open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Schåle

thumb
Ene **schåle** u ene **eschåle** (on prononce ossu /ʃaːl/ , /haːl/ ), c' est ene ahesse avou deus montants et des boûssons inte, po ene djin poleur monter pus hôt.

## Pîces d' ene schåle
* les bås u montants del schåle
* les boûssons u splotons u schayons: pîce inte les deus montants ki faiynut èn apas.


Schåle al tere.jpg|schåle al tere avou rdoblaedje des boûssons
Boûsson schåle.jpg|sploton
Boûsson schåle dismonté dressî.jpg|boûsson dismonté et dressî


## Schåles a pårt
* dobe schåle
* schåle agritchåve
* schåle di pompî

## Sourdants
Ayir, ouy, dimwin, dispoy les viyaedjes disk' ås pus hôtès scoles – Après l' guere e l' Årdène, et tuzaedjes so l' vicant

thumb
L' « **Ayir, ouy, dimwin, dispoy les viyaedjes disk' ås pus hôtès scoles** **– Après l' guere e l' Årdène, et tuzaedjes so l' vicant** » (rahoukî pus simplumint come «Live Dumont et Gaspar 2022»), c' est on live a deus bokets:
* *Ayîr, oûy, dimin, dispôy lès viyèdjes disqu' ås pus hôtès scoles*, sicrît pa Jean-Pierre Dumont
* *Après l' guère o l' Ârdène, èr tûzèdjes so l' vikant*, sicrît pa Thomas Gaspar).

Il a rexhou e 2022 dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

Li live est eplaidî dizo libe licince GNU.

ISBN 978-2-931032-01-5

## Contnou
### Boket da Djhan-Pire Dumont
* Divant-z-ouve: rimerciymints e walon po Jowel Thiry (Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene) eyet po Marîye-Mad'linne Famerée (ceke d' istwere di Mårcin) (p. 3).
* Adviertixhmint: Sepoz lu : c' est al vude k' on cwirreut ene ravizance e nos istweres avou des djins moites u evikes.
* Adrovaedje (divant d' ataker) (e francès) pa Marie-Madeleine Famerée (p. 5).
* Diferins tecses di sovnances eyet d' tuzaedjes, sacwants redjårbés a môde di coûtès noveles (pp. 7-44), inte di zels:
** Ene benediccion irlandesse (e-n inglès ey e walon) (p. 7).
** On vî meube: tuzaedje sol walon (p. 8).
** L' Aviedje, ene feme bén grandiveuse: pocwè l' Aviedje djåza-t ele e francès a Baneu, dabôrd ki l' lingaedje di tertos, c' esteut l' walon et k' elle aveut cåzé e-n occitan a Loude ? (p. 10)
** So èn ouxh di vî tchinne: novele remantcheye a pårti d' ene pondeure d' on mwaisse del sicole lidjwesse do 18inme sieke, fwaite so èn ouxh d' ene pitite måjhon di l' Årdene condruze.
** Florant, m' cama: on moude discovrou pa on tchesseu (p. 22-25).
** Peneuse dicåce: On vî Hongrwès voet pol prumî côp di s' veye on negue di vindeut des cacayreyes sol dicåce do viyaedje (pp. 35-37).
** Amon les beguenes: cwè fé, pol macherseur directoresse, d' ene sicolresse ki s' a fwait foirci tot rintrant e s' novele måjhon, dins èn eplaeçmint foû do viyaedje ? (pp. 38-40).
** Po rinde bon dvwer a Andrî: istwere d' on rezistant del guere di 40, coixhî pa on sôdår almand e moes d' fevrî 1944, sougnî a Åye, mins ramassé lavola pa des SS flaminds, prijhnî dins on camp tinou pa des comunisses almands (lu k' est araedjî catolike et k' a del badjawe… trop di badjawe) (pp. 41-44).
* L' après-davance, ene novele ki djåze d' ene nouzone rascråwe nawearinne, la k' ene trope di scolresses et leus profs schapèt, pask' il estént a studyî l' djeyolodjeye dins on trô d' rotche do costé di Rmoûtchamp (pp. 45-90).

### Boket da Toumas Gaspård

## Alére
* Lucyin Mahin, Ayir, ouy, dimwin…,  l° 102, esté 2012.
*  Joseph Bodson,  l° 60, 1/2022, p. 7-8.

## 
*  (bokets do live, mwaisse modêye)
* bokets e rfondou (dedja passés e l' Rantoele).
** 
**
Trô di Spî

thumb|Betchowe rotche
Li **Trô di Spî** et l' **Betchowe Rotche** (la-minme **Betchôrotche**, ricomprins «Betch-ås-Rotches») pus coranmint **Grote di Spî**, c' est ene falijhe ey on trô d' rotche metowe a Spî la k' on a trové les resses di l' ome di Spî.


Trô di Spî intrêye.jpg|intrêye
Trô di Spî plake a l' intrêye.jpg|plake a l' intrêye
Plonkeu (oujhea)

thumb
Li **plonkeu**, c' est on moxhon ki s' tént tot do long des corantès aiwes (dins les payis d' tiene) et ki plonke e l' aiwe.

 *[[Cinclus cinclus]]*

## Discrijhaedje
Il a l' djave tote blanke, ey ene coûte cawe.

Il est 15 cintimetes long.

## Spårdaedje
thumb|vete coleur: dimorant; bleu: î vike sins î acover; rodje: disparexhou
Vike come dimorant dins ene grande pårteye di l' Urope, ezès montinnes et hôts payis. End a eto e l' Atlasse marokin ey e l' Mîtrinne Azeye.

E l' Walonreye, end a tot do long des corantès aiwes di l' Årdene. End a pont e l' Flande.

## Vicaedje
On l' rescontere co åjheymint dilé le ris et les rivires di montinne, di l' ivier. I s' î adjoke voltî so ene pire.

On l' voet eto so les boirds di mer di l' Oceyan Atlantike (Grande Burtaegne, Irlande, Norvedje, Bijhe di l' Espagne et do Portugal).

I vole bas, mousse e l' aiwe et naiveye k' on n' lyi voet pus ki l' tiesse.


Cinclus cinclus, Stara planina, Srbija (11).jpg|e l' Serbeye
Cinclus cinclus Oulu Finland 2021-02-12.jpg|e l' Finlande
Cinclus cinclus  MHNT.ZOO.2010.11.185.1.jpg |*Cinclus cinclus * 


## Sourdants
Gurnåde (Espagne)

thumb|portrait prins di l' Alambra, avou l' veye padrî eyet l' Sierra Nevada dins l' fond
**Gurnåde** (espagnol ***Granada***, arabe ***غرناطة***, RharnâTa), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye, k' a stî l' mwaisse veye d' on rweyåme arabe andalous, li dierin k' a rbouté li rconcwesse espagnole.

## Djeyografeye
Metowe å pî del Sierra Nevada.

Al croejhlåde des voyes ki vont a Cordowe a Mourcia eyet d' Almeria a Madride.

## Dijhêyes so Gurnåde
:*Quien no ha visto Granada 
:*no ha visto nada* (li ci ki n' a nén veyou Gurnåde n' a rén veyou).

== Avey ==
L' [[Alambra]].

== Rilomêyès djins d' Gurnåde ==
* [[Youssef I d' Gurnåde]] î a ringnî
* [[Luis del Marmol]] î a skepyî

== Dins les belès-letes e walon ==
Gurnåde fourit discrîte pa [[Djôzef Mignolet]] divins s' [[roman e walon]] «[[Amour a l' Alambra (roman)|Amour a l' Alambra]]».
:*Gurnåde si dresse å pî d' ene montagne ki l' nivaye rafûle todi, so deus croupets côpés come å coutea d' ene parfonde valêye.
:*Deus clairès rivletes k' avolèt des hôts cresteas, li Xheni et l' Douro, si porminèt al dilongue di ses meurs et cwand ele si rdjondèt, ele caracolèt come des poléns dlaxhîs å mitan d' ene grande plinne k' on lome li Yega. Cisse-ciale, ki sieve di tapis al cité, et d' såle di djeu a s' djonnesse, est rafûlêye di vegnes et d' olivîs, d' åbes ås amandes, ås fikes et ås orandjes.
:*Di tos les costés, elle est etourêye di montagnes sins verdeure, ki stitchèt leus rotches a deus troes meye metes di hôteur, e-n on cir todi bleu.

