open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tcherin

**Tcherin** (F. *Cherain*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Gouvi, el province do Lussimbork.
* Limeros del posse : **6673** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **B 10**
* Arondixhmint : Bastogne
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje des djins : Tcherinî, Tcherinresse; (F. *Cherinois, oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins .*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tcherin

 
### Hamteas
* Bistin
* Bouxhon
* Brijhî (*Brîhî*, Fr. *Brisy*)
* Ringlé
* Retni
* Li Vå (ol Vâ, Fr. *Vaux*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Preyea
* A vey avou des åbes et des bwès :
** El Goxhironte (*Gohîronte*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Al fosse do leu
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Sterpigni
** Ezès Faxhes (*faches*)

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse e walon so les dierins moléns d' Tcherin (so l' Aberteke)

## Sourdants
Paul Verlaine

thumb|150px
**Paul Verlaine** (riwalnijhåve **På Verlinne**), c' esteut on powete francès.

## Verlinne et l' Walonreye
[thumb|Ene fråze da sinne so l' Aisse del Tuzance di [Palijhoû]]
thumb|Rowe a s' no
Si famile provneut d' Verlinne-so-Oûte.

Verlinne esteut l' galant da Arthur Rimbaud k' il assaetcha el Walonreye.

Il aveut si mononke a Fayi-les-Veneus. Et-z î vni e vacances. C' est do Fayi k' i scrijha :
:*Après l' payis d' nosse pa, on voet des bwès a rlaye. 

L' [[Aisse del Tuzance]] di [[Palijhoû]] poite si no, insi k' ene tote coûte rowe (boket del grand-rote Maissin-Bouyon, e fén mitan do viyaedje).

== Onk di ses arimés ratourné e walon ==
:*Dj' a co sovint råvlé li bea sondje ki dji vs di:
:*C' est ene djin, dji n' sai kî, et ki m' voet mo voltî;
:*Mins ci n' est, a tchaeke côp, nén pår li minme kimere
:*Mins nén nerén ene ôte; et mi avou, dji l' inme.*

## 
Emile Petcheur, Papî sol parintêye bedje da Verlinne (divins  l° 56)

## Sourdants & pî-notes
Motî do Virwin

Li **motî do Virwin**, ki s' tite e francès, c' est ******, c' est on motî walon francès sicrît pa Philippe Antoine ey eplaidî e 2008.

Li motî a stî rarindjî et replaidî e 2010  et e 2013 dizo l' tite ******. E 2024, il a co stî replaidî pa l' Espace Arthur Masson.

Les mwaisses mots vegnnut di Viêpe, mins n a eto des mots di tot l' payis do Virwin. Gn a ossu des mots ki vnèt des vîs papîs di ç' payis la.

Il est rprins sol limero **[O81]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Ortografeye
L' ortografeye si schowe pa côps do sistinme Feller.

* Li son eu est scrît "eu" come e rfondou, nén "eû" come e Feller.
* Li son ë est scrît "e" come e francès, nén "eu" come e Feller
::chevreu = Feller *cheuvreû* (rifondou : )

## Sourdants
Motî francès gåmès da Themelin

thumb|Coviete del prumire edicion

Li **motî francès gåmès da Themelin**, ki s' tite e francès, c' est "*Dictionnaire français-lorrain, patois de la Gaume*
", c' est on motî francès gåmès sicrît pa Georges Thémelin ey eplaidî e 1999.

I sieve di sourdant po les ratournaedjes e gåmès des mots walons do Wiccionaire, et po les intrêyes di mots gåmès dizo l' rahouca "**FGm2**".

Il a stî replaidî e 2020, dizo ene recråxheye modêye, dins l' coleccion «*Ma p'tite Édition* » da Jean-Luc Geoffroy. Pu metou so les fis e 2021.

## 
2inme edicion, so les fis
Paul Rousselle

**Paul Rousselle**, a skepyî a Sint-Djuråd li 8 di nôvimbe 1923. Il a morou a Mont-dlé-Godene li 13 d' avri 2009.

Il a stî lontins penleu ås Relîs Namurwès (disk' e l' an 2000).

Sol fén di s' veye, il a scrît sacwants tecses di prôze et sacwants arimés e walon. Inte di zeles, ses sovnances tins del guere di 40. Elle ont stî rashonnêyes e-n on live dizo on tite e francès : *Morceaux choisis*  ("Relîs bokets").

Di s' mestî, i fourit eployî, pu fonccionaire.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di ses sovnances del guere (so l' Aberteke)
Live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur

thumb|Coviete do live
Li **live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur**, c' est on live, sicrît pa Jean Fivet. 

Li tecse est e francès, mins li tite e walon : **Sacwants såvadjes nos, spots et rvazîs do Payis d' Nameur** (*Sacants sauvadjes noms, spots et r'vazîs do Payis d'Nameur*).

I dene les såvadjes nos des dmorants di sacwants viyaedjes et veyes del province di Nameur.

Il a vudî e 1976.

Il a stî saetchî fok a 200 egzimplaires, limerotés.
Le blason populaire luxembourgeois (årtike)

Li **papî da Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork**, c' est on årtike, sicrît pa Marcel Bourguignon. 

Si tite e francès, c' est : ***Le blason populaire luxembourgeois***.

Il a vudî e 1939, dins li rvuwe "*Les cahiers de l'Académie luxembourgeoise*", l° 4, Årlon, pp 27-104.

Il est rahoukî come **[[:wikt:Sourdant:AS1|AS1]]** dins l' Wiccionaire. 

Ki: c' est eto on sourdant pol les såvadjes nos e gåmès (viyaedjes di l' arondixhmint d' Vierton) ey e lussimbordjwès (viyaedjes do Payis d' Årlon. 

## Contnou
I dene les såvadjes nos des dmorants di bråmint des viyaedjes et veyes del province do Lussimbork.

Divant di dner li djivêye des spots des viyaedjes, li scrijheu saye di les rindjî e diferinnès categoreyes.

## Corwaitaedje do papî Bourguignon
Il a stî corwaitî des diyalectolodjisses dins «*Bulletin de la Commission royale de Toponymie et Dialectologie*» l° 13, 1936, p. 228. Jean Haust dene des comintåres et des rawetes dins l' minme rivuwe, p. 199-207.
Fleur di tonire

[thumb|Pavoes dins ene [dinrêye nén pouverijheye]]
Li **fleur di tonire** (ou **tonire** ou **tonoere**) ou **pavoe** ou **cloket** ou **colåd**, c' est ene rodje fleur ki vneut voltî dins les dinrêyes divant les pouverijhaedjes.

 *[[Papaver rhoeas]]*

Mins gn a des ôtes sôres di pavoes

## Crexhaedje
Ele florixh d' ene bele rodje fleur e moes d' djulete-awousse el Walonreye, a on moumint k' gn a sovint des oraedjes (did la, èn no «fleur di tonire»).

## Sourdants & pî-notes
Tins (croejhete)

:*[[Tins|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "tins"]]
 [[Tins d' codjowaedje]]
Li *'tins**, dins l' **croejhete''', c' est on sistinme ki leye comprinde li moumint la kel fråze u l' fråzlete s' a passé.

E walon, li tins est aprume diné på codjowaedje do viebe.

Dins bråmint des lingaedjes, gn a troes mwaisse tins : 
* li passé : l' accion s' a passé dinltins, u enawaire.
* li prezint : l' accion s' passe asteure.
* li futeur : l' accion s' pasrè dins l' avni.

