open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feu bacteryin

thumb|Mape do spårdaedje del maladeye
Li **feu bacteryin**, c' est ene maladeye di sacwants åbes ki les cåzes, c' est ene bactereye lomêye **Erwinia amylovora**.

Il atake bråmint les poerîs et les pemîs. Mins eto des ôtes åbes ås fruts come li mesplî, li poerî d' cwin. A costé d' çoula, des såvadjes åbes come li blanke sipene et l' håvurna.

Li maladeye si voet a totes les såjhons, et les åbes dimornut rascråwés d' ene anêye a l' ôte.

Li maladeye s' a spårdou el Walonreye dispu les anêyes 1990.

C' est ene maladeye a declaråcion oblidjeye.
Achille Van Calsteren

**Achille Van Calsteren** a skepyî a Fårcene e 1924, mins a crexhou a Djilî. Il a morou e 1994.

Il a scrît e walon :
* on ramexhnaedje di tecses sol vicaedje a Djilî : Cwand Djilî djipéve (1986).
* Li motlî "Hû pol djoû" so les houyires.

Il a eto ramexhné des mots walons, purade so les mestîs et so les djeus. Il ls a eplaidî dins l' Bourdon.

Al fén di s' veye, il a bouté po l' ALWAC. Il a-st aspalé Robert Beydts, cwand il atakéve a scrire e l' walon.

Di s' mestî, il esteut houyeu. Il a fini porion.
Aisse del Tuzance

[thumb|Aisse del tuzance di [Bive, al nive]]
[thumb|Aisse del tuzance di [Råcoû]]
[thumb|Aisse del tuzance di [Bietris]]
Ene **aisse del tuzance** (on dit eto : ene **Aisse del Culteure** u on **Cinte culturel**, ene **Måjhone del Culteure**), c' est ene grande måjhon la k' on adjinçnêye totes sôres di raploûs et di spectåkes a vey avou l' culteure.

## Sôres d' ocupaedjes
* des mostras d' pondeures, di sculteures
* des concerts di tchanteus, di muzicyins
* des conferinces
* des cåbarets (boutans des cåbarets walons).
* des copinreyes

Sovint, gn a eto ene bibioteke po tertos.

Les aisses del tuzance sont pacô edjîstrés dins des ancyins tchesteas u des belès måjhons.

## Istwere
Les aisses del tuzance, c' est des institucions k' ont cmincî el Walonreye diviè les anêyes 1960. 

Divant les aisses des tuzance, gn aveut yeu l' môde des måjhons do peupe. Mins la, gn aveut ene idêye di reclame politike padrî. Les måjhons do peupe avént eto ene såme comercåle (vinde des bonmartcheyès sacwè ås ptits ovrîs).

## Economeye
El Walonreye, les aisses del tuzance riçuvèt des subzides di l' Estat (Federåcion Walonreye-Brussele), et des comenes. Po l' estat, ele divèt prezinter des prezintaedjes culturels dins sacwants dominnes. Les comenes s' ocupnut sovint d' etertini les bastimints. I polnut ocuper l' Aisse po rén.

Les ôtès soces cultureles et sportives del comene polèt aveur sacwants locås. Mins, po les soces ki rfijhèt des cwårs, kécfeye divèt ele payî on louwaedje.

## Pî-note
Måjhon do Peupe

thumb|Tchanson "Pol måjhone do Peupe"
thumb|prumire måjhon do peupe di Beldjike
Ene **Måjhon do Peupe** (e lidjwès ***Mohone dè peûpe***), c' est on bastimint la k' les ptitès djins, di clintcha socialisse, si polént rashonner. 

## Istwere
Li prumî mecanisse, c' esteut des djins ki s' metént eshonne po-z atchter des martchandeyes eshonne. Po çoula, i s' ont dvou bate disconte des patrons, paski dvant çoula, il estént oblidjîs d' atchter å magazin do patron. 

Li prumire måjhon do peupe el Walonreye a stî amontêye a Djolimont e 1872. Adonpwis, divins bråmint des comenes del provinces di Lidje et do Hinnot. Aprume dins les viyaedjes et veyes la k' i gn av' des houyires des pirires u des ôtès cårires, des ovroes et des oujhenes di totes les sôres.

Après l' atchtaedje eshonne, les måjhons do peupe ont siervou a s' rashonner la wice kel patron n' elzès vénreut nén schoûter.

Cwand gn a yeu des wangnes al coperative, il ont fwait on cåbaret ki s' a lomé cafè do peupe u måjhone do peupe.

Ci n' est k' après l' Walonreye k' i n a yeu des måjhons do peupe el Bijhe di France.

Emile Vandervelde a recoraedjî li rdiswalpaedje après l' guere di 14. Tins del guere, n aveut pupont d' martchandeyes, les måjhons do peupe s' ont retroclé. Après l' guere, l' assoçnaedje des coperatives a dmoré dizo l' no di "*Union coopérative*", la ki totes les ptites coperatives ont-st apoirté leus avwers.

On magnive meyeu tins al Måjhon do peupe; ça fwait k' les catolikes ont-st amonté des coperatives catolikes, come l' "*L'économie Populaire*", le "*Bien-être*". Les cåbarets si lomît "Cekes catolikes".

On n' poleut nén vinde del gote dins les måjhons do peupe (lwè Vandervelde). Li cårbartî si loméve "limonådî". On fjheut cinema, n aveut des bibiotekes, des scoles, envd.

Les dierinnès måjhons do peupe ont toumé djus dins les anêyes 1980, di cåze do candjmint do vicaedje (grands botikes, vweteures, totès amuzmints).

Ene pårteye do traeyin culturel des måjhon do peupe serè rprins pa les Aisses del Tuzance.

## Måjhon do Peupe foû del Walonreye
* Måjhon do Peupe di Brussele
Peticion

Ene **peticion**, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.

## Sôres di peticions
E 20inme sieke, les sineus sinént so papî. 

Dispu les anêyes 2000, gn a yeu todi dpus di peticions a siner so les fis. Sacwants waibes ni fwaiynut k' çoula.

## Peticions pol walon
Gn a yeu, el Walonreye e pol walon :
* des peticions po-z aveur dipus d' emissions e walon so l' RTBF / Vivacité.
* des peticions pol walon e scole.

## Hårdêye difoûtrinne
* Adresse d' ene ancyinne peticion so les fis pol walon e scole: 

## Pî-note
Peticion so les fis

Ene **peticion so les fis**, c' est ene peticion ki les cibernaivieus vegnnut siner so ene waibe fwaite esprès po çoula.

## Rotaedje
Li waibe vos dmande vosse no et vosse pitit no, et vosse veye u viyaedje. Ces dnêyes la seront-st afitchêyes. Adonpwis, vos dnez voste adresse emile, po k' i vos revoyénxhe on messaedje d' acertinåcion. Vos n' avoz pus k' a drovi vosse emilreye et clitchî sol hårdêye k' on voet do côp so l' emilaedje.

## Hårdêye difoûtrinne
* Adresse d' ene ancyinne peticion so les fis pol walon e scole:
Grivna

thumb|On biyet d' deus cints grivenes

Li **grivna** (on dit on **grivna**, deus, troes, cwate **grivni**, cénk, evnd. **grivenes**), c' est l' nouve manoye di l' Oucrinne, dispu li 2 d' setimbe 1996.