## Sourdants
Borlon

**Borlon** (e francès eto), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6941**
** Di 1969 a 1977: **5293**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 3** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Rilidjon
Èn impôrtant monumint a Borlon, c' est l' eglijhe Notru-Dame, ki date do 13inme sieke.


20100721 borlon04.JPG
20100721 borlon13.JPG
20100721 borlon08.JPG
20100721 borlon10.JPG


## Tuzance walons
Li dramatike «Dj'ènnè rèye» î vént djouwer ses pîces e walon.
Unuke

thumb|dins on barulief babilonyin (8inme sieke dv DjC)
Èn **unuke**, c' esteut èn ome k' on a-st amedé e s' djonne tins, po siervi di wårdeu dins les harems des rwès, des zultans et des impreurs did divinltins.

End a veut ossu k' on destinéve ås tchantreyes, pask' i wårdént leu vwès d' efant.


Drawing of an eunuch at Temple of the Five Concubines 20100219 02.jpg|unuke chinwès


## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze divins l' roman «Amour a l' Alambra»  da Djôzef Mignolet.
:*Dizo l' loukeure d' ene hiede d' *'unukes**, noers et blancs, tertos å pus laid, bouzés, tchårnous et plin d' costeures, ki montént d' gåre å harem, des siervantes tcherdjeyes di håres, corént come des pierdous po gåyoter les femes do rwè ki dvént, di l' astaedje del såle, aplôdi les danses et les djeus ki s' î alént drôler. Pa l' ouxh adrovou, on les oyeut braire, barboter, tchawer, s' kerler ene po-z aveur on masseu, ene po ene låsse d' odeur, ene ôte po-z ateler s' coirsulet, ene ôte po laecî ene sandale. Årmés d' leu baguete d' ivwer, les **unukes** tchessént les curieus ki sayént d' les vey.
:''La, èn **unuke''', li pus laid do palå, lezî drova l' ouxh. Youssef fijha intrer Zoreyya, et sins dire ene parole, el cwita, et tourna l' clé e l' sere.

## Sourdants
500 expressions pour le dire en wallon (lives di spots)

thumb
thumb|tôme 2
**500 ratourneures po l’ dire e walon**, ki l' vraiy tite e francès, c' est «***500 expressions pour le dire en wallon***», c' est on live di ratourneures do walon sicrît pa Laurent Dabe.

Il a rexhou e 2021, di l' Imprimerie Michel frères a Vierton. 

On  deujhinme tôme a vudî e 2024 (dizo l' tite: ***500 autres expressions pour le dire en wallon***).

Côde e Wiccionaire : **SpS38** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Vindince
Li prumî tôme a stî saetchî a 500 egzimplaires, et spoujhî divant l' fén d' l' anêye.

## Contnou
Les spots et ratourneures sont limerotés di 1 a 500.

I sont scrîts e sistinme Feller tot notant l' accint d' Veskeveye.

Après ça, i sont esplikés e francès avou tos les pondants et les djondants.

## Kitaeyaedje do tôme I
* Rimerciymints: p. 5 & 7.
* Adviertince: pp. 9-10 (li scrijheu î esplike si manire di fé)
* Divant-z-ouve : Ôte esplikêye sol pocwè do live et l' impôrtance des ratourneures dins l' tuzance des Walons
* Prumire schôtlêye: p. 17-19 (sacwants spots u d' ratourneures k' on pout rmete direk e francès, et lzès comprinde d' on côp).
:* *(9)
:* *(12)
:* *(14)
:* *(19)
:*;  et l' sô pa dou çk' i vént *(20)
* Deujhinme batchrê: pp. 21-23 (responses e walon a onk ki dit åk e francès)
:* ? ::  *(21)
:Que le Bon Dieu vous bénisse :: *et  !* (24)
:* ! :: vos è ploz rvudî ene: les deus sont-st evoye dins l' minme djambe // rimetoz è ene troejhinme pol djambe do mitan ! *(30)
* Troejhinme pårteye: pp 25-192 (dijhêye respondant a on trait d' caractere, diné e francès)
* Cwatrinme pårteye: pp 193-246 (dijhêye respondant a on trait fizike, diné e francès)
* Cénkinme pårteye: pp 247-277 (trover des dijhêyes walones k' on dit dins les minmes cotoûs ki des ratourneures kinoxhowes do francès).

## Sacwants egzimpes
*  (c’ est l’ batch vûde ki fêt hoûrlè lu pourcê)

## Eployaedje sicolincieus
Dins des scoles di walon, on sait eployî l' live a môde d' advina a pårti d' on caractere ou d' on trait fizike diné e francès  (pårteyes 3 et 4). 




## Alére
Lucyin Mahin, 500 ôtes ratourneures po l' dire e walon,  l° 113, bontins 2025.

## 

## Sourdants
Mete cwåré

Li **mete cwåré** (noté **m²**), c' est ene unité di mzeure des stindêyes.

On mete cwåré ocupe li stindêye d'&nbsp;on cwåré di 1&nbsp;mete di costé.
C'&nbsp;est ewal a dijh meye cintimetes cwårés (10.000&nbsp;cm²).
Cintimete cwåré

Li **cintimete cwåré** (noté **cm²**), c' est ene unité di mzeure des stindêyes.

On cintimete cwåré ocupe li stindêye d'&nbsp;on cwåré di 1&nbsp;cintimete di costé. I gn a dijh meye cintimetes cwårés (10.000&nbsp;cm²) dins on mete cwåré eyet  cint miyons d' cintimetes cwårés (100.000.000&nbsp;cm²) dins èn ectåre.
Mete

Li **mete** (sovint acourti a **m**), c' est ene muzeure di longueur ki våt cint cintimetes oubén on miyinme d’ on kilomete.

C' est eto l' soûmint d' ene muzeure des stindêyes, li mete cwåré.
Cintimete

Li **cintimete** (sovint acourti a **cm**), c' est ene muzeure di longueur ki våt on cintinme d’ on mete. C' est eto l' soûmint d' ene muzeure des stindêyes, li cintimete cwåré.

Cwand ene grande djin rote, ses ascoxheyes muzurnut aviè septante cintimetes di long.
Grognon (Nameur)

thumb|right|li Grognon e 2005
thumb|right|li Grognon e 1838

Li **Grognon**, c' est l' plaece wice ki Sambe s' egoline dins Mouze a Nameur. On-z î a rtrové des traeces do vicaedje 6700 ans dvant Djezus-Cri.

Èn impôrtant monumint å Grognon, c' est l' ancyin Ospice Sint Djîle, k' est ouy li Pårlumint del Walonreye. Lucien Somme a scrît on roman qui cåze di ciste Ospice la : Li dierin des catîs, k' a rexhou e 2003.

## Tuzance walone
E 1937, on-z î a metou on monumint lomé l' Fontinne Sambe et Mouze. Adlé, on-z a gravé dins l' pire on powinme da Émile Robin.

