open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tåte al djote

Li **tåte al djote** (a Nivele : ***[[tarte al djote]]***), c' est ene dorêye fwaite avou on froumadje lomé «betchêye», et des betes, lomêyes drola djotes.

C' est ene especialité d' Nivele.

## Fijhaedje
Prinde des betchêyes, bén les disbate avou sacwants oûs, do boure bruni ey on grin d' sé; maxhî po k' ça dvegne bén glumiant. Adon, mete des betes, des ptits verts agnons eyet do pierzin hatchî bén fén. Ralongui avou ene miete di laecea si ça dvineut trop spès eyet stinde sol påsse. I n' fåt nén waitî a ene plotche di boure ! 

Adonpwis, fåt fé des trôs avou ene fortchete, et stårer l' boure po k' i mousse bén dins l' påsse.

Pol k' ele gostêye å mî, on dit k' ele «doet esse bén tchôde, bén blete, ki l' boure disglete.»

## Istwere
On rtrouve l' alomåcion dins les vîs papîs dispu 1218, mins on pinse ki c' est co bén pus vî k' ça. 

## Rilomêye
Dispu 1980, gn a-st a Nivele ene cofrereye del tåte al djote ki djudje li cwålité des prodûts dins les boledjreyes k' endè fwaiynut.

Li såjhon del tåte al djote atake li londi d' Påke et fini al fôre do moes d' octôbe.

Tos ls ans e moes d' fevrî, i rmetèt des stoeles ås meyeus coujhnîs et coujhnires di l' anêye di dvant. Cist ocupaedje la ramoenne beacôp des tourisses.

## Ricete vijhene

Li tåte do vî pårén (*târte du vî paurin*) a Ricsinsåt rishonne foirt al tåte al djote di Nivele.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Ricete

## Sourdant
Calcaedje

On **calcaedje**, ça sait esse :
* li rcopiaedje d' on dessén avou do papî-cale.
* li rdijhaedje, mot po mot des paroles da ene sakî, li rifjhaedje di ses ouves, li rprindaedje di ses apinses.
* el linwince, c' est l' rcopiaedje d' ene manire di fé d' on lingaedje viè èn ôte (tcherpinte di mots, ratourneures, croejhete).
Contribution au dictionnaire du parler de Cerfontaine

thumb|Coviete do motî
Li **Motî d' Cerfontinne**, ki s' no e francès, c' est ***Contribution au dictionnaire du parler de Cerfontaine***, c' est on motî walon francès ramexhné pa Arthur Balle a pårti di l' accint d' Cerfontinne.

Il est rprins sol limero **[O2]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Mwaissès dnêyes

I fourit eplaidî e 1963 a l' Imprimreye Georges Michiels a Lidje, come l° 11 del rîlêye des *Mémoires de la Commission Royale de Toponymie et de Dialectologie (section wallonne)*. C' est Élisée Legros ki rcoridja l' papîscrît då Tur Balle. I fourit replaidî e 1990 pal Muzêye d' Cerfontinne dizo l' tite *Dictionnaire wallon de Cerfontaine*.

Li motî da Artur Balle a siervou d' soûmint po Maurice Vray riscrire li franwal di Cerfontinne.

I sierva toplin ås scrijheus del gazete e walon «*[[L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène]]*» ki rprindît si ortografeye (Feller-Balle). 

## Istwere do motî
C' esteut on simpe papîscrît, achevé e 1949 a troes egzimplaires. End aveut dné onk a l' Univ di Lidje.

L' adrovaedje rimerceye les aidants (M & Mme Auguste Bernard Balle, Octave Momigny, Éphrem Deloge, Octave et Arthur Dercq et Narcisse Cuvelier). Tot fjhant s' bouye, li rcwereu a waitî les motîs da Haust, da Pirsoul, da Deprêtre et Nopère.

Après 1949, Arthur Balle aveut co recråxhî s' motî avou deus rawetes, evoyeyes a Élisée Legros. C' est ci-cial kel va fé moussî foû e 1963.

C' esteut onk des prumîs motîs eployîs po rashonné les dnêyes do Diccionaire di Tot l' Walon.

## Corwaitaedej tecnike
### Contnou
Dins les djivions, a costé des cmons nos, gn a eto des nos d' plaeces di Cerfontinne.

### Sacwantès piceures do motî d' Cerfontinne
* Li son ê est sovint scrît «ai» : d' ai (dj' a), èl mwaisse (el mwaisse)…
* Li prono del prumire djin n' est nén froyrece (/ʤ/) : d' ai (dj' a)
* Li son k est scrît qu
* Li dvancete «a» n' a pont d' accint (nén «à»).
* Diftongaedje pus stindou k' ôte pårt : ,  

## 
* Scanaedje do motî
Eprontaedje (linwince)

Li **eprontaedje**, el linwince, c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on lingaedje a l' ôte. Li mot ki passe insi d' on lingaedje a l' ôte est lomé **epront**).

A costé d' l' eprontaedje, gn a eto li calcaedje ki va rprodure el tcherpinte des mots, u des ratourneures pot po mot. 

*Les eprontaedjes linwistikes aviè l' walon sont metous so [[calcaedje linwistike e walon|ene pådje a pårt]].*

*N a eto ene pådje so les [[mot epronté foû do walon|eprontaedjes di des mots do walon pa des ôtes lingaedjes]].*

## Mwaissès dnêyes
L' **eprontaedje linwistike**, c' est l' pus corante voye po fé des noûmots. Å pus sovint, c' est ene sacwè di naturel, k' aspite do lingaedje di tos les djoûs des djins zeles-minmes. I polèt esse acceptés u rboutés pa les academeyes.

Gn a ene contrumasse d' epronts cwand on lingaedje rimonte si statut. Metans passer do statut di mancî lingaedje å ci di lingaedje oficir.

L' egzimpe classike, c' est cwand l' inglès divna li lingaedje del coû d' Inglutere, après aveur sitî fok li ci do peupe (diviè 1400). I moussa dvins ene cåkêye d' eprontaedje å normand, k' esteut cåzé al Coû dispu Wiyam li Concwerant.

Mins gn a yeu, el Rinexhance, ene peclêye d' epronts di des bodjes latén et greks k' ont stî fwait pa des sincieus, aprume po djåzer inte di zels, et kel peupe ni comprinde nén.

## Cas a pårt d' epronts
### Cawetes et betchetes
Pa côps, gn a eto des calcaedje di stitchetes tote seules (cawetes u betchetes). Li pus classike, a dater del deujhinme mitan do 20inme sieke, c' est l' ci del cawete inglesse -ing.

E sincieus latén, on-z a eto calké toplin des cawetes do latén.

### Bodjes greks et laténs aplakés
Dins l' ehåyaedje do francès et d' l' inglès, et did la, dins bråmint des lingaedjes del Daegne, on-z a rcopyî des mots greks et laténs, k' on-z a aplaké (sovint a môde d' aplacaedje tîxhon).
* li francès "*génocide*" n' a nou bodje francès, c' est on calcaedje di deus mots greks.

### vîs mots greks et laténs
* l' inglès "*stategy*", l' arabe "*es-stratejiya*" vinèt tot droet d' on mot grek.

## Hårdêyes divintrinnes
* calcaedje linwistike e walon
** calcaedje di l' almand
** calcaedje di l' espagnol
** calcaedje do flamind
** calcaedje do francès
** calcaedje do holandès
** calcaedje di l' inglès
** calcaedje do lussimbordjwès
* mot epronté foû do walon
* mot calké foû d' l' arabe
Monsieu del Bourlote (tchanson)

«**Monsieu del Bourlote**» u «**E rivnant d' Låsprele**», c' est ene rilomêye tchanson e walon k' åreut yeu stî scrîte pa Nicolas Boiron. Mins Emile Lempereur vout ki cisse tchanson la åreut polou aveur sitî toirtcheye på pere Colas Boiron.

