open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Protostrongue

thumb|damadjes å peumon di cåze des protostrongues
Les **protostrongues**, c' est des ptits viers microscopikes, ki formagnèt les bedots, tot lzî fjhant des damadjes ezès peumons.

 *[[Protostrongylidae]]*.

## Discrijhaedje
Li vicåreye di ç' vier la dimande ene troejhinme biesse, ki va siervi di djîsse di passaedje. C' est des caracoles.

Li maladeye k' i rascråwèt, li **protostrondjiloze**, c' est ene tosse ki n' arive ki cwand gn a toplin des viers dins l' peumon. Dabôrd, ci serè purade les viyès berbis ki les djonnes bedots et les antneas ki seront acsûs. Ele ni touwe nén les biesses, mins les espaitche di profiter, et di bén nouri leus agneas. Eto, ci n' esteut nén ene maladeye ricnoxhowe pås acleveus.

Å discôpeçaedje do peumon, on n' voet nén les viers, mins les damadjes, nén foirt distrujhants, k' il ont fwait. Ci n' est des ptits nocrês, di grijhe coleur, metous dizo l' toele d' ewalpeure do peumon (pleve), k' on lome cobén «bruns nocrês» u «grins d' plomb». On dit kel peumon est ploumé.

Li maladeye si rescontere dins bråmint des payis, e l' Urope, l' Afrike, l' Ostraleye et l' Amerike bijhrece.

Disk' aviè ls anêyes 1970, les droukes siconte des viers ni rotént nén siconte des protostrongues. Li prumî bon rméde fourit li tetramizole, trové pås labos flaminds "Janssen Pharmaceutica" a Beerse, dilé Anviesse. Après, totes les novelès droukes del minme famile (finbindazole, albindazole) ont stî studieye po poleur dizingnî eto les protostrongues.

## Les sôres di protostrongues et les sôres di caracoles edjîstreuses.
### Sôres di protostrongues
* li ptit rodje vier des peumons, *Protostrongylus rufescens*.
* li poyou vier do peumon, *Muellerius capillaris*.

### Sôres di caracoles edjîstreuses
thumb|caracoles rashonnêyes so les yebes 

Gn a beacôp des sôres di caracoles ki polnut edjîstrer les molons des protostrongues, inte di zeles les familes  *Helicella, Theba, Abida, Zebrina, Arianta, Succinea, Helix, Cepaea* et *Monacha*.

## Vicåreye do vier
Li vier fwait dimane dins les brontchetes et les trôs a l' air des peumons. I va ponre des oûs, k' i vont rexhe do peumon avou l' tossaedje des berbis, et esse ravalés. Les oûs vont ddja disclôre dins les boyeas, et divni des molon (k' on lome di prumî ståde), ki s' vont dispåde dins les waides avou les petales. La, i vont esse magnîs pås caracoles, et wayimer po divni, so 12 a 14 djoû d' tins, on meur molon (k' on lome di troejhinme eståde), bon a rascråwer ene berbis.

Dins ces waides la, copurade å cmince di l' esté, les caracoles si ratroclèt so les fenaesses, po passer l' setche såjhon. C' est la k' ele sont magneyes pås berbis, avou l' yebe. Les rascråwants molons passnut houte del måjhire des boyeas et aler si rlodjî dins les peumons, pal voye des tchenås linfatikes.

## Diyagnotic diferinçrece
Li peumoneye ås protostrongues est diferinnes do tossa ås gros viers des brontches, Dictyocaulus filaria, bråmint pus rascråwante, et ki s' rescontere purade so les djonnes.
Årtisse (vetrinaire)

thumb|Èn årtisse ki fwait ene botnire (Walonreye, 2003) 
On (ene) **årtisse** (on dit eto: on, ene **vetrinaire**), c' est onk (ene) k' a-st on diplome d' årtisyince, et ki sogne les biesses. Sovint, il est a s' boûsse, tot seu, u dins en soce di deus, troes u dpus di parey(e)s a lu (leye). Mins i (ele) pout eto bouter po on patron u po l' Estat.

## Istwere do mestî
Å cmince, les årtisses s' ocupént fok les biesses des cinses. 

Å 19inme sieke, c' esteut bråmint po médyî les tchvås d' trait. Å 20inme sieke, les årtisses s' ont todi pus ocupé des vatches, et, avou l' arivêye des tracteurs, ça a stî leu mwaisse ovraedje. A costé, i sognént eto les pourceas, et les bedots.

Dins les anêyes 1950, gn a yeu todi dpus d' årtisses po sognî les tchéns et les tchets.

thumb|Ene kimere årtisse ki neteye ene vatche (Marok, 2005) 

El Walonreye, c' est a pårti des anêyes 1980 k' i gn a yeu todi dpus di cmeres k' ont fwait veterinaires. A pårti des anêyes 2000, c' esteut mitan mitan. Les årtisses comeres polèt fé tos les mestîs, minme les grossès biesses.

## Sôres di vetrinaires
Gn a eto des årtisses :
* ki scolèt les studiants dins les scoles veterinaires.
* ki fwaiynut des rcwerances dins les labos. 
* ki boutèt po des firmes farmaceutikes, les firmes d' alimints po les biesses, evnd..
* k' ovrèt dins les ministeres (årtisses inspecteurs), dins les assurances, po les tribunås.
* ki travayèt a l' armêye (dinltins, po sognî les tchvås), 
* ki boutèt dins les abatwers, po rwaitî al såvrité del tchå.
* ki sognèt les biesses des djårdéns zolodjikes.

## Sicolaedje des studiants årtisses
A l' intrêye del sicole veterinaire'', les studiants årtisses passèt on fel bateme.

#### 
Ene pitite båshele ki vout divni årtisse des grossès biesses (sol tévé waloncåzante)

## Pî-note
Voye

thumb|Få tchmin
Ene **voye** , c' est on tchmin ki, dinltins, aléve d' on viyaedje a l' ôte, tot prindant å pus direk.

## Mwaissès dnêyes
Li voye passéve sol costé des frexhisses, trevåtchive les bîs ås wés et fjheut pus vite on "Y" k' on "X", cwand ele si pårtixheut e deus.

Ele poirtéve sovint l' no do viyaedje u del veye eyu k' ele aléve, u ossu l' no des sôres di djins ki l' eprontént: *Li voye di Djedene, di Bouyon, d' Anloe… des boûtîs, des shabotîs,… li voye do fier, li voye do tcherbon…* 
	 
Ces voyes la estént sovint etertinowes, ca l' passaedje î esteut frecant. C' esteut nén come les fås tchmins, k' estént des tchmins d' tere, nén spirés, et avou des foites årmeures bén parfondes, ca les rowes di bwès estént stroetes et s' efoncént foirt dins l' mole tere. Ça a candjî asteure ki les bindaedjes di pneus on veu l' djoû, çou k' a ralårdji les årmeures.

Des voyes especiåles, c' ere les hierdåvoyes et les tcheråvoyes.

Gn a d' l' adire inte ene voye, on pazea, on rotoe, ene rowe, ene pavêye, ene grand-rote, ene cwate-bindes ey ene otostråde.

## Hårdêyes divintrinnes
* voye rominne
Poerî (toponimeye)

I gn a sacwants nos d' plaece avou l' no d' poerî.

