open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)

thumb|Coviete do live
**L' ouve powetike e walon da Henri Bragard**, kel vraiy no, e francès, c' est "*L'oeuvre poétique wallonne de Henri Bragard*", c' est on live avou ene ramexhnêye d' arimés da Hinri Bragard. Il ont stî relîs pa Renée Sedyn, et eplaidîs al SLLW e 2008.

ISBN 978-2-930505-03-9

## Contnou
Po-z ataker, gn a on long adrovaedje di l' adjinçneuse do live, avou totès sôres di racsegnes sol vicåreye da Henry Bragard, les sôres di powezeyes ki sont prezintêyes, li ametraedje des vers, les tinmes, et li corwaitaedje estetike di l' ouve, et hay vos nd åroz.

Al fén, gn a on spepieus motlî walon-francès, rprins sol limero **[[E185]]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
Sacwants powinmes del ramexhnêye
* Pardon (rifondou) / Modêye Feller-Sedyn
* xhiltea «Djonne prétins» (p. 85)
** Djonne prétins 
** Modêye Feller-Sedyn
**  dijhaedje avou l' mwaisse accint
Harpe

Li **harpe**, c' est èn instrumint d' muzike, ås coides tindowes so des bwès, ki s' sitampe al tere, et k' on djowe avou les deus bresses metous onk di tchaeke costé.

On djouweu d' harpe si lome on **hårpiyeu**, ene djouweuse ene **hårpiyeuse** u **hårpeyresse**.

#### 
* harpe ås toutches
* Anna-Maria Ravnopolska-Dean
Hongrwès (lingaedje)

Li **hongrwès** (davance, on djheut eto li **hongue**), c' est on lingaedje del famile hongue-et-finwesse cåzé el Hongreye et dins sacwantès coines des payis vijhéns.

Li hongrwès, c' est èn etroclant lingaedje.

Côde ISO: **hu**

## Walon et hongrwès
### Sacwants mots walons a vey avou l' hongrwès
* 
*  (**)

### Sicrijheus e walon ki cåzént hongrwès
Jules-Joseph Pirot, on curé ey on scrijheu e walon, pretchive e hongrwès a Esterhazy (Canada).
Houzår

On **houzår**, c' est èn ancyin sôdård a tchvå. 

Les houzårs estént rlomés foirt waeraxhes, come on l' voet dins on tecse da Jean-Charles Benoît ki date do 18inme sieke. 

End aveut dins l'&nbsp;årmêye otrichyinne, tins k'&nbsp;il estént el Walonreye. End aveut eto dins l'&nbsp;årmêye da Napoleyon.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "houzår", alez s' vey e [[:Wikt:houzår|splitchant motî]].*

## Hårdêye difoûtrinne
* Tchanson sol kidujhance des houzårs el Walonreye tins del guere di Succession d' Otriche
Awousse des dinrêyes

L' **awousse des dinrêyes** u l' **awousse des dveres**, c' est l' fåtchaedje et l' ragregnaedje des dinrêyes.

El Walonreye, çoula s' fwait å pus sovint tins do moes d' awousse.

Dispoy l' arivêye des bateuses, li bataedje si fwait eto tins d' l' awousse.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:awousse|awousse]]", "[[:Wikt:dinrêye|dinrêye]]" et "[[:Wikt:divere|divere]]"*

## Istwere di l' awousse el Walonreye
### 19inme sieke
On fåtchive al få e al seye. On radressive et fé des djaveas. Adonpwis, on loyive les djåbes avou on loyén di rgon (lomé "fåsson").

On dressive les djåbes a 7 u 10, po fé ene croupete (on djheut eto on "houzår").

Après, on ratcheryive les djåbes al gregne, et lzès mete sol cina (li traveure). Dins les grandès cinses, gn aveut ene plaece esprès, dilé l' daegn, k' on moméve li mafe.

Les cis ki n' avént nén  del plaece assez el gregne fijhént des moyes.

## Hårdêye divintrinne
* On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (live)

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje sol moes d' awousse et l' awousse des dinrêyes
Motî Toussaint

thumb|Coviete
Li **Motî Toussaint**, kel vraiy no e francès, c' est ***Dictionnaire wallon d’Ovifat***, c' est on motî walon francès sicrît al mwin pa François Toussaint. 

I note l' accint d' Ôvîfa, rindou e sistinme Feller.

Il a stî scrît di 1910 a 1940, et rapontyî pol dierin côp e 1952. I fwait 789 pådjes.

On l' pout aler loukî al måjhon-comene di Waime.

Il est rprins sol limero **[E200]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Les mots prononcîs avou l' ixh-låte sont riscrîts avou li scrijha hy.

Gn a troes pådjes di vierbires avou foû, bråmint calkêyes di sfwaits mots e l' almand.

Gn a pa des côps des vîs scrijhas (dandjreus des vîs papîs d' après Waime); i sont todi datés.

## Adire avou l' motî Lejoly
Li motî Toussaint et l' motî Lejoly sont rashious sol prononçaedje d' on minme viyaedje. Mins siervi des sistinmes ortografikes diferins.

Pol betchfessî å, li Toussaint scrît "â", li "Lejolly" "an".

Pol son dj, li Toussaint prind  "dj", li "Lejolly" "dg".

Po l' ixh-låte, li Toussaint prind  "hy", li "Lejolly" "sh" k' est rsintou pa l' oteur pus près do son ch.

## 
Copeye do papîscrît do motî
Hoûtin-Sint-Simeyon

**Hoûtin-Sint-Simeyon** (F. *Houtain-Saint-Siméon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oûpêye, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4682**
** davance : **4488**
* Limero diyalectolodjike : **L 9**
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : Hoûtinî, Hoûtinrece; (F. *Houtinois, -oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Hoûtin|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hoûtin-Sint-Simeyon
### Hamteas
* Yanse (*a-y Anse*, F. Anze). 
### Ôtès plaeces
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** E Tchvå-baye.
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Ås Macrales
* Les voyes et les rowes :
** Voye di Tré
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** 
å Boyou

## Tuzance walons
* Dramatike e walon : "Les Djoyeus Lurons".

## Sourdants
Rawiant

On **rawiant**, c' est ene sôre di biesse ås tetes ki magne des plantes u des grinnes tot lzès rawiant (les ctaeyî a ptits bokets avou ses dins di dvant).

## Sacwants rawiants (kimons nos)
* Rats et soris
** rat
** sori
** rates
** scoton
** mizrete u tchîproûle
* Lapéns et lives
** robete
** live
* spirou

## Sincieus nos: dizo-ôre des ''Sciurognathi''
* Anomaluridae — volants spirous.
* Aplodontidae.
* Castoridae — bives.
* Ctenodactylidae — Goundis (rishonnèt à des pourceas d' montinne).
* Dipodidae — Rats potcheûs (P.egz. djerboises).
* Geomyidae.
* Heteromyidae.
* Muridae — Soris, rates, rats...
* Myoxidae — loers èt lérots.
* Pedetidae — Live potcheû.
* Sciuridae — spirou, marmottes.
Rate

* rate : sacwantès sôres di rawiants ki vnèt ås verdeures
** Rate blanc-colé
* rate : frumele des rats.
* rate : misse, organe do coir

 rat
Céncweme

Li **Céncweme** u **Pintcosse**, dins l' crustinnisse, c' est ene fiesse crustinne ki rmimbere li dischindaedje do Sint Spér so les doze apoisses. 

Elle est fiesteye li 50inme djoû après Påke (come si no l' mostere bén) et don todi toumer on dimegne.

