open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Marcel Slangen

thumb|(e 2005) 
thumb|fijhant li spitch d' adrovaedje des scoles di walon del Veye di Lidje, e 2005 
**Marcel Slangen** a skepyî li 3 d' avri 1935. Il a morou li 16 di decimbe 2017.

C' est on scrijheu et on bouteu pol walon, di Lidje. Il a-st acvierné lontins li CRIWE.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
 
## Ouve pol walon
I cmince pa-z eplaidî, e 1995, ene ramexhnêye di spots et ratourneures e walon (*Guide des expressions en wallon liégeois*).  

E 1999, i moussa foû, todi scrît d' lu, ene ramexhnêye d' arimés foû-naturels (et plaijhants) so les biesses, «Droles di biesses».

Il a metou so pîs li rvuwe Djåzans walon e 1993, et nd esse li mwaisse-sicrijheu disk' å djoû d' ouy. Insi, i fourit onk des prumîs scrijheus di prôze nén racontrece. I fjheut des papîs so les lingaedjes dilérins, li teyåte e walon, li politike di disfindaedje do walon el Walonreye, la k' il esteut foirt seur po les cis del RTBF / Vivacité.
 
Il esteut eto acsegnant d' walon ås scoles di walon del veye di Lidje.

Il a lontins tnou ene coirnêye "So les Toeles", dins l' Walo + gazete, la k' i corwaitive des fimes lanawaire rexhous el Walonreye.

E 2013, i va vudî ene sitroete plake di slam (*[[Do slam e walon (sitroete plake)|Dè smal è walon]]*).

## Marcel Slangen eyet li rfondaedje do walon
Marcel Slangen a stî onk des enondeus di l' idêye do rfondaedje do walon. Dins l' papî «Slangen_une_langue.pdf ''Une langue pour la Wallonie ?''» (raploû UCW di 1990), i dene cénk mwaissès idêyes k' on stî shuvowes dispu don.

I fjha pårteye del tåvlotêye rifondaedje di l' UCW.

Il a dné tenawete l' ocåzion di djåzer do rfondou dins l' gazete "Djåzans walon", mågré li hagnûlté di sacwants waloneus lidjwès disconte li pordjet. Mins i n' a måy eployî lu-minme l' ortografeye rifondowe.

Droldimint, dins on papî dins "Djåzans walon", e moes d' decimbe 2007, i sotna l' atake da På-Hinri Thomsin disconte do rfondou.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Si pådje so l' Aberteke
* Marcel Slangen dit l' sinne so l' avni do walon dins on papî del Libe Beldjike.
* "So les Toeles", corwaitaedje di des vîs fimes po Walo + gazete (rimetous e rfondou walon)
* Papî di 1989 ''une langue pour la Wallonie'' (e francès)
* Si boket disconte do rfondou di fén 2007 (sol djåspinreye "Berdelaedje")
* 
*
Anne Frank

thumb|Anne Frank (1940)
**Anne Frank** vina-st å monde li 12 di djun 1929, et mora e moes d' måss 1945.

C' esteut ene djonnete djwive almande ki scrijha on djournå ki discrijheut l' vicaedje d' ene famile djwive ki dmoréve mucheye des trevéns des Nazis.

## Vicåreye
Ane Frank vina-st å monde a Francfoirt sol Main, c' esteut l' båshele d' on botikî djwif. E 1933 Ane, avou ses parints eyet si grande sour Margot, si saiwît evoye des nazis ey ariver a Misterdam. E moes d' djulete 1942, la k' les nazis ocupît les Bas Payis, li famile et cwate ôtès djins si catchént dins l' gurnî d' l' eterprijhe ki l' pa da Ane î ovréve. Ene cope d' amisses holandès lzî apoirtént a magnî. E moes d' awousse 1944 les nazis discovrît l' catchete eyet mete les cis ki s' î avént catchî dins des camps d' concintråcion. Ane Frank mora a Bergen-Belsen e moes d' måss 1945; on n' kinoxhe nén l' djoû egzak.
 
Si djournå a stî trové dins l' catchete vude, k' est asteure on muzêye.

## Sicrijhaedje di ses memweres
thumb|left|Li trope ki djouwa l' pîce a Lidje e moes d' octôbe 2004, li mwaisse personaedje å mitan
Sol termene k' elle a stî dins l' catchete, Anne Frank sicrijha ses tuzaedjes eyet çou k' ele rissinteut dins s' djournå : si prumî sintimint d' amour, les dispitaedjes avou ses parints, li pawe eyet les espwers et les dzirs ont divnou on live.

Li pa Ane, Oto Frank, li seule djin des cis k' estént muchyîs k' a sorviké disk' al fén del guere, fijha-st eplaidî l' djournå da s' båshele e 1947 dizo l' tite *Het achterhuis* ("Li måjhone did padrî" e neyerlandès). 

Li live a stî ratourné dins pus d' 50 lingaedjes diferins. Gn ourit eto des radaptaedjes pol teyåte, emey zels on foirt bea redjårbaedje e walon da Paul Bolland, dizo l' tite Li cayé d' Anne Frank.

E 1959,  ezès Estats-Unis, on ndè fjha on fime ki l' tite, c' est *The Diary of Anne Frank* ("Li djournå da Anne Frank").
Li cayé d' Anne Frank (teyåte)

thumb|coviete do live del pîce di teyåte
**Li cayé d' Anne Frank**, c' est ene pîce di teyåte amontêye d' après li djournå d' ene pitite Djwive almande, Anne Frank, ki s' catchive el Holande avou s' famile tins del guere di 1940-1945. 

Il a stî ratourné e walon pa Pol Bolland, d' après l' pîce e francès sol minme sudjet, ey eplaidî e-n on live.

ISBN 2-87130197-2

## Creyåcion
Li live del pîce est scrît come c' esteut l' uzance al fén do 20inme sieke, avou les cåzaedjes des acteurs e walon, mins l' adrovaedje et les esplikêyes pol metaedje e sinne e francès.

Li pîce a stî creyeye å Triyanon e moes d' octôbe 2004.

## Racsegnes eciclopedikes
On î cåze del fiesse des loumires.
Fagopyrum

*[[Boûkete|Fagopyrum esculentum]]*
*[[Boûkete di Tatareye|Fagopyrum tataricum]]*

Li djinre **Fagopyrum**, c' est on djinre di plantes a fleurs del famile des poligonacêyes, ki les especes les pus conoxhowes sont li boûkete eyet l' boûkete di Tatareye.
Boûkete di Tatareye

Li **boûkete di Tatareye**, (e sincieus latén *Fagopyrum tataricum*), est ene plante do minme djinre *[[Fagopyrum]]* kel comone boûkete, mins bén pus brouxhire, ki n' rind nén si bén po les grins, mins ki dene on meyeu fôraedje. 

Li boûkete di Tatareye a stî domestikêye e l' Azeye, did la si no.
Enute, on l' eploye co come amagnî dins l' redjon del Himalaya.
Såvadje boûkete

Li **såvadje boûkete**, c' est ene plante del famile del boûkete, mins ki crexhe dins les tchamps, et k' est come ene rampioûle

Elle est 15 cm a on mete longue, et a des vetès fleurs et des grinnes come les cenes del boûkete.

 *[[Polygonum convolvulus]]*.
Poligonacêye

Juss.

Vey dins l' årtike

Les **poligonacêyes** (*poligonaceae* e sincieus latén), c' est ene famile di plantes k' ont des foyes come des rampioûles, et des ptitès blankès rôzlantès fleurs.

