open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djihan Coxhe

**Djihan Coxhe**, c' est l' riwalnijhî  no da **[[Ion Creangă]]**. 

C' esteut on linwincieus do roumin k' a skepyî e 1837, e l’ Moldaveye rouminne,
dins on viyaedje lomé «Humuleşti».

## Vicåreye

Il a stî scolé å seminaire teyolodjike ortodosse a dater d’ 1855. 

E 1859 i s’ a maryî avou l’ feye d’ on doyén, sins vormint vey li båshele trop voltî, et s’ fé diyåcrer. Poy k’ il a yeu bråmint des rujhes avou s’ bea-pere k’ el zingléve, i s’ a plindou al årtchuveke, ki n’ elyi a nén dné råjhon. Co pé, e 1872, l’ årtchuveke a disdiyacré nost ome. Li hate pocwè on l’ a fotou al ouxh, c’ est k’ il aléve å teyåte, il tchessive voltî ås coirnayes avou s’ fizik, i s’ copéve les tchveas, adon ki l’ årtchuveke esteut purade wårdiveus.

Adon, nosse Djihan a wagnî s’ crosse come mwaisse di scole, et s’ dismaryî d’ avou s’ feme. 

On sieke après k’ il a morou, il a stî fwait mimbe di l’ academeye di Bucaresse après l’ moirt ; li sinode di l’ Eglijhe ortodosse rouminne aveut do må a co poirter l’ disdiyacraedje di l’ ome so ses spales ; adon i l’ ont rmetou e rang des diyåkes après l’ moirt, zels eto.

## Lomaedje
Cwand li scrijheu a skepyî, i gn aveut nén co des nos d’ famile e ç’ payis la. Al sicole on lyi a metou come no d’ famile Ştefǎnescu, d’ après l’ pitit no di s’ pa Ştefan. Mins ça n’ a nén ahåyî å scrijheu, et il a prins come no d’ famile li spot di s’ grand-pere do costé di s’ mame : Creangǎ = « coxhe ». Si spot da lu, c’ esteut Popa Smântânǎ = « Curé Crinme ».

## Ouve come linwincieus et scrijheu
Il a stî onk des cias k’ a saetchî les letes eslåves foû do lingaedje roumin, et scrire li roumin avou les letes latenes. Il a eto rexhou l’ prumî live di scole po les efants e roumin.

L’ ome a stî croejhetlî, il a-st aidî les scolêyès djins a passer d’ on sistinme di scrijhaedje a èn ôte. 

Mins, foiravant, come diccionairî, i pinséve k’ i faleut å lingaedje roumin d’ mete eshonne tos les mots d’ totes les plaeces la k’ on cåzéve roumin. Les cias k’ on vnou après lu ont yeu ptchî d’ taper evoye tos les mots trop coinreces, et lzè rplaecî avou des mots francès, et s’ disroumanijhî l’ roumin.

Il a scrît bråmint des fåves, mins s’ mwaisse live, c’ est «*Amintiri din copilǎrie*», « Rimimbrances di djonnesse », k’ a rexhou e 1892. Il a stî ratourné e walon pa Djôr Sfasie e 2014.

## Alére
Georges Sfasie "Djihan Coxhe, linwincieus roumin",  70, esté 2014.

## Sourdants
Alfabet latén

L' **alfabet latén** c' est l' alfabet eployî po scrire li latén, mins eto ene cåkêye di lingaedjes d' Urope, et d' ôte pårt. Inte di zels, li walon.

## Discrijhaedje
Il est fwait di 26 letes, 5 voyales et 21 cossounes.

Mins on-z î pout radjouter ene peclêye di diyacritikes, ene miete a pårt po tchaeke lingaedje, po noter des sons ene miete diferins di n' onk l' ôte.
Alfabet latén (discramiaedje)

* Alfabet do latén (letes eployeyes e latén)
* Alfabet latén (letes eployeyes dins les lingaedjes d' ouy, ki vnèt do latén)
Alfabet do latén

L' **Alfabet do latén**, c' est les letes eployeyes e vî latén.

Il a dné tote ene rîlêye d' alfabets po les lingaedjes d' asteure : les «alfabets laténs».
Bagn Mareye

Li **bagn Mareye** ou **bagn-mareye**, c' est on sistinme di tchåfaedje a 100 digrés Celsiusse. 

On mete les sacwès a tchåfer dins on potiket ki bagne dins del bolante aiwe.

## Egzimpe d' eployaedje
Li lutî pout fabriker del cole naturele tot tchåfant des oxheas, des niers et del pea d' robete å bagn Mareye.

## Sourdant
Plaene (discramiaedje)

* åbes lomés «plaene»
** Plaene ordinaire (*[[Acer platanoides]]*)
** Bwès d' cok (*[[Acer pseudoplatanus]]*; li lomaedje "plaene" pôreut esse disconsyî)
** Plaene des veyes (*[[Platanus ×acerifolia]]*)
** ôtes plaenes (*[[Platanus]] spp.*)
* usteye di mnujhî, di shabotî, di lutî
** plaene (usteye ås deus mwins) ou coutea ås deus mwins (munujhîs)
** plaene (usteye a ene mwin) (shabotîs)


Imådje:Acer-platanoides-blade.JPG|Foyes di plaene ordinaire
File:PlatanusAcerifoliaTrunk.jpg|Plaene des veyes
File:Plane de menuisier.jpg|Plaene = coutea ås deus mwins


## Omofoneye coinrece
plane (volant éndjin) (areyoplane)
Plaene (usteye ås deus mwins)

On **plaene ås deus mwins** ou **[[coutea ås deus mwins]]**, c' est ene usteye des mnujhîs, des lutîs.

Si prumire bouye est d' asplaeni.

*Gn a eto li [[plaene a ene mwin]] po sblocner on bwès å shabots*.
Ayåbe

Les **ayåbes**  ou **doyås** ou **[[åsse]]s** ou **[[agrele]]**, c' est des åbes do djinre *[[Acer]]*.

Les ayåbes sont diferins des plaenes, mågré ki sacwants ayåbes si lomnut eto "plaene".

*Les ayåbes intrèt dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye : [[doyå (toponimeye)]].*

## Discrijhaedje
Les foyes sont cotaeyeyes e 5 bokets.

Il ont des dobès grinnes avou deus aiyetes. On dit k' ele sont «come des elicopteres»

## Spårdaedje djeyografike
thumb|Sitindaedje
End a bråmint des sôres, mins tertotes dins li dmeye-bole bijhrece ezès payis timperés.

## Adire inte les ayåbes del Walonreye
* ayåbe des tchamps ou doyå des tchamps ou bwès d' poye (*[[Acer campestris]]*). C' est purade on grand bouxhon k' a des foyes pus ptites ki les deus ôtes; c' est lu k' on prindeut voltî po mete dins les poyîs paski ses coxhes ni sont nén bén rondes. I vént tot costé.
* ayåbe fås-plaene (*[[Acer pseudoplatanus]]*). C' est on grand åbe, ki dene do bwès d' lutreye. I vént tot costé.
* ayåbe plaene ou plaene ordinaire (*[[Acer platanoides]]*) lomé insi pask' i rshonne å plaene des veyes pa les foyes, mins li platane a des fruts a môde di ptitès boles. On l' lome eto  ou bwès d' cok. C' est on grand åbe, ki dene do bwès d' lutreye, meyeu ki l' ci di dvant (fås-plaene), pask' i crexhe mia so ene meyeuse tere. I vént purade so castinne.

