodje coleur.

Cwand ça s' pout, i fåreut raloyî l' mot a ene u sacwantès pådjes eciclopedikes. 

## Fond des årtikes eciclopedikes
Po les årtikes eciclopedikes, i fåreut ki les dnêyes do Wiki walon ni soeyénxhe nén les cenes des ôtes Wikis, djusse ratournêyes. I fåerut dner les sourdants des dnêyes, aprume des lives u waibes e walon, u ratournêyes e walon a pårti d' on live e francès eplaidî el Walonreye (inte di zels les lives sol walon. 

On pout eto rahoukî des lives sicrît dins des ôtes lingaedjes, et eplaidîs foû payis, si ces rahoucas la ni sont nén rcopyîs d' èn ôte Wiki.

## Fôme
Foû do fond d' l' årtike, i fåreut eto kel fôme soeye boune : les coleurs et les clinceyès letes po li splitchant motî. Ene croejhete pår walone, et ene tchuze des mots peurmint walons (et nén des rfrancijhas) po les årtikes eciclopedikes

## Responsåves do montaedje e gråde
Les manaedjeus do Wiki walon serént les cis ki pôrént fé "monter e gråde" des metous årtikes.
Bocse taylandesse

[thumb|280px|Ene lûte di bocse thaïlandesse inte des djonneas d' [Bancok]]
Li **bocse thaïlandesse** (oudobén **Muay Thai**), c' est on spôrt di toursixhaedje (ou årt mårciå) ki vént d' Taylande wice k' il est loukî come li spôrt nåcionå. 

## Discrijhaedje
I est cnoxhou come "l' årt di totes les pårteyes do coir", pask' on s' î sieve di ses mwins, di ses pîs, di ses keutes eyet, avou, di ses djnos. Les bocseus taylandès tapèt eto avou l' schinon del djambe.

Mågré k' les hôts côps d' pî sont foirt rimarcåves tins des matchs, les féns cnoxheus volnut ki les bas côps d' pî, les côps d' keute eyet les côps di djno soeyexhe pus traites po l' ôte afronteu.

Divant on match, les deus lûteus fwaiynut ene sôre di danse come li vout l' uzance. Å cmince, ces mouvmints la avént ene valixhance rilidjeuse, mins asteure, c' est purade po s' eschandi.

Cåzumint tchaeke mouvmint del bocse taylandesse eploye li coir etir. Gn a on tournaedje des hantches a tchaeke côp d' pî eyet a tchaeke côp d' pougn. Adon, les atakes eyet li disfinse dins l' bocse taylandesse sont pus stocaesses ki les cis del bocse oudonbén do karaté.

## Etrinnmint
L' etrinnmint pol bocse taylandesse est fel. 

## Spôrts dischindants
Li bocse taylandesse a yeu d' l' inflouwince sol diswalpaedje do kick-boxing k' a skepyî pus tård å Djapon, pu e l' Urope eyet åzès Stats Unis.

## 
*  Bocse tailandesse
*  FeelThailand Muay Thai Muay Boran
Aspirene

thumb|fôrmule del molecule
thumb|tcherpinte dins l' espåce
L' **aspirene**, c' est li cmon no askepyî del marke di fabrike "*Aspirin*", onk des prumîs rmédes tchimikes kinoxhous di totes les djins.

Li molecule c' est do **[[seur acetilsåcilike]]** u **acide acetilsåcilike**.

C' est on seur k' a stî saetchî foû del schoice di så.

## come riméde
Il a stî discovrou d' astcheyance, so l' doûce creyance. On djha ki, come les sås avént todi les pîs e l' aiwe, sins må, c' est k' elle avént on prodût ki ls espaitchive d' atraper froed.

Li seur såcilike a stî fabriké pal societé Bayer dispu 1899. 

C' est on rméde disconte li five et l' efouwaedje des organes. Il est l' pus vî disfouwant nén cortizonike.

Ci n' est k' dins les anêyes 1970 k' on s' a rindou conte k' il esteut eto on raclairixhant do sonk.

