open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ezope

thumb|150px|pondou pa Velasquez
**Ezope** u **Aizope** (e vî grek: Αἴσωπος / Aísôpos), c' est on scrijheu grek k' a viké e 7inme u e 6inme sieke divant Dj-C.

Il est l' prumî a-z aveur sicrît bråmint des fåves, ricopieyes après côp pa les scrijheus des tins modienes, inte di zels, Jean de Lafontaine, pu ratournêyes e walon pa toplin des oteurs.

Mins il eto scrît des ouves filozofikes, come les Apolokes.

## Sacwants fåves da Ezope
thumb
* Li bijhe et l' solea»: on s' end a rsiervou po-z etcherpeter li «Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la».
* li rinne ki vleut esse ossu grosse kel boû (ratournêye aprume e walon pa François Bailleux, a pårti del modêye Lafontinne.
* li leu et l' tchén (ratourné eto pa Léon Bernus).

## Boket des Apolokes
:*Dins les Apolokes, Ezope vout ki tchaeke djin vegne å monde avou ene dobe bezaece pindowe a s’ cô. El saetchot k’ est padvant s’ apezantixh des fåtes des ôtes k’ arivèt padvant nos ouys, et des rascråwes ki nos nd avans cnoxhance.
:*Tant k’ å satchot di drî, il est tcherdjî des petchîs ki l’ poirteu a fwait et des måleurs ki lyi ont tchai sol cabus. I sont padrî, pocwè, ô ? Pask’ i l’ poirteu ni les pout ni vey ni ôre. Gn a ki l’ Cir, s’ I vout bén lzès pardoner.

## Sourdant
Jean Racine

**Jean Racine** (1639-1699), c' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e francès.

## Sacwants de ses pîces
Les plaideus (ratournêye e walon vers po vers pa Georges Fay).
Les plaideus (teyåte)

**Les plaideus**, c' est ene pîce di teyåte e francès rimêye sicrîte pa Jean Racine et creyeye e 1668.

## Contnou
C' est ene pîce di troes akes et 26 sinnes ki conte 887 zandrins

## Redjårbaedje e walon
On fel redjårbaedje e walon a stî scrît, vers po vers, pa Georges Fay. Li pîce a stî creyeye a Mårcinele li 9 d' octôbe 1980 et eredjistrêye al radio pa André Gevrey (André Pesesse). L' esinneu, c' esteut René Rapin.

Elle a stî rdjouwêye e 2017.

Li pîce a stî editêye ås eplaidreyes do Bourdon e 2017, dizo l' tite «*Lès plédeûs*» (ISBN 978-2-930364-79-7).

## Sourdants
Grinne

Ene **grinne** (eto: ene **simince**), c' est l' pårteye des plantes dizeutrinnes ki va toumer e tere, djårner et rfé ene novele plante.

''Les fetchires, les mosseas et les tchampions-åbussons, estô d' ene grinne, ont des spôres.

## Skepiaedje del grinne
Li grinne est fôrmêye pa l' edjermonaedje di l' ovule del plante mere pa do polen vinant soeye-t i del minme fleur, soeye-t i d' ene ôte fleur del minme plante, soeye-t i d' ene ôte plante. C' est la k' les moxhes d' apî et les ôtes insekes poirteus d' polen djouwèt leu role.

## Pårteyes del grinne

Bråmint des grinnes sont fwaites insi:
* d' on mantea (ewalpeure, coûtche difoûtrinne)
* d' on wåde-magne (cotiledon), ki l' plantule va rmagnî tot crexhant
* di l' ebriyon del plante, fwait di:
** ene raecinete, ki va divni l' raecinêye
** on bodjon, ki va divni l' bodje
** ene foyete

## Spårdaedje des grinnes

Les grinnes polèt toumer biesmint al tere. Mins elle ont trinte-shijh meye toûs po sayî d' aler pus lon.
* esse magneyes et rtchîtes (fruts)
* s' evoler avou l' vint (pixhe-e-lét, ayåbes).
* s' agritchî après ene biesse u ene djin (plake-madame)
Mariano Rajoy

vignette|Mariano Rajoy, 2005.
**Mariano Rajoy Brey** fourit prezidint do govienmint di l' Espagne di 2011 a  2018.

I prinda l' plaece da José Luis Rodríguez Zapatero et fourit disdjoké d' on vôtaedje di mesfiyance e pårlumint, et replaecî pa Pedro Sanchez.

## Cårire
I provneut del Galice.

Il a seu rdressî l' economeye di l' Espagne, après l' crijhe des lodjmints (diviè 2010) .

Il s' a mintnou målåjheymint al tiesse do payis, mågré ene politike foirt sitraegne, metans tins del crijhe di saye di dislaxhaedje del Catalogne (2017-2018).

Il a stî disdjoké bråmint a cåze di herlemes d' abribance ådvins di s' pårti, li «*[[pårti populaire (Espagne)|Partido Populár]]*».
Djihan ki ploye et Linete Makêye (arimé)

**Djihan ki ploye et Linete Makêye**, c' est èn arimé k' on n' sait s' il esteut tchanté u nén, ki date dandjreus del prumire mitan do 18inme sieke (1730).

L' incipite, c' est «Diewåde, mi feye, , brantchete» (*Jowatte mi feye jowatte bronchette*).

Elle est rprinjhe sol limero **308** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.

## Tcherpetaedje del tchanson
C' est on cåzmint a deus inte on valet lomé «Djhan ki ploye» ey ene båshele ki si ptit no, c' est «Linete».

## Tecse del tchanson

Diewåde, mi feye, diewåde, brantchete
Vs estoz todi m' diyamant !
Ni tchante nén co l' ålouwete
Cwand vs estoz avå les tchamps.
Por vos, dj' a todi l' hikete
Dji n' pou pus magnî do pan
Si dji n' vis a come poyete,
Si dji n' so vost ôrtolan.

- Ci sont totès colibetes
Ki vos m' contez, loyåd Djhan!
Dji so eco trop djonnete
Po-z etertini (*intrètni*) des galants.
Mins dj' a ene sacwè ki m' tourmete,
Dji croe k' c' est on diåle-volant
Ki fwait ki dji so-st inkiete
Ki m' fwait awè l' trosse-galant.

- C' est l' amor k' est a l' awiete
I fåt k' il åye bén d' alant!
C' est ossu lu ki vs dispiete
Cwek' i fjhaxhe li fås doirmant.
S' i vout intrer pa vosse poite,
I n' a k' fé d' on passe-avant.
Cwand 'l a s' bonet ås xhiletes,
I fwait pé k' on ptit volant.

- Vos avoz l' linwe ki vs cactêye (*cakète*)
K' est tot come ene pire d' inmant
Dj' ô bén a vos tchansonetes 
Ki vs avoz lî l' Alcoran.
Vos voerîz bén di m' pansete
Po magnî avou vosse pan.
Dji so come po braire «schovlete»,
Dji n' m' egadje nén pus avant.

- Po ci côp la, dji m' va piede,
Ou prindoz m' po vost amant !
Schoûtez m' don, mi ptite mouyete,
Dji so fidele et constant.
Si dj' esteu vosse lamponete,
Vos serîz m' muroe ardant...
Nos douwréns al respounete,
C' est on djeu k' est si tchårmant.

- Dji voe bén k' i fåt k' i pete;
Vos estoz trop complaijhant!
Mins si vs estoz ene trompete,
Dji serè tabeur batant!
Et po ricnoxhe nosse hobete,
Nos î metrans on crexhant...
Dji serè todi Linete
Et vos seroz todi Djhan.


