open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marixhå (discramiaedje)

* marixhå (ome di mestî ki fere les tchvås)
* biesses (sovint avou des noerès peas)
** grosse copixhe des bwès
** schaerfon (*Geotrupes stercorarius*)
* marixhå d' årmêye
* marixhå d' lodjisse (tchampete)
Ourteye

[thumb|l' ourteye est a droete (po mostrer l' diferince avou l' [schitroûle, a hintche)]]
L' **ourteye** ou **kixhåde** ou **schôdroûle** (pus spepieuzmint, **grande ourteye** u **grande kixhåde**), c' est ene såvadje plante ki ses dintêyès foyes pikèt, ou purade broûlèt l' pea des djins.

 *[[Urtica dioica]]*

 ourtiyacêyes

## Crexhaedje
Ele crexhe bén pus voltî la k' gn a yeu di l' azote dins tere (ansene, ecråxhes azotêyes, xhlé).

## Uzaedjes
* po pûni les efants, on les ourtiyive.
* po rweri des roumatisses, on si cxhårdéve lu-minme.
* les ptites, nén co a sminces, polèt siervi a fé del sope.
* pout siervi d' tchevixhance ås vatches ey ås pourceas.
Campagne des dijh djoûs

Li **Campagne des dijh djoûs** (do 2 å 12 d' awousse 1831), ci fourit ene campagne militaire do rwè Wiyåme d' Orandje po rprinde li Beldjike après l' dislaxhaedje do payis al shûte del Revintreye bedje.

## Pondants
C' est l' lomaedje di Yopôl 1î li 4 di djun 1831 come rwè på govienmint provizwere ki va fé monter Wiyåme a smince, et l' decider di revayi l' Beldjike.

L' årmêye del Beldjike n' est fwaite ki d' ancyins volontaires, nén etrinnés. Les sôdårds di mestîs estént co ezès Indes neyerlandesses el fén di 1830. Et c' esteut bråmint des piyotes, sins waire di mwaisses sôdårds.

## Disrôlmint
### Atake holandesse
* 2 d' awousse : evayixhaedje di Turnoute; l' årmêye bedje tént 24 eures et s' riploye.
* 3 d' awousse : prinjhe di Ravels kimandêye  coirzenoxh på prôpe fi do rwè Wiyåme, liprince Wiyåme II des Bas Payis (loukîz l' pondeure).
* 4 d' awousse : prinjhe do fôrt d' Anverse pa les Holandès.
* 4 d' awousse : victweres holandesses a Hasse ey a Boutersem.
* 5 d' awousse : victwere holandesse a Lovén

Adon, i dmeure des tropes a Lidje, avou des volontaires limbordjwès (do Limbork bedje et do Limbork holandès d' asteure). Les revinteus tinèt co Brussele. C' est adon ki li rwè et l' govienmint (sotnous pal France et l' Inglutere), sins ratinde l' åjhmince do Pårlumint, dimandèt li scours di l' årmêye francesse.

Di s' costé, les Holandès sont sotnous des Rûsses et des Prûsyins. Mins ces årmêyes la sont trop lon ou dedja el guere, po vni aspaler l' Orandje.

### Contratake francesse
Li 6 d' awousse, gn a ene årmeye francesse ki passe li frontire. Les Holandès sont å Levant d' Brussele, et ont sogne d' atacaedje a môde di guerioûle. 

Wiyåme a peu d' esse siplincté après Brussele inte les Francès vinant d' Nonne et les volontaires, pårtis d' Lidje, vinant d' Bijhe. Tot d' on côp, i rescoule di totes ses pôzucions, apus ki l' fôrt d' Anverse.

On resse-feu est siné l' 12 d' awousse, mins l' fén di l' estat d' guere nel serè k' avou l' Påye ås 24 hagnons e 1839. Loukîz a : «Sidje do fôrt d' Anverse (1832)».
Istwere del Beldjike

L' **istwere del Beldjike**, come dislaxhî payis, ni cmince k' e 1830. 

Divant çoula, ses bokets estént politicmint diferins, aprume li Principåté d' Lidje, et les Bas Payis otrichyins, schåyîs dispu l' 980, et ki n' restént dins l' minme grande intité (li France) ki dispu 1795. Mins eto li conteye di Flande, k' esteut ddja dispårteye des ôtes bokets d' asteure al Påye di Verdun (853).

## Istwere di sacwants vîs payis di vont intrer dins l' Beldjike, li tot u ene pårteye
 Gåle Beldjike
 Impire di Tchårlumagne
 Conteye di Flande
 Grande Lotarindjeye
 Pitite Lotarindjeye
 Sint Impire Romin Djermanike
 Principåté d' Lidje
 Principåté di Ståvleu-Måmdey
 Dutcheye di Bouyon
 Bas Payis bourguignons
 Bas Payis espagnols
 Bas Payis otrichyins
 Revintreyes 1789-1830 (Beldjike)
 Redjime francès
 Redjime holandès

## Revintreye di 1830
 Revintreye di 1830

## Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike

Les frontires d' å cmince fourît co rcandjeyes e 1839 (Påye des 24 hagnons) pu e 1919 (Påye di Versaye).

 Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike

## Guere franco-almande di 1870
Li Beldjike dimeure foû.

## Colnijhaedje do Congo
 Congo bedje

## Guere di 14
 Guere di 14

## Mambornance do Rwanda-Ouroundi
 Rwanda-Ouroundi

## Guere di 40
*  Guere di 40

*  Ofinsive da Von Rouchtete

## Afwaire rweyåle
 Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike

## Ahivaedje do Cmon Martchî pu del Kiminålté uropeyinne

## Dislaxhaedje do Congo
Li dislaxhaedje do Congo (1960) ki va divni li Congo-Kinchassa ni s' frè nén sins må.

 Patrice Loumoumba
 Revintreye des Simbas

## Istwere des mouvmints sociås
 Istwere des greves el Walonreye e 19inme sieke
 Greves di decimbe 1960

## Egadjmints d' l' årmêye bedje après l' guere di 40
### Pårticipåcion ås gueres do Moyén Levant
Li Beldjike prinda pårt a l' aloyance siconte li Dayech minêye pa les Amerikins (2014-2017). Dispu li 24 di setimbe 2014, elle atake les payis tinous pa ces djins la tot lzès bombårdant avou shijh avions tchesseus F-16 (pu cwate pa après). C' est dandjreus ene des cåzes des atacaedjes di Brussele et Zaventem e 2016.

Al fén d' leu mission, les avions avént leyî tchaire 999 bombes, çou ki rprezintéve cénk åcint di tos les bombårdumints des Aloyîs. Et 100 miyons d’ uros d' costindjes po l' Estat.

## Rascråwes natureles et grands accidints
* Broûlaedje di l' Inovåcion
* Atacaedjes terorisses di Brussele et Zaventem (2016)

## Sourdants
Crawate

Ene **crawate** (on dit eto **regate**), c' est ene ahesse di gåyotaedje, å pus sovint des omes. 

## Discrijhaedje del crawate d' ome classike
C' est ene binde di stofe, pacô d' soye, ki fwait l' toû do hatrea, si nukî padvant (c' est l' flotchire ou nuk di crawate), pu vni pinde, tot s' alårdjixhant å mitan del tchimijhe. Ele finixh sovint e ponte.

## Istwere
Les Crowates portént sovint on noret d' hatrea. Pa stindaedje di sinse, li mot mousse dins les lingaedjes d' Urope, dandjreus avou ene novele môde di mete ci gåyotaedje la e s' cô. Les prumîs ricoirdaedjes walons datèt di 1673, dins les invintaires des notaires lidjwès.

