open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luigi Carlo Borromeo

**Luigi Carlo Borromeo** a skepyî a Graffignana li 26 d' octôbe 1893 ey a morou a Pesaro li 4 di djulete 1975. C' esteut on curé itålyin  k' a divnou eveke de Pesaro li 28 di decimbe 1952 disk' a s' moirt.

I fourit apriyesté e 1918. Di 1951 a 1952, il a stî aide-eveke di Lodi. I fourit pere di concile a totes les ashyinnes do Concile Vatican II,. Il esteut eto on mimbe do pårti wårdiveus *Coetus Internationalis Patrum*. 

E 1971, il a strimé li novele pårotche di sint Charles Borromée.

## Bibiografeye
* Ernesto Preziosi, *"La marea che sale…" Mons. Luigi Borromeo vescovo di Pesaro e l'apertura a sinistra*, in *Frammenti. Quaderni per la ricerca*, nº 11, 2007.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe do diyoceze Pesaro

## Sourdants
Concile Vatican II

Li **Concile Vatican II**, c' est on concile k' a stî tnou e 1965 å Vatican, et k' a candjî toplin des sacwès dins l' Eglijhe catolike.;

## Dins les Belès Letes e walon
Jean-Pierre Dumont ndè djåze di ç' façon cial dins Tot tournant les pådjes:

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li Concile Vatican II en *Enciclopedia Cattolica*]
* Documents du Concile Vatican II 

## References
Mont Wawelzate

Li **Mont Wawelzate** (e-n amazir,  , *ighil wawelzat*), c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin  Grand Atlasse, metowe å Levant d' Tabane (Vå des Ayites Bougmesse). 

## Copete
Si copete est a 3763 metes.

## Eplaeçmint
Si pindant a Nonne dene so l' vå d' l' aiwe di Mgoun, et pus lon, li valêye do Dadesse.

Å Coûtchant, i s' porshût på Mont Igdamen. Inte les deus, gn a ene passåjhe: li passåjhe des Ayites Imi (li voye ki passe par la va d' Tabante a Qlaa Mgouna..

## Climat
Li nive dimeure lontins sol pindant bijhrece, k' on voet dins les porminådes di montinne a pårti des viyaedjes des Ayites Bougmesse.

## Sourdants
Mont Tizal

thumb|veyou d' Timite (pindant nonnrece)
thumb|veyou del passåjhe des Ayites Imi (pindant nonnrece, avou ene tchape di nive)
thumb|pindant bijhrece avou del nive
Li **Mont Tizal** (e-n amazir,  , *ighil tizal*), c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin Grand Atlasse, metowe a Bijhe di Tabane (Vå des Ayites Bougmesse). 

## Copete
Si copete est a 2979 metes..

## Eplaeçmint
Pus a Bijhe, gn a l' voye ki rmonte so Ayites Mhammed, tot shuvant l' aiwe di Sremt (e-n amazir, ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵙⵔⵎⵜ, asif n sremt).

Å Levant, i s' porshût på Mont des Ayites Ouriaate (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⵏ ⴰⵢⵜ ⵓⵔⵄⴰⵜ, ighil n ayt ore3at). Inte les deus, gn a ene passåjhe: li passåjhe des Ayites Ouriaate.

## Climat
Li nive dimeure lontins sol pindant bijhrece, mo pus froed. On l' pout shuve tot prindant li hôt tidje des Waw n Sremt.

Dins les porminådes di montinne a pårti des viyaedjes des Ayites Bougmesse, on n' voet ki l' pindant nonnrece, ki dmeure setch minme al nive (ki dmane sol copete). C' est la k' gn a des aigues rweyås k' acovèt.


Bodje pectî crevé vå waw n sremt.jpg|crevé pectî (pindant bijhrece)


## Sourdant
Andrea Giani

[vignette|Foto da lu, tins d' on responda, e [2008.]]
**Andrea Giani**, c' esteut on djouweu d' volebale, k' a divnou etrinneu shuvanmint. Il a skepyî li 22 d' djanvî 1970 a Napoli.
Waitroûle (éndjolike)

Ene **waitroûle**, c' est l' pårteye d' ene copiutrece, d' on sûtifone, d' ene tévé la k' on voet l' imådje dinêye pa cist aparey la.

## Motlî
Çou k' gn a so ene waitroûle éndjolike si lome waitroûlêye (aprume s' elle est rcopeye).

## Sôre di waitroûles
* waitroûle catodike.
* plate waitroûle (waitroûle plasma)
* waitroûle aduzåve (ki pout evoyî des cmandes, tot l' aduzant).

## Sourdant
Demnate

**Demnate** (e-n amazir, «»  u , e-n arabe «دمنات», «dmnat»), c' est ene pitite veye do Marok, el province d' Azilal.

thumb|Poite del veye
thumb|Rond Pont divant l' intrêye del veye, vinant del plinne do Hawouz
thumb|veyowe do hôt del voye d' Imi n Ifri

Lingaedje do payis: techelheyt.

## Administråcion
Å cmince, raloyeye a Marakech, pu a Klaa Sraghna, adonpwis a Azilal. Dabôrd, ele n' a måy yeu k' des brébådes des buddjets di diswalpaedjes des mwaissès veyes di province.

## Djeyografeye
Metowe sol boird bijhe-levantrece do Mîtrin Hôt Atlasse. Dirî leye, li Mont Arli (ⵊⴱⵍ ⴰⵖⵔⵉ, jbel aghri) 1457 metes.

Raiwêye di l' Aiwe di Maacer ki prind sourd ene miete e-n amont d' Imi n Ifri.


Mellah Demnate rowe dimeurrece.jpg|Ancyin coulot djwif (mellah): rowe dimeurrece (2017)
Mellah Demnate botikes.jpg|item est i mins rowe boticrece (2017)


## Istwere
thumb|Djwifs di Demnate diviè 1910
Do 12inme å 19inme sieke, veye toûnrece do comiece inte li Marok des plinnes (Fez et Marakech) eyet l' Såra (pa des passåjhes po rdjonde Warzarate).

