open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Memwere walone (coleccion)

**Memwere walone**, c' est l' no d' ene coleccion d' lives sol walon mins scrîts e francès. Ces lives la sont eplaidîs dispu 1994 pal SLLW, a Lidje. Tchaeke live del coleccion a rexhou sacwants moes après on grand raploû sol minme sudjet (todi on grand waloneu d' ayir ubén kécfeye ene soce).

Les lives del coleccion « Memwere walone » ont todi puzieurs oteurs, å pus sovint des SLLW-îs.

## Djivêye des lives eplaidîs dins l' coleccion
# Jean Van Crombrugge Victor George, Robert Vandamme, Albert Maquet, ***L’œuvre en wallon de [[Robert Grafé]] (1896-1968)***
# François Duysinx, Jacques Joset, Marcel Deprez, Jenny d'Inverno, Maurice Joachim, ***L’œuvre en wallon de [[Marcel Hicter]] (1918-1979)***
# Jean Lechanteur, Albert Doppagne, Etienne Hélin, Albert Leloup, ***L’œuvre de philologie et d’ethnologie wallonnes de [[Élisée Legros]] (1910-1970)***
# Jean Guillaume, Bernard Louis, Jean Germain, Victor George, ***L’œuvre en wallon de Auguste Laloux (1906-1976)***
# Jean Brumioul, Guy Fontaine, Madeleine Tyssens, Jean Lechanteur, Martine Willems, ***L’œuvre de philologie et de littérature wallonnes de [[Maurice Delbouille]] (1903-1984)***
# André Goosse, Willy Bal, Jean-Marie Pierret, Albert Maquet, ***L’œuvre de philologie, d’histoire et de critique des Lettres wallonnes de [[Maurice Piron]] (1914-1986)***
# Yvan Dewandelaer, Émile Gilliard, Émile Lempereur, Jean-Marie Pierret, ***L’œuvre poétique wallonne de [[Franz Dewandelaer]] (1909-1952)***
# Philippe Barthélemy, Laurent Moor, Jean-Marie Pierret, ***Hommage à [[Albert Yande]], avec une édition critique du poème épique'' Èl Djan d’ Mâdi'''
# [[Marie-Guy Boutier]], [[Jean Germain]], [[Jean Lechanteur]], [[Jean-Marie Pierret]], Martine Willems, ***Jules Herbillon (1896-1987) ou la quête inlassable de l’origine des mots wallons***
# [[Joseph Dewez]], [[Victor George]], [[Jean Germain]], [[Lucien Somme]], ***Hommage à Lucien Léonard (1909-1989)**'
# …
Geert Wilders

[vignette|'''Geert Wilders''', tins d' on spitch e [Tchekeye, e 2019.]]
**Geert Wilders**, c' est on politikî neyerlandès k' a nexhou li 6 di setimbe 1983, a Venlo.

## Cårire
**Geert Wilders** a comincî ès cårire politike e 1990. Disk' e 1998, il esteut aideu pårlumintaire da Frits Bolkenstein, mimbe do *[[VVD]]*. **Geert Wilders** a stî pårlumintî pol *VVD* disk' å moes d' setimbe 2004. Après, il a peté foû d' èç mouvmint politike la ey a askepyî li *Groep Wilders*, ewou çk' il esteut mierseu.

E 2006, **Geert Wilders** a askepyî li ''Partij voor de Vrijheid'', wice k' il est l' seu mimbe avou ès-n' ôte mouvmint&nbsp;: li *Groep Wilders*. C' est avou li k' a wangnî les vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2023.

## Rilomêye
Dins les medias, **Geert Wilders** est rwaitî tot-z estant li varyisté neyerlandesse di Donald Trump. C' est a cåze do fwait k' il est rwaitî tot-z estant d' foite droete, k' il est conte l' islam eyet k' i n' a nén di l' afiyance timpesse so l' Union Uropeyinne.

Il est bén veyou pa des politikîs flaminds, aprume les cis do Vlaams Belang, come Tom Van Grieken. El Waloneye, c' est ''Chez Nous'' ki va bén eshonne avou lu.

## Referinces eyet sourdants
Javier Milei

[vignette|Foto da lu, e [2023.]]
**Javier Gerardo Milei**, c' est on politikî årdjintin k' a nexhou dins ç' payis la, li 22 d' octôbe 1970, a Buenos Aires.

## Cårire

### Ideyolodjeye
**Javier Milei** a sacwantès piceures politike. Télcôp, il est rwaitî tot-z estant d' foite droete. Sapinse a lu, il est anårtchi-capitalisse.

Po fé discrexhe les dispinses publikes, **Javier Milei** vout disfacer des ministeres timpesse, metans el ministere del tuzance. Todi dins l' boursete, i vout disbanåvler mwints siervices di l' Estat årdjintin. Al copete do mårtchî, i ricandjreut voltî li pwès årdjintin på dolår amerikin.

Å livea difoûtrin, **Javier Milei** vout stater l' comiece avou l' Chine ey el Braezi. Come di djusse, i rwaite ses payis come des comunisses. Tot rwaitant l' guere inte Israyel ey el Palestene, i sopoirte voltî puvite li prumî Estat.

### Vôtaedjes
**Javier Milei** a stî eléjhou come prezidint di l' Årdjintene, li 19 di nôvimbe 2023. Mins nerén, il doet co ratinde li 10 di decimbe d' ciste anêye la po divni prezidint d' èç payis la. C' esteut l' candidat di l' aloyance ''La libertad avanza'' ([WA] El liberté avance), ki rprind&nbsp;: el ''Fuerza Republicana'' ([WA] Foice republikinne), li *[[Partido Demócrata (Årdjintene)|Partido Demócrata]]* ([WA] Pårti Democrate), li ''Partido Fe'' ([WA] Pårti del Fwè), li *[[Partido Libertario (Årdjintene)|Partido Libertario]]* ([WA] Pårti libertariyin), li ''Partido Renovador Federal'' ([WA] Pårti do Mwaisse-rifijhaedje Federå) yet l' Unión Celeste y Blanco ([WA] Union Cir eyet Blanc). 

## Rilomêye
Les medias rwaitnut **Javier Milei** come el varyisté årdjintene di Donald Trump. Avou ça k' i s' fé puvite rmarké dins les medias avou s' manire di cåzer, ki fwait pinser a Donald Trump. 

Dins ene videyo, on l' voet saetchî foû des rectingues avou l' no des posses di minisse. I s' pormoenne voltî eyet sovint avou ene tronçneuse po mostrer k' c' est l' ci ki va coper dins les dispinses publikes.

## Referinces eyet sourdants
Contes à r’lâye

thumb
***Contes à r'lâye*** (**Contes a rlaye**), c' est on live di sovnances sicrît pa Joselyne Mostenne.

Il a vudî e 2023.

## Mwaissès piceures
Il est scrît e Feller-Léonard.

L' adrovaedje a stî fwait pa Lucien Mahin (e rfondou walon, ratourné e francès pal sicrijheuse).

Li live est enimådjî avou:
* des dessinaedjes del sicrijheuse
* des fotos di s' famile
* des vîs desséns foû abondroets

L' ouve a stî prezintêye so l' emission «Schoûtez ene miete» li djoû Sint-Nicolai 2023.