## Uzaedjes e l' medcene des biesses
Li seur acetilsåcilike est co bén eployî po les tchéns et les tchets, ey ossu dins les poytreyes.
Kik-bocsigne djaponès

thumb|left
Li **Kick-boxing djaponès** (riwalonijhî e **kik-bocsigne djaponès**), c' est on spôrt di toursixhaedje la k' on pout eployî ses pîs et ses pougns.

Po des cis k' i gn a, li mot "kick-boxing" åreut stî edvinté, å Djapon, dins les anêyes 1950 par des karatékas k' avént mezåjhe di lûter avou tos leus mimbes. 

[thumb|right|150px|Kick-boxing avou apougnaedje eyet [côp di djno.]]

Ci sereut li birman Maung Gyi, on kick-bocseu ki l' åreut edvinté. Maung Gyi veut stî scolé e l' Birmaneye dilé des esperts do bando. Il aveut eto stî aprindisse dilé li tchampion do karaté, Gogen Yamaguchi, lomé "Li tchèt". E 1958, Maug Gyi ala lûter å Djapon, tot candjant s' no a tchaeke côp eyet fé cnoxhe li bocse birmåne oudonbén lethwei a l’ ocåzion des tournwès d' kik-bocsigne djaponès.

Po des ôtes, li kik-bocsigne djaponès åreut stî edventé, après les djeus olimpikes di 1964, pa l' adjinçneu d' lûtes Osamu Noguchi, po lomer ene modêye djaponesse do Muay thai. 

Cwand il a stî e voyaedje d’ estudes dins les payis do sud-ess aziyatike i s’ inspira di çou k’ i veyeut so les rignes taylandès. Pô d' tins après, gråces a l’ enfoufiaedje da Kenji Kurosaki, shuveu do Kyokushinkai (sôre di Karaté ki permete les contaks), askepyive li Kick-boxing djaponès (ene bocse wice li réglumint permete di fraper a côps d' pî, di pougn, di djno eyet di keute, agréminté di kékes tapaedje djus di Judo). Noguchi cwirt on no amerikin po cisse novele dicipline, ki soeye åjhey a rmimbrer, eyet adon c' esteut eto succès do Kick-boxing. Après aveur creyé s' prôpe estîle di toursixhaedje, Kenji Kurosaki meta-st e plaece on nouzome camp d’ etrinnmint, e 1969, li Méjiro-Gym di Tokyo. Ci dierin divénrè li pionî do Kick-boxing des anêyes 1970. Il ourit come eleves des praticants rlomés come Akio Fujihira, Toshio Tabata, Yoshiji Soéno, li Francès Patrick Brizon, li Holandès Jan Plas (rlomé etrinneu holandès) eyet li clapant Toshio Fujiwara (ledjinde do Kick-boxing djaponès, avou 129 victweres). Sol tins des prumirès anêyes, les kick-bocseus djaponès vnént directumint do Kyokushinkai. 

El fôme di Kick-boxing li pus mediyatike do monde est l' cene pratikêye a l’ ocåzion do rlomé tournwè do "K1" ki reyunit les meyeus cbatants del planete. Vocial Kazuyoshi Ishii, fondateu d' on stîle di karaté k' il a-st edvinté. Pårticulirmint, ces rîles di kick-boxing apelêyes "K1 rules" oudonbén "oriental rules" ont stî edictêyes å Djapon par des karatekas.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* "A History of Kickboxing" pa Mikes Miles istoryin do kick-boxing américain

## Sourdants
* Alain Delmas, 1. *Dictionnaire encyclopédique de la [[boxe]] et des autres boxes*, Amiens, 1981-2005 - 2. *Lexique de [[combatique]] *, Ligue Midi-Pyrénées, Toulouse, 1975
* World amateur sport Kickboxing Organization (W.A.S.K.O. ) - & kickboxing
Almagne

L' **Almagne**, c' est on payis d' l' Urope coûtchantrece, askepieye al fén do 19inme sieke (li 18 di djanvî 1871), bråmint pa les Prûssyins, so l' eritance d' ene pårteye do Sint Impire Romin Djermanike.