Li powinme, lomé « Sambe et Moûse » (e-n ortografeye Feller) : 
:*Choûtez nosse Sambe tot l' long di s' coûse:*
:*C'est l' tchant do fier èt do tchèrbon.*
:*Choûtez l' clére êwe di nosse belle Moûse*
:*Causer d'amour et dès nûtons.*

:*Binaujes èt fiéres di leû bèsogne,*
:*Asteûre v'là qu'èles si rabrèss'nut*
:*Divant nosse vî "Grognon" qui grogne,*
:*Djaloû dèl djôye qu'èlies si don'nut.*


File:Fontaine Sambre et Meuse (1937), panneau de gauche.jpg|li gåtche pårt do monumint
File:Fontaine Sambre et Meuse (1937), panneau central.jpg|li mîtrinne pårt do monumint
File:Fontaine Sambre et Meuse (1937), panneau de droite.jpg|li droete pårt do monumint, avou l' powinme da Émile Robin
Aldous Huxley

**Aldous Huxley**, c' esteut-st on scrijheu d' distopeye burtaenike. 

## Ovraedje
* *Brave New World* (1932)

## Rilomêye

### Stîle
Il a divnou peuprece po deus piceures d' es stîle&nbsp;: ses idêyes ahessantes eyet s' piceure nén acoirdante. Avou ça k' il est foirt cnoxhou po tromper ses lijheus dins ses lives.

### Vint-ey-oninme sieke
Gn a bråmint d' ses parlaedjes so les fis. Veyanmint k' on lu rwaite tot-z estant onk des pus grands scrijheus do monde inglès-cåzant do vintinme sieke.

## Referinces eyet sourdants
Fîflinne

Li **fîflinne**, c' esteut ene maladeye des efants, aprume inte troes et shijh ans, ki n' a måy sitî rmetowe a on sincieus diyagnostik, mins ki minéve a totes sôres di passe-méde, sovint avou des priyires.

## Sipårdaedje di l' alomåcion
C' est ene atuze tipike del Walonreye walon-cåzante.

Li mot francès «fièvre lente» a stî calké e walon, mins ni s' rapoite nén al minme maladeye.

## Alére
*  (esperyince di djonnesse da Joselyne Mostenne)
*  Gros studia sol må eyet si shûte (Élisée Legros).

## Sourdant
Tchestea Miranda

Li **Tchestea Miranda** (e francès, li *château Miranda* oubén l' *château de Noisy*), c' esteut on tchestea di stîle neyo-gotike a Cele-dilé-Dinant. Il a stî distrût e 2017, mågré k’ bråmint des djins li vlént schaper.

## Istwere
Tins del Revolucion francesse, li conte di Liedekerke-Beaufort eyet s' famile sont metou a l' ouxh d' leu vî tchestea d' Vêves. I vont dmorer on tins dins ene cinse dilé Cele. Adon, après l' Revolucion, ciste famile la (k' esteut foirt ritche) a fwait basti on novea tchestea el plaece del cinse.

Li coir di lodjisse a stî basti e 1866, eyet l' tour a stî basti e 1907.

Tins del deujhinme guere daegnrece, des sôdårds almands ont viké dins l' tchestea et, après çoula, il a stî eployî come cinte di vacances po ls efants des djins ki boutént al SNCB. Epwis, il a stî abandné.


File:Chateau de Noisy facade.jpg|li tchestea e-n ivier
File:The Abandoned Castle (backside) (Explore) - Flickr - Bert Kaufmann.jpg|l' erî do tchestea
File:Chateau Miranda.jpg|les montêyes e bleuwe pire d' Itåleye


## Distrujhaedje
E 2013, li conte di Liedekerke-Beaufort (li dischindant do ci k’ a fé basti l' tchestea) a dmandé on permis pol distrure. Adon, bråmint des djins estént mwaijhes ey ont vlou djoker cist afwaire la. I gn a yeu 8.000 djins k' ont siné ene peticion so les fis, puzieurs manifeståcions, eyet minme des plintes å tribunå d' Dinant et å Consey d' Estat. Mins, al difén, li tchestea a stî distrût e setimbe 2017.

## Sourdant et pî-note
Son NG

[thumb|Prononçaedje do son -ng (pa ene djin di [Pont-dlé-Lignouveye]]
Li **son ng**, c' est l' minme son k' gn a å coron del cawete -ing inglesse. 

On l' prononce voltî come mot-brut po xhiner l' son d' ene clotche (ding dong).

E walon, on nel trouve ki dins les prononçaedjes coinrece do Payis d' Måmdey po les mots ki finixhèt pa ene voyale naziåle metous al fén d' ene fråze u d' ene fråzlete (avou ene pitite ahote padrî).

Il est rålmint noté e sistinme Feller.

I n' est nén rprins dins l' prononçaedje zero-cnoxheu do rfondou walon.

## Sitindêye di ç' prononçaedje la
On l' pout ôre:
* a Pont-dlé-Lignouveye
* a Djalhé
…

## Egzimpe di scrijhaedje notant l' son ng
:*Jâ blâ pa*'ng**!
:''Nokète d'Al'm**ang*'!
:*Pèté crôpîre!
:*I n' få ré dîre* (Djan Blanc pan / nukete d' Almand / petêye crompire / i n' fåt rén dire)

## Foû do walon
On l' rescontere eto coinreçmint e gåmès (metans dins l' accint d' après Ratchcoû).

C' est onk des mwaisses sons des lingaedjes tîxhons (inglès, neyerlandès, almand, suwedwès…)

## Sourdant
Pont-dlé-Lignouveye

thumb|Tchapele Sint-Dôna
thumb|voye Sint-Dôna
**Pont-dlé-Lignouveye** u **Pont-dlé-Måmdiy** (la-minme: **Pont**, pacô espliké «**li viyaedje di Pont**», e-n almand, *** Brücken***), c' esteut on hamtea di Belvå-Lignouveye, asteure on viyaedje do Grand Måmdiy.

## Djeyografeye
Raiwé di l' Ambleve.

## Avey
Tchapele Sint-Dôna, sol voye do minme no.

## Accint do walon
thumb|left|Prononçaedje do son -ng pa ene djin did la
On î prononce voltî li son ng.

## Rilomés dmorants
* Jules Bastin
* Laure Gastes

## Dins les belès-letes e walon
Tchanté pa Laure Gastes dins s' tchanson so l' Ambleve:
:*Pitit efant, inme ti viyaedje
:*Inme bén t’ pitit payis walon.
:*Inme bén l’ priyire; inme bén l’ ovraedje;
:*Et s’ fwai todi oneur a Pont.

## Sourdant
Accidint å cwarmea di Sterpi-Bracgnere

L' **accidint å cwarmea di Sterpi-Bracgnere**, c' est èn accidint d' oto ki s' a passé å carnaval di Sterpi-Bracgnere, li 20 di måss 2022.

## Istwere
A cénk eure å matén, gn aveut des djins ki dalént cweri des ôtès sakîs e leus måjhones. C' est adon k' gn a yeu ene oto k' els a vnou sbeuler a do 90 kilometes a l' eure. Cisse vweteure ci a spotchî bråmint di cwarmeus. I gn a yeu shijh moirts eyet trinte-deus djins k' ont stî froxhî. 

Avou ça, k' on-z a ritrové do gaz-po-fé-rire dins l' oto eyet k' el mineu esteut ene miete sô et droucté.

## Referinces eyet sourdants
Åch

**Åch** ([EN] eyet [NL] : *Aalst*)  c' est ene veye di Flande levantrece.

vignette|Eglijhe del mwaisse plaece. |centré
vignette

## Aiwe
Gn a ene mouze ki passe rola : Tinre.

## Referince eyet sourdant
Måjhon Rigo

Li **Måjhon Rigo** (e francès, li *Maison Rigo*), c' esteut ene grosse måjhon d' mwaisse di stîle neyo-mozan, ki s’ trovéve å limero 94a del avnowe Blonden, a Lidje. Elle a stî distrowe al difén d' l' anêye 2017, mågré k’ bråmint des djins li vlént schaper.

## Istwere
Cisse måjhon la a stî basteye e 1916. Elle a stî dessinêye pal årtchiteke Lucien Bécasseau, eyet s' prumî prôpietaire, c' esteut Léon Rigo, on pårlî ey on bankî lidjwès.