Li mot «regate» vént di l' itålyin, et n' a-st avnou e walon k' e 19e sieke.

## Sôres di crawates
* regate (*régate*)
* lavayire, flo (*lavaliére*)
* mazarin (*mazarin*)

## Sinifiance sociåle
Les politikîs et traeyincieus des payis do Coûtchant ont prins l' pli di poirter ene crawate dispu al boune li 17inme sieke. Pa xhinaedje del môde uropeyinne, avou on costume, elle a divnou li mousmint des «gros-colés» dins cåzu l' monde etir.


File:Asa Butterfield in 2011.jpg|ås efants
File:Maj. Gen. Michael G. Dana USMC-13698.jpg|ås mwaisses sôdårs
|el Estats Unis
File:YU HWANG WU.jpg|el Chine
File:Djibril Ngom en 2011.JPG|e l' Afrike


Sacwants unifômes di scole, aprume e l' Inglutere et dins les payis k' elle a colnijhî, sont avou ene crawate.

A l' univiersité, e 20inme sieke, les valets s' sintént oblidjîs di mete ene crawate po passer les egzamins orås.

Sol Daegne etire, les politikîs ki volèt mostrer k' i n' shuvèt nén les Coûtchantrecîs come des ptits tchéns si moussèt sovint sins crawate (Mao Tsétoung, Evo Morales)

E l' Urope, èn pont mete di crawate dins les grandès ocåzions mostere k' on n' est nén d' acoird avou les mwaissès idêyes di l' eståvlixhmint do payis. Cisse dujhance la a divnou pus corante a pårti des anêyes 1970.

## Moussaedje nén classike
Des cmeres ou des djonnès feyes polèt poirter l' crawate, pacô dins èn unifôme di scole ou di l' årmêye.

On endè mete pår ås ptits tchéns.


File:HenPartyDublinSchoolUniforms.jpg|djonnès feyes avou leus crawates di scole po fé l' fiesse
File:Singapore schoolgirl.jpg|sicolresse a Singapour
File:Female military people of Ukraine 2011.jpg|sôdårresses e l' Oucrinne
|tchén al crawate


## 
Tecse fotant sol poirt del crawate 

## Sourdant
Laton

thumb
Li **laton**, ou pus coranmint **les latons** (on dit eto des **grus**)&nbsp;, c' est les pus gros des restants do molaedje ki rexhèt del boultreye. Après les latons, on rsaetche co les raboulets po-z aveur del fleur.

## Uzaedjes
### amagnî po les biesses
Come tchevixhance po les biesses, il ont l' avantaedje d' aveur co assez bén d' proteyenes. Divant les alimints d' comiece, il estént rcwerous po nouri les vatches laeçreces. Sifwaitmint po les poyes ponresses. Et copurade po les pourceas, dinltins dins les cabolêyes.

I gn a co del filasse divins, ey adon, ça convént bén ås robetes.

Dins les amagnîs foirt nourixhants (polets d' poytreye), on n' è dvreut pont mete.

### Come riméde
Les latons ont siervou po bråmint des rmédes.

On fjheut on bagn ås latons po-z adoûci les egzemas.

On tchåféve on ptit saetch di laton po les mås d' dints ou d' vinte (pol mete sol plaece ki fwait må).

Po les mås d' vinte, on conseye co di magnî des latons. Il apoirtèt del filasse ki manke sovint dins les ritches magnxhons avou bråmint do blanc pwin et del tchå. I vont insi esse des essaitchants pol magnant må do gros boyea.

### Ôtes uzaedjes
On ls eployive po bôrer des popes.
Gorea (discramiaedje)

* gorea (colé di tchvå)
* hårkea


File:Gorea pindou gåyotaedje måjhon.jpg|gorea gåyotant ene bele plaece
File:Albert Mahin hårkea.jpg|gorea = hårkea
Gurnåde (payis)

thumb|Drapea
thumb|Gurnåde

**Gurnåde**, sipotêye « l’ Iye ås spéces », c' est ene pitite iye ki s’ trouve dins l’ Mer des Carayibes

* Peuplåcion : il î vike on cint d’ meye djins.
* Fiesse nåcionåle : li 25 d' octôbe, djoû do disbarcumint amerikin.

## Economeye
Produjhaedje si spéces, elle est rlomêye po ses clås d' clawson.

Tourisse : on î va e croejhire po rwaitî l’ payizaedje et profiter do bea tins

## Istwere
### Discoviete pa les Uropeyins
Cwand les Uropeyins l’ ont discovrou, elle esteut peuplêye d’ Indyins carayibes, ki magnént del tchå uminne.

Les Inglès et les Francès s' ont khagnté lontins po-z awè l' mwaistrixhe di Gurnåde. Ele si dislaxha li 7 di fevrî 1974, mins dmorer dins l' Comenwel. Mins l' prumî govienmint divna raddimint spotchant po les djins. Did la, li côp d' estat da Morice Bishop, on mineu enondiveus, ki va ahiver on govienmint comunisse, et rcweri l' aidance di Fidel Castro. Ci-ci lzî bastixha èn areyodrome,

Mins tot ç’ traeyin la, ça n’ plaijheut nén ås estats vijhéns (Barbåde, Sint-Dominke, Trinité-et-Tobago, et foiravant ås Estats Unis (miné pa Donald Reagan). Il avént ene hisse di tot çou k’ esteut comunisse, et croere ki les Carayibes alént divni on soûmint po les comunisses moussî dins leu payis.

### Abrocaedje amerikin
 Abrocaedje so l' iye di Gurnåde (1983)
Gn ava des kihagntaedjes ådvins do govienmint comunisse, inte pro-sovietikes et pro-cubins. L' årmêye, prosovietike, disdjoca (et assaziner) li prezidint Bishop li 19 d' octôbe 1983. 

Li 25 d' octôbe, les sôdårds amerikins, avou des cis di kékes pitits payis do cotoû (Barbåde, Djamayike) ont-st abroké so l’ iye. Il avént yeu l' acoird, siné a Wachintone, des ptits payis vijhéns, mins nén l’ assintimint d’ l’ ONU.

Gn a waire yeu d’ batreye, ca l’ årmêye did la n’ esteut nén ekipêye. Tant k' ås Estats Unis, c' esteut li pus grand rashonnaedje di tropes dispu l' guere do Viet-Nam.
 
Les Amerikins ont stî codånés pa l’ ONU, et eternåcionålmint.

## Sourdants
Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune

Li **Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune** a stî atåvlêye e 1998 pa Lucyin Mahin dins on scrît lomé "Waldim franwal-B".

Elle a stî aplikêye sins grand rujhe dispu adon, mågré sacwants foû-rîles.

## Mwaisse atuze
Divant les vuzlêyès cossounes (b, d, dj, g, jh, v, z), mins eto divant R et Y, les voyales i, u et ou si prononçnut cåzu todi longues (e Feller, ça si scrijheut «î», «û» eyet «oû»).

## Cas des cossounes likides
 Cossoune likide#Kidujhance a pårt des cossounes likides e walon
Po les cossounes likides, ele s' aplike avou R, mins nén avou L.

## Foû-rîles
Après les betchetes ri-, di- et ki-, li rîle di s' aplike nén.

## E francès
Li rîle shonne egzister eto e francès:
* rive /ʁiːv/ ≠ chiffre /ʃifʁ/
Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè

Li **Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè**, ki s' tite e francès, c' est ***Etude dialectologique et ethnographique sur la commune de Longlier; la maison rurale***, c' est ene teze d' univiersité prezintêye pa Jean-Marie Pierret, a l' UCL e 1972.

