open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Novgorod

**Novgorod**, pus spepieuzmint **Velikiy Novgorod** ([RU] Великий Новгород), c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon avou l' minme no ([RU] *Новгородская область, Novgorodskaya oblast*).
Sotchi

vignette
**Sotchi** ([RU] *Сочи*) c'est li veye ey on ricours dins l' redjon di Krasnodar, ki si trove al nonne del Rûsseye.
Kiyif

**Kiyif** u **Kiyef**, e rûsse **Киев**, kyèv, e-n oucrinnwès **Київ** kyiv /ˈkiːjɪv/, coinreçmint /kɪjiu̯/ ), c' est l' mwaisse veye di l' Oucrinne.

## Istwere

### Principåté
Gn ava dvinltins ene principåté åtoû d' èç veye ci, ki s' lomeut : Principåté d' Kiyif.

### Guere d' Oucrinne di 2022
Tins del guere d' Oucrinne di 2022, i shonneut k' les Rûsses avént dins l' idêye di prinde **Kiyif**. Totfeye, ça n' a måy stî aveuri pa les Rûsses ubén pa èn ôte sourdant. Houte di çoula, el Rûsseye dmore todi astok dins l' Nonne-Levant di l' Oucrinne.  

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman «Vera» da Lucien Mahin (2011), c' est la ki dmeure li feme d' onk des personaedjes:
:''Ivan Batissovitch Tchårlinov, pus coûtmint : « Batisse », si feme ni vike nén avou lu nerén, ca ele boute dins l' politike a Kiyev, et ele ni rvént ki d' tenawete.

C' est ossu la k' Zande, li mwaisse personaedje, a fwait ses hôtès scoles.

Dins l' novele «L' efuyeye» do minme sicrijheu (2022), li mwaisse personaedje esteut a Kiyev å moumint di l' abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne, li 24 di fevrî 2022.

## Sourdants
Joseph Tilkin

**Joseph Tilkin**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il aveut vnou å monde a Oû-l'-Grand li 5 d' awousse 1913.

Il a morou å Ptit Rû li 17 di nôvimbe 1997.

Di s' mestî, il esteut docteur.

## Ouve pol walon
Il a scrît dins l' Soverdea. 

Il aveut-st ataké l' ratournaedje di l' Evandjîle sint Djhan. Ci-ci a stî fini pa Djåke Desmet, ey eplaidî dins li Novea Testamint e walon.

## Biyografeye
Il a fwait ses scoles a Nameur, pu Lovén, la k' il a yeu s' diplome di docteur.

E 1938, il a fwait s' tins d' sôdår, mins k' a stî ralongui e 1939, a cåze del mobilizåcion divant l' guere di 40.

Al guere, il a stî fwait prijhnî, mins il a dmoré a Gant po sognî les coixhîs (bråmint des prijhnîs francès).

I s' a maryî tins del guere (1941) et a polou fé do medcén a Oû-l'-Grand.

E 1944, il est rmobilijhî, et pårticipe al batreye d' Arnem (Arnhem). La i va sognî les ancyins prijhnîs rûsses.

## 

## Sourdant
Annie Lengelé

thumb|(2020)
**Annie Lengelé** (riwalnijhåve *Aniye Lèdjalé*), c' est ene waloneuse purade aloyeye å teyåte. Et djouwer des sketchs dins les cåbarets walons.

Elle a skepyî li 15 di decimbe 1956 a Tchålerwè.

Elle a ses atnances après Sombrefe (Lignè).

sol sinne (2022)|thumb|center

## Hårdêye difoûtrinne
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Annie Lengelé avou l' accint d' après Sombrefe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Léon Hansenne

thumb|(e 2019)
**Léon Hansenne**, c' est on waloneu aloyî å teyåte et å walon e scole.

## Ouve pol walon
Richard Nixon

**Richard Nixon** c' esteut li 37inme prezidint des Estats Unis etur li moes di djanvî 1969 eyet li moes di djanvî 1974. 

## Fotografeyes

Imådje:NIXONcampaigns.jpg|**Richard Nixon** e metingue po såyî di divni prezidint, e 1968.
Imådje:Nixon edited transcripts.jpg|**Richard Nixon** dri on scriftôr, e 1974.
Imådje:FordNixonBushReaganCarter (cropped).jpg|Foto di cwate ancyins prezidints des Estats Unis avou, d' hintche a droete : Gerald Ford, **Richard Nixon**, George H. W. Bush (a nén maxhî avou s' fi : George W. Bush) eyet Ronald Reagan.


## Herleme
Il a dvou arester d' esse prezidint avou l' Watergate. Come di djusse, des gaztîs boutant pol The Washington Post avént trové k' il abåkéve des politikîs. 

## Referince
Banke

[thumb|ancyins buros do sidje del «[Societé djeneråle di Beldjike» a Brussele]]
thumb|plake payeye på «Credit comunå»
Ene **banke**, c' est ene institucion ki rçût des plaeçmints d' onk et pruster des liårds a l' ôte.

C' est ossu l' bastimint la k' ciste institucion la riçût les djins.

## Motlî
Li mwaisse d' ene banke si lome on bankî, ene bancresse. Les cis ådzo d' lu u d' leye, c' est les eployîs d' banke.

## Istwere des bankes
E l' fén do 20inme sieke, bråmint des bankes ont stî ratchtêyes pa des pus grosses ki zeles.

## Kékes bankes edjîstrêyes e l' Walonreye
* «Banke di Brussele», k' a divnou «Banke Brussele-Lambert», pu k' a stî ratchtêye pa «ING»
* «Societé djeneråle di banke di Beldjike», ratchtêye pa «Parisbas» (Banke di Paris et des Bas Payis)
* «Credit cominå» divnou «Banke Fortisse». Il avént eplaidî des lives so les comenes di Beldjike ey eto so les nos d' famile del Walonreye (Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye).
* «Kredietbank», ene banke flaminde, k' a stî atrapêye a cåze d' on herleme po des contes muchîs e l' Grande Dutcheye (anêyes 1990). E 1988, il avént ecwårlé li live Coraedje da Châle Bentz. 
* «Credit Agricole di Beldjike» (Crelan); årvier des ôtes, c' est ene coperative.

## Eployîs d' banke sicrijheus e walon
* Armand Masson
* Gaston Wilvers

## Alére
Gaston Wilvers, Les bankes,  l° 114, esté 2024, p. 5.
Ikhef n Irhir

thumb
**Ikhef n Irhir** u **Ikhf n Irhir** (e techelheyt , iɣas, /iχf.ni.ɣir/ ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.

## Djeyografeye
Sol voye ki monte eviè l' Mont Azourki, il est metou inte Iskettafen eyet Talmoudinte.

## Economeye
Pèmîs dins l' vå d' l' aiwe di Bougmesse.


Ikhf n Irhir (ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ) vå.jpg
Ikhf n Irhir (ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ) coperative di carpetes.jpg|plake del coperative di carpetes
Ikhf n Irhir (ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ) voye viè Azorki.jpg|viè l' Mont Azourki ki båctêye å lon
Ikhf n Irhir (ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ) voye viè Tabane.jpg|viè Tabane avou l' Mont Igdamen dins l' fond


Coperative di carpetes.
Haernaxhmint

thumb|les raténreces (2) raloyeyes å tamon (1) do tchår
Li **haernaxhmint**, c' est totes les ahesses k' on a mezåjhe po-z ateler on tchvå u on moulet, pus rålmint, èn ågne, on boû u on tchén.