Goviernêye pa on neveu do Glawi, Omar el Glawi do tins del mambornance francesse.

Foite kiminålté djwive. Diviè 1949, å dierin rcinsmint francès, gn aveut 1681 djwifs, disconte aviè 5000 muzulmans et 17 Uropeyins.

Il ont tertos ebagué e-n Israyel å cminçmint des anêyes 1960.

## Rilomés Demnatîs
H'mida Baddag (sicrijheu e francès, docteur et cérudjin di s' mestî).

## Sourdants et pî-notes
Ricinsmint

On **rcinsmint**, c' est l' contaedje des djins li vicnut e-n on metou payis.

Dins on rcinsmint, on prind eto totes sôres d' ôtès racsegnes sol vicaedje des djins, come li dmorance, li lingaedje, li rlidjon, et hay vos nd åroz.

## Istwere
Les rcinsmints si fjhént dedja do tins d' l' Impire romin. Onk des pus cnoxhou, c' est l' ci del Palestene did diviè l' an 1 la k' Djezus d' Nazarete a skepyî a Betleyem.

## Ricinsmints bedjes et lingaedje walon
Les rcinsmints del Beldjike n' ont måy riprins li lingaedje d' atôtchance ordinaire des djins (walon, picård, gåmès, lussimbordjwès, flamind, limbordjwès, ripouwaryin …). Les seus lingaedjes k' estént rcinsés, c' esteut les lingaedjes oficirs (francès, neyerlandès u almands).
Mont Azourki

Li **Mont Azourki** (e-n amazir,  , ighil azorki), c' est on mont del tchinne do Mîtrin  Grand Atlasse, metou å nôr-ess del vå des Ayites Bougmesse, ey å sud-ess di Zawiyat Ahansal. 

Si copete est 3690 metes hôte.

## Discrijhaedje
Vetou del vå des Ayites Bougmesse, i s' prezinte come en grosse hokete ki monte erîlêymint a 30 digrés eviè Zawiya Ahansal, po rtchaire a 60 digrés.
Rifin (lingaedje)

Li **rifin** u **tarifîte** (e-n amazir: ), c' est on lingaedje amazir djåzé dins les montinnes do Rif, d' Alhoceyma a Nador.
## Djeyografeye
Å Levant, les payis rifin-djåzant vont a stok des Jbala arabe-cåzants. 

A Nonne, li pårtixhaedje avou l' tamazir do Mîtrin Atlasse si fwait å colidôr di Taza.

## Kiminåltés rifin-cåzantes
Li rifin est co coranmint dvizé des tribus ki shuvèt: les Boqqoyas, les Ayites Wariaghel, les Temsamanes, les Ayites Touzine, les Iqerâyines, les Ikeddanen, les Senhajas, et les Srayirs.

Gn a eto des cminåltés rifin-cåzantes dins les ebagants marokins e l' Beldjike (aprume a Brussele), ezès Bas Payis, e l' Espagne ey e l' Almagne.

## Sourdants et pî-notes
Domenico Maria Mezzadri

thumb|droite

**Domenico Maria Mezzadri** a skepyî a San Rocco al Porto li 30 di djanvî 1867 ey a morou a Chioggia li 11 d' awousse 1936. C' esteut on curé itålyin  k' a divnou eveke de Chioggia li 2 d' djulete 1920 disk' a s' moirt.

I fourit apriyesté e 1889. E 1935, il a strimé li novele pårotche des capucins.

Les comenes di Caselle Landi eyet di Sant'Angelo Lodigiano, la k' il a stî curé les vint prumirès annêyes do 20inme sieke, lyi ont rindou bon dvwer tot rbatijhant des rowes a s' no.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe do diyoceze Chioggia

## Sourdants
Apriyestaedje

L' **apriyestaedje**, c' est ene ceremoneye la k' èn ome k' a stî scolé po ça, divént oficirmint curé.

## Motlî
On pout comprinde li mot po totes les rlidjons avou des priyesses (omreyes u femreyes), li djoû k' i u ele li divnèt.
Moes

On **moes**, c' est ene termene ki corespond a pô près å tins inte deus tinrès lune.

Tchaeke moes poite si prôpe no.

## Moes, samwinne, djoû et anêye
On conte les djoûs tot cminçant på prumî å dvins d' tchaeke moes. End a di 28 a 31.

On moes fwait cwate a cénk samwinnes, sorlon les calindrîs.

Å pus sovint, fåt 12 moes po fé ene anêye. Mins dins l' calindrî gålwès, gn aveut on moes d' ratrapaedje tos les 3 ans.

## Moes do calindrî grigoryin
Les moes do calindrî grigoryin ont trinte u trinte-ey-onk djoûs, apus ki l' pitit moes k' end a k' 28, et 29 les anêyes bizetes.

Les 12 moes si lomnut: djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe eyet | decimbe.

## Moes del lune
Dins on calindrî lunrece, li moes cmince al tinre lune, et finixh li djoû di dvant li tinre lune d' après. C' est insi ki l' tins est conté dins l' calindrî muzulman.
Mont Rate

Li **Mont Rate** (e-n amazir,  , ighil rat)", c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin  Grand Atlasse, metowe a Nonne di Demnate ey a Bijhe do Mont Mgoun. 

Si copete est a 3825 metes.

## Vijhnaedje
Dessinaedjes pirreces a pîs del cawe bijhe-levantrece, a 4 ou 5 kilometes del voye di Ayites Blal a Ayites Bou-oulli (Demnate-Ayites Bougmesse.

## Pî-notes
Aspougneu d' tecse

Èn **aspougneu d' tecse**, c' est on programe infôrmatike k' arindje on tecse tapé sol taprece d' èn ordinateur, pol poleur imprimer comifåt.

## Ovraedjes d' èn aspougneu d' tecse
* diner des fontes et les grandeurs des letes.
* stitchî des imådjes
* manaedjî les rcepeures
* mete des pî-notes
* fé l' epådjnaedje
* acertiner l' ortografeye (ricoridjrece)
* askepyî on motlî (indecse)
…

## Lisse

### Prôpietaire licince

* **Google :** Google Drive
* **Microsoft :** 
** Word 
** Works (Works esteut ene novice modêye di Word mins ki n' egzistêye pus)

### Libe licince

* LibreOffice Writer
* OpenOffice Writer

## Sourdant
Rapuroe

On **rapuroe**, c' est ene eståcion la k' les mannetès aiwes des veyes sont rapurêyes.