L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Longuiè, on viyaedje do Tchestrolès. Les mots sont rashious e sistinme Feller.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[S105]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Fweche

**Fweche** (fr: *Foisches*), c' est ene pitite comene del Walonreye di France (Bote di Djivet).

* Limero del posse: 08600
* Limeros diyalectolodjikes
** Ricwerances da Doppagne: G&nbsp;2
** Ricwerances da Bruneau: Br&nbsp;7
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Fwechî, Fwechresse;
** Sipotaedje: les ; la-minme, les **Boucâr**.
* Dipårtumint des Årdenes


File:Foisches - Place de Boucards-9365-66.jpg|viyaedje;plaece de Boucårds (spotaedje des djins
File:Château-ferme de Foisches 6.JPG|li tchestea


## Demografeye
Gn av 157 (e 1948)

End a 211 djins (e 2013).

## Sourdants
Clément Adam

**Clément Adam**, c' est on scrijheu e walon di Binne.

Ses tecses fourît eplaidîs dins «Nosse lingaedje», li Bultén walon, et dins l' coirnêye e walon di des ptitès gazetes d' Årdene.

## Egzimpe di tecse
Vocial li redjårbaedje d' on biyet d' oumeur filozofike, so les vîs djoûs.

:*Ni soeye nén ene ehale po t' barnaedje
:*Ni soeye nén caegnaesse ni vireus; wåde tu d' fé ene gueuye come ene dimeye samwinne.
:*Inte li calinreye et l' tinrûlisté des viyès djins, tchoezi puvite li tinrûlisté, mins waite di passer a costé des deus.
:*Ni soeye nén todi a rén; l' ovraedje nåjhixh li djonnesse, mins wåde li viyesse.
:*Ni soeye nén pice-crosse; i n' a nole potche e-n on waxhea, et tes efants seront capåbes di saetchî leu plan sins twè, nel roveye nén.
:*Ni djåze nén tant d' tes mehins et d' tes maladeyes : ti serès ddja a mitan rweri.
:*N' endè va nén panea drî panea dvant, minme si t' es tot seu. Po-z ataker, on roveye di fé s' båbe; adonpwis, on roveye di rabotner s' cou-d'-tchåsse; wice k' a on moirt, on lait l' ouxh å lådje.
:*Ni djåze nén todi di t' tins : i n' esteut seur ni meyeu, ni pus måva ki l' ci d' asteure.
:*Divant d' djudjî les djonnes, tuze a çou k' t' as fwait, twè !
:*Si ti fwais on pleu e t' vinte (redjime) ou k' ti potches houte del tåve (si t' n' as pus fwin), tuze ås cis k' ont des dints come les ôtes.
:*Aveur manké l' educåcion d' tes efants n' est nén ene råjhon di voleur fé l' cene di tes ptits-efants.
:*Soeye plaijhant si ti pous, mins n' cwir nén a fé l' mårticot. N' a rén d' pus trisse k' on vî gugusse; nel soeye nén !
:*Tuze ås femes si ti vous ou si ti pous, mins ni soeye nén on potche-so-totes.
:*N' åye nén sogne del moirt. Tuze-z î; ça vénrè a s' tins. Mins ni di nén a tot côp : dji n' voerè pus çoula.
:''Si ti croes, tuze a ti åme; si ti n' croes nén, tuze-z î tolminme.
Påye ås vint-cwate hagnons

Li **Påye ås vint-cwate hagnons** ou **Traitî d' Londe di 1839** ou  ou **Påye di Londe di 1839**, c' est ene påye sinêye a Londe li 19 d' avri 1839 inte li Beldjike eyet li rwè des Bas Payis, Wiyåme 1î d' Orandje, dizo l' waeranteye del Grande Burtaegne, di l' Otriche, del France, del confederåcion djermanike (minêye pal Prûsse) eyet del Rûsseye.

Elle est lomêye insi pask' i gn aveut dvins 24 hagnons d' tecse (årtikes, paragrafes).

Ele ricandje li Påye ås 18 hagnons, sicrîte pa les pouxhances uropeyinnes après l' revintreye di 1830, mins ki li rwè Wiyåme prumî n' aveut måy accepté.

## Aprestaedjes
C' est e 1938 ki Wiyåme prumî accepta les clawes del påye. Les Bedjes sayît co d' martchander po n' nén piede les teritweres, mins fé berwete. On lzî rabata djusse leu pårt des kimene desse do Rweyåme Uni des Bas Payis (5.400 florins el plaece di 8.400).

## Diferinces di limotches 1830-1839 pol Beldjike
 «ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike»
Li påye di Londe di 1839 ricroylêye les frontires del Beldjike, ki divnèt pus stroetes. Paski li rwè di Holande a manké di rprinde tot l' payis e 1831 (campagne des dijh djoûs). Ey esse sotnou del Prûsse et del Rûsseye. Di s' costé, li Beldjike esteut aspalêye del France et do Rweyåme Uni, k' a bouxhî sol clå po ki l' payis soeye loukî come neute.

Li Beldjike doet adon rmete li Limbork holandès al Holande et l' mitan del Grande Dutcheye a Wiyåme prumî k' e divna l' grand duk. C' esteut ddja metou come possibe dins l' Påye ås 18 hagnons di 1830. Mins adon, elzès dveut ratchter.


File:Belgique 1830.jpg|1830
File:Belgien 1914 - Eroberung von Lüttich.svg|1839


## Droets d' passaedje
Li påye des 24 hagnons waerantit eto on passaedje på tchmin d' fier ou pa tchenå d' aiwe inte Anverse eyet l' Rour almande, tot trevåtchant l' Limbork holandès.

Ci droet la a stî racertiné li 24 di may 2005 pa on djudjmint del Cour permanante d' arbitraedje la k' gn aveut do khagntaedje sol voye di tchmin d' fier.

Mins li naiviaedje do l' Esco holandesse, lu, dimoréve sometou a èn octrwè, ki deurrè disk' e 1863.

## Neutrålté del Beldjike et ses consecwinces

Li traitî d' Londe acertinéve li neutrålité del Beldjike. Come dit, c' est l' Inglutere k' aveut foirt bouté al tcherete po ç' pont la. Eto, cwand les Almands abrokît e 1914, l' Inglutere declara l' guere a l' Almagne a cåze di çoula. Li reyaccion des Almands : vos n' alez nén fé l' guere po on biesse boket d' papî. C' est inla k' i rwaitive li påye ås 24 hagnons. 

Les gazetes et l' propagande inglesses alént fé maroner les Almands so cisse fråze la. L' egadjmint di sôdårds si fjha tot djhant : "disfindoz ci biesse boket d' papî la."

## Candjmint pol Grande Dutcheye
Pol Grande Dutcheye do Lussimbork, ci fourit li troejhinme sicawaedje di s' teritwere, ki n' lyi leya ki l' tîce di çou k' il esteut å cmince. Mins l' aroyaedje ki lyi dmoréve esteut culturelmint foirt li minme, çou ki permetrè, cint et des ans pus tård, d' ehåyî li lussimbordjwès come lingaedje oficir.

## Sourdants
Finfe

**Finfe** (F. *Fenffe*), c' est on hamtea d' Ciergnon.

## Istwere & tuzance walone
Eplaidaedje avou toplin des dnêyes so Finfe e l' prumire mitan do 20inme sieke: Sovnances da Livî d' Finfe

Emey les sovnances del guere di 14, n a ladvins on tecse so l' endalaedje des omes di Finfe a Rotchfoirt so l' ôre des ocupants almands po-z aler ovrer e l' Almagne, li 7 di decimbe 1916.