## Djinres dins l' famile

* *[[Afrobrunnichia]]*
* *[[Antigonon]]*
* *[[Aristocapsa]]*
* *[[Atraphaxis]]*
* *[[Brunnichia]]*
* *[[Calligonum]]*
* *[[Centrostegia]]*
* *[[Chorizanthe]]*
* *[[Coccoloba]]*
* *[[Dedeckera]]*
* *[[Dodecahema]]*
* *[[Emex]]*
* *[[Eriogonum]]*
* *[[Fagopyrum]]* (djinre del boûkete)
* *[[Fallopia]]*
* *[[Gilmania]]*
* *[[Goodmania]]*
* *[[Gymnopodium]]*
* *[[Harfordia]]*
* *[[Hollisteria]]*
* *[[Knorringia]]*
* *[[Koenigia]]*
* *[[Lastarriaea]]*
* *[[Leptogonum]]*
* *[[Muconea]]*
* *[[Muehlenbeckia]]*
* *[[Nemacaulis]]*
* *[[Neomillspaughia]]*
* *[[Oxygonum]]*
* *[[Oxyria]]*
* *[[Oxytheca]]*
* *[[Parapteropyrum]]*
* *[[Persicaria]]*
* *[[Podopterus]]*
* *[[Polygonella]]*
* *[[Polygonum]]* (djinre del såvadje boûkete)
* *[[Pteropyrum]]*
* *[[Pterostegia]]*
* *[[Rheum]]*
* *[[Rumex]]*
* *[[Ruprechtia]]*
* *[[Stenogonum]]*
* *[[Symmeria]]*
* *[[Systenotheca]]*
* *[[Triplaris]]*
Live (po lére)

[thumb|Live e walon [Vera (roman)|Vera]]
[thumb|Afitchete-riclame po li strimaedje d' on live e walon ([Moudes a rvinde (roman)|Moudes a rvinde]]
thumb|replaidaedje ene miete ricandjî
On **live**, c' est on moncea d' foyes di papîs avou des scrijhaedjes dissu (ey eto des desséns, des fotos), et rloyeyes po k' ele tinénxhe eshonne. (C' est nén come les gazetes, et les rvuwes).

Les lives e walon sont metous so ene pådje tote seule. 

Sacwants lives e walon sont .

## Mwaissès dnêyes
Les lives sont fwaits pa onk u sacwants scrijheus(es), k' on lome eto oteurs (otorresse). I plèt esse eto å no d' on mineu ki rashonne les scrijhaedjes di sacwants oteurs. Pacô c' est on rcwereu ki replaide on live dedja sôrtou la lontins. C' est l' replaideu.

Les lives sont eplaidîs pa des eplaideus (editeus u publiyeus). I polèt-z esse **replaidîs** onk u sacwants côps, sorlon li dmande.

I sont-st imprimés pa èn imprimeu.

On live est rascovrou pa ene **coviete**, sovint avou do pus spès papî. Gn a padecô ene sorcoviete. Li coviete mostere li tite do live, et l' no do scrijheu; sovint eto l' eplaideu et l' anêye.

Li coviete do drî u **cou-coviete** est foirt consecante. Sovint, gn a la des racsegnes pus spesses so li scrijheu et dissu l' live.

Li prumire pådje avou l' papî normå riprind sovint les minmes sacwès kel coviete. C' est l' coviete divintrinne.

Å cou del coviete divintrinne, u vizon vizu, on-z a cobén les dnêyes so les abondroets, li depot lweyå, li limero ISBN.

Divant d' ataker l' live, gn a sovint èn adrovaedje pa ene rilomêye djin ki va préjhî u prezinter li scrijheu.

Gn è pout aveur eto ene adviertance ås lijheus, la kel sicrijheu vout advierti di sacwants ponts (sovint po-z espaitchî les criticaedjes).

Al fén, gn a sovint ene tåve, k' on lome eto "kitaeyaedje do live".

On pout aveur, al dierinne pådje, des racsegnes so l' imprimeu, li saetchaedje (nombe d' egzimplaires), l' anêye.

Li djoû k' on live rexhe, on fwait kécfeye on strimaedje. L' oteur, adon, va dicåçter s' live.

Les lives sont vindous dins les livreyes. Les vîs lives sont vindous pa des vîs-livrîs (boukinisses). Po fé li rclame des lives, gn a kécfeye des fôres ås lives.

## Lives especiås
* lives di belès letes
** romans
** pitit roman
** ramexhnêye d' arimés
** schôtlêye di tecses
** fanzine
* biyografeyes et sovnances
** biyografeye
*** otobiyografeye
** live di sovnances
* antolodjeyes
* lives avou des imådjes
** binde d' imådjes
** live d' imådjes
* live di tchansons
* lives po studyî
** live di scoles
** motîs 
* live di rcetes
* lives rilidjeus
** live di messe
** såmtî
* Live odio
Li Broûli d' Peche

**Li Broûli d' Peche** (F. *Brûly de Pesche*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén.

I fåt bén fé l' diferince inte li ptit viyadje do Broûli-d'-Peche, ki s' trouve å mitan des bwès, etur Couvén et Cou-des-Sårts, eyet Li Broûli, ki s' trouve djusse al frontire francesse sol voye Couvén-Rocroe. 

* 936 ha di bwès so 1105. 
* Comene e 1825
* Eglijhe basteye e 1885 so on terén ofrou på Prince de Croy. 
* Fontinne Sint Min. Perlinaedje li dimegne après l' 21 di djulete (po les maladeyes del pea).
* On hierdî disk' e 1870
* Bunker et prezince d' Hitler e 1940

Broûli, paski c' esteut on sårtaedje å mitan d' ene foirt grande sitindowe di bwès.
50 ha ont stî pårtis e lots di 2 a 5 ha, çou k' a aminé des novelès djins å hamtea des Parsounîs.

## Istwere
Li 17 d' avri 1941, li gazete almande “Illustrierter Beobachter” a dné ene imådje do viyaedje avou scrît dzo: *Li plaece istorike del victwere dins l' Ouwess!*.
L' årtike dijheut: *C' est di ç' viyaedje la, dins l' Årdene, k' ont stî lancîs, minés på Führer lu-minme, les plans des operåcions k' ont stî les pus feles di l' istwere almande !*

Tins del campagne di France, å moes d' may, Adolf Hitler, ki vleut shure di tot près l' avance di ses tropes dins l' France, s' aveut fwait basti on bunker å Broûli-d'-Peche. Il î a vnou passer kékes djoûs. Ça pout parete drole di vey èn ome come li Führer si displaecî insi. C' est moens sibarant, cwand on sait li rprotche k' a stî fwait a l' Estat-Madjor almand d' aveur dimoré bén trop lon erî des batreyes al prumire guere. Ça åreut stî onk des motifs k' åreut fwait piede li batreye del Marne ås Almands e setimbe 1914. Hitler aveut rtinou l' luçon.