## Sourdant
Sunite

Les **Sunites**, c' est ene coxhe di l' islam ki, houte di l' Alcoran, croet al "Sunna", ene ramexhnêye di paroles, d' acsegnmints u d' faitindjes do profete Mawoumet.

Dins l' monde etir, les Sunites sont leus bråmint dpus k' les Chiyites.

## Asteme eneviè les personaedjes del kimince di l' islam
Les Sunites n' acontèt waire Ali, li bea-fi da Mawoumet, årvier des Chiyites.

I respectèt foirt Ayicha, li pus djonne des femes da Mawoumet.

## Doctrene
L' islam sunite est sovint pus straegne ki l' islam chiyite, mins gn a eto bråmint des diferinnès brantches, avou tchaeke ses idêyes (salafisses, shuveus do rite malikite...).

## Payis ki shuvèt l' islam sunite
* tos les payis muzulmans d' Afrike.
* tos les moslimîs del Tourkeye, et d' Urope ancyinnmint otomane (Albaneye, Bosneye).
* Å Liban, ene pårteye des muzulmans, avou les bordjoes d' après Beyroute.
* El Sireye, ene grande pårteye del peuplåcion, ki beacôp did zels sont divnous des revinteus do tins del guere civile siryinne, pask' il estént formagnîs på redjime alawite.
* Tos les payis do cåziyea arabike, avou des minorités chiyites a Bahreyn ey e Yemen.
* Bråmint des ôtes payis d' Azeye (Pakistan, Inde, Afganistan, Bangla Dech, Indonezeye, Malaizeye.
Petindje

**Petindje** ( *Péiteng* ,  *Petingen*,  *Pétange*), c' est ene comene del Grande-Dutcheye do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Djins k' î ont passé
Jean-Luc Geoffroy î a skepyî.
Jenny Slate

**Jennifer Sarah "Jenny" Slate** a skepî li 25 di måss 1982. C' est ene actresse di cinema estazunyinne.
Taskiwine

Li **taskiwine** (e cmon amazir marokin «»), c' est ene danse foclorike do Grand Atlasse coûtchantrece (Marok).

Ele pout esse loukeye come ene sôre d' ahwache.

## Etimolodjeye
Li mot vout dire «les coines» (pluriyal di l' amazir «», tisket, coine) a cåze del coine di poure ki les danseus poirtèt so leu spale.

## Dansaedje
Gn a k' des omes ki dansnut. Ene vintinne po on dansaedje. 

Les mouvmints fijhèt sondjî ås lûtes di guere.

Tot dansant, i tchantèt des tchansons po préjhî leu tribu.

## Vicansté
Li danse esteut foirt abandnêye, çou k' a miné l' UNESCO a l' rashir  e Patrimoenne daegnrece nén djondåve e moes d' decimbe 2017.

## Sourdant et pî-note
Tåte (discramiaedje)

* dorêye (ronde påstedjreye avou del påsse et ene gårniteure dissu)
** tåte al djote
*** tåte do vî pårén
* gozåd (ricovrowe tåte)
* fadêye, mitche (pîce di pwin avou do boure u d' l' ôle, et kécfeye ôte tchoi dsu)
Tchantchès (discramiaedje)

* Tchantchès (personaedje riprezintant on Lidjwès, divnou ene marionete
* Tchantchès, pîce di teyåte da Théo Beauduin et Michel Duchatto
* Tchantchès, epopêye da Louis Lagauche (1935)
* Cåbaret da Tchantchès: cåbaret enondé dispu 1988 å Teyåte do Triyanon
* Tchantchès raconte Lidje (spectåke) (spectåke son et loumire)
Tchantchès (teyåte)

**Tchantchès**, c' est ene pîce di teyåte e walon da Théo Beauduin et Michel Duchatto.

Elle a stî tote sicrîte e moes d' djun 1931.

Elle a stî creyeye å Triyanon l' anêye minme.

Li pîce a yeu l' medaye d' ôr al SLLW.

## Mwaissès piceures
C' est ene pîce di troes akes, sicrîte e vers di 12 pîs (zandrins).
Li live a stî imprimé e l' ovroe del viye gazete Desoer a Lidje, 29, rowe des piteus pa Jules Debeur ey epådjné pa Arthur De Bossche e moes d' octôbe 1931.

Li dessén d' coviete est da E. Scauflaire.

On nd a saetchî 500 egzimplaires.

## Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
Li pîce kimince dins ene taviene a Lidje diviè 1640, la k' èn erôleu vént sayî d' egadjî des djonneas po l' årmêye del Prûsse ki s' bate e l' Almagne avou ene aloyance catolike disconte ene aloyance protestante, minêye pås Suwedwès (guere di trinte ans).

## Sourdant
Heyloula

Ene **heyloula** (di l' ebreu הילולא, sustantif femrin fwait sol bodje הלל, HLL "criyî djoyeuzmint mins respectiveuzmint"), c' est ene fiesse djwive sol tombe d' on sint ome.

On î dit des priyires, mins c' est eto ene djournêye di djoye.

## Egzimpe
Li heyloula do rabin Bouhayim Pinto, a Swira (Marok) si fwait tos ls ans li 15 di setimbe. Des ôtès comenes del province do minme no k' èç comene la l' fiestnut eto, metans Ayites Beyyoude.Come bråmint des Djwifs do payis ont-st ebagué, i rivnèt po ç' djoû la.

C' est li wårdeu del tombe, on dischindant do rabin, ki moenne les priyires.

Li ci ki vout awè l' oneur di drovi l' tombe-tchapele, doet payî po çoula. Adon on fwait ene håsse po vey kî çki metrè l' pus. Li some pout monte a des 40.000 uros. Les cwårs siervèt a-z ascoyî les pelrins (amagnî ey aboere) ey a-z etertini l' tombe-tchapele.

## Sourdant
Djezus (fouyton al tévé)

**Djezus** (***Jesus***), c' est on fouyton al tévé prodût e Braezi, k' a passé sol tchinne «RecordTV» e 2018..

## Tinme
C' est on fime sol vicåreye da Djezus-Cri.

## Acteurs
* Dudu Azevedo — Djezus d' Nazarete
* Day Mesquita — Mareye-Madlinne
* Guilherme Winter — Djudas Iscariote
* Paulo Gorgulho — Erôde li Grand
* Petrônio Gontijo — sint Pire
* Gabriel Gracindo — Matî l' Evandjilî
* André Gonçalves — Barabasse

## Sourdants
Lionel Messi

**Lionel Messi**, c' est on rlomé fotbalisse årdjintin.

## Cårire

Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus do tchampionat espagnol dins les anêyes 2010 avou Cristiano Ronaldo (padvant k' il åye e-nItåleye). Avou ça, il a batou sacwants ricoirds fotbalistikes.

Disk' asteure, il a wangnî ût *Ballons d'Or*.

## Sicolodjeye
Les medias si dmandnut voltî si Messi ni sreut nén otisse. Sorlon ene soce d' otisse, les risses egzistêynut bén, mins on n' sait podbon rén disk' asteure.

## Referinces eyet sourdants
Cristiano Ronaldo

thumb|Ronaldo (2018)

**Cristiano Ronaldo**, c' est on rlomé fotbalisse portugués k' a skepyî li 5 di fevrî 1985.

C' esteut onk des meyeus djouweus do tchampionat espagnol dins les anêyes 2010, avou Lionel Messi.
Hosdin

**Hosdin** (prononcî /hɔz.dɛ̃/ u /ɔz.dɛ̃/, fr. *Hosdent*), c' esteut on hamtea d' Latene divant les grands rebanaedjes di 1977; asteure, c' est on viyaedje do grand Braive, e l' province di Lidje.

