open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cérudjeye veterinaire

thumb|Èn årtisse ki fwait ene botnire (Walonreye, 2003) 
Li **cérudjeye veterinaire**, c' est del cérudjeye ki s' fwait so les biesses. Cåzu tos les årtisses praticyins a leu boûsse operèt zels-minme les aclevåvès biesses.

## Hårdêye divintrinne
* Operaedje des tetes ås vatches
Guere d' Irak

Li **guere d' Irak**, c' est ene guere k' a oficirmint cmincî li 20 di måss 2003, pa l' abrocaedje des Amerikins et leus Aloyîs (bråmint les Inglès) e l' Irak, adon miné pa Saddam Housseyn.

Elle a staté li ....

## Mwaissès piceures
Li cåze di ciste accion la, sorlon George W. Bush, li prezidint des USA d' adon, c' esteut ki l' Irak aveut des åres di mierdistrujhaedje et des åres tchimikes.

Li guere classike d' abrocaedje n' a nén duré lonmint. Bagdet a toumé li ... Pu Saddam Housseyn a stî apicî da li ...

Mins après, totès sôres di tropes di rezistants, d' Irak et d' ådfoû (sovint rwaitîs come des combatants po Al Qayida) ont miné ene gueriya disconte les Amerikins et l' årmêye oficire irakyinne ki s' bateut avou zels.

Termetant, il askepia ene guere civile inte les Irakyins, aprume les Chiyites (sipotchîs do tins da Saddam) et les Sunites (ki cmandént l' payis davance).

E moes d' may 2008, on contéve dipus d' 4000 touwés dins les sôdårds amerikins, et des dijhinnes di meyes dins les Irakyins, sôdårds, rezistants et civils. Sins conter les pietes etrindjires (Inglès, Itålyins, combatants arabes d' El Qayida, eployîs des societés d' såvrité, evnd.)

Li guere d' Irak åreut costé å Stats Unis dipus d' 3000 miyårds di dolårs (disk' å moes d' avri 2008). 

Li guere d' Irak a tî li prumire guere shuvowe des medias munute pa munute. Çoula a aminé sacwants herlemes come li margougnaedje des prijhnîs del prijhon d' Aboughayib.

## Les parfondès cåzes del guere d' Irak
* Li mwaistrixhaedje del petrole do payis.
* Li continouwaedje del Guere del Gofe , minêye på pere Bush come prezidint, et k' on djheut ki n' aveut nén stî achevêye, poy ki Saddam Housseyn esteut co la.
* L' aprepiaedje di l' Iran, avou kécfeye les pinses di l' ataker pus tård.

## Li Beldjike et les ôtes payis d' Urope eyet l' guere d' Irak
Li Beldjike a todi stî disconte l' evoyaedje di tropes e l' Irak. E 2003, li govienmint da Guy Verhofstad, la k' c' esteut Louis Michel minisse des Afwaires etrindjires, a minme metou des xhames el voye des Amerikins cwand i volît trevåtchî l' Beldjike avou do materiel militaire da zels k' esteut e l' Almagne, et l' evoyî e l' Irak. Å livea uropeyin, i tnént avou les payis disconte del guere, come li France (dizo l' minance da Jacques Chirac) eyet l' Almagne (da Stöber).

Årvierdimint, les Espagnols, les Itålyins, les Portuguès, les Polonès les Roumins et co ds ôtes, ont-st evoyî des sôdårds si bate avou ls Amerikins e l' Irak.

## Alére
* L. Mahin "3.000 miyårds di dolårs pus tård…", Li Rantoele (gazete) l° 46, esté 2008.

## Hårdêyes difoûtrinnes
(so l' Aberteke)
* Li guere des imådjes (da Lucyin Mahin, so l' impôrtance des tévés dins l' guere d' Irak e 2004)
* Noveles di l' Irak (da Pablo Sarachaga, so les soces di såvrité, loukeyes come des soces di merçunaires, et k' ont stî li deujhinme foice militaire diviè 2004)
* Vos dierinnès loukeures (Ene powezeye da Lucyin Mahin sol guere d' Irak, k' a eto parexhou dins Li Chwès)
* Aloumires sol guere d' Irak (Monologues di 5 personaedjes, tecse da Lucyin Mahin)

## Sourdants
Avene

thumb|right|l' eglijhe Sint-Mårtén d' Avene

**Avène** (fr: *Avennes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Braive.

* Limero del posse: **4260** (vî limero **4272**)
* Limero diyalectolodjike: **W 61**

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon : Jean-Pierre Dumont î vna å monde e 1944.
Zacate

Li **zacate** (arabe **زكاة**) u **tcharité sol tcheté**, c’ est ene tcharité ki tos les muzulmans k’ ont do bén divèt rexhe, di leu plinne volté, on côp l’ an. Po dire si on a do bén u nén, on-z a metou on livea minimom (lomé en arabe "niçab").

Li zacate est carculêye sol tcheté d’ ene mierdjin k’ a dmoré etir tot åd dilon d’ l’ anêye. Li montant a pårti azès pôves, c’ est li cwårt do dijhinme di ci-cial, dj’ ô bén 2,5 åcint.

C' est onk des cénk pilés d' l' Islam.

*Li zacate sol tcheté est diferinne del "[[zacate di djune]]" (zakat el-fitr), k' on baye les dierins djoû do [[cwareme muzulman]].*
Djeus olimpikes d' esté di 1896

thumb|Imådjete des djeus
Les **Djeus olimpikes d' esté di 1896**, c' est les prumîs djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Atene e 1896.

Il ont stî strimé på rwè Djôr 1î d' Grece.

Come di djusse, Pierre de Coubertin esteut la.

Les djeus ont stî aspalés d' on miyårdaire grek, Averoff, k' a dné on miyon di francs ôr. 

Les bates s' ont passé å "ståde panatenayike" ki datéve do cwatrinme sieke divant Djezus-Cri. Il aveut stî pår ranovlé, avou des tribunes di blanc marbe.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1896
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1900

thumb|Imådjete des djeus
Les **Djeus olimpikes d' esté di 1900**, c' est les deujhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Paris e 1900.

Li 14 di djulete, djoû del fiesse nåcionåle francesse, on a rsaetchî li sôt e longueur, çou k' amina co des margayes.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1900
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1904

thumb|Imådjete des djeus
Les **djeus olimpikes d' esté di 1904**, c' est les troejhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Sint-Louwis (Missouri, Estats Unis) e 1904.

Gn aveut seulmint dijh nåcions et 64 esportifs. 

Les djeus d' Sint-Louwis rishonnît dpus a ene fôre k' a on rashonnmint sportif. Les gazetes e l' Urope n' end ont ddja cåzé. Pierre de Coubertin lu-minme, n' î esteut nén.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1904
* Djeus di dvant
* Djeus d' ratrapaedje (1906)
* Vraiys djeus d' après

## Sourdants
Tourpene

thumb|Hinaedje del tourpene
thumb|left|Coide boltêye après l' tourpene
thumb|Tourpene ki rôle
thumb|Tourpene djaponesse
[thumb|[Caricateure di 1814 ki mostere les tchîfs d' Estats di l' Urope ki djouwnut avou Napoyeon, come si ça sereut ene tourpene, et l' renonder avou des scoreyes]]

Ene **tourpene** (on dit eto on, ene **carikêye**, on **paraglaece**, on **biza**, on **sotea**, on **tournea**), c’ est on djouwet k’ on boltêye so ene coide, pu l’ esnondyî et l' hiner so ene pleneure, et ki toûne so lu-minme, so ene pike ki sieve di bodje. 