Dins les prumirès anêyes di l' uro, i faleut a pô près cénk grivenes po fé èn uro. Loukîz cial po-z aveur li tôs d' discandje do djoû (7,2 å 11 di nôvimbe 2008)

Li grivna n' est nén ene libmint discandjåve manoye.
Padrî li schoice (noveles)

thumb|Coviete
**Padrî li schoice** (*Padrî li scwace*), c' est ene ramexhnêye di noveles e walon sicrîtes pa Chantal Denis. Li live a stî eplaidî dins l' coleccion Somme Denis e 2008.

Des noveles, end a cénk. Mins li deujhinme est e troes tchaptrês, avou èn adrovaedje.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "schoice", alez s' vey e [[:Wikt:schoice|splitchant motî]].*

## Rascourti des cénk noveles
### Djudas
Li prumire novele, « **I n' fåt måy djudjî l' åbe al pelake** », raconte, d' ene façon foirt radaptêye, li vicåreye da Djuda Iscariote.

### Èn ome et deus femes
Li deujhinme, « **On dé a todi shijh faces, mins on n' les voet djamåy tertotes** », c' est ene miete li minme tinme ki dins «On n' candje nén s' planete». Ene viye djonne feye sol céncwantinne, Caroline, croet ås babuzes d' èn ome maryî... ki n' si vout nén dismaryî. 

Mins cial, on va-st aveur eto l' avuzion des deus ôtes personaedjes : l' ome, Vinçant, eyet si feme Elise.

Elize n’ a k’ on mot el boke, leye : li Caroline, ci n’ est k’ ene poufiasse, ene bizåde, ene gårce, ene loke, ene chamo, ene mannete araegne ! Dayeur, ele lyi a peté å nez… dins l’ telefone. (C’ est avou cisse sinne la kel novele aveut cmincî.)

Et Vinçant, lu, dins tot çoula ? Al fén, c’ est a lu k’ on nd a ! Cwè pinse-t i, ô, lu, å djusse ?  Bén dji n’ vos l’ dirè nén, na ! Ôtmint, vos è sårîz ostant k’ mi, et vos n’ atchtêyrîz nén l’ live.

### Twenete sins tchveas
« **Cwand on l’ vout bén dischafioter** », ça s’ passe djusse après l’ guere di 40. Twenete, ene comere di Nameur, rishonne ostant a on valet k’ a ene båshele, todi avou s’ calote, sins tchveas ki pasnut, et roter a baxhete. Oyi, elle a coûtchî avou les Boches. Adon, on l’ a raezé al liberåcion. Ene vindowe, dabôr, nén ene djin a håbiter ! Portant,  si on vôreut dischafioter l’ cayet…

### Djowele li riyåde
« **Ça n’ vout nén todi dire tcherete** », c’ est l’ portrait da Djowele, ene comere ki reye come ele pixhe, et fé xhaxhler tote si binde di soçons, come d’ ene minêye. C’ est k’ ça lyi va å pair des pôces. Ureuse come Batisse, dandjreus, nosse Djowele ! Ebén nonna, la ! Ca rire et djiper a tot côp bon, ça n’ vout nén dire tcherete !

### E l' an 2345
« **Bråmint do vint, waire di plouve** », c’ est ene paskeye ki s’ passe e deus meye troes cint toubak. Di ces trevéns la, veyoz, gn årè sol Daegne pus nén èn åbe, pus nén ene biesse, pus nén ene djin. Les sincieus l’ avént bén dit, dispu l’ 21inme sieke. Les politikîs avént prometou… dipus d’ boure ki d’ froumadje. Bråmint do vint, waire di plouve ! 

Mins e 2345, n a pus ki l’ Bon Diu po-z esse disbåtchî di çou ki s’ a passé. Anoyeus, mi Ome, di vey li Tere, si tchîf d' ouve, k' aveut tourné a cou d' poyon ! Va-t I rfé l’ minme biestreye k’ e moens catoize miyårds ? I ratake a rmete del loumire, todi. (Davance, les spessès nûlêyes anoerixhént tot li stoelî). Adonpwis, I rseme des plantes, et raskepyî des biesses po lzès magnî. Mins ç’ côp ci, åw, la, Ti, valet ! Ti n' vas nén tolminme rifé Adan ey Eve...

C’ est adon k’ il oya braire…
Å ratind-tot (live)

thumb
**Å ratind-tot** (*Â ratind tot*"), c' est on live e walon ene miete sipeciål. Il est fwait di ptits tecses da Joël Thiry metous djondant des portraits a l’ fene intche da Maggy Destrée di 40 rilomêyès djins del Province do Lussimbork. Rilomêye paski c' est des årtisses u k' il ovrèt dins des ovraedjes sociås ou culturels.

## Kékès dnêyes sol live
Tchaeke "gros colé" on côp relî va-st aveur on role a djouwer. C' est ci role la ki va esse dessiné et "croxhî" e walon.

Li live a vudî e 2008 dins l' coleccion Paroles do teroe do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene avou sortite e francès «*le bal démasqué*».

Li strimaedje s’ a fwait a Måtche-el-Fåmene, avou ene pitite fiesse et ene espôzucion di tchinisses sintimintås des 40 vudetes.

## Djins ki "djouwèt" dins l' live
Gn a vola toirtchîs :
* des scrijheus e walon u fels waloneus :
** André Lamborelle
** René Brialmont
** Pierre Otjacques
** Lucien Mahin
** Maurice Georges
** Arthur Schmitz
** Michel Francard
* des acteurs di cinema :
** Olivier Gourmet
* des scrijheus e francès
** Armel Job
** René Georges
** Jacky Adam
* des muzicyins
** Gauthier Louppe
** Jacques Pierre
** Gérard Lambert
* des pondeus & dessineus
** René Lejeune
** Maggy Destrée
** Bernard Lecomte
* des sculteus
** Ludovic Collin
** Célestin Pierret
* des teyåtreus
** Joseph Collard
* des gaztîs
** Christelle Collin

## Corwaitaedje do live
Li mwaisse idêye, c' est do rashonner des djins ki n' ont rén a vey avou l' walon, avou les waloneus. Po fé rexhe li walon di si "gueto".

Est çk’ on-z a adiercî s’ côp ? Schoûtans les impressions do mwaisse sicrijheu et adjinçneu di l’ « etrevén » :

:*Dji pou djusse dire k' i gn a-st avou one bele assimblêye di 150 djins et one bele animåcion foirt varieye. Et çou k' a stou interessant, c' est k' on-z a fwait rescontrer l’ walon et les scrijhaedjes et les tchansons et les cåzetes e walon a sacwants djins ki n' î estént seur nén acostumés. Dji vou djåzer di bråmint des 40 ki sont dins l’ live, et les amisses k' il avént invité, et les parints des efants di l' atenêye di Måtche k' ont tchanté on boket.*

## L' idêye d' adjinçnaedje
C’ est totès ptitès noveles ki volnut raconter li veye d’ ene djin. Insi, gn a 40 personaedjes di roman.

Asteure, les 40 vraiyès djins n’ ont rén a vey avou les istweres k’ on lezî dene li role a djouwer. 

## Sacwants pådjes
### Role da Olivier Gourmet

Olivier Gourmet djowe li role do galant ki vént vey si amresse tins k' l' ome n' est nén la.
:*Elle a rnetyî s’ måjhon
:*Flori l’ colidôr, les egrés et l’ sålon
:*Ele s’ a rmetou on pô do brun so les påpires
:*Et do noer so les cis
:*Dizeu ses ouys di noejhe

:*Ses noers tchiveas sont cwefés al såvadje.
:*Blanc ticheur et bleu djine ; elle est bele.

:*I pout vni, si ristchåfeu.
::*Si ome årè les resses.

=== Role da Jean-Claude Servais ===
[[Jean-Claude Servais]] djowe li role d' on vî ome ki s' va reschandi å solea, cwans l' bontins rarive.