## Contnou
* p. 1 : Dicåçtaedje: li live est dediyî:
:*A Ziré et les soçon d' [[Rotchfoirt]] ki m' ont drovou l' ouxh do walon.
:*A Lucyin ki m' l' a fwait ridiscovri
* p. 4 : Adviertixhaedje po les nos prôpes (a pårt *Châle*, *Zîré* èt *Lîzé*, l' otoresse riscrît les nos prôpes come leu modêye oficire (*Jojo, Jeanine, Clotilde*)
* p. 5-8 : Adrovaedje da Lucyin Mahin
* p. 9-12 : li minme, rimetou e francès
* p. 13 : Tåve des contes.
* p. 15 : Coûte otobiyografeye
* p. 17 : li lwè Murphy (ki va spliker bråmint di çou k' est discrît dins les contes).
* p. 18 : Les blankès åmayes (ene sicolresse k' efagne dins on pré la k' gn a des blankès åmayes)
* p. 24 : L' accidint (ene pitite arnåjhe si côpe les voennes do bresse, tot si stårant dins les coûtches ås verdeures catcheyes dizo l' nive, et les otos ki n' rôlént nén, di cåze del crijhe di Souwesse (resplikêye dins l' live a pårti des dnêyes do Wikipedia walon)
* p. 32 : Mete les pakets : les viyès creyances sol fîflinne
* p. 34 : Mononke Lisé : les dujhances del fén del veye et del moirt do tins des anêyes 1950
* p. 41 : Disbatijhaedje : Kimint et pocwè li scrijheuse a decidé di s' fé disbatijhî (a pårti do herleme des curés pedoclasses, sitofé pa l' årtchuvetchî d' Malene-Brussele li 24 di djun 2010)
* p. 54 : Des bounès fiesses di Påke : ses sovnances del fiesse di Påke estant efant.
* p. 58 : John Joseph Merlin
* p. 60 : Li tchambe do chérif : deus arnåjhes trawèt l' plafond, tot potchant so on lét.
* p. 64 : Ça n' arive k' a mi : velotourisse a Dinant
* p. 71 : Les clés d' oto : Rovyî ses clés dins l' oto e plin mitan d' Brussele, et del nute.
* p. 78 : Li vweturete electrike : a-z aler cweri mon des peres et poirter a Brussele mon des macherseurs.
* p. 90 : On arive todi kéke pårt : Si brouyî dins les rexhowes d' otostråde.

## 
Prezintaedje do live (so «Schoûtez ene miete»)
Viyé-l'-Veye (discramiaedje)

**Viyé-l'-Veye**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Viyé-l'-Veye (rebanêye comene)

**Viyé-l'-Veye** ([FR] *Villers-la-Ville*), c' est ene rebanêye comene do Roman Payis. Ès no coinrece, c' est «**&nbsp;L' Abeye&nbsp;**».

[gauche|vignette|L' eglijhe di [Mélénri.]]

## Referinces eyet sourdants
Lavrenti Beria

**Lavrenti Beria**, c' esteut èn ome d' Estat sovietike k' a nexhou li 29 di måss 1899, dins l' Djeyordjeye d' asteure. Il a morou li 23 d' decimbe 1953, a Moscou. Mins nerén, on n' est nén podbon seur pol date d' ès moirt. 

## Cårire
A l' atake, **Lavrenti Beria** s' a fwait mimbe do Pårti Comunisse e 1917. Il a prindou pårt dins l' revolucion rûsse el Djeyordjeye, mins eto e-n Azerbayidjan d' asteure.

Cist ome d' Estat ci est eto cnoxhou po-z awè stî l' manaedjeu do N.K.V.D. C' est eto lu k' a manaedjî li programe nawearin di l' U.R.S.S. Tins del deujhinme guere daegnrece, c' est lu k' a prevnou Staline di l' atacaedje di l' U.R.S.S. på Nazis. 

## Rilomêye
**Lavrenti Beria** a ene mwaijhe rilomêye. Come di djusse, on-z el rwaite tot-z estant li «&nbsp;Himmler sovietike&nbsp;», plamour k' il a macsådé des djins timpesse po des råjhons, afeye, nén veritåves. C' est a cåze di cist ome ci k' on-z aveut axhoré 25.000 Polonès, cabén k' c' esteut aprume èn atåvlaedje a Staline, k' aveut accepté.

Houte di çoula, **Lavrenti Beria** esteut cnoxhou po esse on rilêye-moudreu. Come d' efet, i violéve voltî les comeres, minme si mwintès d' inte di yeusses estént des crapådes.

## Referinces eyet sourdants
Irving Fisher

**Irving Fisher**, c' esteut èn economisse estazunyin.

## Ouve
C' est l' prumî k' a metou e-n ene formule li rapoirt inte li masse di manoye et l' produjhaedje. C' est MxV = PxT, la ki:
* M, c' est l' masse di manoye
* V, c' est l' vitesse di candjmint d' mwin del manoye
* P, c' est l' livea des pris
* T, c' est l' volume des discandjes di martchandijhes, u li produjhaedje (po on payis, li Prodût Dvintrin Brute)
On scrijheu, on djheu (bate)

**On scrijheu, on djheu** (e francès, *Un auteur, une voix*), c' est l' no d' ene bate di scrijhaedje et d' recitaedje metowe so pî tos ls ans pal soce *La Roulotte théâtrale* avou l' aidance do CROMBEL et del Federåcion Walonreye-Brussele (c' est zels deus ki paynut les pris). C' est èn etrevén ki s' passe å pus sovint å moes d' decimbe.

E 2020, i gn a yeu k' on pris d' scrijhaedje et pont d' pris d' recitaedje a cåze do Covite 19.

## Djuris
E 2020, i gn aveut cwate djins dins l' djuri d' sicrijhaedje : Annie Rak, Nadine Vanwelkenhuyzen, Jean-Luc Fauconnier et Roland Thibeau.

E 2023, les djurés estént, pol pris d' sicrijhaedje, Jean-Marie Kajdanski, Michèle Herlin, Jean-Luc Fauconnier et Julien Noël et, pol pris d' recitaedje, Roland Thibeau, Gwenaëlle Cappellin, Christine Mordant et Michel Robert.

## Djivêye des djins k' ont ddja wangnî on pris
* 2020
** Prumî pris d' sicrijhaedje : Gérard Platevoet po *L’ortour des caracoles*
** Deujhinme pris d' sicrijhaedje : Michelle Fourez po *Habille!*
** Troejhinme pris d' sicrijhaedje : mitan mitan po Pascal Winberg (po *Queop d’ volant*) et Christian Quinet (po *Chèrîje*)
* 2022
** Pris d' sicrijhaedje : Daniel Barbez po *El bonheur du jour*
** Prumî pris d' recitaedje : Jacques Dupuich
** Deujhinme pris d' recitaedje : Christine Beugin
** Troejhinme pris d' recitaedje : André Leleux
* 2023
** Pris d' sicrijhaedje : mitan mitan po Anne Blampain (po *Lès djins dès tiènes*) et Régis Hespel (po *Raminvrance d'voisinache*)
** Pris d' recitaedje : mitan mitan po Jacques Sartiaux et Sebastien Mancinelli (et des mincions po Véronique Dubois, Nathalie Risselin et Sophie Vroomen)
* 2024
** Prumî pris d' sicrijhaedje : Pierre Noël po *Em rue à mi*
** Deujhinme pris d' sicrijhaedje : Danièle Henkinet po *Li pî-sinte ou bin l' pî-pazé, liké prinde èt po wice aler*
** Pris d' recitaedje : mitan mitan po Florent Triaille et Christine Beugin
** Mincions po Fernande Vangor (sicrijhaedje) et po Nicole Roosen (recitaedje)
* 2025
** Pris d' sicrijhaedje : Jean-Luc Vigneux po *No scret*
** Pris d' recitaedje : mitan mitan po Jacques Dupuich, Florent Hodeige et Noé Trillet
** Mincions d' recitaedje : René Mairy, Xavier Nys et Delphine Wiernicki-Vigneux
** Pris d' l' oridjinålté (pol sicrijhaedje) : Annick Fréson