## Creyances crustinnes
Les Apoisses estént rashonnés a Djeruzalem. Après l' dischinte do Sint Esprit, il ont cmincî a pretchî dvins totes les langues, sins ls awè studyî.

## Cronolodjeye
C' est l' li 50inme djoû après Påke, et nén 50 plins djoûs. On dimegne, dabôrd, ca ça fwait 49 djoûs après l' dimegne di Påke, la k' on conte Påke prumî djoû, et l' londi d' Påke deujhinme djoû.

Ele shût l' Acinsion di 10 djoûs. Ele toume e moes d' may u e moes d' djun.

Li céncweme est onk des cwate . Eto, li londi del Pintcosse est on fiesse-djoû.

C' est sovint al Pintcosse ki les efants ki fwaiynut leus Påkes.

Li clintcha des anêyes 2000 di voleur rissaetchî tot rahouca ås fiesses crustinnes pol cronolodjeye des condjîs n' a måy avnou a dmander k' on rmete li londi d' céncweme come ovråve djoû.

## Racontaedje del Pintcosse dins les Akes des Apoisses
Dins l' Ouve des Apoisses, on raconte li prumire Pintcosse insi :
:*Cwand ariva l'&nbsp;djoû do Céncweme (céncwante djoûs après Påke), il estént tertos rashonnés e-n ene minme plaece. 

:*I s'&nbsp;fijha ki, tot d'&nbsp;on côp, ariva do cir on brut come li ci d'&nbsp;on foirt côp d'&nbsp;air, k'&nbsp;eplenixha tote li måjhon. I veyît adon aparexhe come on feu ki s'&nbsp;pårtixheut, parey a des linwes, ki s'&nbsp;vinît mete dizeu tchaeke di zels. I fourît adon eplenis do Sint Esprit, et tchaeke di zels si meta a djåzer dvins totes sôres di langues, sorlon ki l'&nbsp;Esprit elzî dnéve di djåzer.

:*I gn aveut adon, ki dmanént a Djeruzalem, des Djwifs piyeus, ki provnént di tos les payis do monde. Cwand il oyît l'&nbsp;brut, il acorît tertos eshonne. Il estént tot ewaerés a cåze ki tchaeke di zels les oyeut ki djåzént dvins leus prôpès langues. 

:*I s'&nbsp;marvoyént foirt, tot djhant&nbsp;: "Ces omes ki djåzèt, ni sont i nén des Galilêyins&nbsp;? Kimint k'&nbsp;i s'&nbsp;fwait i ki tchaeke di nozôtes, nos les oyans ki djåzèt divins l'&nbsp;langue ki nos avans vni å monde&nbsp;? Nos estans vola des Partes, des Medes et des Elamites et totès djins del Mezopotameye, des Djwifs avou et des djins di Pamfileye, d'&nbsp;Edjipe et do costé del Libeye k'&nbsp;est åtoû d'&nbsp;Cirinne. I gn a co des Romins ki dmanèt après ci, des djins del Djudêye et des payins ki shuvèt li Lwè des Djwifs, des Cretwès et des Arabes. Et c'&nbsp;est dvins totes nos langues ki nos les oyans anoncî les grandès ouves do Bon Diu". 

:*I s'&nbsp;ewaerént tertos et si dmander l'&nbsp;onk a l'&nbsp;ôte çou k'&nbsp;çoula voleut dire. Mins i gn aveut ds ôtes ki s'&nbsp;moként, tot djhant k'&nbsp;il estént tertos des sôlêyes.*

## Rilomés djoûs del Pintcosse
* 1940 : Abrocaedje des Almands sol Beldjike, ki cmince li guere 40-45 pol Walonreye.

## 
Veni creyator

## Sourdants & pî-notes
Philippe Pétain

vignette|droite
Li **Marixhå Pétain**, c' esteut on djenerå francès foirt rilomé dismetant li Prumire guere daegnrece ki divna èn ero nacionå parès li batreye di Verdun e 1916.

Après l' abrocaedje des Almands e 1940, i fijha avou zels tot divnant l' prezidint del France dizo l' Redjime di Vichy.

Les cis k' estént por lu si lomént les "**Petinisses**".

Après l' sipoûlaedje Troejhinme Reich, i fourit-st egayolé et djudjî po hôte traitrijhe. Codåné al prijhon al veye, i mora li 23 djulete di 1951 so l' iye d' Yeu.

Sacwantès annêyes pus tård, si waxhea so l' Iye d' Yeu fourit branscatêye pa ene troke di ses apartinants divant ki ses resses ni rifouxhént eterés e s' tombe.

## Dins li tuzance

Dins li fime *Les Choristes* da Christophe Barratier, li ptit Pepino atake li tchanson d' propagande *Marixhå, vo nos la*.
Organizåcion des Nåcions uneyes

L' **ONU**, c' est l' sigue di **Organizåcion des Nåcions uneyes**.

C' est ene soce eternåcionåle, di tos dislaxhîs payis k' a askepyî après l' guere di 40. 

## Istwere
Elle a replaecî li Soce des Nåcions (S.d.N.) di l' Eter-deus-gueres.

## Organes
* li Mwaisse Raploû d' l' ONU ki lome li scretaire djenerå.
* li Consey di såvrité d' l' ONU ki decide des rezolucions.

## Samenwerkigne
L' **ONU** boute sovint avou d' ôtes soces eternåcionåles come l' Adjinçnance pol Comiece daegnrece.

## Referinces eyet sourdants
Peumoneye inzotike des bedots

thumb|Dispouyes d' ene berbis k' a crevé d' ene sorawiyante peumoneye
Li **peumoneye inzotike des bedots**, c' est ene peumoneye k' acsût les bedots et k' i gn a sacwants cas, onk après l' ôte, a ene metowe såjhon. 

## Minêyolodjeye
On l' ritrouve d' ene anêye a l' ôte, did la si no d' "inzotike". Elle djond les agneas d' l' anêye, mins les antneas et les berbis fwaites polnut eto esse rascråwés.

## Cåzes
Les cåzes dinêyes li pus sovint sont des bactereyes di l' indje des pasteureles, aprume *Pasteurella multocida* eyet *Mannheimia haemolytica* (davance *Pasteurella haemolytica*. Mins i s' pôreut bén ki des virûsses s' åyénxhe vinou stitchî ezès peumons divant les bactereyes.

## Discopeçaedje
thumb|Foetijhî peumon
Å discopeçaedje, on-z a ene curêye k' est toplin d' emoradjeyes, po les sorawiyantès fômes. 

Po les bedots k' ont malårdé pus lontins  (3 a 7 djoûs), on trouvrè les peumons avou do foetijhaedje, aprume so les pårtêyes vintrinnes do pegnon diyafragmatike, do pegnon dé l' cour et do pegnon copetrin do peumon.


Peumon berå awiyante peumoneye2.jpg|peumon d' ene sorawiyante cogne
Vésicule biliaire ovin.jpg|minme biesse: li potche d' amer n' a nén yeu l' tins di s' vudî


## Médiaedje
Si on prind l' maladeye a tins, et l' médyî comifåt, ele pout rweri. Mins gn a eto des sorawiyants cas, la k' on n' a nén l' tins d' vey li biesse endaler.

On médeye li må avou des antibiyotikes ki touwnut  les pesteureles. Li pus corant, c' est les tetraciclenes, aprume le longue-ovrantes.