## Pîces do haernaxhmint
* gorea u colé
* coulire
* sovintrire
* tiestire
* moir
* raténreces u ratnas u ratnants u ritneure
Cwand l’ cour est pris (teyåte)

thumb
**Cwand l’ cour est pris** (*Qwand l’ cour est pris*), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Armand Masson.

C' est ene comedeye e-n èn ake creyeye e 1907.

L' ouve a stî prumêye do govienmint.
Mariaedje dimande manaedje (teyåte)

**Mariaedje dimande manaedje** (*Mariatche dimande minnatche*), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Henri Van Cutsem.

C' est ene comedeye e-n èn ake djouwêye pol prumî côp li 12 di decimbe 1911, creyeye pås «Sins façon» d' Djilî.
Tolmonde sôdårt (teyåte)

thumb
**Tolmonde sôdårt** (*Tot l’monde saudârt*), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Charles Halleux.

C' est ene comedeye-boufe d' èn ake avou des tchants.

Elle a stî eplaideye e l' måjhon Joseph Halleux pol teyåte, a Lidje (sins date).
On moirt k’ a sogne (teyåte)

**On moirt k' a sogne** (*On mwért qu’a sogne*), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Constant Collignon.

Elle a stî eplaideye (3 edicions) e l' måjhon Joseph Halleux pol teyåte, a Lidje.

C' est ene pîce d' èn ake, po tos omes, ki date di 1903.

## Sourdant
Charles Halleux

**Charles Halleux**, c' esteut on scrijheu ey èn askepieu d' pîce di teyåte walon-cåzant. 

Il aveut nexhou li 15 di måss 1878, a Wareme. 

Il a morou li 31 d' octôbe 1932, a Lidje.

Di s' mestî, il esteut martchand.

## Ovraedjes
Vocial, padzo, ene lisse nén complete d' ses boutaedjes :

### Pîces di teyåte
thumb|ene di ses pîces
Totès comedeyes d' èn ake, sicrîtes di 1907 a 1910
* *Li voleûr* (1908)
* *Li Parin-Marène*
* *Fifine est Malade ! ?* (replaidî e 1927)
* *[[Tot l’ monde saudârt]]* (replaidî e 1911)
…
Ene comedeye di troes akes: Pôve Godinasse (1909)

### Tchanson
* Li Pawoureu

## Hårdêye difoûtrinne

## Referince
Creyåcion (discramiaedje)

* Creyåcion do monde: creyance des rlidjons monoteyisses racontant l' askepiaedje di tot l' univier (disca Adan ey Eve) på Bon Diu, riscrîte po les crustins dins li Djneze.
** Li creyåcion do Monde: pîce di teyåte da André Mottet.
* Creyåcion (teyåte): prumî djouwaedje d' ene pîce di teyåte.
Jean-Guillaume Delarge

**Jean-Guillaume Delarge**, c' esteut on scrijheu e walon. 

Il aveut skepyî a Hesta li 29 di nôvimbe 1829. Il î mora li 8 di setimbe 1885.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

I scrijha ossu e francès.

## Ouve pol walon
Il a scrît toplin des contes, des cråmignons, des tchansons, et kékes pîces di teyåte.

## 
*
Constant Collignon

**Constant Collignon**, d' ès plin no : **Constant-Joseph Collignon**, c' esteut on scrijheu walon-cåzant. 

Il aveut nexhou el 11 d' avri 1870, a Amsin.

Di s' mestî, il esteut machinisse ås tchmins d' fier.

## Ouve pol walon
I prumî scrijhaedje date di 1890.

Il a scrît des arimés et des tchansons, sovint po ene fiesse u l' ôte.

Il a scrît eto des pîces di teyåte, inte di zeles, «On moirt k’ a sogne» (1903).

## Hårdêye difoûtrinne

## Sourdant
Moude e l' iye ås gades (teyåte)

**Moude e l' iye ås gades** (*Delitto all'Isola delle Capre*), c' est ene pîce di teyåte sicrîte e-n itålyin pa Ugo Betti. 

Elle a stî djouwêye pol prumî côp a Rome e 1950.

## Ratournaedjes
Elle a stî ratournêye e francès pa Maurice Clavel (et creyeye insi a Paris e 1953).

On tradujhaedje e walon a stî scrît pa Jenny d'Inverno e 2002, dizo l' tite «*[[L'île dès gades]]*» (L' iye des gades).

## Livret del pîce e walon
thumb
Li pîce n' a stî creyeye ki pol gala walon del Province di Lidje e 2021. Adon, editêye e-n on ptit livret pa cwate soces di waloneus u d' teyåte. I s' adjixh di l' SLLW, del Federåcion di l' UCW del province di Lidje, do Teyåte do Triyanon, et del *Société Royale d'Encouragement à l'Art Wallon*. 

Cist eplaidaedje la a stî adiercî pa Batisse Frankinet et Matthieu Balthazard avou l' aidance di Gilles Monville et Jacques Warnier.

Li dessén del coviete n' est nén siné. I rprezinte ene måjhon ås troes astaedjes, avou l' pousse so li dvant-plan, et deus gades divant l' ouxh. A rilever ki ci manaedje la ni va nén avou l' plan do bastimint k' on è cåze dins l' tecse (on toet-terasse, come dins les iyes itålyinnes del Mîtrinne Mer, k' on s' î pôreut taper djus dins l' vude). Li pousse nerén, avou s' bouriket et l' tchinne po poujhî, ni respond nén å djeu del pîce, la k' on î dischind avou ene schåle di coide (dandjreus agritcheye al siponte, ki sereut adon diferinne do murea des vîs pousses di Walonreye). Et k' on pout ristoper avou on covra (p. 62).

Houte do tecse, li livret prezinte (e francès) li scrijheuse del modêye walone (p. 3-8) eyet l' mwaisse sicrijheu Ugo Betty (p. 9). Adonpwis, on corwaitaedje del pîce pa Albert Maquet ki date di 2002 (p. 11).

## Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Li sinne si pasreut e 1816, après l' batreye di Brinne-l'-Alou.

Dins l' mwaisse modêye, ci sereut e-n ene ene pitite iye itålyinne, avou on viyaedje nén lon del cinse ås gades di l' accion.

L' ome del måjhon a morou dins on camp d' prijhnîs e l' Rûsseye. Adon, åreut stî apicî come sôdår francès après l' campagne da Napoleyon Bonapåre e l' Rûsseye.

Dins l' ratournaedje e walon, ci sereut ene prôpriété e l' Årdene, lomêye l' «Iye des Gades» å mitan d' ene hé ås brouwires.

## Prezintaedje
On rôbaleu, etrindjir å payis (Andjelo), arive amon l' veuve (Agate). I dit k'il a stî l' grand soçon di si ome, e prijhon rûsse.

Agate dimeure dins leu cinse ås gades so ene iye (mwaisse modêye) u e l' Årdene (redjårbaedje D'Inverno). Elle î vike avou s' sour (Miyete) eyet s' feye (Silvia). Cisse-ciale situdeye e l' veye, mins mins elle est e vacances å moumint d' l' accion.

Les troes femes vont ele ascoyî ci halcotî la, ki n' a ki l' linwe, et ki n' boute nén po ene mastoke ? Schoûtez lu:
:*Dji so-st ene amuzete, pinsez vs ? Nonna, (…) dji so-st ene ome ki tuze sins låtchî. (…) C' est k' dj' a dandjî k' on soeye fiestixhant avou mi. K' on m' voeye voltî. Li cour k' on-z a por vos, vola çou ki nos mankéve cwand ns estént prijhnîs. Pus ki tot l' restant. Åd dizeur di tot l' restant.* (p. 23).

Et si ça finixhreut pa on moude ? Bén åy : li mwaisse tite e-n itålyin li dit bén !

