open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Betchfessî oe

Li **betchfessî OE**, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut foirt diferinnmint totavå l' Walonreye, mins aprume avou li son eû (/øː/) so Lidje ey ene pårteye del Basse Årdene, avou l' son "wè" (/wɛ/) après Nameur et Tchålerwè, avou l' son è (/ɛ/) so tot l' corin del Walonreye (Cînè, Bastogne, Dinant), et co brâmint des ôtes pitits prononçaedjes pus stroet oyous.

## Sacwants piceures
Li betchfessî "oe" est enimådjî dins l' fråze djeu d' mot 
:*Dji n' a djamåy yeu si froed mes doets k' ouy. 
ki fwait ôre li mot francès "" s' elle est prononceye a môde di Lidje.

Li betchfessî oi si s' mete måy al tiesse d' on mot, mins s' pout ritrover å coron do mot ([[cawete -oe|cawete -oe]], sacwants codjowas come "dji ")

== Sourdants do betchfessî OE ==
[[Imådje:memweres_namurwes.jpg|thumb|live avou l' tite avou li scrijha oè do sistinme Godenne]] 
Li scrijha OE a stî eployî dispu 1200, mins nén po reprezinter li betchfessî OE :
* po rprezinter li [[betchfessî ô]]
: ***choeze*** (1250) (tchôze)
(pa côps avou deus ponts):
: ***Boëlhe*** ([[Boye]])
: ***Hoëgne*** ([[Hoûgne]])
* po rprezinter li [[son wè]] (sistinme [[Léopold Godenne]])
: ***memoère*** (1890-1910)

== Istwere do betchfessî "oe" ==
Les mots avou l' betchfessî "oe" prindnut leu prononçaedje diviè l' 14inme sieke.
* [[:Wikt:Engroe|Engroe]] : *Engroit* (1242), *Engret* (1331), *Ennegreu'' (1515).

## Istwere do relijhaedje di OE
Les mots scrîts e rfondou avou OE avént stî rfondous avou wè (1994) pu avou eu (1996).

C' est J.P. Hiernaux k' atåvla l' betchfessî OE e 1997.


|Rifondaedje avou "wè" (1994) (coviete d' on limero sayrece del gazete "Li Rantoele"
|Rifondaedje avou "eu" (1996) (coviete d' on limero ordinaire del minme gazete


## 
* 
** Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî oe
** Sicole po ls efants sol betchfessî oe
** Esplikêyes sol betchfessî oe
* sol Wiccionaire
** 
**
Rantoele (discramiaedje)

* Rantoele (toele d' araegne)
* Soce di waloneus lomêye **«Li Rantoele»** (davance, «Li Rantwèle» pu «Li Ranteule»)
** Pådje del soce
** Pådje del gazete do minme no
* rantoele éndjolike (sacwants copiutreces ki s' polèt atôtchî éndjolicmint)
** Rantoele = Daegntoele
* rantoele di waches (telefonikes)
Èç n' est nén co Framriye (tchanson)

thumb|air et mwaisses paroles do prumî coplet 
**Èç n' est nén co Framriye** (li mwaisse sicrijhaedje, c' est ***Èn c' est nî co Framrîe***), c' est ene rilomêye tchanson e walon, sicrite pa Joseph Dufrane, e picård borin di Framriye.

Li tecse est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, l' air et l' cåzaedje dins l' tchansonî des Relîs. On rtrouve minme cisse tchanson la dins des lives di tchansons e francès (del Walonreye).

Li tinme pout esse racourti come çouci :
:*I n' a k' Framriye å monde;*
:*Pus k' on voyaedje, pus k' on s' end aporçût.*

## Hårdêye difoûtrinne
Cåzaedje del tchanson e rfondou walon
Intrè lès tchaûkes

thumb|Coviete
**Intrè lès tchaûkes** (ubén **Inte les tchôkes**", e-n ortografeye rfondowe), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Firmin Callaert.

Li live a vudî e 1942.

Il a stî saetchî a 350 egzimplaires.
Tchanteu e walon

On **tchanteu e walon** (ene **tchanteuse e walon**), c' est ene djin ki tchante so sinne des tchansons e walon.

## Ancyins tchanteus e walon
* Jacques Bertrand
* Bob Dechamps
* Jacques Lefebvre
* François Loriaux
* Emile Wiket

## Tchanteus d' asteure
* Julos Beaucarne
* Guy Cabay
* Vincent Delire
* Daniel Droixhe (Elmore)
* William Dunker
* Brigitte Hallet (Jesebel)
* Claudine Mahy

## Cåzaedjisses
* Nicolas Bosret
* Nicolas Defrecheux
* André Gauditiaubois
* Charles Wérotte

## Fijheus d' air po les tchansons et des operås e walon
* Jean-Noël Hamal
* Louis Hillier
* Ernest Montellier

## Hårdêyes divintrinnes
* Muzike
* Aidance po les tchanteus : Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje des tchansons et des tchanteus e walon so l' Aberteke
Guido Gezelle

thumb|Posteure da Guido Gezelle a Brudje
**Guido Gezelle**, c' est on rlomé scrijheu flamind k' a skepyî e 1830 a Brudje, et mori e 1899.

Di s' mestî, il esteut curé. C' est kécfeye po çoula k' onk di ses frés d' mestî, Georges Meurisse a redjårbé di ses bokets e walon.

## Ouve di belès-letes
A cmincî a scrire diviè 1880. I scrijheut e flamind, k' esteut rwaitî come on patwès di ç' tins la. Mins ses scrijhaedjes fourît rmetous pus tård e neyerlandès.

N a bråmint d' miråcolêye dins ses scrijhaedjes.

## Si pôzucion dins l' linwe-ehåyaedje do neyerlandès
Il åreut bén volou ehåyî on rfondou flamind diferin do neyerlandès, ca i veyeut evi les protestants. I rcrindeut kel lingaedje, ki sereut bråmint ehåyî ezès Bas-Payis, freut candjî les idêyes des ptitès djins del Flande.

## Onk di ses bokets

L' efant ni magnive ki foirci,
cwè k' on lyi sierveut, pwin ou laecea, 
i magnive u beveut s' prôpe moirt.
Li moirt, c' est s' soçone po djouwer;
Ele lyi arindje si linwe;
Ele lyi scrît: «vinoz»
Tos les djoû, ele wangne ene miete dipus
So s' cour.
Elle a lontins ratindou.
Il a lontins ratindou.
Elle a-st arivé e l' plaece
Wice ki, dispu lontins, i cachive après
I l' a trové la.
Cwand elle a-st intré, 
I s' a metou a l' shuve
Come on ptit tchén.
Ele montéve, et lu gripéve padrî.
Ele s' a coûtchî; lu tot parey.
Ele ridjipéve; i riyeut-st avou leye.

## Hårdêye difoûtrinne
* Redjårbaedje e walon d' èn ôte di ses bokets (pa Georges Meurisse)

## Sourdant
Li tchant des Lidjwès (tchanson)

Li **tchant des Lidjwès**, ou co ***Valeureux Liégeois***, c' est l' mwaisse tchanson del Binamêye Revolucion.

On-z a vlou ki ça fouxhe l' Abé Ramoux ki l' åye sicrît. Mins E. Closson nel pinse nén. 

On-z î djåze di Tchestret.

Quoidbach, on fjheu d' on live di tchansons po les sôdårds, riclama kel "Tchant des Lidjwès" divreut esse l' ime di tote li Walonreye come li ''Vlaamse Leeuw'' l' est po les Flaminds.

Des paroles e walon ont stî scrîtes pa Nicolas Defrecheux.