## No di des plaeces do Broûli-d'-Peche

* Hamtea: Les Parsounîs
* Taeye Mahi
* A l' ôlreye


File:Åté Sint Min Broûli d' Peche.jpg|Åté Sint Min
File:Broûli d' Peche fontinne Sint-Min1.JPG|Fontinne Sint Min
File:Broûli d' Peche fontinne Sint-Min3.JPG|Fontinne Sint Min
File:Broûli d' Peche åbe 75 ans Beldjike.JPG|Åbe des 75 ans del Beldjike 
File:Wolfsschlucht_1_03.jpg|Bunker da Hitler
File:Broûli d' Peche bagnwere Hitler.JPG|Bagnwere da Hitler
Gonri

**Gonri** (F. *Gonrieux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén, el Province di Nameur.

thumb|L' eglijhe Sint-Djôr avou s' clotchî

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure **5660**
** davance : **6411**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 83**.
* Arondixhmint : Flipveye
* Dimorants : 1.069 (1910).

## [[Toponimeye do walon|No d' plaeces]] di Gonri
### Hamteas
* El Pwayuwe
* li Fond d' l' Aiwe
* li Bårire
* li Tchåfor (la-minme : *Tchafoûr*) : inte Gonri eyet l' Bårire.

## Istwere
Gonri, c' esteut onk des viyaedjes di l' abeye d' Lobe (869).

I fourit rmetou avou Couvén pa les contes do Hinnot.

Cwand l' dominne di Couvén est vindou å prince-eveke di Lidje (1069), gn a on tîce ki dmeure då signeur di Viepe, ki lzès dene å moustî d' Mont-Coirniyon (1143). Mins e 1203, les moennes li rvindèt å prince-eveke.

Li 25 di fevrî 1655, les djins sont-st atakés på sôdårds Irlandès del wårnijhon d'  Rocroyî (. Les dmanants s' rassåvèt dins l' eglijhe. Les sôdårds sont retchessîs eviè Baileu pås djns do prince-Eveke. A 10 disconte di 1000, ça n' pout esse ki sint Djôr k' els a schapé.

Li hamtea do Presgå a stî distaetchî di Gonri pal lwè do 31 di djulete 1923.

## Djeyografeye
Li ri d' Inne prind sourd å Presgå, passer pa Gonri et s' taper dins l' Noere Aiwe nén lon di Couvén.

## Economeye
E 1946 arive a Gonri on lomé Charles Bastin. I fwait monter ene bascoule publike, po pezer l' four, li strin, les biesses, li tcherbon, evnd. E 1949, i drouve on cåbaret, pu ene såle di cinema "*Mon loisir*".

## A vey
Li clotchî d' l' eglijhe Sint-Djôr est classé; i date do 17inme sieke.

Li redjon a-st ossu si *Pire ki toûne*. On î pout ariver a pårti do viyaedje di *Boutonveye* (nén lon d' Baileu).
Couvén (veye)

**Couvén** (so plaece *Couvè*, F. *Couvin*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **5660** (vî limero **6400**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 78**
* Sipotaedje des djins: les Pansards

## Djeyografeye
Couvén est raiwé pal Noere Aiwe.

## Istwere
Couvén esteut tere di Lidje; c' end esteut minme ene des 23 *Bounès Veyes* del principåté.

## Sourdants
Li Sårt-Custene

**Li Sårt-Custene**, dins l' tins **Li Sårt divant Djedene** (so plaece *Lu Saur*, F. *Sart-Custinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.

* Sitindêye: 1.235 ha
* Limero del posse: **5575** (vî limero **6871**)
* Limero diyalectolodjike: **D 116**

## Istwere
Ci n' est k' al fén do 17inme sieke k' il a pris s' novea no, cwand l' signeurreye do Sårt a tchait, pa on mariaedje, dins l' djeron d' ene famile di Dinant, les "Saint-Vincent", k' estént signeurs di Custene, ene paireye del Conteye di Rotchfoirt.

## Djeyografeye
Ene tradicion vout ki so les boirds di Houye, å pré des Rwas, gn aveut on tchestea. Li pont eter Måvjhén et l' Sårt si loméve li *pont des Payins*.
On asseure ossu k' eter Patiniye et l' Sårt åreut egzisté èn ancyin viyaedje: *Bohimont* u *Bohémont*.

Enute, i gn a des bives ki viként so Houye, dilé l' molén del Galete.

## Rilomés Sårtîs
C' est l' viyaedje da François-Djèrå PIRSON (1765-1850), ki fourit mayeur di Dinant, deputé, et mimbe do Congrès nåcionå. 

## Nos d' plaece
* Molén del Galete (molén a aiwe, di 1851)
* Li Cinse di Longtchamp (100 ha), eclavêye dirî Hodrémont.
* Li Cinse di Bweron (25 ha) avou on grand vivî, dilé Riene
Adolf Hitler

[vignette|Imådje d' '''Adolf Hitler''', dins ene d' ses måjhones, e [1936.]]
**Adolf Hitler** , sipoté **li [[Furet]]** (vnant di l' almand : *der Führer*) u **li pinte al grosse broushe**, li **meteu e coleur al grosse broushe**, c' esteut on politikî et militaire almand k' a skepyî li 20 d' avri 1889 et k' a morou li  30 d' avri 1945. 

El Walonreye, tins del guere di 40, i gn aveut bråmint des djins k' aclevént on pourcea e muchete, kel lomént "Adofe", come Hitler.

Dins l' djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, ene sincieuse ricwerance so les grands personaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels, Hitler est metou 44inme, tot djusse astok di Napoleyon.

## Vicåreye
Li Dofe Hitler aveut l' manire po tourner s' plaide vos etourpiner et vos efouwer. 

Ça fwait k' i divna bénrade li mineu d' l' Almagne (di 1933 disk' a s' moirt). Il esteut eto l' mwaisse do pårti Nazi. Il a miné l' Almagne dins bråmint des gueres siconte ses vijhéns. 

Hitler fijha porshure et macsåder ses opôzants eyet les cis k' les nazis riwaitént come «des dzotrinnès raeces» (les Djwifs, les Djupsyins).

Dins les anêyes di dvant l' guere, Hitler esteut vormint sotnou pa toplin des Almands, pask' il aveut stî capåbe di rabaxhî l' tchômaedje, et ahiver del ricrexhance economike. 

## Hitler el Walonreye e 1940
thumb|Bunker d' Hitler å Broûli-d'-Peche
Hitler a-st arivé a Bastogne et rmonter l' Pavêye diviè l' 15 di may 1940.

Al gåre di Graide, on djoû, al fén do moes d' may 1940, les Almands avént reclôs les djins dins leus måjhons, pask' i dveut passer on trén speciå. On-z a brutyî adon ki c' esteut l' trén d' Hitler et k' il aléve si gårer dins on tunel dilé Uwar.

Çou k' on n' a seu ki bén pus tård, c' est ki ça åreut co bén stî vraiy, ca Hitler a vnou el Beldjike po comander li campagne di France.

Il aveut fwait basti, å Broûli d' Peche, on bunker ewou çk' il a vnou kékes djoûs avou l' Estat-Madjor.

Li Broûli d' Peche, c' est rén k' ene eglijhe, ene sicole et waire di måjhons (25 e 1952), pierdowes å fén mitan des bwès eter Couvén et Cou-des-Sårts. Adon, les Almands avént vudî les viyaedjes alintoû et il avént minme fotou djus li toet do clotchî po-z î mete on canon conte les avions.

On pout todi vey li bunker da Hitler. Il est todi la.

## Si caractere
I mostra si caractere raecisse å monde etir ås djeus olimpikes di Berlin e 1936 cwand i cwita l' tribune po n' nén serer l' mwin d' on noer amerikin, Jesse Owens, k' aveut wangnî troes medayes d' ôr.

