Houyire

thumb|Ene berlinne stitcheye come statuwe.
[thumb|Houyeus di dvant 1940 e l' fosse Sinte-Mareye d' Ogniye-[Åjhô]] 
Ene **houyire** (on dit eto **tcherbonaedje**, u, tot biesmint, ene **fosse**), c' est ene mene la k' on saetche del hoye.

Li plaece k' on saetche li tcherbon si lome li **taeye**.

Les riketes des houyires sont tapés evoye en on teri.

## Discrijhaedje del taeye et di l' ovraedje låvå

### Tcherpinte del taeye
:*El tcherpinte dischind do pilé sol voye. Les béles, å toet, shuvnut l' inclinåjhon, marcant les havêyes, erloyeyes dins l' ôte sinse pa les sclimbes. Cwand l' terén est mwais, ele sont rcroejhlêyes pa des triviès, ki sotnut yeusses minme el gårnixhaedje di fagots; adon, les bos d' taeye (troes po tchaeke béle) tchessîs al foice inte el toet eyet l' meur, et disfindant l' vude.*

### Avançmint del taeye
Tos les djoûs, el taeye avance d' ene havêye, fwait a mzeure ki l' atake des havreces et des mårteas-ponte fwait rcouler l' voenne. Mins padrî, ele leye trinner ses bos dins les stapes ki shuvnut po miner l' vint å front.

Les houyeus stårèt l' tcherbon so leu gåtche costé.

### Sol rivadje
Li , c' est on cai la kel tcherbon est metou dins des galiots po esse miné å lon. Les cis ki boutnut la sont lomés . C' esteut purade des comeres (rivadjeuse, rivadjresse), ca zeles, ele ni plént nén ndaler å fond.

Onk des ovraedje des rivadjeus, c’ esteut di rsaetchî les cayôs et l’ mete dins on trô.

## Payaedje des houyeus al taeye
Il estént payîs a tant do mete. Les pris plént candjî totes les cwénzinnes, shuvant kimint çk' el voenne esteut. Les houyeus mzurént l' ovraedje avou des viyès mzeures. I sont payîs tos les cwénze djoûs, do front d' taeye (dispu l' dibout del béle del voye do dzo disk' å côpmint u lunete (ki marke li coron d' l' ovraedje del cwénzinne di dvant).

## Mots tecnikes des houyires

* 
* 
* 
*  (, )
* , 
* , 
*  (*béle*)
* , bougnou
*  (crodjambot des houyires)
*  ou  («**'»)
*  
* 
* 
* 
* 
* , 
* , , 
* [[kinket]]
* 
* 
*  (di rtoû d' air)
* 
* , , , 
* 
* , , 
* 
* , , 
* [[tacaedje]]
* 
** taeye ås fraijhes = å "fond", plaece ewou les houyeus alént si "soladjî"
*  (les måjhires tchôkèt)
* , 

== Istwere des houyires del Walonreye ==
* [[Rascråwe do Bwès do Cazî]].

== Sicrijhaedjes e walon so les houyires ==
=== Motlîs ===
==== walons ====
* [[Stanislas Bormans|Bormans, Stanislas]], ''Le Vocabulaire des Houilleurs liégeois'' (Li motlî des houyeus do payis d' Lidje), 1863.
* [[Jean Haust|Haust, Jean]], [[Motlî Haust sol houyreye|''La houillerie liégeoise'' (Li Houyreye e Payis d' Lidje)]], Lidje, 1925, riprins sol limero [[E24]] divins l' [[Djivêye des motîs do walon]].
* [[Achille Vancalsteren|Vancalsteren, Achille]], ''[[Yû poul djoû]], (vocabulaire wallon du mineur carolorégien)'' ( pol djoû, motlî walon do houyeu carolo). Eplaidreyes do [[El Bourdon|Bourdon]], 1998 ([[O104]]).
* Mariman, Jacques; Vocabulaire technique du mineur carolo Memwere di l' ULB, 1960.
==== picård ====
* [[Pierre Ruelle|Ruelle, Pierre]], ''Le vocabulaire professionnel du houilleur borain, Brussele, ''Académie royale de Langue et de Littérature française de Belgique'', **62*', 1953.

=== Lives po lére ===
* [[prôze]] racontrece
** [[Fosse (prôzes)|Fosse]] : tecses da [[Firmin Callaert]] (1944)
** [[Padzo ene belfleur (roman)|Padzo ene belfleur]] : [[roman e walon|roman]] da  [[Léon Mahy]] (1954)
* [[pîce di teyåte]]
** [[Payis Noer (teyåte)|Payis Noer]] : pîce di teyåte da [[Isi Steinweg]]
* [[arimé]]s
** [[Do vete, do noer (arimés)|Do vete, do noer]] ([[Gabrielle Bernard]], 1941)

=== Antolodjeyes ===
* [[Daegne (antolodjeye)|Daegne]] (*Dègne*, [[antolodjeye]] di tecses so les houyeus do Payis d' Tchålerwè, diviè 1950)
* [[Tournez moletes (antolodjeye)|Tournez moletes]] (*Tournèz moulètes'', antolodjeye di tecses so les houyeus do Payis d' Tchålerwè, diviè 2000)

## Muzêyes des houyires di Walonreye
* a Blegni

## Sicrijheus e walon ki leu pa u grand-pa esteut on houyeu
* Gabrielle Bernard
* François Nyns
* Lucienne Sarteau
* Richard Joelants

## Hårdêye difoûtrinne
* Pîce di teyåte ki s' passe dins ene houyire

## Sourdants