open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shabot

thumb|des shabots simpes
On **shabot**, c' est ene tchåsseure, pus viye ki les solés, fwait dins do "blanc bwès" u des "åbes ås shabots" : frinne, plaene, beyôle, evnd.

## Motlî
Li ci ki les taeye, di s' mestî, c' est on shabotî.

Li shabotî boute so on banc d' shabotî, k' on lome eto coixhe.

Li prumî ovraedje po fé on shabot, c' est li .

Après vént l' creuzaedje, pu l' plaenaedje.

El Holande, cåzu tertos aveut des shabots a ses pîs.

## Produjhaedje des shabots e l' Årdene

Les shabots d' Årdene estént bråmint pus féns ki les gros shabots des Flaminds. On les loyive a ses pîs avou on lådje corion d' cur. 

Gn aveut des viyaedjes ki n' fijhént k' ça, come Nåwinne u Li Nouve-veye-e-bwès.

Gn aveut les shabots d' femes, betchous å dbout, et les shabots d' ome arondis al betchete.

## Dins les belès letes e walon
Les shabotîs sont dins l' tite do roman da Joseph Calozet «E payis des shabotîs». Li mwaisse personaedje, Amand, va ovrer come shabotî al Nouve Veye-å-Bwès. 

C' est ç' viyaedje la k' est discrît dins «Des mestîs et des djins k' è vont» da Rodolphe Dedoyart.

## Avey
* Muzêye do shabot a Poitchrece-e-l'-Årdene

## Hårdêye difoûtrinne
* On tecse so les shabots 

## Sourdants
Shabotî

On **shabotî**, c' est èn ome di mestî ki fjheut des shabots.

## Ovraedje des shabotîs
Les shabotîs alént baraker dins les bwès après såjhon. I raminént les shabots å bon tins, etchaplés. U adon tos les djoûs, cwand ç' n' esteut nén lon:
:*C' est astok do tiene ki nos avans vnou planter nosse shabotreye pol boune såjhon (…); come ça nos reminéns nos shabots tos les djoûs, et n' pont awè d' tcheriaedje a payî.

L' ovroe des shabotîs si loméve on *'botike'''.

Dins les shabotîs, gn aveut des cis k' avént des ovrîs especialijhîs : les creuzeus et les plaeneus. Après, c' esteut sovint des femes ki fjhént les desséns sol shabot.

## Sicrijheu e walon k' esteut shabotî
Olivier Roynet

## Alére
* E payis des shabotîs (on roman da Djôzef Calozet).
* Les shabotîs del Nouve Veye, divins: Des mestîs et des djins k' è vont (R. Dedoyart & M. Francard).

## Sourdant
Plaijhante fén

Ene **plaijhante fén** (on a eto scrît on **plaijhant toumaedje di toele**; on l' dit cobén direk en inglès : on ***happy end***), c' est cwand ki, al fén d' on roman, d' on fime, d' ene pîce di teyåte, totafwait toûne bén po l' hero u l' heroyene.

Les floricontes ont todi ene plaijhante fén.

Bråmint des romantîs e walon, ey eto des scrijheus d' pîces di teyåte e walon ont ptchî d' emantchî des plaijhantès féns. Metans&nbsp;:
* Lucyin Somme
* Paul Depas
Lu P'tite Gazète

thumb|150px|Coviete do l° 30 (3inme limero dizo ç' lomaedje la)
thumb|150px|Coviete di l' ancyinne gazete dizo cogne A4 (l° 4, fevrî 2001)
**Li ptite gazete di Måmdiy** (*Lu P'tite Gazète*), c' est ene gazete e walon ki rexhe dispu 2007, eplaideye do Rweyål Club walon di Måmdiy. Ele mousse foû tos les troes moes.

## Mwaissès piceures
C' est ene gazete a môde di fotocopeye, dizo cogne A5.

Li limerotaedje a cmincî a 28, tot-z acontant les limeros do "*Bulletin de contact* do Club walon" kel gazete a replaecî. Ci-cial aveut cmincî e 2000.

## Contnou
Gn a ladvins : 
* des noveles et les anonces des raploûs del soce.
* del prôze nén racontrece.
* des tecses di belès letes.
* do scolaedje so l' ortografeye do walon.
* des croejhlés mots.

## Binamés ovreus
L' eplaideu responsåve, å cmince, ci fourit Walter Schröder.

E 2024, les mwaisses sicrijheus, c' esteut «Cuzène Janète», «Cuzène Fanny» et «Fré Albert».
Nî-Sint-Vincént-Sint-Mårtén

**Nî** (la-minme *Ni*, F. *Nil-Saint-Vincent-Saint-Martin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rifwait e 1812 avou les deus viyaedjes ki s’ lomént **Nî-Sint-Vincént** et **Nî-Sint-Mårtén** (la-minme : *a Maurté<SUP>n</SUP>*), rebané e 1977 avou Walin, el province do Roman Payis.

## Lomaedje et spotaedje des djins
Lomaedje : Nîlwès, Nîlwesse (F. *Nilois, Niloise*)
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nî

### Hamteas
* ås Hayetes (*aus Wayetes*, Fr. *Hayettes*)
* å Biermont (Fr. *Hodbiermont*)
* a Ni-Piroe (*Ni-Pireu*, Fr. *Nil-Pierreux*)
* a Spetche (Fr. *Spèche*) 
### Ôtès plaeces
* el Vå (*al vau*)
* Tour des Sarazins

## Djeyografeye
Nî est metou å miermitan del Beldjike. Gn a on monumint kel dit.

## Tuzance walone
* Valmy Féaux î a skepyî
* sicrijheu e walon : Denis Herache.

## Sourdants
Pénson

thumb|pénson des åbes, måye
Li **pénson** u **djoli moxhon**, c' est on moxhon xhufleu avou des bleuwès plomes sol tiesse et on gros betch. 

I nitèt dins dles tchabotes, et apicî les djetons dins les cortis.

On djonne di pénson si lome on taclin.

## Sôres di pénsons
### a l' après do xhuflaedje
Gn a trinte-shijh sôres di pénson, k' on ricnoxhe a leu xhuflaedje :
* vidiu : ki xhuflèt : 
** vîdiû, vîdieû, vîdië, vîdju, vridju
** crotchet vidju ! Ratchatcha vidiu ! vidiu Batiscucwi ! 
* récipiew
* Ritchitchi 
** Ritchitchi Batisse mayeur
** Ritchitchi Batisse craya
** Batiscadia 

### a l' après del dimorance
Gn a eto des sôres d' après wice k' i dmorèt, come li pénson des fagnes u fagnård.

### dins l' sincieus rindjmint
* Indjes des pénsons e sincieus latén : *[[tcheutche|Fringilla]]*, *Geospiza*, *Camarhynchus*, *Certhidea* et *Pinaroloxias*.
* pénson ricnoxhous e walon
** pénson ordinaire (pénson do payis, *Fringilla celebs*)
** fagnård (pénson d' Årdene, *Fringilla montifrigilla*)

## Sourdants
Jules Vandereuse

**Jules Vandereuse**, c’ esteut on rcwereu sol walon do payis d’ Tchålerwè. Eto on scrijheu (e walon, ey e francès sol foclore eyet les ôtes waloneus). Eto on fel bouteu pol walon.

Il a skepyî li 12 d' avri 1873 ey il a morou li 12 di setimbe 1958.

