open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pisse di ski

[thumb|li cene d' [Ôvîfa, prinjhe di Xhofrai]]
thumb|item est i, di l' ivier
Ene **pisse di ski**, c' est ene plaece k' a stî assonrêye esprès po k' on î poye aler a ski cwand gn a del nive po fé.

## Pisses di ski del Walonreye
Totes les pisses di ski del Walonreye sont e l' Årdene, å pus sovint e l' Hôte Årdene.
Les pus cnoxhowes, c' est:
* li cene del Barake Fraiteure (ski d' plat)
* li cene d' Ôvîfa (ski d' dischinte)

End a ossu a:
* Troes-Ponts (ski d' plat)
* Spå (ski d' valêye)


Skipiste Baraque Fraiture.JPG|al Barake di Fraiteure, al nive
Piste de Ski - Baraque de Fraiture - Avril 2019.jpg|item, e moes d' avri
Piste de ski Trois Ponts 1972.JPG|Troes-Ponts
Spa-Pistes de Ski (3).jpg|Spå
Ôvîfa Årdene pisse ski dischinte.jpg|Ôvîfa (dischinte)
Ôvîfa kimince pisse di ski.jpg|Ôvîfa (intrêye)


## Ôte pårt

Ilgaz 41.JPG|Tourkeye
Entrenamientos de baches (128896892).jpg|Espagne
Hovfjället.JPG|Suwede
Ropeway at Joshimath, Uttarakhand.jpg|Inde
Tram di Szczecin

[vignette|250x250px|Deus Type Pesa 120NaS2 (lene 10) å [19 di may 2021.]]
vignette|250x250px|Pordjet del rantoele di tram.
Li **Tram di [[Szczecin]]** ([PL] *Tramwaje w Szczecinie*) a stî askepyî e 1879 ey il est manaedjî pa Tramwaje Szczecińskie dispoy 2009. Divant, il esteut manaedjî pal MZK Szczecin.

## Lenes

## Rames

## Depots
Li tram a, asteure, deus depots.

* li depot d' Pogodno
* li depot d' Golęcin

## Referinces eyet sourdants
Coir ciryin

On **coir ciryin**, c' est tolminme kéne masse solide k' est dins l' univier.

## Sacwants coirs ciryins
* asses (li Solea et les sitoeles)
* planetes
* lune (astronomeye) (li nosse et les ôtes)
* stoeles al cawe (cometes)
* meteyorites (schitantès stoeles)
* spoutniks et cir-waexheas 

## Contnou d' l' univier foû de coirs ciryins
* Noers Trôs
* Noere Matire Dirîtrinne
Lene 3 (Tram d' Anverse)

Li **lene 3**, c' est ene lene do tram d' Anverse.

## Istwere
Fén 2009 eyet pindant 2010, i gn aveut yeu on pordjet po ralongui li lene disk' a Beveren, ene veye nén lon d' Anverse. Ça n' a nén stî fwait disk' asteure, mins sacwantès soces li dmandnut co.

## Motrices
Les motrices uzêyes po ci lene ci, c' est des rames Albatros ubén des HermeLijn. Afeye, gn a ossu des PCCs, mins seulmint pindant les plinnès eures.

## Referinces eyet sourdants
Lene 4 (Tram d' Anverse)

Li **lene 4**, c' est ene lene do tram d' Anverse.

## Istwere
Dispu li 7 di nôvimbe 2022, li **lene 4** est racourteye a l' eståcion *Groenenhoek*. A pårti do 1î d' djulete, l' ôte mitan del lene a stî raptiteye disk' a *Zwaantjes*.

Des boutaedjes sont fwaits å livea des deus terminusses d' oridjene, ki n' sont nén sol tchimin a droete. On cåze di ralongui el lene disk' a Wommelgem.

## Sourdants
Lene 2 (Tram d' Anverse)

Li **lene 2**, c' est ene lene do tram d' Anverse.

## Istwere
E 2022, De Lijn a dvou racourti li tchimin del lene, veyanmint k' les rays estént dins on mwais estant. Avou ça ki dispoy li 1î d' djulete 2023, c' est l' minme sacwè avou li lene 4. Dispoy, ces deus lenes sont limitêyes a l' eståcion «&nbsp;*Zwaantjes&nbsp;*».

## Adjinçna

Li **lene 2** passe dins l' corinveye d' Anverse. Elle raloye li comon parkigne di Merksem disk' a Hoboken. Adon, ele va do Levant disk' al Nonne-Coûtchant del comene.

## Motrices
Inte 2012 eyet 2017, c' esteut foiravant des motrices HermeLijn ki rôlént so ci lene ci. Totfeye, dispu l' erfôme del rantoele do tram d' Anverse, å moes d' djun 2017, on-z î sait vir sacwantès motrices PCC, a cåze del mancance di plaeces å depot d' Hoboken. Gn a kécfeye todi shijh motrices d' HermeLijn po cisse lene cial.

## Referinces eyet sourdants
Lene 1 (Tram d' Anverse)

Li **lene 1**, c' est ene lene do tram d' Anverse.
## Adjinçna
Li lene va del Bijhe del veye disk' al Nonne. Dayeur, el dierinne eståcion s' lome « *Zuid* » ([WA] Nonne). Èç lene ci a stî metowe e rotaedje e 2019, mins il årè falou ratinde 2022 po k' ene des ståcions soeye drovowe : « *ZNA Cadix* ».

Li pordjet del rantoele do tram d' Anverse po 2021 voleut ki cisse lene la soeye erlomêye «&nbsp;M1&nbsp;», veyanmint ki c' est ene lene di premetro. Åré l' no, rén d' ôte ni dvreut candjî.  
## Sourdants
Lene 9 (Tram d' Anverse)

Li **lene 9**, c' est ene lene do tram d' Anverse.

## Istwere
I gn aveut ddja yeu ene lene do tram sol rantoele d' Anverse avou l' minme limero, mins il a stî dismantchî e 1953. La k' elle a stî rcandjeye pa ene lene di busse, todi avou l' minme limero. Il åreut falou ratinde li 1î d' setimbe 2012 po vir l' ertoû do tram.

El ståcion Eksterlaar n' est pus l' terminusse dispu l' 7 di nôvimbe 2022. Come di djusse, el lene a stî ralongueye disk' a Silsburg.

## Adjinçna

## Referinces eyet sourdants
Termite

Ene **termite**, c' est èn inseke sociå ki bastixh on grand hôt ni avou d' l' årzeye, ene **termitire**.

## Spårdaedje
End a bråmint e Congo-Kinchassa.

## Dins les scrijhaedjes e walon
Dins les arimés da Danielle Trempont, k' a viké si efance e Congo.

On ndè djåze eto, sinsieuzmint, dins l' live Li saga do radon.

## Sourdant
Michelle Bachelet

thumb|(2015)
**Michèle Bachelet**, c' est ene politicresse tchilyinne, k' a stî prezidinte di s' payis, pu passer a l' ONU.

Ele sikepia li 29 d' octôbe 1951.

## Dins les scrijhaedjes e walon
On djåze di leye dins l' Rantoele 98 come prezidinte del Tåvlotêye des Abondroets del Djin a l' ONU, cwand ele meta å vôte ene inkete so des moudes disconte l’ umanité a Gaza e moes d’ may 2021.
:*L' inkete a stî decidêye pa 24 vwès po – bråmint des payis d’ Afrike et d’ Amerike nonnrece – disconte 9 vwès conte et 14 nén-vôtaedjes. Li prezidinte Mitchîle Bachelet – c’ est cåzu Daxhlet, on no d’ famile walon ! – esteut fene binåjhe.*

## Sourdant
Auguste Mignon

**Auguste Mignon**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il a vnou å monde a Biarin li 22 d' may 1891. Il a morou li 4 di djulete 1959.

Il a eto scrît e francès pol teyåte.