500px| 

## Hårdêye difoûtrinne
Tecse do Tchant des Lidjwès e rfondou walon
Gilles Ramoux

**Gilles-Joseph-Evrard Ramoux**, vina-st å monde li 20 d' djanvî 1750 et mora e 1826. 

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

## Vicåreye
I divna curé e 1773, la ki l' Prince-eveke Velbruck lyi dene ene plaece po-z acsegnî å Grand Coledje episcopå (disk' e 1784).

Come i veyeut voltî les novelès idêyes di ç' tins la, i va esse onk des ahiveus del Societé d' Emulåcion, e 1779.

On vout ki ça fouxhe lu k' åye sicrît ls prumirès paroles e francès do Tchant des Lidjwès, e 1790, tins del Binamêye Revolucion.

Al moirt da Velbruk, e 1784, il est lomé curé a Glon, wice k' i s' va retrôcler 42 ans å lon. Il î va diswalper l' industreye do texhaedje do strin, po fé des tchapeas.

## Ouve e walon
Come sicrijheu e walon, il a ponou :
* Douwo pol rivnaedje da Gretry a Lidje (1782).
* Complinte d' ene pôve botresse (1804).
Jean-Remy de Chestret

**Jean-Remy de Chestret** (**Tchestret** e walon) fourit, avou Fabry, onk des borguimwaisses lomés al Binamêye Revolucion (li 8 d' awousse 1789).

I vna-st å monde a Lidje e 1739, eyet mori a Paris e 1809; i fourit mayeur di Lidje di 1784 disk' a 1789.

## Dins les belès-letes e walon
Come di djusse, dins l' Paskeye di Djhan Såpire, li curé Marian d' Sint-z-Antoenne, k' a stî foirt kischoyou pås revintreyes come totes les djins d' eglijhe, li critike setchmint:
:*Ki n’ avîz vs tertos l’ gueuye colêye,
:*Cwand vos breyîz e l’ måle djournêye :[1]
:*« Vive *'Tchestret*', Bassindje et Fåbrî,
:*Levoz, Cologne et Djhan l’ banslî ! »
:*Vos ouxhîz bén mî fwait do brêre
:*Ki l’ diåle les saetchaxhe e l’ infier,
:*K’ avou ses grifes, e trô d’ leu cou,
:*I faxhe moussî do plonk fondou !

Mins après côp, come c' est les revinteus k' ont wangnî, i va divni on hero nåcionå e Payis d' Lidje. On rdjåze cint ans pus tård dins l' modêye e francès do Tchant des Lidjwès.

:*Que peut craindre notre ardeur ?*
::Di cwè pôréns dju aveur sogne ?
:*Sous Chestret, nous portons les armes.*
::Di Tchestret, ns serans les sôdårds.
:*A côté de ce vainqueur,*
::Tot addlé ci wangneu la
:*Le péril a des charmes.*
::Li risse n' est nén a rcrinde.
Glon

** Glon ** (F. * Glons *, Nl *Glaaien*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bassindje, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4690**
** davance : **4460**
* Limero diyalectolodjike : ** L 7 **; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : Les **Glontwès**.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Glon|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Glon
### Hamteas
* e Brouk a l' Abeye (la-minme: *l' abê*, F. *Brouck-à-l'Abbaye*)
* So Brusse (F. *Brus*)
* E l' Ôbone, en Ôbone (F. *Oborne*)
* Al Vete Coû (F. *Verte-Cour*)
* En Ålô (F. *En Alooz*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Å Colebî
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** a Sint-Lorint
** a Sint-Pire
** A Comneye
* A vey avou des aiwes :
** Djer
** al Gofe Boune Cire
* A vey avou les tienes et les vås :
** Å plat Tier (la-minme: *Plat Tchè*); Tier Nedrin (la-minme: *Tchè Nèdrin*)
** el Vå
* Les voyes et les rowes.
** Dizeu l' schavêye ((la-minme: *Tchavêye*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** å Godå
** å Hamrê

## Istwere
L' abé Ramoux î vna passer ses vîs djoûs.
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)

thumb|coviete 
Les **avinteures da Ray Hure** (*Lès-aventûres di Ray Hure*), c' est on live d' imådjes sicrît pa Jean Goffart, avou les dessinaedjes da Jacques Raes.

Il a vudî e 2000.

## Mwaissès dnêyes
Li mwaisse personaedje, c' est Raymond Hure, ki si acourtixhaedje dene "Ray Hure", on djeu d' mot avou *Rayure* (royeure), li dessén del pea des zebes. Les Zebes, c' est li spotaedje di l' ekipe do "Spôrtigne di Tchålerwè".

Li live a stî aspalé pal veye di Tchålerwè, a l' ocåzion di l' Uro 2000. Li live a stî saetchî a 1200 egzimplaires, ene pårteye po-z ofri ås Gros Colés k' estént priyîs pal Veye ås pus clapants matchs di l' Uro 2000.

C' est totès ptitès spoûles a vey avou li Spôrtigne di Tchålerwè, avou on dessén a hintche. Insi, c' est come ene shûte des "Avinteures de droles di zebes".

## Adrovaedje
Gn a bén cénk adroveus pol live : Jean-Pol Spaute, prezidint do Spôrtigne di Tchålerwè, Jacques Van Gompel, mayeur di Tchålerwè, Claude Despiegeleer, scabin des spôrts, Émile Lempereur, sicrijheu e walon, di l' ALWAC, et Dante Brogno, on djouweu å Spôrtigne.

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje do live so l' Aberteke
Schåle di Mercalli

Li **schåle di Mercalli**, c' est ene schåle ki mzeure li foice des seyisses. Ele va di I a XII.

Gn a eto ene ôte sôre di mzuraedje des seyisses: li schåle di Richter.

## Grés del schåle di Mercalli
I	C' est on n' sint rén.

II	Kékes djins å rpois plèt sinte on pô åk, copurade al copete des bildignes

III	Bråmint sintèt åk dins les måjhons et les lampes balancèt ; mins rén a l' ouxh ;

IV	Gn a co dpus ki sintèt åk et les vites, les plats et les assîtes bodjèt.

V	Les djins edoirmous s' rewoeyèt, les ouxhs clatchèt, les åbes balancèt , les ptits cayets bodjèt d' plaece

VI	Tolmonde sint åk ; i fwait drole martchî ; les cådes si dispindèt et l' plafonaedje si find.

VII	Les djins ont do må a dmorer stampés ; les otos s' minèt må et les brikes kimincèt a disvaler

VIII	Les tchåfeus ont co pus d' må a piloter, les måjhons sins beacôp d' soûmint bodjèt foirt, les ôtes, moens, mins les coxhes des åbes si coixhèt

IX	Gn a des gros damadjes a totes les måjhons ; les måjhons sins soûmint candjèt d' plaece ; li tere si crevåde ; les adujhoes d' aiwe schirèt

X	Bråmint des måjhons sont distrûtes ; des ponts ossu ; gn a des rabolas ; les aiwes si distournèt ; les astantches [digues] schirèt ; li tere si crevåde co dpus et les rays di tchmin d' fier si toirdèt.

XI	Gn a pus grand tchoi ki tént, ni måjhons, ni rotes, ni ponts ; li tere ride et i gn e des rabolas

XII	Dabôrd totafwait est distrût ; li tere infele et i pout toumer des grands pans d' rotche.
Schåle di Richter

Li **schåle di Richter**, c' est ene schåle ki mzeure li foice des seyisses. Ele va di 3.5 a 8.

Gn a eto ene ôte sôre di mzuraedje des seyisses: li schåle di Mercalli.