Inte 1945 eyet 1989, il a stî côpé a deus l' Almagne coûtchantrece (RFA, BRD) et l' Almagne levantrece (RDA, DDR)

Inte si skepiance et 1919, l' Almagne a contnou on boket del Walonreye, li Walonreye prûssyinne. Mins, e 1919, l' Walonreye a rprins eto des cantons tîxhon-cåzants d' l' Almagne, les Redîmés Payis.

## Istwere
L' Almagne a fwait,ene après l'ôte troes gueres avou l' France :
* li guere di 1870
* li guere di 14
* li guere di 40

Al tchvå sol 19inme et l' 20inme sieke, Bismarck va mete en alaedje ene politike linwistike di rtîxhondijhaedje di l' Almagne, li Kulturkampf.

## Rilomés (et må rlomés) Almands
### des ptits estats di dvant 1871
* Max Stirner
* Friedrich Engels
* Karl Marx
* Immanuel Kant
* Friedrich Nietzsche
* Goethe

### di l' Almagne d' après 1871
* Otto von Bismarck
* Franz Beckenbauer
* Albert Leo Schlageter
* Adolf Hitler
* Angela Merkel
* Michael Schumacher
* li caizer Wiyåme
* Schumann
* Adenauer
* von Braun
*Heinrich Himmler
Georges Ghys

**Georges Ghys**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

Il a scrît des tecses di prôze dins sacwantès gazetes e walon come "Nosse lingaedje" et "Djåzans walon". 

Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".

## Sudjets
Il ataca pa scrire des sovnances.

Pu s' mete a aboirder diferins sudjets, inte di zels li politike (vôtaedjes e l' Amerike, el France; herlemes inte pårtis el Beldjike).

Il a ossu bråmint scrît so les nos d' famile et les nos d' plaeces.

## Corwaitaedje di ses ouves
Si motlî est ritche.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di ses scrijhaedjes
Casrole

vignette|Ene casrole avou ene seule pougnêye.
Ene **casrole**, c' est ene sacwè ronde mins avou on trô po mete l' amagnî didins. 

## Sourdant
Sud

[thumb|Ene [rôze des vints ki mostere li pôzicion do sud (lete S)]]
Li **sud** (u li **Sud**, li **Midi** u **Nonne**), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea est a nonne (å mitan do djoû).

## Motlî
Les ôtes costés del Daegne, c' est : Bijhe, li Levant eyet l' Coûtchant.

Inte Nonne et l' Levant, gn a l' Nonne-Levant (Sud-Ess, sud-ess); Inte Nonne et l' Coûtchant, gn a l' Nonne-Coûtchant  (Sud-Ouwess, sud-ouwess).

Li "Sud" vout eto dire les pôves payis, bråmint metous sol dimeye-bole nonnrece.

## Metaedje so les mapes di djeyografeye
Nonne est metou å dzo so ene mape.

## Ricnoxhance do costé nonnrece
Do djoû, c' est l' costé kil' solea î est diviè doze eures. Dis la li nos d' plaece "Solrin" po des tchamps di rwaitềt Nonne.

Del nute, sol dimeye-bole bijhrece, c' est do costé a l' adroet di Pôcet (sitoele di Bijhe). Sol dimeye-bole nonnrece, on ricnoxhe li Sud tot rtrovant li Croes do Sud.

## 
* Li walon d' Nonne u **walon nonnrece**, c' est l' walon del Basse Årdene.
* Eviè Nonne (live di noveles da Lucyin Mahin)
* Pôle sud
* Urope nonnrece
* Amerike nonnrece
Dipårtumint des Årdenes

thumb|Eplaeçmint dins l' France
El **dipårtumint des Årdenes** (e Walonreye, on dit **les Årdenes francesses**), c' est on dipårtumint d' France, djusse astok del Walonreye. C' esteut on boket del redjon Tchampagne-Årdenes, asteure ci-ci a stî rebanêye e-n ene pus grande redjon&nbsp;: li Grand-Est.

Mwaisse veye : Tchårluveye-Måjhire, lomêye eto, tot biesmint "li veye" (on va *al vile*).