## Rapuroes et lwès uropeyinnes
Gn a ene droetlene uropeyinne k' oblidje les veyes di dpus d' 2000 djins a basti on rapuroe.

## Sourdant
Oucrinnwès

L' **Oucrinnwès**, c' est l' lingaedje di l' Oucrinne k' a divnou oficir après l' disrashonnaedje di l' URSS.

Code ISO: **uk**
[gauche|vignette|191x191px|Li simbole di l' [Åres nåcionåles di l' Oucrinne|åre nåcionåle di l' Oucrinne riprezinte el mot «*&nbsp;ВОЛЯ&nbsp;*», ki ratourné dene «&nbsp;liberté&nbsp;».]]

## Alfabet
Il est scrît e-n alfabet cirilike.

## Istwere
Do tins di l' Union sovietike, i n' esteut cåzu nén djåzé divant les djins. Mins après, ça a stî come on ravicaedje linwistike.

## Accints
Les accints do Levant, c' est cåzu do rûsse. Les cis do Coûtchant diynut djåzer li « vraiy » oucrinnwès.

## Sourdants
Henri Collette

**Henri Colette** (riwalnijhåve **Hinri Colete**) a skepyî li 9 d' awousse 1905 a Måmdey (adon prûssyinne) et-z î dhoter li 19 di djanvî 1981.

C' esteut on scrijheu e walon, prumé a ene bate di l' SLLW.

Riprins dins les deux antolodjeyes da Maurice Piron.,

Di s' pus hôt diplome, il esteut docteur ezès lingaedjes tîxhons. Sol fén di s' veye, il acsegnive li latén eyet l' grek, foû des scoles.

## Vicåreye
I veyeut voltî les scrijhaedjes di l' Antikité. Et pår tot çou ki toutche ås lingaedjes, romans et tîxhons. I scrirè minme ene ramexhnêye di powinmes e-n almands (måy eplaidîs, et ki l' papîscrît est pierdou).

Kischiré inte l' amour del Beldjike et l' ci di l' Almagne, k' i louca todi come si patreye di nexhance, i disfinda li nazisse. Adon, après l' guere di 40, il esta codåné a ene poenne di prijhon et meskeyou del nåcionålité bedje. Come i dmora todi a Måmdey, il î vikéve come sins-patreye.

## Ouve e walon
I n' a waire sicrît e walon, a pårt ene ramexhnêye di xhilteas «Plomes do cok». Ele wangna ene bate SLLW e 1928, fourit eplaideye e 1934, pu replaideye e 2016.

## Alére
Si vicåreye comintêye:  81, prétins 2017.

## 
* Plomes do cok (arimés)
* Onk di ses xhilteas (del minme ramexhnêye)

## Sourdant
Les spenes des rôzes (teyåte)

**Les spenes des rôzes** (*Lès spènes dès rôses*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2017.

## Prezintaedje
Li pîce si passe e-n ene pinsion d' famile divins on ptit viyaedje di l' Årdene, tinowe pa Rôza et Rôzene, deus sours pår diferinnes. 

Rôza, li pus viye des deus, est foirt oniesse mins et mo straegne ey ene miete haeyåve. Rôzene, dijh ans pus djonne, c' est tot l' contråve: elle est avnante et nozêye.

C' est leye k' et al riçujhinne et fé les contes do handele.

Les deus sours ni s' veyèt nén trop voltî. Pocwè ? Va-z è vey ! Mins, on l' sårè bénrade les ca et les ma, a fwait ki l' pîce di diswalpêye.

## Sourdant
Dåfén

Les **dåféns**, c' est des ptits balinnacîs k' on voet co bén shuvant les gros bateas, metans el Mîtrinne Mer.

C' est èn emacralé mot, veyanmint k' i gn a sacwants familes ladvins.

## Sôres di doféns
* Dofén ordinaire (*Delphinus delphis*)
* Dofén å nez botaye (*Tursiops truncatus*)
* Roylé dofén (*Stenella coeruloalba*)
Dåfén ordinaire

Li **dåfén ordinaire** ou **dåfén å court betch**, c' est on dåfén åjheymint ricnoxhåve, gris so s' dos et blanc so s' vinte.

 *[[Delphinus delphis]]*

## Discrijhaedje
Sol costé, il a des bindes grijhes claires, del tiesse al cawe. 

I pout aler disca 2 metes 40 di long, po on pwès disca 110 kilos

## Spårdaedje

Dins bråmint des mers metowes dilé les teres.

## Vicaedje
I potche foû d' l' aiwe et fé des acrobatreyes.

I pout naivyî disca do 65 a l' eure.

## Vicansté
Onk des pus vicants dåféns, mins les peuplåcions sont ki baxhnut.

End a dins l' Oceyan atlantike djondant l' Urope ey e l' Mîtrinne Mer.
Pinsion d' famile

Ene **pinsion d' famile**, c' est on ptit otel, sovint e-n on viyaedje, la k' les tneus sont foirt amiåves avou les pratikes, et sovint lezî aprester tos ls amagnîs.

## Istwere
E 20inme sieke, n aveut toplin des pinsions d' famile dins les contrêyes touristikes, come l' Årdene.

Dispu les anêyes 1990, les pinsions d' famile ont stî concurinceyes pa les djîsses e viyaedje. I sont metous dins les minmes payis, ofrixhnut a pô près les minme siervices, minme pus diferincyîs. Et s' sont i meyeumartchîs.

## Dins les belès letes e walon
* Romans ki s' pasnut e-n ene pinsion d' famile: Å bea payis d' Han da Adelin Lebrun (1941).
* Pîce di teyåte ki s' î passèt ossu: Les spenes des rôzes da Nicole Goffart (2017).
Raecenes (sitroete plake)

thumb
**Raecenes** (*Racènes*), c' est ene sitroete plake avou des tecses powetikes, ey ene muzike di fond, prodûte pa Jean Goffart ki dit lu-minme ses tecses. 

