open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Verdire

thumb
thumb|ene verdire dins l' nive 
thumb|Verdire
thumb|''Cuculus canorus bangsi'' + ''Carduelis chloris''
Li **verdire** (on dit eto: **djaene linet**, **vete linote**, **vert fiyon**), c' est èn emîtrin moxhon del famile des tcheutches (frindjilidîs), k' a des verdåssès plomes sol vinte, ey ene djaenåsse cawe.

 *[[Chloris chloris]]* (davance Carduelis chloris).

## Vicaedje
El Walonreye, c' est on dmorant. 

I s' tént so les boirds des bwès, dins les bongårs, les bouxhnisses, les forbots des veyes, les viyaedjes, les aites. 

Li verdire vént co voltî dé les magnaedjes ås grinnes, di l' ivier.

## Tos les nos walons et picårds del verdire
### e walon
* verdire (*vêrdîre, vèrdière, vèrdiére, vèrdiêre*).
* verdî (*verdi, verdiè*).
* verdin (*verdègn*).
* djaene linet, djaene linete, djaene linroû (sipotchî e : *djèrigna, djènèria, djèrignou*).
* vert, gros vert.
* vert friyon.

### ôtes nos e picård
* *vèrdriyêre*
* *verdië*.
* *verdièle, verdrîle, vèrdrèle*.

### lomaedjes tot s' brouyant
Les nos ki shuvèt sont des cis di des ôtes moxhons :
* djaenisse, djaenåd (*djaunisse*, *djènaur*)
* djåzrene (*djâzrine, djaudrène*).

## Sourdant
Cou-des-Sårts

**Cou-des-Sårts** (fr: *Cul-des-Sarts*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès-cåzant, rebané avou Couvén.

* Limero del posse: **5660** (vî limero **6460**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;87**
* Lingaedje do payis: tchampnwès.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon "cou des sårts" (dibout des sårtêyès plaeces).


File:Belgium, Namur, Couvin, Cul-des-Sarts (2).JPG|Rue principale
File:Belgium, Namur, Couvin, Cul-des-Sarts (1), Église Saints Pierre et Paul.JPG|Église Saints Pierre et Paul


## Tuzance
On rcweraedje sol pårler a stî fwait pa Joseph Marteleur, ey eplaidî: li «Motlî tchampnwès do Cou-des-Sårts» (2001)
Linet

On **linet** (on dit eto: ene **linete**, on **linroû**, on **friyon**, on **gris**), c'&nbsp;est on nozé moxhon xhufleu, del famile des tcheutches (frindjilidîs).

 *[[Carduelis cannabina]]* (davance *[[Acanthis cannabina]]*).

## Motlî
Li linet est eto lomé **rodje linet** (li måle), **gris linet** (li frumele), **blanc linet** (sôre avou dipus d' blanc so les penas), **franc linet** (moxhons såvadjes, eneviè les cis ki djonnlèt dins des gayoles.

E walon, i poite sacwants nos
* linet (Disfondowe: *lënet*).
* linete (Disfondowes: *lignète*).
* linot 
* linote ([Disfondowe: *lënote*).
* linea (Disfondowes: *linê*, *ligna*, *lëgna*, 
* linrea (Disfondowes: *lègn'ré*, *lèn'rya*, *lergna*).
* linroû (prononcî *lin'rou*; Disfondowes: *lignroû*, *lignrou*, *linrou*, *lén'rou*, *lènroû*).
* friyon (Disfondowes: *fiyon*, *fouyon*, ''fion')
* gris, pitit gris.

## Discrijhaedje
Il est gris; li måle est rodje sol gavêye, et a ene rodje calote.

## Vicaedje
### Dimorances
I dmeure el Walonreye, dins les bwès di l' esté, mins i rvént voltî dins les håyes di l' ivier. 

### Nourixhmint
I magne des grinnes di såvadjès plantes, dins les crompires.

Si no e walon provént do lén, pask' i magne voltî les grinnes di lin.

Si ptit no e latén (cannabina), c' est pask' i inme bén les grinnes di tchene, avou.

### Mopliyaedje
Onk des prumîs a s' acopler å bontins.

## Aclevaedje
Cwand on l' mete dins ene gayole, i dvént rade tot mannet. 

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Ene waibe en espagnol, avou des portraits do moxhon
* Portrait do måle et d' ene nitêye
*  Sacwantès racsegnes e rfondou flamind

## Sourdants
Cirnaiviaedje

Li **cirnaiviaedje**, c' est l' naiviaedje e cir avou des fuzêyes, des spoutniks u des cirnaivetes.

## Hårdêye difoûtrinne
Sicrijhaedjes sol cirnaiviaedje so l' Aberteke.
2 d' awousse

Li 2 d'&nbsp;awousse, c' est li 214inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 215inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 151 djoûs dmorant po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1866: Adrien de Gerlache
* 1949: André Gauditiaubois

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1915: Charles Bartholomez
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

31 di djulete - 1î d' awousse - 3 d' awousse - 4 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
3 d' awousse

Li 3 d'&nbsp;awousse, c' est li 215inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 216inme po ls anêyes bizetes); i nos dmeure co 150 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1923 : Roger Foulon

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

1î d' awousse - 2 d' awousse - 4 d' awousse - 5 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Coussour

**Coussour** (fr: *Cousolre*) est on viyaedje di France, dins l'&nbsp;Avinnwès, dipårtumint do Nôr, astok do payis walon (Biômont).

* Dimorants: 2470 (1999)
* Limero del posse: 
* Dipårtumint do Nôr
* Sitindêye: 20,69&nbsp;km²
* Limero diyaletolodjike: [PT&nbsp;57] (Atlas etnolodjike picård).

## Djeyografeye
Coussour si trouve e vå del Ture.

Li comene a troes hamteas: *Les Haies*, *Marsignies* eyet *Reugnies*, mins li masse des dmorants vikèt-st å cinte do viyaedje.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no est èn aplacaedje tîxhon *coû* (corti, cinse) + *Sour* (no d'&nbsp;aiwe divnou no d'&nbsp;viyaedje), *Sour-li-cinse* (eneviè: Sour-Tchestea).
Vî scrijhas: Curtisolra, Cousorre, Cousores, Cousors, Coursorre, Coussolre, Coursolre.

Viyaedjes di Walonreye avou l'&nbsp;minme etimolodjeye: Sour-so-Sambe, Sour-Sint-Djri.