## Hårdêyes divintrinnes
* Deujhinme guere daegnrece
* Nazisse
* NSDAP

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sovnance di l' avnowe da Hitler a Bastogne, diviè le 15 di may 1940
* Ene fåve so Hitler

## Sourdants
Couvén

**Couvén** (so plaece *Couvè*, F. *Couvin*) c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 13.402 (2004)
* Sitindêye: 207,21 km²
* Dinsité: 64,68 djins/km²
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Ban d' Couvén:
** Couvén (veye)
** Åblén
** Boussu-el-Fagne
** Li Broûli
** Li Broûli d' Peche
** Cou-des-Sårts
** Dayi
** Fråne-dilé-Couvén
** Gonri
** Mariyambour
** Peche
** Pitegniye
** Pitite-Tchapele
** El Presgå

## Djeyografeye
Couvén est raiwé pal Noere Aiwe.

## Istwere
Couvén esteut tere di Lidje; c' end esteut minme ene des 23 *Bounès Veyes* del principåté.

E 1940 les almands ont basti on bunker å Broûli d' Peche, wice ki l' Estat-Madjor eyet Adolf Hitler årént vnou miner l' ofinsive.

200px|left|Li vî vîle
Félix Duval

**Félix Duval** (riwalonijhåve e **Félisse Delvå**), c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 19 d' awousse 1914 å Bos d' Inne, et-z î mori li 2 d' avri 1991. 

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».

Di s' mestî, il esteut professeur d' umanités.

## Ouve e walon
Il a bråmint eplaidî ses tecses dins li rvuwe El Moxhon d' Ônea.

C' esteut purade on fjheu d' arimés, foirt dilé les mwaissès idêyes del djermêye 48, mins sins aveur sitî dins ç' soce la.

Il a ramexhné ses scrîts, ricoridjîs pa Robert Dascotte e deus schorseyes : "Les tchmins sins dbouts" (1973), pu "Prumîs tocaedjes" (1974), eplaidîs a Inne-Sint-På. Ces scrijhaedjes la avént rascodou l' pris do Hinnot e 1972.

Félix Duval eploye on foirt ritche motlî.

## Corwaitaedje des arimés da Félisse Delvå.
### Stîle
Å cmince, il aveut ptchî les zandrins. Il ls emantche voltî sol cogne di xhilteas.

Portant, i va co rade si mete al powezeye avou des courts vers (cwate-pîs) et minme des deus-pîs, avou u sins rimaedje, emantchîs e ptits powinmes.

Tot divnant vî, i s' metrè purade al prôze-powezeye, C' est des sfwaits bokets k' il eplaidrè dins l' antolodjeye "Scrire".

Foirt romantike dins ses tinmes, Félix Duval djåze sovint del bele. Ci côp la, i mostere tofer si disbåtchance, ki provént dandjreus d' ene rascråwe d' amour (on manaedje k' aléve a schî-fesse ?). I n' è rwerixhrè måy, mins ça l' moennrè, a môde di Musset, so l' tchimin des estoeles (li powezeye). Mins l' voye serè bénrade on tchmin sins coron, sins espwer, sins rafiya.

### Ortografeye
Félix Duval kimince a disfafloter li scrijha Feller:
* pont d' accint so «» et les ôtes sifwaits prezintoes (e Feller: «»).
* pont d' apostrofe divintrinne po marker on spotchaedje: «», «» (e Feller: «», «»).

## Ratournaedje e francès di l' arimé "Resconte"
:Al brune,
:Dj' a rescontré mes sondjes,
:Onk a onk
:Dissu l' voye
:Di mes reves.
*A la brune, / J'ai rencontré mes songes, / Un à un, / Sur la route / de mes rêves.*

:Come des curés,
:I ndalént e muznant
:Al cawe-leu-leu,
:Come des bribeus.
*Comme des curés, / Ils s'en allaient en fredonnant, / A la queue-leu-leu, / Comme des mendiants*.

:Dj' elzî a vlou pårler
:Di vos,
:Di mi,
:Di nos,
:Did tot.
*J'ai voulu leur parler / De toi, / De moi, / De nous, / De tout.*

:I m' ont waitî
:Di leus vudes iys,
:Di leus iys di sondje,
:Parfonds
:Come des fosses
:Eyet froeds
:Come des moirts.
*Ils m'ont regardé / De leurs yeux vides, / De leurs yeux de songes, / Profonds / Comme des mines / Et froids / Comme des morts.*

:Mins sins rén dire,
:I sont-st evoye
:Po todi
:Å diåle.

*Mais, sans rien dire, / Ils sont partis / Pour toujours, / Sans espoir de retour.*

:Yet cwand dj' a veu 
:Çou ki dmoréve 
:Di vos 
:Di mi 
:Di nos 
:Did tot.
*Et quand j'ai vu / Ce qu'il restait / De toi, / De moi, / De nous, / De tout,*

:E tnant bén foirt 
:Èm cour 
:Ki n' comprind nén, 
:Ki voet voltî,
:Ki vike 
:Coûtchî a tere,
:Disberlokî,
:Come èn efant batou,
:Dj' a brai.
*En étreignant / Mon cœur / Qui ne comprend pas, / Qui aime, / Qui vit, / Couché à terre, / Désemparé, / Comme un efant battu, / J'ai pleuré.*

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje so ses scrijhaedjes 
*
Vresse (viyaedje)

thumb|L' eglijhe di Vresse
**Vresse** (F. *Vresse-sur-Semois*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, metou a droete di Smwès, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **5550** (vî limero **6869**)
* Limero diyalectolodjike: **D 135**
* Hôteur: di 185 a 380 m.
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Vîs scrijhas: Verech, Verec, Verece, Vresse, è latin : Veresca, dins les pus vîs papis.
* Eglijhe (1768; li tour: 1837) a remplaecî ene tote viye eglijhe do 9inme sieke.
* Patron: Sint Lambiet.
* Dicåce: al Trinité.
* Tchapele a N.D. di Wålcoû (divant: a Sint Rok)
* Hamteas : Conrad, Grande-Croes.
* Dimorants: 140 (1830); 176 (1910); 225 (1930).

## Istwere
Vresse a fwait pårteye del signeurreye d' Orcîmont ddja å 10inme sieke, avou l' mitan a Åssôrt, mins rivént a Orcîmont e 1562. Adon, Vresse si ratatche al signeurreye di Havresse — ki compurdeut: Vresse, on viyaedje asteure disparexhou lomé *Vå*, Laforêt et Bayamont (djusk' e 1715) — divant d' passer ås Lowenstein, ki fjhént miner leus béns pa èn oficî, li dierin estant Antoenne-Djôzef di Wauthier, moirt a Vresse e 1839. Ses béns ont stî vindous et li comene a ratchté l' tchestea k' a divnou l' måjhon comunåle, li scole et li lodjmint di l' instituteur. Les Wauthier avént co da zels, li fî d' Rotchfoirt, li Goufe et des teréns so les Cresses di Tchairire (putete bén "al Hêjète").

Al revolucion francesse, les djins d' Vresse  ont pårti eter zels les béns d' Eglijhe, mins les ont rindous e 1815.
Avou l' concordat (8 d' avri 1802) Vresse a passé do diyoceze di Reims å ci d' Nameur. Il aveut stî préveu di mete Laforêt come pårotche, mins les djins d' Vresse avént preferince po Tchairire.
Li råjhon, c' est paski Vresse et Tchairire estént tos les deus a droete del rivire, dismetant ki Laforêt esteut a hintche et k' i gn aveut nou pont po rloyî Vresse et Laforêt. Vresse a don passé al pårotche di Tchairire.
Ci n' est k' e 1865 k' i gn a yeu on pont et ene voye viè Laforêt, çou k' a permis di rmete Vresse avou Laforêt come pårotche, mins ça n' s' a fwait k' e 1919.