Ci pôreut esse eto on comaxhaedje avou Peri

* Li Poerî å Leu : a Torgni
* Å grand Poerî (la-minme: *å grond Pèrî*; F. *Grand-Poirier*) a Mårcin.
Lîlaiwe

**Lîlaiwe**, c' est on ri d' Walonreye ki prind sourd a Gône s' maxhe a Hoyou a Mårcin.

A n' nén comxhî a l' *[[Îlaiwe]], c' est ene aiwe k' egolene e l' Aiwe di Lesse et passer a [[Vieme-dilé-Biarin]].*
Joseph Dethy

**Joseph Dethy** a skepyî a Nameur li 20 d' awousse 1838 ey î mora li 23 d' awousse 1917.

Riprins dins l' antolodjeye namurwesse des frés Maréchal et dins l' antolodjeye d' inte Bok et Sanson, come ancyin curé d' Assesse.

Dins l' civil, a stî curé a Assesse et tchenonne a Nameur. 

## Ouve e walon
C' esteut on scrijheu d' tchansons e walon, kinoxhou aprume come l' oteur di : «Vive Nameur po tot» (1883). Ci ouve la serè l' deujhinme ime nåcionå des Namurwès, avou "Li Bea bouket" då Nicolas Bosret.

Come sicrijheu d' fåve di djåzantès biesses, on lyi doet «Li dierin dinner d' on soverdea»

I nos leya eto deus pîces di teyåte arimêyes:
* Djan-Bietrumé Picård (1902)
* *Al tchesse d'on diner* (1911)

## 
* 
* 

## Sourdant
Lucienne Sarteau

thumb|diviè 1970 
**Lucienne Sarteau**, pus cnoxhowe so l' no d' pene di **Fédora** a skepyî li 20 di djun 1921 et mori a Astire e 2002.

C' esteut ene sicrijheuse e walon di powinmes po ls efants et po les grands et di sovnances.

Ci fourit ene des prumirès cmeres a scrire e walon, e payis d' Tchålerwè, todi.

Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

## Ouve pol walon
Ses scrijhaedjes sont todi foirt tinrûles, et toplin d' beas mots walons. 

Ses prumîs arimés ont stî eplaidîs dins des ramexhnêyes, so l' tite: «Cour di mame eyet ptit tchot» et «Poûssire et sintimints». 

Ses scrijhaedjes e proze, k' a rparexhou après plik plok dins l' Bourdon, fourît rashonnés dins «Racontaedjes et vicåreye d' ene viye matante».

Des anêyes d' astok, elle a eto stî li scrijheuse d' adresses al mwin et l' plakeuse di timbes pol rivuwe "El Bourdon". La eto, elle a rindou bon dvwer.

Si pa esteut houyeu, et s' loméve «Fedor», did la si no d' pene.

## Egzimpe di boket
C' est l' dierin tecse k' elle a toirtchî.

:::**Al naxhe**
:*Mes pîs ont pestélé;
:*I n' ont nén rtrové l' voye.
:*Mes mwins ont cafougnî,
:*Mins ele n' ont rén sintou.
:*Mes ouys ont tant cachî
:*Portant n' ont rén veyou.
:*Mins m' pôve cour a wårdé
:*Tos les pus beas moumints
:*Di çou k' a stî l' bouneur
:*K' on matén, dj' a pierdou.

## Sourdant
Damjheles et monsieus (insekes)

thumb|Des damjheles sont ki s' adjermelèt so on på d' pasteure 

Les **damjheles ** et les **monsieus**, c' est èn ôre d' insekes avou cwate grandès aiyes ås fenès dintleures ki volèt come des areyoplanes, todi bén droet, et sins monter ni dischinde, åd dilong des aiwes, et magnî les moxhes. 

Rindjmint : ôre des odonates (*[[Odonata]]*)


Emperor-Dragonfly-(5).jpg|thumb|*Anax imperator*.
Gomphus vulgatissimus with a prey 002.jpg|thumb|*Gomphus vulgatissimus*.
Eight-spotted Skimmer (Libellula forensis).jpg|thumb|right|*Libellula forensis*.
Blodröd ängstrollslända (Sympetrum sanguineum) Ystad-2015.jpg|thumb|right|*Sympetrum sanguineum*.


## Sôres
On fwait l' diferince inte les ptitès damjheles (on dit ossu: «**madame-a-l'-aiwe**», dizo-ôre des zigopteres), k' on voet voltî, et les gros monsieus (dizo-ôre des anizopteres), k' on creyeut, dinltins el Walonreye, k' il estént foirt dandjreus, et vos plént tchôkî, coixhî u maker. Did la leu no d' **mårtea d' diåle**, et co ds ôtes.

## Vicaedje
Ele ont ene tiesse come ene makete, et des gros ronds ouys. 

Leu halene vike dins la' aiwe, et scrote ene cåkêye di biesses, come les maclotes.

## Doûcès creyances
On creyeut k' les monsieus ataként les djins, et les côper (did la leu nos d' «cizete», «côpant»), lezî potchî dins les ouys, les maker («doga», «doguet», «mårtea»).

## Sourdant
Anzene

**Anzene** (fr: *Hanzinne*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene.

* Limero del posse: **5621** (vî limero **6282**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 3**
Leu

thumb
On **leu**, c'est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, riwaitêye come li ratayon do tchén. 
 
 *[[Canis lupus]]*.

 tchinidîs.

## Motlî
Li frumele si lome **leuve**, **lovresse** uco **lexhe di leu**.

Les djonnes si lomnut les **loveas**, **lovteas**, **lovtons** u **leutons**.

## Istwere
Li leu esteut ene biesse foirt ricrindowe do vî tins, et k' a leyî bråmint des nos d' plaeces.
 
Il a eto siervou po spoter les dmorants di sacwants viyaedjes. On ndè djåze eto bråmint dins des fåves di vî vî tins.

Dins les creyances des djins, li cene do leu-waerou a stî foite, disk' a lanawaire.

## Tchesse et atrapaedje des leus
thumb|Des ceps ås leus 

Dinltins, dins tchaeke dutcheye u conteye, gn aveut on lovtî : c' esteut eployî d' on conte, d' on duk k' aveut l' droet di fé des tchesses ås leus sol dutcheye. C' esteut sovint les dmanants d' on viyaedje ki dmandént å Cwand , tini ene trake po tchessî les leus (vî papî, 1805)
 
On pleut eto sayî d' apicî les leus pa des fosses ås leus.

On lezî meteut eto des cepes.
 
## Li dierin leu del Walonreye (e 19inme sieke)
thumb|Les ptits ronds mostrèt la k' on-z a rilevé on racontaedje so l' dierin leu 
 
Dins bråmint des viyaedjes, on-z a rilevé li date k' on-z a touwé l' dierin leu. Ôtrumint, c' est des racontaedjes k' endè djanut, sins date, mins avou des nos d' djins, et les pondants et les djondants. C' esteut todi dins l' dierinne mitan do 19inme sieke.

Sacwantès dates :
* 1844 & 1845 : Yopôl Prumî touwe deus leus a Sint-Houbert. I sont-st epayîs å Rweyål Institut des Syinces Natureles di Beldjike a Brussele.
* 8 di decimbe 1958 : C. Blanckart di Surlet endè touwe onk dins les Grand Bwès d' Tchini (il est å Muzêye del tchesse al Vå-Sinte-Ane.
* 1865 & 1866 :A. de Bellefroid d' Oudoumont touwe deus leus a Habâ. Les tiesses sont-st å tchestea d' Epråve.
* 1886 : Li Conte di Flande touwe deus leus a Mûnô. I sont-st epayîs å Rweyål Institut des Syinces Natureles di Beldjike a Brussele.
* 1887 : J. de Gerlache touwe on leu a Bley. Il est epayî å Muzêye Gåmès a Vierton.

## Ripeuplåcion d' leus e l' Walonreye (21inme sieke)
Li leu a rivnou e l' Walonreye a pårti di 2016. Il a stî metou come «indje waeranteye». On n' sait s' il a vnou d' Almagne u d' France et d' Itåleye, pa les Ales.