Elle a vudî e 2016.

## 
* Padrî l' finiesse (ôte sitroete plake di cåzaedjes do minme oteur)

## 
*  (kékes powinmes del plake, e Feller)
*  (les minmes, e rfondou)
Scawaedje (linwince)

Li **scawaedje**, el linwince, c'est l' rissaetchaedje del cawe d' on mot, po-z askepyî on novea mot (naturelmint ou pal voye d' on linwe-ehåyaedje).

C' est l' contråve do scawaedje.

## Egzimpes
* Mots calkés do francès : univiersité => univ ; professeur => prof ; otomobile => 
* Pitits nos ; Melaniye => Meliye, Mardjôzefe => Mardjo. Bê Djôzef =>  ; Djan-Djôzef => 

## Dins des ôtes lingaedjellingaedjeslingaedjeslingaedjesingaedjess
* (francès) : ordinateur => ordi ; adolescent => ado ; cinématographie => cinéma => ciné ; intercommunale => interco.
* (inglès) : Albert => Al ; Robert => (Rob) => Bob ; Jennifer => Jenny.

## 
 (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)

## Sourdant
Vîs papîs

Des **vîs papîs** ou des **egurniyaedjes**, c' est des documints wårdés pa ene mierdjin ou pa ene institution sol vicaedje d' ene djin k' est moite, d' ene administråcion, evnd.

Dispu les anêyes 1990, on-z a bråmint passé a l' egurniyaedje éndjolike.
Måjhone ås rabistocaedjes

Ene **måjhone ås rabistocaedjes**, dins ene fråze, courtinnmint, **ås rabistocaedjes**, c' est ene plaece la k' les djins polèt aler fé rfé totes sôres d' agayons ki sont distrakés.

## Egzimpes di rabistocaedjes
* rawijhaedje des côpantès usteyes
* racomôdaedje des mousmints
* rifjhaedje des éndjins electrikes ey electronikes

## Istwere
Ont cmincî viè les anêyes 2010.

## Sourdant
Rwè des Bedjes

Li **rwè des Bedjes**, c' est l' tite oficire diné pal mwaisse lwè di 1831 å sovrin del Beldjike ki vneut di skepyî adon come dislaxhî payis.

Si feme est lomêye **[[royinne des Bedjes]]** u **[[rinne des Bedjes]]**.

## Succession
C' est l' prumî fi do rwè ki dvént li rwè d' après. Si li rwè n' a nou valet, c' est s' fré u s'neveu ki monte sol trône. Çou k' a ddja avnou deus côps dins l' istwere (po Yopôl III eyet Albert II).

## Droets do rwè
I lome li prumî minisse, å pus sovint dins l' pårti k' a wangnî les vôtaedjes.

I doet contrusiner les lwès. On côp dins l' istwere, li rwè a-st abdiké sacwants djoûs po n' nén esse obidjî di siner ene lwè k' i n' esteut nén d' acoird avou.

## Djivêye des rwès et royinnes des Bedjes
* Yopôl prumî et Louwisse d' Orleyan
* Yopôl deus
Rwè des Bedjes (fime)

300px|vignette|droite
**Rwè des Bedjes** (e-n inglès, ***King of the Belgians***), c’ est on fime da  Peter Brosens et Jessica Hope Woodworth, k' a vudî e 2016.

## Prezintåjhe
Li rwè des Bedjes est ki vizite Istamboul, et a ç’ moumint la, gn a l’ Walonreye ki dclåre si dislaxhî del Beldjike. 

Nosse rwè doet rintrer volegåz po waitî di rabocter si rweyåme. 

Mins e minme moumint gn a ene timpesse solrinne ki espaitche tot telefonaedje, emilaedje, et clawer les avions a tere. 

Li rwè parvént a cwiter l’ Tourkeye a stoumuligne, avou l’ aidance d’ on fjheu d’ fimes inglès ey ene binde di tchanteus bulgåres. 

C’ est li kiminçmint d’ on fime todi-sol-voye dins les Balcans, la k’ li rwè rexhe foû di s’ role di monarke po-z aprinde a s’ kinoxhe come ome.

## Djouweus d' role
Peter Van den Begin
Lucie Debay.
Ramonasse

Ene **ramonasse**, c' est ene sôre di noer rådisse. End a des longous et des ronds.

 *[[Raphanus sativus var. niger]]*

## Po sognî les ptitès biesses
Les rates di cadje (blanc rat doumiesse) endè magnèt voltî.


File:Root z01 schwarzer rettich.JPG|ronde ramonasse
File:Rettichschwarzlang.jpg|longowe ramonasse
Pastinåke

Ene **pastinåke** u **panåjhe**, c' est ene sôre di verdeure, k' on ahiveut po les biesses, mins k' a rivnou al môde come amagnî po les djins dins les anêyes 2000, avou l' ervinowe des "rtrovés legumes".

 *[[Pastinaca sativa]]*
Raiwaedje

Li **raiwaedje** (ou l' **aiwaedje**), c’ est rinde di l’ aiwe a ene plante ki nd a dandjî.

## Sôres di raiwaedje
* raiwaedje a valêye
* raiwaedje pa stritchaedje
* raiwaedje pa sgotaedje

## 
Raiwaedje des prés (istwere)
Cizete d' åbe

Ene **cizete d' åbe**, c' est ene usteyes des djårdinîs po côper des coxhes d' åbe a leu poirtêye.
Li Ptite Sirinne (floriconte)

vignette
**Li Ptite Sirinne**, c' est on floriconte riscrît pa Hans Christian Andersen e 1837. 

Li mwaisse personaedje si lome «*Den lille Havfrue*» (li ptite kimere do pôrt).