*L' [[Årdene]] (todi å singulî e walon), c' est, aprume, ene redjon naturele del Walonreye.*

## Lingaedjes do payis
Tot li dzeu do dipårtumint a stî studyî pa Tchåle Bruneau k' a bén mostré les limodjes inte troes des cwate lingaedjes do payis.

* li walon dins l' Walonreye di France (Djivet, Fumwè, Tchô).
* li picård å Coûtchant.
* li tchampnwès sol pus grande pårt (Tchårluveye-Måjhire, Surindå, Les Rivires, Sudan, Rutel).
* li lorin å Levant.

Li live da A. Vauchelet "*Tous les patois des Ardennes*", eplaidî e 1939, riprind des mots di tos les lingaedjes do dipårtumint.

## Djeyografeye
### Aiwes
* Mouze
* Simwès
* Virwin
* Tchiere

## Istwere
Batreyes di Sdan, tins del guere di 1870.

## Rilomêyès djins

* André Dhôtel
* Michel Fourniret
* Yannick Noah
* Monique Olivier
* Arthur Rimbaud

## Sourdants
Ime nåcionå

Èn **ime nåcionå** (on prononce eto *îme*), c' est èn ime ki rprezinte on payis.

Ça pout esse on dislaxhî payis, mins les payis-contrêyes ont sovint ossu leu prôpe ime 

## Sacwants imes nåcionås
### dislaxhîs payis
* Beldjike: Li Braibançone
* France: Li Marseyesse
* Grande-Burtaegne : God save the queen / God save the king

### payis-contrêye
* Walonreye: Li Tchant des Walons
* Flande: De Vlaamse Leeuw
Albert Doppagne

thumb
**Albert Doppagne**, c' esteut on foclorisse et on rcwereu sol walon.

I vna å monde li 29 di djun 1912 a Hu et mora li 13 di nôvimbe 2003 a Côroe-l'-Grand.

Come toponimisse, il a studyî les nos d' plaeces walons des viyaedjes del Walonreye di France.

Di s' mestî, il esteut prof d' univ a l' ULB.

## Ouves a vey avou l' walon
* Live Doppagne so les tolus del Walonreye (*Esprits et génies du terroir*, Duculot, Djiblou, 1977, ISBN 2-8011-0129-X)
* Live Doppagne sol diåle el Walonreye (*Le diable dans nos campagnes*, Duculot, Djiblou, 1978, ISBN 2-8011-0217-2)
* Papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse
René Limbourg

**René Limbourg**, c' est on scrijheu e walon skepyî a Fumwè diviè 1915. I sene ses ouves avou s' feme, Claire.

Ses scrijhaedjes ont stî rashonnés dins les Cayés walons e 1979 (limero 1).

Il a eto fwait on ptit motlî so les schayires.

I dmorént a Anglet, dins l' Payis basse francès.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
Musée de la Parole en Ardenne

[thumb|leu-z [imådjete]]
thumb|Tite d' on live avou leu no e walon
Li **Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene** ou ***Muzêye del Parole***, ki s' no e francès, c' est ***Musée de la Parole en Ardenne*** si loméve, divant 2005, ***Musée de la Parole au Pays de Bastogne***.

## Mwaisses ovraedjes
C' est zels k' eplaidnut li rvuwe «*[[Singuliers]]*». Divant çoula, c' esteut «*[[ké novèle]]*».

Il ont eto ene coleccion d' lives e walon, li «coleccion Pårlaedjes do Teroe».

Il ont-st amonté l' antolodjeye «Sicrijheus d' Årdene» k' a vudî e 2002.

Il ont ene waibe dispu 2012.

## Istwere
Li muzêye a stî metou e-n alaedje pa Michel Francard e 1982.

L' administråcion a stî rprinjhe pa Joël Thiry e 2004.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Leu waibe
** Novele modêye (2025)
** Viye modêye
* Leu pådje so l' Aberteke
*
Imådjete

Ene **imådjete**, c' est ene pitite imådje ki sieve d' essegne a ene societé d' comiece u ene soce nén recwårlante.