## 
Livret del pîce
Tom Hanks

[vignette|'''Tom Hanks''', e [2019.]]
**Tom Hanks**, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin, k' a skepyî li 9 di djulete 1956. 

## Fimes
* 1988 - *Big*
* 1993 - *Philadelphia*
* 1994 - *Forrest Gump*
* 1995 - *Apollo 13*
* 1999 - *The Green Mile*
* 2000 - *Cast Away*
* 2002 - *Catch Me If You Can*
* 2004 - *The Terminal*
* 2006 - *The Da Vinci Code*
* 2009 - *Angels & Demons*

## Referince
Kevin Spacey

vignette|'''Kevin Spacey''', e 2013.
**Kevin Spacey**, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin, k' a skepyî li 26 di djulete 1959. 

## Ovraedjes
**Kevin Spacey** a djouwé dins bråmint des fimes eyet kékes fouytons :

### Fimes
* 1990 : *Henry & June*
* 1992 : *Glengarry Glen Ross*
* 1995 : *The Usual Suspects*
* 1995 : *Se7en*
* 1996 : *A Time to Kill*
* 1997 : *L.A. Confidential*
* 1999 : *American Beauty*
* 2001 : *K-PAX*
* 2003 : *The Life of David Gale*
* 2008 : *21*
* 2017 : *Baby Driver*

### Fouyton

* 2013-2018 : *House of Cards*

## Referince
Leonardo DiCaprio

[vignette|'''Leonardo DiCaprio''', e [2019.]]
**Leonardo DiCaprio**, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin k' a skepyî li 11 di nôvimbe 1974. 

## Fimes
* 1997 - *Titanic*
* 2002 - *Catch Me If You Can*
* 2002 - *Gangs of New York*
* 2004 - *The Aviator*
* 2006 - *The Departed*
* 2010 - *Inception*
* 2010 - *Shutter Island*
* 2013 - *The Wolf of Wall Street*
* 2015 - *The Revenant*
* 2019 - *Once Upon a Time in Hollywood*

## Referince
D' å fond do tins (powinmes)

**D' å fond do tins** (*D'å fond dè timps*), c' est ramexhnêye di powinmes sicrîts pa Tavo Burat e pîmontwès, pu redjårbés e walon pa Albert Maquet.

Li live a rexhou a micRomania e 1993. 

ISBN  2-930047-06-2

## Egzimpe di powinme
C' est l' ci ki dene li tite.
:*d' å fond do tins,
:*ene 
:*d' [[airdiè]]  d' clairté

:*mi åme, doûs Diè,
:*foû di s' mehin
:*d' aveule

:*tchesseye e l' air
:* 
:*disca l' cresse do djoû.

:*come sol toele 
:*di l' aiwe
:*on fistou
Grek (lingaedje)

Li **grek**, c' est on lingaedje ki vént di l' indo-uropeyin. I dmeure oficirmint cåzé el Grece ey e Chîpe. 

I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' vî grek, k' est on cronoleke pus ancyin.

## Istwere
Li grek, c' est l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' evandjîle sint Mår, li prumî a awè stî sicrît, l' ouve des Apoisses et les letes sint På ont stî scrîtes e vî grek.

Li **grek** a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'Impire Bizantin.

## Djeyografeye
[vignette|Mape des diyalekes do '''grek''' el [Grece, asteure.]]
Asteure, li **grek** est cåzé oficirmint dins deus payis, mins eto ådfoû. Metans : e l' Albaneye, k' est djondant do payis. 

## Diyalekes
Li grek a ossu sacwants diyalekes.

## Referinces eyet sourdants
Stefania Turkewich

**Stefania Turkewich** (riwalnijhåve *Stefaneye Tourkevitch*), d' ès vraiy no, c' esteut ene compôzresse oucrinnresse. Elle aveut skepyî li 25 d' avri 1898 a Lviv e l' Otriche-Hongreye d' adon. Elle est revoye li 8 d' avri 1977, å Rweyåme Uni.

## Ovraedjes
Elle aveut fwait bråmint des compôzucions, inte di yeusses : des operås, des balets, et tchik et tchak. 

## Referinces eyet sourdants
Al Pacino

[vignette|'''Al Pacino''' pindant ls [anêyes 2010.]]
**Al Pacino**, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin k' a skepyî li 25 d' avri 1940. 

## Fimes
* 1972 - *The Godfather*
* 1974 - *The Godfather Part II*
* 1983 - *Scarface*
* 1990 - *The Godfather Part III*
* 1992 - *Scent of a Woman*
* 1993 - *Carlito's Way*
* 1995 - *Heat*
* 1997 - *Donnie Brasco*
* 2019 - *Once Upon a Time in Hollywood*
* 2019 - *The Irishman*

## Referince
Robert De Niro

[vignette|'''Robert De Niro''' e [2016.]]
**Robert De Niro**, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin k' a skepyî li 17 d' awousse 1943. 

## Fimes
* 1973 - *Mean Streets*
* 1974 - *The Godfather Part II*
* 1976 - *Taxi Driver*
* 1978 - *The Deer Hunter*
* 1980 - *Raging Bull*
* 1984 - *Once Upon a Time in America*
* 1987 - *Angel Heart*
* 1987 - *The Untouchables*
* 1990 - *Goodfellas*
* 1995 - *Heat*
* 2019 - *Joker*

## Referince
Conteye

Ene **conteye**, e l' moyinådje, c' esteut ene sitindowe di payis goviernêye pa on conte.

On conte est l' dizotrin d' on prince. Il est ådzeu d' on duk ki ringne so ene dutcheye.

## Kékes contêyes do payis walon
Les conteyes estént sovint, divant çoula, des dutcheyes.
* Conteye di Bouyon
* Conteye di Derbu (on ndè cåze dins Fåvnale da Jacques Warnier).
* Conteye di Nameur
* Conteye di Hinnot
* Conteye di Lô (fourit dné al Principåté d' Lidje)
* Conteye di Dålem
* Conteye di Montagu

## Sourdants
Joseph Albert

**Joseph Albert**, c' esteut on scrijheu walon-cåzant k' a skepyî li 16 di djun 1884. Totfeye, on n' conoxhe nén co ès date di moirt.

## Ovraedje
**Joseph Albert** a comincî a scrire des pîces di teyåte, e 1900. 

## Referince
Peket

vignette

Li **peket**, c' est del gote fwaite avou do grin et des poes d' franc pectî.

C' est del blanke gote, foirt rilomêye e l' Walonreye.

## Rilomêye do mot
Dins ene tchanson da Djåke Leféve, li sôlêye est spotêye «Mitchî Peket».

Dispu 2020, gn a ene emission avou do walon so l' RTBF ki s' lome «Stoum, peket et des rawetes».

Dins les anêyes 2010, gn aveut des fiesses la k' on n' beveut k' do peket, lomêyes «pecket party».
Kouzma Minene

**Kouzma Minene** ([RU] *Кузьма Минин*) c'esteut on botchî rûsse k' ava batou conte l' ocupåcion polonesse di Rûsseye eyet di Moscou, e 1612.

## Vicåreye

Disk' a l' eståvlixhmint del deuzinme revintreye conte l' ocupåcion. Il esteut scabén al veye del Nijhniy Novgorod. Il aveut batou avou Dmitry Pojarskiy.
Echinopsis oxygona

thumb
El **pitit cactusse di corti al grande fleur d' on djoû**, c' est on ptit cactusse k' on ahive voltî dins des pots e l' måjhon, u ezès djårdéns dins les pus tchôds payis.