Sacwants materiås k' ont siervou pol Måjhon Rigo (come des tchminêyes, des båtcheyes…), c' esteut des ancyins materiås rapexhî dins des viyès måjhons do 17inme sieke ou do 18inme sieke.


File:Maison Rigo, avenue Blonden, Liège (2016) - 1.jpg|li Måjhon Rigo e 2016
File:Maison Rigo, avenue Blonden, Liège (2016) - 2.jpg|l' erî del Måjhon Rigo (e 2016)


## Distrujhaedje
E moes d' djun 2016, li Veye di Lidje (k' esteut l' novea prôpietaire del måjhon) a dmandé on permis pol distrure. C' esteut po fé l' vude tot-autoû del novele tour des finances.

Adon, bråmint des djins estént mwaijhes ey ont vlou djoker cist afwaire la. I gn a yeu 4.000 djins k' ont siné ene peticion so les fis, des manifeståcions, eyet minme ene plinte å Consey d' Estat. Sapinse les disfindeus, li Veye di Lidje a payî on miyon d' euros po-z-acheter l' måjhon eyet èn ôte miyon pol distrure, çou k' est on teribe coschiraedje.

Les disfindeus del Måjhon Rigo, c' esteut sortot deus associåcions : « SOS Mémoire de Liège » et « Le Vieux-Liège ». L' acteur di cinema Bouli Lanners esteut eto egadjî dins l' saye di schaper cisse måjhon la.

Mins, al difén, li måjhon a stî distrowe e moes d' djanvî 2018.


File:20180125 liege37.jpg|li distrujhaedje del Måjhon Rigo


## Sourdant et pî-note
Winston Churchill

**Winston Churchill**, c' esteut on politikî burtaenike k' a stî foirt rlomé po-z awè stî el prumî minisse d' ès payis pindant l' deujhinme guere daegnrece. Il aveut askepyî li 30 di nôvimbe 1874, a Woodstock, ey aveut morou li 24 di djanvî 1965, a Londe.

## Politike
Il a stî mimbe do pårti di droete burtaenike li pus peuprece : el *[[Conservative Party]]*.

## Pårlaedje
L' onk d' ses pårlaedjes est foirt kinoxhou. C' est l' ci ewou çk' i clatche k' el Rweyåme-Uni n' va måy s' rinde : « *We shall never surrender !* » Cisse fråze ci a sti riprindowe dins ene tchanson da Supertramp. Mins nerén, l' tite d' èç cåzaedje ci, c' est : *[[:en:We_shall_fight_on_the_beaches|We shall fight on the beaches]].*

## Referince eyet sourdant
Eslovinne (lingaedje)

L' **eslovinne** u  li **slovinne**, c' est on lingaedje eslåve djåzé e Sloveneye, la k' c' est l' lingaedje oficir.

Côde ISO 639-2: **sl**

## Mots walons passés e slovinne
Li slovinne «kromprir» come li minme mot e siebe, vént do walon «crompire». On vout ki cist amagnî la, k' esteut novelmint ahivé e l' Walonreye, åye sitî eminé di l' ôte costé di l' Impire Romin Djermanike, la k' gn aveut-st ene pômagne, et k' i s' î a lomé come e walon.
Marcel Darimont

**Marcel Darimont**, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e walon, k' a skepyî a-n Andrimont e 1930.

Il a scrît eto des ramexhnêyes d' arimés e francès, et sacwants d' ses bokets ont passé so des gazetes di powezeye e francès, come *Repères* ou *Plumes et Pinceaux*.

Il a studyî al sicole di walon d' Nameur, mon les Relîs namurwès.

## Ses pîces di teyåte e walon
* « Fi d’houyeu », pîce e-n èn ake, 1949
* « Po vos bias ouy, Rita », pîce e cwate akes, 1994
* « Pière èt li p’tit leûp », pîce po ls efants, 1998
* « Les fréjes di Wepion », k' a rçû li deujhinme pris del Union Culturele Walone e 2001

## Sourdants
Alambra

thumb
L' **Alambra** , c' est on rlomé tchestea d' Gurnåde (e l' Espagne), k' a siervou d' fôrturesse et d' palå ås rwès d' Gurnåde.

## Etimolodjeye
Li no provént di l' arabe «الحمرة» , al-Hamra  , li rodje (fôrturesse), di cåze del rodje coleur di ses pires.

## Pårteyes di l' Alambra
* li Poite del Djustice : intrêye do bastimint.
* Li coû ås liyons
* Li såle des ambassadeurs
* Li Tocadôr

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze long et lådje dins l' roman e walon da Djôzef Mignolet, «Amour a l' Alambra».

thumb|Poite del Djustice
:*Mins cwè çki Gurnåde sereut sins l' palå di l' Alambra, ancyinne fôrturesse degne des pus beas palås d' l' Inde ki mete come ene corone al montagne k' elle a stî basteye a ses pîs ?
:*Del plaece Bibarambla, ki veya s' disrôler les pus schipés tournwès, on s' efonce d' abôrd divins ene ribambele di stroetès rowes, ki rdoxhèt d' botikes, la k' a tote eures do djoû, les djins del veye si porminèt. Après, on-z est come pierdous å fond d' ene valêye plantêye di hôts åbes, k' on hopea d' pazeas boirdés d' fontinnes côpèt dvins tos les sinses. Avnous al copete do pazea do mitan, on-z arive a ene cwårêye tour, k' on lome li Poite del Djustice, a cåze do tribunå ki s' î tneut.
thumb|Coû ås liyons
:*Cwand on-z a yeu passé on lådje colidôr, k' a l' fôme d' on fier di tchvå, on s' trouve so ene plaece, la k' les Arabes ont leyî des pousses d' ene teribe baxheur, ki dnèt l' aiwe li pus claire et l' pus frisse di l' Espagne.
:*Å coron d' cisse plaece la, on drouve ene poite tote simpe, et d' on côp, on-z est plonkî e-n èn ôte monde: on-z est å cour do bassin di l' Alambra.
:*Li Coû des Liyons est tot djondant, et rén k' do loukî cisse merveye la, l' ome li pus rescoulé dmeure li boke å lådje, et les ouys tot ronds, ewaeré di vey tant d' beatés, tant d' coleurs, tant d' modleures, arindjeyes avou on té djenî.
:*Å mitan s' dresse ene fontinne k' a siervou d' sudjet a co meye tchansons. Ses hayons d' albasse rispårdèt djoû et nute des gotes di crustal ki les doze liyons k' el sotnèt ridjetèt ås flots, et l' coû est èn admiråve djårdén d' rôzes, etouré d' årvôs fenmint ovrés, ki rpoizèt so des colones di blanc mårbe.

thumb|Djårdén di Lindarinne

:*Dal Coû des Liyons, on-z intere e l' Coû des Ambassadeurs, k' est vizon vizu del Tour Comresse, ene tour ki boute ses crinnleures pus hôt ki l' fôrturesse et ki plonke a pik disk' å Douro. C' est e l' såle des ambassadeurs ki les rwès d' Gurnåde riçuvént les princes etrindjirs.
:*Ciete, on n' såreut tot discrire, ca l' Alambra poleut ahouter cwarante meye omes. Portant, i n a co li Tocadôr dal rinne, on belvedere a plin cir, wice ki les zultanes ki l' tcholeur djinnéve gostént l' påye di l' eure, tot loucant l' paradis ki s' håynéve a leus pîs. I n a co l' djårdén di Lindarinne, avou ses fontinnes, ses ciprès, ses pårtchets d' rôzes et d' djasmén, ses åbes ås citrons et ås orandjes, les bagns di marbe et d' porfire, les colidôrs pavés d' mozayikes, la ki l' djoye et l' amour si dnént tofer radjoû.
Rôlé R

[thumb|Ene pinsêye di [Pierre Faulx prononcêye avou des rôlés R]]
Li **rôlé R**, c' est on prononçaedje del lete R come e l' espagnol u l' itålyin.