## Sourdants
Oronde

Ene **oronde**, c' est èn oujhea passant, ki rvént å bontins, et-z eraler a l' erî-såjhon, pa volêyes.

 Orondîs (*hirundinidae*)

Ôre des des soverdiyîs (pasrifômes).

## Sôres d' orondes
Gn a troes sôres d' orondes el Walonreye :
* oronde di tchminêye ou oronde di cina ou oronde di ståve ou oronde di clotchî ou oronde ås cizetes ou oronde di trô ou noere oronde (*[[Hirundo rustica]]*)
* oronde di fniesse ou oronde di vite ou oronde di veye ou pitite oronde ou terinea (pa côps eto : blanc-cou ou tchirou, des emacralés mots) (*[[Chelidon urbica]]* u  *[[Delichon urbicum]]*)
* oronde d' aiwe ou oronde di rivadje (*[[Cotyle riparia]]*)

Mins ôte pårt sol Daegne, gn a bråmint des ôtes sôres d' orondes.

## Waitaedje des orondes po saveur li tins
Si les orondes volèt hôt, c' est sene di bon tins; cwand ele volèt bas, c' est sene di plouve.

## Doûcès creyances
Ene oronde, ça poite bouneur.

I n' fåt nén distrure les nis d' oronde : ça poite måleur.

## Dins l' lingaedje walon
On cnoxhe li spot «»
 
## Sourdants
Papî (discramiaedje)

* papî (materio)
** papî d' veule / papî d' vere
** papî-cale
** papî d' cou / papî d' tchiyote / papî d' cabinet / papî d' twelete
** vî papî (documint d' egurniyaedje)
*** Vîs Papîs (måjhon la k' on wåde les årtchives)
** papî d' gazete
** papî glaecî
* papîscrît
* papî (årtike) (årtike di gazete)


File:Sepiapapel1.png|pactêye di papî sepia
File:Mahin Lucyin Ritrovinne 94 papii moennaedje.jpg|papî po miner des rcåzeus d' walon
File:Bacq papîscrît.jpg|papîscrît
File:Feu gazetes djins.jpg|broûlaedje di rvuwes di papî glaecî (po n' nén ecrahyî les tchminêyes)
Papî

Li **papî**, c' est ene matire fwaite avou del pape di bwès, po scrire dissu.

## Istwere
Divant l' papî, les scrijhaedjes estént fwaits so do påtchmint, çou ki rvineut bråmint pus tchir ki l’ papî. Il aveut replaecî l’ papirûsse des Greks et des Romins. 

C' est on siervant d' èn impreur chinwès, Tchay Loun, k' a-st edvinté l' papî e-n on trevén a tchvå sol prumî et l' deujhinme sieke après Djezus-Cri.

Li tecnike a stî wårdêye sicrete des siekes et des rassiekes å long. Ci n' est k' diviè l' an 1000 ki des martchands arabes li hapît, et cmincî a-z è fabriker dins leus payis.

Li produjhaedje di papî kiminça el Chine e 2inme sieke, et kékes siekes pus tård, les Chinwès esportént do papî dins tote l’ Azeye. 

E 751, les Arabes apicît des fabricants d’ papî, et aprindît kimint l’ fabriker. Gn ourit adon des fabrikes di papî a Samarcande et a Bagdade. Li tecnike si spårda pitchote a midjote dins l’ monde arabe. Les Uropeyins l’ aprindît des Arabes e 12inme sieke.

Li progrès el Chine fourît pus grands k’ e l’ Urope tot l’ prumî meynaire. Les scrîts da Marco Polo mostrèt ki, e 13inme sieke, les Chinwès estént bråmint pus avancîs ki les Uropeyins. Metans, on doet ås Chinwès l’ edvincion del boussole, del poure ås canons et l’ imprimreye sémpe pa blok di letes.

I shonne ki c' est l' mwaistrijhe do papî ki dna on meyeu diswalpaedje del civilizåcion, aprume el Chine, adonpwis dins l' monde arabe, termetant ki l' Urope esteut foirt erirêye. Ele ni s' ratrapa ki cwand ele sipårda l' imprimreye, e 15inme sieke.

## Prumire tecnike chinwesse di fjhaedje do papî

File:Making Paper 1.PNG|les côpés bambous sont rnetyîs et metous a trimper dins on batch
File:Making Paper 2.PNG|i sont tchåfés
File:Making Paper 3.PNG|fijhaedje d' ene foye di papî
File:Making Paper 4.PNG|les foyes di papî sont pressêyes
File:Making Paper 5.PNG|ele sont souwêyes


## Sôres di papîs
* papî d' veule / papî d' vere
* gris papî
* papî d' boure
* papî-cale
* glaecî papî / papî glaecî
* papî k' on voet houte
* papî d' twelete (papî d' cou, papî d' cabinet, papî d' tchiyote)
* ralouwé papî

## Alouwaedje di papî
L' alouwaedje di papî a beacôp crexhou e 20inme sieke, a cåze do diswalpaedje des administråcions et des scoles.

Li passaedje massif a l' infôrmatike a pårti des anêyes 1990 n' a waire fwait discrexhe l' alouwaedje di papî, ca il a permetou on pus grand comiece.

## 
papî sol pris do papî (e 1995) 

## Sourdants
Soverdiyîs

Les **soverdiyîs** u **ôre des soverdeas** u **moxhons vraiys**, c' est èn ôre d' oujheas avou bråmint des familes.

Lomaedje e sincieus latén: *[[Passeriformes]]*

## Familes et indjes
Gn a ladvins cåzu tos les ptit moxhons, come li soverdea.

## Familes
* aloyidîs (pareys ås aloyes, *Alaudidae*)
* crawidîs (pareys al crawieuse agaesse, *Laniidae*)
* djåzrinîs (pareys al djåzrene, *Emberizidae*)
* fåbtidîs (pareys ås fåbites, *Sylviidae*)
* frindjidîs (*Fringillidae*)
* mazindjîs (pareys ås mazindjes, *Paridae*)
* mierlidîs (pareys å måvi et ås tchampinnes, *Turdidae*)
* orontidîs (pareys ås orondes vraiyes, *[[Hirundinidae]]*)
* purnalidîs (pareys al morete d' håye, *Punellidae*)
* soverdidîs (pareys å soverdea, *Ploceidae*)
* spriwidîs (pareys a li sprewe, *Sturnidae*)
* tchirwidîs (pareys å tchirou, *Motacillidae*)
Marie-France Gilles

**Marie-France Gilles**, c' est ene sicrijheuse e walon do Payis d' Tchålerwè. 

Elle a bråmint bouté avou l' CHADWE.

## Ouve e walon
Avou Nadine Modolo et ds ôtes, elle a-st amonté ene farde «Tchansons po nos efants» (2008).

Elle a scrît bråmint des tecses po ls efants, foirt åjhey a-z aprinde (li ptit djårdinî, dj' aveu apris pol fiesse).

Avou l' CHADWE, elle a edvinté sacwants djeus po-z aprinde li walon, inte di zels, li Waloto eyet li walocwiz.

Ele moenne des ovroes po ls efants al fiesse ås lingaedjes walons.

## 
Teccses metous e muzike
*  Dj' aveu apris pol fiesse
*  Li ptit djårdinî
Mexhnaedje

Li **mexhnaedje**, c' esteut l' ramassaedje di påtes leyeyes på fåtcheus et rascodeus après l' awousse. 

Cist uzaedje esteut bén reglé dins tchaeke viyaedje.