## Grés del schåle di Richter
< 3,5		On n' sint rén, mins les sismografes ont eredjistré l' kischoyaedje

Di 3,5 a 5,4 	On sint l' cahossaedje, mins i gn a pont d' damadjes

Di 5,4 a 6	Les bons bastimints rezistèt, les ôtes, bråmint moense

Di 6,1 a 6,9	Pout fé mo des d' damadjes, 100 kilometes did ttåtoû.

Di 7 a 7,9	C' est on mwaisse tronnmint d' tere ki s' pout stinde assez lon

Pa dzeu 8	C' est on nouzome seyisse, ki s' va rsinte so des cints d' kilometes.
Chwintaedje namurwès

[thumb|500px|esplikêye do mot "Chwès" (sol coviete del gazete [Li Chwès)]]
Li **chwintaedje namurwès**, c' est l' prononçaedje a Nameur do son S come son CH.

Li chwintaedje namurwès n' est nén parey å picårdijhaedje foirt sitindou di sacwants mots walons avou S, çou k' a dné li scrijha SH.

Li chwintaedje namurwès si rtrouve dins sacwants mots :
* foirt idintitaires di Nameur : 
* foirt coinreces di Nameur : 

## Mots ki subixhèt l' chwintaedje après Nameur
Ci chwintaedje la ni si rtrouve nén e rfondou, mins a miné, å cmince a des ortografeyes flotchreces avou SH (*amishtåve*, *schoirshî*, evnd.)
* vint d' *chwache" (vint d' )
* molén å *chwaches* ()
* *chwarchî* evike ()
* *amichtauve* ()
* *chacheu'' ()
Mierkeure

* mierkeure, elemint tchimike.
* Mierkeure, diu del mitolodjeye rominne
* Mierkeure, planete do sistinme solrece
Messanceye

**Messanceye** (fr: *Messancy*, de: *Metzig*, so plaece e lussimbordjwès **Miezeg**), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 7.229
* Arondixhmint: Årlon
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès
* Sitindêye: 52,43 km²
* Dinsité: 137,87 djins/km²
* Ban d' Messanceye: Messanceye avou Sélindje (Séilen), Wåclindje (Woulker), Haberdji.

Loukîz eto :  Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande
Messanceye (viyaedje)

**Messanceye** (fr: *Messancy*, de: *Metzig*, so plaece e lussimbordjwès **Miezeg**), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **6780** (nén candjî)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 60 åcint.
Epicure

**Epicure** (grek Ἐπίκουρος) fourit-st on grek filozofe. Il a skepyî e -342 a Atene et a morou e -270.

Les plaijhis sont-st å mitan di si filozofeye. Mins ç' n' est nén les plaijhis come on les tuze asteure. Epicure dijhéve k' i fåt si djoker des plaijhis ki n' sievnut a rén ou sont målåjheys a awè. Po esse binåjhe, i fåt avinde a l' ataraxie.

Li vraiy epicurisse n' a waire a voey avou çou k' on lome insi asteure, k' on divreut lomer hedonisse.

On n' a nén ritrové bråmint des lives da sinne. On conoxhe si tuzance d' après sacwantès dijhreyes et troes letes eyet ossu d' après on romin dissipe da sinne: Lucrece.

## Lives
* Lete po Herodote
* Lete po Pitoclesse
* Lete po Menecêye
* Capitalès dijhreyes
* Vaticans rvazîs
Filozofeye

Li **filozofeye**, c' est l' parfond tuzaedje po cachî après l' verité ou co ene manire di cachî après li vérité.

Dins l' lingaedje corant, ene filozofeye, c' est on sistinme di tuzance. C' est eto l' årt di bén viker, di conoxhe li bea et li vraiy.

## Sacwantès filozofeyes
* Impirisse
* Epicurisse
* Råjhnalisse
* Stoyicisse

## Sacwants filozofes

### Grece et Rome
* Aristote
* Epicure
* Lucrece
* Platon
* Socrate

### [[Moyinådje]]
* Sint-Ågustin

### [[Rinexhance]]
* Niccolò Machiavelli

### Urope modiene
* René Descartes
* Immanuel Kant
* David Hume
* José Fontaine
Rifondaedje d' ene langue

thumb|200px|Conte-rindou d' on raploû so li rfondaedje des lingaedjes galo-romans coinreces, la kel normålijhaedje do walon a stî escourci
Li **rfondaedje d' ene langue** (on dit eto: **normålijhaedje** u **normålijhåcion**), c' est èn ovraedje tecnike so çou k' on lome li **coir do lingaedje**, dj' ô bén li motlî eyet l' croejhete. 

Li rfondaedje va miner å pus sovint a ene ortografeye unifieye (on cmon scrijhaedje). Li rfondou lingaedje si lome eto ene **coyiné**, do no d' ene ancyinne langue del Grece, la k' les diferins pårlers s' avént acmaxhîs.

L' askepiaedje d' ene langue rifondowe si pout fé otomaticmint, pal voye do comiece u des voyaedjes des cåzeus.

Ele si pout fé eto pal volté di sacwants bouteus po ç' lingaedje la, k' on lome cobén les rfondeus. Les rfondeus, ça pout esse ene academeye, on linwincieus tot seu, èn imprimeu, ene soce di disfinse do lingaedje.

Li rfondaedje pout esse sotni pa èn estat, u pa des soces nåcionålisses.

On fwait l'&nbsp;diferince inte li rfondaedje, ki n'&nbsp;s'&nbsp;ocupe ki d'&nbsp;tecnike, et l'&nbsp;linwe-ehåyaedje, ki fwait avancî li statut do lingaedje. C' est çou k' on lome en inglès li *status planning* eneviè li rfondaedje lu-minme lomé *corpus planning*.

Inte li rfondaedje et l'&nbsp;linwe-ehåyaedje, mins foirt consecant po les deus, gn a li studiaedje, li rashonnaedje et l'&nbsp;askepiaedje et l'&nbsp;cossemaedje des noûmots.

Li rfondaedje do walon est metou so ene pådje tote seule.

## Les sôres tecnikes do rfondaedje
* a môde cintråle : on va prinde li prononçaedje del mwaisse-veye, et sayî del rashir dins li scrijhaedje : francès, lussimbordjwès, catalan *soft*. Ça arive dins les payis la kel mwaisse-veye est metowe å mitan do payis, et est pus bråmint pus grosse ki les ôtès veyes. L' arabe pout esse metou eto dins cisse categoreye cial, mins avou deus mwaisses veyes (Li Meke et Medene).
* a môde puriveuse : on va rcweri les vîs vîs mots do lingaedje, u riprinde des mots dins les lingaedjes parints, po tchessî l' motlî k' a-st amoussî dins l' langue a pårti d' on spotchant lingaedje k' on s' endè vout fé cwite : trouk, vî novedjin, catalan *hard*.
* sorlon li pus lådje oyowe : on va tchoezi les prononçaedjes do pårler k' å mitan do payis, minme s' i gn a pont d' grande veye drola : romantche, neyerlandès, amazir cabile.
* sorlon li sistinme des betchfessîs scrijhas : cwand gn a sacwants pårlers, ossu consecants onk ki l' ôte : rifondou walon, burton. E l' amazir, les scrijhas tifinar polèt esse riwaitîs come des betchfessîs scrijhas. Les ideyogrames do chinwès eto.
Alfabet

[thumb|E [Sri Lanca plake di racsegnes po les tourisses e troes alfabets]] 
[thumb|live en [amazir sicrît dins deus alfabets, tifinar et latén]]
L' **alfabet** (eto **abécé**) d' on metou on lingaedje, c' est l' djivêye des senes (lomés **[[lete]]s**) acceptés pa les lijheus po scrire ci langue la.