Li tecse est rindjî å l° **354** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*M. de la Bourlotte et la paysanne*".

## Mwaissès racsegnes
Li vraiy tite e walon, c' est :
:*Tchanson novele, pus amuzante ki bele, compôzêye l' an meye set cint froede bijhe, l' anêye do gros hourlea* (Tchanson novel, puz amuzantt ku bel, kompozée l'an mil sett san freutt bich l'anée de gros hourlai).

Li tite «E rivnant d' Låsprele», vént di l' incipite:
:''On djoû e rivnant d' Låsprele.

Ele date do 18inme sieke.

Bob Dechamps el ritchantéve voltî, sovint tot citant si oteur (dabôrd k' i n' djåzéve waire des ôtes cåzaedjisses, come François Loriaux).

Il a stî eplaidî pol prumî côp pa Arille Carlier dins l' annouwaire di l' ALWAC e 1911 (T. II, p. 25-33), et rashiou e rfondou so l' Aberteke (diviè 2000).

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse del tchanson so l' Aberteke (e rfondou walon)
Schite d' agaesse

Li **schite d' agaesse** u **schite d' oujhea** (on dit eto : **fås crisson**), c' est ene fleur des tchamps, foirt corante, 40 cm hôte, avou des blankes u des bleuwès fleurs.

Ses grinnes sont lomêyes des **[[:Wikt:matons|matons]]**.

 *[[Cardamine pratensis]]*

 Croejhrecires

## Dins les belès-letes e walon
Dizo l' no «schite di canari», on ndè djåze come fleur ki crexhe å boird di l' aiwe dins l' live d' imådjes «Waite a ti, Pépé Crotchet».
Waitîz, cisse fleur ci, c' est do såvadje a, et voci, c' est des botons-d'-ôr.(…)
Et les rôzès fleurs voci, c' est des schites di canari.

## Sourdant
ADEPS

L' **ADEPS**, po « **Ad**ministration de l**'É**ducation **p**hysique, du **S**port et de la Vie en Plein Air » e francès, est on siervice administratif do Ministere del Federåcion Walonreye-Brussele ki fwait l' promocion do spôrt dins l' kiminålté francesse di Beldjike.

## Ocupaedjes

Les *måtches ADEPS*, sont des rotaedjes, pol plaijhi, wice ki les pus coraedjeus fjhèt 20 km, les emîtrins dijh, djusse po-z etertini l' coir, et les pormineus, cénk. C' est sovint l' dimegne.

## Difoûtrinne hårdêye
* Site waibe oficir
Agricoûteure

L' **agricoûteure**, c' est l' ahivaedje di plantes po les djins et les biesses magnî.

Pacô, on fwait moussî l' aclevaedje dins l' agricoûteure. Afeye eto les plantisses et les cortis ås verdeures.

L' agricoûteure si pratike so les erûlès teres. Å pus sovint, ele kimince på tcherwaedje.

L' agricoûteure biyolodjike, c' est l' ahivaedje des plantes et l' aclevaedje des biesses sins waire di prodûts tchimikes.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "agricoûteure", alez s' vey e [[:Wikt:agricoûteure|splitchant motî]].*
Agricoûteure biyolodjike

L' **agricoûteure biyo(lodjike)** u **agricoûteure naturele**, c' est ene agricoûteure la k' on eploye bråmint moens di prodûts tchimikes ki çou k' a divnou corant e 20inme sieke.

Les rexhowes di l' agricoûteure naturale si lomnut **prodûts biyo**. I sont vindous pus tchirs k' els ôtes. Il ont stî atchtés voltî pås grands botikes a cmincî des anêyes 1990.

## Impôrtance di l' agricoûteure biyo
E l' Kiminålté Uropeyinne, les cinsîs biyo tcherwèt 3,5 åcint des erûlès teres.

El Walonreye, e 2006, on-z esteut ådzeu des 3 %. Gn aveut 571 cinsîs ki fjhént do biyo. Les acleveus do BBB ni polnut nén aveur li statut d' tchå biyo, a cåze des velaedjes pa botnire.

El Flande, gn a k' 0,5 åcint des teres ki sont tcherwêyes po fé do biyo.
Tcherbon

* noer prodût k' on broûle po s' tchåfer
** tcherbon d' tere (hoye)
** tcherbon d' bwès, tcherbon d' fåde
* maladeye des bovrins
** tcherbon d' misse (ki les djins plèt atraper, cåzé pa ene bactereye lomêye *Bacillus anthracis*)
** tcherbon des tchås (ki les djins n' sårént haper, cåzé pa pa ene bactereye lomêye *Clostridium chauvoei*)
Mot epronté foû do walon

On **mot epronté foû do walon**, c' est on mot epronté å walon pa èn ôte lingaedje.

## Mots calkés på francès (standård)
* hoye et motlî des hoyires
** coron
** grizou
** havrece
** hertcheu (*hercheur*)
** porion
* estaminet (stamon, staminea, stamonêye)

## Mots calkés på [[francès d' Beldjike]]
* francès d' Walonreye
* francès d' Brussele : Sablon (såvlon), Savenière (såvnire), potale

## Mots calkés pa l' inglès
* spå (k' a divnou *a spa*, ene såle po s' aler bagnî), pu rpasser e francès.

## Mots calkés på flamind
* termene ("*termijn*")
* côrete (k' a divnou li no d' plaece et d' djin "Colruyt")
* spiter ("*spuiten*")

## Mots calkés pa des ôtes lingaedjes
* "crompire" a stî calké på serbo-crowate.
Les Soverdeas d' après Djodogne (soce)

**Les Soverdeas d' après Djodogne** u, pus coûtmint, *Lès Sauvèrdias*, c' est ene soce di scrijheus e walon, do Roman Payis.

Elle eplaide li gazete e walon "*[[Li Soverdea (gazete)|Lë Sauvèrdia]]*".

## Sacwants rlomés mimbes
Dins les biyografeyes di l' Antolodjeye «Nos campagnes», Jean-Jacques Gaziaux dene li date d' intrêye do scrijheu dins les Soverdeas, s' il astchait.
Henri Lerutte

**Henri Lerutte** a skepyî e 1910 et mori li 20 di decimbe 2006. I provneut d' Djåce. Mins dins ses vîs djoûs, il a dmoré al Wadrindje, pu a Maret.

Di s' mestî, il esteut contåbe a Brussele.

## Ouve e walon
I fourit prezidint des Såverdeas d' après Djodogne di 1980 a 2006. Cwand i rlijheut les bokets des scrijheus, il esteut eto foirt ratniveus po lzî mostrer k' il avént må tourné leus fråzes, et fé kékès flotches.

C' esteut on grand disfindeu do walon. Il esteut mimbe des Relîs Namurwès (dispu 1970) et mimbe askepieu des Romans Scrijheus.

Il a toirtchî des cints d' arimés so totès sôres di sudjets. Ses scrijhaedjes fourît eplaidîs dins l' Noer Boton eyet dins l' Såverdea. I scrijheut eto dins "L'Aronde", en pitite gazete d' après Haneu.

Come di djusse, il a stî relî dins les antolodjeyes antolodjeyes des scrijheus do Roman Payis "Nos Campagnes" eyet "Vey Voltî".