 *Echinopsis oxygona*


Echinopsis inermis D200804 0653.jpg|dins on pot, e-n on manaedje, ene sôre sins picas
Fleur di cactusse pitit corti.jpg|divins on ptit corti
Fleurs cactusse corti botons.jpg|botons
Fleurs cactusse corti boton près.jpg|boton d' près
Cactusse fleur près.jpg|fleur di près
Echinopsis oxygona pink flower.jpg|varyisté al rôze fleur
Cactusse florixhåjhe 16 fleurs.jpg|florixhåjhe e minme tins
Fleurs cactusse flaneyes.jpg|flanixhaedje après ene nute


## Discrijhaedje
thumb
I florixh rålmint (djusse cwand il a yeu do raiwaedje po fé), et dner ene grande blanke fleur ki vént so ene hôte pîtoûle, mins ki disflorixh dedja après on djoû.

Gn a eto des sôres avou des rôzès fleurs. Et des sôres sins picas.

## Vicaedje
Li fleur assaetche carapmint les insekes.
Les royons d’ l’ uzance (tecses)

**Les royons d’ l’ uzance** (*Lès royons d' l'ûsance*), c' est on live ki rashonne des tecses foirdjîs a l' ovroe walon d' Djerpene, miné pa Michel Robert (ki nd est ossu l' enimådjeu).

Il a stî edité pås eplaidreyes do Bourdon e 2019.

## Scrijheus publiyîs
* Michel Robert p. 7
* Christian Mengeot p. 9
* Jean Goffart p. 10 & pp 20-21
* Guy Brihé p. 11
* Olivier Douchamps p. 13
* Alexandre Decamps p. 15.
* Jacques Christiaens p. 16 & p. 19
* Danielle Scieur p. 17, p. 22 & p. 33
* Claude Dufayt p. 23
* Marie-Paule Marcq p. 25
* Luc Dal pp 27-31
* Elyse Polydamas p. 32

Gn a ossu cwate tecses sicrîts tertos eshonne avou des mits dinés d' avance (pp 35-38).
Henri Aerts

**Henri Aerts**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 22 d' octôbe 1847, a Lidje. Il a morou li 15 di måss 1893.

## Ovraedjes
Il a-st eplaidî des arimés eyet des tchansons dins Li Spirou. Avou ça k' il a fwait eto sacwantès pîces di teyåte.

## Referinces eyet sourdants
Sifes, tambourîs ey’ ûlôds (tecses)

thumb
thumb|les hoûlåds et les Zouwåves
**Sifes, taburîs et hoûlåds ** (*Sifes, tambourîs ey’ ûlôds*), c' est on live di tecses et d' esplikêyes e walon ratournés e francès, so totes les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze.

Li ramexhnaedje des tecses et les esplikêyes sont l' ouve da Michel Robert.

Il a rexhou des eplaidreyes do Bourdon e 2022.

Les mots rprins dins l' motlî al fén do live sacwants — et sacwants ådvins des tecses — sont rahoukîs dins l' djivêye des motîs do walon dizo l' limero **O106**.

ISBN 978-2-931107-06-5


Porcession SInte-Rolande djouweu d' sife.jpg|sife
Porcession Sinte-Rolande taburî.jpg|taburî
Porcession Sinte-Rolande tireu houlåd.jpg|hoûlåd
Houlåds (fiziks) porcession Sinte-Rolande.jpg|hoûlåds presses a tirer


## Contnou
* Adrovaedje titré «on mårtchêye, on a mårtchî et on mårtcheyrè co; on dvize walon, on a dvizé walon et on dvizrè co walon» da Jean-Luc Fauconnier: p. 3.& 4.
* Prumirès esplikêyes:
**  sol walon: p. 7
**  &  so les porcessions di l' Eter-Sambe-et-Mouze: p. 9
**  Djivêye des 15 rotaedjes ricnoxhous d' l' UNESCO p. 10
* Prumîs tecses djenerås so les måtches et leus roteus: pp. 11-25
* Istwere des måtches 
** Sourdance, del Moyinådje a Napoleyon: pp 27-29
** Tournaedje a cou d' poyon (18inme sieke): p. 31
** Riprinjhe di l' uzance (après l' Concordat d' Napoleyon e 1801) disk' asteure: pp. 35-43.
** Tuzêyes po l' avni: pp 45-47.
* Djivêye des måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze: pp. 49-65
* Spicilaedje des mårtcheus
** Les sapeurs: pp 67-71.
** Li batreye: pp 73-81.
** Les madjôrs p. 91.
** Les addjudants p. 92
** Li poite-drapea p. 93.
** Les gurnadîs pp. 97-99.
** Les voltidjeus p. 101
** Les zwåves p. 102
** Les hoûlåds pp. 103-105
** Les cantinires pp. 107-108.
** Les djindåres p. 109.

* Muzike
** Sacwants airs di måtche pp. 82-87.
** Li melodeye pp. 89-91

## Lisse des scrijheus
Zouprale (prôze-powezeye)

thumb
**Zouprale**, c' est on live di prôze-powezeye sicrît pa Émile Gilliard al moirt di s' feme (sipotêye «Zouprale»).

Il a vudî dins l' coleccion micRomania e 2022.

ISBN 978-2-931107-05-8

thumb|Li scrijheu avou «Zouprale», vint ans dvant

## Contnou
Gn a èn adrovaedje filozofike e francès (p. 3).

Adon, on dvant-z-ouve, todi e francès, ki c' est ene biyografeye da Jeanine Schmitz, li feme do scrijheu (p. 5-6), ki l' live lyi est adressî.

Après ça, 20 bokets, ratournés e francès, vizon-vizu, sol pådje di gåtche (p. 8-47).

Avou on ptit motlî p. 49-51.

## Boket d' atacaedje

Il ont seré l' ouxh del rowe
et shure li convoye k' irè rinde
les dierins oneurs a vosse coir et l' beni.

E l' coeyeur del måjhone,
i n' dimeure k' ene djin
po m' tini l' mwin et m' recoraedjî.

Vosse fåstroû est vude, peneus, diswaibyî.
Sacwants rôzes do djårdén,
beles et sins manires, come vos,
disflorixhnut, ene miete å côp, sol tåve.

Dji n' a nén brai. Dj' a l' cour trop gros
di vos awè veyou nd aler insi
après ostant d' anêyes d' awè viké eshonne.

Mins ene lujhance di Diu-l'-pere
vos ratind låvå, feye.

Vos estoz todi la e l' aireur del bele plaece,
mins foû d' mes ouys di tchå.

Li ptite aweye del viye ôrlodje tchictêye
et spotche a fwait les sgondes,
et dj' a des rujhes di sondjî
k' i vont poirter vosse coir e tere.
Frinne (toponimeye)

**<big>Pådje do mot «frinne» et ses parints el toponimeye del Walonreye</big>**

On rtrouve li mot frinne et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

### «frinne» tot seu
* Frêne (Fråne-dilé-Bujhnå) (fr. Frasnes-lez-Buissenal)
* Ôpont: Frinne (fr. *Frêne*)
* Lustin: Frinne (fr. *Frêne*)
* *Fraune* (Fråne-dilé-Couvén)
* Eben-Emål: *å frågne*

### «frinne» avou diterminant
* Fråne-dilé-Gochliye
* Fråne-dilé-Anvegn 

### «frinne» come diterminant
* Håre: Rotche å frinne (fr. *Roche-à-Frêne*).

### sol tcherpinte «frinnoe»
* Dôtchamp: *a Frêyneu* (fr: *Freyneux*)
* Yernêye: Li Frinnoe (*Â Frin.nû*, fr. *Fraineux*)
* El Ré: Frinnoe (fr. *Fraineux*)
* Flamiedje: *Frènè* (fr. *Frenet*)
* Tchini: Frènwa (fr. *Frenois*)

### sol tcherpinte «frinnire»
* Furnere

### sol tcherpinte «frinnêye»
* Lidje (veye): Frågnêye
* Eure-li-Romin: Frågnêye (fr. *Fragnay* & *Frenay*)
Frêne

**Frinne** (la-minme, ***Frêne***, po discramyî: **Frinne-dilé-Bujhnå**, *Frêne-lè-Bujnal*; F. Frasnes-lez-Buissenal), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé ene novele intité batijheye Frinne-dilé-Anvén (Frêne-lè-Anvègn), e l' Province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **7911**
** Di 1969 a 1977: **7590**
* Limero diyalectolodjike: **A 12** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Ate
Betchete tcha-

Li **betchete tcha-**, c' est ene des betchete ki dene on mwais sinse å viebe u å no k' est abetchté.