## Sôres d' alfabets
Sipepieuzmint, on fwait l' diferince inte:
* èn **alfabet**, ki tchaeke sene est on son
* èn **[[abdjade]]**, ki c' est come èn alfabet mins ki n' note ki les cossounes, nén les voyales
* èn **[[abouguida]]**, ki les cossounes sont notêyes avou ene lete etire, et les voyales avou des faflotes å dzeu ou å dzo des cossounes
* on **[[sillabaire]]**, ki les senes notèt des sillabes

Mins nerén, dins l' lingaedje corant on eploye å pus sovint *alfabet* po ces cwate cas la.
Et po-z esse complet, on pout eto citer èn ôte grand sistinme di scrijhaedje, ki n' est nén èn alfabet la k' i n' note nén des sons mins des sinses, come les caracteres chinwès ou les hiroglifes edjipsyins.

## Uzaedjes des alfabets
Li tchuze d' èn alfabet pout esse on mwaisse pont po l' ehåyaedje d' ene langue, pal voye do rfondaedje.

Dins les payis arabes, ey e l' Inde, les djins k' ont stî a scole kinoxhèt coranmint deus (u troes) alfabets.

Sacwants lingaedjes si polèt scrire dins deus u troes alfabets (metans li serbo-crowåte esteut scrît e l' alfabet latén el Crowåceye, e l' alfabet cirilike el Serbeye, et, disk' e 1945, e l' alfabet arabe el Bosneye.

L' amazir est scrît e l' alfabet latén el Cabileye (Aldjereye), e tifinar e Marok ey e Nidjer, ossu bén k' e l' alfabet arabe (Aldjereye, Marok).

Li tatår di Crimêye s' a scrît en arabe, pu e cirilike, pu e latén, avou l' faflotaedje do trouk. Li trouk lu-minme s' a scrît en arabe disk' å rfondaedje da Kamal Atatürk, la k' i s' a scrît e l' alfabet latén.

## Hårdêye divintrinne
Alfabet do rfondou walon
Adan ey Eve

[thumb|300px|prumire pådje divintrinne di l' [årmonak walon del Samwinne di 1888, ki vout kel creyåcion d' Adam ey Eve soeye djusse 5891 ans viye.]]
thumb|dins l' Evandjîle sint Luk
**[[Adan]]** (/adã/ (pacô ossu: **Adam** /adam/) ey **[[Eve]]**, c' est, sorlon les rlidjons djwive, crustinne et muzulmande, les deus prumirès djins k' ont stî askepieyes på Bon Diu, li setinme djoû del Creyåcion do monde.

## Ricnoxhance do personaedje
thumb|250px
Po les Djwifs et les Crustins, ciste istwere la est racontêye dins l' live del Djeneze. 

Les evandjîles da Matî et da Luk dene minme li stok di famile direk inte Adan ey Eve et Djezus-Cri. Insi, on trouve co dins l' vî årmonak di Måmdey del fén do 19inme sieke li date do skepiaedje da Adan ey Eve, k' åreut stî e 4007 divant Dj.C.

Po les Muzulmans, l' askepiaedje d' Adam ey Eve est dins l' Alcoran, el sourate …

Li creyance al lete ås tecses di l' askepiaedje d' Adan ey Eve espaitche sacwants crustins (les creyåcionisses) et bråmint des Muzulmans a admete el teyoreye di l' evolucion.

Po les catolikes, c' est Theilhard de Chardin k' a bråmint parvinou a fé accepter des idêyes da Darwin, et wårder evike li creyance al creyåcion, tot veyant les tecses imådjreçmint.

## Tecse di l' askepiaedje d' Adan ey Eve dins l' Djeneze
C' est e deujhinme tchaptrê.
:15 Ça fwait ki l' Bon Diu amina l' ome dins l' Eden por lu î dmorer, waitî dsu et ndè travayî l' tere. 
:16 Li Bon Diu derit a l' ome: «Vos poloz bén mindjî des fruts d' tos les åbes do djårdén. 
:17 Mins vos n' mindjroz nén di l' åbe del kinoxhance do bén et do må, ca l' djoû k' vos è mindjrîz, vos mourrîz.» 
:18 Adon, li Bon Diu derit: «Ça n' est nén bon po l' ome do dmorer tot seu. Dji lyi va fé ene aidance ki sereut come lu.» 
:(…)
:21 Adon, li Bon Diu l' edoirma come ene sokete. Ene feye k' i fout evoye, li Bon Diu purda ene di ses coisses foû, et rserer l' tchå. 
:22 Adon, li Bon Diu candja l' coisse e cmere. Il amina l' kimere divant l' ome. 
:23 Ci-cial breya: «Ci côp ci, vola les oxheas d' mes oxheas eyet l' tchå di m' tchå. Leye, on l' lomrè feme, paski c' est foû di l' ome k' elle a stî prinjhe.» 
:24 Et c' est ça ki l' ome abandnêye si pa et s' man po s' mete avou l' feme: eshonne, i n' fijhèt pus k' onk. 
:25 Il estént miernous tos les deus, l' ome et l' feme, sins nd esse honteus.

## Dins les belès-letes e walon
L' istwere da Adan ey Eve est djouwêye dins l' deujhinme ake del pîce «Li creyåcion do Monde» da André Mottet.
Live di tchansons

On **live di tchansons** (on dit eto : on **tchansnî**), c' est on live ki dene li cåzaedje eyet l' muzike di des tchansons, sovint, des viyes, foû abondroets.

Gn a eto avou sacwants tchansnîs e walon.
Ploncaedje e l' opinion

On **ploncaedje** (on dit pus spepieuzmint **ploncaedje e l' opinion**), c' est ene inkete atuzlêye sincieuzmint, wice k' on dmande åzès djins leus idêyes, et ndè rsaetchî les frecwinces des responses.

## Uzaedjes

* Medias
* Politike (foiravant tins des vôtaedjes)
** Politike linwistike 
* Scole (po on boutaedje po on cours ; djenerålmint al fén des sgondaires ubén tot å long des hôtès estudes)

## Fijhaedje

C' est des societés ki n' fwaiynut k' çoula ki s' end ocupèt, po on dmandeu ki pout esse:
* on ministere: adon, fåt fé ene addjudicåcion
* ene societé d' comiece
* on pårti politike

## Droet do djeu

Les societés ki fwaiynut l' ploncaedje ont l' divwer d' esse neutes dins li relijhaedje des djins k' on lzî va dmander cwè (eneviè leu-z ådje, leu seke, evnd.).

Ele dinèt leus rzultats å dmandeu, mins n' ont nén l' droet di saetchî des concluzions. 

Ene ni polèt nén dner li pus ptite racsegne so les rzultats a ene tîce-djin.

Ele doeynut respecter li privêyté des respondants. Dj' ô bén ki li ci ki corwaite les rzultats ni pout nén sawè mete di no so ene u l' ôte des responses.

## Sourdants
Raymond Devos

vignette|Devos, 1980

**Raymond Devos** a vnou å monde a Moucron li 9 di nôvimbe 1922 et mori l' 15 di djun 2006.

C' esteut on fjheu di sketchs e francès.

I djouwéve eto del guitåre, di l' årmonica et del trompete. I djouwéve må, mins avou ene manire ki les djins contént k' el fijheut esprès, et ki c' esteut on fel muzicyin.
Platrê d' Libråmont

Li **platrê d' Libråmont**, c' est on platrê, aviè 450 metes hôt, a costé del veye di Libråmont

C' est did la ki les aiwes di Lome, Oûte Nonnrece et di Lesse sourdèt.