## Djeyografeye
Li viyaedje est trevåtchî del Mouhagne.

## Istwere
Esteut aprume on fî do conte di Nameur (disk' å 14inme sieke). Adonpwis, i divna prôpieté di l' abeye di abeye Sint-Cornelisse-so-Inde (dilé Åxhe, e l' Almagne d' asteure, mins adon dins l' minme sint Impire Romin Djermanike).

Al fén do Vî Redjime, li libe baronreye di Hosdin esteut loukeye come ene franke tere d' Impire.

## Tourisse
A emantchî tot ene oizirreye po mostrer l' ahivaedje des sås et l' ovraedje des oizires (viyaedje ås oizires).

## Nos d' plaeces di Heusdin
thumb
* tier des broûs
* rowe des cortis
* rowe des rouwalles

## Sourdants
Braive

Li **Grand Braive** (ki si scrît parey e francès), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Lidje.

## Ban d' Braive
* Avene
* Braive (viyaedje)
* Ciplet
* Falå
* Foumâl
* Latene
** Hosdin
* Tourene
* Veye-el-Hesbaye
Gilbert Heusdain

**Gilbert Heusdain**, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

Ses bokets pasnut dins Li Walone et dins l' Bultén walon.
Jules Sabaux

**Jules Sabaux**, di s' plin no **Jules-Albert Sabaux**, c' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis. Il a skepyî a Liernu li 14 d' awousse 1956 ey a morou a Nameur li 7 d' awousse 2022.

Di s' mestî, il esteut curé, pu monter doyén a Leuze-dilé-Du.

## Ouve pol walon
Dins les anêyes 2010, il a-st ataké a-z eplaidî des tecses di prôze (sovint des etnotecses), mins eto des arimés dins l' Soverdea.

E 2021, i rprinda li manaedjmint do Soverdea po on tins, et dire messe e walon po les fiesses di setimbe.

## Djudjmints sor lu
:*Si fwè et si soe di fé l' bouneur des ôtes l' ont-st aminé a esse curé, po co mia siervi les ôtes. 
:*Il esteut todi presse a vos schoûter cwand vos avîz dandjî d' lu. Coraedjeus et siervicire ådla. Èn ome k' aveur do cour et del bonté a pårti. 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 

## Referinces
Montêye (discramiaedje)

* montêye (voye): voye ki monte.
* montêyes (bastimint): ahesse po masser d' èn astaedje d' on bastimint a l' ôte.
* verdeure montêye a smince.
* dinrêye d' awousse montêye.
Montêyes (bastimint)

[thumb|montêyes di dvant l' ouxh rifwaites avou des [beye di tchmin d' fier|beyes di tchmin d' fier]]
Des **montêyes**, e-n on bastimint, c' est ene ahesse, basteye e deur u radjoutêye après l' gros ouve, po poleur passer d' on livea a l' ôte tot rotant.

## Sores di montêyes
* montêyes e deur (basteyes e cimint u e pire come les meurs)
* montêyes di bwès
* montêyes di fier, polant esse caracolantes (montêyes a caracole).
* montêyes di pires


Maçnêye tazota Gritat montêyes.jpg|montêyes di pire nén maçnêyes (tazota)
Bodjåvès montêyes kimere trawés djines.jpg|bodjåvès montêyes di bwès po-z aler å guernî 
Gadots so montêyes.jpg|montêyes avou on soûmint d' plate pire et ene paroeze di plantche


## Ahesse des montêyes
Rampe po s' tini, metowe sol costé.
Gurnåte

Ene **gurnåte** (on dit eto: **gårnale**), c' est l' lomaedje ordinaire di grevissîs (*crustacés*) dijh-patlés (*decapodes*) ki vikèt dins l' aiwe.

Gn a trinre-shijh meye sôres di gurnåtes, sacwants estant coranmint magneyes.

## Sôres di gurnåtes
* ptitès sôres
** crikion d' mer (*[[Palaemon serratus]]*) (11 cm longue)
** grijhe gurnåte (*[[Crangon vulgaris]]*) (9 cm longue)
** gurnåde fritche (*[[Pandalus heterocarpus]]*) (10,5 cm longue)
* grossès sôres (gurnåtes "rweyåles")
** rodje gurnåte (*[[Aristeus antenatus]]*) (22 cm longue)
** rodje gurnåte adjeyante (*[[Aristaemorpha foliacea]]*) (22 cm longue)
** gurnåte rodje vif (*[[Plesiopenaeus edwadsianus]]*) (33 cm pol måye, 19 pol frumele)
* emîtrinnes
** gurnåte ås bleus oûs u ôrigurnåte (*[[Plesionica martia]]*) (17 cm longue)
…

## Coujhnåjhe

Divant d' les magnî, elzès fåt splitchî, soeye-t i divant l' cujhaedje, soeye-t i après.


Woman at the shrimp peeling in Stellendam.jpg
Shrimps man.jpg


On les cujhnêye di trinte-shijh meye façons.

Shrimp platter (2381928555).jpg|totès seules avou del pike
Smažení garnáti, bramborová kaše (3).jpg|avou on wastea d' crompires
Adobo shrimp on potato galettes.jpg|so ene trintche di crompire
Pastiya gurnåtes.JPG|so ene pastiya (Marok)
Eurêye gurnåtes calamars.jpg|dins on plat d' pexhons, avou des calamars, magnîs al mwin (Marok)
Korean.cuisine-Jeotgal-Saewoojeot-02.jpg|a môde di waterzoy (Corêye)
Michigan Salad with grilled shrimp (9555714450).jpg|dins on plat d' verdeures (Estats Unis)
Prawns tandoori and Lobster.jpg|griyeyes a brotchete (a droete, e l' Inde)
Seafood in pastry.jpg|dins ene påstedjreye


## Sourdants
Sori pol tchet (plake di muzike)

thumb
**Sori pol tchet** (*Soris pou l' Tchat*), c' est ene plake e walon da Mimile et les bribeus d' toubak. C' est leu troejhinme.

Elle a vudî e 2014.

Gn a 11 tchansons e walon, des viyes et des noveles di diferins cåzaedjisses.

Rashiou al SABAM sol limero WPWA /68.924

## Djivêye des tchansons
# «Djoliye Louwisse»: aprume ene tchanson e-n inglès da Daniel Lanois, rimaxheye cial mitan inglès, mitan walon. Elle a stî tchantêye pa les efants del sicole di Djivri pol fiesse ås lingaedjes walons 2018.
# «Sori pol tchet», li tite k' a lomé l' plake etire: rireye so onk k' on spote «Coca-Cola», et ki *grete come on moulot / po payî t' bele oto / et les televuzions k' gn a pattavå t' måjhon /… Mins ti n' es k' ene sori pol tchet (*tchat*), Coca-Cola.". Cåzaedje et muzile da [[Vincent Delire]].
# «[[L' arsouye (tchanson)|L' arsouye]]»: riprinjhe d' ene des prumirès tchansons des Bribeus d' toubak, cåzaedje da [[Philippe Antoine]], muzike da Mimile. Les paroles ont stî eplaideyes dins l' [[Rantoele-gazete]].
# «Herman li mitomane»: fotaedje d' onk ki s' vout fé passer po èn [[aviateur]].
# «[[Dins les rouwales (tchanson)|Dins les rouwales]]» (*Dins les ruelles*) riprinjhe d' ene rilomêye tchanson da [[François Loriaux]].
# «El vî Leyon»: redjårbaedje d' ene tchanson da [[Brassinse]], pa [[Flipe Antoenne]]; tecse parexhou dins l' [[Rantoele-gazete]].
# «Tot peneus»: item est i.
# «Waite å gorile»: co parey.
# «Gurnî d' sovnances»: del cope «classike» Antoine (cåzaedje) / Delire (muzike)
# «Vén vey»: da [[Mimile]] lu tot seu; tchanson studieye ås [[Scoles di rfondou walon d' Bive]].
# «Tertos a l' ouxh» (*tèrtous à l'Uch''): mocreye del kidujhance racisse, co pa Antoine (cåzaedje) / Delire (muzike).