## Motlî
Ene tourpene ki toûne ni dmeure nén al minme plaece ; on dit k’ ele court. Cwand ele s’ enonde e l’ air, ele fwait on brut : on dit k’ ele « zûne ». Al fén, ele si djoke et si stårer, on dit : «ele distind ».

Des ôtes mots tecnikes :
* 
* fé 
* wangnî cénk pårt a pont.
* 

## Istwere des tourpenes
On-z a rtrové des bizas vîs di deus meye ans.

## Sôres di tourpenes
* biza al couloûte
* dobe biza des marins
* biza a-z emantchî onk divins l’ ôte &nbsp;

## Djouwaedje al tourpene inte efants
On pout djouwer al tourpene tot seu, u avou des ôtes efants. Voci ene manire di djouwer eshonne, dinltins, el Walonreye.

On fwait on rond al tere, cénk a shijh  lådje. So on , on trine si talon po fé ene .

On fwait ene croes å mitan avou l' pike del tourpene, pu avaler on ptit  å mitan do rond (todi avou l' ponte del tourpene).

On boltêye li coide åtoû do bwès del tourpene, et tenawete saetchî on bon côp sol coide, pol bén serer. 

Prinde ene platene trawêye lådje come en pîce d' èn uro; passer li coide divins et fé on nuk pol rastini. 

I fåt lugnî l' mitan del croes, et d' on toû d' bresse, hiner l' tourpene. 

Li ci k' est l' pus près do potea dit : « dji prind » et tchoezi les cis ki djouwèt avou lu 

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1912

Les **djeus olimpikes d' esté di 1912**, c' est les cénkinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Stocom e 1912.

On louke les djeus di Stocom come les prumîs djeus prôpes et foirt bén organijhîs. Les cénk continints sont la, avou 28 ekipes, deus 1540 atletes, inte di zels, 57 femes. Claire Gutt fourit l' prumire feme bedje a-z aveur cori ås djeus.

Dins li 5.000 metes, li Francès Bouin et li Finlandès Kolchminen vont miner on trén d' infier. Les Inglès, les Amerikins et tos les ôtes sont låtchîs. Foirt å foirt, les deus omes ni s' rindèt nén onk po l' ôte et après on sprine teribe miné på Francès, c' est li Finlandès ki wangne d' ene pwetrene. Li rcôrd di 14 munutes 36 sigondes 3/5 ni serè rbatou k' e 1922 pa Nurmi, dijh ans pus tård.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1912
* Djeus di dvant
* Djeus d' après (nén djouwés)
* Vraiys djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1920

thumb|Imådjete des djeus
Les **Djeus olimpikes d' esté di 1920**, c' est les setinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Anverse e 1920.

C' est Pierre de Coubertin k' aveut metou totafwait el sinne. 

Li rwè Albert I a dmoré so plaece. 

I gn aveut co pont d' blame olimpike mins on Bedje, Victor Boin va prononcî pol prumî côp li siermint olimpike. 

Li drapea olimpike va esse håyné pol prumî côp, et dmorer å mastea tote li durêye des djeus.

Les Bedjes vont rascode troes medayes d' ôr :
* ene å tir a l' årbalesse
* ene e yatigne
* ene e fotbale.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1920
* Djeus di dvant (nén djouwés)
* Vraiys djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Trinité (atuze)

:*[[Trinité|Loukîz cial li pådje d' omonimeye]]*
Po les crustins, li **Trinité** (on dit eto : li **mistere del Sinte Trinité**, li **Trinisté**, li **Sinte Troejhinne**), c' est ene sinte creyance (dogue), ki vout ki l' Bon Diu soeye fwait di troes "persounes" : Diu l' Pere, Diu l' fi (Djezus-Cri), et l' Sint Esprit.

L' atuze a stî diswalpêye pa l' Eglijhe diviè l' 4inme sieke.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:Trinité|Trinité]]" et "[[:Wikt:troejhinne|troejhinne]]".*

## Aspoyas di l' atuze del trinité dins les sints lives
Sacwants passaedjes des sints lives polèt esse ratuzés come des sene di l' atuze del Trinité.

### El [[Djeneze]]
Li prumî verset del Bibe : 
:*Å cmince, li Bon Diu fjha l' Daegne eyet l' Cir*
Mins en ebreu, *Elohim* – li Bon Diu – est å pluriyal, et *bara* – « fijha » – est å singulî, çou ki pout esse comprins come cwè li Bon Diu est troes et onk. 

Des versets la kel Bon Diu cåze å pluriyal.
:*Li Bon Diu derit: Fijhans les djins a noste imådje, por zels nos ravizer.* (Djn 1:26). 
:*Vola k' l' ome a divnou come onk di nozôtes.* (Djn 3:22) 
Pus tård, a Babel, li Bon Diu derit:
:*Abeye, dischindans radmint po formaxhî leu lingaedje!* (Djn 11:9). 

Cwand l' Bon Diu aparexha a Abråm, i s' mostra come troes djins.

### Dins l' [[Noû Testamint]]
Å Bateme, li Fi esteut e l' aiwe, li Pere cåzéve do cir, et l' Sint Spér dischindeut doucetmint come on colon. Djezus-Cri nos a leyî l' rîle do bateme crustin, avou l' parole: 
:*Alez si acsegnîz l' monde etir, et batijhî å no do Pere et de Fi et de Sint Spér.* (Matî 28:19).

Sint På djåze del Sinte Trinité eto. 
:*Li gråce di nosse Signeur Djezus-Cri, et l' tcharité do Bon Diu [li Pere] et l' pårtixhaedje do Sint Spér fouxhnuxhe avou vozôtes.* (2 Cor 13:13). 
:*I gn a bråmint des bistokes, mins c' est l' minme Sint Spér; i gn a bråmint des siervices, mins c'est l' minme Signeur [Djezus]; i gn a bråmint des ovraedjes, mins c' est l' Bon Diu k' overe totafwait ådvins d' tertos.* (1 Cor 12:4-6). 
:*På Crisse, nos avans tertos les ouxhs å lådje po moussî å Pere dins li Sint Spér.* (Ef 2:18). 

## Vicansté di l' atuze del Trinité dins l' acsegnmint rlidjeus el Walonreye
L' atuze del Trinité n' est pus voltî acsegneye ås catruceme el Walonreye e 2008.

## L' atuze del Trinité veyowe des ôtès rlidjons monoteyisses
Les djwifs, come les muzulmans sont foirt disconte del creyance al Trinité, pask' i trouvnut ki ça n' va waire avou l' monoteyisse. Les cis ki croeynut al Trinité sont lomés des muzulmans les "*moucharikîn*", "les cis k' assoçnèt Diu".

Po les muzulmans, li sourate 126 di l' Alcoran est waiteye come li passaedje ki rfuze li Trinité, copurade ki Djezus-Cri soeye li fi da Diu l' Pere :
:*1. Dijhoz k' i gn a k' on Bon Diu*
:*2. Et k' il est la dispu todi et po todi;*
:*3. I n' a pont d' efants, i n' a ni pa ni mame,*
:*4. Et i n' a nou parint, minme did lon.*

## Alére
* G. Sfasie, "*The Holy Ghost* ou l' Sint Spér et trime et trame sol Trinité", Li Rantoele (gazete) l° 46, esté 2008.