## Lives
Deus lives ont stî eplaidîs avou des bokets del bate :
* *Un auteur… une voix*, ed. Audace, 2011
* *Un auteur… une voix*, ed. Audace, 2012, ISBN 978-2-917453-36-0

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Videyos del edicion 2022 del bate
* Videyo del edicion 2023 del bate
* Videyo del edicion 2025 del bate

## Sourdants
Timbe (discramiaedje)

* timbe del posse (po-z evoyî ene lete u on coli)
* timbe des contribucions (po payî ene taeye so on scrît)
* timbe (air bén cnoxhou)
Timbe del posse

On **timbe del posse**, c' est ene pitite etikete k' on plake so ene lete u on colis, et ki respond ås costindjes payeyes al Posse po tcheryî ci evoyaedje la disk' amon l' riçuveu (li ci ki dveut awè l' lete u l' colis).

## Istwere
### Sitouwåcion divant les timbes
Pol paymint des letes, dinltins, c' esteut l' riçuveu ki payive. Li måleur, c’ est ki l’ ci ki n’ aveut nén l’ moyén ni payive nén. Adon, li lete esteut pierdowe. 

Portant, i paret ki, dedja e 1819, les Sardes si siervént d’ on sistinme di paymint  « presse a esse posté ». Adon, ene sacwè foirt rishonnante a on timbe del posse.

### Prumîs timbes
Li prumî timbe del posse, e l’ Urope, a stî metou e l’ circulåcion li 6 di may 1840 e l’ Inglutere.

C’ esteut li « Penny Black ». Come si no el dit, il esteut e noere coleur, et valeut on peni. 

L’ edvincion endè rvént a Sir Rowland Hill ki serè anobli pa l’ Rinne on pô après. 

Insi, l’ uzaedje do timbe a fwait ki l’ riçuveu a-st accepté sins rujhe totes les letes a l’ arivêye do messaedjî.

E l’ Beldjike, c’ est l’ an 1849 ki l’ prumî timbe postå est lancî. On timbe di brune coleur di 10 cintimes ey on bleu timbe di 20 cintimes. Ambedeus avént stî imprimés avou l’ tiesse da Yopôl Prumî ki poirtéve on costume ås spaletes. C’ est come ça ki l’ prumî timbe bedje est sorlomé « el sipalete »

## Les timbes del posse et l' walon lingaedje
E 1981, on a metou l' tiesse di Édouard Remouchamps so on timpe po fiesti l' SLLW.

E 2023, les Molons ont fwait leus prôpes timbes.

## Sourdant
Bildigne De Heug

[vignette|Li '''Bildigne De Heug''', e [2017, tins d' ès mwaisse-rfijhaedje.]]
Li **Bildigne De Heug**, c' est on bildigne ki si trouve sol rive gåtche di Sambe, al Basse-Veye di Tchålerwè.

## Istwere
Li **Bildigne De Heug** a stî askepyî etur 1933 eyet 1934 på årtchiteke Marcel Leborgne. Il a stî aspalé pa Henri Leborgne. Come di djusse, el famile **De Heug**, c' est puvite ene famile di martchands d' piyanos. Ci societé la esteut, aprume, a Mårcinele.

E 1985, les C.C.C., k' el manaedjeu c' esteut Pierre Carette, ont sayî d' assåder ci bildigne ci. Il ont fwait, plamour k' i gn aveut ene banke drola, a ciste epoke la&nbsp;: el *Manufacturers Hanover Bank*.

Ene dijhnêye après, sacwants elemints d' ci bastimint ci ont stî classés al Redjon walone. La ossu, k' e 2003, on lz a metou sol lisse di l' Institut do Patrimoenne Walon. Totfeye ki cåzumint 10 ans après, èç bildigne ci tournéve a rén. Il årè falou ratinde l' anêye 2020 po k' li **Bildigne De Heug** soeye mwaisse-rifwait.

## Tcherpinte
Li **bildigne De Heug** est 19,8 metes hôt. Li stîle del tcherpinte, c' est do modienisse. A l' atake, li plaece-bas esteut po on botike. I gn a shijh astaedjes avou des balcons. Mins nerén, come on-z el sait vir avou l' foto a droete, les balcons n' sont pus des terasses, asteure. Ådzeu d' ça, el dierin astaedje a stî mwaisse-rifwait po divni on doblaedje.

## Referinces eyet sourdants
Louwis XIV

vignette|Louwis XIV e costeume do sake
[thumb|plake e latén sol meur do tchestea d' [Bouyon]]
**Louwis XIV**, ([FR] *Louis XIV*), c' esteut on rwè d' France. Il a skepyî li 5 di setimbe 1638 å tchestea d' Saint-Germain-en-Laye ey a morou li 1î d' setimbe 1715 å tchestea d' Versailles.

## Vicåreye
**Louwis XIV**, c' esteut l' fi d' Louwis XIII eyet d' Ane d' Otriche. Ès pere a morou timpe; ça fwait ki c' est s' mere ki ringna por lu. 

I fourit rwè d' France do 14 di may 1643 å 1î d' setimbe 1715. Si ringne dura don 72 ans, li pus long di l' istwere di France.

Il evayixha l' Walonreye pask' i rclaméve des droets sol conteye di Tchini.

Did la li ratourneure e walon:  po ene plaece k' on n' sait nén trop å djusse wice k' elle est.

## Rilomêye
I n' si prindeut nén po del pitite bire. 

Il est sovint spoté li « **Rwè-Solea** » ([FR] *Roi-Soleil*). Li Solea, c' esteut l' simbole k' il aveut tchoezî po s' erprezinter. Il a organizé s' Cour rweyåle, tot s' metant al plaece do Solea, ey avou les ôtès djins del Cour åtoû d' lu, al mode des ôtès planetes ey estoeles.

Come dictateur, on rtént voltî cisse fråze ci : «l' estat, c' est mi !».

Sol plake e latén metowe e tchestea d' Bouyon, on l' lome «Louwis l' Grand, vinkixheu des princes».


La Louwis duk Bouyon 14.jpg|tecse ricopyî del plake e tchestea d' Bouyon


## Referinces eyet sourdants
Rodín

**Rodín**, ki s' vraiy no c' est **Rodín Kaufmann**, c' est on tchanteu francès ki fwait do rappigne e-n occitan. Il a vnou å monde li 19 di djulete 1980.

## Si cårire
Rodín a stî mimbe del binde di tchanteus Lo Còr de la Plana.

Il a metou so pî s' prôpe label e 2013, lomé *Pantais Recòrds*. Avou ç-t emantcheure la, il a enondé deus pordjets, **Sorn** et **Uèi**, divant d' fé del muzike dizo s' prôpe no.

## Alboms
* *Ara* (2015)
* *Pantais Clus* (2021)

## Ses idêyes et s' estîle
Avou s' binde Uèi, Rodín a sovint disfindou des idêyes d' foite gåtche. Dins *Ai mamà*, i rind bon dvwer å zadisse Rémi Fraisse k' a stî touwé pa on djindåre. Dins *Cambarada*, i cåze di puzieurs payis ewou çki gn a des govienmints anårtchisses come li Rojava ubén les Chiapas.