A costé do tins lu-minme, gn a l' môde.

L' aclapaedje do tins et do môde dene les tins d' codjowaedje.
Djebel Xheder

Li **Djebel Xheder** (arabe** جبل الاخدر **; Fr. *Djebel El Akhdar*; *Jbel Lakhdar*), ki l' no vout dire "Vete Montinne", c' est ene pitite montinne, 687 mete hôte al copete, k' i gn a å Marok.

Ele fwait limotche inte li plin des Douccala et l' ci do Rahamna.

Ele pout esse riwaiteye come li dierin stritchon del tchinne do Grand Atlasse, tot-z alant viè l' Oceyan atlantike, diviè El Djadida et Asfi.

## Rilidjon
Gn aveut la-hôt on perlinaedje li djoû do mont Arafate. Les djins des tribus vijhenes des Oulad Ahmed, Oulad Jerrar et les cis des Rahamna alént passer deus troes djoûs, et l' nute di dvant l' djoû Arafate sol copete. 

I ridschindént po-z esse e leu måjhon pol fiesse do bedot.

Cisse dujhance la a staté e 2005, ca les vîs adjinçneus del fiesse estént moirts, et les djonnes n' ont nén rprins.

## Montêye disk' al copete
C' est foirt åjhey a-z aler al copete, a pî. Mins gn a pupont d' pazea. On pout endaler do viyaedje di Oulad Bou Jrin. On conte ene eure et dmeye po monter, et ostant po ridischinde di l' ôte des costés.


File:Djebel Xhedar Had Lawounate.jpg|Veyou d' Nonne
File:Djebel Xhedar Dar Cayid Tounsi2.jpg|Veyou d' Bijhe
File:Djebel Xhedar pus près.jpg|tot près, veyou do Coûtchant
File:Djebel Xhedar montêye.jpg|Tot montant
File:Djebel Xhedar Vuwe Bijhe.jpg|Al copete, tot waitant so Bijhe
File:Dris Reda Jbel Xhdr1.jpg|On pô pus sol Levant
File:Djebel Xheder pus hôt ucaliptusse.JPG|Pus hôt ucaliptusse (pindant å Coûtchant)
File:Djebel Xheder cresse coûtchantrece did lon.JPG|Cresse coûtchantrece, veyowe do dzeu
File:Djebel Xheder cresse coûtchantrece.JPG|Cresse coûtchantrece : grossès pires
File:Djebel Xheder betch did lon.JPG|Betch (Sud-Ouwess) veyou do dzeu
Motî gåmès d' Tchini

Li **motî gåmès d' Tchini**, ki l' tite e francès, c' est ***Dictionnaire du parler gaumais-lorrain de Chiny***, c' est on motî gåmès francès, sicrît pa Alex Michel, a pårti des cnoxhances di l' accint d' Tchini di s' pa.

Il a stî eplaidî a Mont e 2008.

Il est rahoukî come limero **Gm5** dins les motîs do gåmès e Wiccionaire.
Maladeye

Ene **maladeye** (on dit eto : on **må**), c' est on disbrôlmint do rotaedje des organes d' ene vicante sacwè : djins, biesses u plantes.

Ene vicante sacwè k' a ene maladeye, on dit k' elle est **malåde**. Po ene djin, si c' est djusse on cminçmint, on dit k' elle est fayeye, sakêye, cacame, halotche, k' ele keuve åk.

Les maladeyes des djins sont studieyes pal medcene; les cenes des biesses pa l' årtisyince (syince des årtisses, medcene veterinaire); les cenes des plantes pal fitiyatreye.

## Situdiaedje d' ene maladeye
On discrît ene maladeye pa :
* si istwere e malåde (et minme e s' famile): anamneze
* si minêyolodjeye (manire k' ele si spåd dins ene peuplåcion)
* ses cåzes (etiyolodjeye)
* ses senes sol vicante djin, biesse u plante (semiolodjeye). 
* les damadjes k' on trouve cwand li djin, li biesse, li plante est crevêye; l' operåcion di vey çoula ås djins et ås biesses si lome otopseye ou discopeçaedje.
* si médyince (totes les manires k' i s' pout del médyî, terapeutike)
* si espaitchance (totes les manires k' i s' pout di l' espaitchî, profilacseye)

## Rindjmint des maladeyes
Gn a des maladeyes di skepiance et des ôtes k' on-z atrape.

Les maladeyes polèt aveur des cåzes difoûtrinnes u dvintrinnes. Dins les difoûtrinnès cåzes, on fwait sovint l' diferince inte les cenes vinant d' èn adjint fizike, tchimike u biyolodjike. Dins les adjints biyolodjikes, gn a les virûsses, les bactereyes, les protozowaires et les formagnants. Come on n' kinoxhe nén todi les cåzes, on pout totossu bén rindjî les maladeyes sorlon les organes la k' ele si rashièt.

## Hårdêyes divintrinnes
* Maladeyes des djins
* Maladeyes des rodjès biesses (vatches)
* Maladeyes des blankès biesses (bedots)
* Maladeyes des tchvås
* Maladeyes des tchéns
* Maladeyes des poyes
Veye (biyolodjeye)

:*[[veye|Discramiaedje des sinses do mot "veye"]]
Li *'veye** u **vicaedje**, c' est çou k' arive a ene **vicante sacwè''' :
* ele sikepeye
* ele magne
* ele si mopleye
* ele mourt

Mins po les djins, les rlidjons et bråmint des filozofeyes creyèt k' i gn a co ene veye cwand on est moirt.

Totes les vicantès sacwès polnut atraper des maladeyes.
Brontchite å virûsse des poyes

Li **brontchite å virûsse**, c' est ene maladeye des poyes ki l' cåze, c' est on virûsse ki dene po cmincî del brontchite.

## Senes del maladeye
Cwand c' est des poyes di poli, on n' voerè nén grand tchoi.

Po les polets d' poytreye, ci serè ene des maladeyes avou do rôguia. Mins pår målåjhey a fé l' diferince avou les cenes escourceyes påzès micoplasses et minme des stoks di virûsse del fåsse pesse des poyes, nén trop rascråwants.

Les grossès pietes seront cwand cisse maladeye la acsût les poyes pounresses et les meres ås poyons. Adon, vos åroz bråmint moens d' oûs a ramasser. Ca gn årè toplin des leuzes. Avou ça ki les ramassåves oûs seront blancs, d' ene drole di cogne, et avou des graevleures dissu li schåfe. Gn årè eto des tinrès schåfes, ki spiyront dins l' acovoe.

Ça va bén prinde dipus d' cénk shijh samwinnes pol pounaedje ridivni normå. On-z årè pierdou ene caschonêye d' oûs.


Coube pounaedje brontchite-rapt.jpg|Coube di pounaedje
Brontchite oûs1.jpg|Fayeyès tinrès schåfes, et blankixhmint des oûs 
Brontchite oûs2.jpg|Groumiotes di tchåsse après li schåfe des oûs
Brontchite oûs3.jpg|Leuzes
Brontchite oûs4.jpg|Candjmint del cogne des oûs et blankixhmint del schåfe
Fitiyatreye

Li **fitiyatreye**, c' est l' alomåcion corante, mins ene miete flotchrece, del  **fitopatolodjeye**. 

C' est l' syince ki studeye les maladeyes des plantes.