## 
*  Tchanson "Gurnî d' sovnances"
*  Tchanson "Vén vey"
Ciproconazole

Li **ciproconazole**, c' est on prodût fito disconte do mildiou des vegnes.

C' est on prodût del famile des triyazoles, ki rotnut, avou, esconte des tchamosseures del pea (ås djins et ås biesses). 

## Môde d' ovrance
C' est èn astokeu del 14-alfa-dismetilaze (CYP51), ene ezime k' intere dins l' fabricaedje di l' ergosterol (ene molecule del famile del vitamene D), ki c' est ene des «brikes» del paroe des tchampions microscopikes. Adon, ces celules la si dismantchèt pårmint.

## Dôzaedje
Pol mildiou del vegne, on maxhe les granulés d' prodûts, 10 gr a l' ectolite d' aiwe. 

## Tins d' rawårdance
Li tins d' rawårdance (divant d' code les trokes) est d' catoize djoûs.

## Sourdant
Prumî minisse

On **prumî minisse** u ene **prumire minisse**, c' est l' djin ki moenne on govienmint d' on dislaxhî payis. 

Sorlon les payis et le sistinmes politikes, li prumî minisse pout esse li djin k' a l' pus di povwers e s' payis, oudon k' i pårtixh ses ovraedjes avou on prezidint.

## Kékes egzimpes
### Beldjike
El Beldjike, li prumî miisse a bråmint a dire å livea federå (dipus k' li rwè). Mins dispu 1975 (rifondaedje di l' estat), bråmint des povwers sont-st ås mwins des redjons et kiminåltés, k' ont-st eto on minisse-prezidint a leu tiesse.

### Payis ki l' prumî minisse est al miercopete
C' est l' cas e l' Almagne (la k' i s' lome «&nbsp;tchançlî&nbsp;»), e-n Israyel, e l' Itåleye, e l' Espagne (la k' i s' lome prezidint do govienmint), Grande Burtaegne, Bas Payis. Dins les troes prumîs cas, li prezidint n' a waire a dire. Dins les troes dierins, c' est insi avou li rwè.

### Payis k' li prumî minisse n' est nén al miercopete
France (dizo l' prezidint); Marok (dizo li rwè); Iran (dizo l' wårdeu del Revintreye).

## Hårdêye divintrinne

* Djivêye des prumîs minisses di Nouve Zelande.

## Referinces eyet sourdants
Bokionaedje

thumb|baroles nén cubêyes
Li **bokionaedje** u **boskiyonaedje**, c' est tot l' ovraedje des bokions, di l' abataedje des åbes, di leu scoxhaedje, ricepaedje et minaedje a voye.

## Sacwants etapes do bokionaedje
thumb|Hertcheu å bwès
* abataedje di l' åbe
* scoxhaedje u spinaedje
* fijhaedje di faxhenes
* sonnaedje (bwès d' tchåfaedje); ôtrumint, brenixhaedje do bwès
* pelaedje (sapén)
* ricepaedje a bokets shuvant uzaedje
* findaedje des rouyetes (gros bokets del tronce)
* hertchaedje u trinnaedje å bwès (avou des tchvås) u minaedje a voye (avou on tricbale, des ptitès tcheretes, des berwetes å moteur)
* tcheriaedje so l' aiwe (bolêye, cliyonêye).

## Rujhes do bokionaedje
* abataedje so on boket d' ôtru, avou damadje
* abataedje d' åbe avou des flaxhes di disfinse
* tcherdjaedje di grossès tronces
* payis d' tienes sins voye di saiwaedje
* hapaedje di bwès laixhî dins les virêyes
* abandon d' bwès bokioné

## 
bokion
Kids United

Les ***Kids United*** (riwalnijhåve come les **Roufions Eshonne**), c' est ene binde di tchanteus e francès (çou k' est drole, veyanmint leu no e-n inglès) ki sont tertos des efants.

## Istwere
Li binde a stî metowe so pî e 2015. E 2018, ele si rloma «**Roufions eshonne Nouve Djermêye**» (***Kids United Nouvelle Génération***), co on drole di maxhot d' inglès et d' francès.

## Sacwants tchansons
**La tendresse* (el tinrûlisté).
**On écrit sur murs* (on scrît so les meurs)
**L'oiseau et l'enfant* (l' oujhea et l' efant, li moxhon et l'efant)
**Sur ma route* (So nosse voye)

## Pî-note
Louis Henrard

**Louis Henrard** a skepyî li 5 di nôvimbe 1883 a Perwé. Il a morou e 1956.

C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Djodogne, riprins dins l' antolodjeye di scrijheus e walon «Nos campagnes».

Si mestî, c' esteut farmacyin.

## Ouve e walon
I moussa ddja ås Relîs namurwès e 1937. Et scrire kékes arimés divins Les Cayés walons (powezeyes et conte e prôze).

Si tchîf d' ouve, ci fourit, pol pus seur, li sôre d' epopêye lomêye «Li bidete da Colas», eplaideye e 1949 dins l' «Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon».

## 
* 
* 
* Sacwants d' ses tecses (mwaissès modêyes)
Tchapele

Ene **tchapele**, c' est on ptit bastimint la k' on preye (sovint dicåçtêye a on sint). Dins li rlidjon catolike, todi.

## Bastixhaedje des tchapeles
Dins l' pus vî tins, les tchapeles estént consacrêyes a on sint, po-z î fé on pelrinaedje.

Adonpwis, c' esteut ene ritche famile ki bastixheut ene tchapele po rmerciyî l' Bon Diu d' ene faveur (metans: èn nén awè stî broûlé pa les Almands al guere di 14).

Udon, ça a stî ene môde dimandêye pa l' Eglijhe, come les tchapeles a Notru-Dame di Loude, adonpwis, a Notru-Dame di Biarin.


Imådje:Mayni Fawea tchapele.jpg|Ene pitite **tchapele**.
Imådje:Tchapele plake Djè.jpg|Ene hôte **tchapele**.
Imådje:Tchapele Sint-Bietmé Freyeu hintche dlié.jpg|Ene **tchapele** k' on comaxhreut avou ene eglijhe.
Imådje:Ciplet tchapele.jpg|Ene tchapele a l' Aviedje.
Imådje:Zawiya Sidi Ahmed ou Moussa tombe tchapele divanteure.jpg|Ene tombe-tchapele a Sidi Ahmed Ou Moussa, e l' Marok.


## Dins l' lingaedje walon
### dins l' toponimeye
 tchapele (toponimeye)

### dins l' antroponimeye
Come toplin des ôtes nos d' famile del Walonreye, li no «» est prononcî a môde francesse. Dins les poirteus do no, gn a Jean-Jacques Chapelle.