Ezès programes infôrmatikes, c' est ene imådje ki, tot clitchant dsu, pout enonder on metou programe.
2008

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete di "C' est l' veye do monde" da Lucyin Somme
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Doze femes (Joël Thiry)
* *[[L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)|L'oeuvre poétique wallonne de Henri Bragard]]* (powezeye da Hinri Bragard relîtes et corwaiteyes di Renée Sedyn)
* Padrî li schoice (noveles da Chantal Denis)
* C' est l' veye do monde (roman da Lucien Somme)
* Li ptit prince (ratourné e walon, avou l' accint di Tcheslet pa Jean-Luc Fauconnier)
* Å ratind-tot (on live di forveyous portaits di 40 "årtisses" del Province do Lussimbork avou des courts tecses e walon da Djowel Tiri, eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene)
* El mitan d' on cint (antolodjeye avou céncwante sicrijheus di l' ALWAC)
* Foû del voye (ramexhnêye di noveles da Guy Brener)
* Antolodjeye d' inte Bok et Sanson
* Sins rime ni rame (powinmes nén rimés da Albert Maquet)

### A vey avou l' Walonreye
* 20 di måss : Rudy Demotte, dedja prezidint del Walonreye divént eto prezidint del Federåcion Walonreye-Brussele. C' est l' prumî côp ki les deus posses sont-st ocupés pal minme djin.

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus
* 23 d' fevrî&nbsp;: Roger Foulon
* 12 di måss&nbsp;: Jean-Marie Lecomte
* 14 di djun&nbsp;: André Hancre
* 19 di djulete&nbsp;: Lucyin Gaspar
* 29 di decimbe&nbsp;: Paul Renson
* 31 di decimbe&nbsp;: Maurice Georges

### Ôtès djins
* 14 di djanvî : Lento Goffi, scrijheu et gaztî e-n itålyin
* 27 di djulete : Youssef Chahine, produjheu d' fimes d' Edjipe.
* 25 di decimbe&nbsp;: Eartha Kitt
Li Braibançone (ime)

thumb|Pårticion d' aviè 1910
thumb|400px|<center>Papîscrît del Braibançone e walon, da Rodjî Viroux, sipårdou a on raploû des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès

Li **Braibançone**, c' est l' ime nåcionå del Beldjike. 

Il a stî scrît e francès pa on Francès lomé Alexandre Dechet, spoté «Juvenal» e moes d' setimbe 1830, tins del revintreye di 1830. 

L' air, c' est on timbe ritrové dins des lives di timbes.

## Modêyes oficires
Pus tård, on-z a rfwait des modêyes oficires e neyerlandès ey en almand. Mins li ratournaedje fourit leyî al libe, aprus ki l' cwatrinme vers «nos l' djurans tertos, ti vicrès»

## Modêyes e walon
Ci n' est nén sovint des ratournaedjes, mins des redjårbaedjes al libe. I n' sont nén oficirs. 

Onk des prumîs, ç' a stî l' ci da Henri Bonhomme po-z aprester l' céncwantnaire del Beldjike. Il a stî eplaidî e BSLLW e 1878. Ele bouxhe sol clå del påye, céncwante ans longue (mågré l' [guere France-Almagne di 1870). Elle préjhe eto les avanceyes dins l' industreye, les årts et li scolaedje.

Li modêye [Rodjî Viroux (anêyes 1980) ni rprind nén l' fameus cwatrinme ver del modêye Tchåle Rodjî. Ele ridit li boune etinte inte Flaminds et Walons, mågré les rujhes des deus kiminåltés tot al dilongue do 20inme sieke.

## Modêye Viroux e walon

### Odio

### Tecse
Mwaisse modêye e walon (avou l' rifondowe ortografeye).

Modêye e Feller Ban-Bwès
Pondeure

[vignette|Ene pondeure ki s' lome «&nbsp;''[Le Mineur, Charleroi*&nbsp;».]]
Ene *'pondeure**, c' est on dessinaedje fwait avou des pinceas et del coleur. 