## Ouve e walon
Il s' a fwait cnoxhe avou des pîces di teyåte:
* Ene gade å tribunå (*one gate au Tribunal*) (1 ake)
* Teyodule et Cipriyin al cazere (*Téodule et Cyprien al'caserne* (1 ake)
* Tchanson do Molén (*Tchanson do molin*) (comedeye di troes akes) 
* Orfulene '1 ake)
* Li Spene (deus akes) 
* Rai d' solea (*Rêyon d'soliya*) (èn ake)
* Ene poyete po troes coks (*One poyète po trwès coqs*) (èn ake)

A scrît eto des arimés po totès sôres di gazetes (inte di zeles, «L' Arsouye» (Nameur) eyet «Li Clabot» (Lidje).

## Referince eyet sourdant
Discalotaedje

Li **discalotaedje** u **dischafiaedje**, c' est l' côpaedje-evoye del pitite pea ki rascove li gland (li dbout do vé) d' ene omrinne djin.

## Discalotaedje medicå
Li discalotaedje medicå est ricmandé pa sacwants docteurs po ene meyeuse prôpurté do dbout do vé. Il est corant dins des payis come les Estats Unis, mins waire pratiké e l' Walonreye.

I s' pratike pus voltî dins les prumîs moes d' veye do gamén.

## Discalotaedje rilidjeus
### Djudayisse
Li discalotaedje u **bateme djwif**, c' est ene des mwaissès pratike del rilidjon djwive. Il est rwaitî come li siné di l' acoird do Bon Diu avou l' peupe da Abråm.

Insidon, i s' ritrouve dins l' Vî Testamint des crustins.
:*[[Abråm]] discalota l’ [[Izåk]] k’ il aveut ût djoûs, come li [[Bon Diu]] lyi aveut dit.

=== Crustinnisse ===
Les prumîs crustins estant des djwifs, i pratikît li discalotaedje. Cwand [[sint På]] si meta a cviersî les «payins», i dmanda k' on les dihale di cisse pratike la. Après bråmint des forbataedje, il ariva a si idêye å [[Concile di Djeruzalem]].

Mins gn ava co del rezistance dins les djonnès cminåltés crustinnes, come on l' voet bén dins l' [[lete ås Galates]].
:*Dji vos di platkizak: si vos vos fjhoz circonci paski vos vos vloz tni al lwè Moyisse, adon, li Criss ni vos pôrè hourer.
:''Dj’ el ridi co ene feye, aiwdirotchmint: li ci ki s’ fwait discaloter, i doet eto shuve totes les ôtès rîles del lwè Moyisse.

Portant, På lu-minme aveut fwait dischafyî si dicipe Timoté po l' fé pus åjheymint accepter des djwifs d' Azeye et d' Grece, k' il aveut idêye di cviersî.

### Islam
Li discalotaedje n' est nén ricoirdé noer so blanc dins l' Alcoran, mins c' est ene dujhance lådjmint shuvowe pa cåzu tos les moslimîs. Ele si pratike disca a l' ådje di shijh u set ans. Gn a ene grande fiesse po ciste ocåzion la.

## Sourdants
Duunkerke

**Dongléjhe** u **Dunkere** ([FR] *Dunkerque* ; [VLS] *Duunkerke*), c' est ene veye å Bijhe-Coûtchant del France.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 1 977 dimorants/km²
* Peuplacion : 86 788 dimorants
* Sitindêye : 43,89 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 59
* Redjon : Hôts-d'-France
* Payîs : France

## Sourdants
Édouard Degrelle

**Édouard Degrelle**, c' esteut l' pa da Léon Degrelle. 

Il aveut skepyî li 9 di fevrî 1872, e l' France.

Il a morou li 12 di måss 1948, dins èn ospitå brusselwès.

## Politike
Édouard Degrelle aveut ecoraedjî ès fi, Léon, dins ç' mouvmint recsisse inla. 

Contråvmint a s' fi, Édouard Degrelle ni s' a savou mete al coete al fén del Deujhinme guere daegnrece. Il a stî ramassé a Hanôve, e-n Almagne. 

## Sourdants
Gråfayi (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Gråfayi]]**

----
## Hamteas
Tchîplane

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les tchamps, prés et sårts
### Tchamps
* Aplacaedje tîxhon
** Blaitchamp (tchamp da Blathari, come «Blaidoû»)

### Prés
Aplacaedje tîxhons avou pré
* Bidon pré (pré da Bidon u Bidåt, fr. *Biddau* u *Bidon, ki dna «Bidonet»).
* Bridou prés (fr. *Bridoux près*, prés da Bridoux, no d' famile k' i gn a co asteure)

### [[Sårt (toponimeye)|Sårts]]

### Ôtes tchamps
* Ås Bounîs.

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les bwès
### Bwès
* Cåkin bwès (fr. *Cauquin bwè*, bwès da Cauquin, dandjreus do fr. *coquin*, divnou såvadje no, d' onk ki djheut toltins ç' mot la)

### [[håye (toponimeye)|Håye]]

### [[hé (toponimeye)|hé]]

### [[taeye (toponimeye)|Taeye]]

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les sôres d' åbes
* faws
** Grå fayi (bwès d' fås al graevleuse schoice)
** Li Hustrele (fr.*La Hustrelle*); dandjreus on candjmint d' voyale å scrijhaedje di hestrele (pitite hesse).
* bôles
** Hôtès Bôles (la-minme *boûles yôtes*, fr. Boules Hyotes)
* côrîs
** Les Côroes (la-minme : *Les Côrets*, po *Les Côrès*, avou fåsse cawete -et)

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou des aiwes

### Fagnes

### [[ri (toponimeye)|Bî]]
* li bî del Faloejhe (la-minme: *Falwâche*) = li bî do wézrin.
* Al Pixhlote (la-minme: *pichlote*)

### fontinne
Nos d' plaece avou «fontinne»
* Ålîfontinne (fontinne d' ene ome di Yåle ?), (fr. *Auli fontaine*)
* Gurnîfontinne (fontinne da Gurny, no d' famile ricoirdé, dandjreus do cmon no «gurnî».

### [[wé (toponimeye)|wé]]

### broû
*Broû (fagne k' åreut polou esse on frexh pré do signeur, ki les dmanants divént aler fener)
** Molén do Broû

### golete
* Golete (la-minme: *goulète*, *goulote*, fr. *Goulette*, *Goulotte*)

### gote
* Al Gotale (la-minme, *al Goutèle*, fr. *al Goutelle*).

## Plaeces ki leu no a-st a vey avou avou des monts-et-vås et les rotches

### vå
* Al vå (fr. *Alvaux*)

### [[tiene (toponimeye)|tienes]]

### [[mont (toponimeye)|mont]]

### Fond
* Calande-trô (fr. *Callende trou*, fond da Calande, no d' famile co asteure)
 
### [[rotche (toponimeye)|Rotche]]
 
## Plaeces ki leu no a-st a vey avou les dmorances et l' ovraedje des djins
### Viye istwere
* Comodô (fr. *Commodeau*, plaece k' on î a fwait ene «inkete comodo ey incomodo» (?).
* Al Djustice (*La Djustice*)

### Måjhons et adjîsses
* Les Acinses (fr. *Les Assinces*).
* Cortijhea (la-minme **; fr. *Courtigeai*).
* Li  (*Lu Hotchet*, spot d' onk ki djheut ci cmon no la, po des boles di nive u des boles d' årzeye ås brikes)

### Viyès uzances

### Viyès industreyes
* Al Brictreye (fr. *La Bricterie*)

## Rowes et voyes
### [[voye (toponimeye)|Voyes]]

### [[rowe (toponimeye)|rowes et rouwales]]
   
## Ôtès sacwès et målåjhminces
* Anchové
* Blaidoû (fr. *Blédoûs*, *Blaidoe ?, pitit no galoromin «Blandius» (come «Blandin») u pitit no tîxhon Blathari (come Blaimont) avou l' cawete -oe)

## Sourdants
Fåtcheu (discramiaedje)

* Agricoûteure
** Fåtcheu al få
** Fåtcheu al seye
* Zolodjeye
** Fåtcheus (araegnides) (6500 sôres; ôre des *Opiliones*)
** Fåtcheus (insekes) (sacwants sôres, ''Tipula spp.)