Li pont Sint-Lambiet, besti sol ruxhea d' Orcîmont et d' Bayamont, date di 1774 et il esteut etertinou pal fabrike d' eglijhe. On estiméve adon k' i sierveut å vicåre po-z aler dire messe al Forêt, e passant l' wé k' est djondant. La ledjinde rapoite ki Sint Lambiet (patron d' Vresse) et Sinte Agate (Laforêt) ni s' etindént nén foirt. Adon, po-z espaitchî Sinte Agate di vni a Vresse, leye ki s' displaecive todi e caleze, li pont aveut stî fwait si stroet k' on n' î pleut passer k' a pî u a bourike.

## A vey
Vresse est cnoxhou dispwis mwintès anêyes pol prezince, dins l' viyaedje, di pondeus celebes, come Albert Raty, (k' î aveut si måjhon), Marie Howet et co bén ds ôtes. L' ancyin otel "La Glycine" est l' sidje d' espozicions foirt kinoxhowes.
Vresse a ene rilomêye foirt estimêye pås tourisses k' î vnèt dispwis dpus d' on sieke.

On pout vey et surtot admirer dins l' eglijhe di Vresse on tchmin d' croes unike å monde.
Les 14 ståcions sont ostant di tåvleas pondous et ofrous pås årtisses celebes ki frecantént Vresse a tos côps.
Britonike

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; **britonike**
----
Li brantche **Goydelike**, c' est ene des deus grandès familes des lingaedjes gayels d' enute (l' ôte estant li Goydelike).
On l' lome eto *P-celtike* la kel kimince des mots k'&nbsp;on supôze k'&nbsp;i cmincèt pa **Qu** e vî indo-uropeyin a divnou on son **P** (dismetant ki l' brantche goydelike ou *Q-celtike* a wårdé l' son **K**).

Les lingaedjes del famile co cåzés enute sont li burton, li walès eyet l' cornike (coirnès).
Espadon

thumb|èn espadon djusse raminé å pôrt d' Essawira (Marok)
On **spadon** (on dit eto: èn **espadon** ), c' est on gros pexhon d' mer. 

 : *[[Xiphias gladius]]*

## Discrijhaedje
I fwait les 3 metes long. Il a on longou betch a môde di baston.

## Come amagnî
Si tchå est foirt préjheye, et costêye tchir.

## Spårdaedje

Si rtrouve dins l' Oceyan atlantike, å mitan, disk' a djondant les coisses do Portugal et del Galice (Espagne) a Bijhe.
El Botinne

**El Botinne** u **El Bos d' Inne** (F. *Bois-d'Haine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Manadje.

* Limero del posse: **7170** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ch 14**

## Tuzance walone
Félix Duval, fijheu d' arimas do 20inme sieke, foirt dilé les idêyes del djermêye 48.
Mouzaive (Yåle)

thumb|vuwe do viyaedje et d' Simwès
**Mouzaive**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, a hintche di Smwès, dedja rebané avou Yåle li 18 di djun 1964, divant les grands rebanaedjes.

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **5550**
* Limero diyalectolodjike: 
** ALW : **D 140**
** C. Bruneau : **Br  49**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Dicåce: li 2inme dimegne après l' 8 di setimbe
* Djins: 80 (1840); 110 (1910); 64 (1930).

## Rilidjon
thumb|li tchapele
* Tchapele (1856) N.D. del Nativité

## Istwere
Djusk' a 1778, Mouzaive, come Laforet et Suni, dipindeut do doyiné di Maizieres, årtchidiyoceze di Reims. Li viyaedje n' est nén cité e 1306, mins bén e 1346.

Divant l' revolucion francesse, li ban aveut stî pårti etur li Signeur d' Orcîmont et on signeur do viyaedje.

## A vey
Sol hôteur, a on bon kilomete viè Suni, i gn a l' eplaeçmint di l' ancyin viyaedje di Bietranfontinne (*Bétranfontin.ne*), distrût al pesse di 1635.

Diviè 1860, on veyeut co des pires del viye tchapele; c' est co asteure "li Virêye di l' Eglijhe". On dit ki po catchî les clotches del tchapele, on ls a plonkî dins ene fagne vijhene, si parfonde k' i n' a jamwais stî possibe di les rmonter.

## Economeye
* Culteure do toubak so les dzeus, dins les prés dlé l' aiwe disk' a dins les anêyes 1960-1970 (asteure rimetous po les caravanes des tourisses).
* Cårire di belès pires pol divant des måjhons.
* Ancyin molén a l' aiwe sol bî d' Mitådje

## Tuzance walone
### Vicansté do walon
Asteure, bråmint des måjhons, c' est des deujhinme dimorances. Gn a pus waire di cåzaedje e walon.

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin k' a crexhou a Mouzaive avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Prôze

On scrijhaedje di **prôze**, c' est on scrijhaedje "normå" (sins pî ni rime), dabôrd ki n' est nén èn arimé.

Cwand on djåze di prôze, c' est sovint tot tuzant a des scrijhaedjes di belès letes, mins li pus grande pårt del prôze k' est scrîte totavå, c' est del prôze nén racontrece.

Inte li prôze eyet l' powezeye, gn a l' prôze-powezeye.

## Sôres di scrijhaedjes di prôze
### prôze racontrece
* sovnances
* djournås d' mierdjin et letes di racontaedje.
* racontroûles, floricontes, et fåves do vî vî tins
* romans et ptits romans
* portraits
* escrijhete (pitit tecse di prôze) 

### ôtes sicrijhaedjes e prôze
* biyets d' oumeur
* biyografeyes, otobiyografeyes
* couyonådes
* pinsêyes

## Hårdêyes divintrinnes
* Grands scrijheus d' prôze e walon.
* Roman e walon
* Pitit roman
Prôze-powezeye

Li **prôze-powezeye**, c' est des sicrijhaedjes sins rimes ni pî, adon ki rshonnèt a del prôze, mins la k' i gn a on tipetape et des imådjes come dins del powezeye, et k' on n' î raconte nén ene istwere.

Gn a waire d' adire inte li prôze powezeye eyet l' powezeye al libe.

Sacwants scrijheus d' prôze-powezeye e walon :
* Danielle Bury
* Albert Maquet
* Félix Duval

## Sacwants lives di prôze-powezeye e walon
* Ene miye di mi (Danielle Trempont, 2001)
* Li moirt do Blanc Matî (Joseph Bodson, 2003)

## Sicrijheus(es) di prôze-powezeye foû do walon
* Nazik al-Mala'ika
Jules Destrée

**Jules Destrée** (Mårcinele, 21 d' awousse 1863 - Brussele, 3 d' djanvî 1936), ci fourit on politikî walon, li onk des prumîs po bouter å dislaxhaedje del Walonreye et del Flande. I scrijha si rlomêye lete å rwè.

Å cmince, i lûta eto po wårder l' francès el Flande, mins i leya rade ouve.

I sinteut bén kel walon esteut ene sacwè d' consecante po l' avni del Walonreye, et esse grand soçon avou des waloneus come Arile Carlier, mins i n' a måy bouté direk sol diswalpaedje do lingaedje walon.

Il a askepyî èn Institut d' istwere del Walonreye ki poite si no.