## Médiaedje des maladeyes des plantes
Les maladeyes des plantes sont sovint traitêyes pa des prodûts fitiyatrikes. Mins gn a eto li lûte biyolodjike, k' a motoit dipus d' avni.
Tchambe

* bele plaece u plaece k’ on va coûtchî dins ene måjhon
* tchambe a coûtchî (tos les meubes del plaece la k’ on va coûtchî)
* bouxhaedje des tchambes
Fleûrs di prétimp

thumb
**Fleurs di prétins** (*Fleûrs di prétimp*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Joseph Mignolet et k' a vudî e 1927.
Motlî Aubry

Li **Motlî Aubry**, ki s' tite e francès, c' est «***Observations sur le patois du duché de Bouillon***», c' est on ptit live sicrît pa Philippe Aubry, et parexhou a Bouyon e 1792 (co do tins del dutcheye, dizo l' Vî Redjime).

Ça fwait ki c' est l' prumî motlî del Basse Årdene eyet li deujhinme del Walonreye, après l' ci Cambresier (1787) et divant l' ci Augustin Villers (1793).

Il est rprins sol limero **S101** dins l' djivêye des motîs do walon. Les spots sont rahoukis på limero **SpS101**.

## Replaidaedjes
Il a stî replaidî e 1878 dins li «*Revue des langues romanes*», 2e rîlêye, tome 6 (tome 14 del coleccion), p. 64-72 & 181-183.

Gn a deus copeyes éndjolikes, ene sol waibe d' egurniyaedje archive.org (vaici) ey ene ôte sol waibe «Gallica» del bibioteke di France (ciddé).

## Contnou
Gn a 20 pådjes di djivêyes di mots, avou a pô près 25 mots al pådje.

Gn a eto 3 pådjes di spots, et ene pådje di codjowaedjes, datêye do 26 di fevrî 1792, a Belvå-dlé-Bouyon.

## 
Copeyes so les fis
* so ene waibe d' egurniyaedje
* sol waibe del Bibioteke di France

## Pî-note
Tchambe (k' on bouxhe)

:*[[tchambe|Discramiaedje des sinses do mot « tchambe »]]
Ene *'tchambe''', c’ est on pot d’ fonte, 15 cm so 15 cm hôt, k’ on bôre (mins nén dtrop) avou del poure divins et bouxhî al tere pol fé peter avou on brut d’ esplôzion.

Après l’ guere, on nd a fwait bråmint avou des  doyes d’ obus rissoyeyes

On bouxhive les tchambes dins les mariaedjes, cwand l’ cope rexheut del måjhon. C’ esteut des djins do viyaedje ki vnént fé cist ovraedje la. Mins gn aveut eto des bouxheus d’ tchambe di leu mestî.

On ndè bouxhe co å djoû d’ ouy li 15 d’ awousse a Lidje.

Mins adon, on les fwait peter tertotes eshonne, avou des metches u on coirdon d’ poure inte di zeles. 

On nd a eto bouxhî dins les manifs (come li cene des ovrîs d’ Voswaguene e 2001-2002).  

## Sourdants et pî-notes
Splawin

Li **splawin** u **splawon**, c' est ene maladeye del djonteure do djeret ås tchvås, k' est foirt målåjheye a médyî.

## Senes del maladeye
Nosse biesse va xhaler cwand ele kimince a roter, mins ça lyi va passer cwand ele serè schandeye. C' est çou k' on lome on "xhalaedje a froed". 

Ki : dins des cas foirt avancîs, li clepaedje si pout refoircî a tchôd.
Ahiket

L' **ahiket**, c' est on mot d' linwincieus ki mostere li shuvaedje, dins on mot u inte deus mots, di deus sons riprezintés pa des voyales u naziåles.

E rfondou walon, on n' a cåzu pont d' ahikets.

## L' ahiket dins les accints do walon
Dins les walons coinreces, end a cåzumint pont nerén sol walon do Levant, ni do Mitan ni do Coûtchant.

End a assez bén sol Basse Årdene.

## Ristopaedje des ahikets
Li ristopaedje des ahikets, c' est ene piceure foirt tipike do walon.

On ristope les ahikets avou ene dimeye cossoune (Y u W) u kécfeye avou èn amoyante H (H  Y), on N, on L, on Z.

Li ristopaedje di l' ahiket inte deus mots dene ene lete di beloyance. 

* po + aveur => po-z aveur; on + a => on-z a
* dj' a + avou => dj' a-st avou
* vo + ome => vo-n ome; e + on moumint => e-n on moumint; e + Almagne => e-n Almagne

Inte ene betchete (a-, di-) et on bodje ki cmince pa ene voyale, on-z a on ristitchî Z u on ristitchî N.
* betchete di- + bodje " (bea arindjmint) => 
* betchete a- + bodje " => ; + bodje  => 
* betchete e- + bodje  => ; + bodje  => 

Mins padecô, ene amoyante H.
* betchete a- + bodje francès "*aise*" () => 

On eploye eto timpesse les ristopaedje d' ahiket dins les noûmots do walon.
* tawoyisse
* seyisse

Pacô, gn a on ribetchfessaedje do R ki va avou :
* , 

Li ristopaedje d' èn ahiket, shuvou d' on riscôpaedje moenne pacô a des noveas djivions.

* a-n Åwinne => Nåwinne
* a-y Ache => Yache; a-y Åle => Yåle
* e-n  => 
* les *hoirs* => 

## Egzimpe d' ahiket e walon
### Rifondou walon
I dmane sacwants ahikets e rfondou walon :
* 

### Walons coinreces
Dins les accints del Basse Årdene, gn a sovint des ahikets
* *dj' é o.u frèd* (dj' a yeu froed)
* *il est droldumint a.essé* (il est droldimint ahessî); nin a.euré
* *go.urlî* (gorlî, lidjwès *gohèrlî*)

## L' ahiket dins des ôtes lingaedjes
### francès
E francès, l' ahiket si mostere pacô pa on I-deus-ponts (ï) : * *Caïn*. 

Des ôtes côps, gn a rén :
* *engluer*

Gn a eto èn ahiket avou les mots fwait avou ene betchete et on bodje ki cmince pa ene shoflêye H.
* *enhardi*

### piersan
L' ahiket egzistêye eto e piersan. Il î est ristopé pa Y et W.

## Hårdêye difoûtrinne
* L' ahiket e si ristopaedje (e francès, dins l' grosse croejhete da Hendschel)
Formation de la langue littéraire des écrivains liégeois

Li **papî Piron so les noûmots des scrijheus lidjwès d' aviè 1900**, c' est èn årtike sicrît pa Maurice Piron, ki s' tite e francès, c' est *Formation de la langue littéraire des écrivains liégeois*. 

Il a parexhou dins on live di maxhaedjes d' årtikes ofris a Jean Haust e 1939 (*Mélanges de linguistique Romane offerts à Mr Jean Haust*, on live eplaidî mon  Vaillant-Carmanne a Lidje. L' årtike da Maurice Piron est so les pådjes 289-310.

C' est l' prumî studia so les noûmots do walon.

Come gn a la ene djivêye di mots, arindjîs sorlon leus cawetes, il a stî rprins come motlî sol limero **[E175]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Erî-fa

L' **erî-fa**, c' est les ewalpeures di l' efant dins l' vinte di l' mere, ki vnèt foû après l' acoûtchmint. L' erî-fa, c' est ene pårteye do placinta, avou les ôtes ewalpeures.

Po les djonnes des biesses ås tetes, on dit eto : li **netieure** u li **pureure**. Cwand les vatches tapèt l' erî-fa foû, on dit k' ele **si netièt** u k' ele **purnut**.