Di 2016 a 2023, on a sepou idintifyî traze leus e l' Walonreye, inte di zels ene meute e l' Hôte Fagne. 

E l' Beldjike, foû del Walonreye, gn a eto ene meute avou ene dijhinne di biesses dins l' province do Limbork.

Li ministere a metou e-n alaedje on «plan leu» po-z aidî les acleveus d' bedots k' avént des pietes.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di scrijhaedjes so les leus 

## Sourdant
Fosse ås leus

thumb|Raptitixhaedje d' ene fosse ås leus <SMALL>(ahesse prezintêye pa M.H. Van der Kaa</SMALL> 
Ene **fosse å leus** (on dit eto : **fosse lovrece, **, **leufosse** u ene **lovire**), c' est on trô, 4 metes fond, avou ene pîce å mitan et on canård å dbout. Li leu aléve sayî d' apicî l' canård, et toumer å fond.
 
Po muchyî l' odeur des djins k' avént schavé l' trô, on meteut des hopeas d' ansene ås cwate coines.

Gn a eto sacwants nos d' plaeces ki s' lomnut "fosse s leus".

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:lovrece|lovrece]]", "[[:Wikt:lovire|lovire]]" et "[[:Wikt:leufosse|leufosse]]".*
Leu (toponimeye)

Pådje po fé ene sinteze des nos d' plaeces del Walonreye a vey avou les leus. 
 
## Plaeces dins les viyaedjes la k' on a veyou on leu
* Bley : li Tchamp do Leu.
* Cugnon : al Fontinne do Leu.
* Hestape : li voye do Leu (u : des Leus).
* Li Viye Såm : li Corti l' Leu.
* Måtche : li Rouwale des Leus.
* Oufalijhe : li Tiyoû å Leu.
* Torgni : li Poerî å Leu.

## Bwès et fagnes k' i gn aveut des leus
* Håye ås leus : a Telin.
* Al Virêye ås leus : a Hôt-Fayis, a Poitchrece-e-l' Årdene.
* Li Fagne do Leu : a Rmiene (Vå-so-Seure)
 
## Trôs u dessén dins des rotches
* Al Gueuye do Leu : a Bastogne. 
* å Trô do Leu : a Dåssoû, a Vissoûle (Oufalijhe), a Grand Haleu.
* Voye do Trô do Leu : al Viye Såm.
* Dos do Leu : a Bouyon.
 
## Fosse ås leus (fwaites pås djins)
* Al fosse ås Leus : a Transene, a Vecmont dé (l' Rotche), a Habai.
* Leufosse:
* li viyaedje d' El Lovire.
* Al Louvreye (la-minme: *al Louvrîe*) a Glaireuse.
 
## avou l' mot "Leuve"
* Li Fagne del Leuve : a Grand-Sårt (Lierneu).
* Al Leuve : en Åfontinne.
* Li Håye al Leuve. 
 
## avou "lovtea"
* Lovteamont.
Claudine Mahy

thumb|Sitroete plake avou l' tchanson «Mémé Loubård»
**Claudine Mahy** a skepyî li 29 di djun 1937. Elle a morou li 11 di decimbe 2017.

C' esteut ene tchanteuse e walon, ki fjheut totes ses tchansons leye-minme, adon ene sicrijheuse-tchanteuse-compôzeuse.

Dispu si stroete plake «**Mémé Loubard**», elle esteut spotêye insi.

Ele djåzéve voltî walon avou les waloneus (çou k' est foirt råle emey les tchanteus e walon).

Di s' mestî, elle a stî tchåfresse di camion (li prumire feme del Beldjike a fé çoula); pu boledjresse; pu adon, fé dins les mousmints, purade fé les martchîs come vindeuse di mousmints.

## Tinmes
Ses tinmes estént kécfeye classikes : c' esteut des tchansons po rire come «dj' a fwin» u des sovnances do vî tins come «li kénket d' houyeu». Elle a eto rindou bon dvwer a s' payis d' Tchålerwè et d' Djumet. 

Mins ele sava eto paskiyî so des sudjets modienes : li sida; les djonnes "loubårds", l' evoyaedje des ''Casques bleus'' el Yougoslaveye, les Indyins d' Amerike.

Ele tchantéve don les rujhes et les  espwers *des spotchîs, des cis ki n' ont nén l' droet d' dire grand tchoi dins no monde emacralé pa les liårds*.

Ele ratournéve leye-minme ses tchansons e francès, et tchantéve dins les deus lingaedjes.

## Muzike
Costé muzike, ele fourit ene des prumire a-z asprouver l' walon dins del muzike blouze.

## Cåzaedjes des tchansons
Elle aprind a scrire e walon avou l' ALWAC ey aprume Émile Lempereur, ey eplaidî sacwants tecses dins «El Bourdon» (dins les anêyes 1980).

Ele ni cwirt nén a fé des tecses literaires. Ele dit ki les djonnes ni comprindnut pus foirt li walon. Po les assaetchî, po k' il aprindexhe les tecses, pu les rtchanter après, i fåt des mots simpes, fouxhénxhe-t i des francijhas.

## Rilomêyès tchansons
* Dj' a fwin (tchanson d' ene djin k' a boun apetit et ki doe fé redjime)
* Mémé Loubard (k' a wangnî on pris a l' RTBF, et passer so les radios d' Beldjike et d' France)
* Li kénket d' houyeu: rapele si djonnesse
* Va-z î, da: ene foirt coûte mins foirt tinrûles tchanson so l' omosecsuwalté eyet l' sida (avou on djeu d' mot dins l' tite).

«Li kénket d' houyeu» «Dj' a fwin» eyet «Va-z î, da» ont stî ristudyîs ås scoles di Bive.

## Produjhaedje di plakes et cassetes
Ele fijheut des stroetès plakes avou des tchansons e francès ey e walon. Si produjhaedje: 4 plakes 45 toûs, 4 cassetes odio, 7 sitroetès plakes.

## 
* 
* Sacwants tecses di tchansons 
*  Ene di ses tchansons, so les Indyins

## Sourdant
Assata Shakur

**Assata Shakur** (vinowe å monde come **JoAnne Deborah Byron Chesimard**, li 16 di djulete 1947 a Noû York) a stî ene militante des Noerès Panteres po les droets des Noers ås Estats-Unis.
Elle a stî porshuvowe på FBI eyet ametowe d' aveur touwé on policî eyet èn ôte militant, mågré li manke di prouves, ele fourit codånêye al prijhon tote si veye.
Après aveur corou evoye e 1979 Assata vike come rifudjeye politike a Cuba dispoy 1986.

A Cuba elle a scrît si oto-biyografeye, *Assata: An Autobiography*.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*www.AssataShakur.Org
*www.PanAfrican.TV
*Open letter from Assata Shakur
Gotale

Li **Gotale** (la-minme: *la Gutèle*, fr: *Goutelle*) c' est on ptit ri ki prind sourd a Suni, va so Pûsmadje, poy passer e France et s' taper dins Mouze a Nouzonveye.
Waterlô

**Waterlô** (nl & fr: *Waterloo*), ubén «&nbsp;Watèrlo&nbsp;» e Feller, c' est ene comene-intité di Walonreye, el province do Braibant walon.

## Etimolodjeye
A cåze des ebagants Walons et Flaminds el Amerike, gn a co 2 veyes ki s’ lomnut todi Waterlô: ene al Wisconsene, l’ ôte å Michigan.

## Istwere
Å 12inme sieke, li covint da Foresse aveut des teres a Waterlô, çou k’ a stî metou so papî e 1245 pal påpe Enocin IV. 