## Shuvance
Li tinme a divnou on fime d' imådjes.  Li Ptite Sirinne (fime d' imådjes)
Raiwaedje (discramiaedje)

* raiwaedje : apoirtaedje d' aiwe a des plantes pa les djins)
** raiwaedje des prés (istwere) : vî sistinme po mete di l' aiwe so les setchs prés.
Dismour po viker (teyåte)

**Dismour po viker** (*Dismoûr po viker*), c' est on drame e walon da Marcelle Martin.

## Prezintaedje
Li pîce si passe dins l' cantene des ovrîs, dilé on båraedje k' on est ki bastixh. L' astantchêye va neyî on viyaedje; adon, on s' atind a çki les djins do viyaedje vinexhe distrure les éndjins d' terasmints.

Deus comeres do viyaedje vont vni dire li leur a deus omes do tchantî, on djonne ovrî ki n' a waire di cur, ey èn indjenieur k' a dné tot a s' mestî.

## Sourdant
Raiwaedje des prés (istwere)

Li **raiwaedje des prés**, c’ esteut mete di l’ aiwe so les setchs prés, a pårti des bîs d’ raiwaedje, k’ avént stî cåvlés esprès po ça. 

## Discrijhaedje
Les bîs d' raiwaedje prindént l’ aiwe e-n amont, et dischindént pus doûçmint ki l’ mere d’ aiwe (li mwaisse ri), so les pindants des tienes. 

On fjheut disvaler l' aiwe do hôt bî so des bîxhons ou soxhes (pitits ravås foyîs e tere). Cwand l' pré esteut bén frexh, on bouléve les broûs et les framujhes (molinêyes). On raiwéve pus voltî les djoûs d' lavasse (foitès plouves).

Cwand gn aveut bråmint des prés a raiwer, tchaeconk aveut l’ droet a on djoû d’ raiwaedje (tournêye d' aiwe). Del nute, gn aveut cobén do frawtinaedje, k’ aminéve des margayes. Li ci k’ esteut padzo vos aléve dibrôler voste astantche po-z awè l’ aiwe dipus k’ a s’ toû. Portant, li ci k' aveut l' aiwe so s' pré li semdi a meynute l' aveut po 24 eures (on n' åreut nén oizou lyi rprinde li dimegne).

## Istwere
Come bråmint des vîs alaedjes, ci sistinme la n’ a nén sorviké å 20inme sieke. Avou les ecråxhes tchimikes, les fours di tchamp estént ossu bons k’ les fours di pré. 

A cmincî des anêyes 1950, on-z a rplanté les prés avou des sapéns (epiceyas).

## Alére
Lucyin Mahin, Li raiwaedje des prés, Ene båke so les bwès d' l' Årdene tome II, 9inme shijhe.

## Sourdant
Aiwe do Rén

L' **Aiwe do Rén**, c' est troejhinme pus long fleuve d’ Urope (1233 km), dirî l’ Danube (2800 km) eyet l’ Volga (3500 km).

## Coraedje
I prind sourd dins les Ales, e l' Swisse et ndaler viè Bijhe. I fwait ddja frontire inte li Swisse eyet l' Lichtenstinne, pu etur li Swisse et l' Otriche.

Adonpwis, i court do Levant eviè l’ Coûtchant, disk’ a Båle, fijhant co on côp limotche (inte li Swisse et l' Almagne.

La, i prind a Bijhe (Nôr) et cori inte les Vôjhes (France) et l’ Grand Noer Bwès (Almagne), å mitan d’ ene lådje plinne (Alzace). 

On pô pus long, i rescontere des pus deurès rotches, ey adon fé ene parfonde schavêye (graben) k’ a leyî eto des bricants dins l’ aiwe. C’ est l’ Loreley. Come gn aveut sacwants bateas ki s’ alént aroker so les bricantès pires, on pinsa ki les pexheus estént emacralés pa des sirinnes. Laure Gesell a scrît èn arimé ladsu.

A Mayince, i va fé on keute. 

Pus lon, a Coblince, li Rén va rçure on mwaisse afloyant, li Mozale. Leye-minme s’ a rapleni avou ene pitite cwantité d’ aiwe ki vnèt do Payis walon, li cene di Seure, leye-minme egolinant dins Mozale.

Finålmint, i s’ va maxhî al Mer do Nôr dins les plinnes di Holande, djusse a costé d’ Mouze, et il fôrmèt minme on troejhinme bresse d’ aiwe eshonne (l’ Eyssel).

## 
lene di Benrath

## Sourdant
Poèmes wallons de Laure Gastes-Gesell

**Powinmes e walon da Lôre Gesell** (ki l' tite e francès, c' est *Poèmes wallons de Laure Gastes-Gesell*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Laure Gesell k' a vudî e 1983 eplaidî pal soce di racsegnes po les tourisses di Belvå-Lignouveye et Pont-dlé-Lignouveye.

## Istwere di l' eplaidaedje
Les arimés ont stî scrîts e 1951 eyet 1952 pa Lôre Guzele, dins ene ortografeye di dvant Feller.

## Kékes tites
* Dji vôreu bén hanter : viye air almande
* Tchanson d' l' Ambleve : viye air almande
* Do tins passé : viye air irlandesse
* Li vî sapén : Franz Schubert, 1826.
* Pocwè si todi tourminter : Christian Neefs, 18e sieke
* Li "Lôreley" : F. Slicher, 1837
* Li fidele parmetî : F. Zelter, 1812

## Onk des powinmes
C' est sol floriconte do Loreley.
:::**Li Loreley**
:*Dji n’ sai nén pocwè dji m’ tchagrene
:*Pocwè k’ dji m’ fwai do displit
:*Ene viye racontroûle di m’ vijhene
:*Mi rvént tofer a l’ esprit.
:*Li Rén si påjhûle s’ assombrixh
:*Tot s’ ewalpant di brouheur
:*Et l’ solo moussant riglatixh
:*Sol hôte rotche la tot ådzeu *(âdzeûr)*.

:*Et la, l’ pus bele des djonnès feyes
:*S’ ashît po pingnî ses tchveas (*dj'vès*)
:*E solea moussant, ses ôrreyes,
:*si pingne et ses tchveas rilujhèt.
:*Ele tchante ene tchanson k’ on a måy
:*Oyou tchanter viè la-hôt
:*Ene tchanson si doûce k’ ele kiråye
:*Li pôve cour do ci ki l’ ôt.