Dins ses prôpès plakes, Rodín s' sieve voltî d' bokets d' viyès tchansons e-n occitan. C' est par egzimpe des tchansons d' Miquèla, di Claude Martí, di Claudia Galibert…

## Sourdants


## 
*     Li waibe di Rodín
Vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2023

[vignette|Foto do pårlumint del [Deujhinme Tchambe del Neyerlande.]]
Les **vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2023**, c' est des eleccions ki s' ont passé, li 22 d' nôvimbe 2023. El Neyerlande tchoezit voltî on dimiek come djoû po les vôtaedjes, po mwintès råjhons. Come di djusse, il inmnut ostant d' leyî les vôteus trankiles tins do wekene. La eto k' el wekene, c' est des djoûs impôrtants po les crustins eyet les djwifs. On-z a spepieuzmint tchoezi l' dimiek, plamour ki ça daléve mî avou les eurêyes des scoles.

## Istwere
Tins d' l' anêye 2023, el Neyerlande a yeu ene dobe crijhe&nbsp;: ene crijhe ecolodjike ey ene crijhe djuridike. C' est çk' on lome li crijhe neyerlandesse do nitrodjinne, k' a comincî e 2019. Come di djusse, a ç' tins la, li pus hôte djuridiccion administrative neyerlandesse a decidé k' el plan do govienmint neyerlandès di l' epoke n' esteut nén assez. Adon, ci djuridiccion ci a oblidjî l' govienmint a fé pus di foice. El rujhe avou ça, c' est k' les cinsîs d' ene cinse k' esteut rwaitêye tot-z estant trop mannixhante polnut esse esprôpriyî.

Ådzeu d' ça, el govienmint Rutte 4 a-st abandné s' termene li 7 di djulete 2023. Li cåze&nbsp;: ene crijhe do ratrait. Cabén k' sins çoula, les vôtaedjes årént dvou s' passer e 2025. Deus noveas pårtis estént podbon ratindous&nbsp;: li *[[BoerBurgerBeweging]]*, ki riprezinte copurade les cinsîs et k' egzistéve ddja tins des vôtaedjes di 2021, eyet li ''Nieuw Sociaal Contract'', on pårti crustin.

## Rizultats
Li ''Partij voor de Vrijheid'' a fini tot-z estant li prumî pårti å livea des votaedjes.  Geert Wilders est rwaitî tot-z estant l' wangneu d' ces vôtaedjes ci. Vola les rzultats :  

* ''Partij voor de Vrijheid'' ([WA] Pårti pol Liberté) : 37
* *[[GroenLinks]]* ([WA] Verts di Gåtche) avou ''Partij van de Arbeid'' ([WA] Pårti do Boutaedje) : 25
* ''Volkspartij voor Vrijheid en Democratie'' ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye) : 24
* ''Nieuw Sociaal Contract'' ([WA] Novea Contrat Sociå) : 20
* ''Democraten 66'' ([WA] Democrates 66) : 9
* *[[BoerBurgerBeweging]]* ([WA] Mouvmint Cinsî-Citweyin) : 7
* ''Christen-Democratisch Appèl'' ([WA] Houcaedje Crustin-Democrate) : 5
* ''Socialistische Partij'' ([WA] Pårti Socialisse) : 5
* *[[ChristenUnie]]* ([WA] Union Crustinne) : 3
* *[[DENK]]* ([WA] PINSEZ) : 3
* ''Forum voor Democratie'' ([WA] Forom pol Democraceye) : 3
* ''Partij voor de Dieren'' ([WA] Pårti po les Biesses) : 3
* ''Staatkundig Gereformeerde Partij'' ([WA] Pårti Politike Rifôrmé)
* ''Volt Nederland'' ([WA] Volt Neyerlande) : 2
* *[[JA21]]* ([WA] OYI21) : 1

## Consecwinces
Ces vôtaedjes ci ont moenné a l' askepiance do govienmint Schoofs I. Mins nerén, il a fwait berwete e 2025 eyet des vôtaedjes avancés ont shuvou padri.

## Referinces eyet sourdants
Rotonde

[vignette|Ene '''rotonde''' el [Neyerlande.]]
Ene **rotonde**, c' est on djinre di djonccion k' on-z ertrouve puvite so les voyes fwaites po les éndjins a rowes. 

## Sôres
Il egzistêye deus grandès sôres di **rotondes**, sorlon les rîles k' on-z uze&nbsp;: li prumiristé a droete po les mineus ki sont dins l' **rotonde** ubén el leye-passaedje po les otos ki vegnnut d' ene voye raloyeye al **rotonde**. Li **rotonde** ewou çki fåt leyî li prumiristé åzès djins ki vegnnut di droete est lomêye «&nbsp;rotari&nbsp;». Tins k' el **rotonde** wice k' i fåt leyî l' passaedje åzès sakîs ki sont ddins est lomêye «&nbsp;djiratwere&nbsp;».

## Lwè
El Beldjike, cwand on-z arive a ene **rotonde**, on-z a afwaire a deus plakes. Ubén li plake B1 ubén li plake B5. C' est yeusses ki mosternut åzès mineus s' i doevnut ralinti ubén s' arester dvant l' **rotonde**. Dins 100% des cas, i gn a ene plake D5 ki mostere l' sinse a shuve eyet ki mostere eto k' les **rotondes** bedjes sont todi des djiratweres.

Les **rotondes** polnut awè deus, ubén troes bindes. Dins ci sitouwåcion la, on n' est nén oblidjî d' rôler so l' ci di droete. Avou ça k' si on fwait on toû inte 90 eyet 360 digrés, el binde di gåtche est l' ci k' est pus consieye. Tenawete ki pus èn éndjin est a droete, pus il a l' prioristé so les ôtes éndjins. 

## Istwere
Les prumirès rotondes ont stî metowes so pî viè l' fén del dijhnêye 1790, come el ci atåvlé pa Pierre L'Enfant po li mwaisse-veye des Uyessês.

## Critikes

### Cas
Il egzistêye deus grands beas costés des **rotondes**. Li prumî, c' est k' el convoye rote radmint. Li deujhinme, c' est k' elle ont dandjî di moens d' etertinance ki les ôtès sôres di djonccion.

### Mås
Li problinme d' espåce avou les **rotondes**, c' est k' ça prind del plaece timpesse. La eto k' les pîtons metnut pus di tins po rbate ene distance.

## Referinces eyet sourdants
Teuf-teuf

vignette|Les '''teuf-teufs''' n' ont, nouv côp so dijh, k' deus plaeces.
Ene **teuf-teuf**, c' est l' no d' ene sôre di vweteures. Ele sont ricnoxhåves avou li fwait k' ele sont foirt pitites.
## Lwè
El Beldjike, on pout ddja miner ene **teuf-teuf** a pårti d' saze ans. Asteme ki dvant d' awè dijh-ût ans, on n' pout nén prinde on voyaedjeu avou. Les djins k' ont nexhou padvant li 14 di fevrî 1961 n' ont rén dandjî po-z endè pleur miner. Les sakîs k' ont skepyî après cisse date la doevnut, å moens, awè l' permis AM. Mins nerén, sacwants elemints del lwè bedje dipindnut bén del lwè di l' Union Uropeyinne. Metans, li nombe di tchvås ki pout daler disk' a 8,15 ubén l' vitesse macsimom k' est limitêye a 45 km/e.