E 1410, li duk braibanteu Toene di Borgogne a leyî ndaler sol hiede do viyaedje sacwantès biesses da lu: 30 vatches, 12 tchivås, 2 cavales et 25 pourceas. Adon li hiede a stî vindowe po bråmint des cwårs. 

Li cinse a stî bouxheye el timp del bataye do 18 di djun 1815, et esse distrujhe e 1818.
Mins cisse fameuse batreye di Waterlô la n' s' a nén passé a Waterlô minme, mins purade dins ene plinne tot a costé, sol teritwere di Brinne-l'-Alou; çou k' i gn aveut a Waterlô c' esteut l' posse di comandmint inglès.
Eto, les rlidjeus ospitålîs ont yeu eto des teres a Waterlô, sol Mont Sint Djhan. Il ont basti sacwantès måjhones, ewou çk’ ons a médyî les coixhîs sôdårds toltimp del bataye. Li duk di Wellington a metou s’ cwårtî djenerå å mitan do viyaedje, mins on s’ a batou sol Mont Sint Djhan.

## Economeye
Les djins estént des cinsîs. D’ après sacwants papîs did 1819 on sait ki les cinsî d' Waterlô conoxhént li culteure alternative, dispårteye so 4 ans. E ç’ timp la i gn aveut a Waterlô on molén a vint, deus bressenes ey ene troyreye. 
E 1838 ons a metou so pî ene fabrike di souke et co ene ôte di prodûts tchimikes. 
E 1896 i gn aveut 5 savonreyes, èn ovroe di stofe, 3 ovroes di tchapeas, èn ovroe d’ imprimreye so stofe, 5 ovroes d’ brikes.

E 1970, so 17.764 dimorants di Waterlô, 4.217 boutént dvins l’ industreye.

Nén lon d' Waterlô, sol comene djondant d' Brinne, i gn a l’ Bosse do Liyon, avou s’ monumint al copete, a l' oneur del bataye di 1815.

## Adjermelaedje
Waterlô est adjermelêye avou :
* 20px Rambouillet (France)
* 20px Nagakute (Djapon)
* 20px Differdange (Grande Dutcheye do Lussimbork)

## Referinces eyet sourdants
Batire-hôt

thumb|Batire-hôt: li poite eyet l' rampe 
Ene **batire-hôt**, c' est ene gregne basteye ådzeu do ståve, dins les cinses metowes so on tiene, et k' on-z î mousse pa padrî di plin pî: End a sacwantes e l' Årdene.
L' avantaedje, c' est kel prumî lét d' djåbes u d' boteas, on l' hene al tere. On wangne, al boune, deus metes di tapaedje å hôt a tchaeke djåbe.
 
Inte li batire-hôt et li ståve k' est å dzo, gn a on tape-cou.
thumb|Li dvanteure d' ene cinse avou ene batire-hôt: les djaenès båres mostrèt la ki, di l' ôte costé do meur, gn a l' cou del gregne 
## Bastixhaedje des batires-hôt.
### Li plantchî.
Li plantchî d' ene batire-hôt esteut fwait d' bwès, å cmince. Å mitan, djusse dizo l' plaece kel tchår va moussî, gn aveut on gros sômî d' bwès, 70 cm sipès, k' aléve do meur di dvant å meur di drî. I pårtixheut li ståve e deus. Des pus ptits sômîs rashiént dsu, pus des båreas d' tchinne so les sômîs. Al fén, on clawéve des grossès spessès plantches so les tchvirons. I faleut k' ça soye bén sgur po les tchvås.
 
Après, on-z a cmincî a basti e deur. On fjheut on plafond d' brikes, pacô a môde di vôssetes, inte des pôtreles di fier. Ådzeu, on rtchapéve avou ene coûtche di beton, 5 a 10 cm sipès.
 
### L' intrêye
Li sistinme li pus simpe : moussî d' plin pî pa padrî. Po ça, i fåt kel terén soeye mo e tiene.
 
On pout fé ene **rampe** avou des teres, po-z intrer. Ça pout esse eto padvant l' måjhone, s' i l' terén n' est nén clintchî. Mins i n' fåt nén k' ça monte trop roed, ca les tchvås n' î årént yeu seu assaetchî les grossès tcherêyes.
 
Si cisse rampe la ascoxhe on vude, on l' lome purade on **pont**. La padzo, on pout rassonrer ene rabôre, u des rans d' cushets, ucobén ene cåve.
 
Si l' toet est trop bas po rmoussî dvins avou des tcherêyes, i faleut fé ene tchapele dins l' toet.

## Istwere des batires-hôt
On n' a cmincî a basti des batires-hôt ki diviè 1820, a cmincî på payis d' Bastogne eyet l' Tchestea. C' est dandjreus des Walons k' avént voyaedjî dins les payis d' tienes di l' Urope avou les gueres da Napoleyon k' ont raminé l' plan e l' Årdene. Ene batire-hôt dinéve del valeur a ene cinse, paski ça spårgnive bråmint des foices.
 
Avou l' arivêye des shofleuses (diviè 1960) et des monte-tchedje (diviè 1970), ça a valou moens les poennes di rcandjî tote li cinse po rfé des batires-hôt. On nd a pupont fwait après 1975. 
 
## Sipårdaedje djeyografike.
Gn a yeu des batires-hôt k' e l' Årdene lussimbordjwesse, di Mont-l'-ban a Bijhe disk' a Bouyon-Åbî a Nonne; di Libin å Coûtchant, disk' a Anliè å Levant. End a yeu eto sacwants al Bijhe del Gåme (Habai).
 
E sacwants viyaedje, gn aveut pus cåzu k' des batires-hôt. Diviè 1965, end aveut 24 a Amberlou (so 38 gregnes) 20 a Longuiè, mins fok ene a Transene.
 
El France, on rtrouve des batires-hôt dins les payis d' tienes : Limouzin, Djura, Åvegne.
Frés Dardenne

vignette|Les frés Dardenne e-n Itåleye.
**Luc et Jean-Pierre Dardenne**, c' est deus frés, skepyîs el Walonreye, k' ont prodût sacwants fimes e leu payis, copurade a Lidje. 

Li Jean-Pierre a vnou å monde a Indji li 21 d' avri 1951. Et l' Luc ås Awires li 10 di måss 1954. 
 
Il ont yeu deus côps li påme d' ôr (prumî pris) å fiestival di Cane, e 1999 avou "Rosetta", ey e 2005 avou *"L'enfant"* (l' efant).
 
Leus fimes sont fwait e francès.
 
## Hårdêye difoûtrinne
thumb|Anonce do prumî pris di ''L'enfant'' 
* 150 miyons po fé èn efant (papî gaztrece sol buddjet do fime "l' Efant").
Rilomés Bedjes

Pådje po les djins k' ont stî rlomés come Bedjes, k' i soeyénxhe Walon(e)s, Flamind(e)s, purade ki come aloyeyes a ene des redjons do payis.

Li sitouwåcion speciåle des Brusselwès et des Limbordjwès nos a fwait drovi eto des pådjes so les rlomés Brusselwès et les rlomés Limbordjwès.
vignette|Bedjes

## Acteurs di cinema
* Cécile de France
* Benoît Poelvoorde
* Jean-Claude Vandamme

## Djins d' eglijhe
* Désiré-Joseph Mercier

## Esportifs
* Jacky Ickx
* Eddy Merckx
* Enzo Scifo

## Politikîs
* Joseph Lebeau
* Joseph Michel
* Charles Rogier
* Paul-Henri Spaak
* Emile Vandervelde

## Rwès et rinnes
* li royinne Astrid
* Li royinne Elizabete
* li rwè Albert I
* li rwè Albert II
* li rwè Bådwin I
* li rwè Yopôl I
* li rwè Yopôl II
* li rwè Yopôl III

## Sicrijheus et gaztîs
* Edouard Ducpétiaux

## Tchanteus
* Jacques Brel
* Plastic Bertrand
* Axel Red

## Sincieus et djins d' sepiance
* Stanislas Bormans
* Emile Bordet
* Jean-Charles Houzeau de Lehaie
* Adolphe Quételet
* Edouard Van Beneden

## Voyaedjeus
* Adrien de Gerlache

## Co a classer
(kécfeye a rmete emey les rlomés Flaminds u Walons)
* Claude Barzotti
* Benoit Poelvoorde
* Hugo Claus

## Loukîz eto :
* Rilomés Walons
* Rilomés Flaminds
Rilomés Flaminds

Pådjes po les **rlomés Flaminds**

Dj' ô bén : les djins ki sont raloyîs al Flande d' enute, pa leu skepiance u leu dmorance.