Henry Herbert La Thangue - Mowing Bracken.jpg|al få
Seye mwin dinreye.jpg|al seye, ås dinrêyes
Araña 050618 17.jpg|araegnide
Típula en contraluz (3883978008).jpg|inseke


## 
* Fåtcheuse (discramiaedje)
Fåtcheus (araegnides)

Les **fåtcheus** (**fåtcheuses**, **fåtchresses**, **muzureus**, **bierdjîs**, **waerleus**), c' est araegnides ås ûtès grandès pates, di l' ôre des opiyons.

E sincieus latén, ôre des *[[Opiliones]]*, del classe *[[Arachnida]]* (come les araegnes, les scoirpions et les acåres).

## Spårdaedje et spicilaedje
End a totavå l' Daegne.

On conte on totå di 1.600 djinres et 6.500 indjes, inte di zeles, 350 e l' Urope.

## Sourdant
Fåtcheus (insekes)

thumb
Les **fåtcheus** (u **fåtcheuses**, u **cizetes**), **araegne di basse**, c' est ene sôre d' inseke ås grandès pates ki vént voler al nute, di l' esté, et s' aprepyî des lampes.

 *[[Tipula]]* spp.

## Mopliyaedje
L' adjermalaedje des fåtcheus deure lontins assez ki po s' leyî fotografyî.


Tipules en rut.jpg|


## Sourdant
Jean Colot

thumb|(e 2023)
thumb|(e 2024)
**Jean Colot**, c' est on scrijheu e walon ki scrît avou l' accint d' après Bovegne.

Il a skepyî li 4 di djun 1956.

Di s' mestî, il esteut prof di langues (almand, neyerlandès, inglès).

## Ouve e walon
Dispu l' fén des anêyes 2010, i scrît divins Les Cayés walons.

Il adjinçnêye eto totes sôres d' ocupaedjes e walon dins l' payis d' Dinant (walon e scole, walon dins les ospices po viyès djins, messe e walon).

Il a divnou penleu des Relîs namurwès diviè 2020.

thumb|tot rçuvant s' pris ås «Spiegues» (2024)|left|200px

C' est li k' a wangnî l' Pris do prumî scrijhaedje del Federåcion Walonreye-Brussele 2024.

## 
* 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint d' après Bovegne pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Eterviou po s' Pris do prumî scrijhaedje
*  Videyo di Jean Colot ås Pris del Federåcion Walonreye-Brussele

## Sourdants
Covid 19 (discramiaedje)

* Maladeye å cronivirûsse 2019 (li maladeye)
* Cronivirûsse del gripe chinwesse (li virûsse)
* Minêye di Covite 19 el Beldjike
* Escos del parminêye 2020-2021 dins les belès-letes e walon
Plate mosse

Ene **plate mosse** (eto: **mosse di ritche** u **zwite**), c' est on molusse ås deus schafiotes ki vike dins l' mer, la k' on l' acleve voltî pask' il est vindou tchir et vilin.

 *[[Ostrea edulis]]*

## Discrijhaedje
Ene di ses schafiotes est plate

## Aclevaedje

## Dins les belès-letes e walon
* *Èt tot ça po dès platès mosses*, ene novele d' Émile Gilliard dins *[[Paskeyes d' avår ci (noveles)|Paskêyes d’avaur-ci]]*

## Sourdant
Muzureu (mestî)

thumb
On **muzreu**, ene **muzureuse** u **muzurresse** (davance: èn **arpinteu**; asteure: on, ene **djeyomete**; oficirmint el Beldjike, on, ene **djeyomete-espert**), c' est ene djin ki s' mestî, c' est di muzrer les teréns.

Ele pout bouter pol cadasse ou esse a s' boûsse.

## Istwere do mestî
Li mestî a stî ricnoxhou oficirmint do tins do redjime holandès (aresté rweyå di 31 di djulete 1825). Li mzureu î est lomé «**arpinteu**»

Li lwè a stî rcandjeye li 1î d' decimbe 1921, mins elle a stî anixhilêye li 6 d' awousse 1993.

Pol djoû d' ouy, li mestî est regluminté pa ene lwè di 2003. Li seu tite oficir do mzureu, c' est **djeyomete-espert**.


Measuring a path with steps.png
Djeyomete et usteye.jpg
Taking measurements.jpg


## Usteyes
* tchinne d' arpinteu
…

## Sourdant
UEFA Euro 2020

El **UEFA Euro 2020** (k' on lome puvite e walon : l' **Uro 2020** u core li **tchampionat d' Urope 2020**), c' est èn assôt d' fotbale organizêye på UEFA.

## Ekipes
Seulmint vint-cwate ekipes nåcionåles djouwnut a ci tchampionat cial. Vocial padzo li lisse des ekipes ki djouwnut l' dierinne fåze (a comincî pa les cis k' ont djouwés les poules) :

#  Almagne
#  Beldjike
#  Bijhe-Macedwene
#  Crowaceye
#  Daenmåtche
#  Finlande
#  France
#  Hongreye
#  Inglutere
#  Itåleye
#  Neyerlande
#  Otriche
#  Oucrinne
#  Pologne
#  Portugal
#  Rûsseye
#  Scôsse
#  Slovakeye
#  Spagne
#  Suwede
#  Swisse
#  Tchekeye
#  Tourkeye
#  Wale

## Cope

### Poules



### Ûtinmes di finale
 Beldjike 1–0 Portugal 
 Itåleye 2–1 Otriche 

 France 3–3 Swisse **

 Crowaceye 3–5 Spagne *

 Suwede 1–2 Oucrinne *

 Inglutere 2–0 Almagne 

 Neyerlande 0–2 Tchekeye 

 Wale 0–4 Daenmåtche 

 = Wagnî après cint vint munutes.

  = Wagnî après les chotaedjes.

### Cwårts di finale

 Beldjike 1–2 Itåleye 

 Swisse 1–1 Spagne **

 Oucrinne 0–4 Inglutere 

 Tchekeye 1–2 Daenmåtche 

 = Wagnî après cint vint munutes.

  = Wagnî après les chotaedjes.

### Dimêyes di finale

 Itåleye 1–1 Spagne 

 Inglutere 2–1 Daenmåtche 

 = Wagnî après cint vint munutes.

  = Wagnî après les chotaedjes.

### Finale

 Itåleye 1–1  Ingluterre

 = Wagnî après cint vint munutes.

  = Wagnî après les chotaedjes.
Paloûte ordinaire

thumb
Li **paloûte ordinaire**, c' est on magnåve molusse ås deus schafiotes ki vike dins l' såvlon des pladjes.

 *[[Venerupis decussata]]* (oudon  *[[Tapes decussatus]]* u co *[[Ruditapes decussatus]]*)

## Descrijhaedje
Ele pout aler disca 6 a 7 cintimetes; les cenes k' on vind ont sovint 5 cintimetes.


Tapes decussatus2.jpg|ådfoû ey ådvins del schafiote 


## Spårdaedje
Pattavå l' Daegne.

## Sourdant
Coke ordinaire (molusse)

thumb
Li **Coke ordinaire**, c' est on magnåve molusse ås deus schafiotes ki vike dins l' såvlon des pladjes.

 *[[Cerastoderma edule]]*

## Descrijhaedje
Ele pout aler disca troes cintimetes et dmey.

## Coujhnåjhe
On l' mete voltî dins les payellas.

## Sourdant
Såvadje rôzî

Li **såvadje rôzî** u **tchapnî** u **årglatî**, c' est come ene ronxhe ki florit come ene pitite rôze, et ki dene des fruts lomés «cous-d'-tchén».

 *[[Rosa canina]]*

 rôzacêyes.