## Istwere
C'&nbsp;est a Coussour k'&nbsp;on vnou-st å monde Sinte Aldegonde (630-684) et Sinte Wådrou (612-670).

## Economeye
Coussour fourit cnoxhowe lon et lådje pa si industreye do mårme, i gn ourit inte 1870 et 1914, la ki l'&nbsp;activité esteut å pus hôt, disk'&nbsp;a 74 ovroes.
Les mårmes di Coussour ont stî eployîs pol fijhaedje do chestea d' Versailles; ey eto evoyîs dins bråmint des payis: Canada, Estats-Unis, Braezi, Ourougway, Årdjintene, Marok, Nonne Afrike, Edjipe, Taylande, Inglutere, Irlande, Beldjike, Itåleye, Almagne, Yougoslaveye.

## Lingaedje do payis
### Clasmint
Li lingaedje do payis est sovint metou come estant do picård, la k'&nbsp;c'&bsp;est l'&nbsp;cawete picåde *-iô* k'&nbsp;est eployeye; mins nerén, li lingaedje a eto bråmint des traits walons come li candjmint des son **k, g** =&gt; **tch, dj**, ou co l'&nbsp;wårdaedje des **s** laténs; dj'&nbsp;ô bén ki, linwisticmint, c'&nbsp;est purade do walon ki do picård. Li minme rimarke est a fé pol ci d' Chevri-Rance, ki pôrént esse metous come walipicård avenwès. 

Li consyince linwistike d' esse dins on grand prler n' egzistêye nén, et les djins czèt di leu «patwès».

### Sicrijheus
Sicrijheu e walipicård avenwès: Jean Lagaume.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Cigarete Belga

150px|right| 

Les **cigaretes Belga**, c'&nbsp;est ene marke di fabrike di cigaretes, k'&nbsp;a stî enondêye e 1923, pal societé British American Tobacco (BAT) pol martchî bedje. Li marke a djoké podbon e 2004, cwand BAT a displaecî li fabricåcion di s'&nbsp;sorsoce, li cigaretî Vanderhelst, e l'&nbsp;Holande.

On **belga**, c'&nbsp;est eto ene viye pîce di manoye bedje.

## Miss Belga, l' essegne del marke
thumb|86px|right|Afitche dessinêye pa Magritte

Les cigaretes Belga ont todi stî assoçnêyes, so les pakets et les afitches di rclame, a l'&nbsp;imådje d'&nbsp;ene feme k'&nbsp;on-z a lomé *Miss Belga*. 
Onk des prumîs a l'&nbsp;aveur dessiné fourit René Magritte. Il aveut prin modele so s'&nbsp;feme Georgette. Li portrait da Magritte est l'&nbsp;imådje d'&nbsp;ene feme dislaxheye des anêyes 1930, avou des courts tchiveas et on fén riya avou s'&nbsp;boke clôse. Ene miete grandiveuse, direu dju bén.
left 
Pus tård, Miss Belga va radjonni, et haper on franc riyoe, ki mostere ses beas blancs dints. 
Des côps, Miss Belga shonne on pô zozote, avou s'&nbsp;tchapea sol costé. Afeye, ele si prezinte come ene djonne feye foirt serieuse.

Bråmint des afitches et des etiketes (pakets d'&nbsp;cigaretes, d'&nbsp;aloumetes, evnd) riprindèt les troes coleurs do drapea bedje: noer, djaene et rodje. C'&nbsp;esteut eto les coleurs des pakets.


Imådje:cigaretes belga 3coleurs1.jpg Imådje:cigaretes belga 3coleurs2.jpg Imådje:cigaretes belga 3coleurs3.jpg
Tawe

thumb|on meur di grandès brikes di tawe, å Djapon

Li **tawe**, c' est ene pire castinnixheuse foirt deure, ki s' a fwait a cmincî di des viyès cindes volcanikes. 

Li tawea, c' est ene pire come li tawe, mins pus tinre, ki s' a fwait dins l' mer.

Ene cårire di tawe (et d' tawea) si lome ene tawire.

*Li mot "tawe" egzistêye eto dins [[tawe (toponimeye)|sacwants nos d' plaeces]]*

*Po des racsegnes sol mot "tawe", alez s' vey e [[:Wikt:tawe|splitchant motî]].*
Sint-Djôr-so-Mouze

**Sint-Djôr-so-Mouze**, la-minme **Sint-Djwer** ( *Saint-Georges-sur-Meuse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité sins rebaner des ôtes viyaedjes, e l' province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 6.539 (2002)
* Limero del posse: **4470** (vî limero **4240**)
* Limero diyalectolodjike: **W&nbsp;68**
* Arondixhmint: Wareme
* Sitindêye: 21,03&nbsp;km²
* Dinsité: 310,94 djins/km²

## Nos d' plaece
### Hamteas
* Warfuzêye
* Stokea (*Stokê-Sint-Djwêr*).
### Ôtès plaeces

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
* Eli Michel

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» pa on noûcåzeu ki l' grand-pere dimaneut la, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Eli Michel

**Eli Michel** a skepyî e 1930 et a morou diviè 2000. C' esteut  on scrijheu d' arimés e walon. 

A redjårbé e walon des tchansons da Ferré (Pôve di mi, Fiesse) et da Brel (Mi Hesbaye, pol "Plat Payis"). 

Eli Michel esteut d' Sint-Djwer. Mins i n' sicrijha nén todi dins si accint foirt coinrece. 

Il aveut cmincî a maxhî les walons, aprume dins "Mes cwate såjhons e Fagne", on powinme sinfonike. 

Eli Michel esteut foirt afranki des rîles do pîtaedje des vers, dijhant ki l' pîtaedje, come li rime, c' est des sclåves ki n' divèt fé ki d' schoûter.

Il a rascodou l' Pris del Veye di Lidje.

Riprins dins l' antolodjeye «Scrire», ene schorseye di tecses k' il a aidî ramexhner.

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje Eli Michel so l' Aberteke
Indji

**Indji** (fr: *Engis*), c' est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint Indji
thumb|Måjhon-comene

* Dimorants: 5.609 (2004)
* Limero del posse: **4480**
* Arondixhmint: Hu
* Sitindêye: 27,60&nbsp;km²
* Dinsité: 203,22 dins/km²
* Ban d' Indji: 
** Indji (viyaedje)
** Clairmont-dzo-Hu
** Hermåle-dizo-Hu
Indji (viyaedje)

**Indji** (F. *Engis*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

thumb|Eglijhe modiene

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4480**
** davance : **4130**
* Limero diyalectolodjike : **L&nbsp;96**
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : 
** Indji : Indjissî, Indjisresse; (F. *Engissois, -oise*)
** Al Kessale : Kessalî, Kessalresse.