## Sôres di netieures ås biesses
Li netieure est diferinne d' ene indje di biesse a l' ôte. 

Les roemiants ont ene pureure foirt tene, ki s' disfirlotche, mins avou come des gros botons k' on lome les **fleurs**.

Les cavales et les bådes ont ene pureure bråmint pus spesse, ki tént eshonne, et fé come on saetch ki doet vni e-n on côp.

Les biesses divèt esse netieyes dins les 6 eures. Après 24 eures, i fåt houkî l' årtisse.

Dins l' netieure des vatches et des cavales, on trouve sovint li mizrete, cwand ele n' a nén stî tapêye foû avou l' bouye des aiwes.


File:Netieure moultea2.jpg|Netieure d' ene både avou l' moultea après
File:Netieure både divins.jpg|Riwaitaedje ådvins del netieure d' ene både k' a bådlé on moultea
File:Berbis netieure2.jpg|Netieure (normåle) d' ene berbis djusse après l' agnlaedje
File:Netieure vatche fleurs.jpg|les fleurs del netieure d' ene vatche (normåles)
File:Leverkusen Wildpark Reuschenberg Neugeborenes Mufflon.jpg|Pureure d' on moflon


## Operåcions so l' erî-fa
Åzès djins, i fåt todi bén waitî si l' erî-fa est etir.

Sins rmete djins a biesse, åzès cavales eyet bådes, eto. S' i gn a on boket ki dmeure, on-z a ene forbeure di poutnaedje.

Les vatches ni s' netièt nén todi totès seules. On pout saetchî sol pureure po l' aveur foû. On pout eto loyî ene pire après, po-z aveur on doûs haetchaedje. Si on houke l' årtisse, il irè displaker les fleurs åvins del velire... si c' est dins les 72 eures, pask' après, li tiesse del velire si rclôt. I pout eto rispåmer l' velire, ca gn a todi des bokets ki dmorèt.

## Doûcès creyances a vey avou l' erî-fa
Gn a des doûcès creyances a vey avou l' erî-fa :

S' i gn a on boket d' erî-fa ki dmane sol tiesse do novea-né, on dit k' il est "cwefé". Il årè del tchance tote si veye.

Ås cavales, on lzî tapéve l' erî-fa so ene hôte coxhe d' èn åbe. 

## Sourdants et pî-notes
Rinne (toponimeye)

**Pådje do mot "rinne" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot rinne dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.

C' est totès frexhès plaeces, la k' gn aveut des basses. 

* Vervî : Li Trô des rinnes (des *rênes*)
* Wavreye :
* Nafraiteure : Li tchamp ås rinnes (*Tchamps aux Rênes*)
Rinne

* rinne (biesse)
** Nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot "rinne" (li biesse)
* Rinne (royinne)

----
* Li mot "rinne" e l' esplicant motî
Gurzea

On **gurzea**, c’ est ene gote di plouve k' a edjalé e l' air et ki toume a walêye.

Toumer des gurzeas si dit **gruzler**. I gurzele sovint avou les veas d’ måss et les bikets d’ avri.

Les gurzeas polèt distrure les dinrêyes et les åbes ås fruts. Cwand i sont-st a fleur, tot est pol diåle. Cwand i sont ddja a frut, gn årè des markes so les fruts

## Espaitchance des damadjes economikes des gurzeas
Po les dinrêyes, el Walonreye, on prind voltî ene assurance siconte do gurzelaedje.

Dins sacwants payis, po les grandès stindêyes d’ åbes ås fruts, on-z a des canons sconte-gurzeas.
L' Argayon (epopêye)

L' **Argayon**; c' est èn adjeyant dins on floriconte di Nivele, bén cnoxhou ezès belès letes e walon på live do minme no da Michel Renard. Li live est scrît a môde d' epopêye.

## Les plaeces åtoû d' Nivele ki l' Argayon î va
* Brussele
* Les Setès Fontinnes, e flamind, *Zeven Bronnen*, sol comene flamindje d' Alsimber. 
* Bos d' Sogne e francès *Forêt de Soigne*, sol comene di
* Pavêye d' Alsimber, inte Brinne et Alsimber, e francès *chaussée d' Alsemberg*.
* Li yermite, so plaece: *l' yermite*, sol pavêye d' Alsimber
(a-z achever)
 
## Hårdêye difoûtrinne
Pådje di l' Argayon.
Gurzale

* frut do gurzalî (*Ribes spp*)
** noerès gurzales (*Ribes nigrum*)
** rodjès gurzales (*Ribes rubrum*)
** blankès gurzales u vetès gurzales u grossès gurzales (*Ribes uva-crispa*)
* gurzale do Diåle (* Atropa belladonna*)
* gurzale di fagne (*Vaccinium oxycoccos*)
Gurzalî

thumb|''Ribes rubrum''
Li **gurzalî**, c’ est on bouxhon ki dene on magnåve frut ki s’ lome li **gurzale**.

End a des vetes, des rodjes et des noeres. On l' plante voltî dins les cortis.

No e sincieus latén : *Ribes spp*

Famile :
Ebagance so les veyes

L' **ebagance so les veyes**, c' est cwand les djins des viyaedjes endè vont dmorer ezès veyes.

C' est sovint po-z aler ovrer. Ça pout esse eto po aveur totes sôres di siervices k' i gn a nén dins les viyaedjes, a on metou momint do diswalpaedje economike.

A sacwantès plaeces, les viyaedjes sont cråndimint abandnés.

## El Walonreye
El Walonreye, gn a yeu d' l' ebagance so les veyes e 19e sieke (houyires, ôtès industreyes). Aprume so Lidje et Tchålerwè mins eto ene miete Vervî, El Lovire et Mont

Pu el prumire mitan do 20inme sieke (services, fonccionaires). Purade so Brussele.

Mågré tot, les viyaedjes del Walonreye n' ont nén stî abandnés, paski :
* Sacwants ki boutént dins les veyes fijhént les convoyes tos les djoûs (aprume les fonccionaires).
* Li skepiance di ces trevéns la esteut foite.
* L' agricoûteure s' a diswalpé timpesse dispu l' Eter-deus-gueres.
* Li vicaedje dins les viyaedjes s' a amidré avou li metaedje del loumire, des belès voyes et di l' aiwe dins les manaedjes.
* A dater des anêyes 1970, on-z a ahivé des zonignes dins les ptitès veyes (metans a Nivele u a Libråmont), la k' les djins des viyaedjes polént aveur di l' ovraedje.
* Des minmes trevéns, gn a arivé les grands botikes la k' les djins des viyaedjes, ki cmincént a-z aveur cåzu tertos des otots, si polént aler ahessî come e-n ene grande veye.
Djin (croejhete)

Li **djin**, dins les codjowaedjes, c' est l' sôre di sudjet, eneviè li ci ki cåze.

Soeye-t i : 
* li prumire djin u li cåzant, c' est cwand l' sudjet, c' est l' ci (li cene, les cis, les cenes) ki djåze (ki djåzèt), lu-minme (leye-minme, zels-minmes, zeles-minmes).
* li deujhinme djin u l' atôtchî, c' est l' ci k' on lyi cåze.
* li troejhinme djin u li rwaitant, c' est l' ci (li cene, les cis, les cenes, li sacwè, les sacwès) k' on cåze di lu (di leye, di zels, di zeles).

Sacwants viebes sont des viebes sins djins.