:*Li djonne pexheu schoûte et roveye
:*Si ptit batea et l’ pexhon
:*I n’ ôt ki l’ tchanson di cisse feye
:*I n’ pinse nén å Rén si parfond.
:*Dj’ a sogne ki l’ aiwe eviyeuse
:*Ni vegne haper l’ pôve djonnea *(djônê)*.
:*Et cisse tchanson misterieuse
:*C’ est l’ Loreley ki l’ a fwait.''

## 
* Mwaisse modêye do live
* Li powinme "Loreley" (tchanté pa Jules Bastin)

## Sourdant
Maurice Herlin

**Maurice Herlin**, c' esteut on scrijheu e walipicård di Rance.

I skepia li 27 di setimbe 1910 et mori li 26 di fevrî 2004.

Di s' mestî, il esteut bankî. Di si ôte pasmint d' tins, istoryin coinrece.

Maurice Herlin esteut l' pa da Michèle Herlin.

## Ouve e walon
### come sicrijheu
* Sovnis d' Rance (*Souvenirs rançois*)
* Powezeyes e walon (*Poésies wallonnes*)
### come bouteu
A escoursi li "trope pol renondaedje do walon" (*groupe d' animation wallon*) a l' Aisse del Tuzance di Sivri.

## Egzimpe di boket
### El bon vî tins
:*On dit sovint k' el bon vî tins
:*C' est meye nouv cints
:*Eyet portant
:*Dins ces tins la
:*Faleut trimer tot å long d' l' an
:*Et fé travayî les efants
:*Ça n' esteut nén si bea k' çoula.

:*Dins septante ans on lzeu dirè
:*K' el bon vî tins
:*C' esteut metnant
:*Eyet portant
:*Tchômaedje, impots, bombes, atintas
:*Et des gueres et des gueriyas
:*Ådjourdu n' est nén si bea k' ça.

:*Cwand vénrè-t i el vraiy bea tins
:*K' on s' dinrè l' mwin, k' on s' dinrè l' bresse;
:*Les djonnes, les vîs, les ptits, les grands,
:*Les ritches, les pôves, les noers, les blancs ?
:*Putete bén k' on djoû on l' voerè
:*Mins dji srè dalé dvant çoula.
Citalopram

Li **ciatalopram**, c' est ene drouke dinêye disconte li griyeus disbåtchmint (depression gråve) dispu 1998. C' est on maxhaedje di deus izomeres del minme molecule.

## Frecwince do prescrijhaedje
Après si avnaedje come djenerike e 2012, les sikiåtes ont purade sicrît e s' plaece l' escitalopram, k' est ene cogne pus peure ki n a pus k' èn izomere.
Heinrich Heine

**Heinrich Heine**, c' esteut on scrijheu romantike almand.

I skepia li 13 di decimbe 1797 a Dusseldoûpe (Düsseldorf), rashiou sol no di **Harry Heine**. I mora li 17 di fevrî 1856 a Paris, k' i s' fijheut lomer adon **Henri Heine**.

## Sacwants tinmes di ses ouves
Il a scrît sol floriconte do Loreley, çou k' a inspiré ene tchanson e walon a Laure Gesell.
Azemmour

**Azemmour** (e-n amazir «»), c' est ene pitite veye do Marok.

## Djeyografeye

Metowe dilé l' egoleure di l' Aiwe do Bontins, so l' Oceyan atlantike, inte Cazablanca eyet El Djadida, a ene vintinne kilometes di cisse-ciale.

## Urbanisse
Li viye veye est retourêye di murayes. Gn a la des viyès måjhones et des tombes-tchapeles. 


File:Aiwe Bontins Azemmour veye.jpg|Aiwe do Bontins
File:Azemmour pondeures meurs.jpg|Viye veye
File:Azemmour_tour.jpg|tour di disfinse portuguesse


## Istwere
Ancyinne coloneye des Portuguès, mwaisse veye di leus teritwere des Douccala.

## Rilidjon
Tombe-tchapele di Sint Bouchaayib

Li cminålté djwive esteut bén rprezintêye el mitan do 20inme sieke.


File:Azemmour toùbe-tchapele muzulmane.jpg|tombe-tchapele muzulmane
File:Azemmour tombe tchapele djwive.jpg|tombe-tchapele djwive
Danube

Li **Danube**, c' est deujhinme pus long mouze d’ Urope (2800 km) après l’ Volga (3500 km), mins lon divant l' Rén (1233 km)..
Rwenea

Li **Rwenea** (la-minme, *Rwènê*; fr. *Roannay*), c' est ene corante aiwe ki court el Hôte Årdene, å pî do viyaedje del Gléjhe, ey egoliner divins l' Ambleve, ene miete e låvå des tcheyaedjes di Cô.

## Dins les Belès Letes e alon
Louis Remacle li cite sovint dins s' lives di sovnances.
Aiwe di Dwero

L' **Aiwe di Dwero** (espagnol ***Rio Duero***, portuguès ***Rio Duro***), c' est ene corante aiwe ki prind sourd e mitan d' l' Espagne, et cori viè l' Coûtchant po wangnî l' Portugal et s' aler egoler e l' Oceyan Atlantike a Porto.

## Coraedje
Elle a s' sourdant dins l' Sierra de Moncana, el province di Soria, dins l' Viye Castile (contrêye otonome di Castile et Leyone.

E l' Espagne, ele passe pa les veyes shuvantes: Almazan, Aranda de Duero, Tordesillas (*[[Tordéssiyasse]]*), et Zamora.

Adon, fé frontire inte l' Espagne eyet l' Portugal so ene septantinne di kilometes.

Å Portugal, ele rifwait limotche inte les provinces di Trás os Montes et l' cene do minme no, a Bijhe, eyet li Beira Alta (a Nonne) po-z aler fini s' coraedje a Porto. 