On-z î a metou eto on radar po-z anoncî l' plouve.
C' est l' cafè (tchanson)

[thumb|air et paroles ([sistinme Feller|sicrijhaedje Feller)]]
**C' est l' cafè**, k' el prumî tite, c' est **on cafè** (*On cafe*), c' est ene tchanson sicrîte pa Tchåle Werote e 1854.

Riprinjhe dins l' antolodjeye namurwesse, li tchansonî des Relîs, li tchansonî do Chwès.

## Air
L' air, c' est l' ci d' ene tchanson e francès *“C'est l'amour, l'amour”*, k' a stî metowe al môde pa Béranger el France. Elle a sovint siervou po les tchansons e walon do 19inme sieke.

Li tchanson a stî redjårbêye pås Walons del Wisconsene, et reredjistrêye dins les anêyes 1970.

## Hårdêye difoûtrinne
* Cåzaedje del tchanson (modêye da Wérotte et del Wisconsene) 
*  Tchantaedje
Live di tchansons e walon

On **live di tchansons e walon**, c' est on tchansnî avou mwintès tchansons e walon dvins.

Gn a des tchansnîs avou des airs do vî vî tins, tchantés pås djins mins k' on n' sait nén kî çk' els a scrît. Ces airs la sont ramexhnés pa des muzicolodjisses. 

Gn a eto des lives avou les tchansons e walon k' on tchante co asteure, sicrîte pa des fjheus d' tchansons e walon mins ki sont ddja foû abondroets. Adon, c' est bråmint des tchansons do 19inme sieke.

## Sacwants lives di tchansons e walon
* Tchansons do vî vî tins
** Viyès tchansons di l' Ancyin Hinnot (5 volumes eplaidîs pa Albert Libiez, li cénkinme atchevé pa Roger Pinon, k' ont vudî inte 1939 eyet 1958)
**  Viyès tchansons do Condroz (da Léon Simon et Marguerite Denée, k' a rexhou e 1937)
* Tchansons des ancyins scrijheus e walon
** tchansnî des Relîs
** tchansnî do Chwès (Nameur, Sambe et Mouze)
Trevéns djeyolodjikes

thumb|400px|Vî discôpaedje
Les  **trevéns djeyolodjikes**, c' est ene schåle di tins k' a stî metowe so pî po studyî l' istwere del Daegne.

## Trevén cwåturrece
Li trevén cwåturrece, c' esteut l' cwatrinme et l' pus djonne trevéns djeyolodjike, ki s' porshût asteure. Mins, lanawaire, il a stî rmetou pa les sincieus avou l' Tîçrece po fé çou k' on lome li cenozoyike.

## Trevéns tîçreces
Les trevéns tîçreces, c' est les troejhinmes trevéns djeyolodjikes (asteure rimetou avou l' Cwåturrece po fé l' cenozoyike). On les rascôpe co insi:
* Neyodjinne
* Paleyodjinne

## Trévéns sgondreces
Les trevéns sgondreces (u mezoyike), c' est les deujhinmes trevéns djeyolodjikes. On lzès pårtixhe sovint come çoula:
* Cretacike
* Djurassike
* Triyassike

## Trévéns prumreces
Les trevéns prumreces (u palizoyike), c' est les pus vîs des trevéns djeyolodjikes. On les cpårtixh e shijh termenes:
* Permyin
* Carbonyin
* Devonyin
* Siluryin
* Ordovicyin
* Cambriyin

## Trévens precambriyins
C' est çou k' est co pus vî ki l' termene cambriyinne.
Les avinteures des droles di zebes (live d' imådjes)

thumb|coviete
**Les avinteures des droles di zebes** (*Lès-aventures dès droles di zébes*), c' est on live d' imådjes eplaidî pa Jean Goffart e 1986. I raconte les kéntes d' ene binde d' ecoraedjeus do Sportigne di Tchålerwè.

Les imådjes sont da **Jacques Raes**.

I fourit eplaidî ås Eplaidreyes Scaillet a Montniye-Tiyoû. 

Il a stî saetchî a 500 egzimplaires.

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje do live so l' Aberteke
Capitalès Dijhreyes

Les **Capitalès Direyes** ou **Mwaissès Atuzes** ou **Prumirès Doctrenes** ou **Sovrinnès Pinsêyes** (Κυριαι Δοξαι, *Kuriai Doksai* e grek), c' est des direyes sicrîtes pa Epicure. On è conoxhe cwarante.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:direye|direye]]", "[[:Wikt:atuze|atuze]]" et "[[:Wikt:pinsêye|pinsêye]]".*

## Rashiaedje e walon di sacwantes des direyes
;Capitale dijhreye I : *Li binåjhe et impourixhåve n' a, po lu-minme, pont d' socis eyet i n' endè amoenne pont ås ôtes. Adon i n' est sudjet ni a colere, ni a djintiyesse. Paski li parey a çoula est flåwe.*
(Rimetou do grek e walon på *[[Yannick Bauthière|Maîsse Arsouye]]*).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tecses des mwaissès direyes da Epicure (en inglès)
Cronzoxh

thumb|cronzoxh del schene do dos d' ene vatche 
on **cronzoxh**, c' est èn oxhea del schene. 

Les biesses k' ont des cronzoxhs si lomnut les cronzoxhîs.

## Bobets d' on cronzoxh
* li stitchete dosrece
* les deus stitchetes diléreces
* li trô al miyôle (la kel miyôle del schene passe).
* li coir do cronzoxh
* li plake etercronzoxh (ki c' est do tinroxh).
* les trôs etercronzoxh, la k' les niers ki vnèt foû del miyôle, pasnut.

## Sôres di cronzoxhs
* les cronzoxhs do cô : end a 7 a totes les biesses ås tetes, al djirafe come al soris.
** l' atlasse : li ci ki s' adjonteure å cråne, po fé l' hanete. C' est lu ki bodje mo cwand on dit "ayi".
** l' aessi : le deujhinme, ki sieve po dire "nonna"
* les cronzoxhs del schene do dos ene longowe sititchete å dos po les biesses ki rotnut so 4 pates. Les djins nd ont 12.
* les cronzoxhs del schene des rins, avou des lonhuès lådjès stitchetes diléreces po les biesses ki rotnut so 4 pates. Les djins nd ont 5. C' est la k' les plakes etercronzoxhs si spotchnut voltî, et dner del siyatike.
* les cronzoxhs del schene do bassin, sôdés a n' on l'ôte, kel bassin s' î vént adjonturer.
* les cronzoxhs del cawe. Po les djins et les oujheas, ci n' est k' des ptitès rawetes metowes å cronjhî.
Sint-Ldjir

* Sint-Ldjir-e-Gåme, comene el province do Lussimbork
* Sint-Ldjir-e-Gåme (viyaedje), pitit ban divnou intité
* Sint-Ldjir-dlé-Timpu, ptit ban rebané avou Timpu
Platon

**Platon** (e vî grek Πλάτων / Plátôn, il a skepyî a Atene e -427 et a morou e -348) fourit-st on grek filozofe, dissipe di Socrate. Sipoté li « divin Platon », on l' voet come li prumî grand filozofe. Si filozofike tuzance est foirt impôrtante dins l' istwere di l' Urope.