Gn a les [[pondeure a l' aiwe|pondeures a l' aiwe]] et les [[pondeure a l' ôle|cenes a l' ôle]].

Onk (ene) ki fwait des pondeures est lomé **mwaisse pondeu** (**mwaisse pondresse**, **pinte'''). 

## Hårdêyes divintrinnes
* Pondeus walons
* Rilomés pondeus
Djenocide

[vignette|Ene plake å meur, a [Eschweiler, rindant bon dvwer a on djwif ki s' aveut fwait osrotené på redjime do Troejhinme Reich. ]]
On **peupe-sipata** u **djenocide**, c' est cwand on macsåde tote ene peclêye di djins, des civils, djusse pask' i sont d' on peupe u d' ene rilidjon k' on vout dzindjner.

C' est l' pus hôt livea do raecisse.

## Kékes rilomés peupe-sipatas
### ricnoxhous lweyålmint
* Sipataedje des Armenîs (1915-1916)
* olocosse des djwifs et spataedje des djupsyins pa les Nazis tins del guere 1940-1945.
* Peupe-sipata do Rwanda (1994)

### sol voye del ricnoxhance
* Peupe-sipata d' Gaza (2023-2025)

## Ôtes djenocides
* Dizindjnaedje des Indyins d' Amerike (16inme s.)
* Peupe-sipata do Cambodje (1975-1979)
* Schafiaedje di Kåtene
* Sipataedje des Kurdes pa Saddam Hossein (1999)

## Sourdants
Schoirçaedje des tcheneas

Li **schoirçaedje des tcheneas** u **pelaedje des tcheneas**, c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' avri disk' e moes d' may et li cminçmint do moes d' djun, divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di seuve et k' li schoice si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des pûs). 

## Esplikêyes
Li såjhon d' pelaedje si loméve pelinne u pelåjhe.

C' esteut des tcheneas di vint trinte ans.  

On displakéve li schoice avou on peloe (u pela). E sacwantès plaeces, on n' peléve ki so deus metes (a hôteur d' ome). I faleut cmincî pa rnetyî les doyes do tchenea. 

Après, on-z abate les tcheneas, et peler l' deujhinme teu so ene gade tote simpe (po n' nén trop si baxhî).  Udonbén djusse soyî l' tchenea a deus metes, leyî vni l' houpî al tere, pu l' peler come çoula, pindou. 

Po les ptitès coxhes (les caybotes, les cleperes), on bouxheut dsu avou on mayet po fé toumer les schoices. On s' meteut a l' ombrire po fé cist ovraedje la. On meteut ces ptitès schoices la inte cwate pikets, po lzès loyî a boteas d' dijh kilos.

Årvierdimint, li djontî k' on-z amantchive po souwer li schoice esteut metou å solea. On loméve çoula li souwinne. Ele dimorént la ene hapêye. Pu on lzès loyives a botes di 25, 30 kilos, avou des håres di côrî.

On vindeut les schoices å martchand, po-z esse molowe dins des moléns ås schoices. Po fé do tan.

## Istwere do pelaedje des tcheneas
On-z a pelé ås tcheneas tant k' on-z a eployî do tan po taener les peas. Et ki l' mwin d' ouve po fé cist ovraedje la n' esteut nén trop tchire. 
Après l' guere di 40, on n' a pus peler el Walonreye. Mins bén e l' Grande Dutcheye. Å djoû d' ouy, on fwait co do tan po taener l' cur ki sieve po les solés et les ôtès ahesses ortopedikes. Li pelé tchenea esteut on foirt bon bwès d' tchåfaedje. I s' vind foirt tchir el veye di Lussimbork. 

A Transene, on peléve les tcheneas k' estént so s' pårtaedje di virêye. On-z esteut payî do martchand, tot vindant les schoices. Mins e Lussimbork, les djins d' Wårdin et avår la alént peler pol bwès so des côpes k' avént stî atchtêyes d' on martchand. Li martchand aveut les schoices sins payî les peleus. Et les schoirceus avént l' bwès.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Foû d' Ene båke so les bwès d' l' Årdene
* Peler ås tcheneas 
* 

## Sourdants
Pîlåd (oujhea)

thumb

thumb|oûs

Li **pîlåd** u **pîmåye**, c' est èn oujhea xhufleu, rodje sol vinte, et foirt målåjhey a prinde.