## Sourdants
Djihan d' Djudla-Mouze

**Djihan d' Djudla-Mouze** u **Djihan des Prés** (e Fr. **Jean d'Outremeuse**, **Jean des Preis**) a skepyî a Djudla-Mouze, a Lidje do trevén del Principåté e 1338 et-z î mori e 1400.

Ci fourit onk des prumîs scrijheus di ç' payis la. Li lingaedje di ses scrijhaedjes pout esse riwaitî come ene sicrîta.

On ndè cåze dins l' roman «Et mi, dji vs ratindeu» ki s' passe di ces trevéns la.

## Sicrijhaedjes da Djhan d' Djudla-Mouze
On cnoxhe troes lives da sinne :
* « Li muroe di l' Istwere » (*Ly Myreur des Histors*): c' est ene istwere do monde, dispu li prindaedje di Trwè disk' a 1340. On-z î trouve des sacwès istorikes et des fåves, tot cmaxhîs.
* Li « *Djesse di Lidje* », ki raconte l' istwere del veye di Lidje, e troes lives : 
:- li prumî di 40.000 vers. 
:- li deujhinme di 12.224 vers (avou des rascourtis d' prôze). 
:- le troejhinme, k' a stî pierdou, mins k' on nd a co sacwants bokets.
* On live so les pires precieuses.

## Alére
Godefroid Kurth, «*Étude critique sur Jean d'Outremeuse*», Brussele (Rweyåle Academeye di Beldjike), 1910, (106 p. in-8°).
Livreye

[thumb|Lives so les viyaedjes et veyes do [Payis d' Lidje a ene boukinreye]]
[thumb|Lives e [lussimbordjwès dins ene livreye d' on grand botike a Stråssen (Grande Dutcheye)]]
[thumb|Monumint pol 20inme aniversaire do "Viyaedje des lives" a [Rdû]]
Ene **livreye**, c' est on botike (u ene pårteye d' on grand botike) la k' on vind des lives. Li ci (cene) kel tént si lome on **livrî**, ene **livrire**.

Emey les livreyes, gn a des **boukinreyes**, la k' on vind des vîs lives. Li ci (cene) kel tént si lome on **boukinisse**.

Les boukinisses alèt voltî ås fôres ås lives.

Sacwants viyaedjes sont dvnou des viyaedjes avou toplin des boukinreyes. El Walonreye, end a onk a Rdû (dispu a pô près 1980).

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:livreye|livreye]]" et "[[:Wikt:boukinreye|boukinreye]]".*

## Livreyes ki vindnut des lives e walon
Gn a nole livreye ki n' vindaxhe ki des lives e walon. Mins gn a ene pougneye di livreyes, el Walonreye, la k' on ndè pout trover pus åjheymint. 

Gn a eto des boukinisses ki fjhèt voltî dins l' live e walon. Sovint, il ont-st eto des lives sol Walonreye et les scrijheus redjonalisses.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwantès livreyes ki vindèt voltî des lives e walon]
Sint Esprit

Po les crustins, li **Sint Esprit** u **Sint Spér**, c' est l' troejhinme persoune del Trinité.

## Mwaissès dnêyes
Il est sovint rprezinté pa on colon.

Li Céncweme rimimbere li dischindaedje do Sint Spér so les Apoisses, çou ki lzî a permetou di djåzer, sins ls aprinde, totes sôres d' ôtes lingaedjes. 

## Sourdants
Jean-Joseph Dehin

**Jean-Joseph Dehin** a skepyî a Lidje e 1809, et-z î dhoter e 1871. C’ esteut onk des prumîs scrijheus e walon. 

Di s' mestî, il esteut tchôdronî, pu ôrfeve. C' est tot-z espôzant ses ouves k' il aveut rescontré Berandjî, et fé camaeråde avou lu. Dehin si loma dayeur li «Berandjî d' Lidje».

## Ouve pol walon
I scrijha des ouves di totes les tires, come des tchansons, cråmignons, paskeyes et des sinnetes et des ratournaedjes des fåve da Lafontinne. 

I n' les rashonna nén, apus k' ene ramexhnêye d' arimés, "Tchå et panåjhe", k' a moussî foû e 1850. C' est ci live la ki fjha si rlomêye, avou on monologue "Apolodjeye et critike di sacwants monumints d' Lidje",  sicrît e 1852.

I scrijha co po l' Årmonak da Matî Laensberg di 1851 a 1854. Et-z aidî Françwès Bailleux ratourner des fåves da Lafontinne.

I fourit dins les askepieus del SLLW e 1956, mins s’ endè rsaetcha bénrade, e moes d' octôbe 1857, dandjreus pask’ i trovéve li soce ene miete grandiveuse por lu.&nbsp; 

Ci fourit onk des meyeus fjheus d’ paskeyes di s’ tins. Dieudonné Salme djåze di lu dins ''Li houlot'', et François Barillié dvins ''Li camaeråde del djoye''.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdants
Hainan

thumb|200px|right|Province do Hainan
Li **Hainan** (海南 *Hǎinán* — « Nonne del mer»), c' est ene province eyet ene iye del nonne del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Haikou. 

Elle a-st ene sitindêye di 33.920 km² po 8.180.000 dimanants. 

Li lingaedje del province, c' est l' chinwès / hainanès (minnan) eyet l' Danzhouhua.
Djeus olimpikes d' esté di 1908

Les **Djeus olimpikes d' esté di 1908**, c' est les cwatrinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Londe e 1908.

Gn ava des margayes dins l' ciclisse et dins l' 400 metes.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1908
* Djeus olimpikes di ratrapaedje di 1906
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Clairmont-dzo-Hu

**Clairmont-dzo-Hu** u **Clairmont-dlé-Nandrin** (la-minme, *Clérmont*, Fr. *Clermont-sous-Huy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Indji, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4480**
** davance : **4133**
* Limero diyalectolodjike : **H 32**
* Arondixhmint : Hu

*Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut [[Clairmont]].*

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Clairmont|l' esplicant motî]].*
Clairmont-so-Berwinne

**Clairmont-so-Berwinne** u **Clairmont-dlé-Åbe** (la-minme, *Clérmô*, F. *Clermont-sur-Berwinne*, *Clermont-lez-Aubel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Timister po fé l' intité cominåle di Timister-Clairmont, el province di Lidje.
vignette|Clermont-sur-Berwinne
* Limeros del posse :
** asteure : **4890 **
** davance : **4661**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 8**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî

## Tuzance walone
Joseph Lahaye î skepia li 14 d' octôbe 1921.
1707

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 25 d' avri : L' årmêye des Aloyîs (avou kécfeye des sôdårds walons des Bas Payis otrichyins) est batowe pås Francès a Almansa (Espagne), ene batreye del Guere di Succession d' Espagne.
### Ôtes etrevéns
* 23 d' octôbe : Prumire ashyinne do Pårlumint do Rweyåme Uni.
* 24 di decimbe : Astalaedje do prumî govierneu burtaenike di Djibraltar.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 12 di setimbe : Jean-Charles Benoît

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
Bibioteke

Ene **bibioteke**, c' est ene måjhon u ene plaece la k' i gn a toplin des lives, po des djins vni lére.