Sacwants codjowas sont eto sins djin :
* l' infinitif
* li djerondif
René Descartes

vignette
**René Descartes**, c' esteut on filozofe francès do 17inme sieke. Il a skepyî li 31 di måss 1596 ey a morou li 11 di fevrî 1650.

## Vicåreye
I vna-st å monde dins l' payis d' Tour, el France. I mourrè dins l' palå do rwè d' Suwede. Paski, dismetant, il aveut divnou cnoxhou lon et lådje.

Si mwaisse atuze filozofike, c' est d' fé passer li råjhonmint divant les dijhêyes des rlidjons. Did la si dijhêye :
*Je pense, donc je suis* (dji tuze, c' est l' prouve ki dj' egzistêye).

Il a scrît ses tuzaedjes aprume divins on live "*[[Le discours de la méthode (live)|Le discours de la méthode]]*" (li manire di fé), eplaidî e 1637).

Il a stî shuvou di shijh lives lomés Méditations métaphysiques (tuzaedjes filozofikes).

Baruch Spinoza a rtuzé les rlidjons avou sacwantes des idêyes da Descartes.

## Ratournaedjes e walon
Sacwants d' ses scrîts ont stî rmetous e walon a môde di binde d' imådjes pa José Schoovaerts.


Wa Schoovaerts Descartes5.jpg|Ene paedje dèl "Manîre di fé" è walon
Wa Schoovaerts Descartes Tuzaedje.jpg|Prumêre paedje do "4ime Tûzaedje"


## Hårdêye difoûtrinne
*Sacwantès idêyes da Descartes rimetowes e walon (a môde di binde d' imådjes, pa José Schoovaerts)
Sefarådes

Les **Sefarådes**, c' est les Djwifs d' Espagne et do Portugal.

E l' Espagne, il ont dvou baguer evoye avou l' Riconcwesse des crustins. Il ont stî bråmint so l' Afrike do Nôr. Mins eto dins des payis come li Boliveye.

Cwand on-z eploye ci mot la pol peuplåcion d' Israyel, on djåze aprume des Djwifs d' Afrike bijhrece. Mins kécfeye eto des ôtes payis do Moyén Levant. Eneviè les Ashkenådes.
Achkenådes

Les **Achkenådes**, c' est des Djwifs ki dmorént, å cmince, e l' Almagne, so les boirds do Rin.

C' est zels k' ont stî spatés les prumîs del Croejhåde des pôves da Pire l' Ermite (1096).

Après, i s' ont spårdou totavå l' Urope. Inte di zels el Beldjike (Anverse).

Kitchessîs påzès govienmints et påzès djins di Rûsseye, Pologne, pu pa les Nazis e l' Almagne, il ont-st ebagué viè l' Amerike bijhrece (a cmincî do 19inme sieke), pu eviè l' Palestene (prumire mitan do 20inme sieke) pu Israyel (après 1948). 

C' est bråmint zels ki minèt l' Estat d' Israyel, dipus ki les Djwifs sefarådes.
Amerike nonnrece

L' **Amerike nonnrece** u **Amerike do Sud**, c' est l' mitan nonnrece do continint amerikin. Elle est metowe tote etire e l' Dimeye bole nonnrece.

thumb|Eplaeçmint sol Daegnmape

Inte l' Amerike nonnrece, et l' bijjhrece, gn a l' Mîtrinne Amerike.

Lingaedjes : Li mwaisse lingaedje e l' Amerike nonnrece, c' est l' castiyan. Mins on djåze eto portuguès e Braezi. Gn è dmeure sacwants lingaedjes indyins ki sont co bén vicants, inte di zels l' aymara eyet li ketchwa.

## Payis di l' Amerike nonnrece
* Årdjintene
* Boliveye
* Braezi
* Colombeye
* Ecwateur
* Gwiyane
* Gwiyane francesse (k' est puvite rwaiteye tot-z estant ene coloneye francesse)
* Ourougway
* Paragway
* Perou
* Surinam
* Tchili
* Venezwela

## Sacwantès rlomêyès djins di l' Amerike nonnrece
* Simon Bolivar
* Che Guevara
* Augusto Pinochet
* Juan Domingo Perón
Windea

thumb|On windea d' bwès
On **windea** u ene **tourbeye** ou ene **tourwale** u on **wimberkin**, c' est ene usteye po fé des trôs (dins do bwès, on meur, evnd.) avou ene witche di fier, tot l’ fijhant tourner al mwin.


Windea d' fier.jpg|windea d' fier avou des manotes di bwès
Foraedje d' on tchviron å windea.jpg|forant on tchviron
Trawaedje bôle windea.jpg|trawant ene beyôle (po rascode li djus


## Usteyes vijhenes
* Teraire
* Foreuse
Li Pan dè bon Diu

thumb|Coviete do replaidaedje di 1991
**Li pan do Bon Diu** (*Li Pan dè bon Diu*), c' est on long powinme da Henri Simon.

## Istwere
Il a stî tot fwait li djoû Sint-Nicolai 1909

Il a stî eplaidî pa Jean Haust (avou «Li moirt di l' åbe») e 1924. Pu — todi les deus eshonne — e 1935.

Il a co stî redité e 1991, todi avou «l' moirt di l' åbe».

## Tinme
I va shuve li vicaedje do frumint, disk' a divni do pwin, a magnî sol tåve, al nute, parints ey efants.

## 
*  (tecse e-n etir, e Feller-Haust)
* Boket di l' arimé
Daegntoele ås waibes

Li **Daegntoele ås waibes** u **W.W.W.** (World Wide Web), u tot coûtmint li **[[Daegntoele]]** u li **[[Toele]]**, c' est l' aplicåcion li pus cnoxhowe di l' Etrernete.

C' est ene cåkêye di waibes, ki vos ploz trover avou on betchteu, et relére tot cachant so ene ricwirrece. 

Les foroms éndjolikes sont ene ôte aplicåcion del Daegntoele ås waibes.

Dispu 1996, gn a todi dpus di waibes e walon.

''Alez s' vey e splitchant motî po des racsegnes linwistikes sol mot "Daegntoele".

## Istwere
C’ est èn indjenieur do CERN, Tim Berners-Lee k’ end a yeu l’ idêye e 1989, po dispåde des documints inte les cacheus di l’ atomike, sitramés dins 50 payis.

Li deujhinme ciberrôbaleu d’ l’ istwere, ci fourit si copleu, Robert Cailliau, on Bedje. 

## Sourdants & pî-notes
1596

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
* 31 di måss : René Descartes
Boliveye

thumb|right|250px|Ouyouni
Li **Boliveye**, c' est on dislaxhî payis di l' Amerike nonnrece.

## Mwaissès  dnêyes
Sitindowe : 1 098 581

Preficse pol telefone : 591

Mwaisse veye : Sucre (Soucré).

## Lingaedjes
### Mwaisse lwè di 2008
Lingaedjes oficires : Sorlon l' mwaisse lwè di 2008 (ki rote dispu l' moes d' djanvî 2009), li castiyan est l' lingaedje oficire a costé des 26 ptits lingaedjes do payis, inte di zels, l' aymara eyet li ketchwa.

### Mape diyalectolodjike
Sacwants lingaedjes ont stî eredjistrés pa Flipe Boula pal voye do ratournaedje del fåve «Li bijhe et l' solea»

I sont-st rschoûtåves sol mape veyåve droci. 

## Istwere
Dispu l’ 15inme s., des Espagnols, des Djwifs Sefarådes, des Libanès, des Almands et des Crowates ont-st abagué sol Boliveye. 