## Hårdêye difoûtrinne
* Jules Destrée
Îpe

Ene **îpe** (on dit eto: **des îpes**, ene **yesse**), c' est èn ekipaedje di cinse, po travayî l' tere. 

Les pus viyès îpes estént fwaites d' on triyingue di bwès avou des dints d' fier.

## Motlî
L' ovraedje di l' îpe si dit "passer les îpes",  (u ahener), u .

## Istwere
Les prumirès îpes estént saetcheyes pa des boûs u des tchvås. Cwand on n' aveut pont d' biesse di haetchaedje, c' esteut cobén des djins, pår des comeres ki saetchént l' yesse.


File:WW1 - 3 paysannes.jpg|irpaedje al mwin
File:Bundesarchiv Bild 183-D0407-0002-001, LPG Diera, Vorbereitung der Aussaat.jpg|rahenaedje avou deus troes îpes après on tracteur


Po les pus avanceyès usteyes k' ont fwait l' minme ovraedje, on n' les a pus lomé "îpe". Metans, li prumire, dedja inte les deus gueres, ça a stî l' seracuze, k' a co yeu on mot walon. Après l' guere di 40, on a cmincî pa rabocter des ancyinnès îpes di fier. 

Pu ateler deus sôres d' éndjins d' rahenaedje.


Exemple.jpg|Description 1
Exemple.jpg|Description 2


## Såme do rahenaedje
L' îpe sieve a passer so on tcherwaedje et dismantchî l' tere, tot rcatchant li smince s' il astchait. Sovint, on-z î passéve dipus d' on côp, sol longueur et l' lårdjeur do tchamp.

On pleut eto passer les îpes po rusteler les crouwås (divant l' uzaedje des towe-yebe, aprume les pånes. Adon, cwand l' îpe esteut bôrêye, on l' sorlevéve les îpes po ramasser l' påne.

Po les viyès îpes di bwès, cwand on-z aveut fwait l' måss, on pindeut les îpes après on meur del måjhone. L' alaedje a dmoré, come decoråcion, so des nouvès måjhons k' i gn a.


File:Îpe di bwès sins dints pindowe.jpg|îpe di bwès (sins dints) pindowe come dinltins
File:Îpe di fier sins dints pindowe.jpg|îpe di fier pindowe come decoråcion


## Sôres d' îpes
* li ziguezag.
* li hertchinne.
* li seracuze
* li erisson u picot
* li cwårea
* li grifon
* li djéndjole
* li yesse di flamind

## Sourdants et pî-notes
Bunker

thumb|Bunker
**Bunker**: bastimint pår ou a mitan eteré, refoirci (avou do beton, di l' acî) po tni bon minme conte les pus grossès bombes. Pus spepieuzmint, les bunkers sont des bastimints insi, fwaits påzès almands tins del deujhinme guere daegnrece. El Walonreye, onk des pus cnoxhous est l' bunker do Broûli, did yu çki Hitler lu minme a miné li campagne di France e 1940.
Djedene (viyaedje)

thumb|Eglijhe Notru-Dame del Nativité (18inme sieke)

**Djedene** (e scrijha Feller, *Djèdène* u *Djèdine*;  *Gedinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5575**
** Di 1969 a 1977: **6870**
* Limero diyalectolodjike: **D120** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Dinant
* Dimanants: 460 (1840); 772 (1930).
* Hôteur: di 318 m. a l' eglijhe.
* Sitindowe: 1.971 ha
* Vîs scrijhas: *Geldina* (1028); *Gedina* (1075); *Geldinia* (1163); *Gedines* (1135-1139); *Gedinnes* (1288); *Geidines* ( 1236); *Geddines in Ardennia* (1215); *Juddine* (1215).

## Rilidjon
* Eglijhe: di 1772, avou magnifike rîtåve di tchinne policrome, di 16inme sieke.
* Patrone: Nosse Dame del Nativité.
* Dicåce: li dimegne après l' ût di setimbe.

## Nos d' plaeces di Djedene
### Ecårts (hamteas)
** Fevrî
** L' an 40
** Gribele
** Li gåre
** Les Govierneus (cinse)
** li Bressene
** Li ptit Rou (*li ptit Rot*)
** Tcherzi (*Cherzy*) (molén disparexhou)
* Rivire: Houye.
### Ôtès plaeces

## Etimolodjeye
*Djedene* pôreut vni di *Gel*, on radicå celtike u djermanike. On-z a rtrové å lieu-dit “Gwodo”, des tombes belgo-djerminnes. Li no  del plaece freut co bén sondjî a Wotan u Gwodan, diu djermanike.

## Istwere
Li prumire mincion d' Djedene si rescontere dins les scrîts *"Miracula S. Gengulfi"*, sicrîts e 1017 u 1028, pa Gozon, on moenne et abé di Florene. Godfroid d' Orcîmont esteut signeur ereditåre di Djedene et possedéve a l' eglijhe les rlikes di Sint Djangou (patron  d' Florene).

Lu curé d' adon, Reinold, aveut yeu ene brete avou Godfroid. Po s' rivindjî, li curé a poirté les rlikes a Vilé-l'-Gambon, pwis a Florene, al dimande d' Arnoul di Rumigny, signeur di Florene.

Cwand Godfroid a-st apris l' afwaire, il s' a rarandjî avou l' curé, ki dveut aler rcweri les rlikes, e catchete, a l' eglijhe di Florene; mins l' curé a morou tins do voyaedje.

E 1514, les årmêyes di Hinri IV ont vnou sacadjî l' payis. Rabutin note: *une église aussi que ces Ardennois avaient fortifiée appelée fort de Jedinnes fut trouvée ouverte et abandonnée, laquelle fut sappée et abattue. (Juin 1554)*

E 1914, i gn a-st ene bataye sol front Patiniye, Gribele, li Gåre, å matén do 23 d' awousse et ki s' a-st achevé al nute, al Pitite Louwate et Hodrémont.
A Djedene, 5 civils touwés et 17 måjhons greyeyes.

E 1916, li 5 di decimbe, totes les comenes do canton ont stî convokêyes a Djedene et l' ocupant a dessiné 384 omes pol deportåcion.

E 1944, Djedene a stî liberé pås Amerikins, aspalés pås paratchutisses bedjes låtchîs al Grande Boursegne.
Tins del guere, les aviateurs aloyîs abatous e payis ocupé, passént pa Djedene et les Vîs-Moléns pou rwangnî l' Inglutere.
Les Tchairires (Yåle)

**Les Tchairires** (F. *Chairière*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Yåle li 18 di djun 1964, divant les grands rebanaedjes.

* Limeros del posse : **5550**
* Limeros diyalectolodjikes : 
** ALW : **D 137**
** C. Bruneau : **Br 39**
*Eplaecmint sol daegn : 49°52’02 n – 4°56’53 E
*Dimanants : 308 (1840) ; 209 (1910) ; 216 (1930)
** Lomaedje : , Tchairiote; (F. *Chairiérois, -oise*)
** Sipotaedje des djins d' Libwatchamp: les Cawés.
 