:::**Foyes**

Acer_campestre_010.jpg|bwès d' poye (*campestre*)
Acer_pseudoplatanus3_ies.jpg|fås-plaene (*pseudoplatanus*)
Ahorn-Blatt-2005-10-05.jpg|plaene (*platanoides*)

:::**Fruts**

Acer_campestre_01_by-dpc.jpg|bwès d' poye (*campestre*)
Acer_pseudoplatanus5_ies.jpg|fås-plaene (*pseudoplatanus*)
Acer_platanoides_fruit_kz.jpg|plaene (*platanoides*)


## Sourdants
Sindrome

On **sindrome**, c' est ene troclêye di senes et di dnêyes minêyolodjikes ki vont todi eshonne, et ki permetnut di defini ene novele maladeye, sovint k' on n' kinoxhe nén bén s' cåze, å cminçmint, todi.

## Sacwants sindromes bén cnoxhous
### Medcene
* Sindrome di Cushing
* Sindrome de Claude Bernard-Höhner

### Årtisyince
* Sindrome del vatche djus (bovrins)
* Sindrome del grosse tiesse (poyes)

### Sicolodjeye
* Sindrome d' ayenåcion parintrece

## 
* Sindrome des polets måcrexhants
Oscar Colson

**Oscar Colson** a vnou å monde a Votem li 10 di may 1866. Il a morou a Berlin li 14 di nôvimbe 1933. 

C' esteut on bouteu pol walon k' amonta, avou Djôr Wiyame et Colas Defrexheus li rvuwe Wallonia (1892). Mins c' est lu k' end esteut li .

I scrijha tot djonne e walon, ey eto e francès.

Di s' mestî, il a cmincî mwaisse di scole. Pu fé do gaztî, pu ovrer come fonccionaire.

## Ouves e walon
I rashonna li motlî di sacwants mots do seke, dins on live lomé honteuzmint (pudicmint) "*Chez les Wallons de Belgique*", ey eplaidî a Paris (amon l' editeu H. Welter) e 1902. Ci live la est rindjî come limero **[[G105]]** dins l' djivêye des motîs walons.

## Vicåreye
I fourit on grand disfindeu d' l' otonomeye del Walonreye. I rprezinta Lidje a l’ Assimblêye walonne dispu si askepiaedje e  1912. 

E 1918, tins d' l' ocupåcion almande, i dvénrè directeur di l' acsegnmint primaire et des Beas Årts a l' administråcion walone di Nameur. Mins cisse tchedje la lyi a stî dnêye pås Almands dins l' cåde di leu politike di schåyaedje administratif Flande-Walonreye. 

Al liberåcion, tertos tape li hate so les fonccionaires di l' administråcion d' Nameur. Colson (ey eto des ôtes walonisses come Arille Carlier, Frans Foulon, Henry Henquinez) est porshuvou e-n on procès d' assijhes po "fijhaedje avou ls Almands". Come il a stepé evoye foû d' Beldjike, il est codåné pa costumance a 20 ans di foircis travos.

Diviè 1921, il evoye on live "privé" a sacwants soçons, ki l' tite, c' est "*L'unionisme wallon pendant l'occupation allemande en belgique - 1917-1918*", eplaidî a Bårçulone (a l' *Imprenta catalana, Cambo & co*). Il î mostere ki, wårder les administråcions ås mwins des Walons tins del guere, c' esteut lweyå et nén ene traitrijhe, come les tribunås et toplin des efoufeyès djins el pinsént.

I va dmorer a Berlin come professeur disk' a s' moirt.

## Alére
Jean-Pierre Hiernaux, "Taper l' hate so Colson ?",  l° 70, esté 2014.

## 
 Live ki Colson î esplike si ovraedje tins del guere di 14 (avou comintåres e walon da Jean-Pierre Hiernaux)
Ayåbe plaene

thumb|left|120px|Dessén des foyes, fleurs et grinnes di plaene
L' **ayåbe plaene** u **bwès d' cok** u **agrele** ou **plaene ordinaire**, c' est èn ayåbe foirt corant.

I rshonne å ayåbe fås-plaene et å bwès d' poye.

 *[[Acer platanoides]]*.

## Spårdaedje
thumb
L' åbe si rtrouve so tot l' cour di l' Urope, mins nén so les boirds del Mîtrinne Mer, ni d' l' Oceyan atlantike.

El Walonreye, c' est puvite èn åbe di l' Årdene.

## Crexhaedje
Ele vént purade so les teres a edjåjhe, come li bwès d' cok, å contråve do bwès d' poye, k' a ptchî di crexhe so castinne.

## Uzaedje
Come yebe ås maladeyes, on médyive les pouchlons (pitits coshets) avou on té d' foyes et di djonnès coxhes di plaene. Ou agritchî ene coxhe dins l' ran, ki les biesses magntèt.

## 
 Ayåbe#Adire inte les ayåbes del Walonreye

## Sourdants
Bierdjî

thumb|bierdjî å Marok (1979)
thumb|Posteure di bierdjî 
On **bierdjî**, ene **biedjresse**, c' est ene djin k' acleve des motons. Et å pus sovint, les aler fé waidyî dins les tchamps.

## Aidance des bierdjîs
Les bierdjîs sont voltî aidî d' on tchén d' bierdjî.

Sovint gn a veut on djonne ki dnéve on côp di spale å bierdjî, li 

## Istwere
C' est on mestî ki n' egzistêye pus ou cåzu pus el Walonreye. Foiravant dispu ki li scole a stî oblidjeye, a pårti di 1920, ca c' esteut sovint les efants k' alént wårder les bedots dins les tchamps ou dins les bwès.

## Dins les tchansons e walon
### Viyès tchansons d' bierdjîs
End a deus k' ont stî rtrovêyes a Monbiåd (Loukîz droci)

### Tchansons so les bierdjîs
Lucyin Mahin a rmetou e walon ene tchanson da Jacques Brel so les bierdjîs, et Bruno Picård a rfwait ene muzike da sinne dissu.

## Dins les årts
thumb|Monumint å bierdjî, Ameyugo
On monumint å bierdjî est a vey e l' Espagne, a Ameyougo, a Bijhe del Viye Castile.

## 
* hierdî, hierdåvoye
* gadlî
* tchén d' bierdjî

## 
*  deus tchansons d' bierdjîs
* Paroles e walon del tchanson "Les bierdjîs" 
* Li minme, dins diferinnès modêyes, so Wikisourd

## Sourdants
Bryan Cranston

thumb|Bryan Cranston (2013)
**Bryan Lee Cranston** a skepyî li 7 di måss 1956 e l' Californeye.

C' est èn acteur amerikin.
Djivêye di tchansons e walon

**Djivêye di rlomêyès [[tchanson e walon]]**

rindjeyes shuvant li mwaisse rahoucant mot do tite (metou e cråssès letes)

## A
* A ! l' '''djeu''' d' bale
* Amon Laca

## B
* '''Bondjoû''' mårene (Vî Noyé walon)
* '''Bondjoû''' vijhene (Vî Noyé walon)
* A l' eglijhe di '''Bålet'''
* Li '''bea''' bouket

## C
* Ene boune cråsse '''pinte'''
* El '''crås boyea''' Dôna 
* C' est l' '''cafè'''
* '''Cuzene''' Mareye (Vî Noyé walon)
* El '''cwénzinne''' å Mambor