## Istwere
Les pus pôvès djins d' on viyaedje avént l' droet di mexhner cwand l' tchamp esteut tot fåtchî.

Cwand les djåbes estént co sol tchamp, li tchampete vineut awaitî les mexhneus.

Cwand il esteut po ploure des walêyes d' oraedje et les djåbes dressêyes a croupetes, on pleut råyî les påtes ki briként foû del djåbe (elle årént stî schoyowes pal plouve, et pierdowes).

On a co stî mexhner do tins del guere di 14 et minme di 40. Après, ça a stî fini.

Avou les machines a fåtchî, gn a pus bråmint d' påtes ki toumèt sol tchamp, apus ki l' dinrêye soeye flaxheye.

## Alére
Michèle Verschaffelt, Mexhnaedje, Nosse Lingaedje, l° 107 (octôbe 2017, p. 1.)

## Sourdants
Oronde d' aiwe

L' **oronde d' aiwe** (on dit eto: **oronde di rivadje**), c' est on voyaedjant oujhea ki rvént å moes d' avri el Walonreye, î poirter å ni, et-z eraler e moes d' setimbe.

 *[[Riparia riparia]]*

## Discrijhaedje
Pus ptite ki l' oronde di ståve et l' oronde di fniesse, elle si ricnoxhe eto a ene noere binde metowe so s' face, inte li minton eyet s' blanc vinte.

## Vicaedje
Ele si tént tot do long des aiwes (rivires, grossès basses, astantches, laetches).

Ele fwait s' ni dins des trôs fwaits dins les perets, les såvnires, les dunes, tote ene binde d' oujheas eshonne.
Motlî des cinsîs a Fraire

Li **motlî des cinsîs a Fraire**, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est "**''Ferme et élevage à Fraire; étudedialectologique''", prezinté pa [[Brigitte Hosslet]] a l' [[ULB]] e [[1971]]. 

L' [[accint walon]] studyî, c' est l' ci d' [[Fraire]]. Les mots sont rashious e [[sistinme Feller]].

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[O102]''' dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
* Prumî boket
* Deujhinme boket
Jean-Guillaume Levaux

**Jean-Guillaume Levaux**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Vervî

I vna å monde a Tchårnoe li 17 di fevrî 1857. I mora a Goeschenen (e l' Swisse) li 3 d' may 1900.

Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.

Di s' mestî, il esteut pere djezwite, missionaire ezès Indes levantreces (Indonezeye d' asteure).

## Ouve e walon
C' est l' prumî scrijheus e walon ki rmeta e walon li live d' imådjes «Max und Moritz» da Willhelm Busch, dizo l' tite: «*Li vicarèie di Simon èt Lina mettowe ès lidgwèt*». Li livret a rexhou e 1896 di l' imprimreye Jacques Godenne a Nameur.

Li minme anêye, il aveut-st eplaidî amon l' minme editeu (Godenne, Nameur) èn ôte pitit live, «*Li cinsi dè Brode èt lès pti Sottais*». Po dire li veur, c' eteut ene reyedicion, paski l' minme tecse aveut parexhou e 1889, mins sins no d' oteur.


Levaux Soteas.jpg
Levaux Simon Linåd.jpg


## 
* 
* 
*  Si biyografeye
*  Ès pådje « Objectif Plumes » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)

## Sourdants
Oronde (discramiaedje)

* orondes vraiyes (famile des orondîs)
** sôres del Walonreye : loukîz a «oronde»
** ôtès sôres : loukîz a «orondîs»
* oronde di nute ou gole-vint (*[[galbô]]*) (*[[Coprimulgus europaeus]]*)
* oronde di mer (*Sterna hirundo*)

*Les orondes sont cobén metowes dins les lives avou les [[airtchî]]s, paski leu vol si rshonnèt.*
Dragan Đokanović

vignette|Foto d' lu.
**Dragan Đokanović** a skepyî a Sarajevo, li 20 d'avri 1958. C' est on docteur ey on politikî siebe eyet bosnyin. 

Il est prezidint do Pårti democratike des federalisses.
Amagnî

Èn **amagnî** ou **amindjî** (on dit eto: ene **nouriteure**), c' est ene sacwè k' les djins magnèt, eneviè èn aboere ou abwesson, k' est bevowe.

Des côps, come po les sopes, c' est målåjhey di rindjî l' cayet inte amagnî et aboere.

*Les [[amagnîs po les biesses]] sont studyîs a pårt.*

## Syinces et dominnes a vey avou ls amagnîs
* Li nourixhince (diyedetike) situdeye li valeur des amagnîs.
* Li bénmagnince (gastronomeye) mostere kimint fé et djudjî des rcetes d' amagnî.

## Amagnîs walons
 Amagnîs et aboeres walons

## Amagnîs di ds ôtes payis
 Amagnîs marokins
Sins rime ni rame (powinmes)

**Sins rime ni rame**, c' est ene ramexhnêye di powinmes (nén rimés) da Albert Maquet eplaideye dins l' coleccion micRomania e 2008.

ISBN 2-930364-34-3

## Contnou
C' est céncwante powinmes di ût vers, pîtlés mins sins waire di rimes.  

Tchaeke powinme est basti sol minme tcherpinte: troes côp on vers di 7 pîs shuvou d' on vers di 5 pîs, pu deus set-pîtaedjes po les deus dierins.

## Tinmes
C' est des tinmes foirt foû-ordinaires. Ene miete a môde di tuzaedje d' on dmey-doûs… ou d' on filozofe.

## Egzimpes
:::**XXI**
:*«Cwand tos les rosseas do monde
:*ès vôront dner l' mwin…»
:*«Çoula m' frè (e)ne bele djambe, vormint» 
:*breya on pelake.
:*«Et (e)ne bele plome a nosse tchapea» 
:*porshuvît deus ôtes,
:*on tchenou et on ptit noer
:*ki n' polént sofri l' coleur.

:::**XXIII**
:*Les andjes, mes frés et mes sours
:*(n' a nén l' mot k' i fåt)
:*si khagntént dpoy on ptit tins
:*åtoû do «bouneur».
:*Di cwè k' dji m' mele, Signeur Diu !
:*Des andjes… li «bouneur» !
:*«Èn veyoz nén, lzî deri dj',
:*k' i n' a k' ås omes ki ça stitche? »

## Corwaitaedje
### Tecnikes di tcherpetaedje
On rténrè des ristitcheyès fråzletes 
:* Les andjes, mes frés et mes sours
:***(n' a nén l' mot k' i fåt)***
:*Si khagntént dpoy on ptit tins 
:*Åtoû do «bouneur».

=== Croejhete ===
Uzaedje des pronos ås dvanceyès voyales (i a môde di sacwants coines del Hesbaye dins l' mwaisse modêye.
:*'èn** veyoz nén, lzî deri dj' (***in´*' vèyez nin…*)
:Cwand tos les rosseas do monde *'ès** vôront dner l' mwin (***is´*' vôront n'ner l' min*)

=== Rimes nén atindowes ===
Mågré k' i n' a — sapinse å tite — ni rime ni rame, on ndè trouve pacô on rimaedje, pår inatindou:
:*èn veyoz nén, lzî der**i dj' **
:*k' i n' a k' ås omes ki ça st*'itche*'.*

## Pî-notes
Christian Mayeur

**Christian Mayeur**, c' esteut on scrijheu e walon di Sint-Vå.

## Onk di ses arimés

:*N' a ene broûlene ki montéve, espotcheye et pestelêye
:*El tchebonî shofléve, e poûssant ès berwete
:*E ramassant a tere, des pititès gayetes
:*K' i cachive tocosté etur les vîs cayôs

:*Ès vizaedje esteut deur e maniant si eschoupe;
:*Il aveut padrî lu ene djournêye lon do djoû;
:*Dins l' escrepêye loumire ki doirmeut sol candjoe
:*I pinséve a s' comere cwand (el)le esteut so ses djnos.