## Uzaedjes
On pout grefyî des rôzîs dissu.

Les fruts sont metous dins l' cô des djins k' ont vout fé araedjî, et ça les schôpeye foirt.

## Come yebe ås maladeyes

## Sourdants
Cilinde (djeyometreye)

On **cilinde**, e l' djeyometreye, c' est on volume fwait so on rond come soûmint, tot montant si perimete erîlêymint, disca ene metowe hôteur.

On a insi li cogne d' on rôlea (come les rôleas d' cinse) u del damante pîce do cilinde po damer les voyes.

## Carculaedje sol cilinde
Li volume do cilinde, c' est li båze côp (x) li hôteur (H).

Si on a l' rai do ceke di båze, r:
:Volume = π x r x r x H = πR2H
Apocalipe

L' **Apocalipe**, c' est on scrijhaedje da Sint Djhan l' Evandjilî.

I discrît li fén do monde.

C' est onk des lives sacrés des crustins, metou dins l' Noû Testamint.

## Lijhaedje
On lét voltî des bokets d' l' Apocalipe:
* ås messe del Tossint et do Djoû des åmes
* ås messes des moirts

## Syince
L' ôrlodje di l' apocalipe, c' est ene sôre d' unité d' muzeure. C' est po sawè si l' djintrinnté est djondant di l' apocalipe u nén.

## 
* Boket d' l' Apocalipe 

## Sourdants
El mariaedje del feye Chôze (teyåte)

**El mariaedje del feye Chôze** (e picård, *El' mariage dè l' fie Chose*, c' est ene pîce di teyåte sicrîte e picård pa Charles Letellier.

## Istwere do papîscrît
Li prumî tite, c' esteut «*El mariage d'el Fie Siraut*». Mins, come cisse «feye Siraut» la, c' esteut l' feye do mayeur di Mont, li scrijheu a båré l' no d' famile, et l' ricandjî avou «el feye Chôze».

A s' moirt e 1900, on lomé Jules Dolez, k' aveut rçû l' papîscrît, li dna al veye di Mont pa testamint.

## Eplaidaedjes
Li pîce a stî scrîte e 1842, ey eplaideye e 1843. Gn ava ene edicion frawtineuse imprimêye e Valinchinne (n' aveut nou acoird so les abondroets inte li France et l' Beldjike, adon). 

E 1848, li pîce a stî replaideye.

## 
*  (prumî tåvlea rimetou e rfondou)

## Sourdants
Li Bôlin

**Li Bôlin**  u **Bôlin**  (å pus sovint, dins ene fråze: «å Bôlin»; fr. *Abolens*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanu.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4280**
** Di 1969 a 1977: **4286**
* Limero diyalectolodjike: **W 34**.
* Arondixhmint: Wareme

## Sourdants
Divancete a (toponimeye)

**Pådje del divancete come etroclé årtike "al" el toponimeye do walon**

On rtrouve li dvancete «a» etroclêye a l' årtike «» / «», çou ki baye **al** u **å** dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye

## al metou e-n on mot

Nameur hale al tchau.jpg
Ôtêye al savate plake walon.JPG
Plake Sint-Mår tchôde aiwe.jpg
Durnale Al Vozale.JPG
Fléron al Rodje Croes.jpg


## al’ avou apostrofe

Lignire plake al basse.JPG
Lignire plake al gloriete.jpg
Tchinne al pire plake.jpg


## al- avou loyeure

Fosses-la-Ville JPG05W.jpg|Fosse-li-Veye, plake e «francès»


## a l’ e deus mots

Fosses-la-Ville JPG05W.jpg|Fosse-li-Veye, plake e walon


## å
Å Bôlin


Welin Bounî.jpg|Welin
Botroûlite

Ene **botroûlite**, c' est l' efouwaedje del botroûle (pus spepieuzmint: do coirdea d' botroûle), ås påpåds novea-nés, u ås djonnes di biesse djusse sikepyîs.

## Espaitchance del botroûlite
I fåt ki l' payelé et l' sognaedje do påpåd si fwaiye dins l' prôpruté.

On pout dispufkiner l' coirdea d' botroûle djusse après li skepiaedje.

## Complicåcions del botroûlite
Pout miner a ene rompeure botroûlrece.

## Sourdants
Motî francès-borén

Li **motî francès-borén**, ki s' vraiy no, c' est *Dictionnaire français-borain* (avou sortite *Le trésor lexical du Borinage*, c' est on motî francès picård borén sicrît pa Georges Larcin ey k' a vudî e 2021 dins l' coleccion micRomania Lingva. 

Il est rprins avou l' rahouca **FPiB1** dins l' Wiccionaire.

## Prezintaedje
 Jean-Marie Kajdansky, *[[Wallonnes]]* 1/2021 p. 7-10.
Bierdjî (discramiaedje)

* bierdjî (mestî, onk ki wåde les bedots)
* bierdjî (tchén), tchén d' bierdjî
** bierdjî almand
** bierdjî bedje
*** malinwès (tchén)
***…
** bierdjîs (araegnides) (ôre des opiyons)
Ludivine Dedonder

**Ludivine Dedonder**, c' est ene walone eyet francès-cåzante politicresse. Elle est kinoxhowe po-z awè stî el Minisse del Djustice pindant l' herleme Conings.

## Referinces eyet sourdants
Lén

thumb|fleur (e-n on corti, e moes d' may)
Li **lén**, c' est ene plante ahivêye po ses grinnes (grinnes di lén), stoirdowes po fé d' l' ôle di lén, et s' filasse.

 *[[Linum usitatissimum]]*

Mins gn a des ôtès sôres di lén.

## Discrijhaedje
Li fleur, blanke u bleuwe, a cénk gros petales.

Ele toûne a makete, k' on pout cscheure et ôre wachoter les grinnes divins.

Les grinnes sont foirt pitite (eneviè les ôtes dinrêyes a semer) et schipnut foû des mwins.


Lén fleur et maketes.jpg|dierinne fleur et maketes ås grinnes
Lén maketes.jpg|tot a maketes, dins on tchamp el Hesbaye e moes d' djulete


## Coûtivaedje do lén
[thumb|semaedje al mwin, avou les doets foirt piçants, et l' îpe ås 25 dints po rcatchî ([Rûsseye, diviè 1910)]]
Il est discrît spepieuzmint, avou toplin des fråzes e walon d' ancyins ahiveus, dins on studia da Jean-Jacques Gaziaux (C41, riprins dins C56).

### Semaedje

## Uzaedjes
Li grinne di lén…

L' ôle di lén…

Li tortea d' lén…

Les anås d' lén…

Li filasse di lén…

Ele rivént åjheymint ezès djårdéns, la k' elle dene ene bele fleur e moes d' djun, djulete.


Lén bohêye.jpg|come fleur decôrrece dins ene rimouye, å pî d' èn åbe 


## Pî-note
Baraki

**Baraki** (scrît al manire francès-cåzante), c' est on fouyton wice k' el prumire såjhon a rexhowe e 2021. Li prumire difuzion, c' esteut sol tchinne walone privêye eyet payante : Be1. 

## Etimolodjeye

### Definixhaedje sorlon l' fouyton
A l' atake, les **barakîs** sont des djupsins, des foréns, des djins ki voyaedjént k' on-z a poûssî a viker dins des barakes ey a bouter dins des houyes ubén des hôts-forneas. Asteure, ça a divnou èn atouwaedje.

### Motî
«&nbsp;**Baraki&nbsp;**» (omrin) eyet «**&nbsp;barakie&nbsp;**» (femrin) sont deus mots e lingaedje francès, k' on lome voltî des «**&nbsp;***wallonismes*'&nbsp;***». Dj' ô bén, k' c' est des mots walons k' ont passé e [[Francès (lingaedje)|francès]]. Asteme k' e walon, on dit '''barakî''' (omrin, avou on tchapea al plaece d' on pont so l' «***&nbsp;***i***&nbsp;***») eyet '''baracresse''' (femrin, li «***&nbsp;***k***&nbsp;***» dvént «***&nbsp;***c***&nbsp;**'» sorlon ene rile d' ortografeye).
barakî

## Askepiaedje
Ci fouyton ci a troes askepieus : Fred De Loof, Peter Ninane eyet Julien Vargas. Li prumî ey el dierin sont eto des djouweus.