## Cirnaivieus
* Dirk Frimout

## Esportifs.
* Kim Klysters
* Rik Van Looy
* Rik Van Steenberghen

## Politikîs
* Yves Leterme

## Sicrijheus
* Ernest Claes
* Henri Conscience
* Jan de Laet
* Guido Gezelle

## Tchanteus
* Filip Cauwelier

## Loukîz eto :
* Rilomés Bedjes
* Rilomés Brusselwès
* Rilomés Walons
Flayea

On **flayea**, c' est ene usteye des cinsîs did dinltins, fwait di deus bwès emantchîs eshonne pa on corion d' cur, et k' i bouxhént avou so les djåbes di dinrêyes po lzès bate.
 
## Bataedje å flayea
Li bataedje å flayea si fjheut purade di l' ivier, sol batire u aire di gregne. On djheut kel bateu  so les djåbes.

Gn aveut sovint deus u cwate bateus ki flayént e minme tins, ça fjheut on brut ki riméve l' ovraedje : tipe et tape et tipe et tape.
 
Cwand c' esteut do swele po fé des toets di strin, on n' pleut nén bate å flayea.
 
## Les pîces do flayea

* li mantche u  :1.50-1.80 metes long.
* li fier k' est å dbout do mantche :  u .
* L' anea metou å dvout do fier
* Li boket ki bouxhe so les grins : li  u l'  u l' , u l'  u l'  u l' : 60 cm long.
* Li  di cur metowe å dbout do bata.
* Li , u les , u l' , u l' , u l'  : gros  d' cur ki passe deus a troes côps dins l' tchape et dins l' anea, et ki tént les deus mwaissès pîces eshonne.

## Sourdants
Gloriete

Ene **gloriete** (on dit eto: ene **galatasse**), c' est ene ahesse des djårdéns, k' est come longou årvô fwait d' ene plante k' a crexhou agritcheye après des fis d' årca, tinkyîs so des dmeys cekes.

Come plante, on pout mete ene gripante vegne.

On pout eto l' fé avou des åbes plantés des deus costés, et taeyîs a l' assulon.

## Ôtes nos del gloriete
* , kécfeye li mot k' a stî rprin e hongue (*torna*).
*  (calcaedje do francès).

## Dins les nos d' plaece e walon
Jacques Morayns

thumb|left|100px|diviè 1965 
**Jacques Morayns**, c' est l' no d' pene da **Adolphe Gonda**, k' a skepyî ås Cahotes, a Horion-Hozémont, li 3 d' måss 1914. C' esteut on scrijheu d' arimés et d' prôze-powezeye e walon. Il a eto scrît sawantès pîces di teyåte.

Il a eto fwait, avou Jules Lempereur, on motî walon francès, on franwal, ene croejhete et on live di codjowaedjes di l' accint lidjwès.

Morayns fijheut ossu bén avou les soces di Lidje ki les cenes di Nameur (Relîs Namurwès), ki d' Tchålerwè ALWAC.

Il a rascodou toplin des pris ås bates di scrijhaedje des oteurs walons et do Cavea Lidjwès. 
 
Ses pîces di teyåte ont stî sovint djouwêyes å Triyanon. End a k' on stî redjårbêyes pol radio.

Djåke Morayns sicrijheut voltî ses dicåçtaedjes e walon.

Il est rprins dins l' Antolodjeye "Fleurs diyalectåles" (1975) et dins l' Antolodjeye Scrire.

E 1980 «La Wallonne» eplaida-st ene ramexhnêye di sacwants di ses scrijhaedjes dizo l' tite “Clignetes ås stoeles”.

Di s' mestî, il esteut scrijheu e francès. Il a fwait dipus d' deus cints romans dins l' lingaedje da Voltaire.
 
## Sacwantès ouves da Djåke Morayns.
thumb|Dicåçtaedje do ptit live "les aroyes do cir" 
### Ramexhnêye d' arimés.
* Li Walonreye el guere ey el påye, Lidje, 1946
* Tåvleas lidjwès, 1953
* Li rozêye so les foyes, (Pris do 50inme aniversaire des Relîs Namurwès, eplaidî dins Les Cayés Walons, Nameur, 1958
* Viet-Nam, 1965
* Li muroe ås ombions, 1969
* Les limes di pire, 1972
* Pinsêyes walones, 1972
* Li voye des sondjes, 1972
* Rimes po les aveules, 1972
* Sol voye do tins, 1977

### Teyåte
Sacwantès pîces di teyåte sicrîtes pa Djåke Morayns
* Alpayide d' Avroe, Arimêye pîce istorike e 3 akes, 1960
* Lu ? - Pîce e 3 akes, 1960
* Li procès, arimêye pîce en èn ake,1971
* Rôlete rûsse, pîce en èn ake, 1972
* Li stoelî est todi rodje, pîce en èn ake, 1972
* Li loumire, pîce en 3 akes, 1972.
* Sint Nicoley, pîce en èn ake, 1972
* Li djoltî, pîce e 3 akes, 1973
* Bazile, pîce en èn ake, 1975.
* Li haerna, pîce e 3 akes, 1976
* Li cinse ås cwåres, pice e 3 akes, 1976, redjårbêye pol radio sol tite "Li poite di fier".
* Les maclotes, pîce e 3 akes, 1979
* Francene, pîce e 3 akes, 1980
* Prumî amour, Comedeye al muzike e 3 akes
* Si dierin role, pîce e 3 akes, 1980

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådja des scrijhaedjes e walon da Djåke Morayns so l' Aberteke.
Manoyince

Li **manoyince** (on dit eto: **numismatike**), c' est li cnoxhance des manoyes. 
 
Li ci ki s' end ocupe si lome on **fén cnoxheu, fene kinoxheuse di manoye**, u **nimismate**
 
## Sacwantès viyès manoyes des [[Payis Walons]]
### Payis d' Lidje.
Nicolas Lequarré scrijha tot on sincieus papî sol manoye å vî payis d' Lidje, k' est sovint rwaitî come li prumî scrijhaedje consecant di prôze nén racontrece e walon.

### Bas-Payis Otrichyins.
 
## Hårdêye difoûtrinne
* Li manoye e vî payis d' Lidje (papî da Nicolas Lequarré)
Ricwereus so les ôtes lingaedjes dilérins del Walonreye

## [[Picård]]
* Pierre Ruelle

## [[Gåmès]]
* Philippe Barthelemy
* Roger Moureau

## [[Tchampnwès]]
* Roger Nicolas
Roger Nicolas

thumb|150px|2020
**Roger Nicolas**, a skepyî li 11 di nôvimbe 1960. 

C' est l' seu diccionairî do tchampnwès d' Beldjike k' i gn åye yeu disk' asteure.

Roger Nicolas est foistî di s' mestî.

Il a eto scrît des lives e francès.