:*Å pretins,
:*Li boulvård florit di blankès tiesses
:*Ki shuvèt li coûsse do solo.

## Corwaitaedje do walon
### beas vîs mots
### noûmots
### francijhas
### croejhete

## Sourdants & pî-notes
Royan

thumb|200px|right|Eglijhe Notru-Dame veyåve d' å lon.**Royan**, c' est ene veye di France, el dipårtumint di Charente-Maritime. Ele si trouve inte La Rochelle et Bordeaux.
## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 986 dimorants/km²
* Peuplacion : 19 029 dimorants
* Sitindêye : 19,30 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 17
* Redjon : Nouve Akitinne
* Payîs : France

## A vey
* Eglijhe Notru-Dame
Lierneu

Li **Grand Lierneu** (F. *Lierneux*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje (mins come sititcheye e l' province do Lussimbork).

 
## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse : **4990**
* Dimorants : 3354 djins (2004)
* Sitindêye : 92,08 km².
* Contrêye naturele : Hôte Årdene

## Ban d' Lierneu
* Lierneu (viyaedje)
* Nåfontinne
** Djernetchamp
* Brå-dlé-Lierneu

## Djeyografeye
Li comene est raiwêye di l' Aiwe di Liene
Motlî Van Calsteren sol houyreye

thumb|Coviete do live
[thumb|dessén d' on [:Wikt:tacaedje|tacaedje (p. 101)]] 

Li **Motlî Van Calsteren sol houyreye**, ki s' tite, c' est «**Hû pol djoû…**, motlî walon do houyeu carolo» ("*Yû poul djoû..., vocabulaire wallon du mineur carolorégien*"), c’ est on motlî walon francès des houyires, sicrît pa Achille Van Calsteren.

C' est purade les mots eployîs do costé d' Tchålerwè.

I fourit eplaidî e 1998, ås edicions do Bourdon pa l’ ALWAC (bråmint apresté pa Jean-Luc Fauconnier eyet Pierre Faulx).

Les desséns tecnikes ont stî fwaits pa Carlo Adam.

Li motlî est rprins sol limero **[O104]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Esplikêye do tite
«  », c’ est l’ criyaedje des tcherbonîs k’ ont fwait djournêye, et ki sont dins l’ cadje, presses a rmonter.

## Adjinçnaedje do live
* Coviete : tite avou on bwès da Gustave Camus, saetchî foû di « Dofe », ratournaedje e walon pa Firmin Callaert d’ on live da Henri Deligne.
* p. 1 : coviete divintrinne
* p. 2 : Arimé da Raymond Scohier :
: *Si vos pôrîz passer vos dierinnès anêyes
: *Å mitan d’ on paxhi, a fé des rigodons,
: *Vos roveyrîz vos poennes di tote vo veye passêye
: *Vos n’ sondjrîz pus djamåy a fosse ni a tcherbon.
* p. 3 : tåve do ctaeyaedje do live
* p. 4 Mape do royåd al hoye del Walonreye
* p. 5 Adrovaedje e francès sicrît pås eplaideus
* p. 8 a 13 : Racontaedje d’ ene djournêye al fosse (e walon, ratourné e francès vizon vizu)
* p. 15 a 116 : Motlî lu-minme, avou des fotos et des desséns.
* p. 117 : Biyografeye do scrijheu
pådjnés di I. a VI. (pådjes metowes å cminçmint ey å coron do live) : desséns da Jean Wittebroodt
Jean Goffart (omonimeye)

* Jean Goffart (1953), on waloneu
* **Jean Goffart** (1921-1993), c' est eto l' no d' on bouteu pol Walonreye.
Coleccion belès-letes del Rantoele

thumb|Strimaedje do «Sånî a pårt»
Li **Coleccion belès-letes del Rantoele** ou **Rîlêye Literateure del Rantoele**, c' est ene coleccion di lives e walon, eplaideye del soce «Rantoele» di 2000 a 2013.

Elle a shijh tites : 
# ""Ya basta", et vos nd åroz" ene schôtlêye di tecses da Yves Paquet, k' a vudî ås edicions "Capucine" a Limlete e 2000.
# "Li batreye des cwate vints", on roman da Lucyin Mahin, sicrît e rfondou walon. Il a rexhou ås edicions Weyrich å Tchestea e 2004.
# "So l' anuti", eto on roman, k' a moussî foû å minme eplaideu e 2006. Il a stî scrît pa Lorint Hendschel e rfondou walon et ratourné e francès.
# Dji m' lome Meliye da Jean Goffart eplaidî emon Yoran Embanner e 2009.
# Gabriyel & Gabriyel (2012)
# On Sånî a pårt (2013)


So l' anuti wi.jpg
Mahin Lucyin Batreye cwate vints.jpg
Jean Goffart Meliye.jpg
Roman Djôr.jpeg
Klaus Ebner

thumb|(e 2008)
**Klaus Ebner** (skepyî li 8 d' awousse 1964 a Wîne, Otriche), c' est on scrijheu otrichin ki scrijha e-n almand ey e catalan.

## Ouves
* *Vermells*; powezeye (e catalan), SetzeVents Editorial, Urús 2009, ISBN 978-84-92555-10-9
* *Hominide*; pitit roman (e-n almand), FZA Verlag, Wîne 2008, ISBN 978-3-9502299-7-4
* *Auf der Kippe* ; prôze (e-n almand), Arovell Verlag, Gosau 2008, ISBN 978-3-902547-67-5
* *Lose* ; racontroûles (e-n almand), Edicion Nove, Neckenmarkt 2007, ISBN 978-3-85251-197-9

## Difoûtrinne hårdêye
 /  Si waibe
Djeus olimpikes d' esté di 2008

Les **djeus olimpikes d' esté di 2008**, c' est les vint-nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Pekin e 2008.

## Sportifs al copete del schåle
* El nedjeu Michael Phelps a wangnî 8 medayes d’ ôr. Il a  insidon passé Mark Spitz qui nd aveut rascoudu 7.
* L’ ome el pus rade del Dagne : el djamayikin Bolt a hapé deus medayes d' ôr eyet deus rcôrds do monde so cint et deus cints metes.

## Medayes bedjes
* Tia Hellebaut, medaye d' ôr dins l' sôt e hôteur
* medaye d' årdjins po l' ekipe cwate côps cint metes (coûsse) des comeres.

## Sacwants chifes
Les djeus chinwès ont rashonné 11.128 sportifs di 205 payis k' ont lûté 16 djoûs å long. I gn aveut 96 Bedjes. On a rindou 302 medayes d’ ôr. L’ evenmint a stî covrou pa 30.000 gaztîs, avou les c"zeus å posse ey al boesse ås imådjes. 

Låvå, i gn aveut 74.615 volontaires ercrutés på comité des Djeus.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 2008
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Tawoyisse

thumb|Onk des tuzaedjes da Lao-Tseu e-n imådje
Li **tawoyisse** u **dawoyisse**, c' est ene rilidjon ey ene filozofeye, sikepieye do scolaedje da Lao Tseu.

Li tawoyisse est shuvou pa 20 miyons d' djins, aprume el Chine.

## Mwaissès idêyes
Å ddins vos avoz les idêyes di "Voye" et di "Viertu", l' atuze do "nén-fé" (li Wou-wey) et l' eralaedje e-n erî (li Fou). 

Dins les cis k' ont vnou après Lao-Tseu et voleur daler pus lon dins ses idêyes, vos trovez Martin Heidegger.