## Alére
Sipitch ki Andrée Flesch a lî a l' etermint da Henri Lerutte, *[[Li Såverdea (gazete)|Lë Sauvèrdia]]*, l° 242, fevrî 2007.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje so l’ Aberteke
*
Rafoircixhante betchete

Ene **rafoircixhante betchete**, c' est ene betchete ki rafoircixh li viebe k' elle est abetchtêye après. 

End a bråmint e walon, eneviè des ehåyîs lingaedjes come l' esperanto.

Pacô, c' est on "bon" rafoircixhaedje (betchete ki-); afeye, c' est on crawieus rafoircixhaedje (betchete for-), u onk sins rzultat (betchetes ra- et raca-).

## Sacwantès rafoircixhantès betchetes
* betchete ca-
* betchete cal-
* betchete di- & betchete dis-
* betchete for-
* betchete ki-
* betchetes ra-
* betchete raca-
* betchete si-
* betchete tcha-
* betchete tri-
1406

## Ça s' a passé ciste anêye la

* 4 d' avri&nbsp;: Seumas I Stiùbhartaich (ossu lomé e-n inglès&nbsp;: *James I Stewart*) a divnou rwè d' Escôsse.

## Ont morou ciste anêye la

* 19 di måss : Moirt da Ben Xhaldoun
Peupes del Daegne

**Pådje po rashonner totes les dnêyes so les peupes del [[Daegne]].**

## Ancyins peupes
* Celes
** ancyins Bedjes

## Peupes d' asteure
* Aymaras
* Berberes
* Cozakes
* Peuls
* Peupes bantous
** Bapendés
* Tatårs
Fize-li-Mårsale

**Fize-li-Mårsale** (la-minme : *Fîse-li-Mârsale*, F. *Fize-le-Marsal*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye dedja rebané avou Crisnêye li 2 d' djulete 1964.

* Limeros del posse : **4367** (måy candjî)
* Limero diyalectolodjike : **W 29**.
* Arondixhmint : Wareme
''Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Fize et a Mårsale.

## Rilomêyès djins
* Eugène Strengnart, mwaisse di scole et tchansonî.
Cawete -ike

Li **cawete -ike**, c' est ene cawete k' a moussî e walon avou les calcaedjes do francès. 

Les addjectifs avou -ike sont metous pus voltî padrî l' sustantif. 
* simbolike; ça a ene poirtêye simbolike.

Sacwants noûmots ont stî foirdjîs avou l' cawete -ike so on bodje pår walon.
* éndjolike.
Moti:måtche

* måtche 1 (limåtche, frontire)
* måtche 2 (rotaedje)
* Måtche (viyaedjes et veyes, nos d' plaeces)
** Del Måtche (no d' djin, e Fr. *Delamarck*)

Omonimeye coinrece :
* mantche (*mâtche* e Payis d' Heve)
Pousset

**Pousset ** (parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Remicoû, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4350 **
** davance : **4357**
* Limero diyalectolodjike : **W 27**.
* Arondixhmint : Wareme
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Pousset|l' esplicant motî]].*
Revintreyes di may 1968

Les **revintreyes di may 1968**, c' est des revintreyes des studiants d' Paris, pu des ôtès univ di France.

Onk des mwaisses mineus si loméve Daniel Cohn-Bendit.

Les revintreyes di may 1968 ont stî li cmince di parfonds candjmints sociås el France, pu dins les vijhéns payis.

## Hårdêye difoûtrinne
Corwaitaedje so les 68-îs et çou k' il ont divnou 30 ans pus tård (da Lucyin Mahin, so l' Aberteke)
Jean-Pierre Ransonnet

**Djan-Pîre Ransonnet** (oficirmint, *Jean-Pierre de Ransonnet-Bosford*) a skepyî a Lidje e 1744 ey a dandjreus morou e 1796.

thumb|Portrèt da Djan-Pîre Ransonnet
thumb|On ôte portrèt da Djan-Pîre Ransonnet
Il a cmincî sôdârd po l' Otriche. 

Pu, il a stî e l' Amerike po s' î bate po l' dislaxhaedje des Estats Unis.

Sobayî s' i n' fourit nén a Lidje po-z stombyî les revinteus del Binamêye Revolucion ?

Adonpwis, il a divnou djenerå d' brigåde di l' årmêye francesse. Insi, il esteut do costé des Francès, dizo les ôres da Scherer, al troejhinme batreye di Fleuru (1794).

## Ses zwers
Onk di ses fis, Djåke-Djôzef a stî captinne di batea. Èn ôte, Bartelemi-Guståve fourit aspirant d' marine; il a morou à Sint-Domingue.
Fiyaire

Les **fiyaires**, c' est des ptits ronds viers ki vikèt ådvins des tissus do coir. I sont stitchîs divintrinnmint pa des poirtants insekes.

Li pus cnoxhowe des fiyaires, c' est, sins manke, *Onchocerca volvulus*, ki rind aveule des meyes di djins e l' Afrike.

Gn a eto bråmint des fiyaires ki c' est les biesses k' atrapnut.
Walon e scole

thumb|Scolaedje des 1ire et 2inme sigondaire å Bork (2023)
[thumb|[Lucyin Mahin dinant scole a Transene (2019)]]
Li **walon e scole**, c' est les diferins boutaedjes po-z ariver a fé scoler ene miete di walon dins les scoles oficires el Walonreye.

A costé do walon e scole, k' est po ls efants, gn a eto les scoles di walon ki c' est puvite po les grandès djins. 

## Istwere
Li walon e scole a cmincî e 1933 cwand Fernad Stévart, prezidint del Federåcion del Province di Lidje di l' UCW dimanda di poleur adjinçner ene bate di recitaedjes dins les scoles del veye di Lidje.

Pol province do Lussimbork, il a cmincî e 1975, pa les cours di walon ki Raymond Mouzon ataca a dner å Tchestea.

Li walon e scole a stî otorijhî oficirmint po tote li Cminålté Walonreye-Brussele på dicret sol walon e scole di 1991.

E 2022, li ministere a metou so pî ene lisse oficire d' acsegnants ki polnut dner do walon (et eto do picård et do gåmès) dins les scoles tot estant payîs.

## Sôres di scolaedjes
[thumb|Sicole di walon pa on mwaisse difoûtrin a [Ôtchamp e 2002]]
Les prumîs scolaedjes, c' esteut fé do walon sieve po des metous etrevéns : sinnetes u dijhaedje d' arimé pa les efants, po ene fiesse di novelan, al Sint-Nicolai, evnd.

Sacwants mwaisses di scole metît so pî des cours totes les samwinnes (metans a Lignè ey a Veskeveye). Pacô, gn aveut des soces pol walon ki vnént copler des acsegnants po-z enonder l' walon e scole. Metans a Lignè, c' est Chantal Denis, å no des Relîs namurwès, k' aveut escourci l' afwaire.

On pout eto aveur des cours pa on mwaisse difoûtrin, ki vént fé scole on côp u deus, so on metou tinme, al dimande d' on tchîf di scole.

Dispu 2022, gn a ene adjinçnaedje a pårt del federåcion Walonreye-Brussele («*Langues et cultures régionales en classe*») avou des acsegnants payîs par zels. Tchaeke classe (gårdyinne, primaire, sigondaire) pout awè ût a dijh eures po tchaeke anêye di scole. Insi, l' an 2024, gn a yeu 450 eures d' acsegnmint, dinêyess pa 26 escoleuses et scoleus, et k' a profité a 1821 sicolresses et scolîs.

Mins, come l' acsegnmint do walon dimane al boune volté des acsegnants dmandeus, i gn a nole acertinance ki li scolaedje si repetrè d' ene anêye a l' ôte.

