open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fås sint

On **fås sint**, ene **fåsse sinte** (on dit eto: on **forveyou sint**, ene **forveyowe sinte**), c' est on sint (ene sinte) k' on ndè cåze, mins ki n' a måy egzisté.

## Fås sints vinant d' ene rireye
Imådje:Sint Çanse po sins çanses (fåsse lete).jpg
### Sint Çanse
C' est des djeus d' mots fwaits a pårti di l' omonimeye sint / sins. Insi, on dit, cwand on-z a tot vudî ene botaye di gote: la co on "sint". Les djins croyèt k' on cåze d' on sint ome, mins ça vout dire: la co on **sins** (dj' ô bén: ene botaye sins gote).
Sint Çanse c’ est on laid sint ! (Sint Çanse est metou po **sins** çanses")

### Sint Amadou
dins l' ratourneure: Vo m' ci coirzenoxh, come Sint Amadou (rireye paski sint Amadou n' egzistêye nén, et dabôrd, ni s' såreut mostrer coirzenoxh.)

## Fås sints vinant d' ene inscripcion må coprinjhe
Sinte Matrice

## Fås sints askepyîs avou ene idêye politike dirî l' tiesse
Sint Napoleyon.

## Ôtès sôres
**sint-Friskin**; on prononce eto *sint-Fruskin*.

Si sint-Friskin, c' est tot çou k' on-z a. "Magnî tot l' sint-Friskin": c' est kischirer tot çk' on-z a. "Ramasse tot t' sint-Fruskin" vout dire "ramasse tos tes cayets, tos tes djonnes". On lyi vindrè l' sint-Friskin, c' est ene dijhêye po onk ki cdût må ses afwaires.
Problinme

On **problinme**, c'&nbsp;est ene atuze filozofike la k' ene sacwè vént mete ene aroke a çou ki vos avîz l' epinse di fé. 

Dizo on pus stroet sinse, c' est ene kesse di matematike, d'&nbsp;aldjebe, k'&nbsp;on dene e scole.

*Li mot "problinme" a eto des [[:Wikt:problinme|ôtes sinses]], mins bråmint des eployaedjes do mot dins l' lingaedje corant sont [[linwe-ehåyaedje|rsintous pa les pus spepieus des waloneus]] come des [[francijha]]s.*
Fåsse tchesse

Li **fåsse tchesse**, c' est ene des racontroûle del sôre des såvadjès tchesses k' on trouve dins des viyaedjes la k' gn a bråmint des bwès.

Les djins oyèt des côps d' fizik, des coirnaedjes, et des boerlaedjes di trakeus, dabôrd k' i gn a nolu ki tchesse avårla. Et gn arive tot ene nindje di tot ptits tchéns ki passèt dins l' viyaedje.

Elle egzistêye dins bråmint des ôtes payis. 

## Sacwantès modêyes
### Modêye di Rotchô
A Rotchô, li fåsse tchesse si passéve å Boschet, u å Bwès Liyon. A l' anuti, on-z oyeut des coines, les tchesseus ki breyént: " tayo ! tayo!", des côps d' fuzik, mins stofé. Adon, gn aveut ene hiedlêye di ptits tchéns ki trevåtchént l' viyaedje, et passer inte les djambes des djins ki s' avént anuti, mins sins lzî rén fé. 

On-z oyeu eto hawer les tchéns dins les airs et al tere, mins on n' veyeut måy pont d' djibî. 

Gn a todi onk ki sayive d' apicî des ptits tchéns et lzès mete dins s' banete, mins li londmwin å matén, les ptits tchéns n' estént pus la.

### Ôtès modêyes di [[Smwès]]
A Vivî, li ci ki prind troes ptits tchéns dins s' banete, e rarivant e s' måjhone, i n' trouve ki troes cayôs. 

A Yåle, on-z aléve dins les tchamps po-z ôre li fåsse tchesse, ubén dmorer sol soû d' l' ouxh. On-z oyeut bawer les tchéns et on-z etindeut coirner ådzeu des rotches di Laplet et sol Mont d' Åle. Gn aveut ds ôtes k' elzî respondént do costé do Hamea. Les djins ki l' alént schoûter n' plént må. 

Al Foret, les djins avént sogne del fåsse tchesse. On raconte ki des femes avént vnou vey ene ki vneut d' s' acoûtchî. E-z oyant l' fåsse tchesse, ele si recloyît dins l' måjhone, et påterniker sins rén dire al feme ki vneut d' aveur èn efant. Mins l' londmwin, ci-ciale lezî djha: "N' avîz k' fé do fé tant d' tchireyes: dji l' a bén oyou, eto, li fåsse tchesse."

Èn ôte côp, co todi avou ene feme ki vneut d' s' acoûtchî. Gn ourit ene binde di ptits tchéns ki passît e corant avå l' viyaedje, disk' a sol soû d' l' ouxh. Et bawyî "gnaf ! gnaf ! gnaf !". On fjha do brut esprès dins l' tchambe del feme po k' ele n' oyaxhe rén. Mins elle a oyou totafwait.

### Modêye do Bork
Dins l' Grand Bwès Sint-Mitchî, inte Nåwinne, Forire et l' Bork, gn aveut ene hiedlêye di ptits tchéns ki tchessént del nute. I n' elzès faleut nén cbouter, ca adon, i vs arivéve måleur. Li ci ki bawive avou zels, i rçuveut s' pårt di tchesse. C' esteut ene pate di tchvå ki touméve el måjhon pal tchiminêye.

## Adjinçmint & clasmint del fåve
### Adjinçmint
* On-z ôt todi des coines di tchesse et des côps d' fuzik.
* On voet les tchéns.
* On n' voet måy les tchesseus.
* Les djins polèt esse si barés mais i n' ont pont d' må. 

### Classmint
Ele si rindje dins tote ene rilêye di fåves so les tchesses, ki rmontèt foirt lon dins l' istwere. Ene ôte di ç' grope la, c' est l' cene di l' araedjî tchesseu.

## Sourdants & pî-notes
Léon Marquet & Alfons Roeck: *Légendes de Belgique*, De Vlijt, Anverse, 1980, ISBN 90-6304-079-2.
13 d' avri

Li 13 d'&nbsp;avri, c' est li 103inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 104inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 262 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2009 : Paul Rousselle
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

11 d' avri - 12 d' avri - 14 d' avri - 15 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Stron-d'-poye

thumb|les sôres po fé on stron d' poyes 
On **stron-d'-poye** (e francès d' Beldjike, *caca d' poule*), c' est èn amagnî walon foirt simpe. C' est ene fadêye fwaite avou ene coûtche di crinme di laecea, et ene coûtche di sirôpe. C' est on mot k' on dit aprume e Payis d' Heve. 