Li viyaedje a dné on no d'&nbsp;famile: Dindji.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Indji|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Indji
### Hamteas
* A l' Ardant Tier (* Â Tièr Ardant*, Fr. *Ardent-Thier*)
* Al Basse Aiwire (*al basse Awère*, Fr. *Basse-Awirs*)
* A Djîltea (*A Djîltê*, Fr. Giltê)
* Hardémont (Fr. Hardimont)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Al Campagne
* A vey avou des åbes et des bwès :
** li Bwès des Gades
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des aiwes :
** So les Fagnes 
* A vey avou les tienes et les vås :
** So les Tiers; Tier di l' Oûlè
** Å dos (*â dos*)
* A vey avou des rotches :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Les vîs Tchåfors
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Al Kessale
** Tier di l' Oûlè

## Istwere
Li viyaedje est cité pol prumî côp e 1033. Li signeurreye esteut pårteye e deus fîs : onk del coû di Hermåle-dizo-Hu, onk del coû d' Lidje. Les signeurs estént des "Di Warfuzêye" dispu l' 12inme sieke. Mins ene des mitans a stî vindowe et rvindowe, si bén k' gn aveut sovint deus signeurs.

Gn aveu ene basse djustice ki rlevéve des scabéns d' Lidje.

## Industreyes

E 14inme sieke, on-z î saetche a l' alon.

E 19inme sieke, on drouve des cårires di castinne. I s' amonte eto des brictreyes. 

C' est adon ki les oujhenes del Societé sins No d' Djin cnoxhou "*Nouvelle Montagne*" drovèt. I saetchèt å minrai d' zénk et d' plonk. E 1947, il ocupént 448 djins, ey e 1980, 700 djins. 

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon: Guillaume Smal.
* Copinreye : les Kessalîs (dispu 2000)

## Rilomé Indjissî
* Jean-Pierre Dardenne î a skepyî e 1951.

## Sourdants
Inguî

**Inguî** (fr: *Enghien*, nl: *Edingen*), c' est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot. 

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 11.190 (2002)
* Limero del posse: **7850** 
* Arondixhmint d' Sougniye
* Sitindêye: 39,61&nbsp;km²
* Dinsité: 282,50 djins/km²
* ban d' Inguî: 
** Inguî (viyaedje)
** Pitit-Inguî 
** Mark

## Istwere
Inguî fourit l' prumire baroneye del Conteye di Hinnot; elle esteut e pårtaedje avou Antoenne di Bourbon, duk di Vendôme, roy di Navare.
Louwis 1î di Bourbon, prince di Condé, si ptit fré endè prinda l' no eyet rlomer l' signeurreye di Nogent-le-Rotrou, dins l' Perche, el France, ki divna-st adon *Enghien le Français*.
Did la li tite di «duk d' Inguî».
Inguî (viyaedje)

**Inguî** (fr: *Enghien*, nl: *Edingen*), c'&nbsp;est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k'&nbsp;a divnou intité do minme no, tins des grands rebanaedjes.

* limero diyalectolodjike: **S&nbsp;14**
* vî limero del posse: **1390**

Li viyaedje a dné l'&nbsp;no d'&nbsp;famile Dinguî.
* Etimolodjeye et vîs scrijhas
Guilinguî

**Guilinguî** (fr: *Ghislenghien*), c' est  èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ate.

* Limero del posse: **7822** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **A&nbsp;25**
* Etimolodjeye et vîs scrijhas
 
## Industreyes
C' est la k' est metou l' zonigne d' Ate.
Li 30 di djulete 2004, gn ourit on nouzome feu di cåze d' on chîlaedje foû d' on gros adujhoe d' gaz, ki va d' Zébrudje al Bijhe di France. L' accidint a fwait 18 moirts, bråmint des pompîs, et des miyons d' uros d' damadje.
Cambron-Sint-Vinçant

**Cambron-Sint-Vinçant** (fr: *Cambron-Saint-Vincent*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Linse.

* Limero del posse: **7870** (vî limero **7441**)
* Limero diyalectolodjike: **Mo&nbsp;4**

## Populåcion sorlon les anêyes
I gn a-st on discrexhaedje del djin:
* 1801: 913 djins
* 1846: 1284 djins
* 1910: 897 djins
* 1961: 635 djins
* 1976: 620 djins

## Hamteas
* *Bouloirs*
* *Hembise*
* *Potraye*

## Djeyografeye
Viyaedje metou so Tinre, a ene plaece k' ele toûne bråmint, did la, si no Cambron, do bodje gayel *cambaro* (ki toûne).

## Istwere
Divant l' an 1000, minme istwere ki Cambron-tchestea.
Esteut dizo minance del Dutcheye do Braibant.
A divnou då Hinnot diviè 1050.
Gn aveut cwate signeurreyes: ene des tchenonnes di Sougniye, ene da l' abeye di Cambron, ene då signeur di Lombijhe, ene ene då signeur di Hembijhe.
Charles-Ferdinand d' Andelot, on politikî foirt rilomé, minisse da Wiyåme I des Bas-Payis, fourit mayeur di 1813 a 1835.

## Economeye
cinses d' aclevaedje.
Fornaiviaedje linwistike

Li **fornaiviaedje linwistike**, c'&nbsp;est on candjmint d'&nbsp;cogne d'&nbsp;on sourdant etimolodjike, u d'&nbsp;on mot, shuvant les diferins prononçaedjes des djins ki l'&nbsp;ont eployî.

Li fornaiviaedje linwistike, c' est ene sacwè ki s' a fwait tot seu; li rwalonijhaedje, c' est on bodjaedje volou so les mots,  cwand on va rfonde on lingaedje. 

## Fornaiviaedje des bodjes gayels
Les bodjes gayels, purade gålwès, c' est les pus vîs sourdants etimolodjikes do walon. Ci n' est nén merveye k' il åyexhe bråmint fornaivyî.
* Li bodje *breto* (djudjmint, tribunå) a dné les mots walons brete (margaye k'&nbsp;on dvize foirt). aberteke (la k'&nbsp;on-z afitchive les djudjmints, et mostrer les codånés), ebertaker (må prin, come onk ki va å tribunå), bardouxhî bardaxhe, berdaxhî berdeler. (bråmint des sinses a vey avou des cåzaedjes u des côps d'&nbsp;baston).
* Li bodje *gaba* a dné gavêye, gaviot, djawe, djaive.
* Li bodje *cambo* a dné tchame (di rowe), tchame (crawieus boulome, ki fwait rire) (rifondou di *chame*), eyet Cambron-Tchestea

## Fornaiviaedje des bodjes laténs
* Li shuvion latn AL a polou divni :
** li betchfessî ô : 
** li betchfessî å : "falsus" a doné "fås", falcem a dné "få"
* Li latén *puteus* a dné pousse eyet poujhî, wice ki li S do latén, et l' voyale latene U ont fornaivyî (OU dins pousse, OÛ dins poûjhî).
* fornaiviaedje del troke di cossoune latene SL: *masculus* => *maslus* (erî-rfwait) => måye; *insula* => *insla* (erî-rfwait) => iye. C' est des  (sorwalondes, les pus lådje oyowes, c' est *mâle* eyet  *île*.
* fornaiviaedje del troke di cossoune latene SN: *asinus* => *asnu* (erî-rfwait) => ågne.