## Ouve pol walon
### come eplaideu
Onk des prumîs ovreus pol Tonea d' Tchålerwè, la k' il eplaida toplin des powezeyes et des tchansons e walon, foiravant di 1896 a 1899.

### come bouteu pol walon
Il aveut askepyî li prumire soce di scrijheus do Payis d’ Tchålerwè e 1898, et l’ batijhî *Les Wallons d’ Chârlèrwèt*. Mins l' soce n' a duré ki disca 1899.

Mimbe askepieu di l’ ALWAC e 1908 et prezidint disk' e 1938.

C' est lu eto ki mete so pî li «Federåcion walone literaire et dramatike do Hinnot» (li 19 di djun 1910).
 
### Come ricwereu
thumb|Live so Philippe Sclaubas, sicrît pa Emile Vandereuse
Dins ses rcweraedjes, pus tård, i cachive purade après les biyografeyes des scrijheus e walon. Inte di zels, li cene da Philippe Sclaubas.

Divant d’ morou, il a rashonné totes les tchansons da Djåke Bertrand, et ndè fé on live k’ a parexhou après s’ moirt. 

Il a eto rilevé les prumîs tecses des scrijheus e walon del province do Lussimbork. 

Tos ces studias la sont scrîts e francès.

### Come sicrijheu
Si prumire pîce di teyåte, «On drole di rindez-vos» (*In drole de rendez-vous*), ene comedeye d' èn ake, a stî creyeye li 15 di nôvimbe 1896. 

Après çoula, il a co scrît:
* Deus feyes a louwer (*Deux fies à louer*) (èn ake, 1899)
* Èn oxhea po deus tchéns (*In ocha pou deux tchéns*) (èn ake, 1890)
* Ene comere al lotreye (*Enne coumére à l'lotrie*) (èn ake, 1901)
* On consey a profit (*On conseil a profit*) (èn ake, 1902)
* El gåre civike di Foufgniye (*El garde civique di Fouf'gnies*) (èn ake, 1903)
* Leyon l' sôlêye (*Lèyon l'sôléye*) (èn ake, 1905)
* On djoû d' eleccions a Foufgniye (*In djoû d'élecsion a Fouf'gnies*) (deus akes, 1905)

On lyi doet ossu on redjårbaedje carolo do Tchant des Walons.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On studia so Djåke Bertrand, da Emile Vandereuse
* 

## Sourdants
Pectî fenicyin

thumb|
Li **pectî fenicyin**, c' est on pectî ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Juniperus phoenicea]]*

## Sipårdaedje
Tos les payis del Mîtrinne Mer, do Marok, Portugal disk' a l' Itåleye, li Tourkeye et l' Edjipe, so les montinnes di Liban, di Palestene, di Djordaneye et å Coûtchant di l' Arabeye sewoudite, dilé l' Rodje Mer. Eto so les iyes di Madere et les Canareyes. 

I crexhe purade ås bassès hôteurs dizeu l' mer, mins pout avinde les 2400 metes dins les montinnes di l' Atlasse.


El Hierro Sabinar.JPG|Crawieus pectî fenicyin ås Canareyes
Juniperus phoenicea foliage cones.jpg|pekets
Juniperus phoenicea.jpg|pekets
Juniperus phoenicea Ibiza.jpg|pekets
Esterhazy (Canada)

**Esterhazy** (ki s' loméve, å cmince, **[[Kaposvar]]**), c' est ene veye del Sascatchewane, å Canada.

C' est des maçons d' Djeve, aminés pa Jules-Joseph Pirot (k' î esteut priyesse) e 1907, k' î ont basti l' eglijhe.

On-z î djåzéve 17 langues. 

Djule-Djôzef Pirot î a morou et î est eteré.

## Sourdants
Vert betche-bos

thumb|vert betche-bos so ene rimouye a Lîssin
Li **vert betche-bos** (u **vert betche-på**, **vert betche-fier**), c' est on spwè avou totès vetès plomes, ene rodje calote et des noerès lunetes.

C' est l' pus grand des spwès.

 *[[Picus viridis]]*.


03 vgrue-10-11.jpg
Picus viridis MHNT ZOO 2010 11 162 HdB Miramas.jpg


## Spårdaedje
thumb|Dispårdaedje do vert betche-bos
End a dins tote l' Urope.

## Sourdants
Taekwondo

Li **Taekwondo** ("tchimin do pî et do pougn"), c' est èn årt marciå ki provént del Corêye, eyet ki ravize ene miete li karaté djaponès. Come si no corêyin el mostere, i s' adjixh do s' siervi d' ses mwins eyet d' ses pîs miernous po-z ataker ene sakî ou s' disfinde, avou ses mwins, ses bresses oudonbén ses djambes, ca bén k' on-z eploye dipus ses djambes ki dins l' karaté.

thumb|295px|Competicion di Taekwondo

Sacwants mwaisses volèt kel taekwondo rmonte a kéke 2000 ans. Po dire li vraiye, c' est seulmint gn a ene céncwantinne d' anêyes k' on pratike li taekwondo té k' on l' kinoxhe enute. Dispu les Djeus olimpikes di Seyoul (1988) eyet di Bårçulone (1992), li taekwondo esteut on spôrt olimpike di prezintåcion. Enute, c' e-st on spôrt olimpike di competicion.

Onk des egzercices les pus consecants, c' est do fé des *pumses* (*kata* el terminolodjeye do karaté). Les *pumses* sont-st ene shûte di mouvmints d' disfinse eyet d' atake: on fwait shonnance k’ on toursixh avou pluzieurs lûteus. On ls aprind par keur eyet les rfé et les rafé po-z amidrer si assene, esse pus ployant eyet pus roed, eyet mî mwaistri les diferins mouvmints.

## Hårdêyes difoûtrines
* Fédéråcion Catalane di Taekwondo
* American Taekwondo Association (ATA)
* Taekwondo Canada 
* Federåcion di Taekwondo do Tchili (WTF)
* Federåcion di Taekwondo des Canareyes
* Sicole di Taekwondo di Mendoza (Årdjintene) (WTF)
* Naeki - Sicole di Taekwondo do Tchili (WTF) 
* WebTKD : Taekwondo - le portail francophone
Uetersen

**Uetersen** () c' est on viyaedje almand, el Schleswig-Holstein, e l' arondixhmint d' Hamburg, metou sol.

## Data Uetersen

* Dimorants: 18.101 (2015)
* Sitindêye: 11,43&nbsp;km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 0&nbsp;m
* Pont l'&nbsp;pus bas: 6&nbsp;m

## Ôtès hårdêyes
li waibe oficire del veye de Uetersen (en almand)
George Staelens

thumb|e 2003
thumb|150px|e 2012
thumb|150px|e 2019
**Djôr Sfasie**, di s' prumî no **Mircea-George Sfasie**, pus tård eto **George Staelens-Sfasie**, pu **George Staelens**, c' est on scrijheu e walon et rcwereu so les lingaedjes (walon, roumin, lingaedjes gayels).

I skepia li 26 d' avri 1982.

Di s' mestî, i bouta al riçuvinne e-n èn otel. Il a studyî l' teyolodjeye et esse lomé diyake e l' Eglijhe vî-catolike. Pu ovrer come controleu ås tchmins d' fier.

## Ouve pol walon
Di nåcionålité rouminne (Zivenbork) å cmince, il a-st arivé el Walonreye e 2002. Il î a-st aprins l' walon bråmint pal voye do rfondou, et tot l' oyant dins sacwants viyaedjes do costé d' Cînè et d' Nameur.