:*Cwand s' berwete esteut plinne d' on tcherbon tot lujhant,
:*A grandès asdjamblêyes, i raléve a s' måjhon
:*E xhuflant (e)ne pitite air d' ene ou l' ôte viye tchanson
:*Tot contin d' s' eraler abressî ses efants.

:*El soper esteut la, bén poizé dissu l' mape:
:*On potaedje di porets avou ene såce å lård.
:*El tcherbon aloumé fjheut tchanter el cocmwår;
:*Mins k' i fijheut bén tchôd dilé el viye armwere!

:*Il esteut tot binåjhe d' aveur fwait ès djournêye;
:*D' aveur diné beacôp a ès pitite famile.
:*E tcheyant edoirmou, i tcheyeut e-n abime,
:*E rvinant sins rén dire, tot binåjhe d' awè tchôd.


## Sourdants
Floribert Deprêtre

thumb|120px
vignette
**Floribert Deprêtre**, pus sovint **Flori Deprêtre** (si no d' pene, c' esteut **Flori**, mins ossu **Spani** u ***Bout'nè***), c' est on scrijheu e walon, on diccionairî et on bouteu pol walon.

I skepia a Orû li 7 di setimbe 1871.

Di s' mestî, il esteut coibjhî.

## Ouves pol walon
C' est lu k' askepia li Moxhon d' ônea (e 1912, avou Léopold Dupuis, Charles Malissart et Hubert Outlet).

On lyi doet eto l' Motî del Lovire (1942), k' il amonta avou Raoul Nopère.

Il a scrît ene cåkêye d' ouves, arimés, tchansons, et pîces di teyåte.

## Sourdants et pî-notes
Ristitcheye fråzlete

Ene **ristitcheye fråzlete** ou **fråzlete sititcheye**, c' est ene fråzlete k' on vént stitchî å mitan del mwaisse fråze, po dner èn esplicaedje k' on-z a mezåjhe divant d' porshure li djhêye.

Les pus corantes, c' est po rapoirter les paroles d' ene sakî.

Les rsititcheyès fråzletes si metnut inte inte deus comas, inte deus grands tirets (—) oudonbén etur åtchetes, ou co .

## Egzimpes
:*Ci n' est nén rén *'— di dj', mi —** d' awè ene haeyåve mame insi !

:''«Cwand tos les rosseas do monde ès vôront dner l' mwin…» «Çoula m' frè (e)ne bele djambe, vormint», **breya on pelake**. «Et (e)ne bele plome a nosse tchapea» **porshuvît deus ôtes, on tchenou et on ptit noer ki n' polént sofri l' coleur**.''

:''Come di djusse, Djustinyin årè on mwaisse di filozofeye ; il apudrè l' almand, li francès et on pô d' inglès ; i pasrè s' tins a lére dins l' bibioteke do conte. On tuze å Candide da Voltaire **(ki l' oteur lyi fwait ene clignete)** mins ossu a William Thackeray (The Luck of Barry Lindon).''

:'' Les andjes, mes frés et mes sours **(n' a nén l' mot k' i fåt)*' si khagntént dpoy on ptit tins åtoû do «bouneur».*

## Sourdants
Betchete ca-

Li **betchete ca-** mostere on rafoircixhaedje do viebe, mins ki l' accion n' est nén foirt boune.

## Sacwants egzimpes enimådjîs d' fråzes
:: pougnî la k' i n' fåreut nén. *i våt meyeu s' betchî ki s' capougnî* ([Julos Beaucarne)
::Parintêye :  (tchauspougnî) ;  ; 
: : fougnî et rployî dins tos les sinses. ''…ptit dålotin, Djokez vos, et tirez vos mwins : Voz cafougnîz m' rôbe di dintele ; Dins les rouweles'' (François Loriaux)
::Parintêye :  : vraiymint cafougnî
:: boure lontins, et fé do mwais aboere. ''Leu cafè esteut rtchåfé et aveut cabolou ; c' esteut del lapete.
::Parintêye : ,  (parbolou), 
: : pinde di tos les costés. "pun d' capindou ; sôre di peme
::Parintêye : , , 

:Ôtes egzimpes : , , , , 

== Rapoirt avou les betchetes ki- et co- ==
Cwand l' betchete ca- a djusse li minme sinse ki l' [betchete ki-, on n' fwait nén deus mots diferins :
: = kiheûre + cucheûre + cocheûre + cacheûre. *Kischoyoz li bouwêye divant del mete a souwer.*

Parey avou l' betchete co- (cwand l' betchete ki- manke)
: = copiche + capiche

## Parintêye
* betchete tcha- : tchamossî (camousser), tchabote
* betchete cal- : calbote, calfurtî, calmoussaedje 
** betchete cali- : calihosse
* dobe betchete car- : carmoujhî, carwaitî / cari- : carimadjoye
** tripe betchete scar- : scarwaitî
* dobe betchete cas- : si castroyî
* dobe betchete raca- : racatourner, racatchinter, racaboure, racafougnî
* dobe betchete cara- : carabinde, carabistouye, carabouya

## Etimolodjeye
On a tuzé a 36 etimolodjeyes, dispu l' 19inme sieke (tîxhon, norwès, basse). 

Al fén, Jules Feller pinse ki c' est djusse ene ôte cogne del betchete ki-/co-, adon vinant del betchete latene co-. Mins gn a yeu, metans, ene assaetchance del betchete ra-, avou l' valeur come dins «  ».

## Li betchete ca- e francès
Li minme betchete egzistêye e francès, mins bråmint pus rålmint : cabosser, caramboler, la fée Carabosse, califourchon, calembour, calembredaine, camouflet, galefretier.

## Sourdant
Kimon Martchî

El **Kimon Martchî** ou **Cmon Martchî**, c' est des acoirds istorikes di comiece inte shijh payis d'&nbsp;Urope coûtchantrece po-z askepyî on cmon martchî, inte 1957 et 1980.

Ci fourit l' prumire estape di l' ahivaedje del Kiminålté uropeyinne.

## Payis mimbes
* Beldjike
* Grande Dutcheye do Lussimbork
* Bas Payis
* France
* Almagne coûtchantrece
* Itåleye

## Contnou
Come si no el mostere bén, gn aveut purade des acoirds di libe passaedje des martchandijhes ki des acoirdances politike.
Drude

On **drude**, ene **drudesse** (ou on **derwide**, ene **derwidresse**), c' est ene djin ki minéve li veye rilidjeuse et sincieuse dins les payis gayel-cåzants. 

Li syince des drudes ni pleut nén esse sicrîte.

Å djoû d' ouy, c' est onk, ene ki raplike li filozofeye des vîs drudes.

## Sôres
N aveut troes sôres di drudes ou drudesses.
* les sincieus ki studiént les syinces et les misteres del nateure.
* les tchanteus ki studiént l' powezeye.
* les rlidjeus ou vraiys drudes, ki studiént, zels avou, l' syince eyet l' powezeye, mins, di rawete, li filozofeye.

## Sourdant
Raboulets (discramiaedje)

* farene nén raidjeye
* fins latons 
* çou ki dmeure so on raidje après raidjaedje (piretes, sitrins)
* siminces di cafè passêyes houte do rampono
* RABULèTS (gazete éndjolike)
Cambodje

thumb|Mape do Cambodje
Li **Cambodje**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye do sudess.