## Djouweus
Les lisses des djouweus eyet djouweuses, insi k' les roles : 

* Jules Barbason : Timmy Berthet
* Sophie Breyer : Jess Berthet
* Fred De Loof : Rayan
* Gemi Diallo : Nathalie Grandjean
* Sophia Leboutte : Larissa Berthet
* Pierre Nisse : Didier Berthet
* Chantal Pirotte-Tolet : Gisèle Berthet
* Laura Sepul : Cynthia Klejniak
* Julien Vargas : Yvan Lejeune

## Referinces eyet sourdants
Ådje (discramiaedje)

* termene del veye k' a ddja passé
** ådje d' ene djin
** aviraedje di l' ådje (aclevåvès biesses)
** ådjes d' èn åbe
* termene a pårt d' ene veye di djin
** laidådje (laide ådje, tins k' ene djin est èn ado, 11-18 ans)
** målådje (måle ådje, ritoû d' ådje, 45-55 ans po ene feme)
** foice di l' ådje (35-50 ans po èn ome)
* termene a pårt di l' Istwere
** Moyinådje u Mîtrinne Ådje (di 1000 a 1600 ap. DjC)
Li tins k' est a l' ouxh (haycous)

thumb
**Li tins k' est a l' ouxh** (*Li tins qu’è-st-a l’uch…*), c' est ene ramexhnêye di 40 haycous sinés Jean-Luc Fauconnier k' a vudî ås edicions do Bourdon e 2020.

## Etcherpetaedje et pontiaedje
Tchaeke pådje est dicåçtêye a on fenominne meteyo, ki s' no est metou e djaponès sol pådje di hintche (et leu ratournaedje e walon p. 27). Mins les tecses ni sont nén e rapoirt direk avou l' mot del pådje. 

Les powinmes sont-st eplaidîs sins grande lete, ni sene di pontiaedje.

## Egzimpes
Vo nos cial dins ene måjhon did dinltins, sins tchåfaedje cintrå, avou des cwåreas edjalés del nute, mins adon k' on vént d' esprinde on bon feu dins li stouve-crapåd: les fleurs (djalêye so les fniesses) vont rade fonde.

:*Blanke fleur di [[relêye]];
:*Rongueye, sitouve å rodje pot !
:*Ele va rade flani.

La k' i nivtêye, wai asteure;… mins avou ces kékès flotcheyes la, kimint fé on [[boulome di nive]] ?
:*I nivote sol toet
:*Li stoelî, c' est on 
:*Kimint fé s' boulome ?

E l' ivier, li cok tchante divant ki l' solea s' leve; mins si l' pikete arive radmint après s' tchantaedje, c' est k' on aprepeye do prétins… k' il i frè on bon tins… dijhans todi kécfeye !

:*Li bontins rarive
:*No cok rewoeye li solea
:''Sreut ç' don vraiymint lu ?

## Motî djaponès-walon
Pådje 27, gn a on ptit motlî djaponès-walon, avou l' baltant tite: «Po les cis k' årént sacwants rujhes avou l' djaponès »



## Corwaitaedjes
 Bernard Louis, dins Wallonnes, 1/2021, p. 11-12; eyet Joseph Bodson dins Cotcorico 1/2021.

## Pî-note
Cwand l' diåle s' è mele (teyåte)

thumb|coviete
**Cwand l' diåle s' è mele**, c' est ene pîce di teyåte e walon, sicrîte pa Rodolphe Dedoyard avou l' aidance da Michel Francard.

Elle a stî eplaideye come live e 1983.
NRK

L' **NRK** (prononcî : «&nbsp;enerkå&nbsp;»), ubén d' ès plinne cogne «&nbsp;***Norsk rikskringkasting&nbsp;***» ([WA] Societé norvedjinne d' radiospårdaedje), c' est l' radio ey el televuzion publikes norvedjinnes, dins l' minme djinre k' el **RTBF**, e Walonreye, u co del NOS, el Neyerlande.

## Televuzion
Lisse des tchinnes :

*NRK1
*NRK2
*NRK3
*NRK Super

## Radio
Lisse des tchinnes :

*NRK P1
*NRK P2
*NRK P3
*NRK Såpmi
*NRK Klassisk
*NRK Alltid Nyheter
*NRK mP3
*NRK P1+
*NRK P13
*NRK Folkemusikk
*NRK Super
*NRK Jazz
*NRK Sport
*NRK Trafikk
*NRK Vær
*NRKs distriktssendinger

## Referinces eyet sourdants
Boucmål

Li **boucmål**, c' est ene des deus ortografeyes rfondowes do norvedjin avou l' *[[nynorsk]]*. Ratourné literålmint e walon, ***boucmål*** dene «&nbsp;lingaedje des lives&nbsp;». 

## Definicion
Li **boucmål** vént do ***riksmål***, ki sereut lomé e walon li «*&nbsp;lingaedje do rweyåme&nbsp;*». Li ***riksmål*** egzistêye co todi eyet bråmint des djins pinsnut k' ces deus varyistés sont les minmes. Tenawete ki l' ***riksmål*** n' est nén oficir eyet c' est ene varyisté pus wårdiveuse k' el **boucmål**.

Li **boucmål** est foirt sovint lomé li «*&nbsp;*lingaedje des lives*&nbsp;*», paski les norvedjin-cåzants djåznut nén e **boucmål**, mins avou leus diyalekes.

Li **boucmål** rote come li rfondou. Ci n' est k' ene ortografeye. Les deus ont ene môde di prononçaedje erîlé, mins nolu n' el uze. C' est puvite po-z aspaler les aprindisses.

## Istwere
Li ***riksmål*** a passé e 1907, tins k' el bokmål n' est arivé oficirmint k' e 1929. Tolminme k' el ci k' a l' pus ovré dsu, Knud Knudsen, a morou, e 1895. Ci linwinceu ci s' a margayî lonmint avou Ivar Aasen. Li prumî vla mete so pî on sistinme ki dischind do daenwès-norvedjin, tins k' l' ôte inma mia d' erloukî åzès diyalekes del Norvedje. Did la disk' enute, cisse-ci a cnoxhou des rfômes d' escrijhaedje k' araedje.

Des norvedjins ont asprové d' erfonde li **boucmål** avou l' *[[nynorsk]]*. Li pordjet a stî metou mwints côps sol costé : metans e 1960, pus e 2002.

## Uzance
Ci rfondou ci est scrît cåzumint tot avå el Norvedje, såf å Coûtchant wice ki les djins screynut e *[[nynorsk]]*. Asteme ki l' **boucmål** eyet l' *[[nynorsk]]* sont deus rfondowès ortografeyes do norvedjin. Do côp, ces deus rfondous la n' sont nén deus diferins lingaedjes.

Li **boucmål**, c' est sovint l' ci k' on-z acsegne å pus sovint. Ki ci soeye a l' univiersité u co so les programes come Duolingo.

## Referinces eyet sourdants
Derik-Wiyåme I (rwè d' Prûsse)

**Derik-Wiyåme prumî** u **Frederik-Guiyåme I**, c' esteut on rwè d' Prûsse.

## Dins les belès-letes e walon
Dins ene des tchansons del Binamêye Revolucion, ene des pårteyes va dmander d' l' aidance a Derik-Wiyåme po rmete e s' trône li prince-eveke k' a stî ctchessî. Ele finixh insi:

:''Vive Frederik-Guiyåme, ki såve les Eburons !