Il a bråmint scrît so les sacwès del rilidjon.

Il a ratourné bråmint des såmes e walon. Et rmete li messe e rfondou. Si a-t i bouté so les priyires del vesprêye. 

I scrît pol Rantoele gazete, eyet fé des waibes e walon. Si boute-t i eto ene miete sol wikipedia e walon. Lanawaire, il a-st ataké on roman e walon, Gabriyel eyet Gabriyel.

E 2021, il eplaida on corwaitaedje do rfondou walon, et atåvlé ene tote novele ortografeye, enimådjeye dins l' ratournaedje del lete Sint På ås Romins. Li live, c' est «Ké rfondou walon po dmwin».


Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Sfasie Staelens.JPG|å strimaedje di Gabriyel eyet Gabriyel
Gabriyel eyet Gabriyel sitrimaedje Djôr.JPG|item est i, ki dicåçtêye on live


## Corwaitaedje di ses ouves
Dins ses scrijhaedjes, i va rcweri voltî dins les motîs walons des vîs mots waire siervous. Si askepeye-t i tofer des noûmots.

## Ôtes sicrijhaedjes
E 2019, i scrît on live so l' etimolodjeye do roumin, et mostrer les rapoirts avou les lingaedjes gayels.

## Hårdêye divintrinne

## Hårdêyes difoûtrinnes
### e walon, so l' Aberteke
Ses pådjes so l' Aberteke
* Pådje moennrece des scrijhaedjes da Djôr Sfasie 
** Bokets do roman "Gabriyel eyet Gabriyel"
** Responda da Djôr Sfasie 
** Li messe e walon
** Priyires po les messes e walon
### e walon, ôte pårt
* Li waibe da Djôr Sfasie so les priyires liturdjikes e walon
* Waibes des priyires del vesprêye :
** Prumire priyire del vesprêye des dimegnes
** Deujhinme priyire del vesprêye des dimegnes
** Priyire del vesprêye des londis
* Waibe-blok so les såmes (psåmes) e walon

### pådje so l' etimolodjeye do walon
* Rapinsêyès etimolodjeyes

### estudia sol roumin
* Live so l' etimolodjeye do roumin

## 
* 
* 
* Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Djôr Staelens avou l' accint d' après Nameur pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Etimolodjince

L' **etimolodjince**, c' est ene tecnike des linwincieus, la k' i saynut di rtrover l' sourdant d' on mot (si **[[etimolodjeye]]**) d' on lingaedje d' asteure, dins les mots d' on lingaedje-tåye u d' on lingaedje vijhén.

Li linwincieus ki s' end ocupe si lome on (ene) **etimolodjisse**.

L' etimolodjeye n' est nén ene syince (Claude Hagège). Pacô, les idêyes d' èn etimolodjisse polèt esse disdijhowes d' èn ôte. 

## Motlî
Li bodje do mot sourdant si lome èn **[[tayon-bodje]]**. 

Les mots sourdants do lingaedje-tåye ont stî scrîts (sovint avou l' latén) u nén (gayel, francike). Dins ces cas la, on dit k' l' etimon est erî-rfwait. Si poite-t i poite ene sitoelete divant lu.

A costé di l' etimolodjeye sincieuse, gn a eto sovint çou k' on lome des fåves etimolodjikes.

## Hårdêye divintrinne
* Etimolodjeye do walon
Hubei

thumb|200px|right|Province do Hubei
Li **Hubei** (湖北, pinyin húběi - « Nonne del Lake »), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Wuhan. 

Elle a-st ene sitindêye di 185.900 km² po 60.160.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Biarin (veye)

**Biarin**  (on djheut eto : *Bièrin*; F. *Beauraing*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.

* Limeros del posse : **5570** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : ** D 96 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et Spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Biarinî, Biarinresse; (F. *Beaurinois, -oise*)
** Sipotaedje : les Torteas (*Tortias*).
** Rime-rame : Biarin, c' est bea (*bia*), mins c' est rén (*rin*).

## Rilidjon

Raparexhaedje di l' Aviedje a 5 efants inte li 29 di nôvimbe 1932 eyet li 3 d' djanvî 1933. Dispu don, Biarin a divnou on cinte di pelrinaedje catolike.

Sapinse Johan Viroux, i gn a tenawete des messes e walon a Biarin.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Augustin Vermer
* Serge Blondiaux

### Biarin dins les belès letes e walon
On djåze do pelrinaedje a Biarin dins ene des noveles di Doze femes et adon, dins l' ramexhnêye-muroe Doze omes.

## Sourdants
Indouwisse

L' **indouwisse**, c' est li prumire rilidjon di l' Inde. C' est l' troejhinme pus grande rilidjon après les crustins et les muzulmans.

## Mwaissès creyances
A l' årvier des rlidjons monoteyisses, ele ni croet nén a on Bon Diu k' est ådzeu did tot. Mins purade a ene foice k' est dins l' nateure. 

Pal voye do retchårnaedje, les djins vont esse riscompinsés u punis po leus faitindjes u leus bounès accions dins ene di leu veyes. S' il ont stî bons ådla, il arivront å Nirvana, ene miete li minme atuze kel cene do Paradis.

L' indouwisse est eto rashîd so l' sistinme sociå des casses. 

## Tecses sacrés
Les tecses sacrés d' l' indouwisse sont scrîts e sanscrit, on lingaedje indo-uropeyin.
Anhoui

thumb|200px|right|Province do Anhoui
Li **Anhoui** (安徽 *ānhuī* — « **[[Anqing|An]]**qing-**[[Houizhou|Houi]]**zhou ») : c' est ene province del levantrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Hefei. 

Elle a-st ene sitindêye di 139.400 km² po 64.610.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / Wu eyet li Houi.
Yebe di coixheure

Li **yebe di coixheure** (u **cråsse raecene**; u **orayes-d'-ågne** u **oraye-di-bådet**, u **linwe-di-vatche**, c' est ene yebe ås maladeyes, ki médeye les coixheures.

 *[[Sedum purpureum]]* u *[[Symphytum officinale]]*

 cråxhulacêyes

*Li yebe di coixheure est diferinne del [[foye di coixheure]].*

## Sourdant
Glossaire de La Gleize

thumb
Li **motlî deL Gléjhe** ki s' vraiy no, c' est ***Glossaire de La Gleize***, c' est on motî walon francès sicrît pa Louis Remacle, ey eplaidî dé l' SLLW e 1980.

Il est rprins sol limero **[E2]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Contnou
I n' riprind nén tos les mots d' on motî normå, mins djusse les cis k' i gn a ene sacwè di speciå a dire, åd fwait di l' eployaedje u do prononçaedje al Gléjhe. C' est don puvite on motlî.

Al fén do live, gn a eto totes sôres di fôrmuletes, rime-rames d' efants, note di foclore, evnd..