## Motlî
Li ci ki s' ocupe d' ene bibioteke si lome **[[bibiotekî]]** (po èn ome) u **[[bibiotecresse]]** (po ene kimere).

## Sôres di bibiotekes
Si c' ene bibioteke publike, tertos î pout aler lére des lives, et kécfeye les epronter.

On **bibiobusse**, c' est on sistinme di bibioteke ki toûne avou on busse dins tos les viyaedjes, et pruster des lives a lére åzès djins.

## Rilomêyès bibiotekes
* Li grande bibioteke d' Alegzandreye, ki rashonna bråmint des lives des Arabes, des Greks et des Romins. Elle a stî metowe a feu pås Croejhîs et tos les lives broûlés.
* Li "bibioteke do Congrès amerikin a Washington, li pus grande ol Daegne å djoû d' ouy avou 128 miyons d' documints. 

## Bibiotekes avou des lives e walon
* Bibioteke des Pårlers del Walonreye a Anse, ecwårlêye del Province di Lidje. Elle a totes sôres di lives et d' sillabusses e walon et sol walon. Ey eto des papîscrîts di totes les tires.
* Bibioteke nåcionåle di Beldjike : elle a èn egzimplaire di tos les lives et rvowes k' ont stî eplaidîs avou on *dépôt légal*.
* Bibioteke comunåle di Nivele : dinltins, n aveut bråmint do walon. Mins ça a stîo roisté dins des cåves.
* Bibioteke del Fak di Letes di l' Univiersité d' Lovén : tos les sincieus lives sol walon, mins nén les lives di Belès letes u les pîces di teyåte.
* Bibiotekes des Cinte di documintåcion do walon e scole.
* Bibiotekes des federåcions provinciåles di l' UCW, k' ont ene grande coleccion di pîces di teyåte e walon.
* Bibiotekes des Soces di scrijheus e walon: li cene des Relîs namurwès a Nameur; li bibioteke Nicolas Pietkin do Rweyål Club walon d' Måmdey a Måmdey.
Entrena

**Entrena**, c' est ene comene d' Espagne, dins l' contrêye otonome del Riyokha.

thumb|center|700px|Entrena

## Sacwants racsegnes
* Dimorants: 1.451 (2008)
* Sitindêye: 21,03&nbsp;km²
Pråyon

**Pråyon** (F. *Prayon*), c' est on hamtea do Trô.

 
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Pråyon|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Come si no l' mostere, Pråyon, c' est, aprume, on ptit pré metou tot do long do ri d' Mosbeu, k' egolene so Vesse.

Sol tier, li tere est castinnixheuse; c' est bén po ça k' on trouve do hamustea do les åbes. 

## Economeye
Gn a ene grosse societé k' î saetche al castinne : li "Societé metalurdjike di Pråyon". Ele s' a retroclé avou l' societé "*Nouvelle Montagne*" d' Indji.
Clairmont

* Clairmont-dlé-Walcoû
* Clairmont-dzo-Hu (Clairmont-dlé-Nandrin)
* Clairmont-so-Berwinne (Clairmont-dlé-Åbe)
Arantoele

Ene **arantoele** (on dit eto : ene **rantoele**, des **arincrins**, ene **araegnreye**), c' est come ene toele texheye pa des araegnes k' i gn a po-z apicî leus proyes, sovint des moxhes u des ôtes insekes.

A costé des arantoeles classikes, a môde di poligone, gn a eto des **[[fis d' Aviedje]]**.

## Sourdants
Riscôpaedje

On **riscôpaedje**, c' est on mwais comprindaedje des mots d' ene fråze, la k' on prind on boket d' on mot, et k' on l' plake sol mot d' a costé.

Li novea adjonda divént on noûmot.

On **mescôpaedje**, c' est on sfwait rcôpaedje di mots, mins k' est rwaitî come flotchrece. On ndè trouve beacôp dins l' walon scrît divant l' sistinme Feller.

## Egzimpes di riscôpaedjes e walon
* Li mot "", el Basse Årdene, la ki l' definixhant årtike, c' est "*la*", a stî riscôpé e "*la rantoele*", çou k' a askepyî li mot "".

* etroclaedje d' on Z di loyaedje :
** Li prono "zels" s' a foirdjî a pårti di shuvions come "sins *ès*", "totes *èles*" (avou prononçaedje des loyeures -z-).
** li mot «» (vî francès «*les hoirs*».

* Etroclaedje del divancete «» dins les nos d' plaece : «», «», «».

## Egzimpes di mescôpaedjes
* *j'a* (dj' a) =>  
* boutnut => boute  (scrijhaedje Leyon Bernus). 

## Sourdants
Mila Kunis

thumb|right|Mila Kunis
**Milena Markovna Kunis** (e rûsse Милена Маркοвна Кунис, e-n oucrinnwès: Мілена Марківна Куніс) a skepyî li 14 d' awousse 1983 a Kiyev, e l' Oucrinne.

C' est ene actoresse do cinema amerikin.
Baconfwè

**Baconfwè** (F. *Baconfoy*), c' est on hamtea d' Tniveye.
 
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje: Baconfwètî, Baconfwètresse.
** Sipotaedje: les Graevîs u les Grevesses.

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
Rodolphe Dedoyard î a vnou å monde.

### Accint do walon
L' accint do walon di Baconfwè est cnoxhou pa les scrijhaedjes da Dedoyard. Come il a beacôp bouté avou Michel Francard, bråmint des prononçaedjes walons di Baconfwè sont rprins dins l' Motî d' Bastogne. Portant les deus pårlers sont mo diferins. Baconfwè a "i" come sipotchåve voyale, dabôrd ki Bastogne a "u".

## Istwere
Sorlon l' ramexhnêye di noveles "Doze femes", c' esteut l' seul viyaedje avårla la k' gn aveut on medcén.
Ernuveye

**Rnuvèye** (fr: *Erneuville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tiniveye.

* Limero del posse: **6972** (vî limero **6972**)
* Limero diyalectolodjike: **Ma&nbsp;52**
Danse

thumb|Dansaedje di valse dins l' hôte societé a Wîne

Li **danse**, c' est des mouvmints do coir d' ene djin ki s' repetèt et candjî, sovint fwaits sol tipetape d' ene muzike. Li danse est èn årt et pacô on spôrt (danse sol glaece, danse dins l' aiwe).

## Motlî
Li ci (cene) ki danse si lome on **danseu**, ene **danseuse**.

Dinltins, a Lidje, on meteut so pî des bates lomêyes assôts d' danse.

Po rashonner des danseu(se)s, on-z adjinçnêye des fiesses del danse.

Po totes les djins poleur danser, on a metou so pî les bals, copurade tins des dicåces. Diviè les anêyes 1960, on-z a eto drovou des dancignes, k' on-z î danse foû des termenes di dicåce.

Po n' nén piede les danses did dinltins, on-z a ahivé des soces di danses foclorikes.

On danse eto dins les operås et les operetes, et dins les fimes ås danses ("comedeyes muzicåles").