## Espaitchance
Classicmint, gn a veut pont d' vaccins; sacwants årtisses pretchèt po l' metafilacseye, dj' ô bén : médyî tote li biedjreye cwand les prumîs cas aparexhnut. Mins ci n' esst nén foirt pratike. Et, teyoricmint, cwate cénk djoûs après l' pikeure, gn a ddja pupont d' espaitchance.
Pasteurella multocida

***Pasteurella multocida***, c' est ene bactereye Gram moens, ki cåze ene peclêye di maladeyes, tote seule u avou des ôtes, ås djins et ås aclevåvès biesses.

Ces maladeyes ont pacô des nos speciås. Udonbén esse lomêyes, tot biesmint, pasturelôzes.

## Bactereye racuzinåves
Manheimia hemolitica (dinltins: Pasteurella hemolotica).
Pasturelôze

Les **pasturelôzes**, c' est des maladeyes des djins et des biesses, cåzêyes pa des pastureles, aprume *[[Pasteurella multocida]]*.

Po les djins, c' est ene maladeye ki shût sovint ene hagneure d' ene biesse. Adon, c' est ene zonôze.

## Pasturelôzes des aclevåvès biesses
Les biesses fijhèt totès sôres di pasteurelôzes, ki, pa des côps, gn a eto des ôtes rascråwants adjints ki vnèt copler *P. multocida*.

* Peumoneye inzotike des bedots (bedots et gades)
* Colera des poyes (poyes et des ôtes oujheas d' poyî)
* Five des voyaedjes (bovrins et bedots)
* Peumoneye inzotike des pourceas
* Pasturelôze des robetes
Ecefalite do Nîl coûtchantrece

L' **incefalite do Nîl coûtchantrece**, c' est ene ecefalite (maladeye del tiesse) des tchvås ki sont hagnîs d' on picron k' edjîstrêye li **virûsse do Nîl coûtchantrece**. Li minme maladeye pout acsure les djins et les oujheas, copurade les pareys å coirbå.

thumb|Li rascråwant virûsse

## Spårdaedje
thumb

Li maladeye provént d' Afrike. Elle a stî trovêye pol prumî côp e l' Ouganda e 1937 , dins l' province do Nîl coûtchantrece, dins l' sonk d' ene djin k' aveut ene miete di five. Ça a stî eplaidî e 1940.

## Cas dins les tchvås
Les prumîs cas dins les tchvås malådes ont stî discrîts e l' Edjipe e 1963.&nbsp; 

E l' Urope ci fourit el France, après l' Mîtrinne Mer, diviè 1970.&nbsp; 

Li maladeye a stî ricnoxhowe e 1996 do costé d' Larache å Marok (94 tchivås, moulets et ågnes crevés et declårés a l' OIE). &nbsp;

On l' a rtrové e 2000 el France (el Camargue), pu co e 2003.

On l' a co on côp rdeclåré å Marok e 2003 todi dins les plinnes do Gharb (dilé Kenitra). So 9 tchivalrins. Li minme anêye, on-z a rveyou l' maladeye el France.

## L' ecefalite d' esté / paralizeye do farink des tchvalidîs dins les Douccala, est ç' do Nîl coûtchantrece ?
Dispu les anêyes 1990, on a rescontré dins les viyaedjes des Douccala metous nén trop lon del mer ene maladeye nierveuse des tchvalidîs (tchivås, moulets, ågnes) ki l' cogne clinike li pus corante, c' est l' paralizeye del goidje. Mins gn a eto des cas d' ecefalite awiyante.

Ele si voet purade del fén do moes d' djun disk' å moes d' setimbe.

Li maladeye pôreut esse cåzêye på virûsse di l' ecefalite do Nîle coûtchantrece, k' on è rtrove des anticoirs dins l' sonk des tchvås dins des ôtès coines do Marok avou les minmes biyonaxhes.


Moulet paralizeye goidje trefe boke.jpg|Moulet paralizé del goidje wårdant des clåves el boke
Moulet paralizeye goidje volant boere trefe boke.jpg|Moulet volant boere wårdant do trefe el boke
Moulet paralizeye farink abatmint.jpg|Moulet peneus (paralizé del goidje)
Moulet paralizeye farink raetchote1.jpg|minme moulet, coraedje di raetchote
Moulet paralizeye farink raetchote2.jpg|parey
Ecefalite d' esté tchivå pestelaedje tiesse.jpg|Pestelaedje d' on tchvå sol fén
Ecefalite d' esté tchivå ouy efouwé.jpg|ouy efouwé (minme tchivå)
Papî maladeye ecefale.jpg|Papî e francès sol maladeye


## Sourdants & pî-notes
Såjhon

[thumb|Bodjaedje ki mostere les såjhons sol [Daegne.]]

Ene **såjhon**, c' est ene termene di l' anêye la kel tins est a pô près todi l' minme.

## Nombe di såjhons
Ådzeu do Tropike del Crantche et ådzo do Tropike do Gadot, on côpe l' anêye e cwate såjhons : li bontins, l' esté, l' erî-såjhon et l' ivier.

Inte les tropikes, on-z a purade li setche såjhon eyet li frexhe såjhon (såjhon des plouves).

## Såjhinetes
Gn eto des pus ptitès termenes avou on tins sovint l' minme. Metans, e walon :
* les sints d' glaece (såjhinete)
* l' Esté Sint-Mårtén

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje des cwate såjhons 

## Pî-note
Esté

[thumb|L' esté fwait sondjî, aprume, al [mer et ås grandès vacances]]
L' **esté** (e lidjwès, on prononce : ***osté***) ou **campagne**, c' est l' deujhinme såjhond'&nbsp;l'&nbsp;anêye, k' atake li 21 di djun et-z esse houte li 20 di setimbe (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).

Les moes ki sont so l' esté, c' est l' fén do moes d' djun, cwand l' bontins a leyî ouve, li moes d' djulete, d' awousse et di setimbe, la kel waeyén-tins atake.

E l' esté, gn a sovint ene termene di waernu.

## Sacwants grands moumints di l' esté
### el nateure
* li souwaedje des grinnes
* les djonnes d' oujheas rexhnut d' leu nis.
* les djonnes di tchet ki skepièt adon sont mwinres et tchêtchiveus (tchet d' aprè l' Sint-Djhan).

### dins les cinses
[thumb|Des ronds boteas di strin e-n esté a [Hamwè]]
* fén del fenåjhe
* l' awousse des dinrêyes

### dins l' societé
* les grandès vacances

### dins li rlidjon crustinne
* li fiesse del Grande Notru-Dame

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di l' esté (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Dimeye Bole

Ene **dimeye bole** u ene **emisfere**, c' est on mitan del Daegne, côpêye inte les deus pôles. 

On cåze li pus sovint del **[[Dimeye Bole bijhrece]]** u **[[Emisfere Nôr]]** eyet del **[[Dimeye Bole nonnrece]]** u **[[Emisfere Sud]]**.


Northern Hemisphere LamAz.png|Dimeye-Bole bijhrece
Southern Hemisphere LamAz.png|Dimeye-Bole nonnrece
Tropike

thumb|Mape daegnrece ki mostere, e brune coleur, li contrêye metowe inte les deus tropikes
On **tropike**, c' est ene forveyowe roye a môde di ceke djeyografike, ki pårtixh li dmeye bole bijhrece u nonnrece e deus bokets. 

## Esplikêyes
Li solea î lût di scwere on côp l' an.

Li boket metou dilé l' ecwateur a on redjime di såjhons a môde setche såjhon / plouve-såjhon. A deus moumints d' l' anêye, li solea î lût di scwere.