## D
* '''Djan''' Pinson
* '''Djan''' d' Nivele
* Dj' a stî al tchesse ås ptits oujheas

## F
* Èç n' est nén co Framriye (e picård borin)
* Foû des rays
* Mi '''feye''', mi feye

## H
* '''Harbouya'''
* Les '''håyes''' tchantèt

## L
* El mambo del '''loke a rlocter'''
* '''Leyîz''' m' plorer

## M
* Come elle est bele li Mouze d' amon nozôtes
* Dins les ouys di m' '''mame'''

## N
* Li '''nute''' di may

## P
* L' avoz vs veyou '''passer''' ?
* Les '''Clokes'''

## T
* Do '''tins''' di m' grand-mere
* Dji monte sol '''tram'''

## R
* Dins les '''rouwales'''

## V
* Si '''vôy''' voltî

* Li pantalon trawé
* Li ptit banc
* Li ptit rôzî
* Li ptite gayole
* Li societé des longuès pupes di tere
* Li tchant des Lidjwès
* Li tchant des Rèzîsseûs
* Li tchant des Vervîtwès (Por mi, dji so fir)
* Li tchant des walons studiants
* Li Tchant des Walons
* Li walone tchanson di m' payis
* Lolote
* Mame (da Mignolet)
* Mardjo
* Mareye Clape-shabots
* Monsieu del Bourlote
* Mi ptit muzicyin
* No pôve gade est crevêye
* Les sinistrés
* Poenne di tchesturlinne
* Pôve moxhe
* Pôve tiesse
* Racoulotans nos
* Al såjhon des meumeures
* Dj' a m' tabeur
* Tango walon
* Tins d' eraler
* Todi sol voye
* Todi walon
* Tot passant l' håjhea
* Vepes di Glaireuse
* Vinoz, Mareye
* Vive Nameur po tot
Mame (tchanson da Mignolet)

**Mame**, c' est ene tchanson e walon ki l' cåzaedjisse, c' est Djôzef Mignolet, et l' compôzeu, Marcel Batta.

## Tecse

Al shijhe po fé nanner s’ cint-meye
Li mame foirdjeye des sots resploes
Et s’ fi tot l’ schoûtant cwite nosse veye
Po bate carasse e grand bleu cir

Å son del muzike tot s’ alome
I ploût des rôzes et des feus-d'-li
Et l’ efant k’ voleut esse èn ome
S’ edwoime et sondje å paradis.

Mame ! C’ est on grand no
K'a-st on ptit gosse di låme
Mame ! C' est l' seû solo
Ki fwait souwer les pus grossès låmes
Mame ! C' est l' andje do cir
Ki l' Bon Diu mete so nosse voye
Mame ! C' est l' doûce mårtire
Ki prind totes nos poennes et ki dene ses djoyes.

Pus tård, si ene måle doleur nos blesse,
Å pont k’ nos vôréns bén mori,
Li mame nos rschape divins ses bresses
Et nos hosse come cwand ns esténs ptits.
Tot schoûtant çou k’ ele nos raconte,
Paroles k’ ele cwirt e fond di s’ cour
Adiu totes les laideurs do monde
Et nos rcroeyans-st ås mots d’ amour.

å resploe

Efant, n’ f(ijh)oz måy plorer vosse mame;
Si veye fout-st on tier di doleurs;
On tier ki catcha bén des drames
Dizo ses troes såvadjès fleurs.
Fiestixhoz l’ come tins d’ vosse djonnesse;
Pus tård si vs avoz kéke ,
Ele respecteyrè vosse blanke tiesse,
Tot s’ rapinsant s’ boune viye mama.

å resploe


## 
Tecse e Feller
Fonccionaire

On, ene **foncionaire** (rabaxhanmint on "***fonccione-waire***", on "***grete-papî***"), c' est ene djin k' overe dins ene administråcion publike : a l' Estat, al province, dins les comenes, evnd.
Univiersité d' Gant

L' **Univiersité d' Gant**, c' est ene univiersité d' estat, metowe a Gant.

C' est ene des pus rlomêyès univs di Flande.

## Lingaedje
Li lingaedje des studes esteut l' francès, å cmince. 

Ça a divnou l' neyerlandès a pårti di l' aresté des 15-17 di måss 1916, prins pa les ocupants almands dins l' wairaedje di leu politike flaminde.

## Sacwants rlomés profs di Gant
* Maurice Piron
Mame (discramiaedje)

* ene mame, c' est ene comere k' a metou å monde èn efant
** båshele-mame (djonne feye nén marieye k' a metou å monde èn efant)
** lingaedje del mame (prumî lingaedje ki l' efant aprind di s' mame)
** Mareye (mame da Djezus), c' est a leye ki revoye li ratourneure  " !"
** Tchansons avou "mame" dins l' tite
*** Mame (tchanson da Mignolet)
*** Dins les ouys di m' mame (tchanson)
Violon

Li **violon**, c' est èn instrumint d' muzike ås coides sicrepêyes.

Il a cwate coides, cafroyeyes avou èn airçon, et acoirdêyes so les notes sol, ré, la, mi.

## Motlî
Li ci ki djowe do violon po s' plaijhi si lome **[[violoneu]]**, li ci kel djowe di s' mestî si lome **violonisse**.
Facebook (rantoele di soçnaedje)

**Facebook** (flotchreçmint ratourné e francès på, "live des vizaedjes", vout dire "trombinoskope" eyet "foto di troke"), sipoté **[[Fesse-bok]]** (bok ås fesses), c' est l' pus rlomêye des rantoeles di soçnaedje.

Gn åreut dsu dipus d' on miyård di djins.

## Come societé d' comiece
Elle a divnou ene societé d' comiece e 2013, et prinde ene valeur målåjheymint djustifiåve economicmint.

E 2014, ele ratchete ene soce di programe po les sûtifones; "WhatsApp" (djeu d' mots d' ene dijhêye inglès-cåzante, "*What's up?*", ki vout dire e walon : Ké novele ?) po on pris astronomike.

## Fesse-bok eyet l' walon
Gn a bråmint des waloneus ki s' ont metou so Fesse-bok; on trouve do walon so leu pådje divantrinne, tot seu ou avou do francès.

Gn a eto des pådjes privêyes yet des trokes di soçnaedje rén k' avou des waloneus, metans : 

* "Les amis de la langue wallonne" ([WA] Les soçons då lingaedje walon), manaedjî pa Jean-Claude Somja.
* "Li walon po tertos".
* "Payis condruze et walon", manaedjî pa Jean-Pierre Dumont, Jacques Desmet et Richard Joelants.
* "Pour la sauvegarde de la langue wallonne" ([WA] Po l' aschouwaedje do lingaedje walon).

## Djeu d' mot
Dji n' va nén foirt so l' Fesse-bok; dj' a sogne di tchaire so des fesses di bok estô d' fesses di gades.

## Sourdants
Odnoclasniki (Rantoele di soçnaedje)

vignette|Logo
**Odnoclasniki** u **Adna clasniki** (soçons di scole) (e rûsse, *[[Одноклассники]]*, ralfabetijhî Odnoklassniki avou 2 S), c' est ene rantoele di soçnaedje po les rûssicåzants.

C' est bråmint les ancyins studiants des payis d' l' Ess ki vont dsu.
Mannixhance ås plastikes

Li **mannixhance ås plastikes**, c' est ene sôre di mannixhance ki vént do hinaedje-evoye di grossès ehales di plastik (saetchot d' plastik|saetchots, faxhes-coulotes, evnd.) dins l' evironmint.


File:Såvaedje distcheyaedje Swani Bni Dghor.JPG
File:Sidi Boulxhir mannestés.JPG
Plaene (usteye a ene mwin)

thumb|li l° 4, c' est l' plaene a ene mwin
On **plaene a ene mwin**, c' est ene usteye des shabotîs, des rloyeus d' lives, fwait d' ene foite taeyante lame emantcheye après l' banc, et tinowe pa ene pougneye di l' ôte des costés.

Li bwès a sblåtchî est metou å dzo.

C' est ene usteye foirt riskeuse a tchaspougnî (on s' î côpreut les doets come po rire).

*Gn a eto li [[plaene ås deus mwins]] des mnujhîs*.
Otriche

L' **Otriche**, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Urope.

C' esteut did la k' esteut goviernêye li Walonreye, do tins des Bas Payis otrichyins.

Mwaisse veye : Wîne (Viene-e-l'-Otriche)

Ôtès veyes : Zasbork

## Istwere
Deus sidjes pa les Trouks. Li deujhinme, e 1683. Il a stî raconté e walon pa on Lidjwès k' î esteut. I scrijha onk des pus vîs documints e walon, li «Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne».

Evayeye sins s' bate pa Hitler e 1938.