## Pondants et djondants do fjhaedje do stron d' poye
Dins les cinses, divant 1970, on leyive todi deus pailons d' laecea ki tchåfént sol dirî del sitouve. Do cô k' il estént po boure, on les meteut lon erî d' l' aisse, et li crinme montéve tot doûçmint.

Les vatches d' adon, ci n' esteut nén co des grandès dneuses k' on lzî mode 25, 30 lites (avou 30, 35 grames di crinme å lite). C' esteut des emîtrinnes, ki dnént cénk a dijh lites, kécfeye 15 mins nén dpus. Eto, c' esteut do pus spès laecea (40 a 50 grames di crinme å lite). Cwand on l' leyive sol sitouve tote li nute, on-z aveut cåzu on doet d' crinme å matén.

Dins ene famile, tchaeke efant aveut droet al crinme d' on pailon.

On l' sitindeut so ene pîce di pwin u ene rosteye. 

Dissu l' coûtche di crinme, on rmeteut co ene pitite coûtche di sirôpe. Li maxhaedje del blanke crinme et do noer poeré dineut ene coleur come les polenes di poyes. C' est po ça k' on loméve ces tåtes la, po rire, des strons d' poye.

Come gn a pus waire di crinme dins l' laecea d' botike, et k' i gn a todi moens di stouves å bwès, å djoû d' ouy, on fwait purade des strons d' poye avou del makêye.
Rosteye

Ene **rosteye**, c' est ene pîce di pwin griyeye dins l' cofe del sitouve, u sol take, u dins on greye-pwin.
14 d' avri

Li 14 d'&nbsp;avri, c' est li 104inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 105inme po ls anêyes bizetes), avou 261 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 1757 : "li Lidjwès egadjî", li deujhinme des operås do Teyåte lidjwès, sicrît pa Jacques-Joseph Fabry, est djouwé divant les djins pol prumî côp a Lidje.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

12 d' avri - 13 d' avri - 15 d' avri - 16 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
17 d' avri

Li 17 d' avri, c' est li 107inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 108inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 258 djoûs disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
thumb|bardouxha do 17 d' avri 1893 (dins ''Le petit journal'') (Paris)
1893 : 3000 houyeus ki fwaiynut greve rotnut so Mont. I sont ratindous pa troes cpagneyes di gåres civikes Gn a do bardouxha : les houyeus bôrnut so les gåres, et lezî råynut leus bayonetes foû d' leu fizik. Adon, les gåres saetchèt so les grevisses. Gn a 7 moirts et ene peclêye di coixhîs.

1912: eclipe di solea a nonne, bén veyåve dins tote li Walonreye. 

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1917 : Désiré Preud'homme
* 1934 : Guy Brenner
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1979: Marcel Hicter
* 2021: Andrée Flesch

### Ôtès djins
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

15 d' avri - 16 d' avri - 18 d' avri - 19 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Bistouye

* sôre di grok fwait avou do soucré cafè et del gote divins.
* essince des ptits avions djouwets.
Chwès

On **Chwès** u ene **Chwesse**, c' est on vraiy Namurwès. Li mot est ene racourtixheure di *Franchwès*, disfondowe vî-namurwesse di **Françwès**.

Did la, li tite del gazete Li Chwès.

## Caractere do Chwès
* N' est nén a l' après d' ene, cwand c' est po conter ene minte, eto on dit: On vraiy Chwès d' Nameur a todi s' dit et s' disdit.
* Est cnoxhou come foirt påjhire. Vola ene sinne racontêye pa Edmond Wartique & E. Thirionet tins d' ene atake almande al guere di 1914-1918. Tins k' on s' dimandéve si on mourreut stofé, u broûlé, u spotchî, on ptit djonnes Chwès aveut stî discôper on buftek a ene åmaye et i fristouyive si boket d' tchå ådzeu d' ene lampe. Did la, les deus Chwès k' ont stî crokés dins les imådjes da Legrand, Djôzef et Françwès, ki minèt on lumçon, ene ôte sipotaedje des djins d' Nameur (ene posteure da Suzanne Bodart, fwaite e 2000).

Imådje:chwes_dj_fr_wi.jpg
Notombe

**Notombe** (fr: *Nothomb*, so plaece e lussimbordjwès: *Noutem*, en almand *Nothum*), est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Atert.

* Limero del posse: **6717** (vî limero **6701**)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 90 åcint.

Sipotaedje des djins: *Ièterter*, *Nowtemer Ièterter* (les breyåds d'&nbsp;Notombe).

Etimolodjeye : vî lussimbordjwès Noto-thum (hassoe da Noto); u gayel novio-dunum (nouve veye).
Haberdji

**Haberdji** (fr: *Habergy*, de: *Hewerdingen*, so plaece (e lussimbordjwès: *Hiewerdang*, *Hîwërdang', Hévërding'ën*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye.

* Limero del posse: **6787** (vî limero **6782**)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 90 åcint.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Haberdji|l' esplicant motî]].*
Guiyisch

thumb
**Guiyisch** (fr: ey en almand: *Guirsch*, so plaece (lb): *Giisch*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Årlon (Arel).

* Limero del posse: **6704** (nén candjî)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 90 åcint.

## Foclore
* Sipotaedje des djins: *Biéssemsbenneren* (fijheus d' ramons).
* Fåve do pousse di Guiyisch (*Gischer Pets*).
Ene ratourneure po traiter les djins d' Årlon, c' est *Du Areler Gek, du huos  an de Gischer Pets gekukt* (Ti, l' sot d' Årlon, t' a rwaitî dins l' pousse di Guiyisch). On sierveut Sint Wilibrôde, po les dmey-doûs. D' abôrd, les cis ki s' î alént rwaitî dins l' aiwe do pousse etént des fôs.
Tîtindje

thumb|L' eglijhe di Tîtindje
**Tîtindje**  ( *Tintange*, la-minme  *Tënnen*,  *Tintingen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Faiviè, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure : **6637**
** davance : **6631**

## Lingaedje
Lingaedje do payis: lussimbordjwès

Porcintaedje del djin kel cåzéve e 1978: 87 åcint.

Sociolinwincieuzmint, l' uzaedje des pårlers î a stî studyî pa Michel Francard e 1994, come **li viyaedje ås cwate lingaedjes** (walon, francès, lussimbordjwès, almand).

## Djeyografeye
thumb|li ri «Zourba»
Viyaedje metou al frontire avou l' Grande Dutcheye. C' est on ri, li Zourba, ki fwait limotche. 