Ses vijhéns, c' est 
* li Taylande‎
* li Lawosse 
* li Vietnam. 

Si stindêye est di 181.035 km². 

Les djins sont purade boudisses.
Taylande

Li **Taylande** est on payis d'&nbsp;Azeye do sudess; ses vijhéns sont li Cambodje, li Lawosse eyet l'&nbsp;Birmaneye. Si stindêye est di 513.120 km². Les djins sont purade bouddhist.


**Rweyåme di Taylande**
**Ratcha-anachak Thai<br />ราชอาณาจักรไทย**




125px
85px





*[[Divize]] nåcionåle: Độc lập, tự do, hạnh phúc<br />
(indepindince, liberté, bouneur)*



Lingaedje oficir thai
Mwaisse-veye Bangkok
Prezidint***'</td></tr>
<tr><td>[[Djivêye des prumîs minisses do Vietnam|Prumî minisse]]</td><td>***']


Sitindêye
&nbsp;- Totåle 
&nbsp;- % aiwe
Classé 65inme
 513.120&nbsp;km²


Populåcion 
&nbsp;- Totåle (2015) 
&nbsp;- Dinsité

 67 959 000&nbsp;dimorants
 132&nbsp;djins/km² 
Manoye Baht (THB)
Coisse d'&nbsp;eureye UTC +7
Imne nåcionå *Sansoen Phra Barami*
Dominne Internet .th
Indicatif telefonike 66
Colimamite

Li **colimamite** u **mamite ås colis**, c' est ene mamite cåzêye pa les colibaciles (*Escherichia coli*).

C' est ene des pus griyeuses des mamites ås vatches.

## Minêyolodjince
Elle acsût pus voltî les grandès dineuses. Foirt laide ås vatches Hostine.

Cwand gn a des trôs dins l' beton do ståve, les biesses si vnèt coûtchî dvins, et l' tete pind dins l' bigåd. Les colibaciles n' ont k' a rmonter dins l' tchenå do trayon.

Dins les tchôds payis, di l' esté, les vatches si vont insi voltî rafrister dins les frexhès plaeces, la k' elle ont pixhî enawaire.

Cwand i ploût bråmint, po les biesses al libe divins èn eclôs, on a les minmès rujhes.

## Senes del maladeye

Les prumirès 6 eures, li five monte disca 41°C. Li laecea pout dmorer normå, mins li cwårtî malåde kimince a esse pus deur.

Après 12 eures, li vatche ni magne pus. Li five ritome ddja. Gn a des matons dins l' laecea, ki dmane blanc.

Après 24 eures, li laecea toûne a aiwe, d' ene djaene coleur. Gn a pus waire di matons, oudonbén, i sont eto djaeniåsses. Li pés est moirt houzé, tchôd, et dorleus. 

Li deujhinme djoû, li biesse si pout coûtchî sins s' voleur rilever. Li five a rtoumé et l' timperateure do coir shonne normåle (39°C). Si l' vatche dimeure astampêye, ele pout schiter.

A pårti do 3inme djoû, si l' vatche n' est nén médieye comifåt, ele pout ddja crever.

## Médiaedje
On médeye purade pa des pikeures (trimetoprim, colistene, djintamicene, marboflocsasene).

Les tubes al mamite ni sont nén foirt aidûles zels tot seus.

## Pronostik
Si l' mamite est médeye dins les 12 eures, on pout schaper l' rascråwêye tete.

Si on tådje disk' å londmwin, li tete est pierdowe, nouv côps so dijh.

Si les biesses ni sont nén bén médeyes (metans tot prindant des tubes po les streptos), et k' on n' fwait les bons antibiyotikes ki l' troejhinme djoû, foirt a crinde ki l' biesse va aler setche des cwate tetes.

Minme si on n' sogne comifåt ki l' cwatrinme djoû, li biesse est å pus sovint pol Laid Wåtî.
Roubés

thumb|200px|right|Mwaireye**Roubés** (e francès: *Roubaix* e neyerlandès: *Robaais*) est ene veye di France, el dipårtumint de Nord. Ele si trouve nén lon erî del frontire avou l' Beldjike. Roubés fourit cnoxhowe lon si industreye do texhaedje et linnaedje. Elle est cnoxhowe long et lådje pal coûsse a vélo Paris-Roubaix.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 7 475 dimorants/km²
* Peuplacion : 98 892 dimorants
* Sitindêye : 13,23 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 59
* Redjon : Nord
* Payîs : France

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene
Motlî d' Djanmioû

Li **motlî d' Djanmioû**, ki s' vraiy tite, c' est ***Lexique du parler de Jamioulx***, c' est on motlî walon adjinçné pa Willy Bal ey eplaidî e 1949.

Il est rprins sol limero **[O1]** dins l' djivêye des motîs do walon.

Tos les mots k' î sont studyîs ont stî rcopyîs e scrijha Feller dins l' Motî do Coûtchant walon, pu dins l' Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû.

## Istwere do motlî
Li teze da Wili Bal a stî rmetowe a l' UCL li 13 di djun 1938. C' est on papîscrît di 515 pådjes oridjinåles (sins conter l' memwere k' î pout esse radjouté.

## Sistinme ortografike
Kéke diferinces avou l' replaidaedje e Feller
*  (O1)   (O90)

## Sourdant
Batreye naivrece

Ene **batreye naivrece**, c' est ene batreye so les mers, inte deus flotes di bateas d' guere.

## Rilomeyès batreyes naivreces
* Batreye di Trafalgår
Dizotrin mot

On **dzotrin mot**, c' est on mot ki rintere dins l' tchamp d' idêyes d' èn ôte mot, k' est por lu on **[[dzeutrin mot]]**.

## Egzimpes
* Dizeutrin mot: oujhea
* Dizotrins mots: aiye, plome, oû, ni

## Motîs walons ki citèt des dzotrins mots
* Li Motî d' Årsumont, ritravayî pa Julie Servotte dizo acviernaedje da Marie-Guy Boutier, dene sacwants dzotrins mots.
* Li Wiccionaire walon a on hagnon a pårt po les dzotrins mots.

##
Seye (usteye po fåtchî)

thumb|seye (fåtchaedje ås dinrêyes)
|thumb|fåtchaedje des clåves al seye
Ene **seye** u **fåceye**, c' est ene usteye al mwin po fåtchî les yebes, les dinrêyes d' awousse, u eto les djniesses.

## Discrijhaedje
Elle est fwaite d' ene sitroete arondeye lame, dintêye ou nén, et d' on mantche ki pout esse pus court ou pus long.



File:Seye pindowe.jpg|Walonreye, 1950


## Motlî
Fåtchî al seye si dit «». 

Li fåtcheu al seye, c' est l' «», li fåtcheuse, li siyeuse ou siyresse.

Li fåtchaedje al seye, li «».

## Avantaedje et dizavantaedjes
Ni dmande nén on målåjhey reglaedje do mantche come li få. 

Mins i fåt todi esse abaxhî.


File:Siyaedje seye.jpg|
File:Soyaedje seye1.jpg|
File:Soyaedje seye2.jpg|
File:Soyaedje seye3.jpg|


Come li doet est toprès del pougneye a siyî, on s' pout côper. Did la, l' idêye di pinde on ptit ablok après s' doet.

## Siervaedje essegnrece

Avou l' mårtea, c' est l' essegne do comunisse.

## Dins les Belès Letes e walon
Calixte Culot; li siyeuse ås djniesses; Cåzans walon l° … p. …

## Pî-note
Fåsse tchamosseure do fikî amazir

Li **fåsse tchamosseure do fikî amazir**, c' est come ene blanke tchamosseure ki s' mete sol fikî amazir.