##
Li Gléjhe-dilé-Stoumont

thumb|Tot l' viyaedje
**Li Gléjhe** (la-minme *Lu Gléhe*; dins ene fråze: **aL Gléjhe**;  *La Gleize*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Stoumont, el province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4987**
** davance : **4981**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 39**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje djins : Gléjhî, Gléjhresse; (F. *Gleizois, se*)

## Avey
thumb|Potale e Briyeu
Potale dins on tchinne e Briyeu.

## Tuzance walone
* Payis da Louis Remacle
* Motî del Gléjhe (E2)
* «Li pårler deL Gléjhe» (E8)

## Sourdants
Jeannette (Pensilvaneye)

**Jeannette**, c' est ene veye del Pensilvaneye ki s' a diswalpé åtoû d' ene veulreye basteye e 1889.

Gn aveut bråmint des ovrîs d' Djumet k' î ont stî bouter. Paski gn aveut pupont d' ovraedje el Walonreye après les bardouxha d' 1886. 

El volént lomer "New Jumet", mins c' est "Jeannette", li ptit no del feme d' onk des mwaisses veultîs, k' a stî ritnou.

Jeannette a-st eto on park di djeus, *Oakland Park*, drovou e 1896.  

## Sourdants
Yebe ås rates

thumb|tote li plante
Li **yebe ås rates**, c' est ene plante k' on mete voltî dins les cortis po fé såver les rates. Ele pout divni on ptit bouxhon. Come totes les ufôres, elle a-st on fås laecea dins ses montants.

No e sincieus latén : *Euphorbia characias*.

Famile : uforbacêyes.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "yebe ås rates", alez s' vey e [[:Wikt:yebe ås rates|splitchant motî]].*
Ralî Dacår

thumb|Mape des trevåtchîs payis; en orandje, djusse on côp, e 1992
Li **Ralî Dacår** (u, tot biesmint, li **Dacår**), c' esteut on ralî d' otos et d' motos d' coûsse k' a stî disputé di 1978 a 2007, et ki s' atchivéve cåzu todi a Dakar e Senegal.

Å cminçmint, i cmincive a Paris, et s' lomer **ralî Paris-Dacår** pu cwand i n' pårteut pus d' Paris, li **Ralî eviè Dacår**.

Il a stî metou so tchmins pa Thierry Sabine. 

Il a stî aresté e 2008, a cåze di risses di terorisses el Moritanreye. Pu ricmincî e 2009 e l' Amerike nonnrece.

## Ritcheyaedje economikes
A costé do spôrt, li ralî eviè Dacår rapoirtéve eto des liårds a totes sôres di cwårtîs d' l' economeye. Dins les payis k' i trevåtchive (Espagne, Portugal, Marok, Aldjereye, Libeye, Mali, Nidjer, Moritanreye, et co ds ôtes), et dins les payis la k' on-z aprestéve des otos et motos. 

## Risses do ralî eviè Dakar
Å cmince, gn aveut co pont d' GPS. Adon, les coreus si plént piede dins l' dezert come po rire. E l' Årdjintene, on trevåtche des grands paxhis sins ene seule djin. Si on s' piede, on pout tourner lontins sins ritrover s' voye.

So 29 edicions, i gn a dedja yeu 47 moirts. 

Portant, li ralî passa pa des côps dins des payis k' i gn aveut co des gueres, come li Sara coûtchantrece.

## Wangneus do Dakar
Stéphane Peterhansel

## Sourdants
Djentene

**Djentene** (la-minme, *Djèn'tine*, F. *Gentinnes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåsse, el province do Roman Payis.

## Lomaedje
Lomaedje des djins : Djèntinî, Djèntinresse; (F. *Gentinnois, -oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Djentene
* Altea (*Altia*, Fr. *Altiaux*)
* Al Hôte Heuvå (Fr. *Haute-Heuval*)
 
## Avey
Vî molén (a l' aiwe) ki toûne co. 

Il a siervou, e 2005 / 2006, å tournaedje d' on fime k' on î djåze et tchanter e walon.

## Sourdants et pî-notes
Rime a disti

Ene **rime a disti** u on **rima å «dit-st i»** u on **disti-rima**, c' est ene sôre di sapinsté, ene miete come on rima ås ptits nos.

Ele pout eto siervi d' rime-rame d' efant.

C' est ene istwere racontêye avou tote sôres di djins ki cåznut. Leu parole, c' est l' prumî vers. Ele rime avou leu no, å deujhinme vers.

Pacô, come dins l' egzimpe di dzo, c' est deus djins, ene ome ey ene comere, k' on n' dit nén leu no.

## Egzimpe
:*Dou vass ? dit-st i
:*Å for, dit-st ele
:*Cwè fé ? dit-st i
:*Del tåte, dit-st ele
:*Po kî ? dit-st i
:*Por mi, dit-st ele
:*Dj' end årè ? dit-st i
:*Neni, dit-st ele
:*Pan, dit-st i
:*Ay, dit-st ele
:*Dj' end årè ? dit-st i
:*Oyi, dit-st ele

## Diyalectolodjeye
Cåzu tote li Walonreye mete li loyén "dit-st i"; mins les payis a l' aschate do gåmès et do tchampnwès (Bive, Ofagne) èn sievnut nén li lete di beloyance «»
:*Ça n' nous vin.rot ni mau
:*Dit-i l' Gros dou Chauveau.

#### 
* Sacwants rimes a disti 
* Categoreye so Wikisourd

## Sourdants
Såvadje cécoreye

thumb|Adjinçna del såvadje cécoreye
Li **såvadje cécoreye** u **salåde des tchamps**, c' est ene plante, foirt corante, ki crexhe ene des prumires å bontins, el Walonreye. 

 *[[Taraxacum vulgare]]* u *[[Taraxacum officinale]]*. Mins sincieuzmint, ci n' est nén ene seule plante, mins sawantès plantes foirt vijhenes.

 sitoelacêyes

## Motlî
### e walon

Li plante a sacwants bråmint des lomaedjes diferins:
*  (**'), [[pixhåde-e-lét]]
* 
* ,  (come li [[florin (manoye)|manoye holandesse]]).
* 
* , , 
* 
* 

=== dins les lingaedjes vijhéns ===
* [[francès]] : **' (mins "pixhelét", e walon, c' est sovint ene ôte plante).
* inglès : *common * (calcaedje di «»).
* ripouwaryin et lussimbordjwès des Redîmés payis : *Latzen* Butgenbach, *Hondsbloûm* (Montenau, come nosse «»), *Soûrmelk* (al Bôr, ca ele fwait suri l' laecea), *Ossetern* (Rete).
* lussimbordjwès : *Tsikriyen* (Sint-Vit)., *Pissblume* (come nosse «») et des ôtes nos..

thumb|Salåde des tchamps crexhowe so on hourlea d' grand-rote

## Discrijhaedje
Ele florixh djaene, avou l' montant del fleur come ene buze, avou on laecea dvins. Cwand les fleurs souwèt, ele fijhèt ene ronde bole avou tos **ploumions** ki volnut evoye.

## Uzaedjes

### Amagnî
Les salådes des tchamps si magnnut come salåde cwand ele sont totes pitites, dj' ô bén divant ki l' montant al fleur ni vegne. Va bén avou des oûs cûts deurs (î radjouter on filet d' vinaigue).

On ndè pout fé eto del sope, avou des djonnès cxhådes, metans. 

Si magne ossu e djotlêye come dins l' toufaye gåmesse.

Elle est ritche e vitamene A, vitamene B eyet vitamene C.

### Come yebe ås maladeyes
* On dit ele fwait "rnovler l' sonk".
* Fwait pixhî, did la si no e francès. Adon, ele sogne les rnos eyet l' vexheye.