A l' atake, c' esteut seulmint les **teuf-teufs** a deus plaeces ki polént rôler so les voyes. Tolminme ki, dispoy 2016, les otos dinsi avou cwate plaeces polèt rôler el Beldjike. Tot rwaitant les voyes, les mineus des **teuf-teufs** doevnut s' codure come si minént ene oto po l' ci ki fåt l' permis B, åré k' les **teuf-teufs** polnut nén sey so les otostrådes ubén les espresses.

## Referinces eyet sourdants
Revolucion braibançone

[vignette|283x283px|Li djonne di Turnhout ki s' est coraedjeuzmint dimostré, li [29 d' octôbe 1789. ]]
Li **Revolucion braibançone** ou **prumire revolucion bedje** s' a disrôlé å Bas Payis otrichyins inte 1787 e 1790. C' esteut ene revintreye des provinces conte li novea impreur do Sint Impire, Djôzef II. 

Li novea impreur voléve candjî les lwès po-z amwindri l' otonomeye des provinces. Mins li bordjoezreye des provinces di Flande, Hinnot, Nameur et Braibant n' accepta nén et decida di s' revinter.  

E 1787, Hinri van der Noot publiya on *Memwere so les droets do peupe braibançon et les atakes conte zels,* ci memwere ci critika li politicreye di Djôzef II. Pus tård les Estats des uneyès Beldjikes estît creyés, li 11 di djanvî 1790, après l' victwere a Turnhout, li 27 d' octôbe 1789. 

## Bataye di Turnhout
Ciste bataye ci veya li braibançone årmêye et l' årmêye otrichyinne si bate. Li djenerå braibançon, c' esteut Djihan-Andrî van der Mersch.

[vignette|Portrait da [Djôzef II d' Otriche|Djôzef II, impreur do Sint Impire et årtchiduk d' Otriche.]]

## Sourdants

* Jane C. Judge, The United States Of Belgium: The Story Of The First Belgian Revolution, 2018
* Janet L. Polasky, Revolution in Brussels, 1992
Maladeyes des pexhons

Pådje moennrece so **les maladeyes des pexhons**.

## Rindjmint sorlon les cåzes
### cåzes fizikes
* stofaedje (pexhons)

### cåzes tchimikes
* epweznaedjes ås prodûts d' pulverijhaedje

### cåzes biyolodjikes

### virûsses
* septicemeye emoradjike del trûte
Angliche

L' **angliche** ([EN] *Anglish*), k' est pus oficirmint lomé «&nbsp;**puriveusté linwistike di l' inglès**&nbsp;» ([EN] *Linguistic purism in English*). Li mot «&nbsp;**angliche**&nbsp;», ubén s' parey e-n inglès, vént di Paul Jennings, ki l' a askepyî e 1966.

## Adierça
L' adierça di l' **angliche**, foiravant l' ci da Paul Jennings, c' est d' awè on lingaedje sins trop d' epronts u d'  calcaedjes des lingaedjes romans, copuvite li francès.

## Istwere
Etur li concwesse normande eyet 1362, c' est l' tins ewou çk' i gn ava yeu bråmint des calcaedjes k' ont passé e-n inglès. Tenawete, i gn ava ddja ene fôme do purisse linwistike conte les calcaedjes des lingaedjes romans, a l' epoke.

Å 19inme sieke, on arimeu inglès-cåzant, William Barnes, aveut atåvlé d' «&nbsp;ernetyî&nbsp;» ci lingaedje ci des calcaedjes ki vegnnut des lingaedjes romans, mins eto les cis do vî grek. Cwand Paul Jennings aveut edvinté l' mot «&nbsp;***anglish&nbsp;***», i l' aveut fwait tot scrijhant troes årtikes, wice k' i dvizéve d' on monde ewou çk' el concwesse normande n' åreut måy egzister.

## Hårdêye difoûtrinne
Motî éndjolike k' el waibe a li tcherpinte d' on waibe-wiki eyet dins l' ci k' i gn a seulmint des mots soringlès.

## Referinces eyet sourdants
Ene famile come les ôtes... cwè ki...

«&nbsp;**Ene famîye come lès-ôtes... Qwè qui...**&nbsp;», c' est l' no d' on roman scrît pa Jean Goffart, eplaidî å moes d' octôbe 2023.
## Istwere
C' est l' istwere d' ene famile ki vike å Noer Payis. On l' shût, foiravant les advinteures do pere&nbsp;: Djosèf. Sapinse a l' eplaideu, ci prôze racontrece ci sreut on maxhaedje di comedeye eyet di tradjudeye. Sorlon l' oteur, lu-minme, Djosèf, li boulome, fwait tot d' triviè. Todi sorlon lu, Marîye, li feme do portagonisse, rouspete todi.
## Referinces eyet sourdants
Inmant

thumb|Lampe a l' inmant tinant après axhale di fier
Èn **inmant**, c' est ene masse di solide k' assaetche li fier mins nén l' keuve ni l' aluminiom ni l' zénk.


Inmant vîs fier ezès cindes.jpg|vîs clås rapexhîs avou èn inmant divins les cindes d' ene sitouve k' on î aveut fwait do feu avou des bwès d' tcherpinte
Штабовий магніт.jpg|mostraedje des deus pôles d' èn aimant


## Compôzucion
Å cminçmint (diviè 1845), on a trové des pires k' assaetchént l' fier. On les a lomé magnetites.

Asteure, les inmants sintetikes sont fwaits d' èn aloyaedje di rålès teres. I sont tchåfés sins fonde. Adon, i sont inmantés avou un electro-inmant.

## Uzaedjes
thumb|rapexhaedje d' ene pince côpe-fi avou èn inmant
On s' pout siervi d' inmant po rapexhî des sacwès d' fier toumêye e l' aiwe.

On fwait des ahesses po fé tni des couteas å meur avou on simpe inmant. 

Les costires avént des cizetes inmantêyes å dbout po ramasser les ptitès aweyes.

Dins les anêyes 1970, dins les soyreyes di l' Årdene, les mwaisse soyeus passént sacwants tronces a l' inmant po vey s' i gn aveut nén des bales provant des batreyes del guere di 40, et k' l' åbe s' a rnouri totåtoû.

Les årtisses des biesses etonnut des inmants ås vatches k' ont-st avalé on coir etrindjir. Soeye-t i å moumint do diyagnostik di trawaedje del panse, soeye-t i espaitchanmint, a tot li ståve.


Kaefigmagnet.jpg|inmant egayolé (po mete e l' panse des vatches)
Knife rack 2.jpg|ahesse po roister les couteas, ki sont-st insi todi a mwin


## Dins les belès-letes e walon
On live da Louis Lagauche si lome «L'aimant». 

## Sourdant
N' alez nén dire k' i båre ! (powinmes)

**N' alez nén dire k' i båre !** (*N'alez nén dîre qu'i baure !*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Émile Gilliard k' a vudî come limero especiå des Cayés walons, e fevrî 1981 (). C' est ç' live la k' a rçu l' Pris Georges Michaux (on pris del veye di Nameur) e 1980.