File:Aiwe di Dwero a Tordesillas amont.jpg| a Tordéssiyasse (vuwe so l' amont)
File:Tordesillas Dwero pont.jpg|Pont a Tordessiyasse
Brouheur

Li **brouheur** u **brouyård**, c' est on ramonçlaedje di fenès gotletes d' aiwe dins l' air ki djond tere. Ça dene ene sipexheur téle k' on n' voet nén foirt lon.

## Consecwinces
Li rôlaedje des otos est foirt ralinti. I fåt aler 20 a 30 kilomete a l' eure pus doûs.

## Dins les doûcès creyances
Li Spetin s' î trouve.


File:Brouheur otovoye es-niebla.jpg|so ene otovoye e l' Espagne
File:Brouheur vå.jpg|dins ene vå del Walonreye, a l' anuti
File:Tazota brouheur.jpg|divant ene tazota (Marok)


## Sourdant
Fikî ordinaire

Li **fikî ordinaire**, c' est èn åbe ås fruts ahivé aprume dins les payis del Mîtrinne Mer, et ki dene on crås frut, bén soucré, li fike, ki pout esse åjheymint caetchêye (souwêye) et vindowe foû payis.

 *[[Ficus carica]]*

Mins gn a des ôtes sôres di fikîs.
Fike (discramiaedje)

* fruts
** fike, frut do fikî ordinaire (*[[Ficus carica]]*)
** fike d' Amerike (fike amazir, fike di Barbareye), frut do fikî d' Amerike (*[[Opuntia ficus indica]]*)
* fike di rnåd (bolete å pwezon po touwer les rnåds)


File:Martchotea fikes.jpg|martchotea d' fikes
File:Té fike foyes ronxhe.jpg|té d' foyes di ronxhe avou des fikes
Nonne-Levant

Li **Nonne-Levant** u **Sud-Ess** (**sud-ess**), c' est on costé del Daegne metou inte Nonne et l' Levant.

## Motlî
L' addjectif î respondant, c' est nonne-levantrece; on pout siervi ossu l' addjectivire "do Sud-Ess".

## Metaedje so les mapes di djeyografeye
Nonne est metou a 45 digrés å dzo et a droete so ene mape.

## 
Azeye nonne-levantrece
Leonard Cohen

thumb|Leonard Cohen (2013)
**Leonard Norman Cohen** a skepyî li 21 di setimbe 1934 a Ontario ey a morou li 7 di nôvimbe 2016 a Los Angeles.

C' esteut on rlomé tchanteu e-n inglès, ki s' fijheut acpagnter d' ene muzike al boke.

## Discografeye

### Alboms

* 1967 : *Songs of Leonard Cohen*
* 1969 : *Songs from a Room*
* 1971 : *Songs of Love and Hate*
* 1974 : *New Skin for the Old Ceremony*
* 1977 : *Death of a Ladies' Man*
* 1979 : *Recent Songs*
* 1984 : *Various Positions*
* 1988 : *I'm Your Man*
* 1992 : *The Future*
* 2001 : *Ten New Songs*
* 2004 : *Dear Heather*
* 2012 : *Old Ideas*
* 2014 : *Popular Problems*
* 2016 : *You Want It Darker*
* 2019 : *Thanks for the dance*

## Rilomêyès tchansons
Souzane
Mont Tarkeddite

thumb|veyou del dischinte del passåjhe d' Oubadou
thumb
Li **Mont Tarkeddite** (e-n amazir,  , *ighil tarkeddit*), c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin  Grand Atlasse, a Nonne del vå des Ayites Bou-Oulli. 

## Copete
Gn a deus copetes a pô près d' minme hôteur, ene a 3547 metes, l' ôte a 3567 metes.

## Eplaeçmint
Si pindant a Bijhe dene so l' payis des Ayites Bou-Oulli.

Å Nonne-Levant, gn a ene vå, pu c' est li Mgoun..

## Climat
Li nive dimeure lontins sol pindant bijhrece, k' on voet tot dischindant del passåjhe d' Oubadou eviè Abachkou.

## Sourdants
Plomes di cok (arimés)

**Plomes di cok** (*Ploumes du co*), c' est ene ramexhnêye di xhilteas da Henri Collette, k’ aveut fwait medaye d’ ôr a ene bate di l’ SLLW e 1928. 

## Eplaidaedjes
L' ouve aveut ddja stî eplaideye e 1934, (edicion Georges Thone).

Replaideye e 2016 på Rweyå Club walon d' Måmdey avou toplin d' racsegnes biyografikes, dins l' «coleccion Scrijhaedjes d' ir et d' ouy» (li live l° 2 del coleccion).

## Tinmes
### Romantisse
Tos scrijhas foirt romantikes. Avou, come di djusse, li Bele k' î vént mostrer s' nez.

Portant, on n' trouve waire di cmeres dins les powinmes. Mins l' ome a-t i måy sitî maryî ?

Si rapoirt avou l' nateure est parfond. I s' maxhe a leye. Et å tins ki passe, ki dvént on personaedje, a môde des Alegoreyes do classississe.  Insi, vo l' la so on tera a-z admirer l' plinne sins rén fé.

:*Sol vete waide, dji voe porcessioner les Eures
:*Ki m' fijhèt sene k' Ele n' ont rén a m' diner.
:*Dj' elzès vôreu bén bate, po les fé avancî.
:*Mins come dji les inme tant, et k' dji n' les pou foirci,
:*Dji m' continte di plorer sol Cisse ki passe al vude.

=== Rimimbrance des mitolodjeyes ===
* Mitolodjeye laténe: [[Diyonizosse]] (p. 74)
* Ôte rimimbrance do monde romin: *parey å vî Caton* (p. 75).
* Mitolodjeye tîxhone: les [[efe]]s (p. 71)

== Corwaitaedje do walon ==
Li walon måmdiyin di ç' tins la (1928) est ritche d' on motlî tipike — nouv pådjes do live pol rashonner. Et portant, i n' est nén schlintchir d' eployî des calcaedjes do francès:
:*loje impériyâle*, *aréne* (do cirke des Romins), *plénitûde*, *game* (di muzike); *prochin*, *barbarmint*, *precipité* (tchimeye); *distîler*; *pûrifier*, *elfe*, *triton*, *dévôt*, *pelican*, *zéfir*, *couvrufeu*. 