## Come måle yebe
Li salåde des tchamps, c' est ene plante foirt voltrûle. Ele pout crexhe so les hourleas, dins les pavêyes, dins les craeyes des meurs. Ele pout dismantchî les pavés. Adon, el fåt fé crever. Dins les cortis et so les rmouyes, elle est rwaiteye come on crouwå.

## Dins les floricontes

Gn aveut ene djonne feye ki s' porminéve dins les tchamps, disbåtcheye. Paski pocwè ? Leye, ele veyeut voltî on djonnome, mins lu n' l' acontéve nén.

Ele prinda e ses mwins ene bole di pixhelét e sminces. C' est ene tote ledjire sacwè, come ene bouyete di såvlon, k' on voet houte. Li djonnete somadje on grand côp, et les sminces si dislaxhnut. On måvi, temoen del sinne, lyi dit : 

- I n' dimeure k' ene simince : vos vs mareyroz dins l' anêye.

Et l' miråke s' a fwait.

## Sourdants
Les plantes dans le parler, l'histoire et les usages de la Wallonie malmédienne

thumb|coviete
Li **live so les plantes do Payis d' Måmdiy**, ki s' vraiy no, e francès, c' est ***Les plantes dans le parler, l'histoire et les usages de la Wallonie malmédienne***, c' est on live sicrît pa Joseph Bastin.

Il a stî eplaidî dins l' coleccion «Nos dialectes» (c' end est l' limero 8) e 1939.

Il est rprins come rahouca **E9** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
* Adrovaedje (pp 7-10)
* Esplikêyes (lives riwaitî, acourtixheures des nos d' viyaedje) (pp 11-15)
* Tchaptrê l° 1 : Åbes
** Bwès et bouxhnisses
** Åbes des bwès (pp 31-51)
** Åbes ås fruts (pp 52-57)
...

## Sacwantès plantes situdieyes pa Bastin et dedja so Wikipedia
* amanite towe-moxhes
* dårnale
* reton
* såvadje cécoreye
* tchitchoûle

## Shuvance
Bråmint des dnêyes e walon ont stî rmetowes divins l' live «Dès-âbes èt dès yèbes d'âtoû dès Fagnes». Divins ci-ci, gn aeto toplin des dnêyes qui Bastin esplike e francès k' ont stî rmetowes e walon.

## 
*
Joseph Bastin

**Joseph Bastin** a skepyî a Faimonveye li 8 di decimbe 1870. Si esteut i di nåcionålité prûssyinne. I mora li li 5 d' awousse 1939 (adon, il aveut l' nåconålité bedje). 

C' esteut on diccionairî do walon.

Il a scrît li motlî d' Faimonveye, tot rcuvant des racsegnes, inte des ôtès djins, da François-Joseph Toussaint.

On lyi doet eto li live so les plantes do Payis d' Måmdey.

Il esteut eto mimbe di l' Academeye Rweyåle di Langue et Literateure francesse de Beldjike.

Di s' mestî, il esteut curé.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje come mimbe di l' Academeye Rweyåle di Langue et Literateure francesse de Beldjike (e francès)
Plante diyoyike

Ene plante diyoyike, c' est ene plante la k' les organe måye sont so on stok et les organes frumeles so èn ôte.

Adon, po bén fé, i fåt k' gn åye des insekes ki poirtexhe li polen d' ene plante a l' ôte pol mopliyaedje.

## Egzimpes di plnates diyoyikes
* pålmîs
* caroubî
* houbion
Mopliyaedje (biyolodjeye)

Li **mopliyaedje**, c' est l' ådjeu d' ene vicante sacwè di fé des ôtès vicantès sacwès, come leye.

## Hårdêyes divintrinnes
* Plante diyoyike
* Mopliyaedje des bovrins
Antikité

[vignette|On portrait d' [Lucyin d' Samozate, on rlomé oteur grek del termene.]]
L' **antikité**, c' est ene termene istorike des Payis d' Urope, ki va d' a pô près 3000 dv. Dj-C. a 400 après Dj-C.

## Referinces eyet sourdants
Rabozêye

* Rabozêye-dilé-Saive
* Rabozêye-dilé-Wande
* Rabozêye-dilé-Bayonveye

----
* "Rabozêye" e splitchant motî
Pixhlote (toponimeye)

Ene **pixhlote**, c' est on tot fén filet d' aiwe, ki sourd d' ene rotche, et s' va vudî en on ri.

Li mot rvént dins sacwants no d' plaeces del Walonreye.

* Monbiåd : (F. *Pisselote*)
* Såtou : hamtea del Pixhlote (F. *Pisselote*)
* Transene : Al Pixhlote (*Pichlote*)

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pixhlote", alez s' vey e [[:Wikt:pixhlote|splitchant motî]].*
Ri (aiwe)

[thumb|Ri a [Blanke-Oraye]]
On **ri** (on dit eto : on **rew**, on **bî** ou, astok des Flaminds, on **bek**), c' est ene corante aiwe, nén foirt lådje, ki cmince sovint a on sourd, et s' maxhî a ene pus grande aiwe.

*Li mot "ri" intere dins bråmint des [[ri (toponimeye)|nos d' plaeces del Walonreye]].*

## Motlî
On ri pout rçure ene pus ptite aiwe ki lu, on **rixhot** (on dit eto : on **rixhea**, on **rouwå**). Ubén des co pus ptites k' on lome cobén des pixhlotes.

## Sourdant
Velo ås troes rowes

On **velo ås troes rowes** (on dit eto ene **biciclete ås troes rowes**), c' est ene biciclete avou deus rowes padrî, et ene padvant.

C' est, aprume, on djouwet d' efant. Adon, les pedales ki fwaiynut avancî l' indjén sont sol rowe di dvant.

Mins gn aveut eto, å cmince, des vîs velos d' grandès djins ås troes rowes.
Biciclete

Ene **biciclete** (on dit eto on **velo**), c' est on rôlant éndjin, avou deus rowes, ki tournèt pal foice des djambes, ki fwaiynut tourner l' rowe do pedalî.-

## Motlî
Ôtes lomaedjes des velos :  ås rowes, tchivå ås deus rowes, , .

## Istwere
Les bicicletes ont cmincî a-z ariver el Walonreye diviè les anêyes 1890. Dins les ptitès stroetès voyletes des viyaedjes d' adon, elle estént rwaiteyes come des riskeusès éndjoles.

Les coûsses di velo ont cmincî diviè les anêyes 1910. Les velos des coreus la s' lomèt des velos d' coûsse.

## Sôres di velos
vignette|Des djins qui s' e vont a velo coûtchî.
Solon l' uzance ki les djins font d' leu biciclete, il egziste co bén ene kiriyele di sôres di velos : des bicicletes å troes rowes po les ptits efants, des velos coûtchîs qui permetnut daler pus vitmint k' ene simpe biciclete, des velos qui s' polenut pleyî po les mia pougnî, des bicicletes a l' electrike, des velobikes (velos ki nos plans cåzu raler ewou ç' ki nos vlans avou), et tchik et tchak...