Li live a on dzo-tite : « Carmina Walonica I »

## Djivêye des bokets
I gn a 18 powinmes dins l' ramexhnêye, sicrîts ou finis etur li 11 di måss 1979 et l' 4 di djanvî 1980. C' est å pus sovint del libe powezeye.
* *Bondjoû, pa*, libe powezeye, sicrîte li 12 d' avri 1979 po rinde bon dvwer å pere di l' oteur k' a morou l' 12 d' avri 1959
* *Lès mwins di m' mame*, ût-pîs avou des rimes, sicrîts li 2 d' avri 1979
* *Discandje*, libe powezeye sicrîte li 18 di måss 1979
* *Djoû après djoû*, libe powezeye sicrîte a Vinon, li 30 di djulete 1979
* *On pougn ausplé*, libe powezeye sicrîte li 24 di måss 1979
* *Lès mârques di vosse visadje*, libe powezeye d' inspiråcion crustinne, sicrîte li 4 di may 1979
* *Po cénq´ djon.nias d'Espagne*, libe powezeye d' inspiråcion politike, coridjeye li 11 di måss 1979
* *Mèskène*, libe powezeye sicrîte li prumî d' may 1979 ; c' est on powinme ki critike les ritches et ki rshonne ene miete å bokets d' Veas d' måss
* *Lès mots*, libe powezeye sicrîte li 3 d' may 1979
* *Jusqu'aus-oûchas*, libe powezeye, sins date
* *Crèvaude*, libe powezeye, sins date
* *Èmacraladje*, libe powezeye sicrîte li 2 d' may 1979
* *Si vôy vol'tî*, libe powezeye sicrîte li 5 di may 1975
* *Vos potcheroz foû*, libe powezeye sicrîte li 4 di djanvî 1980
* *Come one soris*, libe powezeye sicrîte li 18 di nôvimbe 1979
* *Poqwè*, libe powezeye coridjeye li 25 di måss 1979
* *Monsieûs lès Sins-payis*, on boket ki comele des erîlés arimés et del libe powezeye ; tote li prumire mitan est scrîte avou des shijh-pîs, epwis l' deujhinme mitan c' est des cwate-pîs, des shijh-pîs, des ût-pîs et on seu dijh-pîs (*« di d'vu payî èt payî sins moti »*) ; ci powinme la a stî scrît l' 20 di may 1979
* *Lentin Furloke*, libe powezeye sicrîte li 7 di may 1979 ; elle est dicåçtêye a Franz Dewandelaer

## Corwaitaedje
*Po cénq´ djon.nias d'Espagne*, c' est onk des bokets les pus politikes da Gilliard. I cåze des cénk ovrîs touwés pal police å Payis basse li 3 d' måss 1976, di Jacques Georgin, moudri pa des mimbes d' ene troke di foite droete e 1970, et d' Pinochet. Sapinse l' edicion des Cayés walons, Gilliard a scrît l' prumire modêye di ç' powinme la e 1975, mins dandjreus k' l' oteur si brouye, paski les « cénk djonneas d' Espagne » n' estént nén co moirts a ç' moumint la.
Fondaedje (discramiaedje)

* Fondaedje (fizike) : passaedje di l' estat solide a l' estat likide
* Fondaedje (linwince) : disparexhaedje d' ene lete etimolodjike
Claude Barzotti

[vignette|Foto da lu, ki date di [2017.]]
**Claude Barzotti**, c' esteut on tchanteu walon eyet francès-cåzant d' oridjene itålyinne. Il a nexhou li 23 di djulete 1953, a Tcheslinea, ey a morou li 24 di djun 2023, a Coû-Sint-Stiene. 

## Biyografeye
Po cmincî, **Claude Barzotti**, c' est s' no d' pene. Come di djusse, oficirmint, i s' lome «&nbsp;**Francesco Barzotti**&nbsp;». 

Cwek' il a skepyî a Tcheslinea, **Claude Barzotti** a crexhou a Ca'Serra, on ptit viyaedje ki s' trouve e-n Itåleye.

Ès-n' ovraedje li pus peuprece, c' est l' muzike. Tenawete, tins del dijhnêye 1980, i boutéve eto come bén-fondeu.

**Claude Barzotti** a leyî ses hozetes, a cåzumint setante ans, a cåze d' on mwaisse-crantche, k' aveut ataké tot-z estant on crantche del branete. 

## Rilomêye
**Claude Barzotti** est cnoxhou po sacwants tchansons, come ''Madame'' u co ''Le rital''.

## Referinces eyet sourdants
Jacques Georgin

**Jacques Georgin**, c' est on mimbe do Democratike Front des Francès-cåzants (FDF, prumire modêye di DeFI) k' a stî moudri pa des nåcionalisses flaminds di foete droete. Il a vnou å monde li 15 di setimbe 1935 a Etterbeek et il a morou a Laeken li 12 di setimbe 1970.

Di s' mestî, c' esteut on mwaisse di scole. Il esteut eto l' penleu del seccion do FDF a Laeken.

## Moude
Li nute do 11 di setimbe 1970, Georgin et troes d' ses soçons sont e trén d' plaker des afitches po les eleccions dins l' avnowe Houba-de Strooper a Laeken cwand i sont acoyîs pa nouv mimbes do *Vlaamse Militanten Orde*, ene troke di nåcionalisses flaminds. Adon Georgin a stî batou avou des pîs d' tåve ; il a stî capåbe di si hertchî disk' å on cåbaret po dmander on vere d' aiwe, mins il a morou vela d' on infractusse.

Les moudreus n' ont waire veyou l' ådvins d' ene prijhon : i n' ont rçu k' troes moes u èn an al piole. Onk di zels a minme stî relî senateur avou l' Vlaams Blok e 1991.

Asteure, i gn a ene avnowe Jacques Georgin a Schaerbeek.

## Dins les belès-letes e walon
Émile Gilliard cåze di Jacques Georgin dins s' powinme *Po cénq´ djon.nias d'Espagne*, dins l' live « N' alez nén dire k' i båre ! ».
Fondaedje (fizike)

thumb|Fondaedje d' on boket d' glaece
Li **fondaedje**, e l' fizike, c' est l' passaedje d’ on solide a l' estat likide.

Po l' aiwe, on djåze eto do rlignaedje.

## Pont d' fondaedje
C' est l' timperateure, todi l' minme po on peur coir (a ene metowe pression atmosferike), la k' on solide fond.

Po l' aiwe, c' est 0° Celsiusse.


Rilignaedje.jpg|rilignaedje (fondaedje del glaece)
Iron -melting.JPG|fondaedje do fier
Wague

thumb|Ene djin å dvant-plan ki les '''wagues''' avegnnut dsu.
Ene **wague**, prononcî /wak/, (oudonbén ene **wache**, ene **wake** ou on **houyon**, c' est on mouvmint d' aiwe do dzo å dzeu.

## Mwaissès piceures
Si l' fond d' aiwe est ewalé, li wache dimane al minme plaece.

Di l' fond d' aiwe discrexhe aviè l' rivadje po les mers et les oceyans, li wague avance sol toele di l' aiwe. 

## Sôre di wagues
* wague ordinaire : ele ni bodjnut nén d' plaece; les naivieus les passèt sins s' astårdjî.
* arôlante wague : ele ritchesse çou ki vént dsu
* waclêye : arivante wague dins les grossès aiwes

## Sourdants
Irhil (viyaedje)

**Irhil**, c' est l' mwaisse viyaedje del comene di montinne do minme no.

## Istwere
Il a stî foirt acsût å hosmint d' tere do Hawse. Mins gn a yeu ki 4 moirts, troes efants et on vî ome, ca les djonneas ki n' doirmént nén co ont stî vitmint distraper les djins (aprume des efants) k' estént co resserés dins les rwenes.

On î a ahivé on campmint divant les scoles.