L' ôte boket a on climat erîlé o cwate såjhons, bontins, esté, waeyén-tins, ivier. Li solea n' î lût måy di scwere.

Li tropike metou e l' Dimeye Bole bijhrece si lome li Tropike del Crantche; il est metou a 23° 26' di latitude Nôr. Li solea î lût di scwere li 21 di djun.

Li tropike metou e l' Dimeye Bole nonnrece si lome li Tropike do Gadot; il est metou a 23° 26' di latitude Sud. Li solea î lût di scwere li 21 di setimbe.
Waradinne

thumb|Li poirt et l' veye
**Waradinne** (Fr. *Oran*, arabe **وهران**, Wahrin.n΄), c' est ene veye di l' Aldjereye, sol Mîtrinne Mer.

## Mwaissès dnêyes
C' esteut l' pont li pus å Coûtchant di l' Impire trouk (1708-1830).

Li pacha d' Waradinne esteut onk des tchîfs trouks mincioné dins li paskeye do sidje di Wîne. 

Dilé Waradinne, gn a l' poirt di Mers-el-Kebir, la k' l' aviåcion inglesse a-st ataké les bateas francès k' î estént enancrés li 3 d' djulete 1940.

## Sourdant
Virûsse

On **virûsse**, c' est ene foirt pitite vicante sacwè, ki n' såreut viker lu tot seu, mins doet moussî dins ene celule po s' mopliyî.

Les virûsses polèt cåzer des maladeyes ås djins, ås biesses, ås plantes et minme ås bactereyes.

Sacwants virûsse ont di l' ADN, des ôtes di l' ARN.
Waernu

thumb|Adire inte les timperateures tins do waernu di 2003 et les tcholeurs normåles li minme moes.
Li **waernu** u les **canicules**, c' est ene termene k' il î fwait stof, e l' esté.

## Istwere
Gn a yeu on teribe waernu e l' Urope coûtchantrece e 2003. 

Mins dispu don, end a todi pus sovint, cåze do reschandixhaedje del Daegne. Insi, e l' Urope, les timperateures pus hôtes e Pôle Nôr n' aidnut pus a fé bodjî li hôte pression ki s' astale sol continint di l' esté.

## Consecwinces
Gn a des moirts, aprume dins les viyès djins ki n' boevnut nén assez.

Dins les grandès veyes, gn a des plaeces esprès po les djins s' rafroedi.

Les cis ki dvèt ovrer ådfoû polèt mete des frexhs draps d' mwin so leu tiesse.

Les waernu aidèt li spårdaedje des målfeus d' bwès.
1708

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
Les Trouks tchesnut les Espagnols foû d' Waradinne. Il î dmorront disk' e 1830.
Atake di Mers-el-Kebir

thumb|On batea francès ki broûle
L' **atake di Mers-el-Kebir**, c' est ene atake k' i gn a yeu a Mers-el-Kebir dilé Waradinne (Oran). 

L' aviåcion inglesse î a vnou distrure li flote francesse, paski les Francès avént siné ene årmistice avou les Almands, ki markéve å 8inme hagnon :

*Li flote francesse serè rashonnêye dins des pôrts k' on dirè po-z î esse dimobilizêye et dzårmêye dizo l' controle des Almands u des Itålyins.*

L' atake a stî decidêye pa Winston Churchill. Elle a touwé 1.297 maréns francès.

## Cåzes di l' atake di Mers-el-Kebir
Churchill aveut peu ki les troes flotes almande, itålyinne et francesse metowes eshonne, alénxhe ataker l' Inglutere. Li 17 di djun, il a dmandé a Pétain, a Weygand a l' amirå Darlan di raminer tote li flote francesse dins les pôrts inglès. On lyi aveut respondou ki l' flote ni serè djamåy dinêye ås Almands.

## Consecwinces di l' atake
Ça va s' fé recrester l' Inglutere, k' on dnéve dedja come batowe pås pouxhances di l' "Aessi". Et ça lyi va rinde li mwaistrixhe des mers.

Les Francès, zels, sont disbåtchîs pår. Li 5 di djulete, Pétain côpe les "rlåcions diplomatikes" avou l' Inglutere.

Li 9 di djulete, l' assimblêye nåcionåle dene å djenerå Pétain li tite di "*Chef de l' Etat Français*" avou TOS les droets, såf li ci di declarer l' guere. Li no "republike" n' est pus prononcî. On fwait saveur å prezidint Lebrun k' i n' est pus rén di tot. Les ancyins, Paul Reynaud, Edouard Daladier, Georges Mandel, li djenerå Maurice Gamelin, Léon Blum... sont metou el cadje a Chazeron et seront djudjîs. De Gaulle est codåné a moirt. Ça vou dire ki nosse vî marixhå Pétain va prinde e mwin li destinêye do payis. C' est li cminçmint do Redjime di Vichy.

## Sourdants & pî-notes
1622

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Prumire batreye di Fleuru
### Ôtes etrevéns
## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
## Ont morou ciste anêye la
Deltametrene

thumb|Fôrmule tchimike
thumb|Tcherpinte dins l' espåce
Li **deltametrene**, c' est on prodût tchimike po touwer les insekes, del famile des piritrinoyides.

## Epweznance
C' est on laid pwezon po les pexhons.

Les biesses ås tetes ni sont nén åjheymint epweznêyes do prodûts, mins on-z a cwanlminme yeu des cas.
Scarlett Johansson

[200px|thumb|Scarlett Johansson, [djanvî 2008]]
**Scarlett Ingrid Johansson**, c' est ene rilomêye actresse di cinema estazunyinne. Elle a skepyî li 22 d' decimbe 1984 a Noû York.
Roman d' amour

thumb|Coviete d' on roman d' amour da Chantal Denis, ki mostere bén s' tinme
On **roman d' amour**, c' est on roman la ki les eros s' voeynut voltî. Tote l' istwere est waiteye avou ses ouys da ene (onk) des deus, ou des ambedeus. Come di djusse i vont aveur toplin des rujhes po s' poleur maryî. 

Li roman d' amour, c' est dandjreus li pus viye sôre di roman k' i gn åye avou.

Les romans d' amour polèt esse eto des romans sicolodjikes. Cwand gn a tot po miner a ene plaijhante fén, on les traite cobén d' **romans a l' aiwe di rôze**.

C' est bråmint les comeres ki lijhnut les romans d' amour.

## Istwere
Do tins di l' Impire romin, on lomé "Longus" sicrît "Daphnis et Chloë".

El Moyinådje, l' ero, c' est todi on nobe cavlî ki n' rtrouvrè ki rålmint li cene k' i voet voltî, sol piceure di "Tristan et Yseult".

## Sacwants rlomêyès scrijheuses
* Madame de Lafayette (ki scrît onk des prumîs roman sicolodjikes, "*La princesse de Clèves*"
* Barbara Cartland

## Sacwants romans d' amour e walon
Emey les romans e walon, gn a yeu sacwants romans d' amour :
* Å bea payis d' Han (d' Adelin Lebrun) : modele des romans a l' aiwe di rôze.
* On n' candje nén s' planete (Chantal Denis), pus modiene, veyanmint ki l' ome veyou voltî est ddja maryî.
* Vera (Lucyin Mahin), ki s' passe en on decor egzotike. Et on n' sait måy çou k' eroyene (Vera, dabôrd) pinse.
* Gabriyel eyet Gabriyel (N. & G. Staelens), ewou k' i gn a deus spoûles d' amour: ene, avou deus valets ki s' voeynut voltî; l' ôte, avou ene båshele ey on valet.
Ratournaedje (langue)

[thumb|Prumêre pâdje d'on ratournaedje da [Max Stirner (do francès å walon pa).]]