## Sacwants cintes di documintåcion pol walon e scole
* CHADWE (soce)
* CIDWEL (soce)
* CIWEN (soce)
* CRIWE (soce)

## Documintåcion pol walon e scole
 Scolaedje do walon#Documintåcion po li scolaedje do walon

## 
* Programe do ministere pol walon e scole
** Repertwere des scoleus propôzés på ministere
** Fôrmulaire di dmande po les scoles
* Sacwants lives po les djonnes

## Sourdants & pî-notes
CIDWEL (soce)

Li **CIDWEL**, ki s' sigue vout dire ***Centre d' Information et de de Documentation pour le Wallon à l' École du Luxembourg***, c' est on cinte di documintåcion pol walon et l' gåmès e scole del Province do Lussimbork. Il est edjîstré å Tchestea.

L' enondeu do Cinte fourit Raymond Mouzon.

Asteure, il a stî rprins pa Guy Pierrard, mins n' a pupont di plaece po l' publik î aler trover des racsegnes.
Sint

On **sint**, ene **sinte**, c' est ene djin k' a beacôp fwait do bén dins s' veye, et k' est ricnoxhowe come téle pås djins d' avår la.

*Les *'sints d' glaece**, c' est des (mitan) vraiys sints, ki racsegnnut so ene termene meteyolodjike do moes d' may el Walonreye.''

''Les [[sints fiestis el Walonreye]] sont metous so ene pådje a pårt.''

== Mwaissès dnêyes ==
Les sints sont fiestis dins des [[tchapele]]s. Les [[crustin]]s (mins nén les [[muzulman]]s ni les [[djwif]]s) endè fjhèt des posteures, et les ponde so des [[pondeure|tåvleas]].

Dinltins, el [[Walonreye]], po dmander ene faveur a on sint, on lyi "**prometeut l' voye**". Dj' ô bén k' on prometeut d' aler a pî e pelrinaedje a s' tchapele. On djheut k' on aléve **riclamer**, metans, [[sint Breyåd]].

Les muzulmans chiyites ey ene pårteye des sunites (metans e l' [[Afrike bijhrece]] alèt sifwaitmint pelriner sol [[tombe-tchapele]] d' on sint ome u d' ene sinte kimere. Mins bén dire k' i dmandnut ene sacwè direk å [[Bon Diu]] pal voye di ç' sint la, ki n' a nou povwer di lu-minme.

== Eglijhe catolike ==
 «[[Pere di l' Eglijhe]]»
Po esse ricnoxhous come tés, i dvèt aveur sitî [[canonijhaedje|canonijhîs]].

== Eglijhe ortodosse ==
N a bråmint des dessinaedjes di sints dins les eglijhes ortodosses (metans, el Walonreye, a [[Tchevtogne]].

== Islam ==
Les sints sont lomés e l' arabe ***wali saleh*''' (on statut ricnoxhou dins l' Alcoran). Sacwantès uzances, purade e l' Afrike bijhrece, lezî ricnoxhèt li polance di rinde pus åjhey les priyires di dmande å Bon Diu. Tolminme, bråmint des corants sunites, inte di zels les Wahabites, ni ricnoxhèt nén les pelrinaedjes ås sints. Les Chiyites sont pus adûs a fé l' voye po les sints, metans, a l' imam Hosseyn.

## Djudayisse
E Marok, sacwants sints sont ricnoxhous a feye pa les Muzulmans et pa les Djwifs.
Croejhete (linwince)

Li **croejhete** u **grammaire**, c' est ene coxhe del linwince ki mostere li rapoirt des mots inte di zels, dins on metou lingaedje. 

Eyet defini les rîles ki discrijhèt ces rapoirts la.

Onk ki n' kinoxhe nén bén ene langue, s' i shût ces rîles la, i pôrè fé des fråzes ki les cåzeus natifs do lingaedje etindront bén.

## Pådjes a pårt pol croejhete di sacwants lingaedjes
* Croejhete do walon
* Croejhete di l' amazir
* Croejhete di l' arabe
** Croejhete di l' arabe marokin

## Hårdêyes divintrinnes

* Atotchance
* Fonolodjeye
* Morfolodjeye
Creûjète

Pådje di discramiaedje.

Cwè vloz ?
* li pådje d' omonimeye do mot "croejhete" (*creûjète, creûhète*, evnd.) ?
* li pådje do live da Lucyin Léonard : Ene saye di croejhete di nosse patwès ?
Fiyaires ås biesses

Les **fiyaires** rascråwnut les **[[aclecaedje|aclevåvès biesses]]** come les djins.

Les sôres di fiyaires ki sont les pus cnoxhowes :
## ås [[bovrins]]
* les clås d' esté : laide maladeye del pea cåzêye pa *Parafilaria bovicola*.
* Les nocrês å viermins (*Onchocerca dermata*, *Onchocerca ochengi*, *Onchocerca dukei*) : les biesses n' è sont nén malådes, mins gn a des pietes dins les curs.  Ene di ces fiyaires la, *Onchocerca ochengi* st foirt parinte avou *Onchocerca volvulus* li cåze di l' aveulance des aiwes, ey elle est eployeye dins les rcwerances el medcene uminne.
* *Stenofilaria assamensis* et des ôtes sifwaits : provocnut des maladeyes del pea e l' Azeye, ås vatches et ås zebus.
## ås [[tchivalrin|tchvås]]
* clås d' esté å cô et so les pates di dvant, cåzés pa *Parafilaria multipapillosa* (Afrike bijhrece, Urope nonnrece et coûtchantrece, Azeye Amerike nonnrece.

## ås [[tchén]]s
* Gn a ene fiyaire ki si stitche e fén mitan do cour (''Dirofilaria immitis''.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje do ''Merck Veterinary Manual'' so les clås viermineus ås tchvås
CIWEN (soce)

Li **CIWEN**, ki s' sigue vout dire ***Centre d' Information et de de Documentation pour l' Wallon a l' école de Namur***, c' est on cinte di documintåcion pol walon e scole del Province di Nameur.

Li prumî responsåve fourit Francis Collin, disk' aviè 1997. Après, c' est l' Joseph Daffe k' a rprins l' gorea disca s' moirt e 2021. Après çoula, li soce n' a pus waire roté.

Chantal Denis a beacôp bouté avou zels. Metans po mete so pîs l' ehåyî walon do Mitan.

## Sacwants ouves
* cours odio Hendschel-Denis
Tchanson

Ene **tchanson**, c' est li djhaedje di paroles so ene muzike.

[thumb|Tchantaedje do [Tchant des Walons (emey tchapele)]]

## Mwaissès dnêyes
Les tecses di sacwantès tchansons sont rwaitîs come des ouves di Belès Letes. Mins, a pårti des anêyes 1980, bråmint des djinres di tchansons rotnut avou waire di tecse. C' est sovint avou des stonantès muzikes.

Li ci ki scrît ene tchanson est lomé cåzaedjisse.

Li ci ki scrît l' muzike, compôzeu.

Le ci kel tchante, tchanteu. Si c' est l' minme djin, c' est on scrijheu tchanteu compôzeu.

Li tchanteu pout esse acpagné pa ene binde ki djowe sacwants instrumints d' muzike. 

Ene tchantreye, c' est ene trope di djins ki tchantèt sins instrumints. I s' produjhnut voltî emey tchapele.

Les tchansons polèt esse eredjistrêyes so des plakes, et dispu les anêyes 1990, so des stroetès plakes.

L' operå, c' est des tchansons tchantêyes å mitan d' on djeu d' teyåte.

## Sacwantès sôres di tchanson
* blouze
* djaze
* tchanson d' Noyé
* hosseuse

## 
* Pådje des tchansons e walon
Tango walon (tchanson)

Li **tango walon**, c' est ene tchanson ki les paroles ont stî scrîtes pa André Hancre eyet l' muzike compôzêye pa R. Hancre.