Il ont fwait bouter les Indyins dins les fosses et les haswès (grandès cinses, *haciendas*).

Ça n’ a waire candjî å dislaxhaedje do payis e 1835. 

Mins e 1952, al revintreye (revolucion) da Victor Paz Estensoro, les Aymaras et les Ketchwas s’ ont lomé les «payizans» (c' est on montaedje e gråde). I cminçnut a-z aler a scole, i polnut vôter et i rdivegnnut mwaisses-tinants di leus teres. 

Portant, culturelmint, gn a rén ki bodje : l’ espagnol est l’ seul lingaedje do payis et li seu modele di tuzance et d’ vicance, c’ est l’ ci do monde coûtchantrece. 

Portant, dispu les anêyes 1970, gn a askepyî sacwants pårtis indyins « intelectuwels » C’ est zels k’ ont fwait passer les lwès di 1994 ki ricnoxhèt les droets des cminåltés indyinnes di s’ govierner zeles-minmes et d’ eployî leus langues. Cesses-ciales divrént esse acsegnêyes e scole. Mins, come tofer, li scolaedje des langues do payis n’ a waire roté, paski les mwaisses di scole n’ avît nole håsse di l’ apliker.

E moes d’ octôbe 2003, li prezidint Gonzalo Sanchez de Losada vout vinde do gaz ås Estats Unis tot passant på Tchili (l’ innmi istorike del Boliveye). Les Indyins ni fjhèt ni ene ni deus : i dmandnut li fén do forpoujhaedje des ritchesses minreces. Et roter sol palå do prezidint ki dva såperter e-n elicoptere.

## 
Djåzant atlasse des lingaedjes do payis

## Sourdants & pî-notes
Curé

[thumb|150px|on curé avou l' blanc colé ([François Toussaint)]]
On **curé**, c' est on priyesse dins l' rilidjon catolike.

## Mwaissès dnêyes
Li curé est l' mineu rlidjeus d' ene pårotche. I pout aveur dizo lu on vicaire. Dins l' schålance rilidjeuse, gn a ådzeu d' lu li doyén pu l' eveke, pu l' cardinå pu l' Påpe.

Les curés ni s' plèt nén maryî. Cwand c' est k' i vlént viker leu veye normåldumint, i dvént "taper l' cote sol håye", dj' ô bén : cwiter leu mestî.

Les curés dmorént dins ene måjhon d' cure, u presbitere. El Beldjike, les curé sont payîs pa l' Estat.

## Istwere
Al revolucion francesse, on-z a dmandé ås curés di djurer schoûtance al Republike. End a bråmint ki nel volît nén fé. Ça stî l' grande margaye des curés djureus (el Beldjike eto k' esteut adon dizo l' redjime francès).

Les curés s' moussént avou ene grande noere cote k' on loméve sotane. Après l' concile Vatican II, dins les anêyes 1960, dabôrd, i s' ont polou abiyî avou on gris costume k' on loméve on clerdjimene.

Dispu les anêyes 1980, el Walonreye, gn a todi yeu moens di curés. On curé ava troes u cwate pårotches. A pårti des anêyes 1990, les curés provnént sovint di des ôtes payis, do Congo, mins purade di Pologne.

## Curés k' estént des scrijheus e walon u des rcwereus sol walon
* Philippe Aubry
* Joseph Bastin
* Rodolphe Dedoyart
* Charles du Vivier de Streel
* Nicolas-Joseph Grisar
* André Henin
* Georges Meurisse
* Raymond Mouzon
* Jules-Joseph Pirot
* Michel Renard
* François Toussaint
* Bernard Van Vynckt

## Alére
* Paskeyes di curés (on live avou des couyonådes arivêyes a des curés)

## 
*  (tecses so les curés)
Reton

Li **reton**, c' est ene plante des fagnes, ene sôre di djonkea.

On s' è sierveut po distoper les touweas d' pupe. 

Come totes les ôtes plantes di fagne, ele si va discompôzer dins tere po fé l' troufe.

No e sincieus latén : *Juncus squarrosus*.

Famile : 

## Li mot dins les [[Toponimeye do walon|nos d' plaece]] del Walonreye
* Ovîfa : So les Retons (*so les Rètons*)

## Sourdants & pî-notes
Incipite

L' **incipite** d' on scrît boket, c' est les prumîs mots di l' ouve.

L' incipite pout divni l' tite di l' ovraedje.

L' incipite sieve aprume a lomer les ouves ki n' ont pont d' tite. E walon, inte di zeles, les vîs tecses di l' Invintaire da Piron.
Pastorele bilinwe namurwesse

Li **pastorele bilinwe namurwesse**, c' est ene pastorele e francès ey e walon (accint d' Nameur) ki date do 18inme sieke (diviè 1760) et k' l' incipite, c' est 
*Bonjour Cattin, belle bèrgère*. 

Les prumirès paroles e walon sont :
:*Eco ki dj' so då viyaedje* (Eco qu'ig d'so dau village.)

Li tecse est rindjî å l° **353** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*Pastourelle bilingue*".

## Racourti
On signeur (ki cåze è francès) saye di fé tourner l’ tiesse a ene biedjresse ki, leye, divize li walon. Po cmincî, ele rifuze d’ on lan :
:*Dji m’ moke di totes vos ritchesses,
:*Dj’ inme bin mia m’ galant Colas
:*Eco k’ i n’ est nén d’ nôblesse,
:*Il est amoureus et bea.
:*Ké plaijhi årè dj’ avou vos ?
:*Alez è, vî sot, conter vos feves å pot !
:*Si vos avoz l’ cou k’ vos broûle,
:*Boutez l’ e l’ aiwe et vos l’ rifroediroz.

Mins quand l’ menir lyi propôze li mariaedje, elle acceptêye bonzè roed. Elle espere ki l’ vî ome lairè la radmint ses hozetes et k’ ele pårtirè l’ eritance då vî avou Colas. 

## Papîscrîts et prumîs eplaidaedjes
Gn a deus papîscrîts del pastorele.

On pout trover onk des deus å Vîs-papîs d' l' Estat a Nameur. L’ ôte åreut stî fotocopyî pa l’ Muzêye del Veye walone. 

Ene copîye do 19inme siéke a stî publiyeye dins Wallonia e 1893 (T. 1, , pp. 138-139).

## Sourdants & pî-notes
Vervî (veye)

**Vervî** (F. *Verviers*), c' est ene veye del Walonreye; administrativmint, c' esteut èn ancyinne comene di dvant 1977 divnowe divnou intité, el province di Lidje.

thumb|Eglijhe des Recoletes

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **4800** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 1**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Mwaisse veye di l' arondixhmint do minme no. 
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Vervîtwès, Vervîtwesse (F. *Verviétois, oise*)
** Sipotaedje:"Matchets", "Magneus d' pelotes".