## Sourdant
Hondlindje

**Hondlindje** (la-minme, e lussimbordjwès, ***Hondel*** u ***Hondeleng***, F. *Hondelange*, almand: *Hondelingen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye, el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

* Limeros del posse :
** asteure : **6780**
** davance : **6707**
* Arondixhmint : Årlon
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : 
** Sipotaedje : *Honn* (almand *Hunden*, les tchéns). C' est  vî vî, poy kel famile ki s' loméve dedja "di Hondlindje" a on tchén so si essegne. E 1931, on rmeta on tchén sol drapea des soce do viyaedje..

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Hondlindje|l' esplicant motî]].*

## Lingaedjes di Hondlindje
Li lingaedje do payis, c' est l' lussimbordjwès. E 1978, sorlon l' inkete di "Aarel am Sproche", n aveut co 85 åcint del djin ki cåzéve lussimbordjwès.

Li lingaedje del sicole primaire disk' e 1939, c' esteut l' almand. Les scolîs avént djusse deus troes eures di francès par samwinne. I cåzént tofer lussimbordjwès inte di zels el recreyåcion.

Les scolîs d' Hondlindje ki vlént continouwer alént fé ene setinme primaire a Årlon u a Vierton..

## Sourdants
Tiômont

**Tiômont** (fr: *Thiaumont*, e lussimbordjwès: *Diddebuerg*, en almand *Diedenberg*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis lussimbordjwès-cåzant, rebané Atert.

* Limero del posse: **6717** (vî limero **6719**)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 80 åcint.

Etimolodjeye :  aplacaedje tîxhon: no d' djin (Theuda, on raptitixha di Theuwald) + mont.

## Istwere
Vîs scrijhas: Diedenburg (1185), Dudenberg (1214).
Ater (viyaedje)

**Ater** (fr: *Attert*, e lussimbordjwès *Atert*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité d'&nbsp;Ater tins des grands rebanaedjes di 1977.

* Limero del posse: **6717** (vî limero **6702**).
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 80 åcint.
Sipotaedje des djins: Streibirger (Bordjoes di strin), come dins les gros viyaedjes, la k' les djins fijhèt do dji-vou-dji-n'-pou.
Etimolodjeye : aplacaedje tîxhon "Atten-rode" (sårt da Atto).
## Djeyografeye
raiwêye pa l' aiwe d' Ater.
## Istwere
Vîs scrijhas: Attreten (1247), Altrenote (1253).
Tontlindje

**Tontlindje** (fr: *Tontelange*, so plaece (lb): *Tountel* u *Tontel*, en almand *Tontelingen*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Atert.

* Limero del posse: **6717** (vî limero **6703**)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 76 åcint.




Imådje:Tontlindje wi.jpg|*Plake di rowe e lussimbordjwès a Tontlindje.*
File:Tontelange - Tontel ( Tounteler-Stroosseschëld--w ).png| 
File:Belgique_-_Province_de_Luxembourg_-_Tontelange_-_Carte_des_Atlas_des_villages_de_1846.jpg| 1876
File:Differences write the name Tontelange ( Belgium ).png|
File:Monument 1914-1918 - Next to the church Tontelange ( Belgium ) - Bernard Piette.jpg|1914-1918
File:Tontelange - Monument Gestapo 1944 - Bernard Piette.jpg|1940-1945
File:The boundary between Oberpallen and Tontelange - Borne 121 - 2 - Bernard Piette.jpg|Tonlindje (B) - Uewerpallen (L)
File:Porte de le Salle St Hubert - Tontelange ( Belgium ) - Bernard Piette.jpg


Etimolodjeye : bodje Tundila (no d' djin), cawete -indje (les cis d' mon Tundila, li famile da Tundila).

## Ext.

* ( nl ) ''Grenspalen België - Luxemburg''
* ( fr ) ''Jos Goergen''
* Platinerie Tontelange - Bonnert
Nåbrissåt

**Nåbrissåt** (fr: *Nobressart*, e lussimbordjwès *Elchert* u *Gehaanselchert*, en almand *Elchenroth*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ater.

* Limero del posse: **6717** (vî limero **6722**)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès. 
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 75 åcint.

Sipotaedje des djins: 
* *Lowkleppelen* (les Pelozeas). On-z î schoircive bråmint ås tcheneas.
* *Loupessen* (les Grands foû scwere). Ça vénreut di loupe.

Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon no d'&nbsp;djin (Åbri) + sårt; sårt da Åbri; rifondaedje des aplacaedjes tîxhons di "sårt" avou -såt; etroclaedje d'&nbsp;on N di beloyance, a pårti d' on shuvion *en Åbrissårt*; rl a: Nåwinne, Nåfontinne, Nafraiteure.
Vîs scrijhas: Abrichars (1256), Abrissart (1246), Helkenroth (1246).
Sélindje

thumb|upright=1.3|Eglijhe di Sélindje

**Sélindje** (fr: *Sélange*, de: *Selingen*, so plaece (lb): *Séilen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye.

* Limero del posse: **6781** (nén candjî)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 75 åcint.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént d'&nbsp;bodje *Selo* (no d'&nbsp;djin), et l'&nbsp;cawete -indje (les cis Selo, les cis d' mon Selo, li famile Selo).
Vî scrijha: Seylongen.

[thumb|upright=0.9|Li rexhowe do viyaedje, eviè l'&nbsp;[Grande Dutcheye do Lussimbork; li frontire est ådzeu do croupet; gn a nole plake di rowe e lussimbordjwès dins l'&nbsp;comene di Messanceye]]
18 d' avri

Li 18 d'&nbsp;avri, c' est li 108inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 109inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 257 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
* 1893 : Les pårlumintîs bedjes vôtèt li droet d' vôte po tertos, mins tolminme avou on rastrindaedje, li "vôte a sacwants".
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2017 : Paul Malherbe
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

16 d' avri - 17 d' avri - 19 d' avri - 20 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tournich

**Tournich** (fr: *Toernich*, e lussimbordjwès *Täernech*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Årlon.

* Limero del posse: **6700'' (vî limero **6712''')
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåzéve lussimbordjwès e 1978: 70 åcint.
Hachî

**Hachî** (fr: *Hachy*, e lussimbordjwès *Häerzich* u *Häerzeg*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Habâ.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6720**
** Di 1969 a 1977: **6718**
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåzéve lussimbordjwès e 1978: 65 åcint.