### dins les ratourneures
Dins l' ratourneure «», li mot tchapele a prins l' sinse di «cåbaret».
Crikion d' mer

Li **crikion d' mer** u **gurnåte di rotche**, c' est ene gurnåte k' on pexhe voltî po magnî.

 *[[Palaemon serratus]]*


File:Palaemon serratus Croazia.jpg|crikion d' mer vicant
File:Camarón (Palaemon serratus).jpg|crikions d' mer pexhîs


## Discrijhaedje
Vicant, li crikion d' mer a ene blouwåsse coleur, avou des royes plin l' coir. I n' divént rôze k' estant pexhî.

I n' est måy pus long k' 11 cm (5 a 11 cm).

Si boutoe si racrole å hôt et divni fortchou sol dibout (gn a k' lu k' a on boutoe insi).

## Vicaedje
Dimeure dins le rotches åtoû d' 40 metes fond.

## Mopliyaedje
Ele si rprodût puvite e waeyén-tins.

## Spårdaedje
On trouve les crikions d' mer dins tot l' Oceyan Atlantike dispu l' daenmåtche disk' el Moritanreye ey el Mîtrinne Mer disk' al Noere Mer.

## Sourdant
François Bellot

**François Bellot**, c' est on politikî walon k' a stî minisse federå.

Il a skepyî li 8 di fevrî 1954 a Djmele.

Di s' mestî, il est indjenieur civil.

I djåzéve ene miete li walon, come a èn shijhe del fiesse ås lingaedjes walons e 2018.

## Cårire politike
Ele kimince come conseyî al comene di Rotchfoirt e 1989. Il î dvént mayeur e 1995.

I monte pårlumintî federå e 2000. Pu senateur e 2010.

I rpasse å pårlumint walon e 2014.

Il est lomé minisse des transpôrts federå li 17 d' avri 2016.

## Sourdant
Rodjes Diåles

Les **Rodjes Diåles**, c' est li spot di l' ekipe nåcionåle di fotbale del Beldjike. Ç' est ossi li spot dès djouweus d' Manchester United FC (*[EN] Red Devils*). 

## Meyeus djouwaedjes
Ål copes do monde 2014, il avnît e cwårt di finåle. Is ont pierdou conte l' Årdjintene. 

E 2018, is vont minme esse sol troejhinme egré do podiom, e wangnant li ptite finåle. Ç' est leus meyeu rzultat dispoy 1986 è Mecsike où is avént fini al cwantrinme plaece. 

## Eternåcionå parcour

### Anêyes

### Tchwès sorlon les copes

#### Copes Daegnreces

* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1930
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1934
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1938
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1954
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1970
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1982
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1986
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1990
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1994
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 1998
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 2002
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 2014
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope Daegnrece e 2018

#### Copes d' Urope

* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 1972
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 1980
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 1984
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 2000
* Ekipe des Rodjes Diåles al Cope d' Urope e 2016

## Siervaedje politike
L' ekipe di fotbale nåcionåle, c' est ene des rålès ocåzions po les Flaminds, Walons et Brusselwès d' aveur li minme idêye so on metou sudjet (ki les Rodjes Diåles divèt wangnî).

## Alére
* Jean Goffart, El cope do monde å Braezi,  71, waeyén-tins 2014.
* Jean Goffart, El cope do monde di fotbale 2018;  87, waeyén-tins 2018.
Li bidete da Colas (arimé)

thumb
**Li bidete da Colas** (*Lĕ bĕdète d'à Colas*), c' est on long arimé, a môde d' epopêye e l' campagne, sicrît pa Louis Henrard. Li powinme serè eto lomé l' «epopêye Colas-Poyete».

## Eplaidaedje
Il a stî eplaidî come limero 12 (li dierin di ces trevéns la) dins l' Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon e 1949 pa Élisée Legros eyet Maurice Piron. Ces-ci avént rprins l' ovraedje foirt avanci pa Jean Haust. 

Avou l' epopêye Colas-Poyete, gn a èn ôte compôzucion do scrijheu, «Après l' oraedje», la k' i raconte li djoû k' il a ristî dins les rwenes di s' viye måjhon.

Li live finit pa on motlî foirt interessant, k' a rçût l' limero **C69** dins l' djivêye des motîs do walon.

Mins divant çoula, gn aveut dedja on boket k' aveut parexhou dins les Cayés walons (l° 45, 1943).

## Istwere do papîscrît
Li scrijheu a cmincî a scrire e walon e 1937. Dandjreus k' il a-st ataké ciste epopêye la dins les anêyes d' après. Li powinme esteut tot fwait e moes d' may 1940. Mins tins d' l' abrocaedje des Almands (Deujhinme guere daegnrece), ces-ci vont bouter l' feu al måjhon Louwis Henrard (c' ere li 16 di may). Tote l' ouve do scrijheu a stî anixhilêye, evoye ezès foumires.

E moes d' setimbe 1940, li scrijheu, disbåtchî erva dins s' måjhone. Après awè ataké l' Bon Diu di permete des sfwaitès waeraxhreyes, i s' riprind, ahoukî k' il est pal «Råjhon»:
:*Vo m' la, ni t' esbare nén. Dji so l' Råjhon dit-st ele.
:*Dj' a ratindou k' l' oraedje soeye a pô près passé.
:*Divant di t' fé vizite.

Ci côp la, Henrard riprind coraedje et s' va-t i riscrire tote si epopêye. Adon, l' evoyî a [[Jean Haust]] ki va bouter dsu. Cwand ci-ci mourt e [[1944]], l' ovraedje esteut ddja cåzu presse po ses shuveus el saveur eplaidî, cénk ans pus tård.

== Tinme ==
I raconte li [[paskeye]] d' ene [[wadjeure]] inte li prôpietaire d' ene [[cavale]], Colas, ene pitite djin do payis d' [[Perwé]], eyet Tchantchès, li scretaire cominå, on disfindeu do novea [[tchmin d' fier]].

Colas, c' est èn [[amedeu]], et fé ossu totès sôres di [[ptits mestîs]]. Il est vî djonne ome, et viker avou s' sour. I louke si cavale, k' i lome Poyete, come ene djin. 

I vont adjinçner ene coûsse inte li [[bidete]], Poyete, eyet l' [[trén]].

Poyete, c' est ene cavale di [[bidet (sôre di tchvå)|bidet]], k' a ddja wangnî totes sôres di coûsses avår la. 

Va-t ele poleur aler pus rade k' on trén al wapeur ?

Dins tos les cas, ci serè on [[londi d' dicåce]] nén come les ôtes a Perwé.

:*Li londi del dicåce, c' est todi l' minme afwaire
:*Les djins, nantis, l' cour wake, doimnut disk' a prandjire.
:*On a tûtlé del keute, do france ou bén do doûs,
:*Rôjhné tote li djournéye et dansé disk' å djoû. 
:*Mins po ç' grand londi d' fiesse, tot timpe låtchant l' tîclete, 
:''Les djins estént so pî. C' esteut l' djoû da Poyete.

## Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins
C' est ene espoûle ki s' passe e 1865, l' anêye ki li tchmin d' fier a avnou a Perwé. Kécfeye ki li paskeye s' a passé podbon. Elle åreut stî wårdêye come racontroûle, ey adon riscrîte pa Louwis Hinrård.