Sene AFE: /r/

## E walon
E walon, divinltins, aveut bråmint des djins ki prononçént les R insi.

Gn aveut ossu des viyaedjes (come Gråfayi) la k' totes les djins prononcént ossu les rôlés R.

Li prononçaedje rôlé do R esplike åjheymint les mots walons avou on ridaedje R/L (, , , ) ou årvierdimint, des cis avou on ridaedje L/R ().

## 
### Egzimpes
*  eredjistrumint avou prononçaedje di R rôlés (del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» pa on noûcåzeu).
* bokets léjhous pa Christiane Binamé, ki role ses R

### Esplikêyes
*  esplikêyes sol prononçaedje rôlé do R (dins l' grosse croejhete Hendschel, tot dischindant a "R")
*  videyo k' esplike comint rôler les R
Sonia Manzano

**Sonia Manzano**, c' est ene actresse di cinema ey ene tchantresse estazunyinne. Elle a skepyî li 12 di djun 1950 a Noû York.

## Referinces eyet sourdants
Polisemeye

[thumb|cénk sinses do mot [amazir «» (afous′): mwin (1), divant-bresse (2), manike di tchena (3), mantche di mousmint (4), mantche d' usteye (5)]]
On djåze di **polisemeye** u **mosinsyince**, c' est cwand on mot pout awè dipus d' ene sinifiance.

Cwand l' polisemeye pout miner a èn ecramiaedje po comprinde (minme cotoû d' eployaedje), on djåze d' emacralé mot.

On pout ossu apliker ciste atuze la a des senes.

## Egzimpes di mots walons
E l' eciclopedeye Wikipedia, les mots polisemikes si rtrouvnut avou ene pådje d' omonimeye, come les omonimes.
* gripete (discramiaedje)
* bwès (discramiaedje)
* Cawe-di-rat
* frambåjhe

## Egzimpe di sene polisemike
Cwand deus senes ont des sinses diferins, leu fonte éndjolike est diferinne
* : essegne planetrece do solea  : lete tifinare pol son S. 

## Sourdants
Ride-cou

On **ride-cou** u **ride-so-s'-cou** (eto: on **tobogan**), c' est on djeu d' efant la k' djouweus montnut so ene pitite schåle, po-z avni so èn apas, pu s' leyî rider, so leu cou, tot do long d' ene plantche avou des boirds po les waeranti.

## Sôres di ride-cou
* tobogan ordinaire: dins les plinnes di djeu u les cortis.
* tobogan-pedalo: amuzmint d' boird di mer.
Robert Counson

**Robert Counson**, c' esteut on scrijheu e walon (dizo si no d' pene di "Fré Spirou") ey on compôzeu d' muzike di Måmdiy.

Il aveut veyou l' djoû a Sprimont li 8 di djanvî 1922. Il a fwait s' dierinne clignete li 20 d' octôbe 1999.

Di s' mestî, il esteut mangon.

Di s' mwaisse pasmint d' tins, esteut muzicyin, pår djouweu d' årmonica (acordeyonisse), å cmince avou èn orkesse di dicåce, les "Rythmes Boys" (di 1944 a 1964).

## Ouve pol walon
On lyi doet dipus d' trinte roles di cwårmea (paroles et muzike).

Si tchanson li pus cnoxhowe, paski foirt simpe a-z aprinde ås efants, pår e l' pitite sicole, c' est sins manke "Tching Boum (tchanson)|Tching Boum".

Ene ôte bele tchanson, "Måmdiy e l' esté" a stî studieye ezès scoles di Bive.

## Alére
Alphonse Nicolet & Walter Schroeder (mwaisses sicrijheus), D' on vizaedje a l' ôte: Robert Counson, Fré Spirou, Li ptite gazete di Måmdiy, 4/2008 & 2021/3 (l° 96).

## Sourdant
Olivier Engelaere

[thumb|<small><center>tins d' si spitch al [fiesse ås lingaedjes walons a Lidje (2018)|100px|left]]
**Olivier Engelaere**, c' est on bouteu pol picård, avou ene idêye ravicantisse.

Di s' mestî, i boute po l' administråcion francesse del redjon picåde, djustumint po schaper l' lingaedje picård.  

Il est sovint priyî e l' Walonreye po prezinter l' sitouwåcion do picård e l' France.
Marcel Broodthaers

thumb|ene di ses ouves lomêye «li rujhe, e noer, c' est l' Beldjike»
**Marcel Broodthaers**, c' esteut on sculteu bedje.

I vna-st å monde li 28 di djanvî 1924 a Brussele et mora li 28 di djanvî 1976 a Cologne.

Il a on scwere a s' no a Sint-Djîle (plaece Marcel Broodthaers), ey ene tombe a pårt e l' cimintire d' Icsele.

## Ouves
Ses ouves sont-st ene miete come li pupe da Magrite: sakêymint biesses. C' est des mosses dins ene casrole (1965), des mosses pindowes avou des picetes a on poite-mantea, des oûs petés dins ene boesse di plastike, on boket d' hoye ewalpé dins del wate.

Portant, ces « ouves » la ont stî espôzêyes ås Rweyås Muzêyes d' Årt et d' Istwere di Brussele. Si s' ont ele vindou a tchirès pailêyes.

## Sourdant
Youssef I d' Gurnåde

thumb|200px|si åbe di famile
**Youssef I d' Gurnåde** (**Youssef prumî d' Gurnåde**), lomé eto **Youssef Aboul Haguigue**, e-n arabe classike, أبو الحجاج يوسف بن إسماعيل (abou l-Hajjâj yousef ibn ismâ3îl), c' esteut l' setinme rwè d' Gurnåde del dinasteye des Nazarîs

I ringna di 1333 a 1354.

## Vicåreye
I monta sol trône a 15 ans, al moirt di s' fré, Mawoumet IV di Gurnåde.
 
C' esteut on bea grand foirt ome, foirt sûti, mins d' ene grande douceur. On rwè k' inméve les årts. Mins ki studyive voltî les syinces, aprume li droet. Il est discrît pa Mignolet insi:
:*C' esteut on bea ome. Droet, bén tcherpinté, li mene avnante, il assaetchive totes les loukeures. I poirtéve ene longue båbe, ki fjheut mî valeur li blankixheur di s' pea. Wåkî do vert tourban des rdjetons do profete, il aveut metou ene blanke rôbe di soye ås botons d' ôr, k' ene cingue di cur brosdêye di fis d' årdjint ratneut-st ås hantches. Ene tchinne d' ôr lyi pindeut so li stoumak, avou on gros diyamant ki rglatixheut come ene sitoele. A ses dmeyès botes boirdêyes di pieles, des rôzes di feu avént l' air di esse novelmint floreyes.

Il inméve li påye, adon ki tos les rwès do cotoû viként po s' fé l' guere. I n' aveut k' ene idêye e l' tiesse : basti des belès [[veye]]s, et î diswalper ene civilizåcion li pus plaijhante possibe.

C' est lu ki bastixha l' [[Alambra]] d' Gurnåde. Et toplin des scoles alcoranikes, des moskêyes et des ôtes bastimints a [[Malaga]].

Come [[muzulman]], i shuva li filozofeye [[soufiye]] eyet li [[doctrene malikite]] po l' comprindaedje di l' [[Alcoran]].

I mora pougnårdé e s' moskêye. Vola kimint ki l' sinne est racontêye pa Djôzef Mignolet.
:*L' an 1354, adon k' Youssef priyive e l' moskêye rweyåle do palå, èn enocin potcha sor lu et lyi efonça s' pougnård e costé. Ås esclameures do rwè, les gåres acorît sol côp et l' trovît bagnant e s' sonk, et s' kitoirdant d' må. Poirté dvins ses apårtumints, i mora on pô pus tård.