## Sacwants lives da Platon
* Li Republike
* Li djama
* Timêye
* Critias
Lessive

thumb|l' eglijhe
**Lessive** (minme sicrijhaedje e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5580**
** davance : **5434**
* Limero diyalectolodjike : **D 88**.
* Arondixhmint : Dinant
* Sipotaedje des djins : 
** les Tchabots
** les Mônîs
** les Schaesseus u Schaessîs.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Lessive|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Lessive
thumb|Plake del rowe des Schaessîs 
* Å Doyåre, la-minme: *Doyêre*
* Hôdrimont
* Rowe des Schaessîs  (la-minme : *Scassîs*, F. *Skassis*)
* Rowe do Fornea (la-minme : *Fornê*, F. *Fornay*)

## Economeye
thumb|Les antenes 
L' antene di telecomunicåcions di Lessive, avou on cinte di tecnolodjeye.
Schaesses

thumb|Facteur so des schaesses å Payis d' Buch (Landes francesses)
Des **schaesses** u des eschaesses, c' est des grandès longuès pîces di bwès, avou on fortchon, on strî u ene clawêye plakete po mete si pî après. On prind les bwès dizo s' bresse, come des crosses, et roter avou. On saye insi d' esse pus hôt, po passer l' aiwe, metans, u d' aler pus rade. 

## Motlî
Li ci ki rote so des schaesses, di s' mestî si lome on **schaesseu** u on **schaessî**.

Li plaece k' on mete li mwin po l' tini, c' est l' manote.

## Uzance des eschaesses
Les djins ki viként l' long des aiwes avént todi des schaesses po roter avå les voyes tins des grossès aiwes. 

Sacwants sôdårds end avént, et les bierdjîs avou, po-z aler pus rade.

## Les schaesseus d' Nameur
thumb|Monumint ås schaesseus a Nameur
A Nameur, dispu l' 11inme sieke, on rote a schaesses. Dispu å moens li 16inme sieke, gn a on spôrt "nåcionå" namurwès, ki s' djowe sol Plaece d' Åres, divant les grands priyîs, et k' c' est deus ekipes di schaesseus ki lûtnut ene siconte di l' ôte. C' est les bates di schaesseus d' Nameur.

### Bate di schaesseus a Nameur e 1774
Li 31 di may 1774, l' årtchiduk Miyin d' Otriche, li fré da l' Impreu Djôzef II, vént a Nameur, et, por lu, on-z emantche ene grande bate di schaesseus. On-z a rashonné on meye di schaesseus. I gn a deus camps : les «Melans», k’ ont des schaesses noeres èt djaenes et ki vnèt foû del viye veye (li cene di 1400), et les Avresses, k’ ont des schaesses rodjes et blankes, et ki vnèt foû del novele veye et des forbots.

I s’ vont bate dipus d’ deûs eûres au long. C’ est les Avresses ki vont wangnî.

### One pîce d' èn ake sol bate do 31 di may 1774
Deus acteurs francès, Klairwal et d’Armand, ont stî asblawis del beaté del bate. I decidnut tos les deus do scrire ene pîce di teyåte po rinde bon dvwer ås schaesseus. Li cene da Klairwal serè djouwêye e teyâte di Nameur li 9 di djun. Ladvins, gn a on boket d' cåzaedje e walon.

### Bate divant Napoleyon e 1803
Napoleyon Bonapåre decide di viziter l' Beldjike, divnowe province francesse, cwand il esteut prumî Consul, di l' esté 1803.

A Nameur, on l' riçût come Miyin d' Otriche.

## Alére
* 
*  Motî Pirsoul p. 90-93 a «chacheû».

## Difoûtrinne hårdêye
*  Waibe des schaesseus d' Nameur

## Sourdants & pî-notes
Socrate

**Socrate** (e vî grek Σωκράτης, Sôkratês) a skepyî dilé Atene e -469 et a morou e -399. Ci fourit-st on grek filozofe, li mwaisse di Platon.

I n' a scrît pont d' live. Adon on n' conèt si filozofike tuzance ki pa s' dissipe Platon eyet sacwants ôtes greks filozofes come Aristote ou Diyodjinne Laèrcius.
Les Bons Viyés

**Les Bons Viyés** (so plaece *Les Bons Vilés*, fr: *Les Bons Villers*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant avou ç' no la, askepieye pa rebanaedje di sacwants viyaedjes åtoû d' Viyé-Perwin, el province do Hinnot.

## Pitit ban

*Viyé-Perwin
*Fråne-dilé-Gochliye
*Melet
*Reve
*Waya

## Difoûtrinnès hårdêyes
waibe del comène

## Referinces eyet sourdants
Aiwe di Ligne

L' **Aiwe di Ligne**, c' est ene pitite aiwe di Waloneye, k' egolene dins l' Ôrnô. 

## Coraedje
thumb|350px|Li Vå d' Ligne
L' Aiwe di Ligne prind sourd sol rebanêye comene di Fleuru, a Wagnlêye, la k' ele si lome «li Grand Ri». Ele passe a Sint-Amand. Inte Sint-Amand et Lignè, ele riçût on ri ki vént d' Fleuru. Ele ni s' lomrè «Ligne» k' a Lignè.

Après, li vå d' Ligne trevåtche troes rebanêyès comenes : Sombrefe, Djimepe-so-Sambe et Djiblou. 

Après Lignè, ele court so Mont. A Tongrene pu a Tongurnale, li vå est pus parfonde eyet divni ene vraiye valêye a Bwagnêye.

Di Bwagnêye, ele court so Balåsse et Sint-Mårtén. Li valêye si rsere pa côps, tot passant åd triviè di rotches di castinne. 

Adon, ele va rdjonde l' Ôrnô a Mazi.
Li Noû Lovén

**Li Noû Lovén**, c' est on ptit ban del nouve veye d' Ocgniye-Li Noû Lovén. **Li Noû Lovén**, avou Ocgniye, est onk des deus pus impôrtants ptits bans del veye.

## Istwere
 UCL
C' est e 1425 ki tot a cmincî, cwand li påpe Mårtén V a tuzé di fé ene nouve univiersité dins li Dutcheye do Braibant. C' est insi k' a skepyî l' Univiersité Catolike di Lovén. 

Å cmince, tot esteut e latén, les prumirès luçons e francès vinît e 1687 ey les prumires e neyerlandès e 1911. 

Adon gn aveut a Lovén des studiants di Flande et d' Waloneye, tchaeke di s' costé avou ses lçons.

Mins e 1976, les studiants flaminds dimandît ki Lovén fouxhe tot flamind, sins pupont di francès-dvizants. C' est çoula k' on a lomé e l' Waloneye li *Walen buiten* (*les Walons a l' ouxh*). 

Adon, on côpa l' univiersité e deus avou l' KUL à Lovén et l' UCL ôte pårt. On a bén tuzé di l' mete e Nameur, ewou gn aveut ddja ene pitite univiersité. Mins come c' est ene catolike univiersité riloyeye å diyoceze di Maline-Brussele, ele diveut dmorer e Braibant. Adon, on a fwait ene nouve veye å mitan des paxhis, dlé Ocgniye. C' est insi k' on a basti l' **Noû Lovén**.

Les prumirès lçons ont cmincî e 1972. Eyet totes les facultés estént å Noû Lovén e 1979. 

thumb|Li grande plaece do Noû Lovén, avou a hintche li cinema, å mitan l' ''Aula Magna'', et a droete li faculté d' teyolodjeye|centré

## Li veye
Li Noû Lovén, ç' n' est nén djusse ene univiersité. C' est ene vraiye veye avou des botikes, des cinemas, des cåbarets, des restorants,... Asteure, gn a d' pus di dmorants ki di studiants. 

Li mitan del veye est basti so ene dale di béton avou des plaeces po les vweteures padzo. Å dzeu, on n' pout daler k' a pî. 

Gn a cwate coulots ki si stindnut so les boirds del valêye. On les lome d' après les vîs hamteas: Bierwåd, Hocaye, Låzele et Brouwire.