## Fornaiviaedje des bodjes tîxhons
* li bodje *bos*, *busch* a dné bwès eyet bos (å Coûtchant walon), mins eto bouxhon, bouxhnisse. Li parintêye di "bwès" si fwait avou jh: bwejhler, bwejhleu; "bos" a dné bokion, boskiyon.

## Fornaiviaedjes coinreces
* djaene linea s'&nbsp;a prononcî *djène linia*, pu *djèrigna*, *djènëria*.
Ate-dilé-Brudjlete

**Ate-dilé-Brujlete** (fr: *Attre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Brujlete.

thumb|Ate-dilé-Brugelete - Tchestea dol famile de Meester-de-Heyndonck

* Limero del posse: **7941** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **A&nbsp;34**
Cambron-Castiau

**Cambron-Castiau** u **Cambron-Castiô** (riwalnijhåve **Cambron-Tchestea**, F. *Cambron-Casteau*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brudjlete. 

* Limeros del posse : **7941** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Mo 3**.
* Arondixhmint : Ate (dispu 1977; divant, c' esteut arondixhmint d' Mont, did la li limero diyalectolodjike avou "Mo").

## Peuplåcion
Discrexhaedje del djin
* 1801: 730 (483 å Tchestea, 247 a l' Abeye)
* 1846: 731
* 1910: 473
* 1961: 363
* 1976: 416

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou so Tinre, a ene plaece k' ele toûne bråmint, did la si no "Cambron", do bodje gayel *cambaro* (ki toûne).

## Istwere
Les troes viyaedjes metous so Tinre: Cambron-Castiô, Cambron-Sint-Vinçant et Cambron-l'-Abeye (*Cambron-Mairie*), ci n' esteut fok on viyaedje å cmince, ki c' esteut des béns-fonds di l' abeye Sint-Dnis dilé Paris (751), k' elzès rvinda å tchapite di Sougniye e 1053. 

Li deujhinme viyaedje, c' esteut l' abeye cistercyinne, askepieye pa sint Biernåd e 1148. I fourit anixhilé på decret imperiå do 8 fructidor di l' an XIII (26 d' awousse 1805). 

Li tchestea d' Gaviamé, distrût e 17inme sieke, est dandjreus li cåze do lomaedje "Cambron-tchestea".

## Economeye
Grande plinne di bounès teres, des deus costés d' Tinre. Grandès cinses: li Wespelire (60 ectåres), li cinse di l' Abeye (55 ectåres).

## Pî-note
22 d' awousse

Li 22 d'&nbsp;awousse, c' est li 234inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 235inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 131 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1914 : Batreyes di Maissin (guere 1914-1918)

## Ont vnou å monde ci djoû la
*
## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

20 d' awousse - 21 d' awousse - 23 d' awousse - 24 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 d' awousse

Li 5 d'&nbsp;awousse, c' est li 217inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 218inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 148 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1886: Prosper Libert
* 1927: Andrée Bacq
* 1946: Jean-Claude Rigaux

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Notru-Dame ås iviers

----
**Vey eto:**

3 d' awousse - 4 d' awousse - 6 d' awousse - 7 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 d' awousse

Li 4 d'&nbsp;awousse, c' est li 216inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 217inme po ls anêyes bizetes); gnè dmeure co 149 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1859: Alphonse Tilkin
* 1868 : Maurice Peclers

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2019: André Goosse

### Ôtès djins
* 1875: Hans Christian Andersen

----
**Vey eto:**

2 d' awousse - 3 d' awousse - 5 d' awousse - 6 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
7 d' awousse

Li 7 d'&nbsp;awousse, c' est li 219inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 220inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 146 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1878 : Justin Cherton
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2022: Jules Sabaux
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

5 d' awousse - 6 d' awousse - 8 d' awousse - 9 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
16 d' awousse

Li 16 d' awousse, c' est li 228inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 229inme po ls anêyes bizetes), et k' gn a co 137 djoûs po l' anêye esse houte.

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1850 : Prumî djoû des grossès aiwes a Tchålerwè, ki vont durer troes djoûs (Rapoirtaedje e direk)
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1922: Paul Renson
* 1928: Jean Thoune
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2022: Marcel Polet

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

14 d' awousse - 15 d' awousse - 17 d' awousse - 18 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Fåbite

Ene **fåbite** u **fåvete**, c' est ene sôre di ptit moxhon ki xhufele bén, mins k' i gn a sacwants sôres, aprume del famile des fåbidîs (djinre *Sylvia*), mins nén seulmint.

## xhinaedje di brut
Xhinaedje do xhufla del fåbite : Fi di Diu ! fi di Diu ! bele betcheye bele betcheye !

## Sôres di fåbites
* fåbite al noere tiesse u noere fåbite u franke fåbite u cocsante fåbite *(Sylvia atricapilla)*, ki tchante bén.
* fåbite al blanke tiesse u grijhe fåbite u fåvete di håye u  tcheutche u tchakete u statchete *(Sylvia communis)* ki n' tchante nén trop bén
* fåbite å blanc goyî u fåbite d' Espagne *(Sylvia curruca)*
* fåbite di djårdén u taetche u rôlante fåbite u groûlante fåbite u groûlote *(Sylvia borin)*
* djaene fåbite u fåbite contrufaizante u fåbite mokeuse *(Hypolais icterina)*
* rosse fåbite u fåbite di maraexhe; u fåbite di rozeas ''(Acrocephallus spp.) 

## Sourdants
18 d' awousse

Li 18 d'&nbsp;awousse, c' est li 230inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 231inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 135 djoûs po-z ariver å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1850 : Troejhinme et dierin djoû des grossès aiwes a Tchålerwè (Rapoirtaedje e direk)

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1933: Jules Bastin

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2013 : Willy Bal
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

16 d' awousse - 17 d' awousse - 19 d' awousse - 20 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
19 d' awousse

Li 19 d'&nbsp;awousse, c' est li 231inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 232inme po ls anêyes bizetes), avou 134 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 1914 : Félix Duval
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

17 d' awousse - 18 d' awousse - 20 d' awousse - 21 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
23 d' awousse

Li 23 d'&nbsp;awousse, c' est li 235inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 236inme po ls anêyes bizetes). Gn a co 130 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Liyons. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Aviedjes.