Si veye est bén cnoxhowe ca l' grand voyaedjeu Ben Batouta vizita li rweyåme di Gurnåde l' an 1350.

## Dins les belès-letes e walon
C' est onk des mwaisses personaedjes do roman e walon da Djôzef Mignolet, «L' amour a l' Alambra».

## Sourdants
Gripete (discramiaedje)

* pitite foite montêye
* crotchet po monter ås poteas
* gripete (oujhea) (Certhia spp. et des ôtes indjes)
** gripete des bwès (*[[Certhia familiaris]]*)
** gripete des cortis (*[[Certhia brachydactyla]]*)
** bleuwe gripete (''Sitta europaea)
Sevile

**Sevile** u **Seveye** (castiyan *Sevilla*, /sé'bîya/  , arabe إشبيلية /ichbi'liyya/, vî arabe andalou, dandjreus شبيلة chbîla), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye.

## Dijhêyes so Seveye
:*Quien no ha visto Sevilla
:*no ha visto maravilla'' (li ci ki n' a nén veyou Seville n' a pont veyou d' merveye).

## 
Tikchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin) (rime-rame d' efant e l' arabe marokin, vinant probåbe d' ene complinte des Morisses retchessîs d' Sevile.

## Sourdants
Les måvas byins (fime d' imådjes)

**Les måvas byins** u **les mwais valets**, ki l' mwaisse tite, e-n inglès, c' est ***The Bad Guys***, c' est on fime d' imådjes éndjolike k' a vudî e 2022.

## Racourti
C' est des biesses, mousseyes a djin, ki fwaiynut les hapeus d' boûsse. I volnut apicî li «Dåfén d' Ôr», ene riscompinse ki serè dnêye på professeur Michtrolof IV (ki c' est on pourcea d' montinne). 

Po touwer l' tins divant di scroter l' pîce, tins del fiesse di rindaedje do pris, Monsieu Lleu (onk des baligands) fwait les potches di sacwants rwaitants. Mins, sins l' voleur, il aide on vî ome ki n' sait cwè fé po l' rimerciyî.

Pont d' tchance ! les mwais valets sont ramassés. Po s' fé bén vey des djudjes, i prometnut di s' amidrer, et di n' pus fé des målès keures. Mins ci n' est k' on toû d' rossea tchén po waitî di rzweper li «Dåfén d' Ôr» cwand i mousront foû del pote.

Sabaye s' il adierceyront leu côp, ci feye ci ?

## Sourdant
Sprimont (discramiaedje)

* Sprimont (rebanêye comene)
* Sprimont (mwaisse viyaedje di ç' comene la, ancyin ptit ban divant 1977)
* Sprimont (Sinte-Oude) (hamtea d' Amberlou, asteure onk des viyaedje di Sinte-Oude)
Otruche

thumb
Ene **otruche**, c' est on djinre di grand oujhea ki court rade mins n' sait voler.

 *[[Struthio spp.]]*

 **otruchidîs** (*Struthionidae*)

Li sôre li pus cnoxhowe, c' est l' otruche d' Afrike (*[[Struthio camelus]]*)

## Istwere di l' indje
 
On aschindant des otruches d' asteure egzistéve dedja e l' eyocinne. On l' loma *Paleotis*.

Les otruches vraiyes, do djinre *Struthio*, on ndè trouve des oxhmints e l' Afrike, et l' Azeye ey e l' Urope e miyocinne.

On croet voltî ki les otruches et sacwants dinozôres (famile des *Dromaeosauridea*) serént del minme provnance.

## Doûcès creyances
On croet eto ki les otruches si metnut l' tiesse dins l' såvlon cwand ele sont-st e dandjî. Mins c' est del couye berdouye.

## Sourdant
Otruche d' Afrike

thumb
L' **otruche d' Afrike**, c' est l' pus cnoxhowe des otruches.

 *[[Struthio camelus]]*

## Discrijhaedje
C' est on grand oujhea ki mzeure åjheymint dipus d' 2 metes.

I pout pezer disca 140 kilos.

Li måye et l' frumele sont foirt diferins.

Ses longuès pates lyi permetnut di cori a des grandès vitesses (70 a l' eure, pol moens).

## Spårdaedje
thumb
L' otruche ordinaire si rescontere naturelmint dins les wastenes e l' Afrike.

Elle a stî aminêye e l' Ostraleye al fén des anêyes 1860. Ele s' î a si bén mopliyî k' elle est loukeye come ene evayixhante indje dins sacwants cantons.

## Uzaedjes
Les plomes di l' otruche siervèt dispu bele ådje po gårni les tchapeas des djîle. 

E 18inme sieke, li pôrt marokin  d' Essawira esteut l' prumî espôrteu di plomes d' otruches å monde, ki vnént bråmint di s' comiece houte do Sara.

## Aclevaedje
Les otruches sont-st aclevêye po leus plomes, leus oûs et leu tchå et leu cur.

Gn a ene cinse otruchrece a Rotchfoirt (cinse d' ônoe) k' a-st ataké e 1997.

## Maladeyes des otruches
Les aclevêyès otruches polèt atraper des maladeyes di totes les sôres, come les ôtès biesses.

Gn a eto des coixheures ki plèt åjheymint ariver e tcheriant les oujheas d' ene plaece a l' ôte.

Onk des prumîs senes di maladeye, c' est l' disploumaedje.

Po viziter spepieuzmint u operer ene otruche, våt mî l' edoirmi, ca l' oujhea pout betchî et piter, disca sketer des oxheas do tchaspougneu. Po-z edoirmi, on pout eployî del silazene (4 mg å kilo) shuvou après 20 munutes di ketamene (8 mg å kilo).


Otruche (måye) disploumé sol dirî.jpg|måye disploumé sol mitan do coir, padrî


## Sourdants
Growe (oujhea)

thumb|volêye di growes, ki sayèt di rmonter  dins on corant d' air
Ene **growe**, c' est on voyaedjant oujhea ki passe et rpasse e l' Walonreye, sins î acover.

Les growes volnut a binde, tot dessinant on grand V e cir.

 *[[Grus grus]]*

## Cronolodjeye
E l' Walonreye, ele passèt e mes d' måss, et rpasser e moes d' octôbe.

Avou l' reschandixhaedje del Daegne, i shonne k' ele ripasnut todi pus timpe, dedja al fén do moes d' fevrî.

## Creyances
thumb|grosse volêye di growes, ki l' volaedje a V shonne dizôrné
On vout k' on shoflaedje dizôrnêye li volaedje a V.
Marcel Fiasse

**Marcel Fiasse**, c' est on scrijheu e walon ki note l' accint d' Falå.

## Onk di ses tecses
Dins l' arimé ki shût, i pretche po l' wårdaedje-eshonne del Beldjike:
:::**Dimorans Bedjes**
:*Dispoy dedja bén des anêyes,
:*On djåze foirt di separåcion
:*Inte les Flaminds et l' Walonreye.
:*Po bråmint, c' est leu plan d'accion.

:*Li veye d' asteure, ele nos troubele;
:*I n' a pus k' des målès noveles
:*Ca cial et la, ci n' est k' tchômaedje,
:*Et on pô pus lon, c' est l' araedje.

:*On direut ki tolmmonde si cwire,
:*Et sins sepi çou k' i fåt dire.
:*Pocwè nos vout on separer
:*Po viker la, tchaeke di s' costé ?

:*Nos tåyes ont disfindou l' payis,
:*Tertos eshonne, Flaminds, Walons,
:*Triviè totes les bales di l' innmi
:*Po disfinde la nosse bea fanion.

:*On n' pout nén rnoyî leus accions;
:*Disfindans nosse fraternité
:*Inte les Flaminds et les Walons
:*Po co viker e l' unité.