## Egzimpes
* : bårer avou totes sôres di lenes.
* : moussî dins èn amagnî et l' distrure.
* : trô ki rshonne a on bot d' botresse, mins nén foirt prôpe.
* : pougnî sins sogne.

## Alére
Jules Feller, *Le prétendu préfixe péjoratif ca- en français et en wallon. [[Notes de philologie wallonne]]*, pp. 222-237.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ime

Èn **ime** (/im/), c' est ene tchanson foirt solanele.

Gn a-st aprume les imes nåcionås ki sont ene des essegnes d' on metou payis.

Mins gn a eto des ôtes imes, come les imes rilidjeus u des civils come l' ime al binåjhté.

## Pî-note
Xharkiv

thumb|Institut d' fizike et d' tecnolodjeye
**Xharkiv** u **Carcof**, c' est ene veye d' Oucrinne, å Levant, nén lon del frontire rûsse.

C' est ene rilomêye veye univiersitaire, k' ascoye bråmint des studiants etrindjirs.

C' est eto li mwaisse veye del province do minme no.

## Pî-notes
Fonds d' Cwåreu

thumb
thumb
Les **Fonds d' Cwåreu** (fr. *Fonds de Quarreux*, *F. de Quareux*), c' est ene vå d' l' Ambleve, dilé l' viyaedje do minme no, sol l' ancyin ptit ban di Soûgné-Rmoûtchamp, inte Aiwêye et Stoumont.

## Rilomêye
Il est cnoxhou lon et lådje di cåze di ses nouzomès pires di granite metowes dins l' lét del rivire.

Li site est ricnoxhou come patrimoenne naturel del Walonreye, rashî avou les monumints dizo l' limero
62009-CLT-0010-01.

## Fåve do molén des Fonds d' Cwåreu
 Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)#Peneuse fén

Li fåve a fwait skepyî on no d' plaece, li «Crestea do Molén d' Cwåreu» (fr. *Belvédère du moulin de Quâreux*)

## Sourdants
Cwåreu (discramiaedje)

* Cwåreu (viyaedje)
** Bwès d' Cwåreu
** Fonds d' Cwåreu
** Fåve do molén d' Cwåreu
*** Crestea do molén d' Cwåreu
* Cwåreu (fr. Quarreux) no d' ene plaece d' el Rubiveye)


Rubiveye Cwåreu.jpg|plake di rowe e l' Rubiveye
Fonds de Quarreux - 05.jpg|Ambleve dilé les Fonds d' Cwåreu
Fijheu d' fimes

On **fijheu d' fimes** (oudobén **reyalizeu** ou '''meteu el sinne''' pa calcaedje avou l' teyåte), c'est l' ci ki s' ocupe do costé artistike d'on fime, ki va dner les directives ås acteurs, sawè et dire ewou ç' ki l' camera l' î faut s' mete et raler.

## Sacwants rlomés fjheus d' fimes

### E l'[[Urope]]

* France
** Alain Resnais
** Georges Méliès
** Gérard Oury
** Michel Hazanavicus
** Jacques Audiard
** Jean-Luc Godard
** Luc Besson
* Beldjike
** Benoît Mariage
** Bouli Lanners
** Jaco Van Dormael
** Les frés Luc et Jean-Pierre Dardenne
** Lukas Dhont
* Rweyåme-Uni
** Alfred Hitchcock
** Ken Loach
** Steve McQueen

### E l'[[Amerike]]

* Estats Unis
** John Ford
** Martin Scorsese
** Mel Gibson
** Oliver Stone
** Orson Welles
** Spike Lee
** Steven Spielberg
*Canada
**Denis Villeneuve

## Referince
Pake Molotof-Ribentrope

thumb|les deus martchoteus do pake
Li **Pake Molotof-Ribentrope** u **Pake Molotov-Ribbentrop** u **pake Hitler-Stalene**, c' est èn acoird inte les Almands (da Hitler) et les Sovietikes (da Stalene) po n' si nén cweri mizere n' onk l' ôte, tot rpårtixhant l' Urope levantrece inte les deus sineus. 

C' esteut e 1939.


Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|Stalene serant l' mwin da Ribentrope
Hitler and Stalin. Wonder how long the honeymoon will last?.jpg|des noices 3 ans divant l' divoirçaedje
Partiment Germanosovietic d'Euròpa Orientala.png|detays do pårtixhaedje


## Consecwinces po l' Oucrinne
Li pake va dner a l' Oucrinne deus provinces k' estént metowes dins l' Impire otrichyin dispu 1772, les cenes di Lvif eyet d' Galice (Ivano-Frankif).

## Sourdant et pî-note
Andôre

Li **Principåté d' Andôre**, k' on lome å pus sovint : **Andôre**. C' est on payis d' Urope nonnrece.

## Djeyografeye

Veyes d' Andôre:

* Andorre-la-Vieille
* Encamp
* Sant Julià de Lòria
* Escaldes-Engordany

## Referince
Tchestea d' pougns (djeu)

thumb
Li **djeu do tchestea d' pougn** ou **djeu d' astaplaedje des pougns**, c' est on djeu inte des efants et des grandès djins, k' on mete on pougn di tchaeke djouweu onk so l' ôte, tot djhant ene contene al fén.

## Contene e walon
Tins k' on mete on pougn so l' ôte :
: Monte Tchalete !
: Monte todi

Cwand on vout fini:
:- Ou çk' il est l' boure k' ere la ?
::*- C' est l' tchet ki l' a prins 
:- Ou çk' il est l' tchet ?
::*- il est dzo l' lét.
:- Ou çk' il est l' lét ?
::*- C' est l' feu ki l' a broûlé.
:- Ou çk' il est l' feu ?
::*- C' est l' aiwe ki l' a distindou.
:-Ou çk' elle est l' aiwe ?
::*- C' est Mohå ki l' a bevou.
:- Ou çk' il est Mohå ?
::*- Il est evoye cweri des baguetes po bate si feme

Adon, les djouweus fwaiynut les cwanses di s' bate ås pougns.

## 
  l° 73, bontins 2015.
Adocrexhince

thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves
assaetchîs pal muzike|thumb
tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb
si porminant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb
L' **adocrexhince** u , lomêye ossu li **laide ådje** (u **laidådje**), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans.

## Motlî
Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene **laidadjisse**. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene **ado**. On pout eto uzer d' on mot raprepiant l' inglès «*teenager*»: **dijhinnî**, **dijhinnresse**.

Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des **refoircis gaméns**, des **refoirceyès båsheles**, u des **ptitès djonnès feyes**. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des **preyados**.

Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «**djonnea**» u «**pitit djonne ome**». Les feyes: , «**djonnete**», «**pitite kimere**». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («**djonne feye**», «**djonne ome**»). Disk' å mariaedje u l' vicaedje-eshonne.