## Etrevéns a vey avou l' walon
E 1994, Lucyin Mahin î ahouke on raploû po sayî di mete on macsimom di djins sol voye do rfondaedje do walon et po bouter sol DTW (disk' adon, fwait fok pa Lorint Hendschel et Tiri Dumont). Avou ces troes la, gn aveut eto Michel Francard, Dominique Heymans, Charles Massaux et Joseph Lahaye, et kécfeye co ds ôtes.

A pårti di 1998, el Fondåcion Humblet ey adjinçnêye pal Rantoele dizo l' prezidince da Yves Paquet, gnè va-st aveur sacwants etrevéns a vey avou l' walon:

E 1998, Jean-Pierre Hiernaux et Jacques Marquet fijhît ene conferince e walon so les novelès dujhances po manaedjî l' moirt]] (Hiernaux) eyet les rbasteyès familes (Marquet).

E 2000, Lucyin Mahin î dene ene conferince so l' avni do walon  Conferince Lucyin Mahin

Di 2000 a 2002, Lorint Hendschel î va dner scole so li rfondou walon  Cours do Noû Lovén

E 2003, Jean-Pierre Dumont dina ene conferince sol Hongreye  Conferince so Hongreye

## Referinces
Antroponimeye

L' **antroponimeye**, c' est l' coxhe del linwince ki fwait åtoû des nos des djins.

L' antroponimeye a sacwantès sorcoxhes ki studièt : 
* les nos d' famile
* les ptits nos
* les såvadjes nos (d' ene djin u d' ene kiminålté d' djins).
* les nos des dmorants d' on viyaedje, d' ene veye, d' on payis.

Li sincieus(e) ki studeye l' antroponimeye si lome on (ene) **antroponimisse**.

L' antroponimeye do walon est metowe so ene pådje tote seule.
Hacoû

**Hacoû** (so plaece *Hacou*, fr: *Haccourt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oûpêye.

* Limero del posse: **4684** (vî limero **4547**)
* Limero diyalectolodjike: **L 15**

## Istwere
C' esteut on boket d' l' ancyinne Conteye di Lô.

## Industreye
I gn a-st ene cimintreye.

## Difoûtrinne hårdêye

* Dipus d' racsegnes (e flamind)
No d' famile

Li **no d' famile**, c' est l' no k' ene djin riçût di s' pa (u di s' mame) cwand ele vént å monde.

L' uzaedje ds nos d' famile ni s' a spårdou ki dispu li skepiaedje di l' estat civil, tins do  Redjime francès.

*Les nos d' famile del Walonreye sont studyîs so [[no d' famile del Walonreye|ene pådje tote seule]].

== Uzaedje divant l' estat civil ==
Divant çoula, on loméve purade les djins avou leu [[ptit no]], et li ptit no (u l' mestî) di s' pa, avou li [[divancete]]  ou  inte les deus.
:*Djôzef d' amon Djåke*
:*Djôzef d' amon l' Tchårlî*
:*Môrice mon l’ Dek, et l’ Lucyin mon l’ Gabi,...

On pleut eto eployî li dvancete "di"
:*Djihan do Tchårlî*

Come dins les ôtes cas d' apårtinance, li dvancete "di" pleut tchaire, on-z ava don :
:*Djihan Tchårlî*
ki c' esteut on vraiy no d' famile, provant d' on mestî.

## Provnance des nos d' famile
Gn a eto bråmint des nos d' famile ki vnèt d' on ptit no. C' esteut sovint l' uzaedje po les efants naturels.

Sacwants nos d' famile provegnnut d' on såvadje no. 

Bråmint vinèt d' on no d' plaece, mostrant l' provnance del djin.

## Nos d' famile et tuzances
* Lomaedje des djins e l' Izlande
* Vî lomaedje des Arabes

## 
*  Waibe do pordjet di rcweraedje so les nos d' famile di tos les romans payis
*  Waibe des nos d' familes del Beldjike

## Sourdants
Roli

**Roli** (F. *Roly*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : ** 5600**
** davance : ** 6371**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 54**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Nameur
* Sipotaedje des djins : les **Acrobates**

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Roli|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Roli
### Hamteas
* El Fraiti (la-minme : *el Fréti*, F. *Le Fraity*)
* El Hierdå (F. *Le Herdal*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Preyea (la-minme: *Prèya*)
** Triyeu des Foresses (la-minme: *Triyeu des Forèts*)
** El Grand Trî (la-minme: *el grand tri*)
** El Pitit Trî (la-minme : *el pètit tri*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** El Tronnoe (la-minme: *Tranè*)
** El Fayi
** Å vî Djaeyî (la-minme: *gayi*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** El Ronxhire (la-minme: *Roncêre*)
** El Tiene al Djinixhe (la-minme: al *djènisse*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Li Tiene al Djustice
** A l' Årzire (la-minme: *Aurzière*)
** El crayelereye
* A vey avou des aiwes :
** Vevî Rossea (la-minme: *Vivi Roussia*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** El Tiene al Djustice
** El Tiene al Djinixhe (la-minme: al *djènisse*)
* A vey avou des rotches : 
** El trô Sint-Onu (ancyin ermitaedje) 
* Les voyes et les rowes. 
** el voye ås voleus (la-minme: el voye *aus voleurs*)
** el voye å calvaire
** el voye des moirts (la-minme: *môrts*)
** rowe del Bouwe (la-minme: *Bowe*)

## Tuzance walone
### Accint do walon
* Come dins tot le payis d' Flipveye, li long I si s' ôt nén : Tri (trî), gayi (djaeyî).
* Li cawete -ea est sol cogne *-ia* : Preya (preyea).
* Li cawete -ire est ttaleure sol cogne namurwesse -êre (*Ronchêre*, ronxhire), ttaleure sol cogne picåde (et tchestrolete) *-ière* (*aurzière*, årzire).
Fraite (toponimeye)

Ene **fraite** (on dit eto ene **fraiteure**), c' est on terén ki dischind douçmint aviè ene aiwe, dabôrd kel restant est a tiene.  Ene plaece la k' i gn a ene fraite, si lome on **fraiti**.

Ene fraiteure pout siervi d' passåjhe inte deus hôts-tiers. Å dzo d' ene fraite, on årè voltî on passaedje a wé u on pont so ene aiwe.

## Nos d'plaeces avou fraite
* Fraipont

## Nos d' plaeces avou Fraiti
* Li Fraiti a Straimont, a Roli, a Pepinster, a Djalhé, a Teu, å Grand-Mayni.

## Nos d' plaeces avou Fraiteure
* Fraiteure
* Nafraiteure
* ezès fraiteures (*èzès Frètères* Ôvîfa)
Motî d' Forire et Nåwinne

Li **motî d' Forire eyet d' Nåwinne**, c' est on diccionaire so les fis ki rote totossu bén dins l' sinse motî walon-francès ki francès-walon.

Il est rprins sol limero **S36** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Mwaissès racsegnes
Il a stî adjinçné pa Jean-Pol Grandmont tot-z alant ramexhner les mots eployîs pa Joseph Calozet dins ses cwate romans, ey eto tot splitchant sacwants ALW ås ponts "Ne&nbsp;9" (Nåwinne) et "Ma&nbsp;46" (Forire).  A cåze do poizaedje djeyografike di ces deus viyaedjes la, li walon do motî est prezinté come èn emîtrin walon ki rshonne ene miete å walon do Payis d' Nameur, å ci del Basse-Årdene, et å ci do Payis d' Lidje.

## Istwere
Il a stî metou so les fis e 2001, et recråxhî disk' e 2004. Il a stî rapontyî li dierin côp li 24 di decimbe 2004. Adon, gn aveut 12 775 intrêyes do walon eviè l' francès, eyet 12 790 intrêyes do francès eviè l' walon.