Do tins del froede guere, c' esteut la, al frontire avou l' Hongreye ki les Amerikins et les Rûsses discandjént les  espions fwaits prijhnîs.

## Djeyografeye

Les Ales å Coûtchant.

Trevåtcheye do Danube.

## Politike
Les pårtis d' foite droete î rascoyèt sovint bråmint des vôtes. Il ont minme sitî ene feye dins l' govienmint.

## Rilomés Otrichyins
* do vî tins
** Mareye-Tereze d' Otriche
** Djôzef II d' Otriche
* des tins modienes
** Kurt Waldheim (ancyin scretaire djenerå d' l' ONU)
** Jörg Haider (tchîf d' on pårti d' foite droete, k' a stî å govienmint)

## 
* Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
** Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne
* El nute påjhûle : tchanson d' Noyé scrîte e l' Otriche
Omer do Toetlî

**Omer do Toetlî**, c' est l' riwalnijhaedje do no da **[[Omar Xhayyâm]]** (di s' plin no : Rhiyath-addin Abulftouh Omar ben Ibrahim al-xhayyâm, غياث الدين أبو الفتوح عمر بن إبراهيم الخيام), on scrijheu et sincieus piersan.

I sereut vnou å monde li 18 di may 1048 a Nichapour el Pierse (l' Iran d' asteure). Il î a morou li 4 di decimbe 1131.

## Rilomêye
Omer do Toetlî esteut eto matematikî, filozofe, et astronome-asterloke.

Il est cnoxhou po-z awè vanté l' bevaedje do vén dins ene ramexhnêye di cwatlins (powinmes di 4 vers). 

Li live n' esteut nén cnoxhou avår ci, disk' a çk' on editeu inglès del fén do 19inme sieke el ratournaxhe e-n inglès. Li live ni s' vinda nén, aprume. Mins on bea djoû  va-z è vey pa ké sint – gn ava ene vraiye fouke po ci scrijheu  la, e l' Inglutere, pu totavå l' Urope. C' est di ç' tins la k' on-z a cmincî a lomer les gaméns « Omer ».

## 
Les cwatlins Omer do Toetlî

## Sourdants
Matematike

Li **matematike** (ou les **matematikes**), c' est l' syince do carculaedje.

Li sincieus(e) di ç' syince la si lome **[[matematikî]]** (**matematicresse**).

## Principåles operåcions
+: Acdicion

-: Soustraccion

\times: Mopliyaedje

\div: Pårtixhaedje

## Sacwants coxhes del matematike
* aldjebe
** deriveye
** limite
** riveye
* djeyometreye
* ôrinombe
* sorlevé caractere
* trigonometreye
* teyoreye des eshonnas

## Rilomés matematikîs
* Omar Xhayyam
* El Xhawarismi (edvinteu des algorites)
* Albert Einstein
Waerixhea (toponimeye)

On **waerixhea** ou **waerixhet**, c' est on cmon la k' les djins polént aler å tchamps avou leu vatches.

On rtrouve li mot waerixhea et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Li Vicaîrîye d'on gamin d' Cêles (sovnances)

thumb|coviete del mwaisse edicion
**Li vicåreye d' on gamén d' Cele** (*Li Vicaîrîye d'on gamin d' Cêles*), c' est on live di sovnances sicrît pa Joseph Houziaux.

Il a rexhou pol prumî côp e 1964, pu esse replaidî e 2003 dins l' coleccion "micRomania". Dins cisse-ciale, gn a on ratournaedje e francès vizon vizu, fwait på fi do scrijheu, Mutien-Omer Houziaux.

## Tinmes
C' est, come li tite dit, li ptite djonnesse d' on roufion, Djôzef Louviau, passêye a Cele-dilé-Dinant, pu a Dinant la k' il ala po ses umanités. Pu s' djonnesse k' i passe courtinnmint a Cînè, pu a Rotchfoirt come djonne mwaisse di scole. Est ç' li cene do scrijheu ?

Adon, tos les tinmes do vicaedje d' on viyaedje del Walonreye al fén do 19inme sieke ey e l' prumire mitan do 20inme î sont-st aboirdés. Aprume les cis a vey avou l' rilidjon catolike.

On vike eto li guere di 14 veyou pa ene djin d' on viyaedje waire aduzé pa les margayes, mins nén lon des nouzomès rascråwes di Dinant.

Li pa da Djôzef est marixhå. Mins eto, come si prôpe pa et des ôtes mimbes del famile, organisse a l' eglijhe di Cele.

## Dinêyes eciclopedikes
* sint Hålin (k' åreut stî l' prumî dmorant di Cele).
* Djindron
* discrijhaedje di l' eglijhe di Cele
* les ôres
* el Sint-Elwè (fiesse)
* el Sint-Nicolai (fiesse)
* li messe e meynute å Noyé
* li schiråde
* li grand feu
* les cortis
* les djeus d' cwåtes, coyon u piket (djusse cités)
* les nos d' plaece di Cele
* li touwaedje do pourcea
* li guere di catoize
* les scoles primaires et sgondaires divant l' guere di 14
* l' abrocaedje des Almands al guere 1914-1918, avou l' distrujhaedje di Dinant; leu ressåvaedje, cawe e cou, e 1918, la k' gn av des cis ki poirtént l' rodje drapea des comunisses (rade ricatchî so l' ôre d' on mwaisse sôdård).
* les ôres d' eglijhe
Motî d' potche walon / francès Dico de poche français / wallon

thumb
Li **motî Yoran Embanner walon** (ki l' vraiy no, c' est ***Motî d' potche walon / francès -- Dico de poche français / wallon***), c' est on dobe motî (walfran et franwal) e rfondou walon k' a stî eplaidî e 2009 pa Yoran Embanner.

Gn a on pô dpus d' 4000 intrêyes dins tchaeke mitan.

C' est l' prumî motî e rfondou walon måy eplaidî.

Il est rprins sol limero **[R13]** dins l' djivêye des motîs do walon. Et, come franwal, dizo l' limero **[FR13]**.

ISBN 978-2-914855-60-0

## Adjinçnaedje
Li mwaisse adjinçneu do pordjet fourit Yannick Bauthière.

Il a yeu on fel côp di spale da Lucyin Mahin (atåvlaedje di mots corants et rfondaedje) et Jean Cayron (sicrijhaedjes des  e-n AFE), avou ene pitite rawete da Pablo Sarachaga.

## Kitaeyaedje
* Coviete : 
* Cou-coviete : Prezintaedje e francès ey e walon :
:''Ci motî d' potche ci dins deus lingaedjes comprind ene miete dipus di 8000 mots ou rmetaedjes. Les mots sont les cias do lingaedje di tos les djoûs, et pol monde d' asteure. Gn a des vîs mots, bén cnoxhous dins les motîs; des côps, minme sacwants vîs vîs mots a prinde el plaece di sacwants noûmots vinous do francès et ki n' fwaiynut nén foirt walons, et des noûmots oyous amon les walon-dvizants, ou léjhous sol Daegntoele.

## Vindince et rlomêye
Li pris (8,50 €) esteut foirt assaetchant po les stroetès boûsses.

Li motî s' a vindou eto a des djonnes Walons k' ont d' l' agrès di raprinde li walon, et k' ont discovrou li rfondou avou ç' live la.

## Contnou
Sacwants djivions do motî Embanner (portant des mots eployîs coranmint e 21inme sieke) n' avént co stî rprins dins nol ôte motî walon. Metans : "".

## Motî Yoran Embanner et Wiccionaire
Sacwants mots walons (des corants et des pus råles ni sont nén divins l' Motî Yoran Embanner. L' ovraedje ki s' porshût disk' enute sol Wiccionaire endè markêye sacwants : .

Li rfondaedje di sacwants mots a polou candjî dispu l' rexhowe do motî Yoran Embanner. .