 *[[Pyrrhula pyrrhula]]*

 tcheutches

*Gn a des ôtes [[bouvrî]]s kel pîlåd.*

## Dins les beles-letes e walon
:*Les pîlåds, avou leu goidje coleur di [[sonk]] et leu dos coleur di [[schaye]], xhuflèt come des omes* (Joseph Calozet, Li bracnî p. 25). 

## Sourdant
Timister

**Timister** (e scrijhaedje Feller, *Timistêr*, F. *Thimister*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Clairmont, po fé l' novele rebanêye comene di Timister-Clairmont, el province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4890 **
** davance : **4660**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 7**.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje et Spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Timisterlin, Timisterlinne (F. *Thimistérien, -ienne*)
** Sipotaedje : les Leus; les Gnegns.
::Rime-rame : Les Clairmonîs sont retchessîs, les Båbous sont recorous, les **Gnegns** sont dmanous.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Timister
### Hamteas

* e Houltea (*è Houltê*, F. *Houlteau*)
* a Mardjaså (*Mardjâså*, F. *Marche-en-Sault*)
* So les Margaréns (*So les Margarés*, Fr. *Margarins*)
* Al Minreye
* So les Plenesses (F. *Plenesse*)
* Sol Cwårea (*sol Cwårê* F. *Quauray*)
* Rwesleu (F. *Roisleux*)
* Sorozé (F. *Serezé*)
* El Surou (*Sërou*, F. *Seroux*)
* Stoki (F. *Stocquis*)
* e Trô do Bwès (*è Trô-dè-bwès*, F. *Trou du bois*)
* al Weheyoûle (*Wèhèyoûle*, F. *Wayaihouille*)
* A Lindjén (*a Lêdjé*, F. *Engis*)
* e Tchårbo (*F. Chalbot*)
* Å Tchåmont

### Ôtès plaeces
* e Borbou.

## Istwere
Timister askepia å dishonnaedje do dominne carolindjin di Heve (avou Clairmont, Tchårnoe, les Batices et Tchinnoe).

I fjha adon pårteye do ban d' Heve, après l' afrankixhmint del veye di Heve diviè 1270).

Timister divna ene dislaxheye comene e 1800 dizo l' Redjime francès.

## Industreyes
Gn aveut bråmint des texheus et des filateures e 18inme sieke. Pu des drapreyes (kimince do 20inme sieke). E 1812, gn aveut 30 drapîs ki produjhént 3000 pîces di drap l' an. 

## Tuzance walone
* copinreye dispu les anêyes 2000. On côp l' moes, on-z î tchante des tchansons e walon. El deujhinme cwénzinne, c' est scole. 

## Sourdants
Timister-Clairmont

**Timister-Clairmont** (la-minme *Timistêr-Clérmô* F. *Thimister-Clermont*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4890**
* Dimorants :  5 310 habitants (2004)
* Sitindêye : 28,55 km².
* Hôteur : 170 a 347 m.
* Contrêye naturele : Payis d' Heve

Ban d' Timister-Clairmont
* Timister
** Li Minreye
* Clairmont-so-Berwinne

## Industreyes

Zonigne di Timister (ås Plenesses).
* societé "Nomacorc" di boutchons sintetikes po les botayes di vén (dispu 2003).

## Tuzance walone
* copinreye dispu les anêyes 2000.
Cawete -î

Li **cawete -î** et ses femrins **-resse** et (pus rålmint **-ire**) polèt siervi :
* a des nos d' mestîs : , , , , , , , , .
* a des nos di dmanants d' on viyaedje, d' ene måjhon : , , Bouyonî, Curfotî, Clairmonî.
* a des nos d' åbes ou d' ôtès plantes : pemî; poerî; biyokî; djaeyî; purnalî; fordinî; hotalî; pronnî; cerijhî; åbricotî; mesplî; bôlî; frambåjhî; amponî; rodje-åmonî; noer-åmonî; amandî; rôzî; cerijhî; tchersî.
* a totès sôres : , .