L' tawo, c' est l' essince di tos les cayets, l' oridjene del vikereye et minme li sourdant di dvant l' creyåcion. Si manire di dire, c' est d' esse. Li tawo est dins l' nateure. Po esse dins l' tawo, i fåt esse dins l' nateure. 

Li tawo ascovere li Cir, poite li Daegne, si stind ås cwate coines, s' alårdjit ås ût pôles. D' ene hôteur a n' nén avinde, d' ene parfondeur a n' nén djonde, i rabresse li Cir et l' Daegne et s' dene dins l' « sins pont d' fôme ».

Li « Wou-wey » (« nén-fé ») vout k' i n' fåye rén fé dpus ki n' faut, pont d' carcul po ènonder on ake. Li «djusse assez po viker påjhûle et dins l' årmonreye» doet esse li londje po miner s' vicåreye.

Li « Fou », c' est l' ralaedje e-n erî. C' est raler å sourdant d' tot.

## Coxhes
Il a deus coxhes : l' filozofike (Tawo-chia), d' après les scrijhaedjes (Tao-tö-king) da Lao Tseu et Zhuang zi, et l' rilidjeuse (Tao-chiao) ki cwirt li moyén d' ariver a n' nén mori.

#### 
Li Tao-ti-king e walon ey e-n imådjes (sol waibe des Rabulèts).
Djuda Iscariote

thumb|Li båjhe da Djuda, pondeure da Giotto Scrovegni

Po les crustins, **Djuda** u **Djuda Iscariote**, c' est onk des doze apoisses k' ont shuvou Djezu-Cri.

Sorlon les Evandjîles ricnoxhou di l' Eglijhe, c' est lu k' åreut vindou s' mwaisse ås Grands Priyesses ki l' volént apicî. Po l' acsegnî, i l' åreut rabressî.

Cwand il a yeu toutchî ses cwårs, il ava des rmoirs, et s' aler pinde.

Li mot "Djuda" a divnou on cmon no. Eto po lomer les taetches di Djuda.

## Reployaedje do personaedje di Djuda
[thumb|Djuda ki vént fé martchî avou les Grands Priyesses po vinde ès mwaisse ([djowe del passion|passion di Lignè)]] 
C' est onk des mwaisses personaedje del djowe del passion. 

L' istwere da Djuda a stî radaptêye a on personaedje do 16inme sieke, dins ene novele do live da Chantal Denis, «Padrî li schoice» (2008).

## Sourdants & pî-notes
Walon e l' eglijhe

[thumb|Coviete do live da [Jean Pirotte]]
Li **walon e l' eglijhe**, c' est l' eployaedje do lingaedje walon po des ofices rilidjeus crustins, aprume dins les eglijhes.

L' ofice li pus dit e walon, c' est l' messe. Loukîz messe e walon.

## Istwere di l' eployaedje do walon e l' eglijhe
Alére : "*Des assemblées chrétiennes en wallon, histrique et problèmes*" da Jean Pirotte, divins "*Le wallon a l'église*", Edicions "Muzêye et Patrimoenne", Astire.


|messe d' etermint e walon (li cene da Rodjî Virou)
Mårcinele

**Mårcinele** (la-monme, **Mârcinèle**, F. *Marcinelle*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

* Lomaedje des djins : Mårcinlî, Mårcinelresse; (F. *Marcinellois, oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Mårcinele|l' esplicant motî]].*

## Industreyes
* Tcherbonaedje do Bwès do Cazî (la k' gn ava on côp d' grijhou li 8 d' awousse 1956.
* Måjhon "Dupuis" d' eplaidaedje di bindes d' imådjes.

## Culteure
Cinte di rpoizaedje, la k' on pout fé des raploûs.

## Maus rilomés Mårcinelîs
* Marc Dutroux î dmoréve divant d' esse ramassé.

## Sourdants
Televuzion

[vignette|Antene di tévé, a [Catalão, å Braezi.]]
Li **tévé** ou **televuzion**, c' est ene tecnike d' evoyaedje å lon d' imådjes et d' son, pal voye di waches electromagnetikes.

Come å posse, gn a yeu sacwants emissions e walon, mins nén des masses.

thumb|Onk des prumîs modeles di posses.

## Motlî
Li posse la k' on les rçût si lome **posse di televuzion** u, dins l' lingaedje corant **boesse ås imådjes**, **bawete**. Å cmince, c' esteut des gros posses avou l' sistinme des tubes catodikes. Pu ont vnou les platès waitroûles.

Les societés k' evoyèt des programes so lomèt **tchinnes di televuzion**. Il evoynut les waches so des metous tchenås (wachlire electromagnetike).

Les ondes sont rascodowes pa ene **antene**, ene antene-eschiele, on cåbe, ou pal voye del Daegntoele

Come ôte noveaté, 

## Istwere
Elle a cmincî a môde sayrece dins les anêyes 1920. Ele n' a divnou ordinaire dins les manaedjes ki dins les anêyes 1950.

Dispu les anêyes 1980, gn a yeu purade des antenes-eschieles.

Mins el Walonreye, ça a stî, di ces trevéns la, l' emantchaedje di cåbes po-z aveur toplin des tchinnes e s' måjhone. Les societés ki s' ocupént di rashonner les programes so lomît les **tévédistribouweus**.

Dispu les anêyes 2000, les programes di tévé si cossemnut eto pal voye del Daegntoele.

Dins les anêyes 2010, tertos s' a ahessî di platès waitroûles eyet on-z a askepyî des sutitelevuzion.

## Tévé et dujhances sociåles
Co dipus kil posse, li televizion a schové evoye li dujhance des shijhes dins les viyaedjes. Ci fourit dins les anêyes 1960 el Walonreye. 

Å cmince, les djins si rashonnént co amon les prumîs k' ont yeu on posse. Po les match di fotbal, et des fouytons come li "James Bond".

Pu, pitchote a midjote, tos les manaedjes ont yeu leu prôpe posse, et shijhner tot loucant l' "boesse ås imådjes".

Adonpwis, tertos a yeu l' sinne, et les shijhes ont cåzu disparexhou.

Did la, li mwaijhixhmint d' on tchanteu e walon des anêyes 1970 :
:*Dj' a stî ratchter ene sitouve di bwès, dji va broyî m' televuzion; awè t' aveus råjhon, Gaston *(Philippe Anciaux).

## Tchinnes di tévé
* RTBF
* TV5
* RTL-TVI
* El Djazira
* TeleSUR

## 
* tévé walon-cåzante
C' est l' veye do monde (roman)

thumb|Coviete do live
**C' est l' veye do monde** (***C'èst l' vîye do monde***), c' est on roman da Lucyin Somme, eplaidî e 2008 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.

Les personaedjes sont foirt "al pådje". Djan, li mwaisse personaedje, est fijheu d' reclames po ene adjince di pub. 

Et ç' si feme, Lina, ki l' a bôré do dzeu des montêyes, po k' i tchaiye al valêye, avou deus bresses siketés, et sins pus saveur cåzer ? Vacobén k' el tiesse est todi boune. Mins kimint lzî fé saveur ? Aprume a Carole, li ptite rossete infirmire k' a l' air di prinde tant asteme a lu.
Riclame

[thumb|Sacwants reclames e 3 lingaedjes (almand, francès, walon) dins l' [gazete "La Semaine" di Måmdey di 1898 po les fiesses po les ans di l' Impreur Wiyåme II)]]
Ene **riclame**, c' est ene sacwè k' on k' on vindeu vout fé vey u etinde ås djins, por zels atchter ene martchandijhe u on siervice.

## Dins les gazetes e walon
Gn a yeu sacwants reclames e walon dins les gazetes e walon come «Li Chwès» u «Noveles des WASAB» u «Li ptite gazete d' après Måmdiy».