## 
* Riscanaedje (.pdf)
* Onk des dierins tåvleas d' brouyon avou les dnêyes
* Espwetaedje sol Wiccionaire
** 
** Coridjaedjes a fé si on l' replaidreut
* Fis so "Berdelaedje" divant et djusse après l' eplaidaedje
** Temognaedjes d' atchteus
** Anonce del rexhowe so "Berdelaedje"
** Waibe di berdelaedjes po-z aprester l' pordjet
Les cwatlins Omer do Toetlî (live)

**Les cwatlins Omer do Toetlî**, c' est l' ratournaedje e walon do tite do live e-n inglès «*The Rubáiyát of Omar Khayyám*» (e piersan : رباعیات عمر خیام‎) sicrît pa Edward FitzGerald, et eplaidî pol prumî côp e 1859.

Cisse prumire edicion la contént 75 cwatlins da Omar Xhayyâm, on scrijheu piersan do 11inme-12inme sieke. Li mwaisse modêye est scrîte e piersan.

Li live ni s' vinda nén, aprume. Mins on bea djoû, gn ava ene vraiye fouke po ci scrijheu la, e l' Inglutere, pu totavå l' Urope. C' est di ç' tins la k' on-z a cmincî a lomer les gaméns « Omer ».

## Ratournaedjes e walon
Lucyin Mahin aveut ratourné ene cénkinne di cwatlins e walon e 1981, eplaidîs dins « Singulîs » 1/1995; pu so l' Aberteke. 

E 2014, Richard Joelants endè redjårba ene vintinne et les hiner sol djåspinreye Fesse-bok «Payis condruze et walon». 

Ene pårteye di ces-la, fourént rprins sol Rantoele-gazete (coirnêye des Belès Letes), ri-doze-pîtlés.

## Sacwants cwatlins

:*Li prétins, belotmint, svinte li vizaedje del rôze,
:*Et l’ ombion do cotjhea est doûs come ene inmêye.
:*Rén di çou k’ ti pous dire do passé ni m’ estchante;
:*Soeye ureus do djoû d’ ouy, et s’ ni djåze nén d’ ayir

:*Come l’ aiwe di Mouze ecourt, oubén l’ vint do dezert,
:*On novea djoû eva, schipant di m’ vicåreye.
:*Dji n’ a djamåy lanwi eviè deus sôres di djoûs :
:*Li ci ki n’ est nén co, et l’ ci k’ est dedja houte.

:*Nolu n’ pout passer houte del toele ki catche li cir ;
:*Nou cervea n’ sårè måy çou ki vike dins nos coirs.
:*Såf la å cour del tere, nos estans sins lodjisse.
:*Boe do vén... Saiss k’ a ces messaedjes, i n’ a nole fén ?

:*Tot å cminçmint do monde, çou ki serè fout scrît ;
:*Sins rla, Si pene sicreye, sins s’ ritourner d’ nos akes.
:*Li prumî djoû dedja, ele rashia çou k’ serè
:*Nos mås et nos mehins, ns les sofrixhans-st al vude.

:*Dilé Mouze å  prétins oubén so l’ boird d’ on tchamp,
:*Ns estans kékes camaerådes ey ene nozêye crapåde_;
:*Apoirtez l’ cope... les cis k’ bevèt di ttå matén
:*Ni s’ iront nén cfesser el gléjhe ou al moskêye.

:*Li vén, c’ est on djowion, et l’ cope endè l’ houyire,
:*Li cope sereut nosse coir eyet l’ vén sereut l’ åme:
:*Ci grand li vere di crustal, wice ki l’ vén est ki reye,
:*N’ est çu nén come ene låme ki catche li sonk do cour.

:*On dit les libertenes vicront dé nos e Cir;
:*Dji di ki l’ djus del troke, gn a k’ lu k’ est sawoureus.
:*Våt mî l’ oujhea e l’ mwin ki deus k’ serént sol håye;
:*Ca l’ brut des tabeurs, fré, n’ est bea ki cwand c’ est lon.


#### 
Redjårbaedje di sacwants cwatlins, avou comintåres da Lucyin Mahin 

## Sourdants
Waeret

Li **Waeret** ou **Hesbaye namurwesse** ou **Hôte Hesbaye**, c' est ene contrêye naturele del Walonreye, metowe el province di Nameur a Bijhe di Nameur minme. Ele si porshût pal Hesbaye lidjwesse.

## Djeyografeye
Divinltins, c' esteut on payis d' trîxhes, did la s' no, eyet l' no di sacwants viyaedjes k' i gn a dsu :
Franc-Waeret, Veye-e-Waeret, Waeret-al-Tchåsseye, Waeret-l'-Veke, et Waerijhoû.

## Suurdants
Waeret-l'-Veke

**Waeret-l'-Veke** (la-minme *Wèrèt-l'-Vèke*, e francès «Waret-l'Évêque»), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Héron.

* Limeros del posse :
** asteure : **4217**
** davance : **5092**
* Limero diyalectolodjike : **H 22**
* Arondixhmint : Hu

## Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).

## Istwere
Apårtinéve a l' eveke di Lidje (disk' e 1620). Did la, si no.

## Sourdants
Waeret (discramiaedje)

* Waeret (Hesbaye namurwesse)
* Franc-Waeret
* Veye-e-Waeret
* Waeret-al-Tchåsseye
** Waerijhoû
* Waeret-l'-Veke
Waeret-al-Tchåsseye

**Warèt-al-Tchaussîye** (fr: *Waret-la-Chaussée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.

* Limero del posse: **5310** (vî limero **5043**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 26**

## Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).
Cwate-bindes

thumb|Imådjete des cwate-bindes (e l' Espagne)
Ene **cwate-bindes**, c' est ene grande lådje voye avou cwate bindes di rôlaedje, deus d' tchaeke costé, schåyeyes pa èn inte-deus. 

## Mwaissès dnêyes
Mins, årvier di l' otovoye, on pout tourner a hintche, pa des passaedjes esprès. On pout rôler dsu avou des tracteurs et des ekipaedjes di cinse. Gnè pout awè des feus-rodjes, des rond-ponts. Li vitesse pout esse rastrindowe a 90, ou minme a 70.

## Sacwants cwate-bindes del Walonreye
* Nacionåle 4 (Brussele-Nameur-Bastogne-Måtlindje-Årlon)
Teyolodjeye

Li **teyolodjeye**, c' est ene syince ki corwaite les rlidjons. 

## Motlî
Li ci u l' cene k' aprind l' teyolodjeye, c' est on u ene **teyolodjisse** u on **teyolodjin**, ene **teyolodjinne**.

## Acsegnmint
El Beldjike, li seule scole wice k' on pout aprinde el teyolodjeye, c' est l' Univiersité catolike del Viye Lovagne (KUL). Gn a nole univiersité do costé walon.

## Sicrijheus e walon k' ont studyî l' teyolodjeye
* Djôr Staelens
* Jean Hamblenne
* curés scrijheus e walons

## Sourdant
Gretri (discramiaedje)

* Modeste Grétry (Andrî Gretri)
* Gretri operå da Joseph Schetter (tecse) et Berthe Delvaux (muzike)
Joseph Schetter

thumb|left|120px
**Joseph Schetter** (riwalnijhåve **Djôzef Cheter** a skepyî a Angleur li 23 d' fevrî 1906 ey a morou a Lidje li 21 di måss 1986. 

Di s' mestî, il esteut ås douwanes, mins i scrijheut voltî e francès ey e walon, po les gazetes et pol teyåte.

## Vicåreye
Tins del guere di 40, i fjha del rezistance.

## Ouve e walon
Come sicrijheu e walon, il ataca e 1935 avou ene pîce e-n èn ake « Divwer », ki serè creyeye e Trocadero d' Lidje. 

E 1938, ene comedeye e deus akes  « I lome må ».