## Pîces del biciclete
* vignette|Dins les grandès comenes, ça arive ki des soces metnut des velos parkés dinsi po k' les cis k' ont èn abounmint å siervice polnut uzer, al plaece d' end aveur onk amon leu måjhone.li rowe, avou l' moyoû, li djante et les rais u reyons; les pneus avou l' tchambe-a-y-air u les boyeas (bweyos).
* les wåde-broûs
* li pedalî avou les pedales; li ptit et l' grand platea (so les velos d' coûsse).
* les frins, avou l' cåbe et les patins
* li cåde
* li poite-bagaedjes
* li tchinne avou on wåde-tchinne; kécfeye on derayeu
* li sele.
Ri (toponimeye)

thumb
**Pådje do mot "ri", ses parints et ses [[sinonimeye|Piron-pareys]] el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot ri, ses parints (rixhea, rixhot) et ses sinonimes (rew, bî, bek) dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## ri come disterminé
* Almå : li ri des Glands
* Gomzé : li ri d' Mosbeu

## ri come disterminant
* Rotchô : Al boutche do ri

## ri en aplacaedje tîxhon

* Francortchamp : Parfonri
* Rotchô : a Dévinri
* Rudû : Setchri
* Vådcêye : Bergnonri

## rouwå
* Eriyå: hamtea di Brå-dlé-Lierneu
* Loncmindje: li rouwå (fr. le Rouwa)

## bî
* Transene : Bî del Faloejhe.

## bak, bek, bach
* Baclinne
* Lutrubwè (*Lauter Bach*)
Bayonveye

Bayonvèye [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F.   Baillonville, rebané avou 5377 Some; limero diyalectolodjike: [D 62]; vî limero del posse: 5413

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bayonveye
### Hamteas
* Rabozêye

## Tuzance walone
Simon de Harlez, onk des prumîs waloneus, esteut signeur di Rabozêye.
Vî francike

:*[[Francike|Discramiaedje des årtikes a vey avou l' francike]]
Li *'vî francike** c' est l' [[moirt lingaedje]] cåzé pa les [[Francs (peupe)|Francs]]. I rshonne li pus å [[flamind]] d' asteure.

C' esteut on lingaedje [[tîxhon]].

Côde ISO : ISO 639-3: **frk'''

Li vî francike a dné sacwants lingaedjes d' asteure. Mins il a eto leyî bråmint des bodjes etimolodjike dins l' francès, dins l' walon et dandjreus dins les ôtes lingaedjes d' oyi.

## Hårdêye divintrinne
* Etimolodjeye francike
Tambrize

**Tambrize** (F. *Stambruges*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Béleul, el province do Hinnot.
* Limeros del posse :
** asteure : **7973**
** davance : **7980**
* Limero diyalectolodjike : **A 60**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Ate
* Lingaedje do payis : picård.

## Rilidjon et creyances

Tchapele Notru-Dame å pousse avou l' åbe å clås et les esvotos pindous après.
Viyé-l'-Alou

**Viyé-l'-Alou**, (la-minme, *Vilé-l'Olu*, F. *Villers-la-Loue*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Méch-divant-Vierton, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6769 **
** davance : **6752**
* Limero diyalectolodjike : **Vi 32**

* Arondixhmint : Vierton

* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje :Viyirî, Viyiresse; (F. *Villersois, -oise; Villers-la-Louais- -aise*)
** Sipotaedjes :
*** Les Leus
*** Les Camoussès (tchamossîs).

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a [[:Wikt:Viyé|Viyé]] et a [[:Wikt:alou|alou]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Viyé-l'-Alou
### Hamteas
* Hondregni (F. *Houdrigny*)
* Bertchîwé (*Bertchîwèy*, F. Berchiwé)
### Ôtès plaeces
* Li findreye (*la fandrîe*)
* A Grihire.

## Tuzance gåmesse
Sicrijheus e gåmès : 
* Hélène Burquel, k' a skepyî a Hondregni.
* Albert Colard est did la.

## Sourdants
Fråzlete rahoucrece

thumb|Kékes egzimpes
Li **fråzlete rahoucrece** u **fråzlete aloyeye å no**, c' est ene fråzlete k' esplike on no (u on prono), et k' î est raloyeye på prono rahoucrece "".

:*L' ome *'ki va vni**, c' est l' galant di t' feye.
:''C' est todi l' aiwe **ki doime** ki neye.
:''L' oto k' dj' a tchoezi, c' est ene djaponesse.
:''Li çmintire **k' elle î so les tombes va tos les semdis**, c' est l' aite di Robiemont.

[[Imådje:Wa scole fråzlete aloyeye no.webm|thumb|center|Comintåres so les cwate prumirès fråzes do tåvlea]]

== Acoird do viebe dins ene fråzlete rahoucrece ==
Si li prono rahoucrece e-st on sudjet, li viebe del fråzlete rahoucresse si pout todi mete al [[3e djin do singulî]].
:''C' est mi k' **est** mwaisse.
:''C' est mi ki **s' **brouye.
:''Vos ki, cacame, **vént** s' ashir so li ptit xhame (del twelete),...
:''Lu k' **est** todi l' prumî po rouscayî, ...
:''Nozôtes ki **va** tos les djoûs å bwès, on ndè trouve waire, di magnåves tchampions.
:''(a deus comeres) Vozôtes k' **est** si målureuses.

Djusse les rwaitants sont metous å pluriyal :
:''C' est les pompîs k' **ont** dvou spiyî l' vite

== Sacwants adjinçnaedjes rimarcåves ==
[[Imådje:Obama Bush Schoovaerts-Mahin.jpg|thumb|emantchåjhe rimarcåve avou dobe «ki»]]
* ''C' est mi **k**<nowiki/>' i fåt k' i våye.''
* ''Les cenes **ki** gåtèt, di pemes da Birdjite, dji fwai ene compote avou.''
* ''C' e-st e m' barake K' on voet si dj' blague ! Djans k' on-z inteure Les cis **k'** sont-st amateurs.''

== Adjinçnaedjes coinreces ==
Sol [[Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|Payis d' Lidje]], l' [[emantchåjhe]] del fråze si voet ossu a môde francesse (avou des pronos come «» et totes sôres di [[dvancete]]s divant).
:''D'on pô â lon, i vèya one putite blâmêye, ***atoû du kéle*** djåzint treûs bièrdjîs.'' (D'on pô å lon, i veya ene pitite blamêye, **ki** troes bierdjîs djåzint **ttåtoû''').

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li fråzlete rahoucrece dins li ptite croejhete
*  Li Li fråzlete rahoucrece dins l' Waibe del Croejhete walone

## Sourdants
Prijhon

[thumb|Prijhon d [Termonde]]
thumb|Yoyo d' Nameur
[thumb|Dins ene BD da [Raboulets (gazete éndjolike)|Raboulets, on poleut ricnoxhe li yoyo d' Nameur]] 
Ene u on **prijhon** (on dit eto : ene **prijhnire**, ene **pote**, ene **gayole**, èn **amigo**), c' est ene plaece la k' on ressere les djins k' ont stî djudjîs po-z esse reclôs.

On dit eto "aler al **cadje**, å **violon**, al **viole**, al **piole**, å **yoyo**".

Li ci (cene) k' î est reclôs, on l' lome on **prijhnî** (ene **prijhnire**). Li ci ki boute låvå si houke on "wårdeu d' prijhon" ("ene wårdeuse di prijhon").