## Pitites gazetes di rclame
End a sacwants k' ont metou voltî des pådjes di walon.

Li ci ki n' les vout nén mete ene pitite etikete so s' boesse s letes «pont d' riclames».
Barack Obama

thumb|150px|(e 2012)
[thumb|si elijhaedje (ene miete fotant po [Djôr Bush fi, veyou pa José Schoovaerts (dessén) et Lucyin Mahin (tecse)]]
**Barack Obama** (rashiou aprume al comene come **Barack Hussein Obama II**), c' est li 44inme prezidint des Estats Unis.

Elî e 2008, i govierna di 2009 a 2016. I vna après Djôr Bush fi. I serè shuvou pa Donald Trump.

Ci fourit l' prumî prezidint ki n' esteut nén pår on blanc.

## Elijhaedje et relijhaedje
Il a stî relî på Pårti democrate pu elî e moes d' nôvimbe 2008.

Si elijhaedje a stî bistoké dins bråmint des payis foû des Estats-Unis, copurade après li veyaedje-evi des Amerikins di cåze del politike do prezidint di dvant, George W. Bush.

Il a rpassé åjheymint cwatre ans pus tård, po ene deujhinme termene.

## Rilomés spitchs
E moes d' djulete 2009, å Caire, i fjha on spitch bén etcherpeté, et pår abalancî, po djåzer des rapoirts des Estats Unis avou les Muzulmans. Et ricnoxhe ki c' esteut les Estats Unis les cåzes do ståraedje do prumî redjime democratike e l' Iran.

## Ouve
Ses idêyes ont stî bråmint espaitcheye pa les republikins, mwaisses del Tchambe, pa moumints. Mins purade pa les poûssances politike, come li lobi des åres, et l' ci pro-israyelî.

Il a cwand minme adiercî :
* ene moutouwele po bråmint des cis ki nd avént pont.
* ene politike di bate di dvize avou l' Iran, sins rzultats, mins k' a espaitchî l' guere.
* li rsaetchaedje des sôdårds estazunyins d' Irak et beacôp d' Afganistan, et li nén-regadjaedje dins des novelès gueres, come el Sireye.

Il a fwait berwete :
* sol dossî palestinî : on pout minme dire ki Binjamin Netanyahou lyi a rî å nez.
* sol rastrindaedje des åres å feu.
* li guere di Libeye, ki n' a aminé ki des displis å Amerikins k' î ont stî mete li moxhet dins les poyes sins l' acoird di l' ONU.

## Shuvance
Ès sigond, Joe Biden, divénrè li 46inme prezidint estazunyin a pårti do moes d' djanvî 2021.

## Alére
Lucyin Mahin : "Tot çk’ Obama n’ sårè ddja fé", divins divins Li Rantoele l° 48, ivier 2008-2009.
Nicolas-Joseph Grisar

**Nicolas-Joseph Grisar**, c' est on scrijheu e walon, onk des prumîs pol payis d' Nameur.

Di s' mestî, il esteut curé.

## Ouve
Il a scrît des hagnantès tchansons, bråmint disconte li redjime otrichyin pu francès.

I n' sinéve nén ses tchansons. C' est l' istoryin Adolphe Borgnet (di s' no d' pene Jérôme Pimpurniaux) k' acertina ki ces ouves la estént bén d' lu.

## Cwate di ses tchansons
I nd a dandjreus scrît dpus mins po ces-lales, on-z a l’ idêye ki c’ est bén da lu.

* Li Tchanson patriyotike namurwesse tote novele di 12 estrofes a stî scrîte e 1787.
* Ene drole di tchanson di 5 estrofes date ossu di 1787. 

Les deus tchansons ont stî adjinçnêyes conte l’ Intindance (Djôzef II aveut pårti les Bas Payis otrichyins a nouv cekes po ls administrer.

* Cwè, vla ddja nos volontaires

 

## Vicåreye
On n' sait nén cwand ni wice k' il a vnou å monde. 

Di 1777 à 1779, il esteut professeur dins l' classe di powezeye e Rweyå Coledje di Nameur (l’ Atenêye d’ asteure). Mins i s’ disrindja.

Ça fwait k' on l’ evoya a Hal po l’ pûni. 

Rivnou a Nameur, come i rtome dins ses mwaijhès abitudes, i doet dimissioner e 1782.

Lomé curé e l’ pårotche Sint-Nicolai (li pus pôve di Nameur), il î fwait bén s’ bouye, shonne-t i, di 1785 à 1795. C' est a ç' scrît ses tchansons a ç’ moumint la, pinse-t on. 

Adonpwis, il è va è Roman Payis (k’ esteut diyoceze di Nameur), et-z î rinde l’ åme e 1796 a Lane-Tchapele-Sint-Lambiet. 

Noste ome esteut boigne.

## Corwaitaedje di si personalité
Vola on curé k’ a studyî les letes classikes et ki s’ mete so l’ trexhe di scrire e walon. Douvént ? A-t i vlou scrire come ses pårotchîs cåzént ? 

Tantea k’ non seulmint i scrît e walon, mins i scrît on plat walon, crås et grossî.

## Sourdants & pî-notes
Wiyåme II d' Prûsse

**Wiyåme II d' Prûsse**, spoté **li Caizer**, ça a stî li rwè d' Prûsse eyet l' impreur d' Almagne di 1888 a 1918.

## Rapoirts avou l' Walonreye
[thumb|left|200px|Sacwants reclames l' [gazete "La Semaine" di Måmdey di fiesses po ses ans, inte di zeles, do teyåte e walon]]
Adon, il esteut eto li sovrin del Walonreye prûssyinne. N aveut la des grandès fiesses po fiesti ses ans.

Avou Bismarck, i meta so pîs li Kulturkampf.

C' est lu k' esteut al tiesse des Almands al guere di 14.

## Dins les Belès Letes e walon
Ene des paskêyes do live da Jean-Pierre Dumont «Tot tournant les pådjes» li mostere ki s' vént astaler e tchestea d' Hu, et raconte si bate di dvize avou l' tchesturlin.

## Sourdant
Rive (toponimeye)

**Pådje do mot "rive" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot "rive" et ses parints "rivaedje", "rivadjwès" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## rive
* Djimbe : Les rives

## rivadje
* Li Rivadje : viyaedjes metous so Smwès (eneviè les Hôteurs)

## rivadjwès
* Lidje : Rowe des Rivadjwès (avou li scole normåle k' on lome sovint "li scole des Rivadjwès")
Eldorado (fime sol Walonreye)

**Eldorado**, c' est on fime todi-sol-voye åd triviè del Walonreye. Li Walonreye î est croxheye come on payis foû mzeure mins pår drole eyet sbarant.

Li produjheu, c' est Bouli Lanners. I djowe si role avou Fabrice Adde, li djonnea hapeu. 

Po fé s' fime, Lanners a rôbalé des anêyes å long so totes les voyes del Walonreye po trover totes des ptitès coines k’ on s’ î croereut ås Estats Unis. 

Li fime a stî mostré al fiesse do cinema di Cannes, et rçuve troes bistokes : li pris « *Europa Cinémas* », li pris « *Regard jeunes* » (Riwaita dås Djonnes) eyet l’ ci del « Federåcion eternåcionåle del critike ».

## Rascourti
Ivan, on vindeu d’ otos, cwarante ans et sôte-ås-biyokes, tchait sol Eleye, on djonnea k’ a vnou po  haper dins s’ måjhon. Mins nerén, i n’ lyi mete nén l' mwin a s’ djaive. Lon d’ la près : i lyi prind ene drole di tinrûlisté por l’ djonne here. Si acceptêye-t i del reminer amon ses parints å volant di s' viye Chevrolet.