## Toponimeye
### Hamtea
Foûche (fr: *Fouches*)
Måtlindje

**Måtlindje** (prononcî eto *Martlindje* u, rifranncijhî *Martèlanje*, fr: *Martelange*, e lussimbordjwès *Maartel*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint d' Måtlindje el province

* Dimorants: 1.464 (2002)
* Limero del posse: **6630** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Årlon
* Sipotaedje: *Leekepperchen* (pitites tiesses di schayeus; schayeus)
* Ban d'&nbsp;Måtlindje: 
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès, metou eto so les plakes di rowe. 
* Porcintaedje del djin ki cåzéve lussimbordjwès e 1978: 60 åcint.
* Sitindêye: 29,82&nbsp;km²
* Dinsité: 49,09&nbsp;djins/km²



thumb|150px|left|L' eglijhe di Måtlindje
thumb|none|Seure a Måtlindje

thumb|right|150px|Ene plake di rowe bilinwe



## Djeyografeye
Måtlindje est  sol frontire Beldjike-Grande Dutcheye do Lussimbork, et côpé pal rote Nåcionåle&nbsp;4; raiwî pa Seure.

## Economeye
thumb|pompes a essince
Gn a ene cåkêye di pompes a essince metowes do costé lussimbordjwès del frontire, a cåze des taeyes so l'&nbsp;essince, bråmint pus basses el Grande-Dutcheye.

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene
Lesterni

thumb|L' eglijhe di Lesterni
**Lesterni** (fr: *Lesterny*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne.

* Limero del posse: **6953** (vî limero **6943**)
* Limero diyalectolodjike: **Ma&nbsp;47**
* Sipotaedje des djins: les Makets (u *makès* = makés)

## Lingaedje walon
C'&nbsp;est l'&nbsp;dierin viyaedje del Fåmene ki les pårticipes erireces des viebes del prumire sôre si fjhèt avou *-è*.

Dramatike di teyåte e walon : **Ceke Li Maket** (*Le Maillet*).
Åtébas

**Åtébas** (fr: *Autelbas*, la-minme (lb): *Nidderälter* u *Buergelter*, almand *Buergelter*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Årlon.

* Limero del posse: **6706** (nén candjî)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 75 åcint.

## Hamteas
* Weyler
Wåclindje

thumb|l'&nbsp;eglijhe di Wåclindje.

**Wåclindje** (fr: *Wolkrange*, de: *Wolkringen*, so plaece (lb): *Woulker*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye.

* Limero del posse: **6780** (vî limero **6711**)
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès.
* Porcintaedje del djin ki cåze lussimbordjwès e 1978: 70 åcint.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént d'&nbsp;on bodje *Walker* (no d'&nbsp;djin), cawete -indje (les cis Walker, les cis d'&nbsp;mon Walker, li famile Walker).
Vî scrijha: Wilkeringen.
Tcheke (di banke)

On **tcheke** (on prononce *tchèk* u a môde francesse *chèk*), c'&nbsp;est on papî come on biyet d'&nbsp;banke, fwait d'&nbsp;avance, k'&nbsp;on rimplixh ene some d'&nbsp;årdjint dsu (e chifes pu e totès letes), et kécfeye a kî k'&nbsp;ele doet ndaler, et l'&nbsp;siner, et k'&nbsp;on dene come paymint.

## Istwere des tchekes el Walonreye
Les tchekes ont divnou on moyén d'&nbsp;paymint foirt corant tins des anêyes 1970 a 2000. Il estént waerantis påzès bankes, si on n'&nbsp;aléve nén ådzeu d'&nbsp;ene metowe some (dijh meye francs bedjes e 2000). Dj'&nbsp;ô bén ki, si on vs hapéve vos tchekes, et n'&nbsp;nén ndaler ådzeu di ç'&nbsp;some la, li banke diveut payî, minme si l'&nbsp;ome ki c'&nbsp;esteut da sinne li tcheke fijheut opozicion.

E 2003, les tchekes n'&nbsp;ont pus stî waerantis, et on ls a bråmint abandné, po les paymints pa cwåte ås liårds.

## Sôre di tchekes
* fås tcheke: tcheke ki n'&nbsp;serè nén payî pask'&nbsp;i gn a ene sacwè ki n'&nbsp;a nén stî bén rimpli.
* blanc tcheke: tcheke avou l'&nbsp;eplaeçmint pol montant leyî e blanc, dj'&nbsp;ô bén ki l'&nbsp;riçujheu î pout mete li montant k'&nbsp;i vout.
* tcheke sins fonds, ou tcheke di bwès: tcheke k'&nbsp;a stî fwait adon k'&nbsp;i n'&nbsp;a nén des çanses assez sol conte po l'&nbsp;waeranti.
Inami

**L'&nbsp;Inami** (on pout dire eto, po èn ôte payis: **ene inami**), c'&nbsp;est ene administråcion ki manaedje les moutouweles d'&nbsp;on payis.

On dirè, metans: *«c'&nbsp;est l'&nbsp;inami ki lyi a toumé so s'&nbsp;dos»*. 

## Etimolodjeye

Å cmince, c'&nbsp;esteut l'&nbsp;no d'&nbsp;ene institucion bedje (k' el sigue, c'&nbsp;esteut I.N.A.M.I. po *Institut National d'Assurance Maladie et Invalidité*). Il a divnou on cmon no.
Congo

[thumb|plake do coulot lomé "Congo" a [Ôtchamp]]
Cisse pådje cial a stî pårteye e cwate:
* Li Congo bedje (di l' esploraedje a l' Indepindance e 1960) 
* L' Aiwe do Congo (li mouze)
* Li Congo-Kinshasa (dispu 1961 disk' asteure). 
* Li Congo-Braza (ancyin Congo francès). 
* Li lingaedje kikongo
Gn a eto des plaeces dins sacwants viyaedjes (come Ôtchamp), k' ont stî lomêyes "Congo", sovint pask' il î lujheut l' solea (Po des sfwaites paleces, des tienes ki rwaitnut Nonne, on-z a eto li no d' plaece "Solrin"; li contråve, c' est des plaeces k' ont stî lomêyes Sibereye).
Riwaitîz eto Congo e motî.
Arthur Masson

thumb
**Arthur Masson** a skepyî li 22 d' fevrî 1896 ey a morou li 27 di djulete 1970. I fourit on scrijheu d' Walonreye e francès, mins avou, divins ses lives, des cåzaedjes e walon.

Il est relî dins l' live «Cint Walons do 20inme sieke» di l' Institut Destrée.

## Mwaissès dnêyes
Il a vudî ene boune trintinne di lives, copurade inte 1940 et 1960. Ses lives racontèt li vicåreye des ptitès djins el Walonreye di ces trevéns la. Si mwaisse personaedje, c' est Twane, li mayeur di Trignole (èn acmaxhaedje des nos des vraiy viyaedjes di Tregne et d' Matignole), on bon vicant nén trop sûti.