## Mwaissès piceures
Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' crexhinne). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di grande djin.

Les fonccions secsuweles si dispiertèt: regues (riveyeures) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on sondje. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å forfroyaedje (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene toutche»).

Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu mousseures, dins leu wåkeure. Eto, e 21inme sieke, pa des tatouwaedjes. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje».

Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve.

Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a foumer. Il atchtêyront voltî èn éndjin d' bodjaedje po-z aler wice k' i volnut: mobilete, velo, trotinete.

Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes.

Les cis u cenes k' avént raprins ene pitite langue estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.

## Maladeyes del laide ådje
botons d' djonnesse

## 
On haycou djaponès so l' adocrexhince

## Sourdants
Longveye (discramiaedje)

* Longveye (Roman Payis)
* Longveye (Tohogne) (hamtea d' Tohogne
* Longveye (veyes di France): veyes di France ki s' lomnut «Longueville»
Hamîpré

**Hamîpré** (la-minme, e sistinme Feller ***Amîprè***, F. *Hamipré*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Tchestea, e l' province do Lussimbork.
Albert Leloup

**Albert Leloup**, di s' no d' pene et d' rashiaedje å Rweyå Club walon d' Måmdiy, ***Fré Grigôr***, c' esteut on bouteu pol walon a Måmdiy.

Il esteut l' fi da Edouard Leloup.

## Ouve
Il a rtapé l' Motî Villers té k' il aveut stî scrît al mwin  (mins s' no n' î est nén cité).

Il a dné on fel côp di spale po l' adjinçnaedje do limero 100 del Vî Sprâwe.

## Alére
 Renée Sedyn & Jean Lechanteur, *Bon anniversaire, Monsieur Albert Leloup* Wallonnes, 4/2007,7-9.
Gurnadî (discramiaedje)

* gurnadî (åbe)
** gurnadî ordinaire (*Punica granatum*) 
* gurnadî (ancyin sôdård; asteure, sôre di mårtcheu di l' Eter-Sambe-et-Mouze)
Albert Roulive

thumb
**Albert Roulive**, c' est on comike walon.

Il a des sketchs e francès d' Beldjike ey eto e walon.


Roulive Albert1.jpg|a Djiblou, e 2022 (tchantant "nåjhi bloûsse").


## Egzimpe d' ene tchanson e walon
:::**Nåjhi bloûsse**
Édouard Leloup

**Édouard Leloup**, c' esteut on scrijheu e walon, kinoxhou å Club walon d' Måmdiy so s' no d' pene: «**Fré Colas**».

Il a vnou å monde e 1876 ey a morou e 1950.

C' est l' pere da Albert Leloup.

## Ouve pol walon
Il esteut divins les prumîs frés do Club Walon d' Måmdiy.

I scrijha l' cåzaedje del tchanson «*Lu créhince du Mâmedî*».

## 

## Sourdant
Okir

**Okir** (la-minme e sistinme Feller, *Okîr*; F. *Ocquier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Clavir, e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4560**
** Di 1969 a 1977: **5292**
* Limero diyalectolodjike: **H 73**.
* Arondixhmint: Hu

## Nos d' plaece

## Istwere
Fijheut pårteye del principåté di Ståvleu-Måmdey, mins al limotche avou l' principåté d' Lidje et l' dutcheye di Lussimbork.

Li viyaedje est metou tot a costé di l' eplaeçmint del betreye des Avéns.

## Tuzance walone
Bouteu pol walon ki dmeure a Okir : Guy Tirtiaux

## Sourdants
Tabeur

On **tabeur**, c' est èn instrumint d' muzike a bouxhaedje dissu, k' on bouxhe dissu avou deus ptitès baguetes. C' est ene ronde caisse avou deus peas bén stindowes ådzeu et ådzo. 

C' est ene pîce del batreye des tchanteus do 20inme sieke.

## Motlî
Li djouweu d' tabeur si lome **taburî**.

Les baguetes si lomnut **maketes** u **makets**.

## Instrumints vijhéns
* taburin
* grosse caisse

## Dins l' lingaedje walon
On cåze do tabeur di sacwants rimas d' efant, come:
:*Haydayay, Colin Roubin
:*Vosse tabeur ni va nén bén…

Gn a eto l' viye tchanson Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes 

## Dins l' foclore
End a dins l' årmonreyes.

Li taburî, c' est onk des personaedjes des plotons des måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze
Tohogne

Tohogne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tohogne, rebané avou 6941 Dèrbu; limero diyalectolodjike: [Ma 4]; vî limero del posse: 5491

(Mwaisse pont ALW)
Breyî

Li **breyî** (eto: **miyot**, **laire ås poyes**, **wiyåle**, **bujhe**, c' est l' pus corant des moxhets.

 *[[Buteo buteo]]*

## Spårdaedje
thumb
C' est on dmorant dins cåzu tote l' Urope. Apus k' dins les pus froedès contrêyes (Scandinaveye, Rûsseye), la k' il acove, pus voyaedjî evoye e waeyén-tins.

Les cis ki voyaedjèt polèt aler ivierner disca l' Afrike nonnrece.

I polèt ossu ivierner (sins î poirter å ni) dins sacwants plins avou waire di bwès (provinces di Flande et do Hinnot e l' Beldjike, plinne do Pô e l' Itåleye, Coisse d' Azur e l' France, Boirds di mer des Bas Payis).

## Sourdant
Charles Baudelaire

**Charles Baudelaire**, c' esteut on scrijheu e francès.

## Ratournaedjes e walon
Li powinme 78 di «Spleen» a stî redjårbé e walon pa Lucyin Mahin dizo l' tite «Discatibulance».

Lorint Hendschel eyet José Schoovaerts ont-s t eto ratourné do Baudelaire.

## 
 (redjårbaedje d' èn arimé da Baudelaire)
Miquel Martí i Pol

**Miquel Martí i Pol**, c' esteut on powete ki scrijheut e catalan. Il a nexhou li 19 di måss 1929, a Roda de Ter, ey il a morou li 11 di nôvimbe 2003, a Vic, todi e l' Catalogne.

## Ratournaedje e walon
Onk di ses powinmes a stî rmetou e walon pa Lorint Hendschel

**Discandje di cogne**

Di tenawete, li moirt et mi, nos n' fijhans pus k' onk:
nos mougnans ene taeye do minme pwin,
nos bevans nosse vén å minme vere
et passer nos eures a soçner
sins moti, tot lijhant l' minme live.

Di tenawete, li moirt, mi moirt,
si vént mostrer ki dj' so tot seu dins mes cayôs.
Adon, nos dvizans påjhûlmint
do dalaedje do monde et des djonnès feyes
ki dj' n' årè pus djamåy. Påjhûlmint,
nos dvizans d' tot çoula, l' moirt èt mi.

Di tenawete - mins seulmint d' tenawete -
c' est l' moirt ki scrît mes powinmes
et m' les lére, termetant k' dji fwai l' moirt
et djel schoûte sins moti, come dji vou
k' ele mi schoûte, li moirt, cwand c' est k' dji lé.

Di tenawete, li moirt èt mi, nos n' fijhans pus k' onk:
mi moirt et mi, nos n' fijhans pus k' onk et l' tins
s' disfouye al doûce, et nos l' passans
a soçner, l' moirt et mi, plins d' rastena,
sins mezåmenes, po dire di s' etinde.

Après, ttafwait si rmete e plaece
et nos rpurdans tchaeke nosse tchimin.



## Referince
Pasteke

Li **pasteke**, c' est ene cawoûtacêye ki dene o gros pezant frut, foirt aiwixheus.