## Dins l' lingaedje walon
Li ratourneure «» (po rén) a skepyî tot djåzant d' lu, ki fjheut bouter ses djins a totès corwêyes (sins les payî).
Radon

|}
thumb|Speke do radon dins l' veyåve loumire
Li **radon** (/ʀa.'dɔ̃/), c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des gåz nôbes, kinoxhou dizo l' essegne atomike **Rn**, li limero atomike 86, et l' pwès atomike 222.

## Mwaissès piceures
C' est l' pus pezant des gåz nôbes.

Li radon est radiactif, ça fwait: canceridjinne.

Il est wårdé dins sacwants rotches, et ndè pout rexhe, et s' rashonner dins les måjhons des payis d' montinne (e l' Walonreye, aprume e l' Årdene).


Radon progeny.svg|Zwers do radon, e l' radiactivité
Radon entry in buildings.png|intrêyes do radon divins ene måjhon


## Li radon dins les måjhons e l' Beldjike
 Mape do radon, comene pa comene (2020-2021)
### Muzuraedje
El livea ki les otorités del santé, bedje ey uropeyinne, ont prins come referince di dandjreusté, c' est 300 becrels å mete cube.

Sol ene mape do radon e l' Beldjike, fwaite pa l' AFCN (*Agence Fédérale de Contrôle Nucléaire*), dins tote li Flande, gn a moens d’ ene måjhon so cint k' arive a ç' tô la.

E l’ Walonreye, on gripe disca pus d’ 10 måjhones so cint. Et dins ces måjhons la, end a la k’ on rleve dipus d’ vint feyes li valeur di risse.

Dispu les anêyes 1980, on waite k' i gn nd åye li moens possibe di måjhons k' on î dmeure k' åyexhe ostant d' radon. Adon, on va prinde de mzeures di rmédiyåcion po fé baxhî l' tô a 100 becrels å mete cube.

### Kimint fé po n’ pont awè d’ radon dins vosse måjhon ?
Dins les viyès måjhons : s’ i gn a des cåves dizo tote li måjhon : todi leyî les rayires å lådje. On decimete cwåré, c’ est ddja assez, si vos ristopez po l’ ivier. Tuzez a leyî ene buze po-z renairi.

Mins e l’ esté, fåt bén drovi, gn a beacôp d’ pus d’ radon k’ est rshoflé foû des rotches.

## Dins les scrijhaedjes e walon
 «Li saga do radon»

## Sourdants
Emil Gille

**Emile Gille**, c' esteut on Suwedwès, dischindant des Walons d' Suwede, k' a scrît li cåzaedje eyet l' muzike d' ene tchanson «Wallonattlingarnas sang», ratournêye (anonimmint) dins les Cayés Walons.

## Tchanson e suwedwès

:Ett släkte av smeder åt Sverige gay Heder
:Ån deras garningmed vördnad man minns
:Nutiden eder med nyare seder
:Österbystö het dolk altjämt finns.

:Sekler forflutit sedan den dagen
:Då Wallonsmeder till Sverige kom
:Dolk de rasättlinger än norg dragen
:Fädernas usprung de minna om.

## Ratournaedje toprès del mwaisse modêye
:Ene famile di marixhås ki fjhît l' oneur del Suwede 
:- Di leu rlomêye, on s' sovént respectiveuzmint -
:Nos apoirtît des novelès uzances,
:Come li vî pougnård d' Österby nos l' mostere co.

:Les siekes ont flûtchî evoye dispu les djoûs
:Ki les marixhås walons arivît-st e l' Suwede.
:Mins l' pougnård ki les dischindants di ç' raece la poitnut co
:Nos rmimbere li provnance di leus tayons.

## Redjårbaedje des Cayés walons (alant sol tipetape del muzike)
Li ratournaedje a dandjreus stî toirtchî pa Lucyin Linåd avou l' accint d' Uwar; il est rashiou so l' rimetaedje e francès, foirt lon erî do tecse suwedwès, mins metou po shuve l' air del tchanson.
:Vola des cints ans dispoy ci djoû la
:K' les marixhås walons vinît e l' Suwede.
:Mins leus rdjetons d' asteure ont wårdé leus traits
:Comel' imådje do payis k' il è provegnnut.

:Mågré k' ådjourdu, nos nos plans dire Suwedwès,
:Nos nos vlans sovni d' Debeche et d' Dedjer
:Eshonne, soçons, leyoz tchanter vos cours
:Dins l' sovnance do payis walon.

## Sourdant
Paskeye lidjwesse del constitucion

Li **Paskeye lidjwesse del constitucion** (di l' an VIII), c' est ene tchanson e walon po fé l' propagande po k' les Lidjwès acceptexhe li Constitucion francesse di l' an VII.

Li tecse fourit eplaidî dins «Troubadour liégeois» do 24 di decimbe 1799, avou ene acertineure ki c' est bén l' mwaisse sicrijhaedje d' on lomé Ernoud Delloye.

## Mwaissès dnêyes
Ele si tchante so l' air do Noyé walon «Bondjoû mårene et boune santé».

Li tecse est rindjî å limero **126** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite «*La constitution de l'an VIII*».

Il est rprins å l° 19 dins «Cwatru-vint-nouv» (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion), ey esse tchanté dins l' sitroete plake pa Guy Cabay.

## Istwere
Li constitucion di l' an VIII va passez pa plebicite e moes d' fevrî 1880.

## 
*  (tecse e rfondou avou hårdêye eviè ene modêye e Feller, eyet l' mwaisse ortografeye)

## Sourdant
Revolucion francesse

thumb|Terwagen di Marcour, ene revinteuse vinant del Walonreye
Li **Revolucion francesse** u **revintreye francesse di 1789**, c' est ene revintreye ki s' a passé e l' France e 1789, k' a ståré li rwè Louwis XVI.

Li djoû l' pus rlomé, c' est l' 14 di djulete, la k' les revinteus ont prins li prijhon del Bastile.

Les istoryins el fwaiynut durer, classicmint, disk' e 1799.

## Walons k' ont prins pårt al Revolucion francesse
* Terwagne di Marcour
* Jean-Lambert Tallien
* l' ambassadeur del principåté d' Lidje, ki va scrire ene lete e walon å Prince-eveke, po n' nén s' fé ramasser.

## Shûtes
Les idêyes de revinteus francès si spårdèt rade ezès Bas Payis otrichyins (revintreye braibançone) ey e l' Principåté d' Lidje (Binamêye revolucion). 

Shijh ans après, les armêyes francesses vont abroker so çou k' est asteure li Beldjike, et rashonner, pol prumî côp, les Walons des deus payis (Bas Payis otrichyins et Principåté d' Lidje). C' est li cminçmint do redjime francès.

## 
Paskeye lidjwesse del constitucion
Télesphore Lambinon

**Télesphore Lambinon** (ki sinéve **Télès′ Lambinon**), c' est onk des cwate situdiants di l' atenêye di Nameur k' ont yeu l' idêye di mete so pî les Relîs namurwès.

Mins i n' a nén (u foirt waire) sicrît e walon.

Di s' mestî, il esteut mwaisse sôdård, et fini djenerå.

## Onk di ses ovraedjes pol walon
I dveut prezinter ene cåzreye disconte l' alcolisse. Avou Lucien Maréchal, il aprestît totes des citåcions di scrijheus e walon.

Mins i meta eto dins si spitch des passaedje vantant l' bevaedje di gote:
:*Frexhi ses ouys, c' est del gnognote
:*I våt bén mia frexhi s' gozî.

Droldimint, i n' a nén stî barboté des profs k' el schoûtént.

## Sourdant
Bwesson

Li **bwesson** (l' **alcolisse**), c' est l' bevaedje acdinancieus d' aboeres avou d' l' alcol divins.

## Motlî
L' alcol est lomé pus coranmint: del **gote** u do **peket**.

Li ci u l' cene ki s' acdene al bwesson est lomé ene **sôlêye** u on **beveu** / ene **beveuse**. Gn a mwints rabaxhants sinonimes do mot.