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tchairire|l' esplicant motî]].*
 
## Rilidjon
* Eglijhe do XVIinme s. rassonrêye e 1777, classêye come monumint, avou ene foirt bele ritåve, foirt viye, mins k’ a stî hapêye dins les anêyes 1980. 
* Patron : sint Wåfrwè. 
* Dicåce al Pintcosse.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] des Tchairires
### Coulots et hamteas
Li viyadje comprind deus coulots a 200 300 metes onk di l’ ôte : 
* Li Ptite Tchairire lomêye ossu "Tchairire-å-Tiene" Fr. *Chairière-le-Terme*, ki c' est l' vî des viyaedjes, avou l’ Eglijhe, et ki dipindeut del dutcheye do Lussimbork, et del djustice d' Orcîmont.
* Li grande Tchairire (F. *Chairière-la-Grande*, ki dipindeut del dutcheye di Bouyon.
* Libwès-Tchamp  (la-minme: *Libwachamp*) u Molin d’ Åle. C' esteut on fî, dilé l' pont d' Åle, ki dipindeut po mitan, d’ Orcîmont, et po mitan, di Grå-Fayi. 
* Li Håjhete (la-minme : *La Hêjète*), passaedje di tiene etur Vresse et les Tchairires.

### Ôtès plaeces
* pont d' Åle.
* Naglémont : did la, on voet tot l' vå di Smwès, avou Yåle å fond.

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou on km lon di Smwès

## Istwere
Lu pus vî papî ki cåze du Tchairire date du 1104. I djåze d' ene assimblêye ki s’a tnou *supra ripam Setmoys in loco qui dicitur Karieres* (Martène et Durand, *Amplissima collectio*). Ci raploû la, c' esteut po-z arindjî ene afwaire avou les moennes di Ståvleu. 

Par après, les Tchairires, come tos les viyaedjes d' adon, ont stî sudjets a discussions etur tos les signeurs d’ avårla. I fåt dire ki les mariaedjes dismetént pus d’ afwaires k’ i n’ è rmetént.
 
An 1914, Tchairire aveut 23 sôdårds al guere (ene djin so 12); ût di zels sont moirts po leu patreye (onk so troes).

## Avey
Les cresses di Tchairire, ki dominèt  Smwès vizon vizu al Foret. I ravizèt les dints d' ene soye. Gn a la on pazea d' gades ki c' est foirt plaijhi a s' î porminer.

## Accint do walon e 20inme sieke
* Les doûcès consounes å coron ni s' prononcént nén adureyes : ene gade si prononcive *èn gad* (nén *gat*, come cåzu totavå l' Walonreye).

## Sourdants
Herisson

**Hérisson**, c' est on ptit ban ki n' a djamåy stî comene et ki vèjine, à 2-300 m. avou **Hérissårt**: li prumî ratatchî a Orcimont, li deujhinme, ratatchî a Bohan, djondant France tos les deus.

* Eplaeçmint sol daegn : 
** Hérisson :  49°52'37 N - 4°53'01 E
** Hérissårt : 49°52'57 N - 4°52'56 E
* Ecarts :
** Bårire do Mwinterne, aclos del comene do Lwate, djondant France. On cafè frontiére francès s' î trouvot a 10 m. del voye, k' astot bedje.
** Conrad (comene di Vresse)

## Istwere
L' Istwere s' est putot poirtêye so Orcimont, k' avot ene ôte impôrtance et nolu s' è djamåy foirt interessé a nos ptits écarts.

## A vey
* La rotche a campa, dilé l' bårire.
* Lu Såtou, pitit rixhot a cascade ki dschind d' Hérisson juska l' Sumwas dins ene sitroete valêye foirt såvadje.
Nafraiteure

**Nafraiteure** (la-minme : *Nafrêtère* , F. *Nafraiture*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5550**
** davance : **6881**
* Limero diyalectolodjike : 
** A.L.W. : **D 126**
** Bruneau : **Br 27**
* Arondixhmint : Dinant
* Eplaecmint sol daegn : 49°55'00 N - 4°54'56 E.
* Sipotaedje des djins : 
** les Magadês (*ma* gade, hê; loukîz pus bas)
** les Bordjoes (la-minme: *bourjwas*)
* Dimanants : 358, (1910); 303 (1930)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nafraiteure
:*Loukîz so [[Nafraiteure (toponimeye)|ene pådje tote seule]]*

## Rilidjon
Eglijhe du 1868, dicåceye a Sinte Ane. Adon, li dicåce, c' est l' dimegne après l' 9 d' octôbe.

## Istwere
Sol boirdeure do ban, conte li ban del Pitite Louwete, dilé Sint-Djan, nén lon do Ban Notru-Dame, onz a trové des tomboes belgo-romins ki datrént did divant Dj-C.

Li viyaedje d' asteure pôreut rmonter a 946. 

E 1455, li tchapite di ''Braux'' (e France) ricnoxhe ås dmanants des veyes et fraiteures del prevôté d' Orcîmont li droet d' aler ås tchamps avou l' sonre dins les bwès d' Lintchamp.

Pol restant d' l' istwere, c' est come Orcîmont.

## A vey
A l' eglijhe, on clapant triptike do pinte Leyon Frederik (k' a dmoré kékès anêyes a Nafraiteure) et ki rprezinte : 
:# L' umanité coupåbe.
:# Li redampcion
:# Li pere eternel k' assaetche totes les åmes

## Accint do walon e 20inme sieke
Les doûcès consounes å coron ni s' prononcént nén adureyes : ene gade si prononcive *èn gad* (nén *gat*, come cåzu totavå l' Walonreye). Did la li no di Magadês (*ma* gade, hê), prononcî avou **d**, dabôrd k' ås Boursegnes, metans, on-z aléve prononcî *ma gat, ê*.

## Dins les belès-letes e walon
Li roman Les Grignous da Gaston Lucy si passe avår la (vos l' ploz lére cial).
Moite Han

**Moite Han**) u **Moirtuhan** (la-minme: *Môrtëhan*, fr. *Mortehan*), c' esteut on hamtea d' Cugnon. Asteure, onk des viyaedjes do Grand Bietris.

 

## Dimorants
Vocial les lomaedjes et li spotaedje des djins did la: 
* Lomaedje: Moirtanî, Moirtanresse; (F. *Mortehanais, aise*)
* Sipotaedje: les  (*Taïans*).

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Moite Han
* Les oxheas.
* Li Mierdjire.
* li Tcherå (, femrin, dandjreus rascourti di "la tcheraule voye").


File:Plake tcherå Moite-Han.jpg|Li tcherå 
File:Moite Han plake mierdjire.jpg|li mierdjire


## Djeyografeye

Li viyaedje est metou sol hintche erive di Smwès. Sil droete erive, c' est ene han, k' on î pleut nén aler, pask' elle esteut inte l' aiwe (nén passåve) eyet les tienes.


File:Han Moite Han.jpg|thumb|Simwès, bî et han inte les deus
File:Moite Han Simwès.jpg|Simwès


## Economeye
Gn a (yeu) on campigne et n a toplin des måjhons d' vacance.

## Sourdants
Sint-bwès

thumb|les fleurs 
Li **sint-bwès** (on dit eto: **bon-bwès**), c' est on bouxhon, onk a deus metes hôt, des payis del Mîtrinne Mer, mins ki vént eto dins les djårdéns el Walonreye, avou des ptitès blankès fleurs, ene miete rodjåsses ådvins. 

I florixh e moes d' måss avri. Après, i dene des rodjes poes.

Li schoice et les poes sont-st eployîs come yebe ås maladeyes. 

No e sincieus latén : *Daphne gnidium*.

Famile : timleyacêyes

## Uzaedje do sint-bwès
thumb|les poes 

On rascod li schoice e moes d' octôbe. On pout fé des eplåsses avou, conte les djetes, et conte les roumatisses. On l' pout fé do té avou et l' boere po purdjî.