Pu fé des pîces pus avanciveuses : « Coû d' assijhes » (*Coûr d'assîses*) (1936), la k' i dmande å publik di fé l' djuri. 

Tant k' å « portrait di Madame X » (1950), c' est do teyåte sicolodjike.

E 1951, i scrît ene operete avou l' compôzeu Célestin Libon, ki l' tite, c' est «Al coine do bwès» (*Al cwène dè bwès*).

Si operete «Gretri», sicrîte e 1975, ni serè creyeye k' e 2013, a l' operå d' Lidje.

Come dierinne bouye, i redjåbe e 1979 «*Le sagouin*» da François Mauriac, dizo l' tite «Li mårticot».

## Sourdant
Angleur

**Angleûr** (fr : *Angleur*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.

* Limero del posse: **4031** (vî limero **4900**)
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;89**

## Tuzance walone
Djôzef Cheter î vna å monde li 23 d' fevrî 1906.
Flûte a l' agnon

thumb|
Ene **flûte a l' agnon**, c' est èn instrumint d' muzike foirt simpe, k' on fwait avou on boket d' tene bwès, disvudî e mitan, ristopé a on dbout d' ene fene pelete d' agnon, avou on trô sol costé k' on «cåze» divins po fé les sons.

Ci n' est nén èn instrumint d' muzike å vint come li flûte ordinaire, mins èn instrumint å bouxhaedje-dissu.

## Fabricaedje pate à pate
Prinde ene coxhete buzlêye (dedja vude å mitan) come del pate-d'-åwe, do cierfouy di pidjon, do bambou, di l' andjlike, do cladjot. Oubén ene coxhete di sayou disvudeye; oubén on montant d' fleur di roubåbe. Et-z è côper on boket.

Avou on ptit coutea, fé on trô po-z î mete si boke. Oudonbén uzer l’ bwès avou ene cawe-di-rat.

Côper èn agnon... et saetchî foû li tote tene pitite foye k’ on voet åd triviè. Cisse pelete la, c’ est leye ki va dner li son si télmint a pårt d’ ene flûte a l’ agnon.

Tinkyî l’ foye d’ agnon å coron del buzete. Atincion ! I fåt ki l’ pelete dimeure ene miete rafrintcheye. I fåt leyî sacwants pleus, ene miete d’ åjhmince.

Po fé tni l’ pea å coron del buzete, i nos fåt on ptit loyén : do rafia, ene foye di cladjot, ene yebe, do lén, on boket d’ linne, do strin, do crin ou ene elastike !

Li flûte a l’ agnon est presse. Fåt leyî ene miete rissouwer l’ pea.

## Fonccionmint
Po-z awè do son, on tchante tot zûnant  dins l' trô. Ou adon, cåzer a spesse linwe (reper).

Avou l’ mwin ki n’ fwait rén, po fé d’ l’ efet, po-z awè on tremolo (tronnmint do son) i fåt, tocter avou l’ deujhinme doet, so l’ mimbrane del flûte. 

Mins, dins tos les cas, i n' fåt nén shofler dvins.

## Rilomés eployaedjes

Li soce des cwarante Molons, k' a totes sôres di droles d' instrumints, c' est des flûtes a l' agnon ki les fwaiynut aler.

## Sourdants
Instrumint å bouxhaedje-dissu

Èn **instrumint å bouxhaedje-dissu**, c' est èn instrumint d' muzike k' on djowe tot bouxhant so ene pea k' est tindowe dissu.

## Sacwants instrumints a bouxhaedje-dissu
* tabeur
* taburin
* grosse caisse
* (droldimint, pask' on n' pout nén bouxhî dsu) : flûte a l' agnon
Montinne

Ene **montinne** ou **montagne**, c' est on grand hôt tiene, dipus d' 500 metes hôt (dizeu l' livea del mer), do moens po les djonnès montinnes.

## Motlî
Ene pitite montinne si lome ene montinnete. Elle est pus grande k' on mont (montneye) u croupet (cripet).

Ene djin del montinne, c' est on **montinnî** ene montinnresse (on **montagnård**, ene montagnåde).

Li plinne di si stind å pî d' ene montinne, c' est on pîmont.

## Provnance des montinnes
C' est des rotches k' ont brotchî foû del schoice teresse la bén bén lontins.

## Sôres di montinnes
* djonnès montinnes do pleutixhmint alpin : Apes (montinne), Pirenêyes, Grand Atlasse, Carpates, Imalaya
* viyès montinnes do pleutixhmint ercinyin, purade lomés tienes (tiers), platrê, hôteur, mont, montnêye, monti : Årdene, Efel, montinnes di Crimêye…

## Sourdants
Linwe

thumb|
Li **linwe**, c' est èn organe do coir, li ci ki rinplit tote li boke (li gueuye des biesses). Ele sieve a magnî et a cåzer (po les djins).

## Antomeye
* soûmint del linwe: li tîce dirîtrin, atelé å gozî et å plantchî del boke.
* coron del linwe: pårteye ki pout bodjî di tos les costé, et rexhe del boke.
* filé del linwe: pitite mimbrane, metowe å mitan, ki rtént l' coron å soûmint del linwe.
* papiles linwreces: pititès crexhinces ki rascovrèt li dzeu del linwe.

## Istolodjeye

Li linwe est fwaite di musses, sins oxheas.

Elle est rascoviete d' ene frexhe pea, avou des ptits stitchas, les papiles linwreces. C' est la k' gn a des rcujhoes po l' sinse do sawoura.

## Mouvmints del linwe
### Mouvmints fiziolodjikes
Les mouvmints del linwe sont prumioûles dins l' mawiaedje di l' amindjî.

Dins les magneus d' yebe, li linwe overe eto dins l' apiçaedje di l' amagnî.

Li linwe ki pind a on tchén ki linwtêye (et haner) djowe on role dins l' rexhaedje del tcholeur do coir (termo-erîlaedje).

### Mouvmints a pårt
Sacwants djins polèt erôler les  boirds del linwe eviè l' mitan, mins ci mouvmint la est miné djeneticmint (donlant djinne simpe).

Sacwants djins plèt minme riployî li dbout del linwe e-n erî.

Li mostraedje del linwe a on sinse sociå: on mostere k' on s' fote del djin k' on lyi mostere, et k' on nel schoûtrè nén.

## Maladeyes del linwe

### Djeneråltés
* linwite (glossite)
* linwe tcherdjeye
* coixheure del linwe
* bocrês sol linwe; afes

### Årtisyince
* Maladeye del bleuwe linwe

## Dins les belès-letes e walon
Wande

**Wande** ou **Wonde** (F. *Wandre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje, el province do minme no.

* Limeros del posse :
** asteure : **4020**
** davance : **4520**
* Limero diyalectolodjike : **L 52**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Wandruzîs, Wandruzire; (F. *Wandruzien, enne*)
** Sipotaedje: les Wandions.

## Tuzance walone
Li roman e walon «L' afwaire dås Houlpeas» da Jean Bosly s' î passe cåzu tote.

## Sourdants
Sårt-Sint-Lorint

**Li Sau-Sint-Lorint** (fr: *Sart-Saint-Laurent*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse-li-Veye.

## Tuzance walone
Andrée Bacq î skepia e 1927.

## Referinces
Timpli

Li **timpli** ou **tinre del tiesse**, c' est ene pårteye del tiesse, metowe divant l' oraye, et la ki l' cråne n' est waire sitocaesse.

## E moudrolodjeye
C' est sovint la ki les moudreus touwnut leu victime, soeye-t i å pistolet, soeye-t i tot bouxhant dsu.

## Organes vijhéns
Ådvins do cråne, i timpli djond li lobe timpelrece do cervea
U2

Les **U2**, c' esteut ene binde di tchanteus Irlande.