C' esteut ene mwaisse tchanson do repertwere da Bob Dechamps.

Come di djusse, ele si tchante sol rite do tango.

## Cåzaedje del tchanson
::**1.**
:*El flaminco est espagnol;*
:*C' est leu gloriole.*
:*Les Inglès dansnut l' tcharleston*
:*Ké rigodon !*
:*Les Otrichyins leu valse di Viene*
:*Al disgoviene.*
:*Les Årdjintins dansnut l' tango,*
:*Mins nén mia k' nos.*
:*Adon, po lzî fé concur*an*ce*
:*C' est l' preferêye di totes nos danses*
:*Mia k' zels, nos atrapans l' mouvmint;*
:*C' est ene kession d' timperamint.*

::**Resploe 1.**

:*L' tango walon,
:*K' on scrît dins no façon.
:*K' on eterprind avou soplesse
:*Sins djamåy fé des crombès djesses,
:*Cwand nos dansans l' tango walon.

::*'2.**

:''Gn a pont come nos po prinde li tins''
:''D' ene air canaye.''
:''Gn a pont come nos po sawè fé''
:''Des pas d' costé.''
:''Gn a pont come nos po sawè lére''
:''Dins les sorires.''
:''Mamjhele, dj' etervoe l' paradis''
:''Dins vos beas iys.''
:''A ç' moumint la, tot ermouwêye,''
:''El feye vos dit : "Dji so troublêye.''
:''Mins cwè çki s' passe, dji n' sai pus cwè."''
:''"- A ça, mamjhele, c' est no ptit scret."''

::**Resploe 2.**

:''L' tango walon,''
:''K' on scrît dins no façon.''
:''Ki vos mete totshûte e cad''an''ce''
:''Et co ene miete vs serîz e transe''
:''Cwand nos dansans l' tango walon.''

::**3.**

:''Gn a nén k' les Walones po vs troubler''
:''Po vos tromper;''
:''L' ôte djoû, dj' a stî en Inglutere,''
:''Et po m' distraire,''
:''Dins on dancigne, dj' a stî djipté''
:''Et egadjî''
:''Po l' seu tango d' tote el swerêye''
:''Ene bele crolêye.''
:''Å dbout d' dijh pas, ele m' a dit ''Sir''
:''Je suis a vous prenez ma coeur''
:''Je n' sai pas c' qui m' est arivé''
:''Tådje ene miete, dj' va t' l' espliker.''

::**Dierin resploe.**

:''L' tango walon,''
:''Ki fwait d' nos des tchampions,''
:''Ki nos porkeure tos les succès''
:''Ki fwait ki nos estans les rwès''
:''Cwand nos dansans l' tango walon.''

:''L' tango walon,''
:''K' on scrît dins no façon.''
:''Sins djamåy fé des crombès djesses,''
:''Minme s' on s' apice pa les deus ... spales,''
:''Cwand nos dansans l' tango walon.''

== Corwaitaedje do tecse ==
Eployaedje di beas mots walons : 
* des cromb**ès*' djesses ("[[:Wikt:djesse|djesse]]" est [[djinre (croejhete)|femrin]] e walon)
* al [[:Wikt:disgoviene|disgoviene]]
* [[:Wikt:rigodon|rigodon]]

Calcaedje do francès
Li [[rîlêye francès walon|rîlêye]] Fr. EN => w. IN, n' est nén mamaedjeye sifwaitmint po tos les mots :
* [[:Wikt:timperamint|timperamint]] (rime avou "mouvmint")
* [[:Wikt:cadince|cadince]] (*cadance*)

Noûmots des danses :
* [[:Wikt:tcharleston|tcharleston]] (prononcî "on" et nén "-one" (rime avou "rigodon")
* [[:Wikt:flaminco|flaminco]]

Rireye (måhonteus advinaedje di rimes :
:*Sins djamåy fé des crombès djesses,*
:*Minme s' on s' apice pa les deus fesses''
Napoleyon

* Napoleyon Bonapåre (Napoleyon 1î)
* Napoleyon II (l' Aiglon, duk di Reychtate)
* Napoleyon III
* napoleyon (manoye)
Calcaedje do latén

On **calcaedje do latén**, c' est on epront k' a stî fwait pa on lingaedje d' asteure å latén ki s' a mintnou e l' Urope pal voye del rilidjon. Paski l' latén a stî l' lingaedje rilidjeus di l' eglijhe catolike disk' e 1965. I s' a eto mintnou pal voye des des mots administratifs et djuridikes.

E rfondou walon, les calcaedjes do walon sont rashids avou l' fonolodjeye walone, et waire faflotés (minimom, item, advitam, reyusse).

Les calcaedjes do latén ni sont nén a maxhî avou les etimolodjeyes latenes, ni eto avou l' sincieus latén.

## Setchs calcaedjes do latén d' eglijhe
* advitam
* dire åmen a tot
* so èn åvé
* li benedicité
* c' est leu credo
* aveur fiyate
* itémissayesse
* tchanter l' magnificåte
* fé s' meyacoulpa
* colikes mizeréré
* oremusse
* ene påter
* reyusse
* on tédeyom
## Calcaedje do latén administratif
* item est i
* macsimom
* minimom
* omnibusse
* proficiate
* terminusse
## Cas des foirt vîs calcaedjes do latén d' eglijhe
* diåle
* ôle, enôlyî
* vepes
Catolicisse

L' **Eglijhe catolike** (on dit eto: li **catolocisse**), c' est ene coxhe do crustinnisse ki ricnoxhe l' otorité do Påpe di Rome so tos les creyants.

Li rlidjon catolike est ouy li mwaisse rilidjon el Beldjike, Grande Dutcheye, France, Itåleye, Espagne, Portugal et dins les ancyinnes coloneyes di ces payis la.

L' eglijhe catolike est diferinne des Protestants et des Ortodosses.
Hoye

Li **hoye** (on dit eto l' **tcherbon**), c' est ene pire k' on saetche foû des houyires, et ki sieve pol tchåfaedje.

Ene mene al hoye si lome "houyire", "tcherbonaedje" ou tot biesmint "fosse".

## Istwere di l' eployaedje del hoye
Li Walonreye fourit onk des prumîs payis la k' on a saetchî l' hoye. Å cmince, on l' meteut a lene divant l' houyire, a môde des hougne di four, did la si no di "hoye", "*houye*". On no k' a passé e francès (**).

Li ritchesse del Walonreye e tcherbon a permetou li rlomêye di si industreye do fier, tantea ki c' esteut a on moumint ene des pus grandès pouxhance industriyele sol Daegne.

Les houyires ont tertote clôs ene après l' ôte dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke.

center|1000px|thumb|

## Prezintaedje del hoye
* a 
* a 
* a 

## Boûlaedje del hoye et mannixhance di l' air
Li hoye evoye bråmint do CO2 dins l' air.
Christine Tombeur

thumb|left|100px|(2000) 
**Christine Tombeur** a skepyî diviè 1955.

Elle a scrît des prôzes dins l' Rantoele eyet l' Bourdon.

Elle a eto adjinçné ene sicole di walon a Djnape, et scrire des ptits lives di scole po ses scolîs. Inte di zels, ene croejhete et on live di codjowaedje (Les Chnapans djouwnut avou les viebes).

Elle a scrît ene pîce di teyåte (Cwand Adele ès dè mele), ey esse redjixheuse pol trope des Chnapans di Djnape.