## Sôres di danses
### Viyès danses del Walonreye
* Cråmignon
* Carmagnole : loukîz ddja : 
* cwårêye danse : loukîz ddja : ; cwadrile
* Danse e rond (farandole) : loukîz ddja :  et .
* Danse del sipêye
* Danse do ramon; danse del graweye, danse del dorêye
* Maclote
* passe-pî
* Polca
* Rigodon : loukîz ddja : 
* Scotich
* Danse del sipêye (esteut cnoxhowe a Bovegne)

### Danses classikes uropeyinnes
* Balet
* Flamenco
* Pas rdoblé (espagnol *passo doble*); tango; ståré tango
* Valse

### Danses modienes
* Bossanova
* Disco
* Djek
* Hip hop
* Rok
* Slô
* Twiss

### Danses egzotikes
* Ahiddousse (danse do Marok)
* Danse do vinte (Edjipe)
* Guedra (danse do Sara)
* Aabidate er-rema (danse do payis d' Xhouribga, Marok)
* Reggaba (danse do Levant marokin)


File:Meher Malik at AsiaSpa awards event.jpg|danseuse do vinte (Edjipe)
File:Aabidat errema1.jpg|trope "Aabidat er-rema" (Marok)


## Rilomés danseus
* Béjart
* Isadora Duncan

## Soces di danse del Walonreye
* a Måtche-el-Fåmene : "Må Tchî Mî Tchî k' Ti".
* Soce des viyès danses di Ståvleu (*Le réveil ardennais*), ki Serge Fontaine esteut dvins.
Djan d' Mådi

**Djan d' Mådi** (*Djihan d' Mådi*, ***Djan d' Mâdi***), c' est ene rilomêye fåve do payis gåmet.

## Vicåreye
Portant, li Djan, c' esteut ene vraiye djin. Si pa si loméve dedja **Jehan de Mady** (Djihan d' Mådi). I dmoréve a Vlône el Gåme di France.

Li fi riçuva l' minme no kel pa. Il åreut skepyî e 1585. Il a morou diviè 1632. Di 1611 a 1615, il esteut foistî pol prevôt d' Vierton.

Come il esteut violoneu, on lyi a metou sol dos li fåve do violoneu et do leu.

## Dins les belès-letes e gåmès
 Djan d' Mådi (epopêye)
Albert Yande a rashonné les fåves k' on racontéve sor lu, et ndè fé ene epopêye di 1121 vers.

## Rilomêye
Dins l' emission "Foû des rays", li prumî limero djåza d' Djan d' Mådi.

## Sourdants
Definixhant årtike

:*[[Årtike|Discramiaedje di totes les pådjes Wikipedia ki s' lomnut "årtike"]]
On *'definixhant årtike**, c' est èn [[årtike (croejhete)|årtike]] ki mostere bén li sudjet (on [[sustantif|no]] u ôte tchoi) k' i [[prezintrece|prezinte]]. I l' **definit**, dabôrd.
* "**li** tchén" u "**el** tchén"
* "**li** vatche" u "**el** vatche" 
* **les** omes
* **les** comeres

Årvier di l' [[årtike nén definixhant]], li definixhant årtike, e [[rfondou walon]] come so 85 åcint des [[accints do walon]], ni mostere nén li [[djinre (croejhete)|djinre]] do no (omrin u femrin).

Les definixhants årtikes si polèt [[spotchaedje (croejhete)|spotchî]] :

* C' est **l' **tchén les cåzes !
* C' est **l' **vatche k' a bizé.
* T' es biesse di bouter po **ls** ôtes

== Li mot defini n' est nén on sustantif ==
=== adviebes ===
* Mete les, onk d' on costé, et **l' **ôte di **l' **ôte.
* Dji t' è direu bén **l' **pareye.
=== nos d' djins ===
* C' est **l' **Nataleye k' a stî sbarêye
* Dj' avans yeu **les** Molitor al shijhe. 
=== troke di mots ===
* Dji rvôreu bén **les** canadas rtchåfés come dj' a yeu ayir.

== Definixhants årtikes dins les accints do walon ==
Dins les [[accints do walon]], les definixhants årtikes singulîs sont :
* **li**, come e rfondou dins li stroet payis d' [[Lidje]], li [[Hesbaye]], li payis d' [[Nameur]] et [[Dinant]].
* ***lu*** après [[Vervî]] et so cåzu tote l' [[Årdene]], mins foû k' pol omrin dins l' [[Basse Årdene]].
* **el** dins cåzu tot l' [[Coûtchant walon]], mins eto sol [[Hôte Seure]] (mins djusse po l' omrin).
* ***lë*** dins l' [[Roman Payis]] (après [[Åve]] et [[Djodogne]]) et eto après [[Bietris]] et [[Bouyon]] (mins djusse po l' omrin).
* ***il*** dins sacwantès coines do Coûtchant walon (et kécfeye eto sol Hesbaye).

Dins l' [[Basse Årdene]], l' årtike femrin est ***la*** (nén [[spotchaedje (linwince)|spotchåve]]) :
* C' est ''la'' vatche, ''la stûve'', ''la coumére''.

Les definixhants årtikes pluriyals sont "**les**" totavå.

Les definixhants årtikes si polnut [[etroclaedje|etrocler]] ås [[dvancete]]s po fé des [[rastrindous årtikes]].

== Racsegnes et mapes ==
* Mape [[ALW]] **2.*' 1. (*la'')
* L. Remacle Sintake del Gléjhe t. I, pp 107-108.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Dins l' grosse croejhete da Henschel (e francès)
* Les definixhants årtikes
Dins l' pitite croejhete (e walon)
* Les definixhants årtikes

## Sourdants & pî-notes
Dataedje d' on mot

thumb|Eployaedje do mot "" dins des vîs tecses e francès

Li **dataedje d' on mot** u **datåcion d' on mot**, c' est di decider cwand çk' el mot aparexhe pol prumî côp dins on metou lingaedje.

Ci n' est nén si åjhey ki ça, aprume dins les lingaedjes ki n' si scrijhèt waire, ubén po les mots ki sont vîs vîs.

Li vraiy dataedje, c' est l' anêye k' on trouve ci mot la scrît dins l' lingaedje.

E walon, po les vîs mots, c' est li prumî aparexhaedje dins l' scrîta la k' on voet bén ki l' cogne do mots rissaetche dipus do walon ki des ôtes lingaedjes d' oyi.

Po les noûmots, c' est l' trovaedje do mot foû d' on boket di belès letes u d' prôze nén racontrece dins ene gazete, on live, ene rivuwe, on motî, u on studia sol lingaedje.

## Egzimpe di dataedje di sacwants mots e walon
### Dins li scrîta
C' est bråmint Louis Remacle ki s' a ocupé di cist ovraedje la. Toplin d' ses trovas sont rprins dins l' live : "*La différenciation dialectale en Belgique romane avant 1600*" sovint rahoukî e walon dizo l' alomåcion "live da Remacle sol datåcion des mots walons di dvant 1600".

Po les mots a vey avou l' djeyografeye, c' est leu prumî aparexhaedje dins les nos d' plaeces ki va aidî leu datåcion.

Po les mots d' tos les djoû, c' est leu trovaedje dins des invintaire di notaire, dins des akes di djustice.

### Noûmots del fén do 19inme sieke
On loucrè voltî li studia da Maurice Piron : *[[Papî Piron so les noûmots des scrijheus lidjwès d' aviè 1900|Formation de la langue littéraire des écrivains liégeois]]*.

### Noûmots do 20inme sieke
Po les calcaedjes do francès (et eto sacwants di l' inglès), on rwaitrè l' adire inte des motîs ki n' riprindèt ki les mots pår walons et des ôtes avou toplin des djivions calkés (metans li Motî da Scius, li Motî d' Nivele eyet li Motî d' Bastogne. Gn a eto toplin des noûmots d' calcaedje dins sacwants motîs francès-walon come li franwal da Haust, avou l' mincion "*néol.*" (noûmot).