## Sôres di prijhons
* amigo des tchampetes : Les tchampetes avént l' droet d' aveur ene pitite plaece po resserer onk k' il avént ramassé. Sovint, metowe djusse astok di leu buro, al måjhon-comene. 
:*C' est ene pitite plaece di cwate pîs cwårés. Les bidons sont raminés a leu pus simpe espression: ene [[bedire]] et on [[xhame]].*.
* prijhon militaire
* camp po les prijhnîs d' guere
* camp d' concintråcion
* penitincî : prijhons po les mineurs

## Sacwants prijhons del Walonreye
* Lantin
* Andene
* Nameur
* Måtche-el-Fåmene

## Hårdêyes divintrinnes
* Margougnaedje des prijhnîs
* ''Prison'' biesse, ene videyo mocrece do fouyton amerikin "''Prison Break''

## Sourdants
Sonk walon (roman)

thumb|coviete
**Sonk walon** (*Sang walon*), c' est on roman e walon sicrît pa Félicien Barry ey eplaidî a Tchålerwè e 1945.

## Rascourti
C' est l' shûte di Leyon Cranasse, tchampete pa amour, avou les minmes personaedjes : Leyon k' a divnou li djinti tchampete di Merlimpont, on forveyou viyaedje. Clådimir, si pårén. Et po fé li måva personaedje : Constant do Tokeu, k' aveut stî al piole dins l' roman di dvant, mins k' a tot fwait s' tins d' prijhon et ki rarive a Merlimpont å cmince do live.

Li spoûle si passe e 1944, la k' on ratind l' liberåcion. Mins les tins sont deurs, veyanmint ki les Boches ont egadjî les gåres walons, des Walons ki fwaiynut avou zels. I ramassèt les djonneas, minme les soténs d' famile et les maryîs, po les evoyî al Werbestele. Come di djusse, Leyon Cranasse å grand cour va catchî des refractaires. Gn årè-t i ene cwand minme ene plaijhante fén ?

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On boket do live e scrijhaedje del mwaisse modêye
* Minme passaedje e rfondou (so l' Aberteke)
Derbu

Li grand **Derbu** (F. *Durbuy*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

C' est l' pus ptite veye del Waloneye.

[thumb|l'Aiwe d'[Aiwe d' Oûte|Oûte avou, å lon, l' tchestea]]

## Ban d' Derbu
Asteure, tos les viyaedjes sont metous onk valant l' ôte, cial, sorlon les ancyins ptits bans.
* Derbu (veye)
** Bohon
* Barvea-so-Oûte
* Binde 
** Djenret
* Borlon
* Boumål-so-Oûte
** Djuzinne
** Herbet
* Grande Han
** Les Eneyes
** Pitite Han
* Hé
** Inåne
* Izire
** Fermene
* Seton
** Pålindje
* Tohogne
** Hermane
** Les Houmårs
** Longveye (Tohogne)
** Verlinne (Tohogne)
** Wår
* Viyé-Sinte-Djetrou
* Werisse
** Moirveye
** Opagne

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
René Brialmont end a-st eplaidî ene antolodjeye: c' est «Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu»

Jean-Pol Pirson esteut d' Opagne.

### Teyåte e walon
thumb|djouwaedje d' ene pîce a Opagne
Rilomêyès dramatikes a Djenret («Djennèrèye») eyet Opagne (Les échos de la pierre Bayard). 

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Pol Pirson avou l' accint d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Bouxhe (toponimeye)

**Pådje do mot "bouxhe" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot "bouxhe" et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bouxhe" et ses parints, alez s' vey e [[:Wikt:bouxhe 1|splitchant motî]].*

## Bouxhe
* Beafayi : a l' Bouxhe (Fr. *à la Bouxhe*)
* Li Trô : rowe del Bouxhe (Fr. *rue de la Bouxhe*)

## Bouxhreye
* Al Bouxhreye (*al Bouh'reye*, Fr. *La Bouxherie*)

## Bouxhon
* Ôdeu :  Bouxhon (*Bouhon*,  Fr. *Bouxhon*)
* Ricogne : Bouxhon Mårtén (*Buchon Mârtin*, Fr. *Buisson Martin*)

## Bouxhêye
* Fraiteure : Al Bouxhêye (*al Bouhêye*, Fr. *Bouhée*)

## Sourdants
Esvoto

Èn **esvoto**, c' est ene plakete ahavtêye a on meur d' ene eglijhe u d' ene tchapele, ene posteure, ene imådje u tolminme kéne ôte sacwè metowe a ene plaece k’ on î dmande des gråces a on sint (dins l' catolicisse) u a on diè (dins les viyès rlidjons) pol rimerciyî d’ aveur egzocî on veu.

Gn a eto des esvotos agritchtés a des åbes ås clås, come a Erciye u a Tambrize.

On pout eto mete des esvotos sol måjhone u dins l' corti d' on rbouteu po-z aveur sitî rweri d' ses mwins.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "esvoto", alez s' vey e [[:Wikt:esvoto|splitchant motî]].*

## esvotos catolikes

## esvotos dins les viyès rlidjons

## esvotos di rwerixhaedje


Image:Stambruges Ch1JPG.jpg|esvotos a Tambrize
Image:Belfontinne-dilé-Bive grote esvoto.jpg|Esvoto a sint Furzi, a Belfontinne-dilé-Bive
Image:Verauduno et Incionae Luxembourg MNHA.jpg|Esvoto romin trové el Grande Dutcheye (avou les mots "ex voto")
File:Pwès esvotos toprès.JPG|Esvotos a Pwès-Sint-Houbert
Georges Brassens

[thumb|Djôr ki sene pol [José Schoovaerts|Raboulteu-a-vni (1954)]]

**Georges Charles Brassens** (riwalnijhåve *Djôr Brassinse*) a vnou-st å monde a Sete li 22 d' octôbe 1921.

Il a morou a Saint-Gély-du-Fesc li 29 d' octôbe 1981.

C' esteut on scrijheu tchanteu compôzeu e francès.

## Ses tchansons e walon
Bråmint di ses tchansons ont stî rprinjhes ezès mancîs lingaedjes. 

Emey zels, "L'Auvergnat", redjårbé e walon pal Julos Beaucarne et co ds ôtes.

Ene dijhinne di tchansons ont eto stî rmetowe e walon pa Flipe Antoenne po esse tchantêyes pa Mimile. Inte di zeles «Èm vî Leyon» ("*mon vieux Léon*") eyet «Mizere di mi» ("*Putain de toi*").

Al dimande di Bruno Picard, Lucyin Mahin a redjårbé ene troejhinne di tchansons, foirt libmint, inte di zeles «Li paraplu» ("*le parapluie*") et «Li måva byin ki s' a rpinti» ("*le mauvais sujet repenti*").

## 
* Redjårbaedjes e walon di des tchansons da Djôr Brassinse
Albert Einstein

thumb|Foto publiyeye po l' moirt d' Einstein (avri 1954)
**Albert Einstein** (riwalnijhåve *Albert Echtinne*), c' esteut on fizicyin almand (mins k' a yeu eto les nåcionålités swisse ey estazunyinne), conoxhou lådje et lon po-z awè trové li rapoirt inte li masse (pwès) et l' exhowe (enerdjeye) d' ene sacwè fizike.

## Fôrmule da Einstein
C' est l' rilomêye fôrmule «e = mc2», la ki «c» riprezinte li vitesse del loumire.

## Dins les belès-letes e walon
C' est onk des personaedjes del pîce «Li creyåcion do monde» da André Mottet, la k' i rprezinte li grand professeur ki mete si ptit grin d' sé po mî comprinde les racontaedje del Djeneze.