:*Nos n' volans nén divni francès,
:*Ni les Flaminds des Holandès;
:*Nos volans wårder nosse patreye
:*Wice k' i n a eco tote nosse veye.

:*K' on fwaiye fé on referandom
:*Po fé vôter nosse peuplåcion,
:*Ca po-z afronter l' grande Urope,
:*Fårè-t esse foirt, et comprinde tot.

:*Ki nosse bea drapez flote todi
:*La, triviè nosse pitit payis.
:*Po nos efants et leu-z avni,
:*Ki l' vraiy bouneur poye co rivni.

## Sourdant
Tilkin (discramiaedje)

* **Tilkin**, c' est on no d' famile del Walonreye
* Waloneus lomés Tilkin:
** Alphonse Tilkin
** Louis Tilkin
** Joseph Tilkin, ratourneu d' èn evandjîle e walon avou l' accint do Roman Payis (nén fini)
Novea Testamint (discramiaedje)

* Novea Testamint (lives sacrés des crustins)
* Ratournaedjes e walon
** Li Novea Testamint e walon: ratournaedje complet e walon, rashonné ey eplaidî pa Jean Hamblenne (2022)
** Li Novê Tèstamint (pal pasteur Djhan Dumont)
Meptildinocape

thumb|Fôrmule tchimike
Li **meptildinocape** (*Meptyldinocap*), c' est on contrutchamosseure po l' maladeye farineuse des vegnes et conte l' oyidiom des ôtès coûteures.

## Otorijhaedje
Li prodût esteut otorijhî dins sacwants payis d' l' Union uropeyinne mins nén dins ds ôtes. Ene novele lwè po ç' prodût la est d' aplicåcion dispu l' 14 di may 2022, valåbe po tos les payis d' l' Union.

## Sourdants
Maladeye farineuse des roejhéns

thumb
Li **maladeye farineuse des roejhéns**, c' est ene maladeye des vegnes cåzêye pa ene tchamosseure lomêye *[[Uncinula necator]]* (*[[Erysiphe necator]]*), do djinre Oyidiom (lomé ossu *[[Oidium tuckeri]]*).

## Sene del maladeye
Les roejhéns si rascovrèt d' ene coûtche farineuse. I n' crexhnut pus.


Echter Mehltau der Rebe.jpg
Maladeye farineuse roejhéns.jpg
Maladeye farineuse vegne.jpg


## Médyince
E l' agricoûteure biyo, on s' sieve di soûfe.

Ôtrumint, on spritchoûle avou des contrutchamosses come li meptildinocape.

## Lomaedjes
* almand: *echter Mehltau der Rebe*, mildiou vrai (vraiye «rozêye di låme» del vegne, ricomprins come èn aplacaedje tîxhon avou l' mot «Mehl», farene).
* arabe: ال بياض الدقيقي (*al-biâD al-daqîqî*, li blanc del farene).
* arabe marokin: شّهيبة (*ch-ch'hiba*, li ptite grijhe).
Aiwe (tchimeye)

[vignette|Èn esplicaedje di l' [evierosmôze, k' acdine d' awè d' l' aiwe sins sé.]]
L' **aiwe**, c' est ene molecule tchimike ki respond al fôrmule H2O.

C' est on mwaisse compôzant do ringne do vicant.

## Estats d' l' aiwe
### Diferins estats

### Candjmints d' estats
* solide a likide: fondaedje (glaece), rilignaedje u disdjalaedje (nive)
* likide a solide: edjalaedje (aiwe), emårlaedje (rozêye)
* likide a gåzeus: svintaedje (a noter ki li svintaedje, c' est l' sistinme di tchåfaedje do Bagn Mareye)
* gåzeus a likide: ? 

## 
* pezante aiwe
* aiwe ocsidjenêye
* aiwe ki spite
Tchandele di glaece

thumb|tchandeles di glaece après ene rotche
Ene **tchandele di glaece**, c' est del glaece ki s' a fwait cwand di l' aiwe court djus d' on boird (di toet, di rotche), ey edjaler divant d' avni al tere.


Tchandele toet.jpg
Rascodaedje aiwe beyôle redjalaedje.jpg
Tchandeles di glaece rotche Tchanxhe2.jpg
Tchandele glaece voye di l' Oucaymeden avou ene båshele.jpg
Tchandeles so tåve.jpg
Grosse tchandele atchenå.jpg
Tchandeles poerreces.jpg
Max Verstappen

**Max Emilian Verstappen**, c' est on pilote vinant del Neyerlande.

Il a skepyî li 30 di setimbe 1997.

## Sacwantès victweres
* Tchampion do monde di Fôrmule onk : 2021, 2022, 2023

## Sourdants
Congue d' Urope

thumb
thumb|tinou pa on djonne vindeu, si erî-doet dins l' oraye do pexhon
Li **congue d' Urope**, c' est on longou pexhon d' mer, come ene anweye, k' on pexhe sovint on mete long.

 *[[Conger conger]]*

## Discrijhaedje
I fwait padecô disca 9 metes di long.

Il a des parfondès orayes, ki les pexheus î stitchèt leu doet po l' tini bon.

## Spårdaedje
thumb|left
On l' trouve dins tote l' Urope, ostant e l' Atlantike k' el Mîtrinne Mer. 

I vike ossu dins l' mitan coûtchantrece del Noere Mer.

Portant, i n' egzistêye nén e l' Mer Baltike, ni sol mitan bijhrece des coisses di Norvedje.

End a tot do long des coisses atlantikes d' Afrike bijhrece, disk' å Senegal.

## Vicaedje
On l' rescontere des boirds del mer disca 500 metes fond.

## Sourdant
Son eu (discramiaedje)

* son eu (Feller «eû», AFE /øː/)
* son œ (Feller «eu», AFE /œ/, flotchreçmint rindou pa /ə/, pår e francès)
Auguste Hock

**Auguste Hocq**, c' esteut on scrijheu e walon, onk des prumîs a-z aveur yeu ses tecses eplaidîs dins l' BSLLW.

Il aveut vnou å monde a Lidje li 19 d' octôbe 1815.

Il î a morou li 28 d' octôbe 1901.

Di s' mestî, il esteut bidjoutî.

C' esteut eto on foclorisse.

## Ouve e walon
E 1857, il eplaida on ptit live lomé «*Poésies et chansons wallonnes*». Pu rashonner tos ses scrîts dins on live, «Œuvres complètes» (1872) redité e 1876.

Il a bouté avou Colas Defrecheux eyet François Bailleux so on ratournaedje di l' Evandjîle sint Matî, ki n' a stî publiyî k' e 2022 dins l' Novea Testamint e walon.

## 

## Sourdants
Noss vî Bertry, se patois, ses djens (motlî)

thumb
Li **franwal di Bietris**, di s' vraiy no: «*Noss vî Bertry, se patois, ses djens*», c' est on motlî francès-walon sicrît pa Yves Gourdin  ki dene des mots walons, rindous avou l' accint d' Bietris, po ene djivêye di mots francès.

Il a vudî e moes d' may 1991, eplaidî pa l' aisse del tuzance di Bietris.

Come franwal, il est rprins sol limero **[FS110]**.

## Ortografeye
Les mots sont bayîs dins ene ortografeye do scrijheu, diferinne do sistinme Feller. Li son œ est scrît pa on simpe «e». Ci scrijha la est veyåve dedja dins l' tite: «*se patois*» ki pôreut esse riscrît «*së patwas*» (si patwès).

Paregzimpe, vola li cminçmint del lete «P»



## 
Scanaedje do motî

## Sourdant
El Walidiya

**El Walidiya** (e-n arabe: الوليدية, e scrijha tifinar **ⵍⵡⴰⵍⵉⵢⵢⴰ**, *l-walidiyya*, çou ki respond å prononçaedje e l' arabe marokin, ki pôreut esse riscrît لواليديّة), c' est ene pitite veye merrece do Marok, so l' Oceyan Atlantike, rataetcheye administrativmint al province di Sidi Bennour (davance, province d' El Djadida).