L' Arthur Masson esteut eto, sol costé, on scrijheu e walon, mimbe des Relîs Namurwès. Pår e walon, il a scrît deus coûtès pîces di teyåte, "Li novea mwaisse di scole" et "Li lete di Novelan", ey ene cwénzinne di fåves, rimeas et tchansons (*[[Les Cayés Walons (gazete)|Les Cahiers wallons]]*, 1954 et 1996). Gn a onk di ses rimeas, *el vî batea* k'&nbsp;a stî metou e muzike pa Julos Beaucarne e si plake «Co ene rawete» (2000).

## Rilomêye
Gn a ene plaece a s' no a Nameur.

Gn a tot on muzêye a Tregne a s' no et rmimbrant si ouve: l' Espåce Artur Masson.

Il a eto s' monumint a Rieze.

Gn a ene Voye Artur Masson


Lete da Arthur Masson a José Schoovaerts.jpg|lete d' Arthur Masson a José Schoovaerts
Rièzes - Arthur Masson - monument - 02.jpg|monumint a Rieze
Plake plaece Artur Masson.jpg|thumb|plake d' ene plaece a s' no a Nameur
Voye Arthur Masson.jpg|plake sol Voye Artur Masson
Route Arthur Masson 01.jpg|li minme, ôte pårt


## Alére
Jacques Degeye: Li scrijheu Arthur Masson ådjourdu,  l° 117, bontins 2026.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Ès biyografeye «''Wallonie en ligne''»
*  Waibe di l'&nbsp;Espåce Arthur Masson
Ater

**Ater** (fr: *Attert*, so plaece (lb): *Atert*), c' est ene comene intité di Walonreye, e payis lussimbordjwès-cåzant; el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province

* Dimorants: 4.235 (2002)
* Limero del posse: **6717**
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Årlon
* Sipotaedje:
* Ban d'&nbsp;Ater: Atert avou Tiômont, Nåbrissårt, Leschert, Notombe et Tontlindje.
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès (cåzé pa 75-90% del djin e 1978)
* Sitindêye: 71,19&nbsp;km²
* Dinsité: 59,49&nbsp;djins/km²

Dispu 2019, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene
Omonimeye

Des **omonimes**, c' est des mots ki s' prononcèt del minme façon, et ki polèt esse parints u nén. I s' polèt scrire u nén del minme manire.

Des omofones si prononçèt del minme façon.

Les omonimes siervèt voltî a fé des djeus d' mots.

## Egzimpes d' omonimes
* **** et sacwants codjowas et parints do viebe "". Did la, li djeu d' mot: 
: Vloz do souke ? Neni dji **souke** assez.
* **asse**     
** L' , c' est ene maladeye des djins, k' on lome eto li coûtresse d' alinne.
** Èn , c' est eto on coir ki lût e cir, come li solea, li beaté, les stoeles.
** Dins sacwants accints do walon, on prononce  *asse*.
** Si prononce-t on on  (di djeu d' cwåtes): *èn as' *.
** Gn a, avou, l' omofoneye avou l' codjowa **ass** ? (est çki t' as ?, cawete -ss).
: Ass dedja tot fwait ? Ass magnî tes compires ? Ass veyou l' torea ?

* Dins l' cas d' **måle**, les 3 omonimes ont ene croejhete diferinne: 
**  est femrin sustantif (del måle, c' est ene sôre di tere castinnixheuse).
** ene  djambe = ene mwaijhe djambe (addjectif).
** Dins sacwants accints do walon, on prononce  *maule, mâle*.
: On *måle* d' agaesse est l' minme k' ene frumele (omrin sustantif).

*  &
22 d' avri

Li 22 d'&nbsp;avri, c' est li 112inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 113inme po ls anêyes bizetes), avou 253 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

20 d' avri - 21 d' avri - 23 d' avri - 24 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
26 d' avri

Li 26 d'&nbsp;avri, c' est li 116inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 117inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 249 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
thumb|bombardaedje di Guernica, li prumî ake terorisse di grande ampleur di l' Istwere
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
*1937: bombårdaedje di Guernica, li prumî ake terorisse (touwaedje di civils) do 20inme sieke.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1922: Pol Bury
* 1946: Daniel Droixhe

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

24 d' avri - 25 d' avri - 27 d' avri - 28 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29 d' avri

Li 29 d'&nbsp;avri, c' est li 119inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 120inme po ls anêyes bizetes), adon k' i dmane co 246 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1932: Lucien Somme
* 1934: Jean-Marie Hamoir
* 1954: Michel Robert

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1940: Jules Feller

### Ôtès djins
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

27 d' avri - 28 d' avri - 30 d' avri - 1î d' may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
23 d' setimbe

Li 23 d'&nbsp;setimbe, c' est li 266inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 267inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 99 djoûs po-z ariver al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.
## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1857: Théodore Chapelier
* 1938: Jean-Jacques Chapelle

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1973: Pablo Neruda, powete tchilyin

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

21 di setimbe - 22 d' setimbe - 24 di setimbe - 25 di setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
11 di djulete

Li 11 di djulete, c' est li 192inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 193inme po ls anêyes bizetes), avou 173 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni Walonreye
* 1302 : Batreye des sporons d' ôr, la k' 600 cavlîs vinous del conteye di Nameur vinèt dner on côp di spale (et les côps d' makete) ås mestîs Flaminds ki lûtnut disconte des nôbes francès.
### Etrevéns a vey avou l' walon
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Fiesse del Flande

----
**Vey eto:**

9 di djulete - 10 di djulete - 12 di djulete - 13 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Bovesse

**Bovesse**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele comene des Brouwires, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **5081** (vî limero **5850**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;46**
* Arondixhmint: Nameur

## Djeyografeye

Avou si stindeye di 409 ectåres, Bovesse est l' pus ptit viyaedje des Brouwires. 

E 1840, i gn aveut 325 dimorants. Li prumî d' djanvî 2005, i gn aveut 886 dimorants. 

Tins des vôtaedjes do 13 di djun  2005 (Pårlumint Uropeyin et Consey Redjonå Walon), gn aveut 654 djins d' inscrîtes sol lisse des vôtants. Li nombe di vôtant a rhåssî di 21 djins enèviè les eleccions ledjislatives do 18 di may 2003.

## Istwere

Li sourdant do no vénreut del fôme romane di Bovesch (bén ki, disk' asteure, on n' åye pont trové d' traece materiele di l' ocupåcion rominne). 