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Vervî
### Hamteas
* Hodimont
* Hombiè
* Petahé
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** E les Dråtchamps (Fr. *Gérardchamps*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Petahé
** Hé des faws
** Såcî (F. *Saucy*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** E Trô des rinnes (Fr *Raines*)
** E Bwès do Rnåd
* A vey avou des aiwes :
** e Broû
** Iye Adam
* A vey avou les tienes et les vås :
** E setche vå (*sèdjvå*)
** Fond d' Lô
** Hougne
* A vey avou des rotches et les teres :
** Al Grosse Rotche
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** e Some-li-veye (*Sam-lu-vèye*, Fr. *Sommeleville*)
** al tchictchak
* Les voyes et les rowes :
** e crapårowe (*Crapårawe*)
** el voye d' åtoû
** Poite d' Heuzî
* A vey avou l' istwere. 
** Dardaneles
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Al grape (Fr. *Grappe*)
** Ås gris tchevris
** So ls mezeles
** So li spigntea (*spign'tê*)
** E les winnes (*wênes*)
** Beribou
** Minou
** Rantene

## Industreyes
Industreyes del linne

## Tuzance walone

### Årmonak

* Barthélemy Meunier

### Motî
* Motî d' Vervî da Jean Wisimus
### Ricwereus sol walon
* Jules Feller
### [[Soces pol walon]]
* Li vî tchinne (*Lu vî tchêne*)
### Accint walon
#### Mwaissès racsegnes
Po l' accint walon d' après Vervî, loukîz a : «Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)»

#### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' Vervî pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la

## Rilomés Vervîtwès
Jean-Joseph Fyon

## Sourdants
Catrè-vint-noûf (sitroete plake)

thumb
**Cwatru-vint-nouv** (*Catrè-vint-noûf, textes et chansons de la Révolution liégeoise*), c' est ene sitroete plake emantcheye pa Daniel Droixhe (po les tecses) et Guy Cabay (po les muzikes) so les tchansons del Binamêye revolucion.

Elle a stî eplaideye pa l' SNR Djåzans walon e 1989, pol 200inme aniversaire del Revolucion lidjwesse.

Pa des côps, les tchansons sont tchantêyes so les muzikes d' adon. Des ôtes côps, Guy Cabay a rfwait des muzikes da sinne. Sacwants tecses sont djusse recités.

## Djivêye des tchansons
thumb|Prumî tecse del plake
thumb|onk des documints do livret
* 1 & 2 : Afwaire des djeus di Spå (il î est kession do tribunå des 22).
* 3. Tchanson des ågnes
* 4. Ci côp la, l' mezeure s' implit (tchanson)
* 5. 
* 15 : Les viyaedjes di Loncin et d' Awan
* 16:
* 17: Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs

## Livret
Gn a on gros spès livret k' est stitchî divins l' boessete del plake. I contént nén seulmint li tecse des tchansons, mins eto des spepieusès esplikêyes so tot l' cotoû di tchaeke eredjistrumint (e francès).

N a-st eto totes sôres di documints di ç' trevén la, et pår les mwaissès modêyes di sacwants bokets.  

## 
* Scanaedje do livret
* 
*
Joseph André (1932)

thumb|(e 2002)
**Joseph André**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî e li 12 d' awousse 1932 ås Bonceles et mori li 10 di fevrî 2012.

Di s' mestî, il fourit maçon et plafoneu.

## Ouve pol walon
Il a scrît e walon dispu l' ådje di 18 ans. 

Il a eto djouwé teyåte e walon.

Ses scrijhaedjes ont passé dins les ptitès gazetes (*les Annonces de l' Ourthe*), dins vers l' Avenir Hu-Wareme, li Walone, Intrez don, Coutcouloudjoû eyet Li Rantoele.

Il a eto fwait des emissions radio e walon a Flemåle (di 1977 a 1984).

E 2002, il aveut rashonné deus livrets d' tecses, onk avou des powezeyes, l' ôte avou des tchansons, dizo l' tite : «Nosse bea lingaedje» («*Noss′ bê lingàdje*»).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes 
* 
* 

## Pî-notes
Les Bonceles

**Les Bonceles** (F. *Boncelles*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Serè, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4100**
** davance : **4208**
* Limero diyalectolodjike : **L 99**
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : Bonçlî, Boncelresse; (F. *Boncellois, oise*)

## Tuzance walone
Sicrijheus e walon k' ont skepyî ås Bonceles :
* Jean Rathmès
* Charly Dodet
* Joseph André

## Sourdants
Les viyaedjes di Loncin et d' Awan (tchanson)

**Les viyaedjes di Loncin et d' Awans**, ki l' vraiy tite, c' est "*Paskee so l' air des Brokalles Li viege di Loncin et d' Awans*", c' est ene tchanson e walon po balter les cmeres di Loncin et Awan k' alént coûtchî avou les sôdårs francès, k' î ont stî cazernés do moes d' nôvimbe 1792 å moes d' måss 1793.

I doet esse tchanté so "l' air des brocales", mins on n' kinoxhe pus ciste air la.

On vout ki l' tchanson åye sitî scrîte pa M. Hénault.

Li tecse est rindjî å  dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*La France au village*".

Il est rprins å  dins "Cwatru-vint-nouv" (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion), mins sins esse tchanté.
Afwaire des djeus di Spå

L' **Afwaire des djeus di Spå**, c' est ene margaye inte des bordjoes di Spå (li pårti Bovy-Levoz) eyet li procureu do Prince-Eveke di Lidje, Fréron, k' aveut fwait clôre des såles di djeu.

Les bordjoes alît å tribunå des XXII, pu a l' Coû d' Weimar, ene sôre di coû d' cassåsion do Sint Impire Romin Djermanike.

C' est les bordjoes ki wangnît.

Ciste afwaire la si paséve djusse divant l' binamêye revolucion.

On-z a rtrové troes tchansons e walon ki cåznut di l' afwaire des djeus di Spå. Li prumire date di 1785, les deus ôtes di 1786.

Ces troes tecses la sont rindjîs ås l° **58**, **59** et **60** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*L'affaire des jeux de Spa*".

## Replaidaedjes
Eplaidîs pa Albin Body (''Recueil de chansons, épigrammes, etc. en wallon et en français 

Les deus dierinnes tchansons fourît rmetowes dins l' sitroete plake "Cwatru-vint-nouv" (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion) dizo l' limero 15.

## Hårdêye difoûtrinne
Ene des troes tchansons (e rfondou, so l' Aberteke)
Vincent Patar

**Vincent Patar** (sikepyî e 1965), c' est on produjheu d' fimes d' imådjes ki provént d' Les Bûles (on ptit viyaedje el Gåme). Avou si camaeråde Stéphane Aubier, il a eto prodût li fime *Sogne å viyaedje* *(*«&nbsp;*Panique au Village&nbsp;*» e francès*)*.

## Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje do fime ''Sogne å viyaedje'' et bokets a vey
Cawete di codjowaedje

Ene **cawete di codjowaedje**, c' est ene cawete ki s' acawe å bodje d' on viebe po ndè fé on codjowa.

L' adire avou les ôtès cawetes, c' et ki les cawetes di codjowaedje si polnut ateler a cåzu tos les bodjes di viebe d' ene minme troke. Insi, on pout acawer cawete -éve a tos les viebes del 1ire troke (i boutéve, il aléve, i shijhnéve, ça splinkéve...); on n' pout nén ateler li cawete -î a tos les bodjes (cinsî, poerî, troufî, plantchî, mins nén "*djoyî*" (bodje "djoye", parint : djoyeus) u "*mizî*" (mizrete, bodje latén "mus").

Les kékes foû-rîle, c' est :
* les viebes sins djin (ki n' ont ki les cawetes do rwaitant.
* les vîs viebes (date, djire)
* les viebes sins complemint ki n' ont pont d' cawetes ås pårticipes erireces femrins & pluriyals.