## Etrevéns
* 1914 : batreye di Bive inte les Francès et ls Almands.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1919 : Hubert Haas
### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1281 : Djihan d' Inguî, prince-eveke di Lidje
* 1917 : Joseph Dethy
* 1952 : Franz Dewandelaer

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

21 d' awousse - 22 d' awousse - 24 d' awousse - 25 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
27 d' awousse

Li 27 d'&nbsp;awousse, c' est li 239inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 240inme po ls anêyes bizetes), gn a co 126 djoûs divant l' difén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1830 : Lovén si revinte disconte des Holandès : ci serè li prumire dislaxheye veye del futeure Beldjike.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1882 : Joseph Durbuy

### Ôtès djins
* 1770: Hegel
* 1941: Cesária Évora

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

25 d' awousse - 26 d' awousse - 28 d' awousse - 29 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29 d' awousse

Li 29 d'&nbsp;awousse, c' est li 241inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 242inme po ls anêyes bizetes), et s' dimeure-t i co 124 djoûs po-z ariver å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1622 : Prumire batreye di Fleuru
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1900 : Charles Geerts
### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2002: Amanda Dechamps
* 2021: Pierre Habets

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

27 d' awousse - 28 d' awousse - 30 d' awousse - 31 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 d' awousse

Li 30 d'&nbsp;awousse, c' est li 242inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 243inme po ls anêyes bizetes), avou 123 djoûs ki dmorèt co disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1859: Pierre Michaux
* 1941: Jules Vigneron

### Ôtès djins
* 1482 : Louwis d' Bourbon (on prince-eveke di Lidje)

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Sints fiestis el Walonreye : sint Fiyake, sinte Rôze et sinte Poyete
:*A l' [[Sint-Fiyake]], li måva tins rtoûne si frake

----
*'Loukîz eto a :'''

28 d' awousse - 29 d' awousse - 31 d' awousse - 1î d' setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Raymond Bertrand

**Raymon Bertrand** (1907-1965) fourit on sicrijheu e walon do payis d'&nbsp;Tchålerwè.

## Scrijhaedjes
Il scrijha “l'&nbsp;Ascoxheye” e 1942.

## Sourdant
25 d' awousse

Li 25 d'&nbsp;awousse, c' est li 237inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 238inme po ls anêyes bizetes); gn a co 128 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 1325 : Djihan d' Wareme rashonne ses tropes pol batreye di Donmårtén (raconté å 18e sieke dins l' paskeye del bataye di Donmårtén)
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 1830 : on djowe a Brussele l' operå Li Moyale di Portici; après l' pîce, gn ourit on bardouxha ki mina al revolucion bedje.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1887 : Jean Istace
* 1935 : André Lamborelle
### Ôtès djins
* 1953 : Maurizio Malvestiti

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1900 :  Friedrich Nietzsche

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Sint Bietmé (sint Bietrumé)

----
**Vey eto:**

23 d' awousse - 24 d' awousse - 26 d' awousse - 27 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Élessene (rebanêye comene)

**Élessene** (la-minme, *Élèssëne* u *Îlèssëne*; e F. *Hélécine*, e neyerlandès *Heylissem*), c' est ene rebanêye comene el province do Roman Payis.

## Ban d' Élessene
* Élessene
* Élessinea
* Lîsmea

thumb|Måjhon-comene.|centré

## Referinces eyet sourdants
Élessene (corinveye)

**Élessene** (so plaece: on prononce *Élèssëne* u *Îlèssëne*; on dit eto: **Nérlissem**, fr et neyerlandès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e flamind et et francès *Neerheylissem*, divnou intité.

## Istwere
Arondixhmint: davance, Lovén passé a l' arondixhmint d' Nivele avou li lwè do 8 di nôvimbe 1962.

## Sipotaedje des djins
* Les **Sots**, d' on djeu d' mot. C' est l' prumî viyaedje, cwand on vént do Roman payis, la k'&nbsp;on dit *djë so* estô di *djë; së* po dire "dji so"
* Les **Sintanîs** (del pårotche Sinte-Ane).

## [[Toponimeye]]
### Hamteas
* Li Devôr, e flamind: *Ardevoort*
* li Bracåte, e flamind: *Bree-Kouter*
* Zépe, e flamind *Zijp*.
* Sinte-Ane 

### Nos di des plaeces d' Élessene
Crimont, Tchapeavå (so plaece *Tchapiavâ*), l'&nbsp; Éribåne (so plaece: *l'&nbsp; Ériban.ne*, e flamind *Heerbaan*), ene plaece ki fwait abanijhe avou les viyaedjes flaminds.

## Lingaedje des djins d' Élessene
On-z î a djåzé flamind disk' a pô près 1700, pu walon, dizo l' poûssance do moustî des Premontrés, zels-minmes des Walons dispu 1557. 

Li Devôr a dmoré pus lontins flamind.

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon: Robert Vanorlé.

## Referinces eyet sourdants
Élessinea

**Élessinea** (la-minme, on prononce *Élèssëgna*) u **Opelisseme**; fr. *Opheylissem*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Élessene.

## Toponimeye
### Hamtea
* Hamtea (so plaece: *am'tia*).

## Referinces
Augustin Villers

**Augustin-François Villers** a skepyî e 1748 et mori, tot djonne, d' èn accidint di tchvå e 1794 (e plin mitan des Revintreyes). 

Il a scrît li prumî diccionaire do walon d' Måmdey, kel tite, c' est ''Dictionnaire wallon-françois'', k' a parexhou e 1793. 

Di s' mestî, i fourit politikî et conseyî dizo les deus dierins Princes-abés d' Måmdey. Il aveut studyî l' droet a Lovén.