Il est eto eployî pås årtisses po purdjî les biesses.

On s' è sieve eto po touwer les rats.

Li sint-bwès pout divni on pwezon si on l' prind a trop foite dôze.
Alexis Bastin

**Alexis Bastin**, c' esteut-st on scrijheu e walon do payis d' Vervî. 

Il a skepyî a Solwåster li 16 di djanvî 1894. I mora e 1962.

Il a moussî el SLLW e 1945.

Di s' mestî, il esteut directeur d' èn ovroe d' linne (*La Lainière de l'Est*).

## Biyografeye
A studyî a Dolhin, pu al sicole normåle di Vervî.

Il a yeu ene medaye al guere di 14.

## Ouve pol walon
Il a cmincî a scrire e walon e 1944, des pîces di teyåte, pu des arimés; et sacwantès prôzes. 

End a rashonné sacwants dins «Foyes di tchinne et Fleurs di brouyire» (*Fâyes du Tchêne èt Fleûrs du Brouwîre*), eplaidî e 1950.

## Les pîces di teyåte k' il a scrît.
* Li ci ki mankéve (pîce e-n èn ake k' a wangnî l' Pris Hurard e 1946)
* Li  coxhe (pîce e troes akes, 3inme pris el bate SLLW e ?)
* Edon Zefirin ? (e troes akes)
* Å cir (èn ake).

## Egzimpe di boket

**Mi walon d' Solwåster**

Li tins court rade evoye ; portant, dj’ a co sovnance
Di cwand dj’ esteu tot djonne et ki dj’ tchoûléve e m’ banse ;
Mi mere, po m’ apåjhter, mi djåzéve e walon.
Et cwand dj' sereu minme ouy å diåle et co pus lon,
Do walon d' Solwåster, a l’ boke, dj’ åreu co l’ gosse,
Paski ci walon la, edon mere, c’ esteut l’ vosse.

Pere, cwand dju rtuze a vos, dji rveu vosse bon vizaedje,
Et so l’ côp, dju vs arinne e patwès d’ nosse viyaedje ;
Et cwand dji dvreu viker cint-z ans, et co pus vî,
Li walon d’ Solwåster, dji n’ el såreu rovyî,
Paski ci walon la, edon pere, c’ esteut l’ vosse.

Pus tård, adlé vos deus, dji dirè : « C’ esteut l’ nosse ».

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* Sacwants scrijhaedjes 

## Sourdants
Vresse

**Vresse** (F. *Vresse-sur-Semois*) c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 2.835 (2004)
* Sitindêye: 101,37 km²
* Dinsité: 27,97 djins/km²
* Arondixhmint: Dinant
* Limero del posse: **5550** (tote li comene)
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Ban d' Vresse: Vresse avou Badjimont, Bôhan, Laforêt-dlé-Vresse, Herisson, Mambe, Mouzaive, Nafraiteure, Orcîmont, Pûsmadje, Suni, Tchairire et Yåle

right|thumb||300px

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene
Mambe

**Mambe**, c'est in ptit viaedje del Walonrèeye, rive drète du la Smwas,mês k' årot polu z-èsse ou dèbut su l'hintche (du costé du molin) rabané avou Vresse. La Membrette, rouchê ki duschind d' Suny, arive al rivîre jusse ou molin.
*Vîs noms : Membra, Mambre (1213); Mambreta (1184); Mambrete (1213)
*Eplaçmint sol daegn : 49°51’59 N – 4°53’58 E
*Viadje à toubac jusk'ås anéyes 1970
*Wez du vî tchmin romin du Reims à Cologne (des mounôyes romin.nes rutrouvéys an 1851). Lu grand tchmin ki monte du Mambe su Orcimont su loume toudi "La chaussée romaine".
Ene charte du 1290 nous dit ku l' ponton d' Mambe astot in franc aleu du sègneur d'Orcimont.
*Prèmîe églîje an 1588.Eglîje actuwèle  datant du 1887. Dinltins, parotche du diocèze du Reims, Dwayèné du Mohon, sucursale du Bohan, cè ki fwêt dire ku l' vî viadje ère sul l'hintche rive.

## Histwere
Mambe, avu Bohan, Suny, Pusmadje et Badjimont astint loumés des viadjes rapatis, pask' plint tirer du France, moyenant rduvance à payî à l'anéye: 2 cartels d'avon.ne à payî pa tchèke djin. Il astint don considèrés coume francès. Dayeurs, an 1681, la, prèvôté d'Orcimont è duvnu francèse su in arêt dul Tchambe du Metz.Ile n'è sté rinduwe å Bas-Payis espagnols k' an 1698 ( trêté d' du Ryswyck)
In documant du 1773 fwêt ètat des tchèdjes imposéyes ås djans d' Mambe :

1.- Obligacion de fourni et aturtunu ène barke pou passer la Smwas et tchèke bourdjwas du payî toulz ans 30 sols ou passeu d' êwe.

2.-Tchèke bourdjwas doy payî 3 cartels d' avon.ne û 3 lives du France ås domin.nes du Roy, à Sdan poul privilèje du tirer grain et danréyes; 9 lives, 4 sols à l'citadèle du Méziéres pou leignes et bwès d' tchåfadje; 2 lives,4 sols pou tirer d' Charleville et d' Méziéres, leus provisions; 5 lives à Suny ås rcèveus du duc du Bouyon; 4 lives, 10 sols ås rcèveus du Gespunsart, pou lu Rwa d' France, pou payî lu transit des martchandijes vunant du Sdan û d' Méziéres

3.- La comunåté lowe 4 yêrdîs ; 1 pou les tchfås, 1 pou les biêsses a cwânes,  1 pou les biêsses a lin.ne et 1 pou les couchèts. Lu gadje des yêrdîs est à rèparti à tourtous.

4.- La comunåté paye ou vikêre 100 lives par an et aturtint la tcahpèle et la måjon du vikêre.

5.- Tchèke bourdjwas paye 10 sols du France au mwêsse du scole et chantre à Bohan.

*Sourdant: Canton d' Djedene - Gérard, Dinant 1932)*
Li Sårt-dilé-Spå

**Li Sårt dilé Spå** (la-minme: *e Sârt*, F. *Sart-lez-Spa*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djalhé, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4845**.
** davance : **4882**.
* Limero diyalectolodjike : **Ve 34**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî
* Sipotaedje des djins : 
** les Sårpeas (la-minme: *Sârpês*).
** les Colårs
*Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins [[:Wikt:Li Sårt|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] do Sårt-dilé-Spå.
### Hamteas
* Solwåster (la-minme: *Solwâstêr*)
### Ôtès plaeces
Solwåster (Sårt-dilé-Spå)

**Solwåster**, c' est on hamtea do Sårt-dilé-Spå.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Solwåster|l' esplicant motî]].*
## Accint walon d' Solwåster
L' accint d' Solwåster est foirt rishonnant å ci d' Vervî.

Tolminme, n a sacwants ponts tipikes do pårler di ci hamtea la:
* Li **i** di brike, metans, divént **é** *bréke*. 
* Li *ou* di troufe, brouheur divént **o** *trofe*, *broheur*.

Les mots ki n' si trovèt k' e walon d' Solwåster sont markés dins l' Motî d' Vervî.

## Sicrijheu e walon d' Solwåster
* Alexis Bastin, k' a scrît on bea arimé "Mi walon d' Solwåster".