## Sacwants cawetes di codjowaedje
* Li cawete -er (infinitif 1ire troke)
* Li cawete -èt (riwaitants di l' indicatif prezintrece).
* Li cawete -nut (riwaitants di l' indicatif prezintrece).
* Les cawete -ou (pårticipe erirece) et cawete -owe (pårticipe erirece) (po les pårticipes erireces come "rifondou").
* Li cawete -ss (atôtchî, fråze di dmande)

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Cawete -åjhe

Li **cawete -åjhe**, c' est ene cåzu moite cawete acawêye a on viebe po fé on sustantif femrin ki mostere li såjhon la ki l' accion di ç' viebe la s' fwait.
*  = såjhon do florixhaedje des fleurs
*  = såjhon k' on va troufler
* fenåjhe = såjhon k' on fene les fours.
*  = såjhon k' on råye les canadas.

Li cawete -åjhe est sinonime del cawete -inne (pelinne, )

## Noûmots avou l' cawete -åjhe
* voyaedjåjhe = såjhon des voyaedjes => tourisse

## Li cawete -åjhe dins les accints do walon
Li cawete -åjhe n' egzistéve ki so l' walon do Levant, dizo les disfondowes :
* -åhe après Lidje minme (*fenåhe*, *florihåhe*)
* -âye sol Hôte Årdene (*fenâye*, *trouflâye*)

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Wé (toponimeye)

thumb|Wézelvå = Li wé dins l' vå

**Pådje do mot "wé" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot wé et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Viyaedjes et hamteas
* Al Chonwé
* Åwé (hamtea d' Erezêye)
* Bertchîwé (Viyé-l'-Alou)
* Bodarwé
* Nodwé
* Morlanwé
* Perwé
* Wé (viyaedje)

## Mot simpe
* Wé (viyaedje)
* Bive : Wé.

## Mot avou ene divancete

* Åwé

## Aplacaedjes tîxhons
### avou on no d' djin
* Limbôr : a Nasprouwé
* Li Vå-Sinte-Ane : Tibîwé
* Nolevå : Narwé
* Al Chonwé
* Bertchîwé (Viyé-l'-Alou)
* Bodarwé
* Nodwé
* Morlanwé

### avou on cmon no
* Perwé

### avou èn addjectif
* Roumzêye : Cron wé (F. *Cronwez*)

## Avou on cmon no come disterminant padrî
* Transene : Wé-z-e-Mwarins
* Dorene : Wé d' pont
* Viyance : Wé-z-el-vå

## come diterminant
* Anloe : al Håye des Wés.

## wayea
* Wayô (viyaedje)
* Emtene : Waya 
* Sårt-dilé-Djalhé : Wayea (*Wayê*, Fr. Wayai).
* Limbôr : Wayea (*Wayê*, Fr. Wayai).
Powete

[vignette|Riprezintaedje grafike di [François Villon, on powete, come il åreut stî e 1489.]]
On **powete**, ene **powetresse** (pus modesmint on **fjheu d' arimés**, ene **fwaiyresse di rimeas**), c' est on scrijheu u ene sicrijheuse di fwait del powezeye, u do moens des arimés.

## Sourdant
Dilé l' fontinne (sovnances)

thumb|Coviete do live
**Dilé l’ fontinne** (*Dèlé l' fontène*), c' est on live di sovnances da Louis Marcelle. Des sovnances d' estant gamén ("Ene caisse di cwårton"), come djonne sitadjaire ("Les batlîs") u come medcén d' famile ("On medcén k' a veu l' diåle"). 

Portant, sacwants bokets sont purade des tuzaedjes (*Woman is the nigger of the world*)

Il a stî eplaidî e 2009 dins l' Coleccion do Bourdon. Mins les tecses avént ddja passé dins l' gazete divant (l° 556 a 609).

Li tite do live, c' est l' ci do prumî des tecses.

Li live est enimådjeye pa des fotos d' payizaedje da Bernard Rousseau.

Å coron, gn a on motlî di 11 pådjes.

## Corwaitaedje
### Langues
Li raconteu conte e walon, come di djusse. Mins les fråzes es cis ki djåzént e francès dins ses sovnances sont-st e francès eto.
### Motlî
On motlî foirt ritche. Sacwants mots k' ont stî rprins dins l' Wiccionaire
* 
* 
### Croejhete
Eploye sacwants emantchaedjes di croejhete tipicmint walons, come les dobes erî-tins.
:*Li grande caisse di cwåtron, cwand dji l' *'a yeu mostré''', tos les cis d' no binde ont dmoré paf (p. 74).

## 
Onk des tecses (avou l' accint do scrijheu)
Colnijhaedje

thumb| di moirts al campagne di colnijhaedje do Marok (1907-1908)
Li **colnijhaedje** u **colonialisse**, c' est on sistinme di minance d' on payis pa èn ôte, ki l' a-st evayi.

Les colnijheus sayèt di profiter des ritchesses del coloneye, et lzès reminer e mwaisse payis.

Les colnijheus vont eto candjî l' coloneye, po ndè rsaetchî co dpus d' ritchesses. Dins ci ovraedje la, i polèt rclamer k' i djouwèt on role di diswalpaedje.

Li colnijhaedje difene li djoû do dislaxhaedje. Li colnijhî payis divént on dislaxhî payis

Li mambornance, c' est on sistinme di colnijhaedje ki leye sacwants pouvwers a des tchîfs del coloneye.

## Istwere do colonialisse

Li colnijhaedje egzistéve dedja do trevén del Viye Grece et dins l' Impire romin.

Inte li 16inme s. et l' prumire guere daegnrece, c' est les payis d' Urope k' ont colnijhî les cwate ôtes continints. 

E l' Azeye, e 20inme s., li Djapon (el Mandchoureye) eyet l' Chine (å Tibet) ont stî des colnijheus.
Trén (rôlant éndjin)

[thumb|Trén del lene di l' Aiwe d' Oûte a [Tif]]
On **trén**, c' est on rôlant éndjin po tcheryî des djins u des martchandeyes d' ene plaece a l' ôte, ki va so des rays di fier (li tchmin d' fier u voye di fier).

## Mwaissès dnêyes
On trin est fwait d' ene **machine di trén**, li prumire boket, metou al tiesse do trén, et ki saetche les tcheriots lomés **vagons**.

Li trén s' arestêye dins des **[[gåre di trén|gåres** u **eståcions**]].

## Sôres di tréns
Les prumîs tréns alént al wapeur. Adonpwis, gn a yeu les tréns ås moteur diezel, pu les tréns electrikes.

Dispu les anêyes 2000, gn a todi dpus di trén al grande vitesse (TGV).

Gn a des tréns ås voyaedjeus et des tréns d' martchandeyes.

Dins les veyes touristikes, gn a eto des ptits tréns.


Tren a las nubes cruzando Viaducto la Polvorilla.jpg|
ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg
Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg
ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg


## Come djouwets
Les tréns ont divnou esto des djouwets.

## Dins les belès letes e walon
Gn a ene tchanson u deus des Composs Binde so les tréns.
Dobe betchete

Ene **dobe betchete**, c' est cwand deus betchetes si shuvnut so on metou mot.

Les deus betchetes polèt dmorer téles ké, u kel deujhinme pout candjî.

C' est l' cas po les betchetes do walon come po les cenes d' ôtes lingaedjes.

## Dobès betchetes sins spotchaedje
* betchete ki- + betchete mes- + viebe  => 
* betchete ri- + betchete dis- + viebe fé => 

## Dobès betchetes avou spotchaedje
* Betchete ri- + betchete ki- + bodje "foice" => viebe 
* Betchete a- + betchete ki- + bodje "segne" => viebe 

## Foû do walon
### e francès
Betchete *re-* + betchete *con-*  + bodje "*fort*" => réconforter