Si diccionaire fourit replaidî, dizo scrijhaedje Feller, pa Jean Lechanteur e 1999.
Chife

On **chife**, c' est on sene eployî po rprezinter les nombes, les limeros. On l' pout eto scrire e totès letes e walon.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "chife", alez s' vey e [[:Wikt:chife|splitchant motî]].*

## Sôre di chifes
### Chifes pol sicrijhaedje des nombes e båze 10
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 eyet 9. 
### Chifes e båze 2 (nombes binaires)
0 eyet 1. 
### Chifes e båze 16
chifes et letes do sistinme egzadecimå, foirt eployî dins les copiutreces: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E eyet F. 
### Chifes romins
chifes eployîs do tins des Romins po scrire les nombes, et ki c' est des grandès letes. Gn a I, V, X, L, C, D eyet M, k' ont les valixhances di 1, 5, 10, 50, 100, 500 eyet 1000. Les letes, aboctêyes avou ene l' ôte, vont dner les limeros, del manire shuvante: on chife pus ptit metou al hintche d' onk pus grand vout dire k' i fåt rsaetchî li ptit foû do grand po-z aveur li rzultat. eg: IX = 9 (10 - 1). MMDCXCVIII = 2698 ( 1000 + 1000 + 500 + 100 + (100 - 10) + 5 + 1 + 1 + 1). Les chifes romins estént pår målåjheys a scrire et a lére. 
### Chifes arabes
#### Istwere
Les chifes eployîs enute po scrire les nombes; lomés insi eneviè les chifes romins k' estént eployîs davance. Li notåcion des nombes pal eplaeçmint des chifes, avou on zero, a stî edvinté el Inde; et a-st arivé el Europe viè l' 10inme siéke, å dtruviè des lives di matematikes et d' astronomeye arabes.

Dins l' vî tins (1220) on dijhéve "*esse chife en algorisses*" ki voléve dire "*èn rén esse, awè l' valeur do zero*". Pask' adon, l' årt do carcul, avou les chifes arabes, estéve lomé d' après **[[Al-Xhowarizmi]]**, grand carculeu d' vaila.
Asteure, les algorisses ont bråmint a vir dins l' infôrmatike.

#### Môde di scrijhaedje
thumb|Chifes arabes do Coûtchant
thumb|Chifes arabes do Levant

Les chifes arabes sont scrît a môde coûtchantrece (Urope, Marok, Aldjereye, Tunizeye) u a môde levantrece: Libeye, Edjipe, Moyén-Levant. E sacwants payis (Emirats Arabes), on pout trover les deus sistinmes eshonne. Loukîz li rvuwe di feme "Zaharat al Xhalij" (å dzeu) avou les chifes arabes a môde coûtchantrece, et l' ôte rivuwe di feme "Es Sada" (å dzo) avou les chifes a môde levantrece.

Tåve d' ekivalince 

#### Lijhaedje
* a môde latene: deus **meye** cénk **cint** ût**ante**-**troes** (meyes, cints, dijhinnes, unités): lingaedjes laténs, inglès.
* a môde tîxhone: *twee duizend, vijf honderd* ***drie-en-tachtig*** (deus meye cénk cint "troes-et-ûtante") (meyes, cints, unités, dijhinnes): lingaejdes tîxhons, arabe do Marok, d' Aldjereye, di Tunizeye.
* a môde arabe: *thalathatou wa thamanoun wa xhamsa mi'atou wa alfayn* (troes-et-ûtante et cénk cint et deus meye) (unités, dijhinnes, cints, meyes): arabe classike. C' est l' ôre d' arivêye des chifes do nombe 2.583 dins l' fråze arabe ki s' lét di droete a hintche.
Prono

thumb|pronos tot seus et pronos sudjets e walon
On **prono**, c' est on ptit mot ki replaece on no.

Les nén definixhants pronos ni dnèt nole racsegne so les djins u les sacwès k' i replaeçnut.

E walon, les pronos d' djins si polnut etrocler.

## Sacwants pronos
### pronos sudjets
: Prono sudjet
* ti (prono sudjet d' atouwance, metou padvant ) (F. *tu*)
* to (prono sudjet d' atouwance adoûceye)(F. *tu*)
* tu (prono sudjet metou padrî) (F. *-tu*)
* tel 1 (etrocla) (F. *tu le, tu la*)
* cawete -ss (ki våt on prono sudjet metou padrî) (F. *-tu*)
### pronos coplemints
* prono pårtixhrece (è eyet endè)
* ti (prono coplemint metou dvant l' viebe) (F. *te*)
* tu (prono coplemint metou padrî) (F. *-toi*)
* tel 2 (etrocla) (F. *te la, te la*)
### pronos tonikes
Les pronos tonikes, c' est des pronos metous tot seus u padrî des dvancetes
* ti 3 (atouwance setche) (F. *toi*)
* ti-minme / t'-minme (atouwance setche u adouceye) (F. *toi*)
* twè (atouwance adouceye) (F. *toi*)
* zels
* yeusses
### pronos d' apårtinance
: prono d' apårtinance
* li minne, les minnes, da minne (da mi)...

## Clasmint do prono "mi" dins ene djivêye di nos
"mi" pout vni l' prumî dins ene enumeråcion sins displaire.
:Ça fwait k' dji nos ans stî mete el cawêye a l' intrêye do cinema, mi et m' camaeråde.

## Spotchåve voyale des pronos singulîs
Les pronoms singulîs k' ont ene sipotchåve voyale, s' i sont metous sont padrî l' viebe, i candjèt l' voyale I (did divant l' viebe) pol voyale U :
### Droet complemint après èn imperatif
:*Mostere *'mu** kimint çk' on fwait.'' (Fr. ''-moi'').
::Mins : ''I n' <span style="color:#0000ff;">mi</span> vout nén mostrer.'' (Fr. ''me'').
:''Tén **tu** bén ås coxhes.'' (Fr. ''-toi'').
::Mins : ''Dj n' <span style="color:#0000ff;">ti</span> vou pus vey.'' (Fr. ''te'').
:''Dijhoz **lu** ås Amerikins.'' (Fr. ''-le'').
::Mins : ''Ele <span style="color:#0000ff;">li</span> vout dire ås Boches.'' (Fr. ''le'').

=== Pronos sudjets dins ene fråze di dmande ===
:''Va **dju** rcåzer avou lu ?'' (Fr. ''-je'').
::Mins : ''<span style="color:#0000ff;">Dji</span> n' vou nén.'' (Fr. ''je'').
:''Pinse **tu** ! Pinses **tu*' raler a messe ?* (Fr. *-tu*).
::Mins : *<span style="color:#0000ff;">Ti</span> pinses ?* (Fr. *tu*).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Les pronos e walon 
* Les pronons d' apårtinance dins les walons coinreces 

## Pî-notes
Etroclaedje (linwince)

L' **etroclaedje**, el linwince, c' est li scrijhaedje en on mot di deus ou sacwants mots. Li mot d' etroclaedje divént on djivion.

Eto, l' etroclaedje, c' est l' aplacaedje di sacwants ptits mots, lomés les **etroclåves**.

L' atroclaedje di l' årtike et l' ci del divancete polnut esse riwaitîs come ene sôre d' etroclaedje.

## Etroclés årtikes
 Rastrindou årtike

## Etroclaedje des [[prono]]s
### Pronons etroclés inte di zels
* 
* 
* 
*  
* 

### Pronos etroclés avou èn ôte mot
*  (adviebe )
*  (aloyrece )
### Istwere des etroclas d' pronos e walon
L' etroclaedje dedja scrît dins l'&nbsp;ancyin walon (1250); li riscôpaedje dizo ortografeye "t'&nbsp;el" est pus novea (1900).