## Ovraedje pol tchampnwès
Dispu estant tot djonne, il a bouté so motlî d' Suni. I nd a rexhou on bea ptit live, foirt sincieus *[[Motî tchampnwès d' Suni|Lexique du parler champenois de Sugny]]*, eplaidî pal SLLW. I fourit strimé e 2000. Si mambor fourit Jean Lechanteur.

Il a eto scrît, e tchampnwès, on papî di prôze nén racontrece so les scolites des faws pol Rantoele gazete.

Il a rashonné des tecses e tchampnwès dins on live lomé *[[Tecses e tchampnwès del Basse Simwès (live)|Récits champenois en Basse-Semois]]* (2017).


Nicolas Roger raploû SLLW Suni.jpg|prezintant s' motî a Suni (2000)
Roger Nicolas cier.jpg|so s' buro a Bive, avou ene bele tiesse di cier (2020)


## 
*  Si biyografeye å Siervice do Live del Province do Lussimbork
* Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Roger Nicolas avou l' accint tchampnwès d' Suni pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Manoye

Ene **manoye** d' on payis, c' est totes les sôres di pîces ki sont batowes et d' biyets ki sont-st imprimés dins ç' payis la, e-n on metou trevén. C' est les cwårs d' on metou payis, djans !
 
## Motlî
N a des **[[discandjåve manoye|discandjåvès manoyes]]** et des cenes ki nel sont nén.

Li studiaedje des viyès pîces di manoye et des biyets, ça s' lome li manoyince.

Ene manoye ki n' a pont d' waeranteye valeur si lome des **cwårs di schaye**. 

## Sacwantès manoyes d' ouy
* l' uro
* li dolår
** dolår US
** dolår canadyin
** ...
* li live esterligne
* li yen
* li yuan
* li roupeye
* li roube
* li won
* li grivna

## Sacwantès viyès manoyes
* li franc bedje
* li florin holandès
* li mark
* li pezeta
...

## 
* Manoye å vî payis d' Lidje
Aloyrece ki

L' **aloyrece "ki"**, c' est ene aloyrece ki pout siervi dins les fråzletes aloyeyes å viebe, mins purade ås cenes aloyeyes å no. Eto, on l' lome cobén li **"ki" mo-ovrant** (F. *multifonctionnel*).

## Disconsyîs uzaedjes do "ki"
Dins li stîle des belès letes xhiné do francès :
:Esteut ç' vormint çoula, ki les splandeurs del veye ? => Esteut ç' vormint çoula, les splandeurs del veye ?
Pire di Gobtindje

thumb|prumî plantchî basti avou des pires di Gobtindje

Li **pire di Gobtindje**, c' est ene blanke pire, foirt deure, k' on saetche a Gobtindje (Mélin-el-Hesbaye).


Gobtindje (Mélin) plake Fosses.jpg|rowe des fosses (cårire des pires di Gobtindje)
Mélin JPG00.jpg|eglijhe di Mélin
Tchapele di Gobtindje montêyes.jpg|tchapele di Gobtindje


## Dins l' foclôre di Walonreye
Li provnance des pires di Gobtindje est espliké dins onk des floricontes do Diåle et des grossès pires.
Tawea

thumb|220px|clotchî del viye eglijhe di Lîssin, ki mostere bén l' coleur des pires di tawea
Li **tawea** u **blanke pire**, c' est ene pire come li tawe, mins pus tinre. 

Li tawea provént di rashiaedjes di rotches dins l' mer ki rascovreut on grand boket del Walonreye do trevén tîciaire. C' est po ça k' on-z î rtrouve bråmint des fossiles.

Ôte pårt, li tawea pout eto vni åtoû d' on sourd.
 
Li tawea a ene djaenåsse coleur, ki saetche sol gris, télfeye avou des ptits rodjåsses riglatixhas.
 
C' est, aprume, del castinne, k' a stî maxhî avou do såvlon.

Li tawea durixh a l' air. C' est ene poreuse pire; cwand il est setch, i poujhe l' aiwe. Il est frexh asteure mins dins deus eures i serè rsouwé.

Come c' est ene tinre pire, i fwait åjhey del siculter.

Les cårires di tawea sont studieyes dins l' hagnon tawire.

## Uzaedjes do tawea
[thumb|li viye eglijhe di Lîssin (clotchî et [:Wikt:nåve|nåve)]] 
* do tins des Romins eployî dins les måjhons et come pire å for.
* do tins des Francs: po les tombes.
* po les eglijhes di stîle roman (11inme et 12inme sieke).
* po les eglijhes di stîle gotike (14inme et 15inme sieke).
* po les tchesteas (Lîsmea, Pelinne) (16inme sieke).
* po les måjhon (18inme sieke).
* po fé des fors å pwin (disk' a 1950).
* po l' rassonraedje des feus e l' aisse u des tchminêyes (disk' å djoû d' ouy, e 2005).
* des scultêyès pire polèt eto esse rimetowes dins gårni des dvanteures come a Maret.

## Eglijhes basteyes avou do tawea
thumb|plafond di tawea, pårlumint walon
* e payis d' Hanu
** Élessene
** Élessinea
** Gossoncoû
** Grand-Haloe 
** Lîssin (viye eglijhe di Lîssin).
** Noduwé
** Oû-l'-Grand
** Råcoû
** Wezeren
* a Nameur et a Hu
** å teyåte di Nameur 
** a l'&nbsp;eglijhe Sint-Leu a Nameur. 
** å Pårlumint walon, a Nameur
** el Coledjåle di Hu
* eto e payis flamind
** Arschot, Diest, Hoxem, Oplinter
** Sint-Trond
Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance

Li **Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance**, c' est ene piceure economike po vinde  des droets d' manni, enondêye avou l' Protocole di Kioto.
 
A pårti des acoirds po rastrinde l' evoyaedje di CO2 dins l' air, les oujhenes ont des liveas d' CO2 a n' nén passer houte. Ôtmint, ele vont esse gadjêyes po bråmint des cwårs. 
 
Po n' nén diveur payî ces amindes la, ele polèt ecwårler on pordjet ricnoxhou come rastrindeu d' evoyaedje di CO2. Ele serè racwitêye di l' aminde po deus troes côps meyeu martchî.
 
Metans :
* li rapexhaedje di biyogaz dins les distcheyaedjes ås mannestés.
* li bastixhaedje di tourniketreyes.
 
Ci ecwårlaedje la si fwait på ratchtaedjes di Bons d' carbone. Sovint les pôves payis, k' ont bråmint moens anichté l' atmosfere ki les ôtes ont yeu droet a des Bons d' Carbone po rén.
 
Les Bons d' Carbone si vindnut et s' atchtêynut so on martchî esprès.
Mannixhance di l' aiwe

Li **mannixhance di l' aiwe**, c' est l' mannixhance des corantes ou cropantès aiwes, des mers et oceyans pa totès sôres di prodûts, tchimike, nawearins ou grossès ehales.

## Egzimpes di mannixhaedje di l' aiwe
* les cabinets (on dit eto : tchiyotes, ahesses, raiwires, tweletes) ki vont dins les saiwoes pu dins les aiwes.
* les savonêyes 
* des taexhons (on dit eto des schieles, des bidons).
* des bouwêyes.
* l' aiwe cwand on s' lave
* l' aiwe cwand lave li måjhon.
Mannixhance del nateure

Li **mannixhance del nateure** (on dit eto **anichtance**), c' est cwand on hene des mannestés dins les veyes, les bwès, les campagnes, les montinnes.