A 14e sieke, Jacquemin di Bovesch tént on fî consecant e ban do Feix : i s' adjit del signeurreye del Vå (Mohimont et l' distilreye). 

Cisse signeurreye la passe e 1450 ås d' Oultremon k' el wådront disk' e 1725. 

Li pårteye feyodåle passe å Conte di Hoen divant di esse rivindowe e 1743 å Conte di Balåsse. 

E 1759, ele passe å Conte Cornet d' Elzius k' î egzercéve li pouvwer di hôte, moyene et basse djustice. 

Tant k' al signeurreye foncire, cisse-ciale est vindowe e 1757 a Nicolas Passquet po l' pårteye cinsrece; po l' pårteye feyodåle, li tchestea et ses dpindances estît vindous a Renir Marchand di Mierdo. 

E 1780, li tchestea et les dpindances tchairont a Renier Marchand, li fi do ci di dvant (tchenonne di Cînè)

## Demografeye
Gn aveut des djins d' Bovesse po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
Les Brouyires (Sint-Dni-dlé-Bovesse)

**Les Brouyires** (la-minme, *Les Brouwêres*; fr: *La Bruyère*), c' est on hamtea di Sint-Dni-dlé-Bovesse, k' a dné s' no a ene rebanêye comene (Les Brouyires).

## Istwere
C' esteut ene cinse di l' Ôre do Timpe, ki fourit ratchtêye pa l' Ôre di Male, kimandreye di Tchantrinne.
Émene

**Émene** (fr: *Émines*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Les Brouwires.

* Limero del posse: **5080** (vî limero **5841**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;47**

## Istwere
Gn ava des djins d'&nbsp;Émene po-z ebaguer eviè l'&nbsp;Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
3 d' may

Li 3 d'&nbsp;may, c' est li 123inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 124inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 242 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1858 : Louis Loiseau
* 1909 : Edouard Peraux
* 1940: Willy Leroy

### Ôtès djins
* 1469 : Machiavel

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés walons et waloneus
* 1968 : Joseph Calozet
* 1900: Jean Levaux

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

1î d' may - 2 d' may - 4 di may - 5 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Michel Renard

**Michel Renard** a skepyî e 1829 a Brinne et mori e 1904 a Brussele.

C' esteut on scrijheu e walon, curé di s' mestî. Ses scrijhaedjes ont come sourdant li foclore di Nivele.

## Ouve e walon
I scrijha, estant tot djonne, "Les avinteures di Djan d' Nivele, el fi di s' pere" (1857). Après, c' est l' "Argayon, el Djeyant d' Nivele", li paskeye di l' adjeyant d' Nivele, sicrîte e des vers di doze pîs. Gn ourit 3 modêyes di l' Argayon, di 1338, 2108 eyet 3530 vers. Li dierinne modêye avou 12 tchants dene tos les pondants et les djondants do floriconte di l' Argayon, tél k' on l' kinoxheut a Nivele et dins l' payis d' avårla.

Li dierin scrijhaedje da Michel Renard fourit on tecse so Brinne, mais k' i n' a sepou fini.

## Li scrît walon da Michel Renard
Dins "Les avinteures di Djan d' Nivele", Michel Renard, en esprès, prind des mots, et minme des codjowaedjes di totes les coines do Roman Payis (çou ki fwait k' il est onk des prumî rfondeus). Après, po "L' Argayon", i rvént å pårlaedje di Brinne.
 
## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di l' Argayon.
*
Zandrin

On **zandrin** (on dit eto **alecsandrin**), c' est on ver di doze pîs.

Èn arimé u ene paskeye fwaite e zandrins, on l' lome on doze-pîtaedje.

Les erîlés powinmes, ossu bén k' les epopêyes si fjhèt voltî avou des zandrins.
Belfontinne-dilé-Bive

**Belfontinne-dilé-Bive** (la-minme: *Bèlfontin.ne*; fr. *Bellefontaine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, askepyî på redjime francès, ki n' aveut co k' 25 måjhons e 1829. 

thumb|coleur a l' aiwe do viyaedje

Il aveut ddja stî rebané avou l' Moncea li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977.


Belfontinne-dilé-Bive dilé eglijhe.jpg|Dilé d' l' eglijhe
Bellefontaine (Bièvre) JPG01.jpg


## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5555**
** davance : **6862** (avou Moncea-e-l'-Årdene)
* Limero diyalectolodjike : **D 123**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Belfontinnî, Belfontinnresse; (F. *Bellefontainois, oise*)
** Sipotaedje: les Betche-al-crinme
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## [[toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Belfontinne-dilé-Bive
thumb
* Li schavêye (*la Chavée*)
* Li ri do molén
* *Rue des Hambeaux* (rowe des Hans-e-bos).


Bele-Fontinne Årdene plake schavêye.jpg|plake «li schavêye»
Bele-Fontinne Årdene schavêye.jpg|schavêye


## Istwere
Belfontinne est conoxhowe dins tote li redjon pol cwålité di l' aiwe do sourdant Sint Furzi (*Saint Fursy*).

C' est l' patron d' l' eglijhe. Il a s' sourd padzo l' viyaedje dins ene sitroete valêye ki les aiwes vont al Simwès.

Li ledjinde vout ki ci sereut Sint Furzi, ki voyaedjive dins l' Gåle diviè 650, k' åreut fwait soude l' aiwe del fontinne, dilé l' molén.

Kékès måjhones ont stî basteyes dilé l' sourdant; mins, pus tård, li viyaedje a rmonté so les dzeus et c' est Godfrwèd d' Bouyon k' åreut decidé d' î fé ene eglijhe (1090).

Belfontinne apårtineut e 1290 a Djîle di Bôhan. Å 17inme sieke, les tchesturlins estént des Maillet, k' onk a stî assaziné. Li veve Maillet, Catrene Tamison, a dné s' no a on pré k' est dzo l' viyaedje et k' on conoxhe come "Pré Tamijhon".

Par après, les signeurs estént del famile des "*de Vaux*". Dins l' tchapistrê d' l' eglijhe di Belfontinne, on pout co vey enute li pire tombale do Tchåle del Vå et d' si feme Mareye-Cristine di Maucour.

C' est eto a Belfontinne ki les Francès evacouwént leus blessîs del batreye di Bive (li 23 d' awousse 1914).


Belfontinne-dilé-Bive monumint Sint-Furzi.jpg|Monumint Sint-Furzi
Belfontinne-dilé-Bive grote esvoto.jpg|esvoto a sint Furzi


## Avey
Site del Fontinne Sint-Furzi avou l' sourdant, li monumint å sint et l' grote Notru-Dame di Lourde avou les esvotos.