Cwand on l' grete, i gn è rexhe ene rodje oumeur, come si ci sereut do sonk.

Li maladeye si spåd å moumint do florixhaedje, mins so ene coûte distance (kékes kilometes).


File:Tchamosseure figuî amazir raketes fruts.jpg|kimince del maladeye 
File:Tchamosseure figuî amazir froyaedje rodje oumeur.jpg|rodje oumeur å gretaedje


## Cåze
 
Cisse plôke la  est cåzêye pa èn inseke k' on n' voet nén, *Dactylopius coccus* ezès Iyes Canareyes eyet e l' Afrike bijhrece.

Mins gn a des ôtès sôres di *Dactylopius* ôte pårt so Daegne.

Ci djinre la est aclevåve, po produre li rodje carmin, li coleur ki rexhe des blankès ploketes cwand on les spotche.
El bos d' l' esperance (arimés)

**El bos d' l' esperance** (*Èl Bos d' l'èspèrance*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon des aschates walon-picård, sicrîts pa Christian Thonet.

Il a vudî e 2016 ås edicions "Audace".

## Boket foû do live
:*Ashidoz vos å boird do rixhot;
:*Aschoûtez l' vevî disgoliner;
:*Poizez vos lepes so l' aiwe bén frexhe
:*Eyet gostez al liberté.

:*El cok d' awousse ramuze ene fiane d' yebe.
:*El faflot d' sayete årè bén del poenne.
:*Sol brantche del côrete, el tchactchak s' infele
:*Ele guigne divins les rameures
:*Ès ledjire pasteure.

:*Dj' a rwaitî dzo l' tchape do cir;
:*Dji m' a rtrové so on taessea;
:*Dj' a fwait å solea ene grosse clignete.
:*Asteure, i ploût, i lût; 
:*I ploût, i lût.
:''Les sorcires sont-st a Felu.
Lawosse

thumb|Mape do Lawosse
Li **Lawosse**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye do sudess.

Ses vijhéns, c' est:
* li Taylande‎
* li Cambodje
* li Chine
* li Vietnam. 

Si stindêye est di 236.800 km². 

Les djins sont purade boudisses.
Capote inglesse

Ene **capote inglesse**, c' est ene sôre di balon ki pout gonfler, ki l' ome rascouve si vé tinkyî avou, divant on rapoirt secsuwel po n' nén aduzer l' tchår del mozete del comere k' i coûtche avou.

## Discrijhaedje
Les capotes inglesses d' asteure ont ene pitite bonete al copete po rascode li verzin après li stritchaedje. Ey insi, èn nén xhiyî dizo l' pression, et anixhiler l' såme di n' nén mete li cmere grosse.

Gn a èn anea d' cawoutchou a l' ôte dibout, po resserer l' vé, ey espaitchî li spieme d' afure di l' ôte des costés.

## Såme des capotes inglesses
* espaitchî li spieme di cori disk’ a l' matrice, et l' comere poleur insi ratinde èn efant.
* espaitchî les tchårs do vé et del mozete di s' djonde, ey adon sacwants maladeyes passer d' onk a l' ôte. Inte di zeles li sida.

## Istwere
Les capotes inglesses ont cmincî a esse bén cnoxhowe el Walonreye avou l' avnowe di l' årmêye amerikinne al fén del guere di 40, e 1944-1945. François Nyns sicrît :
:*I n aveut todi a poirtêye ene boesse di råcions "cénk e-n onk" (dins les camions GSM des sôdårds amerikins). On-z î tchoezixheut çou k’ on voleut: des tchikes-gomes, des ptitès boesses di tchâr, et minme ... des capotes inglesses ki nos parints, tot come nozôtes ‒ såf nos grandès cuzenes ‒ prindént po des balons a gonfler.*

## Sourdants
Taessea (discramiaedje)

* dijhea (di 8 a 12 djåbes)
* taes d' djåbes
* taes d' boteas di strin
* taes d' four
* pitite hôte nûlêye


File:Brandon Manitoba 1922.JPG|taessea (*tèssê*) di djåbes d' avoenne
File:Taessea djaubes.jpg|di djåbes di frumint
File:Taessea boteas.jpg|taessea (*tassê*) di boteas di strin
File:Hay cocks - geograph.org.uk - 1439469.jpg|taessea (*tassia*) d' four
File:Cir Landes taesseas.jpg|taessea (*tacha*) = pitite hôte nulêye
Cossoune likide

Ene **cossoune likide**, c' est aprume L ou R.

## Kidujhance a pårt des cossounes likides e walon
Li rîle des troes cossounes ni s' aplike nén ås cossounes likides.

Pol rîle Mahin, li R si moenne come ene vuzlêye cossoune (i ralonguixh les sons I, U et OU metous padvant). Li L come ene divuzlêye cossoune (si on a on long I, U u OU padvant, i lzî fåt on toetea.
: dire /diːʀ/
: pile /pil/
: rîle /ʀiːl/; i pîle /ʀiːl/ (do viebe )
Cawete -eus

Li **cawete -eus**, c' est ene cawete d' addjectif.

## Acawtaedje
Ele s' acawtêye ossu bén so des viebes ki so des sustantifs.
* Viebe «» => «»: ki spepeye tofer
* Sustantif «» => «»: ki fwait soude del pitié.

## Parintaedje
* dobe cawete -eus
* dobe cawete -eusté
* dobe cawete -euzmint

## Omonimeye
Rishonne al cawete -iveus

## Omofomeye
Omofone del cawete -eu, çou ki pout dner des dobes ortografeye, po waire di diferince di sinse: on spepieu (no d' fijheu do viebe «spepyî») = on spepieus (addjectif prins come sustantif).

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Antomeye

L' **antomeye**, c' est l' syince ki discrît çou k' gn a dins l' coir d' ene djin ou d' ene biesse.

Po les biesses, on djåze pacô di zotomeye (antomeye des biesses).

## Coxhes di l' antomeye
* antomeye discrijhrece: discrît les organes, sistinme pa sistinme
* antomeye topografike: discrît les organes di tolminme ké sistinme ki s' trouve e-n ene metowe plaece do coir. Metans, li goidje.
* anatomeye rimetrece: situdeye les diferinces inte deus sôres di biesses, inte ene djin ey ene metowe sôre di biesse.

## Tchaptrês di l' antomeye
Po les djins et les biesses ås tetes, les docteurs et les årtisses aprindèt l' antomeye shuvant on plan insi: 
### antomeye do sistinme bodjrece
* les oxheas
* les musses do skelete (loukîz ddja a: «musse»)
* les djonteures
### antomeye des organes do vinte
* sistinme didjesrece
** stoumak
** boyeas
*** boigne boyea
** foete
* sistinme pixhrece
** rino
** vexheye

### antomeye do sistinme respirrece
Loukîz ossu cial: Categoreye:Sistinme respirrece
* larink
* peumon

### antomeye do sistinme nierveus
* ecefale
* niers
* sistinme nierveus organrece
### antomeye do cour et des ecdûts
* cour
* ecdûts do sonk
* misse
* sistinme linfatike
* sistinme ormonrece
### pea et poyaedjes
Loukîz ossu cial: Pea et pwels
* pea
* poyaedjes
### organes do mopliyaedje
* sistinme di mopliyaedje omrin
** tiesticule
** prostate
** vé
* sistinme di mopliyaedje femrin
** ovrece
** trompe del matrice
** matrice
** mozete

## 
* otopseye
* anapate
* texholodjeye (istolodjeye)
* coir del djin

## Pî-note