On **ratournaedje** (on dit eto on **rashiaedje**, on **tradujhaedje**, on **translataedje**, u **traduccion** on **rmetaedje e…**), c' est l' passaedje d' on lingaedje a l' ôte, po des scrîts tecses. Po les cåzaedjes, on djåze purade d' eterpretåcion.

## Kékès dnêyes
Li ci ki fwait çoula di s' mestî si lome **[[ratourneu]](se)** (**[[tradujheu]](se)**, **[[translateu]](se)**).

Li lingaedje k' on cmince avou, c' est l' **lingaedje-sourdant**; li lingaedje k' on î fwait l' ratournaedje, c' est l' **lingaedje-adierça**.

## Rujhes dins les tradujhaedjes
Come dit li spot «*Tradure, c' est trayi*», on ratournaedje n' est måy li djusse rashiaedje do mwaisse tecse.

Ene des rujhes classikes cwand on ratoûne eviè ene langue del minme famile k' el lingaedje sourdant, c' est les fås amisses.

## Sôres di ratournaedjes
* li ratournaedje mot po mot
* li ratournaedje tot «tournant åtoû do pot» po respecter les piceures les pus tipikes do lingaedje-adierça. On l' lome voltî ratournaedje ås belès letes u tradujhaedje literaire.
* li redjårbaedje, ki n' est ddja pus on simpe translataedje, mins ene miete on scrijhaedje a pårt.

## Istwere do ratournaedje
Divinltins, les ratourneus eployént purade les motîs.

Dispu les anêyes 2000, on-z a apontyî des programes di ratournaedje.

Gn a eto toplin des waibes di ratournaedje, ou ki polnut esse eployeyes po çoula, come les wiccionaires.

## Sacwantès rujhes des ratournaedjes do walon u aviè l' walon
[gauche|vignette|Èn egzimpe di ratournaedje d' on boket di «&nbsp;''Les satires&nbsp;''», èn ovraedje di [Nicolas Boileau, k' est lome riprezinté padzeu. Dit-st i*&nbsp;*: «*&nbsp;*Ki vint côps sol mestî, vos rmetoxhe vost ovraedje*&nbsp;*! Et l' amidrer tofer, et pu l' co ramidrer*&nbsp;*!*&nbsp;*([FR] *Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage. Polissez-le sans cesse, et le repolissez.*)*&nbsp;*».]]

### Ratournaedjes francès walon
Çou k' est l' pus målåjhey, c' est di n' nén trop eployî di francijhas.

I fåt eto prinde asteme åzès diferinces inte li croejhete francesse eyet l' walone.

So sacwants ponts, li walon a dipus d' piceures kel francès, metans dins les dvancetes. Vocial èn egzimpe classike. Dins on ratournaedje oral, "Les enfants de Saint-Hubert (de sint Hubert)" n' est nén clair e francès. Il divént e walon :
:*Les efants d' Sint-Hubert* (Les enfants de Saint-Hubert)
:*Les efants [[:Wikt:da|da]] sint Houbert* (Les enfants de saint Hubert)

### Ratournaedjes walon francès
Li kesse k' on dmande sovint po mostrer li ritchesse do walon, c' est di ratourner francès :
:*Ça [[:Wikt:brotchî foû|brotchive foû]] [[:Wikt:tocosté|tocosté]].*

## 
* ratournaedje mot po mot
* ratournaedje odiovizuwel
* ratourneu

## Pî-notes
Palestene (contrêye)

:*Loukîz cial pol [[Palestene|pådje d' omonimeye]]*
thumb|Imådje spoutnik del Palestene e 2003.
Li **Palestene**, c' est aprume ene contrêye do Moyén-Levant metowe å Coûtchant do Djordin.
Istoricmint, li Palestene esteut côpêye e troes redjons, di Bijhe a Nonne :
* li Galilêye
* li Samareye
* li Djudêye

thumb|

thumb|

thumb|

thumb|

thumb|
Li Palestene fourit peuplêye des Filistins et des Djwifs, k' î s' î ont setlé. Elle a stî evaheye des Romins, des Arabes, des Croejhîs, des Trouks pu des Inglès.

Dispu 1947, li Palestene, come contrêye est pårteye e deus estats :
* Israyel (estat)
* Palestene (cåzu-estat)
Cawete -inne 2

Li cawete **-inne**, c’ est ene femrinne cawete d’ addjectif, et des sustantifs ki sont fwaits dsu ("èn ".

Les sfwaits mots e francès sont scrîts avou ene cawete *-ente* (*contente*, *innocente*, *parturiente*).

Les addjectifs omrins ont stî ehåyîs sins T, minme s’ end a onk e francès : , . Portant, dandjreus a cåze do francès, les parints ratrapnut on T : , , .

*Gn a eto ene ôte sôre di [[cawete -inne]] : [[Cawete -inne 1|-inne 1]], come dins "samwinne", k' a dandjreus miné al dobe [[cawete -yinne]].'

== Sacwants egzimpes del cawete -inne ==
=== Mots classikes ===
* 
* 
* 
* 
* 

=== Rifondaedjes ===
*  (rèvèrante)
*  (pacyinte)

=== Noûmots ===
Po sacwants [[noûmot do walon|noûmots]], on s’ a rsiervou del minme tcherpinte
*  (F. *lente'' ene måtche linne)
* 

### Co a ratuzer
* 
* 
* 
* 

## Li cawete -inne dins les accints do walon
Elle esteut co bén vicante, e 20inme sieke, dins l’ payis do Djer :
*  (po ) ki dene li viebe ""
Mwaisse di scole

thumb|Ene dame di scole å Djapon
On **mwaisse di scole** u **mwaisse d' escole**, ene **dame di scole** (on dit eto : èn **instituteur**, ene **institutresse**, on, ene **instite**), c' est onk (ene) ki scole les efants dins les scoles prumaires.

on eploye pus sovint **damjhele di scole** po ene djonne feye k' acsegne dins les scoles gårdyinnes.

I (elle) a studyî dins ene sicole normåle.

El Beldjike, diviè les anêyes 1950, li scolaedje des mwaisses di scole si fjheut après le scoles mweyenes, so troes ans. Adonpwis, dins les anêyes 1960, ça a stî èn an di scoles après les umanités. Asteure, c' est troes ans après l' diplome di sgondaire.

## Les mwaisses di scole eyet l' walon
[thumb|Sicole di walon a [Ôtchamp (2002)]]
Ene reglumintåcion di 1955 consyive å mwaisses di scole di discoraedjî l' eployaedje do walon pås scolîs. Ene des penitinces k' il avént tuzé, c' esteut l' noer boton.

Sacwants mwaisses di scole estént des scrijheus e walon, mins el disfindént ås efants. U s' catchî po scrire e walon.

Portant, dins bråmint des viyaedjes, disk' ezès anêeys 1960, les efants des ptitès djins cåzént walon inte di zels. Et trover ki "l' mwaisse ni cåze nén come nozôtes".

A cmoncî do decret so walon e scole di 1991, sacwants mwaisses di scole ont cmincî a dner des cours di walon. Ubén priyî des bénvlants po scoler les efants e walon. Mins bråmint d' ces(ses)-la ont stî al pinsion dins les anêyes 2000, et gn a bén sovint nouk k' a rprins.