C’ est adon ki l’ drole di voyaedje atake.

## Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje do fime et bokets a vey

## Sourdants & pî-notes
Fime todi-sol-voye

On **fime todi-sol-voye** (en inglès "***road-movie***"), c' est on fime ki les acteurs sont todi sol voye. Dj' ô bén, k' i fwaiynut on grand voyaedje ki cmince et fini avou l' fime.

Li "droet do djeu", po ces fimes la, c' est ene istwere si passe å « Lon-Coûtchant » å Estats Unis.

Gn a on fime todi-sol-voye ki s' passe el Walonreye, c' est "Eldorado" da Bouli Lanners.

## Sourdants & pî-notes
Åbe-dilé-Fosse

**Åbe-dilé-Fosse**, la-minme **Yåbe** (*Yaube*, Fr. *Arbre(-lez-Fosse)*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Parfondveye, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5170 **
** davance : **5631**
* Limero diyalectolodjike : **Na 126**.
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje des djins : Yåbî, Yåbresse; (F. *Arbrois, -oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Yåbe|l' esplicant motî]].*

*Gn a eto [[Åbe-dilé-Ate]]*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Yåbe
* Bezene (*Bezinne*)
* Hierdå (*Yerdau*, Fr. Herdal*)
* [[Montneye (toponimeye)|Montniye]] (Fr. *Montigny*)
* [[:Wikt:Nefe|Nefe]] (Fr. *Neffe*)
* Li Poureye (*Li Poûrîye*, Fr. *La Pourrie*)
* Romiêye (Fr. *Romiée'')
 
## Sourdants
Maladeyes des poyes

Pådje moennrece so **les maladeyes des poyes**

Les maladeyes des poyes polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashidnut.

Sacwantès maladeyes des poyes, les djins lzès polèt atraper.

Bråmint des maladeyes des poyes, les ôtes oujheas d' poli, et minme les såvadjès oujheas, les polèt atraper.

## Rindjmint sorlon les cåzes
### cåzes fizikes
* Kibetchaedje
* coirs etrindjîs e djezî

### cåzes tchimikes

* Epweznaedje å diyazinon

### virûsses
* Li fåsse pesse des poyes (maladeye di Newcastle)
* Li pesse des poyes
** Minêye del pesse des oujheas å virûsse H5N1
** Gripe des oujheas å virûsse H9N2
* Li boursite å virûsse (maladeye di Gumboro)
* Li brontchite å virûsse
* Li maladeye Marek
* Li djonturite å virûsse ås poyes
* L' anemeye å virûsse des poyons
* L' ecefali-miyôlite des poyons
* Les plokes ås poyes
* Les maladeyes des poyes ås adenovirûsses

### bactereyes
* L' colera (*Pasteurella multocida*)
* Li ptizeye (*Mycobacterium avium*)
* Li pardurante maladeye respiratwere des poyes (*Mycoplasma galisepticum*)
* Li colibacilôze

### [[formagnant]]s
* Li coccidiôze (aprume les Eimeria)
* Li rodje pû

### mancances alimintaires
* Mancance e tiyamene
* Mancance e riboflavene
* Mancance e biyotene

### mwintes cåzes eshonne
* Sindrome des polets racoulots

## Rindjmint sorlon les organes
### Maladeyes di tot l' coir
* Li pesse des poyes
* Li boursite å virûsse (maladeye di Gumboro)
* Li colibacilôze

### Maladeyes do djezî, estoumak vraiy & boyeas
* Les coccidiôze
* L' colera
* Li fåsse pesse des poyes

### Maladeyes del pea
* Mancance e biyotene

### Maladeyes des tchås et des oxheas

### Maladeyes do cervea et des niers
* Li fåsse pesse des poyes
* Li mancance e ribolavene
* Li mancance e tiyamene
* Li mancance e seleniom et Vitamene E
* Li Maladeye Marek
* Epweznaedje å diyazinon

### Maladeye do sistinme respirrece
* Li fåsse pesse des poyes
* Li brontchite å virûsse
* Li Pardurante maladeye respiratwere des poyes

### Maladeye des ouys
* Maladeye Marek

## Cérudjeye
* Disbetchaetche
* Tchapnaedje
* Tinaedje astok
Bouli Lanners

**Philippe Lanners**, sipoté **Bouli Lanners**, c' est èn acteur di cinema et produjheu walon skepyî li 20 di may 1965 a Moresnet (Redîmés Payis).

## Ovraedje

### Acteur
* « *Les Convoyeurs attendent* »
* « *Petite misère* »
* « *Cowboy* »
*« *Sogne å viyèdje* » : fime d'imådjes di Vincent Patar et Stéphane Aubier.
*«&nbsp;*Tous les chats sont gris&nbsp;*»
*« *[[Tueurs]]* » : fime rexhou e 2017, ki s' aveut inspiré des moudreus do Braibant.

### Produjheu
*« *Les Géants* »
*« *Ultranova* »
*« *[[Eldorado (fime sol Walonreye)|Eldorado]]* »

## Rilomêye
E 2008, come produjheu, i vuda on fime todi-sol-voye so Walonreye, Eldorado ki rascoda troes pris al fiesse do cinema di Cannes.

## Referinces eyet sourdants
Djaeyî

[thumb|Vî djaeyî d' [Teu]]
thumb|''Juglans regia''

Li **djaeyî** u **gaeyî**, c' est on grand åbe des nén trop tchôd payis, ki dene on frut lomé l' **djaeye** u **gaeye**.

Li djaeye si prezinte come on setch frût avou ene pelake, ene deure eschafiote et li magnåve ådvins, del cogne d’ on cervea d’ djin.

 *[[Juglans regia]]*.

Gn a eto des ôtes sôres di djaeyîs.

## Eployaedjes
### Valixhance nourixhrece des djaeyes
Come les ôtes setchs fruts, les djaeyes sont ritches e crås seurs nén bôrés.

### Eployaedje del pelake
Li pelake do djaeyî rind les dints bén blancs. Elle est eployeye dins sacwants dintifrices.

Li schoice est eto eployeye po fé ene brune coleur.

### Eployaedje do bwès

E l' lutreye, pol coir di l' instrumint.

Å Marok, on prind do bwès d' djaeyî po fé sacwants tupins, metans des téles å couscousse. Eto po des plantches po les scolîs des scoles alcoranikes sicrire leu croejhete.

## Les djaeyes dins les uzances del Walonreye
  batreye (uzance di Noyé)
El province do Lussimbork, les comeres ofrixhént des djaeyes a leus galants å Noyé (dj' ô bén, li ci k' els aveut fwait danser al dicåce). Come les djonnes djins trovént k' i nd avént nén yeu assez, i batént (po rire) les comeres : c' esteut les batreyes, lomêyes «» e gåmès.

## Alére
Jacques Henrotte, les djaeyes, , l° 86, djulete 2012.

## Sourdants & pî-notes
Spirou (discramiaedje)

* spirou (biesse) (spirou ordinaire, *Sciurus vulgaris*)
** spirous (indjes) (dene totes les ôtès sôres di spirous)
*** spirou d' l' Atlasse u spirou amazir (*Atlantoxerus getulus*)
* Spirou (binde d' imådjes) (Li binde d' imådjes "Spirou et Fantazio" da André Franquin)


Spirou Glaireuse.jpg|spirou ordinaire
Spirou amazir mantche.jpg|spirou d' l' Atlasse
Spirougonflable.jpg|adjeyante pope fwaite sol personaedje da Frankin
Spirou (biesse)

thumb|
On **spirou** (on dit eto : on **[[skiron]]**), c’ est ene biesse ås tetes del sôre des rawiants.