## Egzimpes di mannixhaedje del nateure

Cwand on tape avå les voyes 
* les plastikes.
** saetchots d' plastike
** faxhes-coulotes
* les papîs.
* les ebalaedjes d' amagnî.
* les botayes
* les canetes di bire.
Dinltins, on hinéve evoye minme les viyès otos, les vîs frigos, evnd.
Les tchamps, les bwès et les pladjes sont sovint mannis pa des saetchots d' plastike.
Edujhoe (toponimeye)

**Pådje des mots edujhoe", "egolina", "egoloe", "tchantoere" et leus sinonimes el toponimeye del Walonreye**

Les edujhoes, c' est des trôs la k' on ri disparexhe dins tere, paski cisse-ciale est trawêye come on froumaedje holandès, paski c' est del castinne.

## pousse
### mot tot seu
* Li  ()
** di Xhigné, e francès (di speyolodjisse) *Trou du Serpent*.
** di Lomgné, e F. *Chantoire du pousse*.
** del Ré, e F. *Chantoire du Fond du Puits*.

### aplacaedje tîxhon
* Houtonpousse: a Grantchamp so plaece *Hotonpuche*.

## edujhoe
 
* Cerfontinne: a l' Adûjwè (2 plaeces); vî scrijha: a l'Aduisoir (1588), a l'Aduchoire (picårdijhaedje /s/ => /ʃ/) (1698).
* Couvén: a l' Adûjwè 
* Ptegniye: a l' Adujwè.
* Roli: *A dujoir*.
* Houyet: "A Dujou" 

## egôrdjoe
 
* Bwès-d'-Viyé: l' *agoûjwè* u l' *ègoûjwè* u l' *èglîjwè*
* Grand Dinant: *rue de l' Aiguigeois*

## egoloe

## egolina

## tchantoere u tchantwere
C' est l' mot ki s' a spårdou el Walonreye, a pårti do francijhaedje do 19inme sieke. Francis Polrot end a rlevé 212 el Walonreye.
* Fexhe: vî scrijha (fén 13inme sieke) a la chantore
* Sini: *e tchantwêr* (c' est kécfeye li seule plaece ki l' mot sereut omrin)
* Montnêye-so-Mouze: *le chantoire* (1697) (= li tchantwêre)
* Foret-dlé-l'-Trô: *e l' tchantwère*
* Esneu: *al chantoire* (1787) (= al tchantwêre)
* Andrîmont: al *tchâtwêre*
* Izire: ås *tchantwères*; vî scrijha (1687) *chanteur* (= *tchanteûre*).

## Sourdants
Sudjet

Li **sudjet**, el croejhete, c' est li mot u li troke di mots (**troke-sudjet**) ki fwait l' accion do viebe. Å pus sovint, il est metou padvant l' viebe.
 
## Plaçaedje normås do sudjet padrî l' viebe
* Fråze di dmande.
 
## Disconsyîs plaçaedjes do sudjet padrî l' viebe
Dins li stîle des belès letes xhiné do francès :
:des eclôs sins solo wice ki **<span style="color:#ff0000;">viként</span>**, cåzu onk so l' ôte **<span style="color:#008000;">des cintinnes di djins</span>**. =&gt; des eclôs sins solo wice ki **<span style="color:#008000;">des cintinnes di djins</span> <span style="color:#ff0000;">viként</span>**, cåzu onk so l' ôte.
Nålene

**Nålene** (fr: *Nalinnes*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.

* Limero del posse: **6120** (vî limero **6290**)
* Limero diyalectolodjike: **Th 35**
* Sipotaedje des djins: Les Marloyas.
 
(*On les lome come çoula paski l' ci k' aveut fabriké l' ouxh di l' eglijhe si loméve Marloye et k' il aveut passé s' tins a scrire si no dsu, avou des dôrés clås*.)

## Difoûtrinne hårdêye
nalinnes.be
Powetes walons d' ouy (antolodjeye)

thumb|Prumire edicion, e 1961
thumb|coviete do replaidaedje fwait pa ''Labor''
**Powetes walons d' ouy** (on dit ossu l' **Antolodjeye Gallimard**), kel vraiy tite e francès, c' est ***Poètes wallons d'aujourd'hui***, c' est ene antolodjeye di des grands fijheus d' arimés e walon del prumire mitan do 20inme sieke.
 
Elle a stî ramexhnêye pa Maurice Piron et vudî e 1961 mon Gallimard a Paris. C' esteut l' prumî côp k gn aveut des scrijhaedjes di belès letes e walon publiyîs foû payis. 

L' ouve a stî replaideye e 2005 pås Edicions Labor di Brussele (ISBN 2-8040-1827-X), eto e live di taxhe (ISBN 2-8040-1973-X). 
 
Maurice Piron a relî 16 powetes, 5 ki scrijhèt tot notant l' accint d' après Nameur, 4 do Coûtchant walon, et l' restant do Payis d' Lidje.
 
Djondant tchaeke boket, gn a on ratournaedje e francès, fwait pa Piron lu-minme, et k' est eto toirtchî a môde d' arimé.
 
## Les fjheus d' arimés relîs dins l' schorseye
* Bal, Willy
* Bernard, Gabrielle
* Collette, Henri.
* De Burges, Marc. 
* Dewandelaer, Franz. 
* Félix, Willy. 
* Gilliard, Emile. 
* Grafé, Robert. 
* Guillaume, Jean. 
* Hicter, Marcel. 
* d' Inverno, Jenny. 
* Lempereur, Émile. 
* Maquet, Albert. 
* Remacle, Louis. 
* Smal, Georges. 
* Warnant, Léon.

## Hårdêye difoûtrinne
* Dipus d' hårdêyes eviè les pådjes des scrijheus riprins dins l' antolodjeye (so l' Aberteke).
Cour (viyaedje)

**Cour** u **Coû-so-Eure** (fr: *Cour-sur-Heure*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.

* Limero del posse: **6120** (vî limero **6429**)
* Limero diyalectolodjike: **Th 47**
* Sipotaedje des djins: Les Bibådusses.
Aiwe d' Ambleve

[thumb|Ambleve dilé [Troes-Ponts]]
L' **Aiwe d' Ambleve** u l' **Ambleve** (dins les comenes vijhenes e sistinme Feller, *Amblève* /ãblɛf/; fr. *Amblève* /ãblɛːv/; almand **Amel**), c' est ene aiwe di Walonreye.

## Coraedje
Ele prind sourd dilé l' viyaedje do minme no.

Ele riçût l' Aiwe di Wåtche a Wåtche.

E l' Årdene, inte li Troes-Pont et Aiwêye, ele passe dins les Fonds d' Cwåreu

## Dins les belès letes e walon
Elle a fwait soude ene bele tchanson a Laure Gesell.


Ambleve dilé les Fonds d' Cwareu.jpg|dilé les Fonds d' Cwåreu
Ambleve rexhowe Årdene.jpg|Ambleve al rexhowe di l' Årdene


#### 
Tchanson d' l' Ambleve (p. 4 des scoles di Bive do 2 d' octôbe 2018)

## Sourdants
David André

**David André** a skepyî diviè 1970. C' est on fjheu d' arimés e walon, do Payis del Lovire, k' a bråmint stî eplaidî dins l' Moxhon d' Ônea. D' ès mestî, il est eployî manaedjrece å siervice comunicåcion del comene d' El Lovire.

## Ovraedje
Il a vudî ene schorseye di ses powinmes dizo l' tite "Poûssires di Silince" (sins leu, sins date, mins diviè 2002).

E 2010, i wangne li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele di powezeye po «V.5.0.».

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje da David André so l' Aberteke
Armand Boileau

**Armand Boileau** skepia l' 13 d' octôbe 1916 a Ougrêye et mora l' 27 di fevrî 2004 a Lidje.

C' esteut on sincieus k' a bråmint rcwerou so les nos d' plaeces des viyaedjes a tchvå sol walon et l' tîxhon, inte di zels a Moulan, Åbe, Hinri-Tchapele, Bailou et Membak. 