## Sicrijheu(se)s e walon k' estént mwaisses u dames di scole
* Charles Bentz
* Joseph Bily
* Pol Bossart
* Marie-Louise Choisez
* Joseph Docquier
* Georges Fay
* Ben Genaux
* Ernest Haucotte
* Émile Lempereur
* Willy Leroy
* Emile Pècheur
* Émile-Joseph Piret
* Louis Piron
* Edouard Ries
* Germaine Tilmant
* Hinri Van Cutsem

## Sicrijhaedjes so l' ovraedje d' on mwaisse di scole
Sacwants scrijheus mwaisses di scole ont prins plaijhi a discrire leus scolîs. Ça a dné ces lives cial :
* Kegn 42 da Ben Genaux
* Tiesses pelêyes da Emile Lempereur
* Fonse et li cpagneye da Georges Fays

Tant k' a "Do tcherbon dins les flates" (da Emile Lempereur avou), c' est ene novele sicolodjike sol vicåreye d' on mwaisse di scole del veye lomé dins on ptit viyaedje.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sacwants scrijhaedjes e walon so l' bouye d' on mwaisse di scole (so l' Aberteke)
** Pådje saetcheye foû di "Fonse et li cpagneye" 
** Pådje saetcheye foû di "Kegn 42"
* Respondas sol tévé walon-cåzante a vey avou l' eployaedje do walon pa les scolîs
** Joseph Docquier sol directive po disfinde li cåzaedje e walon påzès scolîs
** Temognaedje sol cåzaedje des efants e walon (da Lucien Gaspar)

## Sourdants & pî-notes
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata

Li **Club de Gimnasia y Esgrima La Plata** c' est l' club di fotbale di La Plata, Årdjintene.

## Difoutrinnès hårdêyes
* Waibe do club
Sicole di walon

Ene **sicole di walon**, c' est on cours di walon k' est dné pa ene soce pol walon u dins èn aisse del tuzance po les djins ki volnut.

## Kékès dnêyes
Assez sovint, li minme soce va adjinçner des scoles di walon et ene copinreye. Udonbén, ene soce di scrijheus.

Les scoles di walon sont purade shuvowes pa des grandès djins ki conoxhnut dedja ene miete di walon dispu leu djonnesse. Mins gn a cobén sacwants djonneas et djonnetes. C' est diferin do walon e scole, ki c' est po les scolîs.

#### 
* Sacwants profs di walons
* Sicoles di rfondou walon d' Bive
* Sicole di walon d' Nameur

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje so li scolaedje do walon (so l' Aberteke)
** Scolaedje e rfondou po ls efants
** Minme parey, avou des videyos
** Scolaedje e rfondou po les grandès djins
* Mape des scoles di walon sol waibe Objectif plumes
* Waibe del sicole di walon di Nameur 
* Programe des scoles di Bive
Tchinidîs

thumb|Passêye do tchén (1) eneviè l' cene do rnåd (2)
Les **tchinidîs**, c' est les biesses ås tetes del famile do tchén.

## Sacwants tchinidîs
* tchén
* leu
* rinåd
* rinåd do dezert

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchinidî", alez s' vey e [[:Wikt:tchinidî|splitchant motî]].*
Léon Gengoux

**Léon Gengoux** (e walon **Leyon Djangou**), c' est on scrijheu e walon k' a cmincî a eplaidî des tecses di prôze dins l' Chwès diviè 2005 eyet disk' å stataedje del gazete e 2016.

## Corwaitaedje
Ses scrijhaedjes, c' est des rapoitroûles sol vicaedje a Bouxhonveye inte les deus gueres avou bråmint des mots walons tipikes. Sovint a môde di portrait d' ene mierdjin.

Gn a eto des arinnoes, ki rprodujhnut li cåzaedje des djins d' adon.

Damadje ki les fråzes ni sont nén bén côpêyes.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* On tecse da sinne so les tchårlîs (sicrijhaedje Feller)
* Li minme tecse e rfondou (so l' Aberteke)
Cawete -idî

Li **cawete -idî**, c' est ene sincieuse cawete fwaite po ratourner les nos d' familes des biesses, fwaits avou l' cawete latene *-idae*.

Li son do coron do mot est l' minme kel ci del cawete -î.

Ces noûmots la ont stî foirdjîs dispu 1993, dins Ene båke so les bwès d' l' Årdene

On nd a raskepyî des noveas a pårti di 2005, po l' eciclopedeye Wikipedia e walon ().

## Sacwants mots avou l' cawete -idî
* tchinidîs (*canidae*)
* tchedidîs (*felidae*)
* bascolidîs (*mustelidae*)
* åwidîs (*anatidae*)

## Sourdants & pî-notes
930

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
Atake del Meke pa les Karmates, ki volèt li noere pire del Caaba. Ele ni serè rindowe ki 20 ans pus tård (952), conte on rpaymint.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* Notdjî
## Ôtès djins
Montenegro de Cameros

300px|right
**Montenegro de Cameros**, c' est ene comene del kiminålté otonome di Castile et Leyone, e l' Espagne.
Motî Villers

thumb|Mwaisse papîscrît
thumb|Coviete do replaidaedje Lechanteur
Li **motî da Villers**, c' est on motî walon francès sicrît al mwin pa Augustin Villers e 18inme sieke, tot rashiant l' accint d' Måmdiy.

Li tite do papîscrît, c' est ***Le Dictionnaire Wallon = Francois par Augustin Francois Villers de Malmedy, Licentié es Droits, à l'usage de ses enfants [[1793]]***.

Il est rprins sol limero **[E212]** dins l' djivêye des motîs do walon. Les mots rortografyîs e Feller (modêye Litchanteu) sont rahoukîs dizo l' limero **[E212b]**

## Eplaidaedje
Gn a deus papîscrîts, on pus vî (lomé "brouyon") et on pus novea, avou des candjmint dins l' ortografeye. Ci-ci date di 1793, çou k' end est fwait li deujhinme pus vî motî walon après li ci da Cambresier (di 1787).

I n' a stî lontins cnoxhou pår k' e brimbådes. Mins, e 1957, Albert Leloup a-st eplaidî l' dierinne copeye, téle kéne, avou èn adrovaedje da Charles Gaspar.

E 1999, Jean Lechanteur a-st eplaidî ene tote nouve modêye, ki n' a pus rén a vey avou l' papîscrît. Les mots ont stî rortografyîs e sistinme Feller et rmetou pa familes. Les mots omonimes ki vnént di sourdants etimolodjikes diferins ont stî prezintés tchaeke a pårt. Tchaeke intrêye ridene li vî scrijha da Villers, et padecô les deus, cwand li cene do "brouyon" n' est nén l' minme k' el cene do dierin papîscrît. Li motî rimete eto les mots ramexhnés pa Villers ås cis da Scius k' a viké dins l' minme veye on cint d' anêyea après. Et pår ås mots do «Motî Haust», et eto, afeye, ås cis do «Motî d' Faimonveye» et ås rcweraedjes da Louwis Rmåke, so des accints walons nén si lon erî d' Måmdey. Al fén, li modêye då Tchanteu revoye sovint å «Motî etimolodjike da von Wartburg».