Dins les noûmots, i polnut siervi :
* a des noveas mestîs : politikî, politicresse, infôrmatikî
* a des dmorants d' viyaedje : 

## Etimolidjeye
Li cawete omrinne -î vént del cawete latene -arius.

Mins li femrin -resse ni rmonte nén å latén. Il a dandjreus skepyî sol cogne del cawete -resse dobe femrinne del cawete -euse.

## Cawete femrinne
### Tchuze
E rfondou, on-z a ptchî di relire eto li cawete -resse. C' est l' seule k' on rtrouve dins les noûmots. Mins li cawete -ire dimane po les mots avou ene dobe cossoune å coron (po n' nén aveur troes cossounes ki s' sujhèt) : , .

## Diyalectolodjeye
Candjmint del cawete -î et di s' femrin ezès accints do walon.
### cawete omrinne
Li cawete -î est cåzu sins bodjî so tote li Walonreye.

### cawetes femrinnes
Po les mots "classikes", li femrin avou "-resse" est foirt lådje oyou.

So les aschates walon-picård et walon-gåmès, on-z a eto *-ière* (*cinsière*).

## Sourdants
Pårotche

Ene **pårotche** (on prononce eto *porotche*), c' est ene sitindêye d' on viyaedje, on hamtea, u  sacwants viyaedjes et hamteas, la k' gn a ene eglijhe, dicåceye a on sint. C' est on pårtixhaedje ki våt po les catolikes, les ortodosses les anglicans, et co ds ôtes.

Al tiesse d' een pårotche, gn a eto on curé (). Il a ådzeu d' lu on doyén, pu l' eveke. I pout aveur dizo lu, on .

## Les pårotches el Walonreye
El Walonreye, les pårotches sont-st ecwårlêyes pal fabrike d' eglijhe.

E 20inme sieke, les curés ont dsiervou sacwants pårotches.
Li Minreye (Timister)

**Li Minreye** (la-minme : *Lu Min'rèye*, *al Min'rèye*, F. *Minerie*), c' esteut on hamtea d' Timister. Asteure, c' est on viyaedje del comene di Timister-Clairmont.

thumb|eglijhe

## Lomaedje et spotaedje des djins
* Lomaedje: Minurlin, Minurlinne; (F. *Miniérois, -oise*).
* Sipotaedje : les 
::Rime-rame: Les Clairmonîs sont retchessîs, les **Båbous** sont recorous, les Gnegns sont dmanous.

## Rilidjon
C' esteut ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. 

Il a divnou pårotche e 1837. 

## Industreyes
On-z î a saetchî al hoye timpesse e 19inme sieke. Did la, si no di minreye (houyire).

## Tuzance walone
Il a on tins edjîstré li copinreye di Timister.

## Sourdants
Payis (discramiaedje)

* Dislaxhî payis (sovrin payis)
** Djivêye des payis, d' après leu stindêye
** Vîs payis
* Payis walon
** Walonreye
** Walonreye walon-cåzante
* Djivêye di payis, so ene rastrindowe sitindêye djeyografike
** Djivêye des payis del Mîtrinne Mer

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Franwal di Nivele

thumb|coviete

Li **Franwal di Nivele**, di s' vraiy no :***Dictionnaire aclot français-wallon; parler populaire de Nivelles***, c' est on motî francès-walon etcherpeté pa Joseph Coppens et k' a vudî li 26 di nôvimbe 1962.

Il est rahoukî sol limero **[FO4]**, aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.

## Contnou
A pårt les djivions, gn a eto des fotos (di Nivele, come di djusse) da Octave et Pol Sanspoux.

Eneviè des ôtes sifwaits diccionaires, li franwal di Nivele riprind bråmint des intrêyes (mots francès), k' ele soeyexhe dins l' motî d' Nivele u nén, et dner les francijhas k' î respondèt. 

Gn a eto des nos d' djins (pitits nos) et des nos d' plaeces d' après Nivele.

## 
Copeye aberwetåve