Il a siervou come prumî fond di dnêyes po fé sacwants franwals, et des programes di ratournaedje otomatike.

Li motî d' Forire et Nåwinne a stî tot etir eberweté 2383 côps so l' anêye 2004.

## Contnou
Gn a des "vîs" noûmots, come «», mins sins leu famile (eredjistreu, eredjistrumint).

## Ortografeye
Li scrijha ni shût nén todi l' sistinme Feller (**).

## Accint
* Les viebes del prumire troke sont dnés avou l' cawete «».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Modele eterovrante so Lexilogos
* Dinêyes so tåvleu (Open Office)
Standård di Lidje

thumb|On match del Standård di Lidje a Moucron
Li **Standård di Lidje** (*[FR] Standard de Liège*) c' est ene ekipe di fotbale walone. Po çou k' est des tites di tchampion (10) et des copes di Beldjike (6), li Standård end a wangnî ostant a lu tot seu ki totes les ôtes ekipes walones eshonne.

I djouwèt a Sclessin, etur Lidje et Serè, sol boird di Mouze.

I sont spotés *les Rodjes* (e francès, *les rouches*, dj' ô bén, avou l' adeurixhmint des cossounes å coron prôpe å walon), cåze del coleur di leu tchmijhete.

## Staff

### Fotbalisse

#### Gôl
N°1 - Jean-François Gillet

N°13 - Guillermo Ochoae

N°16 - Arnaud Bodart

#### Bak
N°2 - Réginal Goreux

N°3 - Zinho Vanheusden

N°6 - Milos Kosanovic

N°15 - Sébastien Pocognoli

N°20 - Merveille Bope Bokadi

N°21 - Collins Fai

N°23 - Senna Miangue

N°27 - Mergim Vojvoda

N°29 - Luis Pedro Cavanda

N°30 - Hady Sangare

N°34 - Konstantinos Laifis

#### Alf
N°8 - Gojko Cimirot

N°10 - Mehdi Carcela-Gonzalez

N°11 - Alen Halilovic

N°19 - Moussa Djenepo

N°22 - Maxime Lestienne

N°28 - Samuel Bastien

N°31 - William Balikwisha

N°32 - Joachim Carcela-Gonzalez

N°36 - Evangelos Patoulidis

N°37 - Nicolas Raskin

N°40 - Paul-José Mpoku

Pon d'N° - Selim Amallah

#### Dvant
N°7 - Orlando Sa

N°9 - Renaud Emond

N°17 - Obbi Oularé

### Nén-fotbalisse
**Prezidint :** Bruno Venanzi

**Staff :**

Michel Preud'homme (Etrinneu)

Eric Deflandre (Deujhinme etrinneu)

Jan Van Steenberghe (Etrinneu dès gols)

Renaat Philippaerts (Preparåteu fizike)

Kevin Miny (Etrinneu fizike)

Patrick Asselman ; Rudy Heylen ; Ludovic Depreter ; Jean Vervier ; Piedro Rossi

## Acwants rilomés djouweus et etrinneus (d' asteure ou ancyins)

*Roberto Bisconti
*Gilbert Bodart
*Sergio Conceiçao
*Régis Genaux
*Eric Gerets
*Raymond Goethals
*Michaël Goossens
*Roger Henrotay
*Arie Haan
*Philippe Léonard
*Sébastien Pocognoli 
*Robert Prosinecki
*Milan Rapaic
*Vedran Runje
*Ricardo Sa Pinto
*Simon Tahamata
*Marc Wilmots
*Marouane Fellaini

## Difoutrinnès hårdêyes
* waibe do club
Ouve des Apoisses

L' **Ouve des Apoisses** (on dit eto : **les Ouves des Apoisses** ou les **Akes des Apôtes**), c' est on live sacré des crustins, sicrît pa sint Luk, et ki raconte li cminçmint di l' eglijhe e l' Palestene, pu ådfoû, bråmint a cåze da sint På.

Li tecse a stî scrît e vî grek po des djins ki cnoxhént bén ci lingaedje la.

## Ratournaedje e walon
Li tecse a stî ratourné e walon e 2004 pa Djhan-Mareye Lecomte. Li tecse est scrît tot notant l' accint di Brå-dlé-Lierneu. Li tecse fourit rmetou pår e rfondou e 2012.

Li ratourneu, Jean-Marie Lecomte, s' a eto eredjistré, ki lét si scrijhaedje. Les fitchîs odio ont stî metous sol l' Aberteke e 2012; li prumî tchaptrê est eto sol tévé walon-cåzante (Youtube) a môde di videyo.

## Contnou
Li live kimince på temognaedje (di deujhinme mwin) so les aparexhaedjes di Djezus après s' ravicaedje. 

Adon, on djåze di l' Acinsion pu do prumî Céncweme.

Adonpwis, les pretchmints des Apoisses a Djeruzalem, et les prumîs miråkes (fé lever on stroupyî).

Li ramassaedje (arestaedje) des Apoisses, ki s' polèt schaper tchaeke côp do prijhon, pa l' åjhmince d' ene andje.

Li ramassaedje di sint Stiene, ki va esse djudjî, et po s' disfinde, fé on racourti di tot l' Vî Testamint. Sint Stiene serè touwé a côps d' pires. C' est la ki sint På va intrer «e djeu d' beyes».

Après çoula, c' est purade li veye da sint På k' est racontêye. Si cviersaedje sol voye di Damasse est bén repetêye ene troejhinne di côps. C' est lu ki l' ridit lu-minme tchaeke côp k' il est dvant on tribunå.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Modêye e rfondou 
** Dijhaedje do prumî tchaptrê, videyo sortitré e rfondou  mins k' a disparexhou d' VoBuze.
* Modêye avou l' accint di Brå 
** prumire pårteye odio 
** deujhinme pårteye odio 
** troejhinme pårteye odio 
** cwatrinme pårteye odio
Fernand Dessart

**Fernand Dessart** (1864-1933), c' esteut on fjheu d' tchansons e picård di Mont.
 
## Hårdêye difoûtrinne
* On scrijhaedje da sinne so l' Aberteke
Antene (viyaedje)

**Antene** (fr: *Anthisnes*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins ene comene di minme no.

* Limero del posse: **4160** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: ???

## Istwere
Antene esteut tere di Lidje å 18inme sieke; mins fourit bayeye e 1768 (avou Vien) al principåté di Ståvleu-Måmdey, siconte di Sclessin eyet Ougrêye ki zels passît d' Ståvleu-Måmdey a Lidje.
Sclessin

**Sclessin** est on coulot sol boird di Mouze, metou avou Lidje dispoy les grands rebanaedjes di 1977, mins ki dvant çoula esteut avou Ougrêye. Sclessin est cnoxhou lon et lådje paski c' est la k' i gn a li ståde do Standård di Lidje.

## Istwere
Sclessin esteut, avou Ougrêye, tere del principåté di Ståvleu-Måmdey å 18inme sieke; eyet c' est e 1768 k' ele divnént payis d' Lidje, la ki l' prince-abé di Ståvleu elzès baye å prince-eveke di Lidje dins on discandje di teres (Ståvleu-Måmdey riçuva Vien eyet Antene).

Tins do Redjime francès, e 1795, Sclessin est, avou Ougrêye, metou dins l' canton d' Serè, di çou k' esteut adon l' dipårtumint d' l' Oûte.

Ås grands rebanaedjes di 1977, Sclessin est distaetchî d' Ougrêye eyet rebané avou Lidje, dismetant k' Ougrêye est rebané avou Serè.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe do comité d' cwårtî di Sclessin, avou bråmint des racsegnes