## 
* Riscanaedje do live
* Prumî tchaptrê, ortografeye Haust
* Ôte boket, ortografeye Soverdeas

## Sourdants
Bråye-di-tchet

Ene **bråye-di-tchet** u **clédiè**, c' est ene fleur ki vént ene des prumires å bontins, et k' a ene longue colrete come si c' sereut ene bråye po refaxhî.

 *[[Primula veris]]*

Mins gn a des ôtès sôres di clédiè.

## Sôres di bråyes-di-tchet
* sôre naturele: di djaene coleur
* sôre di corti: di totes les coleurs

## Sourdants
Ciplet

**Ciplet** (la-minme ***Céplet*** F. *Ciplet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Braive, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4260**
** davance : **4270**
* Limero diyalectolodjike : **W 73**.
* Arondixhmint : Wareme


File:Ciplet måjhons clotchî.jpg
File:Ciplet tchapele.jpg


## No di des plaeces di Ciplet
* alêye des ramonîs
* al Basse Campagne
* å Tchabot  (fr. *rue Chabot*)


File:Ciplet Ramonîs rischuré.jpg|alêye des ramonîs
File:Ciplet Basse Campagne.jpg|al Basse Campagne
File:Ciplet rowe Tchabot.jpg


## Tuzance walone
Dramatike e walon.

## Sourdant
O

* Lete O
** scrijha ô
** scrijha ö
* sons O do walon
** son O court (/ɔ/)
*** oyon O/OU
** court O naziålijhî (/ɔ̃/)
** son O long (/oː/)
** rastrindou long O (/õ/)
* Betchfessî ô
Rastrindou long O

Li son lomé **rastrindou long O**, c' est on long O ki n' est nén si drovou ki li long O ordinaire (/oː/), et ki dvént voltî naziålijhî (/õ/) dins l' boke di sacwants cåzeus (çou k' on rtrouve dins li scrijhaedje).

C' est on son foirt corant e walon, et k' a dné des mås d' tiesse ås ehåyeus di si ortografeye.

Notåcion AFE dins l' Wiccionaire: /õ/

## Egzimpes
### come betchfessî ô
*  
*  
*  
*  eyet  
*  
*  
*  
*  

### come betchfessî oy
*  
*  
*  

### come disfondowe do betchfessî oi
* ** 
### dins ene fråze
Fråze avou des rastrindous longs O (ôt) ey deus naziåles ON (on, son):
:.

### dins des advineas
:Pire ôt ele? Brike ôt ele? Si pire ôt, brike ôt (*Pirontel bricontel, si Piron, Bricon*)

## Li rastrindou long O e rfondou walon
E rfondou walon, i va esse conseyî come prononçaedje zero-cnoxheu pol betchfessî ô (, , , , …), ey eto pol cåzu betchfessî oy (voye, aloye…)

I va aparexhe come prononçaedje coinrece des mots ortografyîs avou l' betchfessî oi (moirt => môrt, foirt => fôrt…)

Gn a eto des mots rifondou avou on simpe O k' ont ci son la dins des disfondowes (oto => ôto).

Dins des coines do Levant walon (Hesbaye), li betchfessî å si prononce eto avou on rastrindou long O (vicåreye => vicôⁿreye; råtchåd => rôⁿtchôⁿd).

## Spårdaedje dins les accints do walon
I n' egzistêye nén a Nameur ni a Lidje minme.

On l' rescontere dins tote li Basse Årdene (a pårt li payis del Hôte Seure), e Roman Payis, et dins tot l' Coûtchant walon.

## Ortografeye do son
### divant l' sistinme Feller
Dins les scrijhas pre-Feller, on l' ritrouve come ene lete a pårt dins les studias da Paul Marchot.

Dins S2 (1890), i li scrît «ôo». Pu dins S38 (1892), il a ptchî on scrijha «oô» po les tecses, mins «ǫ/u» po li studia linwincieus.


File:Sicrijhaedje rastrindou long O dins tecse S38.jpg|Sicrijhaedje « ôo ».
File:Sicrijhaedje rastrindou long O dins S38.jpg|Sicrijhaedje « oô ».


### e sistinme Feller
Li rastrindou long O si scrît di diferinnès façons e sistinme Feller.
* scrijha ô: ortografeye des Relîs Namurwès dispu C1. C' est ç' sistinme la k' est rprins dins S17. Parey dins tos les scrijhaedjes do Coûtchant walon. Ci relijha la oblidje a prinde ene ôte ortografeye pol long O ordinaire, ki c' est sovint «au» (C1, C99, C106, O3, O4) 
* scrijha ôⁿ : dins les rcweraedjes da Jean-Jacques Gaziaux. Eto dins li gazete *[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]* dispu les anêyes 2010 (metans po les tecses da Emile Pècheur).
* scrijha on: dedja dins les vîs papîs (aclon po «», redjisse des tribunås do Tchestea, 1572). Eto dins les ouves da Pire-Djôzef Dosimont (sacwants lijhîs dins S27). Divant B et P, li scrijhaedje divént om (chîje aus ).
* scrijha ö: scrijha atåvlé pa Jean-Marie Pierret dins S105, shuvou pa Raymond Mouzon (S22), co eployî e 21inme sieke pa les cis k' avént stî scolé di cisse manire la (Bernard Jacob dins S33, Calixte Culot dins Raglenaedjes on pô pattavå).

## Sourdants et pî-notes
Eplåsse

Èn  **eplåsse**, u on **cataplasse** u on **papin**, c' est ene sôre di påsse fwaite di plantes k’ on mete sol coir, po médyî on må.

## Egzimpes di fjhaedje
Cwand les efants avént on froed d' pwetrene, ou del brontchite on fjheut cure del grinne di lén k’ on stindeut bén spès et bén tchôde so on drap d’ mwin, et on ls î meteut ça el pwetrene po bén rschandi l’ må. 

Ça s’ fijheut ossu po les toirtchaedjes et les stocaedjes. 

Ene ôte manire esteut di stinde do saeyén et co bén del moståde so on gris papî, po saetchî l’ må.

## Sourdants
Pî-diermite epufkinêye

Li **pî-diermite epufkinêye** u **pî-diermite evilmêye**, c' est ene maladeye k' ascût li pî-dieme (pea nourixhante di l' onguea, nawea do pî) des bovrins.

## Minêyolodjince
Li maladeye avind li pus sovint les vatches fwaites (5 ans et dpus). Mins on l' a eto veyou dins les veas.

L' onglete li pus sovint enindjeye, c' est l' difoûtrinne d' ene pate di drî. Après ça, l' onglea divintrin d' ene pate di dvant.

## Avnance et senes del maladeye
Ele s' atrape å pus sovint dins å plantchî di l' onglete. Adon, ene va distrure les texhous vijhéns, et si stinde tot doûçmint. Mins gn a nou sene clinike tot on tins (li biesse ni xhale nén). Eyet li coine continowe di crexhe a costé, si bén k' i s' va fôrmer on dobe plantchî.

Cwand l' sûna des pårteyes malådes divént trop foirt, li vatche va lever l' pate, et xhaler djus.


File:Pî-diermite distrujhante pate divant vea 15dj efouwaedje talon fritches.jpg
File:Pî-diermite distrujhante pate divant vatche discoviete fritches.jpg
File:Dobe plantchî pate di dri.jpg|
File:Dobe plantchî pate di drî ritaeyaedje.jpg|


## Médiaedje
Cwand ene vatche xhale djus, il est rekis di sorlever l' pî po loukî padzo. Årvier do blanc-må, li pea do drî del pate n' est nén efouwêye sol mitan, mins djusse so onk des doets.
EuroMillions

L' **EuroMillions** (k' on ratournreut puvite «&nbsp;**UroMiyons&nbsp;**» e walon), c' est ene lotreye metowe so pî pa mwints payis d' Urope coûtchantrece.