## Mimbes
*Bono
*The Edge
*Larry Mullen
*Adam Clayton

## Plakes
* *Boy* (1980)
* *October* (1981)
* *War* (1983)
* *The Unforgettable Fire* (1984)
* *The Joshua Tree* (1987)
* *Rattle and Hum* (1988)
* *Achtung Baby* (1991)
* *Zooropa* (1993)
* *Pop* (1997)
* *All That You Can't Leave Behind* (2000)
* *How to Dismantle an Atomic Bomb* (2004)
* *No Line on the Horizon* (2009)
* *Songs of Innocence* (2014)
* *Songs of Experience* (2017)
* *Songs of Surrender* (2023)
Cawete -eu (discramiaedje)

* Cawete -eu acawêye a on viebe (po fé l' no d' fijheu)
* Cawete -eu acawêye a on no (po fé l' no d' onk k' est dins ç' dominne la)
* Cawete -eu (diyalectolodjeye)
* Cawete di codjowaedje -eu

## E des accints do walon
* Li cawete lidjwesse -eû pout esse ene disfondowe del cawete -oe.
* Li cawete namurwesse et carolo -eû, c' est ene disfondowe del cawete -eur di cwålité (tcholeur, froedeur).

## Omofoneye
* Cawete -eus (addjectif)
Cawete -eu acawêye a on no

Li **cawete -eu acawêye a on no** ou **cawete -eu 2**, c' est ene vicante cawete, mins nén foirt produjheuse k' on pout stitchî so sacwants mots po fé l' no d' ene djin k' a on mestî ou ene ocupåcion a vey avou l' bodje. Foiravant les djouweus d' sacwants instrumints d' muzike

## Djins d' mestî
: => 
: => 
: => 
: => 
: => 
: => 

## Djouweu d' instrumints d' muzike
Po les djouweus d' instrumints d' muzike, on trouve sovint on no avou l' cawete -eu po mostrer ki l' djouweu n' est nén vormint èn ome di mestî.

: muzike e djenerå : on  djowe po s' plaijhi, on , di s' mestî
: violon : on  djowe po s' plaijhi, on , di s' mestî
: acordeyon : on  djowe po s' plaijhi, on , di s' mestî

## Femrin
Li cawete -eu a on femrin avou l' cawete -euse (mins nén avou l' cawete -resse).

## Noûmots
Bråmint des mots avou l' cawete -eu 2 ont stî des noveas mots a on metou trevén d' l' istwere. Il ont skepyî naturelmint (acordeyoneu, petroleu, waloneu, machineu)

Les dierins ont stî askepyîs pa les rfondeus (pipsakeu, åbsoneu).

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Djôzef I do Sint Impire

**Djôzef prumî do Sint Impire** - dins l' "civil", Djôzef di Hasbork - a skepyî li 26 di djulete 1678 a Wîne ey î mori li 17 d' avri 1711.

I divna impreur do Sint Impire Romin Djermanike e 1705.

## Dins les Belès Letes e walon
On cåze di lu dins l' pîce Gretri da Djôzef Schetter. Li mononke-ratåye da Modesse Gretry (li mononke di s' grand-pere, Djan-Noyé Gretry) esteut on tchenonne trefoncî a Presbork. C' est lu k' åreut stî mwaisse di scole da l' impreur Djôzef prumî. Come li pîce a stî srcît tot s' rashiyant so les memweres d' Andrî Gretri, ci divreut esse istorike.
Mont Mgoun

thumb|(dins l' fond)
Li **Mont Mgoun** (e-n amazir « », irhil mgon; oudonbén «», irhil mgʷn, divant-bresse do Mgoun), c' est ene montinne del tchinne di Grand Atlasse, e Marok.

C' est l' cwatrinme pus hôte cresse (4.071 metes).

Il a ça d' rilevåve : il a-st ene longue plate cresse k' on s' pout porminer d' on dbout a l' ôte.

## Lomaedje
thumb|d' inte Imin n Ifri et Ayites Blal
Veyou do vå do Dadesse (Skoura, Cazere des Mgouna), li payis del tribu des Mgouna, li Grand Atlasse fwait come on bresse po lzès disfinde. Li cresse, c' est li dvant-bresse (, ighil).

## Tourisse
Les roteus el hôte montinne el polnut aboirder a cmincî do vå des Ayites Bougmesse. Po n' nén esse prins pal nive, i fåt monter inte li moes d' djun et l' moes d' awousse. Come li cresse est plate, des bons roteus, nén alpinisses, savèt griper disk' al copete. Mins i n' fåt nén esse court d' alinne, ca l' ocsidjinne î est rastrindou.
Tcheyire

Ene **tcheyire** ou **tchereye**, c' est on meube avou cwate pates et ene dossire, po s' ashir dissu.

Sovint, po tni eshonne les pates, gn a des boûssons ou schayons ou splotons.

## Sôres di tcheyires
* longue tcheyire, tcheyire a bascule
* tcheyire d' efant
* tcheyire d' eglijhe

## Sourdants
Passeu d' aiwe (ome)

On **passeu d' aiwe**, c' est onk ki moenne ene naeçale po fé passer ene aiwe a des djins ou des ledjirès martchandijhes.

End aveut toplin so Mouze. Å djoû d' ådjourdu, gn a pus k' onk, a Åssôrt.

Leu sint patron, c' esteut sint Djulén (did la, li no d' on pont d' Lidje).

## Dins les Belès Letes e walon
«Li passeu d' aiwe», c' est l' tite d' on powinme da Joseph Vrindts, divins «Viyès airs et noveas resploes» (1907), riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
I cmince insi : 
:*Djhan-Pire esteut rcwerou di totes les djonnès feyes 
:*Mins l' crolé passeu d' aiwe riyeut (bén) d' leus amours
:''Et djamåy nole di zeles n' aveut fwait tocter s' cour

## Sourdants
Budapesse

**Budapesse**, c' est l' mwaisse veye del Hongreye.

## Djeyografeye
Metowe sol Danube.

## Discrijhaedje del veye, dins les Belès Letes e walon
:*Cisse veye di Budapesse, c' est ene tiesse di maclote so on crawé coir ki n' a nén les spales lådjes assez po l' poirter.
:*La k' i mousse divins les gris coulots d' åtoû d' Budapest, André a sogne. Vôrè-t ele co d' lu ? Li dotance el kihagne. Vola l' påjhûle rowe di Buda, å pî do tchestea; li ptit otel ou çk' il a ritnou ene tchambe ''(Jean-Pierre Dumont).
:


File:Budapest castle night 5.jpg
File:Parlamento de Budapest de noche.JPG
File:Matthias Church, Budapest, 2017.jpg
File:Basilique Saint-Étienne de Pest.jpg
File:Sunset over the Danube - Budapest.jpg
File:The Millennium Monument in Heroes' Square, Budapest, Hungary.jpg
File:Budai Vigadó (12221. számú műemlék) 6.jpg
File:Castle of Vajdahunyad.jpg
File:Magyar Nemzeti Múzeum épülete.JPG
File:Szent Erzsebet-templom 01.jpg
File:Synagogue-Budapest.jpg
File:Museum of Applied Arts (Budapest).jpg
File:Fisherman's Bastion Budapest amk.jpg
File:Drexler Palota, Budapest.jpg
File:Budapest-var-szentistvan-fotografikus hu.jpg
File:Libegő.jpg
File:Kilátás a Gellért-hegyről a János-hegyre.jpg
File:Budapest Szabadság híd 2012.jpg
File:Budapest Gellért socha svobody 2.jpg
File:Budapest andrassy ut 1875.jpg
File:Budapest four seasons.jpg

## Sourdants
Divant-bresse

Li **dvant-bresse** ou li **dzo do bresse**, c' est l' pårteye do bresse metowe inte li pougnet et l' keusse.

## Ås biesses ås cwate pates

Å cwate-pates, il est metou al pate di dvant, djusse la k' ele vént foû do coir, inte li keute et li djno.