Di s' mestî, esteut prof di neyerlandès et assistant a l' univiersité.

C' est e 1934 k' i cmince ses studiaedjes a l' univiersité d' Lidje, e filolodjeye tîxhone; e prumire licince, i va studyî sacwants moes ezès Bas-Payis, a l' univiersité d' Groningen, et, tot rivnant a Lidje, va shuve les cours di diyalectolodjeye walone dinés pa Jean Haust; c' est adon k' i va fé si teze di licince so les mots d' walon lidjwès ki vnèt do tîxhon.
E 1946, i rçût eto l' Pris Vercoullie di filolodjeye neyerlandesse del pårt del Flaminde Royåle Academeye di Lingaedje et Letes (*Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal-en-letterkunde*).

Avou s' diplome i va dner cours di neyerlandès et d' almand, å Royå Atenêye di Tcheslet (1938-1940), poy å ci di Tchinnêye disk' e 1968.
Di 1961 a 1965 i va eto dner des cours di neyerlandès a l' univiersité d' Lidje et publiyî sacwants ovraedjes sincieus so l' acsegnmint des lingaedjes e scole.
Eyet e 1971 esse lomé professeur a l' univiersité, disk' a s' pinsion e 1983.

Costé diyalectolodjeye walon i n' si va nén arester nerén, la k' e 1942 i va scrire èn årtike pol bultén do diccionaire walon, eyet ataker on grand rcweraedje dins l' redjon del province di Lidje a tchvå sol walon et l' tîxhon, po-z aveur les nos d' plaece dins l' lingaedje do payis, ey eto les lomadjes walons des plaeces tîxhones, si rcweraedje va esse eplaidî e deus tomes, e 1957 et 1971, di cåzu 500 pådjes tchaeke.
Boileau esteut eto mimbe del SLLW dispoy 1952, et minme esse sicretaire di 1959 a 1962.

Come grand cnoxheu del toponimeye tîxhone-romane, il aveut divnou corespondant e 1960 del Comission royåle di Toponimeye eyet Diyalectolodjeye, sicretaire del seccion walone di 1961 a 1965, eyet co sicretaire djenerå di 1969 a 1982, et responsåve des eplaidaedjes di 1969 a 1983.

## Sincieus eplaidaedjes da Armand Boileau.
* *Systematisch onderzoek van de woorden van germaansche oorsprong in het Luiker waalsch* (1938).
* *Classification chronologique des emprunts germaniques en wallon liégeois* (divins *Bulletin du Dictionnaire wallon*, 1942).
* *Enquête dialectale sur la toponymie germanique du nord-est de la province de Liège.* (tome I 1957, tome II 1971; livreye P. Gauthier, Lidje).

## Alére
* rivuwe "Walones",  2/2004, 5-8.
Biyovaryisté

Li **biyovaryisté**, c' est l' egzistince d' ene peclêye di sôres di plantes et d' biesse dins on metou evironmint.
## Raploûs sol biyovaryisté
* Stockolm, 1972 : on-z a mostré l' agrès del biyovaryisté dins l' rapuraedje des ecosistinmes. 
* Riyo 1992 : Cossina sol biyovaryîsté.
* Paris 2005 :

## Li rastrindaedje do nombe d' indjes di biesses e 21inme sieke.
On conte k' i gn a 50 åcint des plantes et des biesses ki vont disparexhe di 2050 a 2100.

La eto ki sacwantès molecules sont mwaijhes po l' **biyovaryisté**. Metans, l' glifozate k' on-z uze conte les crouwås. 

## Hårdêye difoûtrinne
* Biyovaryisté : 2 udon 20 miyons di sôres di biesses et d' plantes sol daegn ? (papî d' gazete e walon so l' Aberteke)
Pitite gazete

[thumb|Ene pitite gazete avou s' [oronde|no e walon]]
[thumb|pitite gazete di prezintaedje d' èn operå e walon, [Tchålèrwè, ça conte]]

Ene **pitite gazete**, c' est ene gazete k' on-z a po rén, avou bråmint del reclame. Sovint, c' est ene cogne pus ptite ki les gazetes di noveles, did la leu no.

## Mwaissès dnêyes
Les ptitès gazetes sont metowes dins totes les måjhones pa des indepindants ki fwaiynut martchî avou l' imprimeu. Sacwants manaedjes ni volnut nén aveur les ptitès gazetes : el sicrijhèt so leu boesse ås lete, u l' dire ås distribuweus.

thumb|center

El Walonreye, a stî on tins k' des comenes k'-i-gn-a rabaxhént les contribucions po les ptitès gazetes ki metént eto des scrijhaedjes (dipus di tîce del gazete). Ça fwait ki sacwantès ptitès gazetes avént voltî ene coirnêye e walon.

## Sacwantès ptitès gazetes ki sont co evoyeyes å djoû d' ouy el Walonreye.
* *Vlan*
* *Passe-partout*
* *Le Courrier de Rochefort*

## Ancyinnès ptitès gazetes k' i gn aveut do walon dvins.
* *[[:Wikt:oronde|L' aronde]]*, pitite gazete a môde di rvuwe, so cogne A4, do payis d' Hanu, djokêye diviè 2000.
* *Les Echos de la Cité*, pitite gazete do Bork dins les anêyes 1960 a 1980, k' a-st eplaidî bråmint des tecses e walon (inte di zels, les cis da Gaston Lucy).

## Ôtès ptitès gazetes
End a po-z anoncî des pîces di teyåte.
La Semaine (gazete)

thumb|Li Samwinne do 15 di djanvî 1898 
**Li Samwinne**, ki s' mwaisse tite est scrît e francès (**''La Semaine**, Journal de la ville et du Cercle de Malmédy''), c' est ene gazete eplaideye a Måmdiy do tins do redjime prûssyin pa l' Imprimreye Scius. 

Elle esteut scrîte e francès, mins gn aveut on ptit boket e walon: l' Årmonak del Samwinne. L' Årmonak walon esteut eto replaidî tot seu.

Les rclames et les anonces sont-st e francès ey e l' almand.

Elle a stî enondêye e 1848.

thumb|L' årmonak walon pol samwinne 
## Egzimpe do contnou do limero 3-1898 (15 du djanvî)
Li gazete a ene grande cogne, 34 x 50 cm hôte et lådje. Gn acwate pådjes. L' abounmint po l' anêye costêye 4 mårks. Pofé mete åk sol gazete, ça rvént a 10 fenich li roye.
* Prumire pådje : 
** On papî d' corwaitaedje sol Chine.
** Ene rivuwe politike nåcionåle (e l' Almagne, dabôrd). On-z î cåze bråmint di l' Impreur (Wiyåme II d' Prûsse), des novelès lwès, evnd.
** On fouyton.
thumb|Reclame des fiesses po les ans d' l' Impreur (en almand ey e francès, avou l' anonce di pîces di teyåte e walon.
* Deujhinme pådje
** Fén del rivuwe politike nåcionåle.
** Noveles eternåcionåles : e l' Otriche, e l' Itåleye, e l' Inglutere, el Rûsseye, el France, e l' Espagne, e l' Amerike, el Chine, e l' Edjipe. Droldimint, on n' djåze nén del Beldjike.
* Troejhinme pådje.
** Conte-rindou do concert di l' Union Walone, et ôtès ptitès noveles di Måmdey.
** l' Årmonak del Saminne (e walon) : sints fiestis cisse sawminne la; fôres et dicåces.
** Etat civil des comenes di Måmdey et Bévurcé.
** Reclames et ptitès anonces.
* Cwatrinme pådje : Reclames et ptitès anonces.