Li ranovlêye modêye da Lechanteur si lome ***Le Dictionnaire wallon-françois (Malmedy, 1793) d'Augustin-François Villers*** (ISSN 0774-8396). Elle est eplaideye des Imprimreye Michiels a Lidje.

thumb|Pådje divintrinne (modêye Litchanteu)

## Sistinme d' ortografeye do motî da Villers
Villers si sieve d' ene ortografeye k' il a lu-minme edvinté po noter l' lingaedje come i l' oyeut djåzer a Måmdey. I dene don des racsegnes sol manire di scrire d' adon.

Villers eploye li scrijha xh, po noter li son do Levant walon, ki serè tot bounmint riscrît H e sistinme Feller. Mins, sol Principåté di Ståvleu-Måmdey, ci son la pout aveur troes prononçaedjes diferins: H, ixh-låte, et axh-låte. 

Joseph Bastin vout ki li scrijhaedje xh soeye on betchfessî scrijha, po-z aconter ces troes prononçaedjes la. Jean Lechanteur a les pinses ki neni, ki Villers n' a volou scrire kel son H.

## Alére
"*Il y a Dictionnaire de Villers et Dictionnaire de Villers…*", da Renée Sedyn divins *[[Li ptite gazete di Måmdey|Lu P'tite gazète]]*, l° 32, måss 2008, 26-28.

## 
* Copeye aberwetåve

## Sourdants
Yvon Laurent

thumb|e 2002, e s' måjhone
thumb|e 2004, al fôre ås lives di Mson
**Yvon Laurent**, (e walon **Ivon Lorint**), a skepyî a Rômedene li 17 di djanvî 1934. C' est on scrijheu e walon.

Di s' mestî, il esteut dins l' acsegnmint speciå (sicoles po les efants nén come les ôtes).

A costé di ses scrijhaedjes e walon, il a eto scrît des lives e francès. 

Il est eto on pondeu, et on mwaisse tchanteu dins les tchantreyes.

## Ouve e walon
Il a cnoxhou Emile-Joseph Piret k' a stî s' mwaisse di scole a Rômedene. Mins i n' lyi a måy djåzé k' il esteut eto on scrijheu e walon (i scrijheut cåzu catchetmint).

Ses scrijhaedjes sont des sovnances, des arimés (pår des cis po ls efants) et del prôze nén racontrece.

Els a-st eplaidî dins l' Bourdon (sovnances), dins les Noveles des WASAB (arimés), et dins l' Rantoele (prôze nén racontrece).

Il a dmoré a Welin pu a Mson.

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
* Si pådje sol waibe do live del Province do Lussimbork (e francès)
1748

## Etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Augustin Villers

### Ôtès djins
Torene

* **Torene**, c' est on ptit no walon (parey kel francès *Victorine*)
* Li torene, c' est on prodût biyotchimike, metou dins sacwantès abwessons po dner d' l' ahé.

----
Rishonnance: Tourene (viyaedje do Roman Payis)
Torene (molecule)

Li **torene**, c’ est ene molecule près-parint des aminés seurs. Ele contént del shoufe.

Elle a stî metowe dins ene abwesson ki dene di l’ exhowe, vindowe dizo l’ marke di fabrike « Redbull ».

Sacwants sincieus volèt ki l’ prodût n’ est nén cnoxhou assez pol leyî mete dins des abwessons vindowes dins l’ comiece.

Sincieuse fôrmule : NH2-CH2-CH2-SO3H (seur 2-aminoethanesulfonike).
Shoufe

|}
Li **shoufe** (on prononce eto ***soûfe***), c' est èn elemint do tåvlea d' Mendeleyev, del troke des solides nén metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike **S**, li nombe atomike 16, et l' pwès atomike 32,0675.

## Molecules avou del shoufe
vignette|Shoufe|centré
Moxhnire (toponimeye)

Li mot **moxhnire** ("moxhnire", plaece avou des moxhons) si rtrouve dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye. Ele pout esse eto lomêye "tchant d' oujheas" ou, tot s' brouyant "tchamp d' oujheas".

## [[Province di Lidje]]
* Coûtwin : So les moxhnires; vîs scrijhas : *sour les moxhenier* (1387), *sur moxhenier* (1478), *sous le Moxhenier* (1489).
* Li Hôte Flemåle : Al Moxhnire (*al moh'nî(re)*; vîs scrijhas : *deleis le moxhuryer* (1440); *riwale delle moxhenier* (1497), *alle mouseniere* (1561), *moixnier* (1592), *moxhenier* (1659), *moshenier* (1739). 
* Vierset : Bwès del Moxhnire; vîs scrijhas : *Mouhénière*, *Mouxhenière* (1957).

## [[Province do Lussimbork]]

* Ambli : Tchimin del moxhnire (Fr. *Chemin de la mouchonnière*)

## [[Roman Payis]]

## [[Province di Nameur]]

## [[Province do Hinnot]]

## Alére
* "Tchamp d' oujheas" : novele ki discrît ene moxhnire, divins : Avå trîxhes et bwès da Jean Lejeune di Djoupeye, pp. 105-108

## Sourdants & pî-notes
Fime d' imådjes

On **fime d' imådjes**, c' est on fime fwait pår avou des dessinaedjes. C' est come ene binde d' imådjes ki vicreut.

## Tecnikes do fime en imådjes

Les prumîs fimes en imådjes fourît emantchîs pa rotoscopaedje. Gn a metans 8 desséns, ki pasnut onk après l' ôte, et rataker tofer (come li tchvå ki court cial djondant).

A cmincî des anêyes 1990, les fimes d' imådjes ont stî diswalpés avou des programes éndjolikes. Çoula permeta des bodjaedjes bråmint pus spepieus. Loukîz li fleur ki , , , , , pu  ciddé a costé.

## Fimes d' imådjes e walon
* Noersipene (prodût pa J. Schoovaerts)
* Les mintreyes da Monsieu Moulot (d' Andrea Kiss, ratourné e walon dizo l' acviernance da Guy Fontaine)
* Tintin: Les pinderlokes del Castafiôre (pitits passaedjes e walon pa les scolîs di Libin diviè 2015)

## Ôtès fimes d' imådjes
* Avatår
* Disca sol Lune
Limbôr (veye)

**Limbôr ** (la-minme eto, a môde vervîtwesse, *Lêbâr* F. *Limbourg*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

## Mwaisses dinêyes
* Limero del posse : **4830** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 24**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins : Limbordjwès, Limbordjwesse (F. *Limbourgeois, -e*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Limbôr
### Hamteas
* Belvå-dlé-Limbôr
* Dolhin
* Hevrumont (*Hévrumô*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
* A vey avou des åbes et des bwès :
** a Biernåhé (loukîz a , *bièrnôhé*); Godruhé.
** so Bokhô
** E les Flaxhisses (*è les Flahis΄*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** al Bovreye (*Bèvrêye*)
** a Bovgné
** So Coucoumå
** Al lovtreye (*al louv'trêye*)
* A vey avou des aiwes :
** e broû; les Vé-broûs
** å batchrê (*å batchurê*)
** a Nasprouwé
** å Pisrou
* A vey avou les tienes et les vås :
** Ezès mwaiyes (*è lzès més*, so *lzès més*)
** Linsvå
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** e Balcoû (*è Balcou*); e Rocoû (*Rôcou*)
** e Bork (e *bôr*)
** å Piroe (*Pîreu*)
** Les Cmognes (*les Cmagnes*)
* Les voyes et les rowes :
** Voye del curêye (curêye u måjhon/mayon do curé ?)
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes) :
** Ås alous
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** ås Gorones
** el bossî
** Cassepinse (Cassèpinse'')
** Hålou
** E Mêreu

## Istwere

## Tuzance walone
### Accint do walon

Dins l' accint do walon d' Limbôr, li betchfessî å si prononce [ó] come dins l' walon do Mitan et do Coûtchant. Ci-cial aveut ddja stî rilevé dins l' motî da Cambresier, k' ortografeye ci son la "au".