 *[[Sciurus vulgaris]]*

Mins gn a eto des ôtes sôres di spirous.

## Discrijhaedje
Il a ene rossete coleur, avou on blanc vinte.

Il a ene grosse poyowe cawe.

## Vicaedje
I vike dins les åbes, et-z î griper tot stitchant ses awiyantès grawes divins l' eschoice. Et potchî mo adjetmint d’ ene coxhe so l’ ôte, tantea k' on n' direut k' i vole.

Si ni est fwait d’ ene bole di mossets, di foyes et d' fenès coxhetes. Il est todi bén stitchî dins li dzeu d’ on sapén. 

I magne des glands, des noejhetes, des djaeyes; mins eto des mosseas ki vnèt so les åbes, des botons d' foyes ou d' fleur, des tchampions.

## Mopliyaedje
Les boscheteas (djonnes di skiron) sont ni-fuyants.

## Sourdants et pî-notes
Pierre de Coubertin

thumb|left|120px|diviè 1900
**Pierre de Coubertin**, c' est l' ome k' a-st adjinçné les prumîs djeus olimpikes modienes, e 1896.

Si mwaisse pinsêye, c' esteut : 
:*Li tot, ci n' est nén d' wangnî, mins di s' î ateler.*

Il esteut disconte do pårticipaedje des comeres ås djeus.
Andje

thumb|Ene siculteure d' andje, avou ses aiyes
Ene **andje**, c' est, dins les rlidjons djwive, crustinne et muzulmande, on tolu k' apoite des messaedjes do Bon Diu ås djins.

## Sôres d' andjes
Emey les andjes, gn a dins li rlidjon catolike, l' andje wådrece, ki s’ ocupe di tchaeke djin leye tote seule.

Gn a eto des mwaisses andjes inte di zeles sint Mitchî l’ arcandje, l' arcandje Gabriyel.

Li creyance muzulmande a l' arcandje Azrayel ki sereut l' ci ki vos houke po mori, n' est nén acceptêye pa sacwants coxhes di l' islam.

L' andje ki s' lome Cupidon sereut l' ci ki vos hene ene fritche po vos fé toumer roed bleu sot d' ene ôte djin, on sintimint k' on lome l' amour.

## Dins l' årt
Les andjes sont sovint rprezintêyes dins les pondeures et les sculteures, avou on coir di djonne djin (djonnea sins poyaedjes u djonne feye sins waire di pwetrene), et des aiyes.

## Sourdants et pî-notes
El Tonea d' Tchålerwè (gazete)

**El Tonea d' Tchålerwè** (***L' Tonnia d’Chalerwet***), c' esteut ene gazete pår e walon ki vudive totes les samwinnes, imprimêye a Tchålerwè.

Elle aveut stî enondêye e 1895 pa Eugène Deforeit. 

Il î eplaidive eto des pîces di teyåte, ki parexhént a bokets. 

On côp l' an rexheut l' «Årmonak do Tonea d' Tchålerwè».
Abondroets des djins

thumb|Li prumire "declaråcion" del Revolucion francesse e 1789
Les **abondroets des djins** ou **abondroets del djin**, c' est ene atuze ki vout ki totes les djins euxhénxhe les minmes abondroets, divant li lwè, k' i soeyénxhe ome ou feme, u di tolminme kéne raece u rlidjon.

L' idêye a-st askepyî al Revolucion francesse. C' est adon, e 1789, k' on eplaida li prumî tecse ladsu, li "*Déclaration universelle des droits de l'homme et du citoyen*". Elle a stî metou so papî å livea eternåcionål pal Declaråcion univiersele des droets del djin.

*Alez s' vey e [[Wiccionaire]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "" et "".*

## Prumîs disfindeus des abondroets del djin el Walonreye a vni
* Grigwere Chapuis
* Philippe Aubry

## Hårdêye difoûtrinne
* Declaråcion univiersele des abondroets del djin 

## Sourdants et pî-notes
Assimblêye djeneråle di l' ONU

L' **Assimblêye djeneråle di l' ONU** oubonbén **mwaisse raploû d' l' ONU**, c' est on raploû des rprezintants a l' ONU di tos les payis mimbes.

L' assimblêye djeneråle est purade ene pirlodje, la ki les mineus des payis vinèt dire li leur divant toplin des pareys a zels, et des gaztîs did pattavå l' Daegne. 

Ele pout dner si avis mins n' decide nén. C' est l' Consey di såvrité d' l' ONU ki decide.

C' est l' assimblêye djeneråle ki lome li mwaisse penleu d' l' ONU.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:assimblêye|assimblêye]]", "[[:Wikt:mwaisse|mwaisse]]" et "[[:Wikt:raploû|raploû]]".*
Germaine Tilmant

**Germaine Tilmant**, ki sinéve todi **Germaine Massart-Tilmant**, c' est ene sicrijheuse e walon ki dmoréve a Ramiêye.

Elle aveut skepyî li 2 d' decimbe 1913 (a Molenbek-Sint-Djhan). Elle a morou a Djodogne li 31 di djanvî 2004. 

## Ouve e walon
Ele sicrît des arimés ki c' est vormint del powezeye. Mins s' n' ont i måy sitî ramexhnés.

Ele fourit mimbe et bouteuse des Romans scrijheus (dispu 1971), et des Såverdeas d' après Djodogne. Ses bokets parexhèt dins l' Såverdea. Elle a eto stî Relîte namurwesse (dispu 1973).

Riprinjhe dins l' antolodjeye "Nos campagnes".

Di s' mestî, elle esteut dame di scole a Élessene. Elle est eterêye a Élessinea.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje avou des scrijhaedjes da sinne (so l' Aberteke, e rfondou)
* Ene ôte pådje (sol forom "Li walon d' emon nozôtes, avou l' accint do Roman payis)
Eugène Deforeit

**Eugène Deforeit** (1879-1934) esteut imprimeu di s' mestî.

E 1895, il enonda li gazete e walon "El tonea d' Tchålerwè".
Aloyîs

Des **Aloyîs**, c' est ene rîlêye di dislaxhîs payis ki s' metnut eshonne, dins ene guere, po lûter disconte li (les) minme(s) innmi(s).

C' est ene atuze k' esteut foirt vicante po prumire et l' deujhinme gueres daegnreces.
Philippe Sclaubas

**Philippe Sclaubas**, di s' plin no **Philippe-Alexandre Sclaubas**, c' esteut on scrijheu e walon d' après Djumet.

Il a skepyî li 23 d' may 1841. Il a morou li 4 di fevrî 1915.

So ouve a stî studieye pa Jules Vandereuse k' end a fwait on live : "*[[Live so Philippe Sclaubas|Philippe Sclaubas, sa vie et ses oeuvres wallonnes]]*" (1925).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
* Ene fåve da sinne (sol forom "Li walon d' emon nozôtes")
Spene (toponimeye)

**Pådje do mot "spene" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot "spene" et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

Les spinoes divrént purade riprezinter des ptits bwès di noere sipene, k' on eployive po fé del likeur di fordenes ki des cis d' blanke sipene.

## spene
### tot seu
* Nafraiteure : Al sipene (*Spine*)
### avou on diterminant
#### [[aplacaedje tîxhon]]
* Påye : So Wespene (*Wèspine*).
* Lere : Dansonspene

#### Ôtes diterminants
* Transene : Li ronde sipene (*al ronde supine*); al Sipene Honai (*al Supine Honê*).
* Masbor : Al Grosse Sipene
* ? El cinse des Cénk Sipenes.