 *[[Citrullus lanatus]]*

## Discrijhaedje
Li plante crexhe dins des aireyes, bén a houte do vint (ôtrumint, li fleur vole evoye). Po l' acoeyi, on seme voltî  do rgon u do sorgo ki crexhe a hayons so les boirds do tchamp.

Li frut vént di l' esté. C' est ene longowe bole, sacwants kilos pezantes.
Impire

Èn **impire**, c' est ene grande sitindêye di payis, d' ene seule pîce u metous tocosté, ki c' est då minme mwaisse.

## Motlî
thumb|Tchårlumagne, èn impreur k' a (motoit) skepyî e l' Walonreye 
Li mwaisse d' èn impire, istoricmint, si loméve «**impreur**» (*impreûr*, *ampreûr*, *ampèreûr*) u «**imperrece**» (Mareye-Tereze d' Otriche, Catrene II d' Rûsseye). Li tite d' imperrece *(impèratrice*) poleut esse poirté pal feme di l' impreur dins des impires k' i gn a. 

Po l' impire almand, on a ossu rwalnijhî li mot d' l' almand, divnou li **** (*kêzêr′*).

I n' dimeure pus k' èn impreur e 22inme sieke, c' est l' ci do Djapon.

On a lomé eto impire l' eshonna des teres colnijhîs på minme payis (d' Urope). Li mwaisse, adon, c' esteut l' mineu do «payis-metropole».

## Kékes impires
thumb|Impire mongol, onk des pus grands d' ene seule pîce
* Impire almand
* Impire bizantin
* Impire chinwès
* Impire d' Etiopeye
* Impire djaponès
* Impire espagnol
* Impire franc
* Impires francès
** prumî impire francès (da Napoleyon)
** deujhinme impire francès (da Napoleyon III)
** impire coloniå francès
* Impire inca
* Impire inglès
* Impire mongol
* Impire otoman
* Impire otrichyin
* Impire portuguès
* Impire romin
* Impire rûsse
* Sint Impire Romin Djermanike

## Li Walonreye, boket d' impires
thumb|Impire franc
Li Walonreye a stî aprume dins l' Impire romin dispu 50 divDjC disk' å 4inme sieke.

Pu elle a stî l' cinte di l' Impire franc (734-887). Tornè end a minme sitî si prumire mwaisse veye (431–508), divant Paris, pu Åxhe.

Li Walonreye (foû d' Tornè ç' côp cial) a fwait pårteye do Sint Impire Romin Djermanike. Li  principåté d' Lidje a dmoré divins cisse tcherpinte la disk' e 1795.

Après 1500 (et todi disk' e 1795), li restant del Walonreye fourit-st on boket di l' Impire espagnol, pu di l' Impire otrichyin.

E 1802 et disca 1816, c' est ene pårteye do prumî impire francès.

Elle a ossu stî dizo goviernance di l' Impire almand:
* di 1871 a 1919 po les Cantons d' l' Ess.
* po tot l' payis tins des deus gueres do 20inme sieke (14-18 et 40-45).

## Dins l' lingaedje walon
Gn a l' ratourneure «» (nén co po ene gade d' ôr):
:*Mi vî grand-pere inméve bén dire
:*Ki, dins ç' monde ci, po esse contin,
:*I gn a nén dandjî d' èn *'impire*'
:*Mins d' on cour et d' on toet di strin.''

Li mot «impreur», diné come såvadje no (a onk ki fjheut do grandiveus), a divnou on no d' famile del Walonreye (). Poirté, metans, pa des waloneus come Émile Lempereur u Jules Lempereur. Ou ene foclorisse come Françoise Lempereur.

## Sourdant
Diyalogue

On **diyalogue** (eto : **cåzmint a deus**), c' est on djåzaedje inte deus djins.

C' est eto on djinre di belès-letes, soeye-t i po des sketchs, des boket d' roman u d' pîce di teyåte.

## Ouves e walon ki c' est bråmint des diyalogues
* Bate di dvize inte on catolike ey on protestant
* Djihan-ki-ploye et Linete Makêye
* Ene båke so les bwès d' l' Årdene
* Les mots walons Gui Fontinne (k' onk des diyalocteus î djåze e francès)
* Cactaedjes e cåbaret

## 
 (totès ouves ki c' est des diyalogues)
Coquia èyèt Mésse Coq

thumb|les 4 tômes
***Coquia èyèt Mésse Coq*** (**Cokea eyet Mwaisse Cok**), c' est on live avou des imådjes po mostrer plaijhanmint des spots u des djhêyes e walon. 

Li tecse est da Jean-Luc Fauconnier et les imådjes da Jacques Raes.

## Eplaidaedjes

### Djivêye des tômes
Gn a yeu cwate tômes, di 2002 a 2020.
* Tôme I (2002); ISBN 2-930364-04-1.
* Tôme II (2007), sol tite: «Tatlez, mes colåds» (*Tat'lèz mès colôs…*); ISBN 2-930364-30-0.
* Tôme III (2013), sol tite: «Å troejhinme côp, on voet les mwaisses» (*Ô twèsième côp, on vwèt lès mésses!*); ISBN 978-2-930364-64-3.
* Tôme IV (2020), sol tite: «Vla l' cwate» (*V' la l' quate*); ISBN 978-2-930364-94-0.

### Publiyaedje dins l' Bourdon
Dins tchaeke limero d' El Bourdon, dispu l' 522 (moes d' djanvî 2000), gn  ene plantche avou ***Coquia èyèt Mésse Coq*** sol cou-coviete.

A pårti do l° 654 (måss 2013), li plantche passe sol dos del pådje di coviete. 

Dispu li limero 659, les dvizes e walon sont-st eto ratournêyes e picård (sol divant-dierinne pådje). E picård, cisse binde d' imadje ci s' lome ***Coco et Maîte Coq***.

## Personaedjes
* Cokea: ki djåze e walon, et clôre tchaeke plantche avou on spot.
* Mwaisse Cok: k' atake li paskêye u ki respond dins on mier grandiveus francès. C' est on nôbe.
* li barone di l' Ansinî (*Barone di l'Ancènî*): li feme då Mwaisse Cok, k' on ndè dvize diré l' prumire plantche (I. p.3), ele serè dessinêye pôzant po ene pondeure, a môde del Djoconde, e l' pådje 19.
* Galine, li «poye» da Cokea, k' est citêye pol prumî côp tôme I p. 9, et dessinêye al p. 11.
* Galobelo (*Galobello*), on «» cok, k' on cåze di lu aprume tôme I, p. 19, eyet l' î dessiner; ridessiné t. II p. 4 et p. 29.
* Gamecock, on «» cok est cité pol prumire feye tôme I p. 28; Sol t. II, p. 22, on dit k' c' est l' ome d' ene pitite poye inglesse.
* Gris Bådet (*Gris Bôdèt*): on ndè djåze tôme I p. 29; ribatijhî «Vî Gris», il est dessiné t. II p. 5 et p. 14.
* Schågne di fier (*Scôgne di fiêr*), li bea-fré d' Cokea (t. I p. 33), la k' il est eto dessiné. Ridessiné å croyon t. II. p. 16.
* Plomco (*Plom'co*), li vî mononke da Cokea (t. I, p. 35).
* Dispouye (*Dispoûye*), li sour da Mwaisse cok (elle a des penas displomés ki pindnut disca tere), dessinêye ki s' mareye t. I p. 36.
* Noer Pena (*Nwâr Pèna*), èn ôte mononke da Cokea (t. I. p. 37).
* Sporon (*Spouron*), li vî pa da Cokea (t. I. p. 40).
* li fi da Mwaisse Cok (t. I. p. 41).
* Poyonete (*Pouyonette* e tecse francès) (t. I. p. 46).
* Noere Poye (*Nwâre Poûye*), ene bateuse di cwåtes, t. II. p. 6; c' est ossu l' no d' ene matante da Cokea t. II p. 18.
* Raminet, on tchet cité t. II. p. 8.
* Dofe, on pourcea, ki va rivni sovint, est cité aprume t. II p. 9, dessiné (tot ptit) p. 10, pu pus grand, mins sins dire si no p. 11.
* Rodje Cok (*Roudje Coq*) vî pårén da Cokea (cité t. II p. 15).
* Crås Binåjhe (*Crôs Binôje*), èn ôte pourcea (t. II p. 26).