## Fotos do viyaedje après l' hosmint d' tere di 2023

Hosmint tere Hawse måjhons distrûtes Irhil3.jpg
Hosmint tere Hawse dilé Irhil dilåbrêye måjhon toetea.jpg
Hosmint tere Hawse sicole distrûte Irhil.jpg
Hosmint tere Hawse måjhons distrûtes Irhil7.jpg
Hosmint tere Hawse måjhon distrûte Irhil5.jpg
Ighil aida camionetes.jpg
Aida Irhil djipe pompîs.jpg
Hosmint tere Hawse Irhil gades sorvicantes.jpg
Hosmint tere Hawse måjhons distrûtes Irhil colons.jpg
Campmint Irhil.jpg
Irhil toetea estat.jpg
Campmint Irhil tocoe tchôde aiwe.jpg
Irhil aida a tcheryî pus hôt pås moultîs.jpg


## Temognaedje d' ene djin did la
[thumb|raconté e-n [amazir chleu]]
Alsace

L' **Alsace**, c' est ene redjon istorike del France. Elle a ddja stî e-n Almagne mwints côps eto.

## Djeyografeye
[vignette|Li pårtêye coûtchantrece di l' '''Alsace''' si trouve dins l' [massif des Vôges. Li pårtêye levantrece si trouve so li plenaesse do Grand Rozô.]]
Les deus dipårtumints todi comprindous, c' est l' Bas-Rhin eyet l' Hôt-Rhin. Ces deus dipårtumints la si trouvnut dins l' redjon Grand-Est. Ancyinmint, li Teritwere di Belfort esteut e-n **Alsace** eto, disk' al victwere almande, tins del guere franci-almande.

## Linwistike
Oficirmint, come ttavå el France, c' est l' francès k' est l' lingaedje di l' **Alsace**. Mins nerén, l' almand dmeure impôrtant drola eto. 

Avou ça ki l' alsacyin, c' est li lingaedje coinrece di l' **Alsace**. L' alsacyin, c' est on lingaedje tîxhon.

## Referinces eyet sourdants
Conseil de la langue française, des langues régionales endogènes et des politiques linguistiques

Li **Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes** (e francès, li ***Conseil de la Langue française, des Langues régionales endogènes et des Politiques linguistiques***), k' on lome purade li **Consey des Lingaedjes et des Politikes linwistikes**, c' est ene institucion k' a stî metowe so pî pal Federåcion Walonreye-Brussele e 2019, po consyî l' Govienmint so totes les kessions d' politike linwistike. Ci consey la boute so les kessions raloyêyes ås lingaedjes do payis, mins eto å lingaedje francès ey å lingaedje des senes.

C' est onk des conseys k' a replaecî l' vî Consey des Lingaedjes do Payis, mins i n' s' ocupe nén di dner des avizes so les dmandes di subzides (çoula, asteure, c' est l' role del Comission des Scrijhaedjes et do Live).

## Sacwants mimbes do Consey des Lingaedjes
* Esther Baiwir
* Michel Francard
* Dan Van Raemdonck (prezidint)

## Advizes do Consey des Lingaedjes eneviè l' walon
*  Advize do 1î d' avri 2021 so l' inkete linwistike a vni
*  Advize do 1î d' avri 2021 so l' uzance di nos e walon so les plakes a l' intrêye des viyaedjes
*  Advize do 20 di måss 2024 so les cours di pedagodjeye do walon a Lidje, k' i fårè wårder après l' rabindlaedje des deus scoles normåles
*  Advize do 28 di måss 2024 so l' inkete linwistike del Federåcion Walonreye-Brussele
*  Advize do 28 di måss 2024 so on plan d' accion po les lingaedjes do payis
*  Note di politike linwistike pol termene 2024-2029
*  Advize do 11 di nôvimbe 2024 ricmandant les dominnes d' uzaedjes do rfondou walon

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Dressêye des lingaedjes do payis
*  Li Consey des Lingaedjes sol waibe do Mwaisse Siervice des Belès-letes et do Live
*  Totes les advizes do Consey des Lingaedjes
*  Dan Van Raemdonck, *[https://bibliotheques.cfwb.be/fileadmin/sites/biblio/uploads/Documents/Lectures-cultures_PDF/LC32_web.pdf#page=24 Un Conseil des langues, pour quoi faire ?]*, dins l' gazete *Lecture.Cultures* do ministere, , p. 24-25.

## Sourdants
Commission des Écritures et du Livre

Li **Comission des Scrijhaedjes et do Live** (e francès, li ***Commission des Écritures et du Livre***), c' est ene institucion k' a stî metowe so pî pal Federåcion Walonreye-Brussele e 2019, po dner å Govienmint des avizes so les dmandes di subzides.

C' est ene des institucions k' a replaecî l' vî Consey des Lingaedjes do Payis, mins ele ni s' ocupe nén d' consyî l' Govienmint so les kessions d' politike linwistike (çoula, asteure, c' est l' role do Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes).

Li Comission est cpårteye e diferinnès tropes ki boutnut tchaeke so ene sôre di dmandes. On lome ces tropes des « sessions ». I gn e-n a set :
* Li session des belès-letes e francès
* Li session des bindes d' imådjes
* Li session des lives d' imådjes et des lives pol djonnesse
* Li session des lingaedjes do payis
* Li session do francès lingaedje
* Li session « spårdaedje » (*Session Diffusion*, e francès)
* Li session « edicion »

Les dmandes po on pordjet e walon sont todi studieyes pal session des lingaedjes do payis, minme si c' est po fé ene binde d' imådjes u on live pol djonnesse. Les mimbes del session dinnut leu-z advize, mins c' est todi l' minisse del culteure ki decide di dner on subzide.

C' est eto l' session des lingaedjes do payis ki relét les mimbes des djuris des pris del Federåcion Walonreye-Brussele, mins i fåt todi kel minisse fouxhe d' acoird avou l' lisse des djurés.

Li fonccionaire responsåve del session des lingaedjes do payis del Comission des Scrijhaedjes et do Live a d' abôrd stî Alix Dassargues (2019-2021), pwis Julien Noël (dispu 2022).

## Sacwants mimbes del comission
* Bruno Delmotte
* Joseph Dewez
* Jean-Luc Fauconnier
* Baptiste Frankinet
* Michèle Herlin
* Annie Rak

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Les advizes del Comission des Scrijhaedjes et do Live
*  Dressêye des lingaedjes do payis

## Sourdants
Tchambe di concertåcion des Scrijhaedjes et do Live

Li **Tchambe di concertåcion des Scrijhaedjes et do Live** (e francès, li ***Chambre de concertation des Écritures et du Livre***), c' est ene institucion k' a stî metowe so pî pal Federåcion Walonreye-Brussele e 2019, e minme tins ki l' Comission des Scrijhaedjes et do Live et l' Consey des Lingaedjes. C' est l' plaece ewou çki les sindicats des eplaideus, des livrîs, des oteurs, evnd, polnut arindjî les bidons u pol moens atôtchî l' Govienmint rapoirt a leus problinmes.