### Noûmots del fén do 20inme sieke et l' 21inme sieke
Li splitchant motî do walon dene sovint les dates di prumî eployaedje des noûmots foirdjîs del fén do 20inme sieke et l' 21inme sieke.

## 
Sol Wiccionaire
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
1338

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* Djihan d' Djudla-Mouze

## Ont morou ciste anêye la
Fernand Vannuffel

**Fernand Vannuffel**, c' esteut on scrijheu e walipicård di Bince, sikepyî e 1940. 

Il a ratourné des fåves da Lafontinne et di ds ôtes sicrijheus. 

Il a eto scrît des coûtès powezeyes et des sintinces k' i loméve "grins d' sé".

I scrît "a môde di si idêye", sins shuve li sistinme Feller.

## Onk di ses scrijhaedjes
Cist arimé ci mostere bén ki, dins si consyince linwistike, i scrijheut e walon.

:::**Credo walon**

:*No langue, elle est si bele, et si, come nos, on l' inme,
:*C' est k' ele dit padlé nos çou k' est l' cour del redjon.
:*Dins tos les cwéns do monde, les mots n' sont nén les minmes
:*On a tchaeconk si langue; nozôtes, c' est no **walon**.

:*Toci oubén ayeur, a Mont ou al Lovire,
:*A Bince come a Nameur, et dins tos les corons,
:*No lingaedje tot rimpli des sinteurs di no tere
:*Dirè todi firmint k' nos estans des Walons.

:*No langue, elle est si bele, eyet nos nd estans firs.
:*N' pus l' pårler ås efants ? - Mins a cwè çki ça sieve ! -
:*Inte l' inglès et l' arabe, totes les langues etrindjires
:*N' a ene plaece po no patwès? Vops n' diroz nén l' contråve.

:*Lingaedje di no redjon ! Fåt l' såver, no pårlaedje,
:*Nos è siervi sovint, et l' fé conoxhe bén lon.
:*Bistocans no patwès : c' est on fel eritaedje.
:*Et cwand ça n' sreut k' po ça, ns estans firs d' esse Walons !

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Onk di ses ratournaedje da Lafontinne 
* Li powinme "Credo walon" avou l' accint d' Bince
Joseph Decossaux

**Joseph Decossaux**, c' est on scrijheu e walon do Roman Payis.

I vna å monde a Nodwé e 1935. Mins il a dmoré lontins a Oû-l'-Grand.

I scrît dins l' Såverdea. Il a rprins li minance di cisse gazete la e 2012, po replaecî Jean-Jacques Gaziaux.

Riprins dins l' Antolodjeye "Nos Campagnes".

Di s' mestî, il esteut eployî ås Conte-Tchekes a Brussele.
Bince (veye)

**Bince** u **Binche**, come e francès,  c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.

* Limeros del posse : **7130** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Th 9**.
* Arondixhmint : Twin
* Lomaedje des djins : Binchou, Binchoute; (F. *Binchois, -oise*)
* Lingaedje do payis : picård, mins foirt dilé l' walon

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Bince|l' esplicant motî]].*

## Avey
* Carnaval di Bince
* Li cloke-poite

## Tuzance walone
* Soces
** Les *Scriveûs* binchous (1876-?)
** *El pavé picard binchou* (ene soce di teyåte)
* Sicrijheus e walon :
** René Legaux
** Fernand Vannuffel


Imådje:Square Scriveux binchois.jpg|Li plake sol plaece dicåçtêye ås *Scriveûs* binchous, adlé les rampårs.
Imådje:Plaque du local d'El pavé picard binchou.jpg|Sol Grand Plaece di Bince.
Imådje:Monument à René Legaux.jpg|Ene plake po rinde bon dvwer a René Legaux avou, sol pådje di droete, on boket di s' powezeye.
Imådje:Yé adon… ? Vo nez keûrt yé vo boudène s'infèle ?.jpg|Ene fråze e picård sicrîte dins l' cåbaret *L'Antidote*, sol Grand Plaece; a costé, i gn a co scrît *« Après Binche i n'a pus rîe'n ».*
Imådje:Binche Lace 02.JPG|Bince est eto rlomêye po s' dintele.


## Sourdants
Bince

**Bince** u **Binche**, come e francès, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
alt=|vignette|Eplaeçmint del comene dins l' province
vignette|Gilles poirtant leu maske di cîre.
Ban d' Bince
* Bince (veye)
* Ådreu
* Batgnî
* Bré
* El Vå-dlé-Bince
* Ressé (a Rsé)
* Perone-dilé-Bince
* Spinoû

## Economeye
Rivnou al tiesse e 2003 : categoreye 5 (13.400 a 17.000 € pa declåråcion)
Perone-dilé-Bince

**Perone**, po discramyî, **Perone-dilé-Bince** (F. *Péronnes-lez-Binche*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bince, el province do Hinnot.
* Limeros del posse :
** asteure : **7134 **
** davance : **7120**
* Limero diyalectolodjike : **S 46**
* Arondixhmint : asteure : Twin; davance Sougniye
* Lomaedje des djins : Peronî, Peronresse; (F. *Péronnais, -aise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Perone|l' esplicant motî]].*

## Sourdants
Dictionnaire populaire de wallon liégeois

Li **Motî Stasse**, c' est on motî walon avou l' accint d' Lidje, sicrît pa Simon Stasse, ey eplaidî e 2004 dizo l' tite *Dictionnaire populaire de wallon liégeois*, replaidî e 2007 dizo l' tite *Le Wallon Liégeois contemporain*, eyet e 2015 dizo l' tite *Dictionnaire de wallon liégeois*. 

## Contnou
I rprind bråmint les mots do Motî Haust, mins i ndè rsaetche les pus vîs et endè rmete sacwants noveas. Inte di zels, des cis do Motî del Hesbaye (). 

I n' riprind nén nerén les dnêyes do motî da Haust so l' etimolodjeye.

I rcandje eto sacwantès tchitchêyes ortografikes.

Les viebes sont revoyîs a leu tåvlea d' codjowaedje, metou al fén do live.

Il est shuvou d' on motî francès-walon, ki rprind eto des mots ki n' sont nén dins l' franwal da Haust.

Al fén, gn a des tåvleas d' codjowaedje, ki rprindnut, e pus simpe, les dnêye di si live di codjowaedjes.

Li motî da Stasse dene eto les pluriyals des mots d' aplacaedje. Po fé ene ricoridjrece, i dene totes les cognes d' on mot, spotcheyes et nén spotcheyes, ey ossu les femrins.

## Egzimpe di reployaedje des dnêyes do motî Forir
a "", Stasse va rapexhî on ratournaedje francès "égrillard", do motî Forir. I rprind eto li fråze do Forir (li cene ki n' aveut nén stî rprinjhe pa Haust), et rcandjî "" pa "".