## Economeye
* Aclevaedje des platès mosses
* tourisse di pladje, di l' esté, pår e moes d' awousse
Almeria

**Almeria** (e-n espagnol, *Almería*, riprononcî *Almeriya*), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye, metowe sol Mîtrinne Mer.

## Economeye
Pôrt avou des lenes di feri eviè l' Afrike bijhrece.

## Istwere
A stî l' mwaisse veye d' èn emirat do trevén di l' Andalouzeye arabe, aloyî å rweyåme di Gurnåde. L' emir di Gurnåde aveut prins pårt al batreye di Tarifa avou li rwè d' Gurnåde, Youssef I.

## Dins les belès-letes e walon
Elle est discrîte divins l' roman e walon da Djôzef Mignolet, «Amour a l' Alambra».

Li rwè d' Gurnåde va passer l' esté dilé l' emir d' Almeria. C' est l' fén d' leu voyaedje triviè del Siera Nevada:

:*Li solo dcwelixheut tot rodje so Gurnåde cwand l' cortedje s' aresta po taper on dierin côp d' ouy sol [[Siera Alhamiyya]] et l' [[Siera d' Gador]], ki s' dressèt di tchaeke costé del valêye come po disfinde Almeria, k' on-z advinéve tote blanke å boird del bleuwe mer.
:*Li ptit pôrt d' Almeria si dresse so les boirds del Mîtrinne Mer, håynant come des djodjowes ses blankès måjhones ås terasses, ses moskêyes ås copoles, ses minarets, ses åbes ås dates et ås fikes, et ses campagnes, hoslêyes di totes les fleurs do Marok et del Tunizeye.

## Sourdant
Esprits et génies du terroir

thumb
Li **Live Doppagne so les tolus del Walonreye**, ki s' tite e francès, c' est «***Esprits et génies du terroir***», c' est on live sicrît e francès pa Albert Doppagne, mins avou tos des nos e walons des tolus k' on ndè djåze e l' Walonreye.

Il a stî eplaidî pa Duculot a Djiblou e 1977.

ISBN 2-8011-0129-X

## Come motî walon
Li tåve des mots walons d' tolus est dnêye pp. 186-190. Çou ki ndè fwait on rahouca po djivêye des motîs do walon (**G108**).

Mins les mots polèt esse rastrindous å picård u å gåmès.

## 
 Bate di dvizes so «Latusé(e)(s)», onk des mots do live
Eclipe

Ene **eclipe**, c' est l' passaedje del lune divant l' solea, plin djoû. 

Mins gn a eto des eclipes di planete.

## Sacwants eclipes
* eclipe do 14 d' avri 1912
* e 1999

## Dins les belès-letes e walon
On tecse da Gaston Lucy djåze di l' eclipe do moes d' may 1912, k' a sbaré mo des djins dins les viyaedjes del Simwès. 

Rodolphe Dedoyart a scrît sol li ptite istwere des «noices di Bergueme», ki s' passént ç' djoû la

Gn yeu eto sacwants tecses so l' eclipe di 1999.

## 

* Tecse po rire so l' eclipe di 1912 (Gaston Lucy)
* Discrijhaedje di l' eclipe di 1999 (Louis Baijot)
* Tuzaedjes filozofikes so l' eclipe di 1999 (Yves Paquet)
* Rondea sol sudjet (Joseph Docquier)

## Pî-note
Depeche Mode

**Depeche Mode**, c' est ene binde di muzike burtaenike, metou so pî e 1980.

## Mimbes
### Asteure
* Dave Gahan
* Martin Gore

### Davance
* Vince Clarke (1980–1981)
* Andrew Fletcher (revoye e 2022)
* Alan Wilder (1982–1995)

## Discografeye

### Alboms studios

Ci tåvlea ci n' erprind k' les eplaidaedjes oridjinås des alboms studios.



## Stîle
A l' atake, **Depeche Mode** ît ene binde di muzike djondant del *[[new wave]]*. Pus djenerålmint, **Depeche Mode** est rwaiteye po-z awè stî ene des prumires a rinde el muzike electronike peuprece. 

## Sourdants
Teri Sint-Teyo do Coûtchant

El **teri Sint-Teyo do Coûtchant** (eto lomé : **vî teri Sint-Teyo**), c' est on teri a Dårmè. Ci teri ci est foirt al limotche avou El Dochriye. Il est etur l' teri do Båyemont (å Coûtchant) eyet l' teri Sint-Teyo do Levant (å Levant). 

## Fotografeyes

Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Scayé.jpg|alt=|Prumire intrêye do teri.
Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Plake.jpg|alt=|Ene plake ewou çk' est scrît l' deujhinme no do teri.
Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Edroet.jpg|alt=|Avuzion sol teri viè on bastimint des viyès oujhenes.
Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Åbes.jpg|alt=|Gn a totplin d' åbes åtou.
Imådje:Teri Sint-Teyo do Coûtchant Montêye.jpg|alt=|Deujhinme intrêye avou l' N581, k' est l' voye k' on voet å fond.


## Sourdant
Molusse

thumb|Ké molusse ?
Les **molusses**, c' est èn ecoxhmint ki comprind totès molès biesses, sins cronzoxhs ki vicnut so tere u dins l' aiwe.

## Nombe
C' est l' ecoxhmint des sincronzoxhîs avou li pus d' biesses après les patådjonturîs (artropôdes). End a 85.000 indjes ricnoxhowes pol djoû d' ouy. Avou ça, 60.000 a 100.000 ôtès sôres di molusses fossiles.

## Discrijhaedje
Bråmint d' zeles ont des schafiotes.

## Sacwants molusses
### di tere
* lumçon
* caracole

### des doûcès aiwes
* caracole d’ aiwe, limnêye (*Limnea*)

### di mer
#### co egzistants
* haricrûte
* mosse (marmoulete)
* plate mosse
* coke ordinaire
* paloûte ordinaire
* poule (molusse)

#### fossiles
* amonites


Gros fossile motoit amonite.jpg|fossile d' amonite (come tél)
Amonite adjeyante.jpg|fossile d' amonite (ripoli)


## Sourdant
Boulfaf

thumb
Li **boulfaf** (arabe marokin بولفاف, bolfaf) u **foete al toele**, c' est des bokets d' foete ewalpés dins l' toele do vinte et cût so on tocoe å tcherbon d' fåde.

E Marok, c' est èn amagnî k' est sovint apresté li prumî djoû del fiesse di l' ofrixhaedje.


Ary-bolfaf0 toele et ingredyints.JPG|ingredyints: foete et toele
Ary-bolfaf1 kitaeyaedje foete.jpg|kitaeyeadje do foete
Ary-bolfaf2 ravôtiaedje.JPG|ravôtiaedje avou on boket d' toele
Ary-bolfaf3 ravôteye brotchete dispouye.JPG|ravôtyî boket d' foete
Ary-bolfaf4 ebrotchtaedje.JPG|ebrotchaedje
Ary-bolfaf5 crowès ravôteyès brotchetes dispouye.JPG|ravôtyîs bokets avou les spéces
Ary-bolfaf6 cujhaedje.JPG|cujhaedje
Ary-bolfaf7 foete ravôtyî cråxhe toele.JPG|tot cût
بولفاف.jpg|prezintaedje tot seu
Ary-bolfaf8 prezintaedje.JPG|prezintaedje avou acpagnmint
Tchåssî floyon

thumb|tchåssî floyon ås fraijhes
Do **tchåssî floyon** u del **dorêye å pudingue**, c' est do pudingue prezinté so del påsse ås dorêyes.

## Sourdant