## Egzimpes di spots enimådjîs
Sacwants sont foirt rilomés:
*  (t. I. p. 7).

Des ôtes, c' est purade des djhêyes:
* Li ci ki tchait al valêye d' ene schåle e-n asprovant d' code des pemes di copete, i rgrete di n' nén awè stî å  d' canadas (t. II. p. 12)

## Referinces
Rafael Orozco Maestre

**Rafael José Orozco Maestre** a skepyî li 24 di måss 1954 a Becerril et mori li 11 di djun 1992 a Barranquilla. I fourit tchanteu d' Colombeye.

## Discografeye

### Alboms

* **Adelante** (1975)
* **Con Emoción** (1975)
* **Binomio de oro** (1977)
* **Por lo alto** (1977)
* **Enamorado como siempre** (1978)
* **Los Elegidos** (1978)
* **Súper vallenato** (1979)
* **Clase aparte** (1980)
* **De caché** (1980)
* **5 años de oro** (1981)
* **Festival vallenato** (1982)
* **Fuera de serie** (1982)
* **Mucha calidad** (1983)
* **Somos vallenato** (1984)
* **Superior** (1985)
* **Binomio de oro 1986** (1986)
* **En concierto** (1987)
* **Internacional** (1988)
* **De Exportación** (1989)
* **De fiesta con binomio de oro** (1990)
* **De américa** (1991)
* **Por siempre** (1991)

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Discogs
* MusicBrainz
* Allmusic
Vatche d' Erinse

thumb
Li **vatche d' Erinse** u **vatche d' Erindje**, c' est ene raece di vatches swisse di montinne.

## Muzeures


Eringer with baby.jpg|avou s' vea
Eringercow.jpg|avou l' grosse clotche
Vaches Valaisannes, vers la Cantine de They, vers Morgins.JPG|enalpaedje
Tälliboden 2021g.jpg|dins les hôts waidiaedjes
EringerEngstligenalp.jpg|avou des Simental


## Uzances
Les vatches d' Erinse d' on minme tropea (100 a 150 biesses) si cbatnut tos ls ans divant d' aler so les hôtès waides po lomer li «royinne do tropea».


Cowfight20.JPG
Cowfight13.jpg


## 
 (on papî da Joselyne Mostenne so cisse raece la, prezinté ås scoles di Bive)

## Sourdants
Jacques Bertrand (discramiaedje)

* Jacques Bertrand (sicrijheu e walon)
* Djåke Bietrand (teyåte) (*Djâques Bèrtrand*, pîce di teyåte da Djôr Fayi)
Djåke Bietrand (teyåte)

**Djåke Bietrand** (*Djâques Bèrtrand*), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Djôr Fayi.

Elle a rexhou come live e 1934, imprimêye pa Nicolas-Edgard Pierard a Djilî.
Adeste fideles

thumb|viye pårticion
**Acoroz, fideles crustins** (e latén ***Adeste fideles***), c' est ene tchanson d' Noyé k' on n' sait nén kî çki l' a scrît ni compôzé.

## Cåzaedjisses et compôzeus possibes
On a volou k' elle åye sitî scrîte et compôzêye pa diferinnès djins:
* John Francis Wade (1711–1786), èn Inglès egzilé e l' France (Douwai) k' esteut copisse et prof di muzike catolike.
* John Reading (1645–1692), on compôzeu d' muzike inglès.
* li rwè Djihan IV do Portugal (1604–1656).
* on monne cistercyin anonime.
* Sint Bounavinteure (13inme sieke), po l' cåzaedje.

Li prumire copeye imprimêye l' est dins on live da Wade. On papîscrît do minme sicrijheu est wårdé dins on coledje di Stonyhurst, dins l' Lancashire (Inglutere).

## Cåzaedje e latén
Gn a sacwantès modêyes avou 4 a 8 coplets. Vo-z endè la ene:

**I.**
Adeste Fideles læti triumphantes,
Veníte, veníte in Bethlehem.
Natum vidéte, Regem Angelorum:
Veníte adoremus,
Veníte adoremus
Veníte adoremus Dóminum

**II.** 
Deum de Deo, lumen de lúmine,
gestant puellæ viscera
Deum verum, genitum non factum:
Venite, adoremus (troes côps)
Dóminum

**III.**
Cantet nunc io chorus Angelórum
cantet nunc aula cælestium:
Gloria in excelsis Deo:
Venite, adoremus (troes côps)
Dóminum

**IV.**
Ergo qui natus, die hodierna
Jesu, tibi sit glória
Patris æterni Verbum caro factum:
Venite, adoremus (troes côps)
Dominum

## Redjårbaedje e walon
thumb|tchantaedje emey tchapele (3 coplets e walon)
On redjårbaedje ås troes coplets, sol tipetape del tchanson mins assez lon do tecse, a stî eplaidî dins l' Rantoele-gazete e 2022.

## 
*  (tecse d' on redjårbaedje e walon)
*  Modêye ås 8 coplets avou ratournaedje ey esplikêyes

## Sourdants
The Tale of Peter Rabbit

thumb|prumî eplaidaedje|125px
thumb|troes ratournaedjes e walon
**Li fåve di Piron Robete**, c' est on live d' imådjes k' a stî scrît e-n inglès so l' tite di «*The Tale of Peter Rabbit*» pa Beatrix Potter.

Il a parexhou pol prumî côp e 1902.

## Ratournaedjes e walon
Gn a yeu troes ratournaedjes e walon, k' ont vudî eshonne e 2021, eplaidîs pås djins d' Titenfaß avou l' ecwårlaedje do CROMBEL et del Federåcion Walonreye-Brussele.
* «Li fauve di Pièrot Lapin», riscrît pa Bernard Louis, ISBN 978-3-947994-75-5
* «L'istwére d'a Pièrot Robète», riscrît pa Batisse Frankinet, ISBN 978-3-947994-74-8
* «L'istwêre da Pièrot Lapé», riscrît pa Jean-Luc Fauconnier, ISBN 978-3-947994-72-4

## 

## Sourdant
Hugues Aufray

thumb|a on concert a Brussele (2012)|150px
**Hugues Aufray**, c' est on tchanteu e francès (et d' nåcionålté francesse).

Il est on tchanteu-scrijheu-compôzeu.

Il a skepyî li 18 d' awousse 1929.

## Sacwants d' ses tchansons
Ene tchanson foirt rilomêye, c' est «Santiano». C' est on redjårbaedje d' ene tchanson d' marén e-n inglès, Santianna.

Ene ôte tchanson, foirt tinrûle, c' est «*Céline*», l' istwere di deus vîs galants ki n' s' ont måy maryî.

Avou «*Adieu monsieur le professeur*», on atrape les låmes ås ouys, di vey on vî mwaisse di scole ki va-st al pinsion, fiesti pa tos ses ancyins scolîs.