## Tcherpinte
Ås djins, il est basti so les oxheas lomés «radiusse» et «cubitusse». Mins, ås biesses ås cwate pates, li cubitusse est djusse on brostion d' oxhea.

Gn a des grossès voennes ki pasnut sol costé påmrece do dzo do bresse. C' est la k' on fwait les prijhes di sonk.

## Valeur essegnrece

Li dzo do bresse, dins sacwants lingaedjes, riprezinte li foice ou l' ovraedje.

## Sourdant
Paul Siméon

**Paul Siméon**, c' esteut on scrijheu e gåmès natif di Floreveye.

I cnoxheut eto l' walon avou l' accint do Bork.

## Ouve
I scrijheut avou ene ortografeye foirt fonetike, k' il aveut foirdjî lu-minme.

Ses tecses ont stî eplaidîs dins Coutcouloudjoû, Singulîs et dins l' Avni do Lussimbork.

Il a scrît so Hinri Crotchet et sol floriconte del catedråle d' Aviote.
Makêye

thumb|makêye di cinse dins ene barkete di plastike
Li **makêye** ou **blanc stofé** u pus courtinnmint: **stofé**, c' est on froumadje foirt simpe fwait avou do laecea ou do bourté laecea.

## Fijhaedje
thumb|Ragotaedje d' ene makêye
On pout leyî l' laecea on djoû ådzeu del sitouve (50-60 digrés). 

On meteut l' batijhe e-n on moûssî (pot d' grès). 

Cwand il esteut prins, on l' meteut dins on fén drap (ene sitamene) et leyî sgoter (dinltins tot l' pindant a ene clitche ådzeu do saiwoe.

## Vindaedje
Divinltins, les martchandes di makêye vinént dins les veyes po vinde leu martchandeyes, k' ele tinént so leu tiesse, so ene pitite volete di hårdêyes.

Asteure, les makêyes di cinse sont vindowes dins des barketes di plastike.

Å Marok, dins l' Rif, on les prezinte dins ene cloyete di pålmî nin.

## Cwålités nourixhreces
Li makêye est rcwerowe pa les cenes et les cis ki vlèt maigri, veyanmint k' i gn a waire di cråxhe. Did la, li tchanson da Mimile:
Po moussî dins on bikini
Ele si frè scroter, ele si frè mori. (…)
Al måjhone, on magne do stofé, Des pemes tchitcheyes et des sorets.

## Dins l' lingaedje walon
On l' eploye come modele di blankeur del pea (, ).

Li ratourneure «» vout dire piede si tins a canler (tot djhant k' on boute tot waitant ås makêyes ki sgotèt). C' est l' resploe d' ene tchanson des «Droles di Lodjeus».  vout dire: prinde si tins, èn nén esse pressé.

## Froumaedjes rishonnants
[thumb|left|150px|blanc stofé ([jben) dins ene cloyete (Rif, Marok)]]
Li jben do Marok.

## Sourdant
Grand séndje

Les **grands séndjes**, c' est des séndjes ki sont pus grands et pus maléns k' les ôtes. I rshonnèt foirt ås djins.

Tos les grands sont disfindou på Traité d' Wachinton sol comiece des såvadjès biesses et fleurs. Mågré ça, i sont tertos sol voye do disparexhaedje.

## Sôres di grands séndjes
* gorile
* tchimpanzé
** séndje bonobo
* ouranwoutan
Zemtek

Li **Zemtek** (ki l' vraiy no, prononçåve a l' almande, c' est « Semtex »), c’ est èn esplôzant edvinté et prodût el Tchecoslovakeye dispu l’ difén des anêyes 1960. C’ est on plastike foirt pouxhant, et k’ edeure li tcholeur et l’ crouweur.

Après l’ disrashonnaedje del Tchecoslovakeye, e 1988, il a continouwé a esse fabriké el Tchekeye.

## Edvincion, lomaedje et prumire produccion
Li prumî boket do s’ no vént di Semtín, on forbot di Pardubice, el Bowinme. C’est rola k’ on tchimisse lomé Stanislav Brebera edvinta l’ prodût e 1966.

Li prodût fourit epoirté eviè totes sôres di payis, come li Libeye ou l’ Vietnam.

## Produccion d’ asteure
E 2001, on baxha l’ produjhaedje, ca on aveurixha ki sacwants mouvmints terorisses end avént eployî. L’ Estat tcheke kiminça a controler li fabricåcion, et l’ rastini a 10 tones l’ an, djusse po les mezåjhes do payis, copurade li dismolixhaedje des vîs bastimints.

Dispu 1990, on radjoute do 3,4-dinitrohexane a l’ esplôzif. C’ est on prodût tchimike ki si svinte et ses wapeurs polèt esse ricnoxhowes pa des apareys.

## Rilomés eployaedjes pås terorisses
Dins l’ distrujhaedje d' avion a Lokerbî, gn åreut yeu dandjî ki di 312 grames di Zemtek po råyî l’ fuzlaedje do Boying 747 k’ a potchî e l’ air.

## Dins les belès letes e walon
Dins les belès letes e walon, on djåze do Zemtek dins ene novele da Lucyin Mahin del rîlêye "Tchicago-el-Walonreye" (lijhåve so les fis).
Jean Flesch

**Jean Flesch**, c' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis. 

I notéve l' accint d' Perwé.

Il a skepyî e 1908 ey a morou e 1991.

Riprins dins l' antolodjeye «Nos campagnes».

Di s' mestî, il esteut mnujhî dins on tcherbonaedje.

C' est l' popa da Andrée Flesch.

## Ouve e walon
A scrît des powinmes eplaidîs dins «Li noer boton», pu dins «*[[Li Soverdea (gazete)|Lë Sauvèrdia]]*»

Sacwants d' ses ouves ont stî rashonnêye pa Jean-Jacques Gaziaux e-n on livret titré e francès «*Cheminement poétique avc Jean Flesch*» (2008).

## Egzimpe di boket
:::**I fwait si bea**

:*I fwait si bea, å clair solea 
:*E moes d' fevrî ! Kî pinse a ça ?
:*I n' manke ki les orondes vaici
:*Po vni d' on côp d' aiye nos rschandi.

:*Dj' a stî låvå, aviè l' [[Tombale]]
:*Vey les vîyès sås, les mozales
:*Avou l' viye cinse di mon Bådwén
:*Et tos ses hôts plopes, bén rplantés.

:*Dj' a stî låvå, aviè l' [[Ourchet]]
:*Sol voye d' Alvå. Cwè çk' on î voet?
:*Cwate pelêyès sås dilé l' ri
:*Stampés vaila, et ki s' tchåfnut

:*Dj' a stî vaila, dj' a stpi låvå
:*Dire bondjoû a mes viyès sås.

## Alére
* « Jean Flèsch 1918 — 1991 », dins *[[Nwêr Boton (gazete)|Nwêr Boton]]*, 56inme anêye, , djanvî-fevrî-måss 2026, p. 12-13.

## Sourdant
Complesse sicolodjike

On **complesse sicolodjike** ou **kitoirdowe kidijhance** (radoûcixhanmint : **doloreuse kidujhance**), c' est ene estance sicolodjike la k' ene djin reyadjixh d' ene façon k' el societé n' acceptêye nén, mins sins pår esse traitêye di sote. 

Li djin ki s' kimoenne insi endè sofrixh.

C' est ene maladeye sicolodjike mwinrrece (mineure).

## Cåze des complesses
Les cåzes d' ene doloreuse kidujhance ni sont cnoxhowes do sudjet. Ele sont dins s' sordivintrin (sorconsyin).

Bråmint des côps, c' est paski, dins si aprintixhaedje del veye, l' efant a rçû des messaedjes ki djhént onk li contråve di l' ôte.

## Sacwants complesses
* Complesse d' Udipe (amour foû-ordinaire di s' mame)
* Complesse di Cayin (haeyime di s' fré)