Elle a ratourné e walon li Tintin "les pindants del Castafiore", tot notant l' accint d' après Cirou, la k' Hergé aveut dmoré ene hapêye.

Ele cåzéve todi walon avou les waloneus.

## Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l' Aberteke


Tombeur.gif|Cristine téle ki veyowe dins Rabulèts
Tombeur_Christine_dicåçtant_Pindants_del_Castafiôre.jpg|dicåçtant si ratournaedje des Pindants del Castafiôre
croejhete_Tombeur.jpg|Si ptit live di croejhete
Simon Stasse

**Simon Stasse** a skepyî li 10 di may 1940 ey a morou li 21 di nôvimbe 2010.

Il a eplaidî des gros ovraedjes sol walon, al Walone.

C' esteut l' fré da Louis Stasse.

## Ouve pol walon
Po cmincî, on live di croejhete lomé «Po scrire d' adrame li walon d' Lidje» (*Po scrîre d'adram' Li walon d'Lîdje*). Li prumî tome, c' est del croejhete classike. Li deujhinme tome, c' est des tåvleas d' codjowaedjes (loukîz : les codjowaedjes da Stasse).

Il ont moussî foû e 1999.

thumb|150px|si croejhete

E 2004, Simon Stasse fwait rexhe on gros spès diccionaire, avou troes bokets :
* on motî walon francès (Motî da Stasse)
* on motî francès walon (Fanwal da Stasse)
* li rprindaedje des tåvleas d' codjowaedje, ki les viebes , dins l' motîs walon francès î sont revoyîs.

Di s' mestî, il esteut infôrmatikî.

## Hårdêye difoûtrinne
* Simon Stasse esplike le pondants et les djondants pocwè k' il a-st eplaidî si motî
Betråle

Li **betråle** u **petråle**, c' est ene ahivêye plante. 

 *[[Beta vulgaris]]*.

## Sôres di petråles
Gn a des betråles å souke et des betråles po les biesses (betråles-fôraedje). 

Li cene po les vatches est rodje et ronde, del cogne d' ene botaye å rvier. Li cene å souke rishonne pus a on traitoe, avou ene grande cawe, ey elle est pus blanke.

Gn a eto les rodjès betråles k' est ene verdeure po les djins.

## Coûtivaedje des betråles
 treråyaedje des betråles
Dinltins, on lzès seméve a royes.

On ls aclairixheut tot passant avou ene raezete, pu al mwin. C' est l' **asclairixhaedje** u **distoclaedje** u **distroclaedje**  ou **[[treråyaedje]]** ou **metaedje a ene**.

Asteure, on lzè-s seme al machine, ki n' mete pus k' ene grinne la k' el va crexhe.

Li råyaedje si fjheut avou ene fotche a shijh dints (po n' les nén froxhî). Adon, on les **cawéve** avou on fiermint.

On les pleut wårder sol tchamp po l' ivier, tot fjhant des **motes**.

## Motlî walon
Il est diswalpé so 90 pådjes dins l' live Gaziaux so les coûteures (pp. 57-147).
Latén

Li **latén** , c' est on moirt lingaedje k' a dné totes les langues romanes, inte di zeles, li walon. C' esteut l' lingaedje oficir di l' Impire Romin.

[thumb|mot latén volant dire «di [Måmdiy»]]
[thumb|plake e latén sol meur do tchestea d' [Bouyon]]
thumb|tecse ricopyî

## Istwere
Li latén esteut l' lingaedje oficir di l' Impire romin. Si s' a-t i spårdou ossu lon ki les concwesses, pu les setlaedjes l' ont permetou. Metans a Bijhe, disk' el Walonreye, å Levant, disk' el Roumaneye (avou l' Moldaveye d' asteure), et a Nonne disca l' Afrike bijhrece, a Nonne levantrece, disk' e l' contrêye. 

Del Mîtrinne ådje, c' esteut l' lingaedje li pus eployî e l' Urope, divant l' arabe.

Il a stî rmetou al môde al Rinexhance  avou l' grek classike. Les prumîs sincieus uropeyins, come Erasse, el cåzént minme coranmint.

Paraprès, il siervi po fé des noûmots ki s' ont spårdou dins tos les lingaedjes di l' Urope, et co hay. E 19inme sieke, il fourit decidé di lomer totes les sôres di vicantès sacwès pa on minme no e «sincieus latén».

Il a stî lontins l' lingaedje rilidjeus do crustinnisse; po les catolikes, disk' e Concile Vatican II, e 1965. C' est po ça ki walon a epronté sacwants mots direk do latén d' eglijhe. 

On l' a-st aprins disk' enawaire dins les scoles sigondaires, aprume dins les seccions latén-grek.


Montåban plake latén.jpg|Reployaedje do latén å djoû d' ouy: muzêye e plinne air di Montåban (Buznol)
La-Chellah sicrijhaedje latén.jpg|scrijhaedje latén å Chella (Rabat, Marok)


## Eredjistrumints

WIKITONGUES- Titus speaking Latin.webm|pa on djonne latén-cåzant ki vént des Estats-Unis
Pronunciation of Latin (Text).ogg|Les accints tonike do latén


## Dischindance do latén
Li latén a dné tos les lingaedjes noû-romans (walon, picård, francès, lorin, occitan, catalan, castiyan, protuguès, itålyin, roumantche, furlan, roumin…)

Tant k' ås cawetes et betchetes latenes, elle ont fwait des djonnes dins tos les lingaedjes noû-romans. Mins gn a djusse ki: n onk ou l'ôte est pôve e-n on metou lingaedje, ou ritche e-n èn ôte.

Li latén "-idiare"/"-izare" (-ijhî) est ritche e roumin, mins pôve e walon. D' èn ôte des costés, "-aticu" est ritche e walon (-aedje), min pôve e roumin (-atecu). C' est come ça.

## Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

## Hårdêyes divintrinnes
* Pådje des etimolodjeyes latenes do walon
* Calcaedje do latén
* Motires do latén
* Sincieus latén
* Sicrijheus e latén
* Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs (livret)

## 
* Wikipedia latén

## Sourdant et pî-note
Gliese 581-c

**Gliese 581-c** est ene bole k' est foû do sistinme solrece et ki toûne åtoû d' ene rodje ninte lomêye Gliese 581, a 20,40 annêyes loumires di nosse solea. Il avize ki Gliese 581-c si trouve lon assez eyet près assez di s' sitoele pol veye sikepyî: li timperateure sol daegne (inte 0&nbsp;°C eyet 40&nbsp;°C) pôreut esse comufåt po k' i gn åye del corante aiwe.

Gliese 581-c pôreut esse li prumire bole k' on discouve del minme sôre kel tere. Elle est eto ene des pus ptitès boles discovrowes disk' asteure. Si lårdjeu, cårculêye d' après s' masse, est 50 åcint pus grande kel cene del tere. Elle est cénk côps pus massive. Do côp, li gravité sol daegne sereut a pô près 2,15 côps l' cene del tere. Ça s' pôreut ki Gliese 581-c mostere tofer li minme costé a si stoele et ki, do côp, ene dimêye bole soeye tofer el loumire (eyet foirt tchôde) eyet l' ôte tofer el noerixheu (eyet foirt froede). Minme insi, a l' aschate des deus dmêyès boles, i pôreut gn aveur ene sitroete roye amishtåve pol veye.