## Adire inte li Haust eyet li Stasse
### Motî walon francès
* Dins l' "Haust", mins nén rprins dins li "Stasse" : *cåme*, *stok* (ki vénreut do flamind "stuk").
* Dins li "Stasse", mins nén dins l' "Haust" : … (loukîz pus bas).
* Mwaisse intrêye diferinne del cene da Haust : *doyå*; Stasse 
* Pluriyal des mots d' aplacaedje dins li Stasse (**', des **'), nén dins l' Haust.
* simplifiaedje di l' ortografeye:  , cok'sant (Haust) => coksant ().
* Eployaedje a tot côp bon del cogne avou on halcrosse E dins li Stasse, ki l' Haust dene eto l' ortografeye avou ene faflote divintrinne.
* Pol son K, eployaedje a tot côp bon del cogne avou li scrijha qu dins li Stasse, ki l' Haust dene eto l' ortografeye avou on K.
* Sacwants candjmints d' ortografeye: cowe (Haust) => quåwe; timpèsse (adv.) => timpès´; pôr => pår
* dene les cognes avou ristitcheye voyale des mots k' atakèt pa S+ Cossoune ( / )

### Dinêyes ki sont dins li Stasse walon-francès et nén dins l' Haust
* , 

### Motî francès walon
* Dins li "Stasse", mins nén dins l' "Haust" : *vouvoyer* (), *stock* ()

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Copeye aberwetåve
* Simon Stasse esplike les pondants et les djondants pocwè k' il a-st eplaidî s' motî
*
1482

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* Fén oficire des Bas Payis borguignons.
* Li mot "" est scrît pol prumî côp e neyerlandès, dizo l' cogne  "*Nederlandsch*".

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtès djins
So les tienes (roman)

**So les tienes** (*Su lès tiènes*), c' est l' tite e walon do roman «*Collines*» da Jean Giono. Li modêye walone a stî scrîte pa Émile Gilliard, tot ratournant l' ouve di Giono, avou l' åjhmince di s' famile.

C' est l' prumî roman k' est eplaidî e walon k' est on ratournaedje d' ene ouve d' on grand romantî. C' est eto onk des prumîs romans e walon ki s' passe foû payis.

## 
Boket do live
Bibiotekî

On **bibiotekî**, ene **bibiotecresse**, c' est ene djin ki tént ene bibioteke.

## Scrijheus e walon k' ont stî bibiotekîs
* Joseph Vrindts
* Louis Lagauche
* Emile Gilliard
Alcubilla de Avellaneda

300px|right

**Alcubilla de Avellaneda**, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
On dit k' les manaedjes ni vont pus (teyåte)

[thumb|Programe del pîce pol djouwaedje pal dramatike di [Veskeveye e 2008]]
thumb
«**On dit k' les manaedjes ni vont pus**», c' est ene pîce di teyåte po rire, sicrîte pa Christian Derycke e picård. 

C' est ene pîce foirt djouwêye el Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye.

## Racourti
Gn a dijh personaedjes, po fé cénk manaedjes. Mins gn a ene feme k' on n' voet nén et gn a ene djonne feye, Corene, li sour da Natacha

Li manaedje ki s' aprestêye a skepyî, c' est Edi et Natacha, des djonneas ki vont bénrade fé l' grand nuk.

## Racourti
Mins c' est la ki troes manaedjes di près-parints u soçons des maryîs vont halcoter pår. Nenene Djulia et Bon-popa Raimond, les grands-parints da Natacha; Hinri et s' feme, les parints da Edi eyet Stiene et Mimi, on grand soçon då pere da Natacha.

Al fé des féns, les "vîs" si racmoirdèt, mins les futeurs djonnes maryîs dijhnut :
:*On-z a pinsé a vozôtes, les djins maryîs. Vos n' arestoz nén di vs prinde pal hanete po tot et po rén. Ça va padecô si lon k' i gn a des cis ki n' sopoirtèt pus d' rén et ki fotnut l' camp. Ebén, nos avans bråmint tuzé et dj' avans decidé...*
:*... di n' nén nos maryî !*

Eyet l' toele toume !
 
## Ôte prezintaedje
Divins troes djoûs, Natacha si va maryî. On s' aprestêye timpesse po ç' grand djoû la. 

Mins, so ç' tins la, e l' rowe, gn a des travos ki trinnèt. 

Les djonnes maryîs a divni sont so des tchôdès cindes, tot parey ki Mitchî et Lulu, les parints da Natacha.

Stiene, on cameråde da Mitchî ki s' feme l' a metou a l'ouxh, tchoezixh djustumint ci moumint la po vni dmander a lodjî. 

C' est eto adon ki Djulia, li grand-mame, vout divoircî d' avou bon-popa Raimond.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
** Kiminçmint del pîce (djouwêye pal dramatike di Veskeveye)
** Shûte del pîce et responda des djouweus

## Sourdants
Pîce di teyåte e walon

Djivêye di pîces di teyåte e walon
 :Categoreye:Pîces di teyåte e walon

Ene **pîce di teyåte e walon**, c' est ene pîce di teyåte k' on î djåze walon.

A-st ossu des pîces di teyåte bilingues, la k' sacwants djouweus djåznut francès.

## Sôres di pîces di teyåte e walon
Gn a des creyåcions mins eto toplin des redjårbaedjes.

## Afitches des pîces di teyåte e walon
Ele sont-st å pus sovint scrîtes e francès.

Li tite del pîce n' est nén todi scrît shuvant les spepieusès rîles ortografikes.


File:Afitche Derycke 22 feme Poitchrece.jpg|"ene shijhe di rire…" sicrît e sistinme di dvant Feller
File:Boket afitche ciwagnes Goffart creyåcion Lidje.jpg|creyåcion, tite e Feller
File:Boket afitche Dewinter redjårbaedje feme Morice Lidje.jpg|redjårbaedje
File:Boket afitche drole moustî Sambveye.jpg|
File:Boket afitche Twenete Såvadjinne.jpg|
File:Boket afitche toursiveus controleu Wibrin.jpg|
File:Afitche Veskeveye Derycke manaedjes riscrîte rifondou.jpg|riscrîte e rfondou walon


## Publik des pîces di teyåte e walon

Li publik est sovint dedja d' ådje. Mins gn a eto des djonnes.

Po-z assaetchî les djermêyes montantes, gn a des dramatikes d' efants.
E 20inme sieke, c' esteut sovint les djins do viyaedje ou del vile k' alént vey **leus** comedyins.
Jany Paquay

thumb|e 2003
[thumb|a hintche, å strimaedje di ''[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Scrîjeûs d' Ârdène* a [[Bastogne]] (2002)]]
*'Jany Paquay*' a skepyî li [[10 di djulete]] [[1959]] a [[Vencîmont]].

== Ouve pol walon ==
Elle a cmincî dins les [[emissions e walon]] a l' [[RTBF]] e 1984, do tins da [[Gilbert Renson]], e replaeçmint da [[Andrée Bacq]]. 

E 1986, ele mousse al [[tévé]], a RTBF Tchålerwè (*Magazine dialectal''). E 1989, ele passe a RTBF Lidje, tot continouwant a Tchålerwè avou "W. magazine".
 
Elle a yeu l' "Cok di cristå" (pris des meyeus gaztîs) li 12 di måss 1992.

E 1994, elle est boute so totes les emissions walones a Lidje. Inte di zeles, «"Wallons-nous» disk' å djoû d' ouy.

E 2004, ele riprind e minme tins 900.000 Walons, tot-z acviernant les rapoirtaedjes di «Wallons-nous».

Elle a scrît eto tenawete des paroles di tchansons e walon.

Elle a tnou ene coirnêye dins l' Chwès, «Bondjoû les soçons d' amon nozôtes», di 2010 a 2016, al fén del gazete.