## Pol medcene
C' est ene acdinance, målåjheye a sognî. Po çoula, i gn a des médyinnes scontalcolikes.

Ele pout miner a ene five di bwesson, cwand on meskeut l' alcol a ene sôlêye

Cwans ça deure pus lontins, avou des pus ptitès dôzes (del bire, do vén), li bwesson pout miner å sindrome Korsakof.

## Po li lwè
Les estats ont des lwès po sayî d' espaitchî l' acdinance al bwesson. Eyet des taeyes sol gote.

Diviè 1910, dins tchaeke atenêye, tos ls ans, gn aveut on scolî d' reto ki dveut vni prezinter ene cåzreye sol bwesson.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a yeu ene cåkêye di scrijhaedjes e walon disconte li bwesson, aprume å cmince do 20inme sieke.

Egzimpe:
* Émile Gérard: On dinner a conte-cour.
* Augustin Vermer: So les sôlêyes

## 
 «Lwè Vandervelde»

## 
 (djivêye di tecses sol bwesson}}

## Sourdant
Philippe Gillet

**Philippe Gillet** (åjheymint rwalnijhåve ***Flipe Djilet***), c' est on diccionairî do walon.

## Ouve
Il a-st eplaidî on «Motlî des Piron-pareys e walon d' Lidje», ki l' vraiy tite, c' est: «*[[Index de synonymes en wallon liégeois par les verbes et les expressions]]*» (2020).

E 2024, il a dné 3 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

E 2025, il a wangnî l' Pris do prumî scrijhaedje del Federåcion Walonreye-Brussele.

## 
*  Eterviou po s' Pris do prumî scrijhaedje
Patrimoenne nén aduzåve

On **patrimoenne nén aduzåve**, c' est ene pîce del tuzanceu del vicance d' on metou peupe u d' ene dinêye kiminålté, et k' on n' pout nén mostrer dins on muzêye (k' on n' pout nén aduzer, djonde avou ses mwins).

## Contnou
* Li foclore
* Les lingaedjes
* Li coujhnåjhe

## Wårdaedje do patrimoenne nén aduzåve
C' est ene des bouyes di l' UNESCO.

## Kékes patrimoennes nén aduzåves del Walonreye
Dins les ricnoxhous pa l' UNESCO, gn a: 
* les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze
…
Djan Burdou (teyåte)

**Djan Burdou**, c' est ene arimêye pîce di teyåte e walon, e troes akes, sicrîte pa Paul Moureau e 1939.

Elle a stî creyeye å rweyå teyåte di Nameur li 20 di djulete 1939, avou ene muzike di sinne da Hector Godart.

## Lomaedje des akes
* Prumî ake: emon l' curé
* Deujhinme ake: Emon l'mônî
* Troejhinme ake: Padzo l' tiyoû.

## Personaedjes et tinowe des roles al creyåcion

## 
 Boket del pîce

## Sourdant
Grossès aiwes eyet ricrexhaedjes do moes di djulete 2021

Etur li 13 eyet li 17 di djulete, i gn a yeu, dins sacwants payis d' Urope coûtchantrece, des grossès aiwes eyet des ricrexhaedjes. 

## Coixhîs

### Edroets

*  Almagne : El coûtchant est foirt kipicêye avou totplins des måjhones k' ont stî sacramintêyes ey avou bråmint des moirts.
*  Beldjike : El mitan del Walonreye a stî kipicêye pa cisse diloujhe cial. El govienmint a clatchî k' el 20 di djulete 2021 serè on djoû d' nåcionå dou.
**  Province do Hinnot
**  Province di Lidje
**  Province do Limbork
**  Province do Lussimbork
**  Province di Nameur
**  Province do Roman Payis
**  Redjon di Brussele
*  France
*  Itåleye
*  Lussimbork
*  Neyerlande
* Otriche
*  Rweyåme-Uni
*  Swisse

### Revoyances

*  166 e-n Almagne
*  36 el Beldjike
* 1 e-n Itåleye
* 1 e-n Otriche

## Sourdants
Tchapele Fichbaxh

[thumb|dins l' [brouheur, e moes d' setimbe]]
Li **Tchapele Fichbaxh** (/ʧa.'pɛl fiʃ.'baχ/) (sicrît oficirmint, **Fischbach**), c' est ene tchapele metowe a ene pixheye del Barake Mitchî, e plin mitan del Fagne.

## Djeyografeye
Elle est sol comene do Grand Måmdiy, mins djusse a kékes metes del comene do Grand Djalhé (la k' est l' Barake Mitchî).

Elle est metowe so l' teritwere di l' ancyin ptit ban d' Bévurcé, mins kécfeye sol pårteye del Fagne k' esteut reziervêye ås djins do viyaedje di Xhofrai.

## Istwere
thumb|Prumire lete da Hinri Fischbach å mayeur di Djalhé, po mete ene clotche
Li 21 d' awousse 1827, Henri Fischbach (come i sene lu-minme), on notåbe di Måmdiy (Prûsse), né-natif di Ståvleu, sicrît å mayeur di Djalhé (adon ezès Bas Payis, li futeure Beldjike estant dizo l' redjime holandès), po poleur mete ene cloke al Barake Mitchî, ki dmorreut «Prôpieté del Fagne». Li 27 d' awousse, li mayeur respond ki l' consey est d' acoird. Li cloke arive don, ey elle aléve dedja e moes d' nôvimbe. Ele sounéve a nonne et al fén d' l' ovraedje po houkî les djins ki s' årént yeu pierdou e l' Fagne. Li 17 di nôvimbe, Hinri Fichbaxh ricrît å mayeur tot lyi dmandant k' on mete on «live d' ôr» al Barake Mitchî po k' les djins schapés î scrijhexhe leu no.

Li tchapele leye-minme est basteye e 1830 et 1831 (sol teritwere prûsyin). On î apoirta l' cloke, ey on î esprindeut ene loumire dins l' veulire metowe al copete del grande tchambe.

E 1836, Henri Toussaint-Fischbach riçût ene medaye d' ôr bedje po cisse boune ouve la k' a ddja schapé 93 djins. C' est Marie-Josèphe Schmidz k' a souné l' cloke et aloumé l' loumire di 1827 a 1836, et aveur li minme riscompinse.

Li tchapele a stî rassonrêye e 2011, tot divnant monumint classé.


Skieurs de fond près de la petite chapelle (25150567890).jpg|di l' ivier, avou les skiyeus
Belgium, Baraque Michel, Chapel.JPG|après ene relêye
0 Xhoffraix - Baraque Michel - Chapelle Fischbach (1).JPG|å rlén
Kapelle Fischbach, Baraque Michel (2).jpg|å bontins
Malmedy - Chapelle Fischbach (entrée).jpg|intrêye
Malmedy - Chapelle Fischbach choeur.jpg|åté
Bévercé - Chapelle Fischbach.jpg|li fåre


## Sourdants et pî-notes
Azerbayidjan

L' **Azerbayidjan**, c' est on payis d' Azeye, al limotche di l' Urope. 

## Mwaissès dnêyes
* Lingaedje do payis: azeri (azerbayidjanwès).
* Mwaisse veye: Bacou

## Istwere
I s' a dislaxhî di l' URSS, e 1991.

## Diplomaceye
Ci payis ci est sovint e margaye avou on d' ses vijhéns : l' Årmeneye. 

## Sourdants
Abel (binde al muzike)

**Abel**, c' est ene binde di muzike neyerlandès eyet neyerlandès-cåzante ki vént d' Effen, ene comene nén lon d' Breda, dins l' province do Braibant Bijhrece. Èç binde ci est puvite kinoxhowe po li tchanson, *Onderweg*, k' aveut rexhowe e 2000.