Po les lingaedjes do payis, i gn a cwate soces ki sont rconoxhowes come des federåcions d' djins d' mestî et k' ont d' abôrd ene plaece al tchambe di concertåcion :
* El Måjhon des Walons
* Li CROMBEL
* Li SLLW
* L' Union Culturele Walone

Onk des roles del tchambe di concertåcion, c' est d' diner å Govienmint des advises so l' lisse di condicions a respecter po poleur dimander on subzide.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Les advizes del Tchambe di concertåcion des Scrijhaedjes et do Live
Petits mots du dimanche matin (tuzaedjes e walon)

thumb
**Pitits mots do dimegne å matén** ki l' tite est e francès (*Petits mots du dimanche matin*), c' est ene ramexhnêye i tecses ki Émile Hesbois aveut scrît davance (etur li 17 di may 2015, eyet l’ 21 di djulete 2023) so les rantoeles di soçnaedje.

Li live a rexhou e 2023 ås Edicions do Cerijhî a Cwême.

Les ratournaedjes e francès sont vizon vizu, mins l' walon est metou sol pådje di pawene.

## Contnou
Divanzouve : li scrijheu esplike si cårire di teyåtreu. Il î acertene ki totes les imådjes k’ i meteut dins ses tecses e francès vinént do walon. 

Gn a bråmint des tecses powetikes, mins purade a môde di prôze-powezeye u di libe powezeye.

Pacô, c' est des sovnances. Manif des overreces di Hesta po-z awè les minmes salåres ki les omes. Sovnances do djoû del liberåcion e 1944 (k' il aveut 7 ans).

Gn a troes tecses k' avént stî metou e muzike des Crapådes.

## Lingaedje walon
Li walon nos amoenne des bounès sorprijhes avou des mots et des ratourneures ki n' sont nén dins les belès-letes ni dins les motîs walons. Ca li scrijheu rashît s' walon so ses sovnances, nén so des lijhaedjes ou des studiaedjes. 

On sait vey si fene kinoxhance do walon dins cisse pî-note ci:
:''« stitchî », c’ est on doûs mot ; « tchôkî », c’ est pus vif . Cwand m’ mame m’ a vlou aprinde li vicaedje : « Avou les comeres, i fåt prinde li tins divant di stitchî l’ broke dins l’ tchabote. » (p. 86).

Come li sicrijheu n' a nén stî dins des soces u des scoles di walon, i n' s' a nén dispårti del croejhete francesse (metans po l' acoird des pårticipes erireces). 

Gn a eto des mots nén bén rtapés pa l' eplaideu.

## Alére
Dins  108, ivier 2023-2024.
* Conte-rindou do live (p. 14)
* Palestene, mi binamêye (powinme so l' intifada, p. 12)
Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof

Li **camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof**, c' esteut on camp d' rashonnaedje ki si trovéve e-n Alsace. Asteure, c' est on memoriå touristike. I si trouve å no-d'-plaece di **Struthof**, dins l' comene di Natzwiller.

## Istwere
Tins del Deujhinme guere daegnrece, l' Almagne nazeye a rprindou l' Alsace ey el Lorinne, k' elle aveut pierdou al fén del Prumire guere daegnrece. Li **Struthof** est so l' Mont Louise. Låvå ey a ciste epoke la, on-z a discovrou do granite rôze. C' est pocwè, on-z a fwait basti on **camp d' rashonnaedje** drola. C' est Heinrich Himmler k' aveut fwait basti ci **camp d' rashonnaedje** ci. 

## Rotaedje

### Sôres
Li **camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof**, c' esteut puvite on camp ewou çki sacwants medcéns di l' Univiersité do Reich di Strossburi fijhént des sayes so les egayolés. Ces medcéns la estént eto des mimbes di l' N.S.D.A.P., li pårti politike des nazis.

Les esperyinces, c' esteut so troes sacwès&nbsp;: les maladeyes, les môdes di disfinse conte les åres tchimikes eyet l' eudjinisse. Li principåle maladeye rwaitêye, c' est l' tîfusse. Tot rwaitant les môdes di disfinse conte les åres tchimikes, c' est foiravant conte l' îperite.

### Prijhnîs
Contråvmint åzès ôtes camps, les **prijhnîs** laddé, c' esteut purade des **prijhnîs politikes**. Tenawete, on ritroveut d' ôte djinres d' **elaxhîs** eto. 

Bråmint des djins egayolés drola avént deus «&nbsp;N&nbsp;» scrîts dins l' dos d' leu tchimijhe. Les deus «&nbsp;N&nbsp;», c' est po *Nacht und Nebel*, ki vout dire Nute eyet brouweur. C' est l' no d' ene operåcion po-z osrotener les sakîs riscantes po l' Almagne nazeye. Osrotoner&nbsp;: dins l' sinse di fé disparexhe ces sakîs la come si ele n' avént måy egzisté. 

## Imådjes

### Fotografeyes

Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Plake di bon dvwer.jpg|Plake po rinde bon dvwer åzès dépôrtés etrindjirs k' avént morou laddé pol liberté.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Raptitixha do camp dins l' muzêye.jpg|Raptitixha do camp come il esteut dinltins. Ça si trouve dins l' muzêye.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Pidje.jpg|Ene pidje do camp po-z aloukî les prijhnîs.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Baracmint.jpg|On baracmint do camp. Il end dmeure pus ki cwate.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Colidôr.jpg|Colidôr d' on baracmint.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Ouxh d' ene tchambe.jpg|L' ouxh del tchambe limero 4.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Cachonêye.jpg|Cachonêye po mete les prijhnîs k' estént rwaitîs tot-z estant målåjheys.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Tåve di mambornaedje.jpg|Tåve di mambornaedje uzé po tricter les prijhnîs.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Divant do brûloe.jpg| Li dvant do brûloe ewou çk' on meteut broûler les coirs des prijhnîs axhorés.
Imådje:Camp d' rashonnaedje di Natzweiler-Struthof Dirî do broûloe.jpg|Dirî do brûloe k' on s' a siervi po broûler l' coir des prijhnîs axhorés.


### Mape


## Referinces eyet sourdants
Îperite

[vignette|Imådje mostrant ene molecule d' '''îperite'''. Ès fôrmule tchimike, c' est «'''&nbsp;'''C<sub>4</sub>H<sub>8</sub>Cl<sub>2</sub>S'''&nbsp;'''». Tchaeke coleur erprezinte èn elemint'''&nbsp;''': li blanc po l' [idrodjinne, li gris po l' carbone, li vete po li clôre eyet li djaene pol shoufe.]]
L' **îperite**, c' est on likide uzé pindant les gueres. L' **îperite** est cnoxhowe po-z årder l' pea e parfondeur.

## Istwere
L' **iperite** a stî askepyî pa on tchimisse prûssyin, Fritz Harber. Sorlon des statistikes, ci likide ci åreut permetou d' axhorer 6.000 djins.

## Discrijhaedje

### Usteye
L' **îperite**, c' est on likide ki pout esse djaene come di l' ôle, ubén esse sins coleur. Bén k' ça fouxhe on likide, l' **îperite** est ossu lomé «&nbsp;**gåz moståde**&nbsp;» dins des lingaedjes timpesse. Avou ça k' ci likide ci pufkene podbon l' moståde.

Cwand on-z el tchåfe, l' **îperite** toûne a frawéns. Ci likide ci pout eto foumî disk' a divni epweznant. I reyadjit avou l' aiwe eyet rogne les metås.

### Uzaedje
On s' a siervi d' l' **iperite** timpesse tins del prumire guere daegnrece eyet dins les gueres inte l' Irak eyet l' Iran. Pindant l' guere 14-18, Fritz Harber, l' askepieu d' ciste åre ci, a metou so pî l' atacaedje d' Îper. C' est pocwè, on-z el a lomé «&nbsp;**îperite&nbsp;**».

## Referinces eyet sourdants