## Sourdants
Actinobacilôze

L' **actinobacilôze**, c' est ene maladeye des bovrins ki n' djond å pus sovint l' linwe.

Cisse ciale est houzêye et deure, et vni foû del boke. Did la l' lomaedje "**linwe di bwès**".

Elle est cåzêye d' ene bactereye, *Actinobacillus lignieresii*.

L' actinobacilôze est diferinne di l' actinomicôze k' acsût les oxheas del mashale.

Ene biesse ki fwait d' l' actinobacilôze, s' elle est médieye a tins, va rweri raddimint. Mins, ôtmint, ele va crever. Å rvier di l' actinomicôze, ki n' si rfwait måy totafwait, mins ki n' towe nén les biesses.
Codjowaedje mete

Li **codjowaedje di "mete"**, c' est ene sôre di codjowaedje des viebes del cénkinme troke.

## Mwaissès piceures
I n' difere do codjowaedje di "ratinde" k' å prezint di l' indicatif, la k' on-z ôt li dierinne cossoune do bodje.

:dji mete
:ti metes
:i mete

On shût insi li rîle des sorwalondes, tot prindant l' accint do Levant, ki codjowe, e scrijha Feller :
:*dji (dju) me<span style="color:#ff0000;"><B>t΄</B></span>*
:*ti (tu) me<span style="color:#ff0000;"><B>t΄</B></span>*
:*i me<span style="color:#ff0000;"><B>t΄</B></span>*

## Viebes ki shuvnut "mete"
* , , , , , , , , 
* , , , , , , , 
* , 
* , 

## Codjowaedjes coinreces
Foû do payis d' Lidje, li dierinne cossoune ni s' ôt nén. Ça fwait k' on-z a des scrijhas ene miete come e francès (dji *bat*, ti *bats*, i *bat*).

Li grope est limeroté l° 33 dins l' live des codjowaedjes da Gilliard (modele = "bate"). A pårt les viebes dedja cités cial e rfondou, gn a eto "*parete*" () et "*sinte*" () et leus parints.

C' est eto onk des gropes des codjowaedjes da Tombeur (avou les minmès viebes di dins l' Gilliard)

Il est limeroté come l° 135 dins l' Motî d' Bastogne.

E payis d' Lidje, li tåvlea d' codjowaedje si pout rwaitî dins les  "Codjowaedjes da Stasse", et dizo l' l° 78 del rawete do motî do minme oteur.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdants & pî-notes
Decret Valmy Féaux

Li **decret Valmy Féaux**, c' est on decret del Federåcion Walonreye-Brussele k' a ricnoxhou pol prumî côp les lingaedjes dilérins del Walonreye. 

Il a passé li 24 di decimbe 1990, do trevén ki Valmy Féaux esteut minisse-prezidint al federåcion (c' esteut do tins k' on l' loméve co Kiminålté francesse di Beldjike).

## Cotoû
Gn aveut ddja yeu on decret ki permeteut d' eployî li walon e scole, mins djusse po-z aidî acsegnî l' francès, li decret Robert Urbain. Mins Valmy Féaux trovéve k' i n' aléve nén lon assez. 

Eto houca-t i Jean-Luc Fauconnier e s' cabinet po foirdjî li tecse d' on novea decret, bén pus lådje.

## 
* Tecse do decret
* Videyo so on responda da Valmy Féaux sol tevé walon-cåzante. Loyén so les egurniyaedjes 2015 di l' Aberteke (ciddé).
Limbôr

Li **Grand Limbôr** (ossu, avou l' accint d' Vervî: *lu grand Lêbâr*, F. *Limbourg*, neyerlandès ey almand *Limburg*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants : 5.669 djins (2006)
* Sitindêye : 24,63 km²
* Dinsité : 230 djins å km²

## Ban d' Limbôr
* Limbôr (viyaedje)
** Dolhin
* Blistin
* Goyé

## Rilomêye
Limbôr a fwait askepyî li dutcheye do Limbork k' a dné s' no, pus tård ås province do Limbork el Beldjike ey ezès Bas-Payis.

## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe del comene
Årtike (croejhete)

Èn **årtike**, c’ est en prezintrece foirt simpe, ki dene li djinre et l’ nombe do no kel shût.

## Sôres d' årtikes
Gn a des definixhants årtikes et des årtikes nén definixhants. 

Sacwants årtikes nén definixhants mostrèt k’ on n’ prind k’ ene pårteye d' ene sacwè nén chifråve (nén contåve) : c’ est les årtikes pårtixhrês.

## Etroclaedje di l' årtike
Pacô, l’ årtike s’ etroclêye avou ene divancete. C’ est les rastrindous årtikes ou etroclés årtikes.

Des ôtes côps, l' årtike u si dierinne lete si pout atrocler avou l' mot ki shût, pu, pa riscôpaedje, fé on noûmot : c' est l' atroclaedje di l' årtike.

## Spotchaedje di l' årtike e walon
Li walon pout sovint spotchî l' årtike la ki l' francès el doet-st eployî

### Divant sacwants mouzes

### Divant di råles sustantifs

### Avou l' divancete ''e'' divant on sustantif omrin

### Divant ene apôzucion di sustantifs
*Vos m’ prometoz rôbes di soye et dinteles,*

*Tchivås, carotches, et cados so cados.*

### Ôtes cas
*HINRI. Mi, dji metreu : « Mes gens », ci sereut beacôp pus simpe. Come çoula, ti cmaxhreus omes avou femes et personne n’ åreut rén a dire.*

## Alére
L. Remacle Sintake del Gléjhe t. I, pp 100-112.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*Dins l' grosse croejhete da Henschel (e francès)
** Les definixhants årtikes
** Les årtikes nén definixhants
** Les årtikes pårtixhrês
** Les etroclés årtikes
*Dins l' pitite croejhete (e walon)
** Les årtikes
*Dins l' Wiccionaire
** 
**
Årtike (discramiaedje)

* Årtike (croejhete)
** Årtike definixhant
** Årtike nén definixhant
** Rastrindou årtike ou etroclé årtike
** årtike pårtixhrê
* Årtike d' ene lwè
* èn årtike, c' est on mot espliké èn on motî, on  sudjet diswalpé dins ene eciclopedeye 
* Årtike k' on scrît dins ene gazete
* "esse poirté so l' årtike", c' est vey voltî l' seke
Hôte Seure

Li **Hôte Seure**, c' est li dzeu li l' aiwe di Seure.

C' est l' payis k' a rfwait l' rebanêye comene di Vå-so-Seure.
Otopseye

[thumb|[pondeure da Rembrandt, ki mostere on discôpeçaedje]]
Li **otopseye** u **discopeçaedje**, c' est cwand on medcén va drovi on malåde k' a morou, po vey li cåze del moirt. 

Sifwaitmint (mins ça n' si lome nén parey), cwand èn årtisse va discôpecî li curêye d' ene biesse k' a crevé, po vey di cwè çk' elle a morou.


Discopeçaedje crantche nez berbis.jpg|otopseye del tiesse dins l' crantche do nez ås berbis
Damadjes texhowreces tocsiboylite.jpg
Enzootic pneumonia ewe.jpg
Dog Necropsy - Retained testicle with cancer.jpg