Creyåcion Bardot Einstein.png|ki scole Birdjite Bardot
Creyåcion Armand Einstein.png|i va espliker li creyåcion del lune


## Pî-note
Djoûdjissu

[thumb|Dessén da [José Schoovaerts marké «djudo», ki c' est purade do djoûdjissu]]

El **djoûdjissu** u **djoû-djitsou** (e djaponès, "柔術" (じゅうじゅつ, juujutsu) /'ʤuu.ʤy.tsə/; , riscrît e francès «ju-jitsu», e-n inglès «jujutsu», e neyerlandès «jiujitsu» ey e-n almand «Jiu Jitsu»), sovint eto rprononcî el Walonreye **jouwi-jitsu** (/ʒu.wi.ʒi.'tsy/), c' est on spôrt di toursixhaedje, li popa di totes les bates coir å coir vinant do Djapon.

Insidon, c' est lu k' a dné l' djudo.

## Sourdant
Bossene des prés

Li **bossene des prés**, c' est ene fenaesse, 30 a 60 cm hôte, ki vént dins les waides.
 
No e sincieus latén : * Festuca pratensis* 
 
Famile : fenaesses

Près-parints del bossene : li rodje bossene eyet l' bossinete.
 
*Li [[grande bossene]] n' est nén pår del minme sôre ki les ôtès bossenes*.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bossene", alez s' vey e [[:Wikt:bossene|splitchant motî]].*
 
## Uzaedjes
C' est ene boune yebe po les biesses.
 
C' est onk des mwaisses siminçons do florin d' four. 
 
Près-parints del bossene : li rodje bossene eyet l' bossinete.


Image:Festuca pratensis.jpeg|Les påtletes
Image:Festuca pratensis blatt.jpeg|agritchmint des foyes
Motlî Lezaack so les plantes

Li **motlî Lezaack so les plantes**, kel tite e francès, c' est *Dictionnaire des noms wallons des plantes des environs de Spa*, c' est ene  ramexhnés pa Victor Lezaack dins l' cotoû di Spå. L' ovraedje a stî eplaidî dins l' BSLLW, 1885, (T.7, pp. 213-248).
 
Riprins come l° **[[E125]]** dins l' djivêye des motîs do walon et come rahouca **[[ZAK]]** dins G100 (les dnêyes n' î sont nén rmetowes dins l' mwaisse ortografeye).

## Mwaissès piceures
C' est ene dobe djivêye. Li prumire (p. 213-232), c' est l' no e walon et, djondant, li no e latén. Adonpwis, del p. 233 al pådje 248, c' est ene djivêye no francès no walon. Dabôrd, ki pout siervi di franwal.
 
## Reployaedje del djivêye da Lezaack
Sacwants mots nén rtrové ôte pårts, sont ridnés dins l' franwal da Haust, metans : bossene a "*fétuque*".

I sont dandjreus tertos rprins dins G100. Mins Louis Marcelle ricandje l' ortografeye des mots, et lzès rmete e-n on scrijhaedje Feller a môde di l' ALWAC 1990.
Bossene

* *Fetusca spp.*
** Bossene des prés
** Rodje bossene
* *Deschampsia chaespitosa* : Grande bossene

----
* Dins l' esplicant motî
Dråwe

* Dråwe des frumints (*Lolium spp.*)
* Sôlante dråwe (*Lolium temulentum*)
* Dråwe des oidjes (*Bromus hordeaceus*)
* Dråwe des rgons (*Bromus secalinus*)

Mot vijhén :
* drave (*Erophila verna*)


Dråwe des oidjes.jpg|Dråwe des oidjes
Dråwe des rgons

thumb|Maweurès påtletes
Li **dråwe des rgons** u **dråwe fås swele**, c' est on crouwå ki vént voltî dins les sweles, mins ossu dins les ôtès dinrêyes.

 *[[Bromus secalinus]]*

 fenaesses

## Plantes vijhenes
*dråwe des frumints
*dråwe des oidjes (*[[Bromus hordeaceus]]*)

## Istwere do crouwå
Tins del guere di 40, gn aveut nou prodût po touwer les målès yebes. El Walonreye, dins le saetchs di swele k' i faleut livrer ås Almands, end aveut ki rimplixhént tot l' cou do saetch avou del dråwe.&nbsp;

## Sourdants
Djebletes

Les **Djebletes** (arabe  , *Jbîlinte*, Fr. *Djébilet*), c' est ene tchinne di ptitès montinnes metowes divant li Hôt Atlasse å Marok, tot vnant del coisse Atlantike. Avou les plinnes do Hawouze et do Rahamna, l' pîmont do Grand Atlasse.

On lzès voet tot-z alant d' El Djadida a Marakech, a pårti di Tnîne Bouchinne. Eto sol voye di Demnate a Marakech, divant d' ariver a Sidi Rahal (Qelaa). Ele si mosternut come des tienes miernous, di måve grijhe coleur.

Sol viye voye di Casablanca a Marakech, on passéve houte pa ene passåjhe a 650 m.

*Djeblete* en arabe vout dire "pitite montinne"*.

*Gn a eto des veyes en Aldjereye ki poirtèt l' no di "Djebilet" (minme sinse).''
Jacques Brel

**Jacques Brel** (è Walon, **Djåke Brel**) a sikepyî è 1929 et est morou è 1978, d' ène crantche då peumon, c' esteut on tchanteu bedje kinoxhou long et lådje dins l' francofonreye. Veyanmint k' i scrijheut eto ses tecse eyet s' muzike.

I tchantéve e francès, mins eploya tenawete li neyerlandès, ca il esteut di stok flamind. Houte di çoula, il s' a todi rwaiti come estant flamind.

Les cåzaedjes di ses tchansons ont stî préjhîs come del peure powezeye. Et studyîs dins les scoles.

Il a eto stî acteur et produjheu d' fimes, mins avou bråmint moense di succès.

Il a sovint stî redjårbé e walon.

## Discografeye

### Alboms
**No del albom -- ''Tradujhaedje***

* Jacques Brel et ses chansons (1954) -- *Djåke Brel ey ses tchansons*
* Quand on a que l'amour (1957) -- *Cwand on a k' èl amour*
* Au printemps (1958) -- *Pindant 'l bontins*
* La valse à mille temps (1959) -- *Èl valse å meye tins*
* Marieke (1961) -- *Pitite Mareye*
* Les bourgeois (1962) -- *Lès bordjoes*
* Les bonbons (1966) --  *Lès boubounes*
* Ces gens-là (1966) -- *Lès djins rola*
* Jacques Brel 67 (1967) -- *Djåke Brel 67*
* J'arrive (1968) -- *Dj' apwinte*
* L'homme de la Mancha (1968) -- *Èl ome dal Mancha*
* Ne me quittes pas (1972) -- *Ni m' lai nén la*
* Les marquises (1977) -- *Lès markizes*

=== Sacwantès rlomêyès tchansons ===

* "*Les vieux*" ("les viyès djins")
* "*Le plat pays*" ("li plat payis", tchanson si rlomêye ki bråmint des gaztîs, foû payis, lomît l' Beldjike "li Plat Payis") 
* "*Ne me quitte pas*" ("Ni m' lai nén la")
* "*Mathilde*" ("Matile")
* "*Marieke*" ("Pitite Mareye")
* "*Le port d'Amsterdam''" (li pôrt di Misterdam)

## Sourdants et pî-notes
 

## Hårdêye difoûtrinne

* Pådje di des redjårbaedjes e walon sol tipetape di des tchansons da Djåke Brel (so l' Aberteke)