Sacwantès soces di scrijheus (come les WASAB) rifuzèt håynetmint li scrijhaedje etroclé.

Les deus scrijhaedjes, etroclé (tel) u distroclé (t'&nbsp;el), sont-st acceptés e rfondou walon.

#### 
* Atroclaedje di l' årtike
* Atroclaedje del divancete
* Rastrindou årtike
* Etroclant lingaedje

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Come ene sacwè e l' air (tecses)

thumb|right|coviete do live
**Come ene sacwè e l' air**, c' est ene ramexhnêye di scrijhaedjes da Maggy Frisée. C' est bråmint del prôze a môde di biyet d' oumeur, mins gn a eto èn arimé u deus. 

Ci live la a rascodou li Pris del veye di Lidje e 2003.

## Les tinmes di "Come ene sacwè e l' air"
C' est bråmint des sovnances do djonne tins, todi avou l' apinse ki ci vî tins la, c' esteut l' bon tins. 
Gn a eto onk u deus bokets istorikes, come l' arivêye des tanks amerikins. 
Des bokets k' i gn a cåzèt do vicaedje d' enute. Mins c' est pol discåzer, come li criticaedje d' on vijhén ki vént del veye, et k' est retrôclé dins s' måjhone, tot mancant di spotchî les djins cwand i passe grandiveuzmint dins s' bele oto. 
Deus bokets sont ene miete avanciveus. Li prumî cåze d' on djouweu d' guitare sol bate a Lidje, et ene pitite glawene ås crolés ouys kel vént shoûter tos les djoûs. 
Li deujhinme nos mostere on stoirdoe, atchté dins ene vignoûle di France, ki nos conte li spoûle di s' "vicåreye". Ene pårteye ki s' passe foû payis, et dins l' vî vî tins da Ronsard. 
Li prumire paskeye (Li blanke dame) est scrîte a môde d' on conte foû naturel.

## Li langue di "Come ene sacwè e l' air"
Do mo bon walon, avou l' croejhete do Levant pratikêye al leccion.
Li motlî est, lu eto, foirt ritche. Nos rlevrans, metans:
:Prumî **[[:Wikt:frumjhi|fruzion]]**: **[[:Wikt:sitrûler|strûler]]** l' farene dins ene grande djate.
:Ene mwin k' **[[:Wikt:aduzer|aduzer]]** li vosse; Ene doûce loukeure ki vs shût. 
Costés noûmots, on djåze des tanks al Liberåcion, tot uzant del sorwalonde di motî "tchårs". On wåde li mot d' adon robot po djåzer des V1. 
Rilevans eto li noûmot Divant-lére po l' tecse metou divant d' ataker.
Costé vîs mots, dins les deus troes scrijhaedjes ki djåzèt do fjhaedje do pwin, on-z åreut veyou voltî aparexhe des mots come "prusti l' påsse" (ene ovraedje todi esplikêye pa des longuès fråzes), et "ene nukete di boure" (diné på rfrancijha *djaeye di boure*).

## Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Bråmint des sovnances si passèt en Andoûmont. Les sovnances covrèt purade les trevéns di l' Etre-deus-guere, et eto l' Liberåcion.
Sacwantès spoûles si passèt a Lidje. Onk des tecses djåze d' ene emîssion so *Liège-Matin*, avou Robert Wasseige ki respond a Jean-Claude Balthazar.

## Kitaeyaedje do live
* Bele coviete avou on dessén di "moite nateure", da José Artus. Ci live sereut cobén li prumî d' ene coleccion "Riflorixhåjhe" (*Riflorihåye*).
* Coviete divantrinne.
* Dirî del coviete divantrinne: Tåve do ctaeyaedje do live.
* p. 1. L' adrovaedje (divant-lére) pa Jean-Denys Boussart, sicrît e francès.
* p. 2 a 34: les 28 sicrijhaedjes, et les enimådjants desséns da José Artus.
* p. 35 a 38: motlî, tecse pa tecse.
Chifes et nombes e walon

thumb|Nombes di onk a vint (accint d' après Lidje)
Les **chifes e scrijhaedje walon**, c' est les chifes arabes. 

On eploye cobén les chifes romins dins l' limerotaedje des siekes (XXinme sieke), et des rwès (Yopôl II). On les voet eto sol cadran di sacwants ôrlodjes ås grefes.

## Sicrijhaedje des chifes e totès letes.
* Piceure po ls intrer dins li splitchant motî: x- riprezinte li chife.
** x- [nombe addj. & o.n.] nombe x . 
** | x-inme [limerotant addj. & o.f.n.] 
:**1.** ôre ki corespond å limero x-in.me, x2-îme, x3-ime, x4-ième.
:**2.** boket k' on-z a cwand on pårtixh ene sacwè e x. 
:Disfondowes: x-in.me, x'-îme, x*-ime, x*'-ième.
** | x-inmmint x-inmmint [adv.] divant d' dire ene sacwè ki vént al x-inme plaece d' ene djivêye. Disfondowes:  ,  
:Disfondowes: x-in.m'mint, x2-îm'mint, x3-im'mint, x3'-im'mèt, x4-ièm.mint.
** | x-inne [f.n.] a pô près x-. 
* Candjmint d' bodje et d' djinre:
** **onk** => ene; prumî (prumirmint)
*** vint-ey-onk => vint-ey-ininme
** **deus** => deujh- (deujhinme, deujhinmmint)
** **troes** => troejh- (troejhinme, troejhinmmint, troejhinne)
** **cwate** => cwatr- (cwatrinme, cwatrinmmint, cwatrinne)
** Dins li scrijhaedje e rfondou, **shijh**, **nouv** et **dijh** ni candjèt **nén** d' bodje divant les nos (årvier di çou ki s' passe dins l' prononçaedje):
:La shijh ans / Dji l' a dit trinte-shijh côps (disfondowes: *la chî-z ans, la sî<B>h</B> ans, la chîj ans; trinte-sî côps, trinte-chî côps, trante-chîj côps*). Nouv djins, nouv omes, dijh-nouvinme.
:MINS: "dijh" candje po fé **di-set**.
* e l' esplicant motî: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 30, 31, 40, 50, 60, 70, 80, 90, 100, 1.000, 1.000.000, 1.000.000.000

## 
contene (rime-rame d' efant so les nombes)
Hamtai (viyaedje)

**Hamtai** (e scrijha Feller *Ham'tê* ,  *Hampteau*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houton, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6990**
** davance : **5451**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 23**

## Istwere
Lontins pårti inte deus signeurreyes, li cene di Houton eyet li cene di Riyanwé (ban d'&nbsp;Durbu), et inte deus parotches, li cene di Melreu, pol boket so Houton, eyet l'&nbsp;cene di Rindeu pol boket so Derbu. C'&nbsp;est pa on decret da Napoleyon (20-7-1807) ki li ptit ban di Hamtea (418 ectåres) fourit dislaxhî di Rindeu. 
 