## spinete

## spinoe
* Djumet : Å Spinoe (*au spinwè*, Fr. *Spinoy*)
* Dorene : E Spinoe (*è Spènè*)
* Wagnlêye : Å Spinoe (*Au Spinwè* ou *Dins li Spinwè*, F. *Le Spinois*)
* Wene : Spinoe (*Spineu*)

## spinêye
* Esneu : Li Spinêye

## spinea
* Lane : l' Espinea (*Espinia*, fr. *Espiniat*)
Spene

* Sipene (boket d' ene plante)
* Noere sipene, purnalî (*Prunus spinosa*)
* Blanke sipene (årdispene, *Crataegus spp.*')
* Li mot "spene" dins les nos d' plaeces del Walonreye
* Li mot "spene" dins l' esplicant motî
Årdispene

thumb|e l' nive
L' **årdispene** ou **blanke sipene**, c' est on bouxhon ki florit beazet blanc e moes d' måss u avri (el Walonreye).

 *Crataegus spp.*

*Li blanke sipene est diferinne del [[noere sipene]], aprume pa ses poes.*

## Motlî
ELe dene des rodjès petches, k' on lome pacô "'petchons'".

## Uzaedje
Foirt eployeye po fé des håyes.
Cawete -mint

Li **cawete -mint** pout esse :
* ene cawete d' adviebe, sititcheye so èn addjectif : , , , , , , , . Gn a ene cawete aparintêye, li cawete -dimint.
* ene cawete di sustantif, acaweye a on viebe: , , . 
* rålmint, ene cawete di sustantif, acawêye a on no : , 
* cas la kel bodje n' est nén clair do côp : , 

## Cawete di sustantif acawêye a on viebe
Ça pout esse on no d' fijhaedje, foirt rishonnant å ci avou l' cawete -aedje 1 : 

Li mot avou -mint vént sovint d' èn assaetchance do sfwait mot e francès. Li mot avou -aedje est rsontou come on "rwalonijhaedje".

Mins les deus polnut aveur on sinsiaedje diferin :
*    (d' tins)
*   

## 
* 
** 
** 
*** 
***
Franwal Walo +

thumb|Coviete
Li **Motî walo +**, di s' vraiy tite ***Walo + Mes troes meye prumîs mots walons*** (*Mès twès mile preumîs mots walons, Mès trwès mile prumîs mots walons, Mès treûs meye prumîs mots walons*), c' on motî franwal adjinçné pa Lorint Hendschel po l' UCW, avou toplin des aidances.

Li live a rexhou e 1992 et pout esse riwaitî come on fel apas po l' avançmint do pordjet di rfondaedje do walon. L' adrovaedje est scrît pa Willy Bal et pa Jean Germain.

Il est rahoukî sol limero **[FG1]**, aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.

## Contnou
Come si tite el dit, c' est l' ratournaedje di 3000 mots francès corant. Les mots walons metou djondants sont e scrijha Feller po les accints do Levant, do Mitan eyet do Coûtchant.

## Walo + eyet rfondaedje
Li Walo + a ddja des atuzes ki seront rprinjhes pa li rfondou :
* po li scrijhaedje do son K
* po li scrijhaedjes des longs O : 
** "å" ou "au" pol foninme ki va esse rifondou avou l' betchfessî å (et dabôrd, måy sicrire "ô" po ces mots la.
** "ô" fok po pol foninme ki va esse rifondou avou l' betchfessî ô et ki s' pronoce "ô" (/oː/, "oû" /uː/ ou "on" /ɔ̃/ dins les accints do walon.

#### 
* Tot l' motî so on waibe-blok
Guere di Crimêye

Li **guere di Crimêye**, c’ est ene guere k’ i gn ava sol tere di Crimêye inte les Rûsses et des Aloyîs, ki c’ esteut les Francès, les Inglès et les Trouks. Ele s’ a passé e 1854 a 1856.

Li guere di Crimêye fwait pårteye des accions des grandès pouxhances di l' Urope d' adon po rprinde des bokets di l' Impire otoman ki cmincive a tourner a cou d' poyon.

Elle est pa côp rwaiteye come li prumire di çou k' on-z a lomé "les gueres modienes". 

## Les cåzes del guere di Crimêye
Les gazetes inglesses ont brutyî ki les Rûsses avént trawé des bateas trouks sol Bosfôre. Et saetchî å fizik so les marins k’ estént nedjant dins l’ aiwe po waitî d’ schaper. 

Les Inglès, ki vlént dmorer les mwaisses des mers et des distroets s’ ont corcî. Il ont monté ene Grande Aloyance avou les Francès et les Trouks, siconte des Rûsses. On-z a levé des volontaires dins tote l’ Urope. 

## Avanceye del guere
Les Francès et ls Inglès esserît Sebastopol e moes d’ setimbe 1954.

Les Inglès avént pierdous tote leu cavalreye al batreye di Balaclava.

Li redjimint då djenerå Mac-Mahon a-st arivé e ranfôrt a li 24 d’ awousse 1855 a onze eures å matén. Et-z enonder li Batreye di Sebastopol li 8 di setimbe 1855.

## Estratedjeye des Rûsses
Les Rûsses estént sûtis : i fjhént les cwanses di piede les batreyes, mins les ôtes avént ostant d’ moirts, si nén dpus. Mins i savént bén ki les Aloyîs mi dmorrént nén advitam ossu lon d’ leus waibes.  

## Fén del guere
Li 2 d' måss 1856, li vî Tsår mora. Si valet n’ esteut nén po les gueres. I s’ dixhombra do siner li påye a Paris, li 31 di måss 1856.

## Muzêye sol guere di Crimêye
Muzêye-panorama di Sebastopol. On-z î voet les sôdårds di tos les camps, metous e leu vraiye plaece, avou leus costumes.

## Sourdants et pî-notes
Sitoele do bierdjî

thumb

frameless|upright=0.5|♀
Li **Stoele do bierdjî** u **Venusse**, c' est ene bole ki toûne åtoû do Solea, et ki shonne ene sitoele, li cene k’ aparexhe li prumire e cir, a l’ anuti. 

C' est l' deujhinme planete li pus près do Solea, après Mierkeure.

## Eclipe del Sitoele do bierdjî
Tos les 122 ans, gn a alinmint del Daegne avou l' Sitoele do bierdjî eyet l' Solea. Li dierin côp, ci fourit li 8 di djun e 2004. C' est çou k' on lome ene eclipe di Venusse.

Tins di l' eclipe di 1882, on-z a mzuré li distance li distance del Tere a Venusse a ciste ocåzion la.

## Hårdêye difoûtrinne
Tecse so l' eclipe del Sitoele do bierdjî (so l' Aberteke)
Schitante sitoele

thumb|Ene plouve di schitantès stoeles
Ene **schitante sitoele** (on dit eto : ene **sitoele ki schite**, on **meteyorite**), c' est ene trinnêye dins l' cir, del nute, del coleur d' ene sitoele a cåze di plouvantès pires ki cbroûlèt tot moussant dins les coûtches dizeutrinnes di l' air. 

## Aparexhaedje
Des côps k' i gn a c' est des vraiyès plouves di schitantès stoeles k' on voet e stoelî. Aprume e moes d' djulete, el Walonreye.

## Diferinciaedje
Des spoutniks (aprume des tévéspoutniks al fén d' leu veye) polèt toumer dins l' atmosfere et fé ene trinnêye di feu come ene schitante sitoele.