Paquay Jany 2008.jpg|e 2008
Scrijheu d' teyåte

On **scrijheu d' teyåte**, ene **sicrijheuse di teyåte** (eto: on **fjheu d' pîces di teyåte**, ene **fijheuse di pîces di teyåte**, k' on dit eto pus coûtmint, u pus biesmint, on (ene) **teyåtreu(se)**, c' est ene djin ki scrît des pîces, u des ôtes sacwès pol teyåte.

*Les scrijheus d' pîce di teyåte e walon sont metous so ene [[scrijheu d' teyåte e walon|pådje tote seule]]*.

## MWaissès dnêyes
I (ele) pout fé çoula di s' mestî, u come pasmint d' tins.

Les scrijheus d' pîces di teyåte e walon el fwaiynut tertos po passer leu tins.

Li scrijhaedje d' ene pîce di teyåte est pår diferin do ci d' on roman, pask' i fåt eto tuzer toplin des sacwès pratikes po k' li spôule si passe en ene såle di teyåte.

## Sacwants rlomés teyåtreus
### el Walonreye
* e walon
:*Loukîz li [[scrijheus d' pîces di teyåte e walon|Pådje sipeciåle]]*
* e picård
** Christian Derycke
** Henry Raveline
** Marius Staquet
* e francès
** Jean Louvet
### totavå
* foirt rilomés
** Bertolt Brecht
** Jean-Baptiste Molière
** William Shakespeare
* fijheus d' comedeyes e francès voltî redjårbêyes e walon
** Pierre Chesnot
** Georges Feydeau

## 

## Pî-note
Opin-Bollozak

**Opin-Bollozak** (e F. *Ophain-Bois-Seigneur-Isaac*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brinne-l'-Alou, e l' province do Roman Payis.

Il aveut skepyî li 19 d' avri 1811 (tins do redjime francès), pa rashonnaedje administratif des viyaedjes d' Opin et d' Bollozak.

## Mwaisse dinêye
* Lomaedje des djins did la: Opinere. (F. *Ophinois, oise*)

## Referinces eyet sourdants
Årdene nonnrece (diyalectolodjeye)

L' **Årdene nonnrece**, po les foclorisses et les diyalectolodjisses do walon, c' est l' Nonne di l' Årdene. Les accints walons d' avår la sont des cis del Basse Årdene.

I comprind  : 
* li payis del Basse Simwès, dj' ô bén li pårteye walone des comenes di Bouyon et Vresse
* les "hôteurs" : grands bans di Bive et Djedene
* Li payis do dzeu di l' Aiwe di Lesse : rebanêyes comenes di Palijhoû, Libin et Dåvdisse

On î radjoute voltî li comene di Bietris, k' est ddja ene miete so les aschates walon gåmès. 

Sol Walonreye di France, les comenes come Arniye sont-st a rindjî avou l' Årdene nonnrece. Fumwè fwait l' pont avou l' Coûtchant walon eyet li tchampnwès.

L' Årdene nonnrece ni comprind nén li Tchestrolès.

L' atuze di l' Årdene nonnrece (e francès *Ardenne méridionale*) vént des foclorisses, copurade Théodule Delogne, k' î ramexhna ene peclêye di fåves do vî vî tins.

Tant k' ås accints walons d' avår la, il ont stî studyîs di Lucyin Mahin. Å cmince, i loma cisse sitindêye la : "**Payis d' ersè**", a cåze del piceure idintitaire do mot "ersè". I rashonna ene cåkêye di dnêyes sol motlî walon d' avår la dins li Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece, mins ki dmora on brouyon. I prezinta ene abayeye come cwè l' unité di cisse contrêye la, åd fwait do walon, provént des limodjes di l' ancyin dweyenî d' Graide.
Instrumint d' muzike

[vignette|On [côr di tchesse.]]
Èn **instrumint d' muzike**, c' est ene ahesse po djouwer des airs di muzike avou.

Dilé les instrumints classikes, gn a eto les instrumints foû scwere des 40 Molons, rashious so l' eployaedje del flûte a l' agnon.

## Sacwants intrumints d' muzike
### classike el Walonreye
* årmonica (acordeyon)
** Basse ås pîs
* flûte
** flûte a l' agnon
* harpe
* muzike al boke
* pipsak
* vierlete
* violon
### egzotikes pol Walonreye
* balalayca
* loukounga
* madimba

## Sôres d' instrumints d' muzike
Nos avans troes grandès familes dins les instrumints d' muzike : 
* les instrumints ås coides
** frotêyes : violon, vierlete, rebek
** piceyes : spinete, grawe (guitåre)
** cabouxheyes : piano, simbalon
* les instrumints å shoflaedje divins (instumints å vint)
* les instrumints a bouxhî dsu.

## Sourdants
Tcherdonî

thumb|tcherdonî adule
thumb|oûs d' cardinå
Li **tcherdonî** u **tcherdin do payis** u **cardinå**, c' est on moxhon xhufleu, avou des djaenes et noerès aiyes, et do rodje sol tiesse, del famile des frindjilidîs.

 *Carduelis carduelis*

Gn a des ôtes tcherdins.

## Vicaedje
I s' tént voltî so les tcherdons.

## Sourdants & pî-notes
Rate (biesse)

E walon, on lome **rate** sacwantès sôre biesse ås tetes, del nindje des rawiants, aprume les cenes ki vnèt voltî ås verdeures dins les cortis. 

*Les rates sont diferinnes des [[scoton]]s, des [[rat]]s, des [[soris]], des [[mizrete (biesse)|mizretes]].*

## Nos e sincieus latén
### Rates di Walonreye
* Rate blanc-colé : *Apodemus tauricus*
* Rate des bwès : *Apodemus sylvaticus* (davance : *Mus sylvaticus*)
* Rate des tchamps : *Microtus arvalis*
* Grosse rate : *Arvicola sapidus* 
* Pitite rate : *Microtus agrestis*: 

### Rates foû del Walonreye
Totavå l' Daegne, gn a eto des ôtes sôres di rates :
* Rate des nives : *Microtus nivalis*.

## Lûte siconte des rates
Sacwantès plantes les houwèt did la, come li yebe ås rates.

## Sourdants & pî-notes
Rate blanc-colé

[thumb|Ene rate blanc-colé fotografieye el Walonreye (a [Comanster)]]
Li **rate blanc-colé** u **rate å blanc colé**, c' est ene sôre di rate avou ene blanke taetche sol dizo do hatrea, et pacô (mins nén todi) on blanc colé.

Ele vike dins les bwès et les cortis, mins pout moussî dins les måjhons e l' ivier.

Ele rishonne foirt al 

No e sincieus latén : *[[Apodemus flavicollis]]* (davance : *Apodemus tauricus*)

## Discrijhaedje
Les rates ont des grandès orayes et des gros ouys.

## Vicaedje
thumb|Trô d' rate ki vneut ås salådes
Ele si rmetèt voltî dins les topets, si on fwait do four dins on tchamp, et planter des åbes dins on cwåré retouré d' pås, ele dimanèt la, et s' elle ont fwin, rawer les raecinêyes des åbes, ki n' rivnèt nén.

Ele profitèt des galreyes des fougnants. Ele polèt magnî des raecinêyes.

I fåt ratinde å bontins po lzî mete des grinnes epweznêyes, cwand elle ont spoujhî leus porvuzions d' ivier.