E rcinsmint di 1834, li comene contéve 34 åcint di trîxhes, di hés et d'&nbsp;brouyires, k'&nbsp;ont stî sårtêyes po fé des tchamps a coûtiver. 

## Djeyografeye
thumb|left|Aiwe d' Oûte nonnrece, inte Hamtea et Werpin
Viyaedje metou sol Calistinne, avou des grotes dins tere. 

Metou eto so l' Oûte nonnrece.
 
## Tuzance walone
Gn a ene dramatike ki djowe e walon, «les Côpeus d' pemes» (*les côpeûs d' pomes*).

## Sourdants
Li båbô (teyåte)

**Li båbô**, c' est ene comedeye e troes akes da Georges Ista, djouwêye li prumî côp e 1912.
 
Li Båbô est on splaca do teyåte a boune moråle do cmince do 20inme sieke.
## Mwaisses Roles
* Mayane Lavalêye: 60ans.
* Lambiet Lavalêye, si frè 58 ans. 
* Djôzef fi da Lambiet, 30ans; c' est lu ki s' pa lome "li Båbô". 
* Colas si da Lambiet 21 ans. 

## Rascourti
Lambiet Lavalêye est årmurî a Hesta. Il a trové on novea sisteme di canon po les carabenes, et s' a-t i di l' ovraedje timpesse.
Po dire li veur, c' est l' pus vî d' ses valets, Djôzef, k' a trové l' edvincion 
Mins, come Djôzef est èn ome sins brut, li pa ni l' aconte nén, et l' lomer "li båbô".
 
On n' aconte nén ses sintimints nerén. I voet voltî ene kimere … ki s' mareye avou s' fré.
Eto, li londmwin des noices, li "båbô" pete å diåle avou les plans d' ene ôte di ses edvincions les "monobloks". I va drovi èn ovroe el France, avou ene kinoxhance di s' pa.

E deujhinme ake on voet tot l' traeyin des Lavalêye aler a schî-fesse.
 
E troejhinme ake, come d' alaedje tot finixh bén: li sour da Lambièt va rcweri si neveu e France, li ramoenne a Hesta. Li pa s' escuze d' aveur sitî tote si veye on pinse-a-lu. Mins on lyi pardone voltî et minme l' ecoraedjî di raler al pexhe. Djôzef, k' on n' lomrè pus l' båbô, riprind l' vierna a l' ovroe. 

## Istwere del pîce
Li pîce a stî primêye do Govienmint, et djouwêye pol prumî côp sol Teyåte Cominål Walon d' Lidje li 27 d' octôbe 1912. Gn ourit cénk edicions do livret del pîce, li dierin e 1952.
12 di setimbe

Li 12 di setimbe, c' est li 255inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 256inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co110 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1911 : Reynolds Hostin

### Ôtès djins
* 1986 : Emmy Rossum

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1958: Jules Vandereuse
* 1974: Henri Karthaus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

10 di setimbe - 11 di setimbe - 13 di setimbe - 14 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Nameur

Li **grand Nameur** ou li **grande Nameur** (rebanêye comene di Nameur) a-st askepyî e 1977 på rebanaedje di l' ancyinne comene di Nameur avou vint-cénk viyaedjes di ttåtoû.

Nameur est eto li mwaisse-veye del Waloneye, awou k' on trouve l' Elizete eyet li pårlumint walon.

## Fotografeyes

Imådje:Nameur JPG W1.jpg|Mouze avou l' pårlumint walon
Imådje:Nameur4.jpg|Li Pårlumint etur Mouze et Sambe
Imådje:Nameur.jpg|Nameur èviè 1959
Imådje:Nameur2.jpg|L'« Elizete » dins ses mousmints d' loumire
Imådje:NameurP.jpg|L' prijhon d' Nameur
Imådje:Nameur Mouze vî pont d' Djambe.JPG|Vî pont d' Djambe


## Comene

### Pitits bans
* Nameur (li viye veye)
** Salzene
* Bê
* Belgråde
* Bonene
* Boudje
* Cognêye
* Dåssoû
* Dåve
* Djambe
** Djuronsårt
* Djerbussêye
* Erpint
* Flawene
* Live
* Loyi
* Malonne
* Måtche-les-Dames
* Nanene
* Sint-Må
* Sint-Serwai
* Swarlêye
* Tchampion
* Timplou
* Vedrén
* Wépion
* Wiete

### Hamteas
I gn a cwarante-shijh hamteas po vint-cénk pitits bans e **Nameur**.

## Tuzance
[thumb|250px|[Assîte å muzêye des Årts gårnixhants. Li no del veye î est scrît e walon.]]
* Fiestival do fime francès-cåzant, kimincî e 1995. 
* Lisette Lombé&nbsp;: ene powetresse did rola. 
* Sicole di walon d' Nameur
*  Nameur (veye)#Tuzance walone

## Referinces et sourdants
Pousse

thumb|pousse e l' Afrike : on voet bén li bouriket, li poujheu rapice li saeylete 
On **pousse**, c’ est grand rond trô, cåvlé pås djins po-z î aler poujhî a l' aiwe (u al petrole). 

## Sacwants racsegnes so les pousses
Les pousses sont cåvlés pa des poujhtîs.

Po cåvler on pousse, on houke on tapeu d' baguete po vey s' i gn a d' l' aiwe.

Po-z aspaitchî les efants d' aler wåler åtoû do pousse, on raconte les contes di l' Ome å havet.

## Les bokets do pousse
thumb|bouriket ås creneures sins manike : c' est co on bouricot ki saetche li coide k' on voet so li dvant-plan.
thumb|ricovrou pousse (Walonreye)
* Li sponte.
* Li toetea, cwand gn a pont di sponte.
* Li bouriket (rôlea al manike): lomé insi, paski c' est lu ki fwait l' ovraedje k' on bouricot fjheut davance (fé rmonter l' coide).
* Li saeylete.
* L' abruvoe.

## Istwere des pousses
On n' a pus waire cåvlé d' pousse après l' guere di 1940-1945, pask' on-z a yeu l' aiwe dins des batchs, u des bônes-fontinnes, pus dins les måjhones.