## Istwere

### Atake
E 1996, i gn aveut Joris Rasenberg, Freek Imbens eyet Robert Stobbelaar k' avént askepyî l' binde. Ces troes omes la s' kinoxhént ddja dispoy les umanités. Avou ça, s' a radjouté èn ôte mimbe : John Koeken. El binde si loméve dinltins : *The Acting Crowd*. Tenawete, après èn an, il avént decidé d' ercandjî l' no po *Abel*, c' esteut po rinde bon dvwer a on fime d'Alex van Warmerdam. I volént eto fé del pope neyerlandesse. El prumire såye, fwaite pa zelzôtes, leu dene on contrat po l' eredjistrumint. Totfeye, Robert Stobbelaar, k' esteut l' bateu, aveut låtchî l' binde. **Abel** ricwereut, adon, après on novea bateu, pus on deujhinme guitarisse. Il avént trové Emiel Drost pol batreye, insi ki Maarten van Damme come deujhinme guitarisse. 

### Prumire yet dierinne rilomêye
El prumire tchanson del binde (*3 dagen zon*) n' aveut nén stî. Mins nerén, ene ôte tchanson, *Onderweg*, a divnou foirt peuprece ey aveut stî al prumire plaece dins les clasmints neyerlandès eyet flaminds a l' atake di l' anêye 2000. Ene miete après, el binde aveut rexhou ès prumî albom : *De stilte voorbij*. Les TMF Awards avént dit d' zels k' **Abel** esteut ene binde avou l' pus bea avni. **Abel** aveut djouwé po rén po les victimes des feus d' årtifice d'Enschelde. Al fén d' ciste anêye la, el binde aveut djouwé al Night of the Proms, ki s' aveut passé e-n Ahoy, nén lon d' Rotterdam.

Padri *Onderweg*, **Abel** a fwait berwete. Bråmint ont låtchî l' binde dins les deus ans k' avént shuvou. Joris Rasenberg esteut l' dierin a awè dimané, mins il a stî ridjondou pa Eric Smans, on novea guitarisse. E 2002, ès deujhinme albom, *Doen en laten*, ere rexhou, mins c' esteut ene kine. 

### Ralaedje
**Abel** a rivnou e moes d' setimbe 2010, avou ene troejhinme muzike : *Zolang je bij me bent*. Elle aveut stî shuvowe på troejhinme albom : *12 uur*. Li tchanson, *Tot het helder wordt*, c' est l' dierinne tchôze k' el binde a fwaite eyet c' esteut e 2012.  

## Discografeye

### Alboms
* 2000 : *De stilte voorbij*
* 2002 : *Doen & laten*
* 2010 : *12 uur*

### Tchansons

* 1999 : *3 dagen zon*
* 2000 : *Onderweg*
* 2000 : *Neem me mee*
* 2000 : *Zonder een woord*
* 2001 : *Liedje*
* 2001 : *Nooit meer bang*
* 2002 : *Walsen*
* 2010 : *Zolang je bij me bent*
* 2012 : *Tot het helder wordt*

## Sourdants
Biografie van Abel (band) in de Muziekencyclopedie

**Ratournaedje di l' årtike do Wikipedia neyerlandès-cåzant :**

https://nl.wikipedia.org/wiki/Abel_(band)
Max Michel

**Max Michel**, c' esteut on compôzeu d' muzike k' a scrît des airs po sacwants tchansons e walon des mimbes do Club walon d' Måmdiy. I nd esteut mimbe dizo l' no di **Fré Djan-Pire**.

Il a skepyî e 1904 (adon, dizo nåcionålité prûsyinne) ey a morou e 1962.

## Kékès tchansons k' il è scrijha l' muzike
* Li walone tchanson di m' payis
* Les ptits Walons

## Sourdant
Henri Solheid

**Henri Solheid** (åjheymint riwalnijhåve **Hinri Solhé**), c' est on scrijheu e walon kinoxhou pol tecse del rilomêye tchanson e walon «C' est Måmdiy».

Il a skepyî e 1888 ey a morou e 1955.

## Sourdant
Todi Walons (tchanson)

**Todi Walons** (*Todis Wallons*), c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Guillaume Bodet e 1898, eyet rcoridjeye pa Nicolas Pietkin, k' est loukî come cowoteur.

Li muzike, c' est on timbe lomé «*Les adieux de Bertrand*» (ki c' est l' minme pîtaedje ki l' ime des Lussimbordjwès).

## Istwere
Li tecse s' a diswalpé sol divize do Club walon d' Måmdiy, «Todi Walons», ki va divni li dvize oficire del Walonreye.

Å prumî tchantaedje å mwaisse raploû do Club e moes d' setimbe 1898, gn ava do forbataedje sol hagnon ki dit l' fidelté a l' impreur del Prûsse. Ci hagnon la serè rsaetchî di l' edicion do tchant dins l' Lire måmdiyinne di 1966.

## Tecse del tchanson
 (modêye Feller del «Lire måmdiyinne»).

## Corwaitaedje do walon
Les deus dierinnès strofes sont foirt rifrancijheyes, çou ki s' comprind, come les Måmdiyins k' avént stî a scole et ki håbitént les otorités djåzént aprume l' almand. Por zels, li francès et l' walon, c' esteut cåzu Piron parey, aprume dins l' lingadje di belès-letes.

Les deus prumires, ça va, mins dandjreus ki c' est zeles k' ont stî bråmint ramidreyes pa Nicolas Pietkin. Mins des puriveus, come les soces di scrijheus d' après Nameur e 21inme sieke, årént seurmint fwait rmarker ki :
* «» si pôreut dire pus walonmint «lingaedje».
* « doze siekes» si ratoûne pus voltî «doze siekes »
* «ancete» est puvite dit «» u «»

## Sourdant
Guillaume Bodet

**Guillaume Bodet**, c' esteut onk des askepieus do Club walon d' Måmdiy, la k' i s' fijha lomer **[[Fré Hinri]]**.

I vna-st å monde e 1859 et mora li 8 d' avri 1899.

## Ouve e walon
Il a scrît kékes tecses e walon rashonnés dins on livret lomé e francès «*Mon clocher*» (mi clokî). Paul Coppe a ritnou:
* Todi Walons
* Li tchant do coucou
* Å cwarmea (*Sonnet du Coirmai*), ene des prumirès ouves prezintêye å Club walon.

## Pitite biyografeye
Li 28 di nôvimbe 1897, a ene conferince da Nicolas Pietkin, ci-ci håyna l' idêye di fé ene soce di scrijheus e walon a Måmdiy. Guillaume Bodet si leva et tchaker des mwins a ciste idêye la. 

Li 13 di djanvî, li Rweyå Club walon tént s' prumî raploû, la k' Guillaume Bodet serè lomé prezidint.

## Sourdants
Imidocar

thumb|tcherpinte del molecule
L' **imidocar** (riwalnijhaedje do no tchimike ***imidocarb***), c' est ene drouke k' on s' è sieve dins les biesses po médyî les rodjès aiwes (avou djaenisse) cåzêye pa on protozowaire do sonk lomé «Babezia» (*[[Babesia spp.]]*).

## Istwere
Li drouke a stî discoviete dins les anêyes 1970.

## Kékès indicåcions
* ås tchvås: djaenisse et rodjès aiwes cåzêyes pa *Babesia equis* et *Babesia cabali*.
* ås vatches: djaenisse et rodjès aiwes cåzêyes pa *Babesia bovis*; anaplasmôze.
* ås bedots: djaenisse et rodjès aiwes cåzêyes pa *Babesia ovis*.
* ås tchéns: djaenisse et rodjès aiwes cåzêyes pa *Babesia canis*.

## Ôtes uzaedjes
On l' pout eployî po espaitchî les babeziôzes ås bovrins (a dobe dôze et dmey) et ås tchvås (a dobe dôze).

## Tins d' rawårdance
Li tind d' rawårdance, po les vatches laeçreces, c' est 7 djoûs (14 modêyes).

Les berbis laeçreces ni polèt nén esse médieyes et modowes.

Pol tchå des bovrins ey ovrins, c' est 90 djoûs; les tchvås médyîs ni plèt nén esse abatous pol manguinreye.

## Sourdant et pî-note