## Sourdants
Måtche-el-Fåmene (veye)

**Måtche-el-Fåmene** (la-minme: *Måtche*, prononcî *Mautche*  u *Mâtche*, F. *Marche-en-Famenne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Lussimbork. C' est l' cinte di l' arondixhmint di Måtche-el-Fåmene.

thumb|(eglijhe)

## MWaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6900**
** davance : **5400**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 1**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** lomaedje poli : les Måtchwès.
** sipotaedje : les Måtchîs (fotant lomaedje a cåze d' èn åjhey djeu d' mot avou må tchî).

## Tuzance walone
Måtche fourit l' prumire veye del Province do Lussimbork a djouwer teyåte e walon, avou li rprezintåcion do "mariaedje manké, èn operå kel sicrijhaedje est da Pierre Michaux. I fourit creyé al Måjhon-comene e 1804.

### [[accints do walon|Accint walon]]
Li vî pårler walon d' Måtche esteut metou djusse a l' aschate di troes sôres d'&nbsp;accints do walon: walon do Mitan (viè Cînè et Rotchfoirt), walon do payis d' Lidje (viè Barvea) et del Basse-Årdene (viè Bastogne).

### Sicrijheus e walon
Gn a yeu sacwants rlomés scrijheus divant les rebanaedjes di comenes
* Antoine-Joseph Alexandre
* Constant Louis (*Vieux Marchois*)
* Pierre Michaux
* Achille Mossiat

### [[Teyåte e walon]]
Fiesse d' esté do teyåte (*Estivades*), avou des dramatikes di tos les payis, et todi ene trope e walon. E 2006, li dramatike Les Cpagnons del Sinne î ont creyé "Li vwès des Sondjes" da Nicole Goffart.
Belfontinne-e-Gåme

**Belfontinne-e-Gåme** (fr: *Bellefontaine*, so plaece: *Bèlfantêne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tintnî.

* Limero del posse: **6730** (vî limero **6739**)
* Limero diyalectolodjike: **Vi&nbsp;21**
* Sacwants nos d'&nbsp;plaece di Belfontinne: Li taesnire (so plaece: *la tachnière*).

Bellefontaine 050615 (3).JPG|L'église Saint-Pierre
Cimetière militaire du Radan (DSCF6799).jpg|Cimetière franco-allemand de la Première Guerre mondiale
Lès Scaussènes

**Les Scåssenes**, k' on sait dire eto **Les Escåssenes** (fr: *Écaussinnes*), c' est ene novele comene-intité del Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 9.810 (2002), lomés les Scåssinoes (so plaece: les *Scaussinoûs*) 
* Limero del posse: **7190**
* Arondixhmint: Sougniye
* Sitindêye: 34,96&nbsp;km²
* Dinsité: 280,61&nbsp;djins/km²
* Sipotaedje des djins : Les Grossès Bodenes.

## Ban des Scåssenes
* Måtche-dilé-Scåssene
* El Grand Scåssene
* El Pitit Scåssene.

## Foclore
*Goûter matrimonial*: resconte des djonnes omes et des djonnès feyes li londi del Pintcosse. Il a stî metou so pîs li londi 1î d' djun 1903 pa Onésiphore Tricot. Julos Beaucarne endè cåze dins ene di ses tchansons:
Ås Scåssenes, c' est co bén pire:
Durant l' «goûter matrimonial»,
Dji n' a nén veu skepyî li dzir
Dins les grands iys des «femmes fatales».

## Tuzance walone
### [[Tchanteus e walon]]
* Jean Baguet, k' a scrît l' tchanson "Les sinistrés".
* Julos Beaucarne, ki l'&nbsp;a tchanté dins sacwantès tchansons. Dins on sketch (e francès), i vout ki Adan et Eve soeyexhe di Scåssene. Il a scrît eto ci arimé cial po s' mame:
Vos, Claire Souzane Dolfene
Vos, nosse boune viye mere des Scåssenes
Vos, asteure, ki doime lon d' ciddé,
Èv rissovnoz des djoûs d' esté ?

### Ôte sicrijheu
* Marcel Polet

### Accint walon des Scåssenes
thumb|T-tchmijhe avou do walon des Scåssenes
Vola kékes toitche-linwe ramexhnés pa Djulos Beaucarne et k' i dit dins ses plakes avou l' accint walon des Scåssenes:
End a li diynut k' end ont et nd a ki diynut k' end ont nén; Mins end a dpus ki diynut k' end ont k' end a ki diynut k' end ont nén. La-minme: i dd a ki dittë k' i dd ont, et i dd a ki dittë k' i dd ont nîⁿ; mins i dd a pus ki dittë k' i dd ont k' i dd a ki dittë k' i dd ont nîⁿ. (on cåze di liårds, come di djusse: end a des cis ki djhèt: mi, dj' end a, savoz; end a ds ôtes ki djhèt k' end ont pont; mins gn a dpus del prumire sôre ki del deujhinme).
Dirîz bén dijh côps «li toû do cou do cok do clotchî»" (la-minme: èl toû dè cu dè cok dè clokî) sins babiyî ?
Dirîz bén dijh côps "å galop, galopea, el diåle vos årè pa vos dijh årteas" ?

## 
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné avou l' accint d' après Les Scåssenes pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
* Videyo so ene resconte avou l' Prince Yopôl a Scåssene e 1926 (avou Jean-Marie Gervy)  

## Sourdants
El Grand Scåssene

**El Grand Scåssene** (fr: *Écaussinnes-d'Enghien*, so plaece: *El Grand Scaussène*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Scåssene.

* Limero del posse: **7190** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **S&nbsp;23**
El Pitit Scåssene

**El Pitit Scåssene** (fr: *Écaussinnes-Lalaing*, so plaece, *Èl Pètit Scaussène*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Scåssene

* Limero del posse: **7191** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **S&nbsp;24**
Måtche-dilé-Scåssene

**Måtche-dilé-Scåssene** (fr: *Marche-lez-Écaussines*, so plaece: *Martche*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Scåssene.