Li bole a stî discovrowe pa ene ekipe uropeyinne. L' ekipe s' a siervou po çoula d' on telescope 3,6 metes lådje metou e Tchili et del tecnike del roedeu radiåle (on sét cårculer li grandeu eyet l' pwèd, u masse, d' ene bole pask' ele diswaibeye ene miete li gravité di s' sitoele tot toûrnant åtoû).
Rodje ninte

Ene **rodje ninte**, c' est ene sitoele k' est ptite eyet froede assez. Li masse des rodjès nintes est pus ptite ki 0,3-0,5 eyet pus grande ki 0,080-0,075 masse do solea (å dzo di ç' livea la, on dit kel sitoele est ene breune ninte). Li timperateure sol daegne est di moens di 3.500ºK.

Les rodjès nintes broûlèt doûçmint. Ele n' evoyèt nén tant del loumire ki les pus grossès stoeles eyet ele polèt viker foirt lontins, des dijhinnes ou des cintinnes di miyårds d' annêyes. 

Les rodjès nintes, c' est les stoeles k' i gn a l' pus, ca bén k' i fwait målåjhey les vey, veyanmint k' ele ni sont nén foirt riglatixhantes. 

Les rodjès nintes polèt esse l' aisse d' on sistinme solrece (metans Gliese 581).
Sistinme solrece

Li **sistinme solrece** comprind l' Solea eyet les ôtes coirs cîryins aloyîs a lu pal gravitåcion: les ût boles avou leu pus ki cint lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy), nouv nintès boles eyet leus lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy) eyet co des miyårds d' ôtes coirs pus ptits (des coirs del cingue da Kuiper, des stoeles a cowe, del poussire, evnd.)

Tot nd alant del mitan a l' ådfoû, on trouve li Solea, les cwate divintrinnès boles (Mierkeure, Venusse, Tere, Måss), ene cingue d' asteroyides (come 1 Ceresse, 2 Palasse, 4 Vesta, 10 Idjeye &c.), les cwate boles gåzreces (Djupiter, Satûne, Uranusse et Neptune), ene deujhinme cingue d' asteroyides (lomêye li cingue da Kuiper, avou Orcusse, Pluton, Salaceye, Haoumeya, Cwawår, Makémaké &c.). Houte del cingue da Kuiper, gn a co des nintès planetes (Gongogne, Erisse, Sedna, et seur co ds ôtes nén co veyowes), l' éliopoize eyet li nûlêye d' Oort.

Nosse sistinme solrece si trouve dins l' galacseye del Voye sint Djåke, k' est a pô près 100.000 anêyes loumire lådje et k' on-z î trouve a pô près 200 miyårds di stoeles. Nosse sistinme si trouve dins onk des dfoûtrins bresses del galacseye (li bresse d' Orion).

On dit a feyes "sistinme solrece" po des sistinmes k' ont come aisse ene ôte sitoele kel solea.
Li bedoye (roman)

**Li Bedoye** (*Li Bèdôye*), c' est on roman da Charles Camberlin, eplaidî e fouyton dins l' Coirneu. 

Li live mostere ki les djins des viyaedjes eyet les cis del veye ni s' comprindèt nén.

Les Namurwès sont mostrés come des grandiveus, grandès gueuyes, et roubiesses. 

I djåze d' Inguezêye k' est lomêye li "mwaisse veye del Bedoye". C' est bråmint d' avår la ki les djins ki boutnut d' leu mwins a Nameur, vegnnut. I sont prezintés come sûtis, adroets mins pice-crosse.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bedoye", alez s' vey e [[:Wikt:bedoye|splitchant motî]].*
Bole (astronomeye)

[thumb|Ene bole ciryinne (a hintche) ki c' est li [Stoele do bierdjî]]
thumb|Les boles ciryinnes sont sovint rprezintêyes avou des aneas
Ene **bole**, pus spepieuzmint: ene **bole ciryinne** u ene **planete**, cwand c' est k' on dvize d' astronomeye, c' est on coir ciryin ki toûne e-n ene orbite åtoû d' ene sitoele.

## Esplikêyes
Ene planete est pezante ou macasse assez po-z esse arondeye pa s' prôpe gravité. Mins ele ni l' est nén assez po k' i gn åye ene fuzion terminawelrinne dins s' planete. 

Les boles ciryinnes ont spoujhî foû d' leu vijhnåve tos les ôtes coirs k' årént polou zels-minmes divni ene planete.

A pårt les stoeles, c' est les pus gros coirs ciryins. 

## Planetes do sistinme solrece
Dins nosse sistinme solrece, i gn a ût boles sorlon li definixha di l' Union astronomike eternåcionåle: 
* Mierkeure
* Venusse (lomêye coranmint li Stoele do bierdjî
* li Tere
* li planete Måss
* Djupiter
* Satûne
* Uranusse
* Nûtone (ou Neptune)

Pluton a lontins stî rwaiteye come ene bole mins, dispoy 2006, elle est metowe dins les boles nintes:

;Planetes nintes
* Ceresse (*Ceres*)
* Orcusse (*Orcus*)
* Pluton
* Haoumeya (*Haumea*)
* Cwawår (*Quaoar*)
* Makémaké
* Gongogne (*Gonggong*)
* Erisse (*Eris*)
* Sedna,
eyet motoit Salaceye (*Salacia*).

## Coirs ciryins aloyîs
Bråmint des boles ont des lunes ki toûrnèt åtoû. A feyes, les lunes sont pus grosses ki des boles k' i gn a.

Sacwants planetes ont eto des aneas. E nosse sistinme solrece, i s' adjixh di Djupiter et Satûne.
[gauche|vignette|Riprezintåcion del bole [Gliese 581- c, ki rshonne al Daegne.]]

## Planetes foû do sistinme solrece
On-z a trové, pol djoû d' ouy, di pus d' deus cints boles ki tournèt åtoû di stoeles ôtes kel solea.

Dins les boles, i gn a les boles gåzreces, grandes avou ene basse sortinance, eyet les boles rotchiveuses, come li Tere, ki sont pus ptites. I gn a eto les boles nintes, co pus ptites, ki polèt esse di rotche ou rascovrowes di glaece.

## Asterlodjeye
 planete (asterlodjeye)
Les planete fijhèt pårteye des sistimnes solreces eyet, avou les lunes, ele polèt esse des waibiaedjes pol veye. Do côp, on studeye les boles po comprinde li tcherpinte di l' univiers eyet li diswalpaedje del veye, et po cweri après del veye so des ôtès boles ki l' nosse. D' èn ôte costé, les boles ki sont veyåves e cir del Tere ont tofer tourné les tuzances, les rlidjons eyet les filozofeyes di totes les civilizåcions. 

Eco enute, metans, des djins k' i gn a creyèt kel dalaedje des boles toûne leu vicaedje, ca bén k' les sincieus n' soeyexhe nén d' acoird.

## Sourdants
Émile Zola

thumb|120px|left|(si portrait)
**Émile Zola**, c' esteut on scrijheu francès, ki s' pa esteut Itålyin. Il a skepyî li 2 d' avri 1840 ey a morou li 29 di setimbe 1902.

Il a discrît l' mizere des pritès djins dins d' Paris (metans, dins s' roman “*Germinal*”. Tantea ki, cwand on cåze di des sitouwåcion ki les djins vicnut dins les broûs et lodjî dins des barakes, et bouter fer po on salåre di rén, on dit "c' est do Zola".

Il a eto etervinou dins l' Afwaire Dreyfus pa ene lete evoyeye å Prezidint, et kel tite, c' est “*J'accuse*”. I serè condåné po çoula.
Foices Årmêyes Revintreces del Colombeye

Les **Foices Årmêyes Revintreces del Colombeye**, mî cnoxhowes sol sigue **F.A.R.C.** (*Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia*), c' est ene årmêye revintrece ki lûte disconte do govienmint del Colombeye, dispu 1964. 