## Istwere
L' **EuroMillions** a stî askepyî påzès payis e bleu sol mape a droete&nbsp;: l' Andôre, l' Espagne, li France, li Monaco ey el Rweyåme-Uni. I s' ont metou eshonne li 7 di fevrî 2004. La ki l' 8 d' octôbe di ciste anêye la, les payis e rodje, todi les cis del mape, ont rdjondou les ôtes&nbsp;: li Beldjike, li Lussimbork, l' Otriche, li Swisse, li Lîchtenstinne, li Portugal eyet l' Irlande.

## Referinces eyet sourdants
Mutien-Omer Houziaux

**Mutien-Omer Houziaux**, c' est on rcwereu sol walon, k' a skepyî a Rotchfoirt e 1935.

C' esteut l' fi da Joseph Houziaux.

## Ouve e walon
Si mwaisse ouve, c' est on memwere sol motlî walon des acleveus di Cele-dilé-Dinant (Motlî d' Cele-dilé-Dinant).

Houte di çoula, il a replaidé e 2003 on live di sovnances di s' pa Li vicåreye d' on gamén d' Cele avou ratournaedje e francès et on ptit studia so les nos d' plaece k' on ndè djåze dins l' live.
Aabdelmoumen (zultan almohade)

Li **Zultan almohade Aabdelmoumen** (e-n arabe, عبد المؤمن بن علي الكومي ralfabetijhåve *3abd al-mou'min ibnou 3ali al-koûmî*), ci fourit l' prumî zultan del dinasteye des Almohade, ki ringna so tote l' Afrike bijhrece.

I vna å monde inte 1094 et 1106 dilé Tlemcen (asteure, e l' Aldjereye) et mora a Salé (asteure, e Marok) e 1163.
Disfouwant

On **disfouwant** u **anteflamatwere**, c' est on prodût tchimike ki lûte disconte l' efouwaedje des texhous malådes, et ses consecwinces pol coir.

Il intere dins toplin des droukes di farmacyin

## Istwere
Onk de prumîs medicamints sintetikes a esse fabriké, c' esteut on disfouwant, l' aspirene, dedja al fén do 19inme sieke.

## Clasmint des disfouwant
On ricnoxhe deus grandès sôres di disfouwants: les cortizonikes et les disfouwants nén cortizonikes, come li melocsicam.

## Prôpietés des disfouwants
Houte do solåcyî les senes di l' efouwaedje (doleur, rodjeur, tcholeur, groxheur), les disfouwants rabaxhnut todi l' five do malåde, s' end a.

Et adon, amîdrer l' må. Les disfouwants sont don eto tertos des tchesse-må.
Tchimin del croes

Li **tchmin del croes** u **tchimin d' croes**, c' est èn ofice do bon vénrdi, la k' on rmimbere li voye ki Djezus-Cri åreut shuvou do tribunå la k' i fourit codåné, disca dsu croupet la k' il åreut stî clawé so ene croes, mori, pu esse dispindou.

Li tchmin d' croes comprind catoizes eståcions.

C' est ene dujhance rilidjeuse catolike, ki s' pout fé ossu divant l' ouxh, u a èn ôte moumint tins do cwareme.

## Såme rilidjeuse
Li creyant catolike ki shût on tchmin d' croes a l' idêye di rsinti – et kécfeye di pårti – les sofrixhances da Djezus-Cri. I rmimbere dins les priyires si fwè ki ces sofrixhances la ont siervou a rlaver li petchî cominçrin:

Insi, après l' no del sitåcion, li priyesse dit li priyire shuvante:
:Nos vos adorans, Djezus, et nos vs benixhans.

Et les djins responde:
:Paski vos avoz ratchté l' monde pa vosse sinte croes.

Al ûtinme eståcion, Reynolds Hostin el rapele co insi:
:Ele (les cmeres k' avént vnou sol voye pol soladjî) compurdèt leu mwaisse k' eva viè s' destinêye
:**C' est l' pere ki s' sacrifeye po såver ses efants**.

Sifwaitmint, al nouvinme sitåcion:
:Po sopoirter l' traeyin, I tuze al dilivrance
:I tuze a tos ses frés, dåbés a leu nexhance
:Pal martchî da Satan et d' leu prumîs parints.

## Les catoize sitåcions
#Djezus est codåné a moirt
#Djezus est tcherdjî di s' croes
#Djezus tome dizo l' poes del croes
#Djezus rescontere si moman
#Simon dene on côp d' mwin a Djezus
#Ene comere rixhoube li vizaedje da Djezus
#Djezus tome pol deujhinme côp
#Djezus rapåjhtêye les cmeres di Djeruzalem
#Djezus tome pol troejhinme côp
#Djezus est dismoussî
#Djezus est clawé sol croes
#Djezus mourt dissu l' croes
#Djezus est dischindou del croes
#Djezus est metou dins l' tombe
Les catoize eståcions e l' eglijhe Sint-Djôzef di Tchålerwè

File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 01.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 02.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 03.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 04.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 05.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 06.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 07.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 08.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 09.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 10.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 11.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 12.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 13.jpg
File:Charleroi - Saint-Joseph - chemin de croix - station 14.jpg


## Sourdant
Motlî d' Cele-dilé-Dinant

Li **motlî d' Cele-dilé-Dinant**, ki s' vraiy no e francès, c' est ***Enquête dialectale à Celles-lez-Dinant***, c' est on motlî walon scrît pa Mutien-Omer Houziaux a pårti di ses rascodaedjes di mots a Cele-dilé-Dinant. 

Adon-après, i fourit ey eplaidî come memwere del Comission rweyåle di toponimeye et diyalectolodjeye e 1959.

Il est rprins come l° **C20** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
I rashonne des mots sol les bastimints del cinse eyet so l' aclevaedje des bovrins, tchivås, pourceas, bedots, gades, poytreyes et robetes. Adonpwis, so les tchårs, tcherete et les ahesses d' atelaedje.

Les mots sont scrîts e sistinme Feller tot  rahoucant foirt sovint li tayon-bodje té ki dné dins l' Motî von Wartburg.
Farmacyin

On **farmacyin**, ene **farmacyinne** (davance èn **apoticåre**), c' est ene djin ki vind des medicamints, et motoit ls aprester lu-minme.

Les farmacyins d' asteure ont studyî cénk ans dins les univiersités.

## Farmacyins scrijheus e walon
* Charles Semertier
* Lucien Léonard
* Louis Henrard

## Istwere do mestî des farmacyins d' apoteke
Li motlî Semertier des apoticåres-farmacyins dene ene idêye do mestî té k' il esteut al fén do 19inme sieke. On sierveut bråmint des yebes ås maladeyes. Et fé des botayes avou les rmédes.

Les droukes di farmaçreye ont cmincî avou l' aspirene eyet l' kinene å cmince do 20inme sieke.

Dispu les anêyes 1990, les farmacyins n' aprestèt cåzu pupont di rmédes zels-minmes. Mins i s' ont metou a vinde toplin des prodûts parafarmaceutikes.