* Limero del posse: **7190** (vî limero **7180**)
* Limero diyalectolodjike: **S&nbsp;29**
Les Brouyires

**Les Brouyires** (la-minme, e sistinme Feller *Lès Bruwêres*; fr: *La Bruyère*), c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province di Nameur.

right|thumb|eplaeçmint dins l' province

## Mwaissès racsegnes
* Dimorants: 8.005 (2002)
* Limero del posse: **5080**
* Arondixhmint: Nameur
* Sitindêye: 53,44&nbsp;km²
* Dinsité: 149,79&nbsp;djins/km²

## Ban des Brouyires
* Bovesse
* Émene
* Meu
* Rénne
* Sint-Dni-dlé-Bovesse
* Viyé-les-Hesses
* Waerijhoû.

## Sourdant do no
Li lomaedje del comene  vént do no d' on hamtea di Sint-Dni-dlé-Bovesse metou å mitan des viyaedjes k' ont fôrmé l' intité.
Måtche-el-Fåmene

Li **Grand Måtche** /mɔːʧ/ (la-minme, e sistinme Feller, *Mautche* /moːʧ/  u *Mâtche* /maːʧ/; fr: *Marche-en-Famenne*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province do Lussimbork.

C' est ossu l' mwaisse veye di l' arondixhmint di Måtche-el-Fåmene.

thumb|Eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 16.622 (2002), Måtchîs, Måtchresses
* Limero del posse: **6900**
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Måtche
* Sipotaedje: Må tchîs (måhonteus djeu d' mots avou *Måtchî*)
* Sitindêye: 122,15&nbsp;km²
* Dinsité: 136,08&nbsp;djins/km²

## Ban d' Måtche
* Måtche-el-Fåmene (veye)
* Åye
* Hardjîmont
* Rwè
** Grimbiemont
* Umin
** Havrene
* Wahå
** Mårloye
** Tchimpion-Fåmene
** Hologne-dilé-Måtche
* Yon

## Tuzance walone
### Etrevéns culturel
Fiesse d' esté do teyåte (*Estivades*), avou des dramatikes di tos les payis, et todi ene trope e walon.
### Soces cultureles avou des nos e walon
* « El Plovinete » : soce di danseus.
* « Mâtchî Mî Tchî Qu’ Ti » : soce di marionetisses.
### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye beleletreçmint pa èn ome né-natif di Måtche minme pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Vaici èn ôte ratournaedje do minme tecse, al libe eto, et d' ene façon foirt loyeye å viyaedje di Yon, pa Joselyne Mostenne.

### Sicrijheus e walon
 Sicrijheus e walon (divant les rebanaedjes)
* Bernard Van Vynckt, î est doyén dispu les anêyes 2010.
Wahå

thumb|eglijhe di Wahå
**Wahå** (F. *Waha*, so plaece *Wahau* u *Wahâ*). C' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene.

thumb|viye cinse do 18inme sieke

* Limero del posse: **6900** (vî limero **5406**)
* Limero diyalectolodjike: **Ma&nbsp;31**

[thumb|plake pol dicåçtaedje di l' eglijhe a Sint Stiene pa l' Eveke di Lidje, Teyowin, li [20 d' djun 1050. (clitchîz po-z agrandi)]]

## Sacwants [[toponimeye|nos d' plaeces]] di Wahå.
### Hamteas
* Bwès Lagaesse
* a Tchimpion-Fåmene.
* Hedreye (so plaece: *Hèdrèye*, e francès: *Hedrée*)
* Hologne
* Mårloye
* Al Rotchete

### Nos d' plaeces
Al croes Hamtea, al Defe, so les schîs (so plaece: so les *hîs*); so les montgneyes, e Nolåmont, å Sårtea, so les tchezås.

### Aiwes
* Hedreye (ki court e hamtea do minme no).

## Istwere.

## Culteure eyet tourisse.
A vey: eglijhe di stîle roman.
Tchampion / Tchimpion

Tos les viyaedjes u hamteas lomés **Tchampion** ou **Tchimpion**, leu no vént do latén *campus* (tchamp) avou ene raptitixhante cawete *-lio*, *-lon*(eto, ça vout dire pitit tchamp).
* Tchimpion-Årdene
* Tchimpion-Fåmene (Wahå)
* Tchampion-dlé-Nameur
* Tchampion (Emtene)
*  Tchampion-el-Wisconsene (Tchampion-e-Wisconsin)
Tchimpion-Årdene

**Tchimpion-Årdene** u **Tchimpion-e-l'-Årdene**, ordinairmint **Tchimpion**  (fr: *Champlon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tniveye, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî): **6971**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 50**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Tchimpurlin, Tchimpurlinne; sins lomaedje e francès dins l' djivêye Jean Germain.

## Nos d' plaece di Tchimpion-Årdene
**[[Toponimeye do walon|Toponimeye di Tchimpion]]**
### Hamteas
* Djournå (*Djurnâ*)
* Hamrene (*Ham'rène*, fr. *Hamrinne*
* Tultea (*Tultê*, fr. *Tultay*
* Noerbresse (*Neûrbrè*, fr. *Noirbras*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des plantes et des biesses:
** a trompe-soris (*à trompe-souris*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins:
** 
** al cårire  (*al cârîre Chinâ*)
** al sorwoeyance (*al survèliance*) 
* A vey avou l' istwere
** Al bårire (*al baurîre*, fr. *Barrière de Champlon*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces
** al  (*bûse*)

## Djeyografeye
Li bårire di Tchimpion a dmoré ene grande croejhlåde di voyes. Li Nåcionåle 4 (Nameur-Årlon) eyet li grand-rote di Sint-Houbert al Rotche s' î croejhlèt.

## Istwere
Li "Bårire" di Tchimpion... (a fé)

## Tuzance walone
Sicrijheu e walon : Olivier Verdin î a skepyî e 1862.


Champlon (Tenneville) - St-Remacle 2.JPG|Dilé d' l' eglijhe di l' ivier
Champlon JPG00.jpg|Divant d' l' eglijhe di l' esté
Champlon (Tenneville) - St-Remacle 1.JPG|Divant d' l' eglijhe di l' ivier
Tchimpion Årdene monumint.jpg|Monumint
Tchimpion Årdene silo å sé po les voyes.jpg|silo å sé po taper so les voyes di l' ivier metou al Bårire di Tchimpion


## Sourdants

]
Emtene-dilé-Hamwè

thumb|eglijhe
**Emtene-dilé-Hamwè** (fr: *Emptinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hamwè.

*Gn a des ôtès plaeces lomêyes [[Emtene]]*

* Limero del posse: **5363** (vî limero **5363**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;26**

## Hamteas d' Emtene.
* Tchampion; e francès *Champion*.
* Emtinale; e francès *Emptinale*.
* Himblene; e francès *Hemblinne*.

## Tuzance walone.
Sicrijheu e walon : Joseph Selvais.
Tchampion-dlé-Nameur

**Tchampion**(-dlé-Nameur) (fr: *Champion*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5020** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;60**

Des djins d' avårla k' avént ebagué e Wisconsin on rlomé Tchampion on viyaedje k'&nbsp;il ont basti låvå.

Etimolodjeye:
pitit tchamp