Elle est rwaiteye pås govienmints come ene soce terorisse. Zels, i s' definixhnut come on mouvmint revolucionaire comunisse, marcsisse-leninisse. I dijhnut k' i vlèt fok diminouwer les diferinces di ritchesse dins l' payis.

Les FARC contrént inte 12.000 eyet 17.500 sôdårds.

I sont mwaisses so on grand boket del Colombeye (dipårtumints di Putumayo, di Huila, di Nariño, del Cauca et del Vå del Cauca).

Po s' ecwårler, i fjhèt payî les industreyes et culteures (etur leyes li cene del coca) dins les redjons k' i controlèt. Et apicî des ostaedjes.

## Les FARC et les ostaedjes
Les FARC apiçnut sovint des ostaedjes, et les rinde si on lzî paye ene rançon. I dennut 8 moes al famile po vierser les çanses. Ôtmint, les ostaedjes sont-st ahessîs. Et s' fåt i co payî 20 miyons d' pezosses (a pô près 9.000 dolårs) po raveur li coir. E 2006, les FARC årént touwé insi 45 djins .

Des ôtes ostaedjes, come Ingrid Betancourt ont stî scrotés a cåze di råjhons politikes. End a 58 di sfwaits, ki les FARC volèt discandjî avou 500 revinteus, prijhnîs do govienmint.

E 2006, les FARC wårdént a pô près 1.100 ostaedjes.

## Sourdant


## Hårdêye difoûtrinne
* Moirt da Manuel Marulanda Vélez divins "La Patria Grande de Caracas" (en espagnol)
Stoele

thumb
thumb
[thumb|Les stoeles veyowes pa [Vincent van Gogh (1889)]]

Ene **sitoele** u ene **estoele** (li **stoele**), c' est on coir ciryin, ene bole di plazmå k' est foirt macasse eyet k' evoye del loumire. Sol Tere, on n' les voet ki del nute, s' i gn a pont d' nûlêyes, ki rglatixhnut dins li stoelî.

## Mwaissès dnêyes
I gn åreut, dins l' univiers tél k' on l' kinoxhe enute, ene sacwè come 70.000 miyårds di miyårds di stoeles.

Ene troclete di stoeles si lome ene sitoelreye.

Les trokes di stoeles metowes eshonne fijhèt des galacseyes.

Li stoele li pus près del Tere, c' est l' solea. 

## Plaece des stoeles dins l' iniviers
Gn a bråmint ds ôtès stoeles k' on sét vey e cir del nute (did la si no di stoelî), cwand c' est kel loumire do solea nelzès catche nén. Ene sitoele lût pask' i gn a ene fuzion nucleyaire dins s' nawea, si cour, et ki, do côp, ele evoye di l' enerdjeye dins l' espåce, des radiåcions, des waxhes electromagnetikes eyet des neutrinos. Sins stoele, gn åreut cåzumint nol elemint tchimike e l' univiers.

## Veye d' ene sitoele
Ene sitoele sikepeye cwand c' est k' ene nûlêye di gåz, aprume di l' idrodjinne si ramonçlêye so leye minme avou ene miete di l' eliom eyet sacwants ôtes elemints. On côp kel navea est spès assez, ene pårteye di l' idrodjinne est candjeye èn eliom pal fuzion nucleyaire. Li rmanant do navea amwinne l' enerdjeye ådfoû. Les deus foices (ramonçlaedje so leye minme eyet evoyaedje foû di l' enerdjeye) sont-st a pô près d' assene.

Portant, ene feye k' i gn a pupont d' idrodjinne e navea, ene sitoele k' est pol moens 0,4 côp ossi pezante kel solea forcrexhe po divni ene rodje adjeyante, pal fuzion d' elemints todi pus pezants e navea ou åtoû do navea. 

## Rapoirt des stoeles inte di zeles
I gn a des sistinmes di stoeles, avou deus stoeles ou d' pus ki sont-st aloyeyes eshonne pal gravitåcion.

## Li mot «stoele» dins l' lingaedje walon
Les cwate mots d' aplacaedje shuvant ni mosternut nén vormint des stoeles:
* Stoele do Bierdjî (ki n' est nén ene sitoele)
* li Stoele di Noyé: foirt kinoxhowe dins les creyances crustinnes sol Noyé
* schitante sitoele
* estoele al cawe
Ingrid Betancourt

**Ingrid Betancourt**, c' est ene politicresse Colombyinne, sikepieye e 1961.

Elle a bråmint studyî el France.

Elle a rivnou el Colombeye, et moussî el politike. Elle a stî lomêye pårlumintresse e 1994 et senatresse e 1998.

Elle a stî apiceye pa les FARC e 2002, et wårdêye come ostaedje. Å moumint di si apiçaedje, elle minéve si campagne po divni Prezidinte del Colombeye. 

Come elle aveut eto l' nåcionålité francesse (si prumî ome esteut on Francès), gn a yeu bråmint do ramdam po l' fé dislaxhî. Des comitîs d' sotnaedje, et l' etervinaedje do govienmint francès. 

Elle a stî liberêye d' ene operåcion di l' årmêye bolivyinne li 2 d' djulete 2008, avou sacwants ôtes ostaedjes.

André Dumoulin, on scrijheu dins l' gazete e walon “Li Rantoele”  aveut rescontré si sour, Astrid, å Panama. 

## Hårdêye difoûtrinne
Ene waibe di racsegnes (e francès)

## Sourdant
Hårdêye (Daegntoele)

Ene **hårdêye** (on dit eto : on **loyén**, èn **iperloyén**), c' est, sol Daegntoele, ene adresse, po potchî d' ene waibe a l' ôte.

Les hårdêyes kiminçnut todi påzès letes et senes **http://**

Bråmint des hårdêyes kiminçnut pa **http://www**. E walon, "www" si lét "wéwéwé".
Ostaedje

Èn **ostaedje**, c' est ene djin k' est apiceye pa on moudrél :
* soeye-t i po s' disfinde d' ene atake del police.
* soeye-t i po l' reclôre, et dmander ene rançon.

Li rvindaedje des ostaedjes, c' est onk des moyéns di s' ecwårler po l' grande bandeyreye eyet l' terorisse.

## Sitouwåcion e sacwants payis
El Colombeye, li prindaedje d' ostaedjes, c' est ene môde. E 2007, n åreut bén 4.300 ostaedjes. Ladvins, end åreut 1.100 ratnous pås FARC eyet 510 po l' "Årmêye di Liberåcion Nåcionåle" (ELN), di clintcha guevarisse. Les FARC ont declaré 58 ostaedjes politikes, reclôs po-z esse discandjîs disconte di prijhnîs da zels, resserés på govienmint. Les "Unités d' otodisfinse di Colombeye" (AUC),
des milices paramilitaires del foite droete, årént eto 509 djins dins leus gayoles. Li restant, i sont reclôs po esse "rivindous" crapuleuzmint ås familes  André Dumoulin, on gaztî po passer s' tins ki scrît dins l' gazete e walon "Li Rantoele".

## Rilomés ostaedjes
* Ingrid Betancourt
* li pus grande prinjhe d' ostaedjes di tos les tins, ci fourit e 1964, e Congo-Yopôlveye, tins del revintreye des Simbas; end a yeu 24 k' ont morou al riconcwesse di Stanleveye pa les paras bedjes.

## Rahoucas
Taoiseach

E-n Irlande, li ***Taoiseach*** (mot do lingaedje irlandès, prononcî a pô près "tîchå(xh)") est l' mwaisse do govienmint u prumî minisse. 

Li ***Taoiseach*** est lomé på prezidint. I doet esse sotnou pa ene madjorité do Dáil Éireann (pårlumint irlandès).

## Referinces eyet sourdants