File:Apotheker-1568.png|apoticåre e 16inme sieke
File:Was soll ich werden 37.jpg|apoticåre e 19inme sieke
File:Recovery of tin from squezzed out toothpaste and other collapsible metal tubes begins at drug and other stores where... - NARA - 196434.jpg|farmaçreye e 20inme sieke
File:Pharmacist at work.jpg|e 21inme sieke (Urope)
|e 21inme sieke (Afrike)
File:Pharmacy 120522-F-CC568-002.jpg|farmacyin militaire
Seur di citron

Li **seur di citron** u **acide citrike**, c' est on seur k' i gn a aprume dins l' citron.

Fôrmule brouxhire: 

## Parintaedje
citrate di sôde: eployî come siconte-eglumiant po les colekes si sonk; eto come tampon pH dins les renaiwants sés.
Resploe

Li **resploe**, divins ene tchanson, c' est on boket ki rvént dipus d' on côp, cåzaedje et vuze, inte des ôtes hagnons k' on lome les **coplet**s.

## Sourdant
Joseph Marteleur

**Joseph Marteleur**, c' est on rcwereu sol tchampnwès do Cou-des-Sårts. Il a coûtchî ses rcwerances e-n on sillabusse «&nbsp;*[[Motlî tchampnwès do Cou-des-Sårts|Un dialecte champenois en Belgique: le parler de Cudessarts&nbsp;]]*» eplaidî e 2001.

## Referinces eyet sourdants
Alot

Èn **alot d' sonk** u **briket d' sonk**, c' est on ptit rodje boket di sonk aglumyî.

## Sôres d' alots d' sonk
Li sonk si va aloter s' il est ådfoû, dins les forsonnaedjes, u cwand on sonne ene biesse d' abatwer, u cwand on coixhe ene djin u ene biesse.

Si l' sonnaedje si fwait dins èn organe loumirrece (boyea, matrice, brontches), i va dmorer la on tins, pu rexhe avou les distcheyaedjes di cist organe la, s' i gn a del plaece assez.

S' i s' fwait dins ene potche di sonk, i s' va dismantchî après ene cwénzinne di djoûs.

Si l' alot skepeye dins ene voenne, on djåze di trombôze; dins ene artere, c' est èn infractusse.


File:Raetchon å sonk.jpg|pitits alots s' sonk des brontches, vinous e-n on raetchon
File:Alot sonk e flate.jpg|alot d' sonk ezès flates (vea)
File:Pureure fleur del mame del netieure sonk3.jpg|alot d' sonk pa råyaedje d' ene fleur del mame (vatche)
Emacralaedje (plake di muzike)

**Emacralaedje**, c' est ene sitroete plake di tchansons e walon prodûte pal SNR «&nbsp;Li Rantoele&nbsp;» e 2002.

C' est l' seule plake di muzike ki s' livret est scrît e rfondou walon, veyanmint k' i gn a des tchanteus des cwate coines del Walonreye.

## Contnou
Li plake est fwaite di tchansons di cwate tchanteus:
* René Binamé pol muzike et k' c' est Lorint Hendschel ki tchante deus vîs tecses («c' esteut on vî blanc tchvå» et «» on  (accint walon do Mitan)
* Målimprêye (Marc Malempré pol muzike, et s' feye pol tchantaedje, so on long tecse da André Gauditiaubois, «Blankès dames et macrales» (accint walon do Levant)
* Bruno Picard ki tchante deus d' ses tchansons («&nbsp;Mareye-Djene&nbsp;», «&nbsp;Li voyadjeu&nbsp;») ey ene tchanson da Lucien Mahin (Li roye Sint-Djan) (accint del Basse Årdene)
* Dino Forlane so des tecses da André Gauditiaubois (accint walon do Coûtchant)

## 
* Tecses di sacwants tchansons del plake 
*  Tchantaedjes
Mes ptits copleus (binde d' imådjes)

**Mes ptits copleus** (***Mès p'tits copleûs***), c' est èn albom di diferinnès bindes d' imådjes dessinêyes pa François Walthéry, avou des efants come mwaisses personaedjes.

Les tecses ont stî rmetous e walon pa Paul-Henri Thomsin.

Il a stî eplaidî e 2017 ås Noer Dessén.

ISBN 978-2-87351-340-5
Ocsitetraciclene

L' **ocsitetraciclene**, c' est l' pus vî des antibiyotikes del famile des tetraciclenes.

## Uzaedjes
El cérudjeye, on l' radjoutéve cobén a l' aiwe di rispåmaedje do peritoenne, metans.

Houte d' esse eployeye po médyî les biesses, elle a eto stî lontins radjoutêye ås alimints come aidant d' crexhance.

Cist uzaedje la a stî disfindou dins l' Union uropeyinne dins les anêyes 2010.
Cawete -é (discramiaedje)

* Cawete -é 2 (metou po -î: , , , pilé (pilasse), ...)
* Cawete -é vinant d' on sustantivaedje d' addjectif (on ptit )
* Cawete -é vinant d' on sustantivaedje d' on pårticipe erirece ()

Li coron -é si voet eto dins les pårticipes erirece omrin singulî des viebes del prumire troke. Et dins sacwants ôtes mots. Loukîz lete é.
Foyant d' Urope

thumb|on fougnant
Li **foyant d' Urope** (u fougnant d' Urope, u foyon d' Urope) u **foyon**, c' est on fougnant k' on trouve dins cåzu tote l' Urope.

 *[[Talpa europaea]]* 

## Motlî
Les fougnants estént tchessîs po leu pea. Gn aveut des djins ki c' esteut leu mestî, u leu mwaisse pasmint d' tins : les **fougnatîs**.

Li moncea d' tere fwait pa les fougnants si lome **frumoujhe** u **mofioûle**, u **mote** u **boute**.

## Dispårdaedje des fougnants
thumb|350px|Spårdaedje do fougnant d' Urope
Les fougnants ni vikèt k' e l' Urope, mins nén e Coûtchant d' l' Espagne ni å Portugal, ni e l' Inglutere ni e l' Escandinaveye.

End a eto el Sibereye, so l' Azeye.

## Rapoirt avou les djins
Les foyons sont waitîs come des distrujheus d' corti, et, po ça, on saye d' elzès touwer.

Dins les waides, les boutes di fougnant divèt esse ristramêyes; on l' fwait tot passant l' îpe a l' evier, udon pa èn emantchaedje di dmeys puneus, u avou des machines pus avanceyes.

## Sourdants
Gant

**Gant** (e neyerlandès, ***Gent***, e-n inglès, ***Ghent***), c' est ene veye di Flande, li mwaisse veye del Province di Flande levantrece (Ess-Flande).

## Istwere
Ene des veyes les pus ritches do tins des Bas Payis espagnols, a cåze do comiece di draps avou l' Inglutere. 

Tchårlukin î skepia li 25 di fevrî 1500.
## Tourisse
Ene des veyes les pus touristikes di Flande, avou ses ancyins tchenås et ses viyès måjhones avou les dvanteures ås hôts volés ås egrés (*trapgevels*).

Eto les catedråles et les vîs monumints.

## Pî-note
Lete F

thumb|250px|Grands et ptits F (letes d' imprimreye)

Li **lete F**, c' est l' shijhinme lete eyet l' cwatrinme cossoune di l' alfabet latén.

## Prononçaedje del lete F e walon
Ele riprezinte todi li son F (cossoune lepedintrinne divuzlêye).
F (discramiaedje)

* Lete F
** F (lete di l' alfabet latén)
** :Wikt: lete F (sacwants mots do motî ki cminçnut pa F, )
* son F
** lete arabe fa (ف)
** lete yaf (tifinar) (ⴼ)
* sene nåcionå des plakes d' oto del France.