== Egzimpe di xhiltea ==
Tipicmint romantike, ci powinme cial sol Lune (p. 79).
:::*'Dizo l' toet*'
:*C' est ene tchambe a mansår, pa! mafwè, come ene ôte;
:*Dji dmeure inte troes verts meurs; li cwatrinme meur, c' est l' toet.
:*On lit d' fier, on fornea... ki n' va nén cwand fwait froed!
:*Et, po nel nén rovyî, on lavabo foû môde.

:*Li plaece est å cwatrinme, c' est a dire, bounmint hôte;
:*Såf ene schiroûle do cir, k' est sovint foirt peneus,
:*Deus troes fis d' telefone, et ene fouwire, on n' voet
:*Ni bouxhon ni bisteu, ni djonnea, ni crapåde.

:*Portant, si dj' so si hôt dzeu tere, retrôkiné, 
:*Dji n' såreu dire ki dj' so totafwait abandné:
:*La-hôt, dzo l' toet, dji rçû calfeye (*calfîe*) cpagneye  del shijhe

:*Cwand ki l' cir est noer bleu, li clairté del lune vént 
:*Sins k' on l' oye, pal bawete, avou s' mantea d' årdjint
:''Et s' coûtche, tot soriyant, a costé d' mi so m' djîsse.

## 
* Èn ôte des xhilteas (so les efes)
Chevri

**Chevri** (*Chèvri*; F. *Sivry*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané  rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele intité di Chevri-Rance, el province do Hinnot.

* Limeros del posse :
** asteure : **6470**
** davance : **6598**
* Limero diyalectolodjike : **Th 58**
* Arondixhmint : Twin
Michèle Herlin

thumb|(e 2018)
thumb|(e 2017)
[thumb|a on sinaedje del convincion «[Nosse comene dit oyi» (2025)]]
**Michèle Herlin**, c' est ene diccionairresse do walipicård di Chevri-Rance. Ey ene bouteuse pol walon.

Elle a skepyî a Brinne-l'-Alou el 30 di decimbe 1949.

Ele djåze voltî walon avou les djins, minme etrindjirs.

C' est l' feye da Maurice Herlin.

## Come diccionairresse
### Ouve
Elle a adjinçné ene ûtinne di ptits motlîs tinmreces sol pårler d' après la. End a rexhou deus tos ls ans, di 2014 a 2017. 

E 2022, elle a eto eplaidî on live di croejhete avou bråmint des codjowaedjes.

Tos les lives polèt esse ricopyîs tot ridjhant l' no di l' otorresse.

### Djivêye des motlîs da sinne
* *Vocabulaire wallon du marbier Rançois* (nos des ovreus do måbe, måss 2014, rahoukî **WP1** dins l' djivêye des motîs do walon)
* *Vocabulaire wallon des sabotiers de la Botte* (motlî des shabotîs, måss 2014, **WP2**)
*  *Vocabulaire wallon des fermiers de la Botte* (motlî des cinsîs, måss 2015, **WP3**)
* *Les noms wallons des végétaux de nos villages* (nos d' plantes, måss 2015, **WP4**)
* *Les Mots des Maux de la Botte* (no d' maladeyes, måss 2016, **WP5**)
* *Vocabulaire des travaux ménager de la Botte* (no d' maladeyes, måss 2016, **WP6**) 
* *fou ou saoul: quelques façons de le dire dans la Botte* (li sinonimeye des mots  et , fevrî 2017, **WP7**)
* *Les animaux dans le parler de la Botte* (no d' biesses, fevrî 2017, **WP8**)
* *Vocabulaire du jardinage dans le parler de la Botte* (motlî des corti et djårdéns, djun 2018, **WP9**)

## Come bouteuse pol walon
Elle a metou so pî ene fiesse do walon a l' Aisse del Tuzance di Chevri dispu 2014.

Elle est dins les adjinçneus del Fiesse ås lingaedjes walons dispu 2018.

## Come noûmotresse
Elle a wangnî troes côps on pris dins l' bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons. Et fé prumire e 2019 avou  po amour.

## Come sicrijheuse
Elle a scrît kékes bokets pol Rantoele-gazete.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Michèle Herlin avou l' accint d' Chevri pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Motlî di Måtche-dilé-Scåssene

Li **Motlî d' Måtche-dilé-Scåssene**, ki l' tite est e francès ***Glossaire de Marche-lez-Ecaussines***, c est on motlî walon sicrît pa Arile Carlier.

Il a stî eplaidî e Bultén di l' SLLW e 1913.

L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Måtche-dilé-Scåssene. Les mots sont rashious e sistinme Feller.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[O51]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sourdant
Colera

thumb|Renaiwaedje pal boke
Li **colera** (eto: **colora**, **colora-môrbusse**), c' est ene foite schite minêyrece ås djins provokêye pa ene bactereye foirt rimouwante lomêye *[[Vibrio cholerae]]*.

## Minêyolodjeye
thumb|Minêye 1849 e l' Inglutere (do moes d' djun å moes d' nôvimbe)
Si prindeut foirt åjheymint dinltins, cwand l' idjinne esteut foirt brouxhire.

Å djoû d' ouy, on nel rescontere pus ki dins les grandès rascråwes, come les gueres, les grossès aiwes, les hosmints d' tere, cwand des grandès tropes di djins si rtrouvnut amonçlé dins des camps sins waire d' åjhminces santeyreces.

E l' Urope, les minêyes s' arestént voltî a l' intrêye di l' ivier (Inglutere 1849, Tcheslet, 1866).

## Senes del maladeye
C' est ene schite come di l' aiwe, et do rvômixhaedje. Li malåde pout mori so deus troes djoûs.

## Médiaedje
Mågré ki l' colera, nén sognî towe raddimint les malådes, li médiaedje est assez simpe: i fåt renaiwer l' coir avou des renaiwants sés tot l' tins k' li schite deure.

## Rilomêyès minêyes
[thumb|minêye tins do [peupe-sipata do Rwanda (1994)]]
Gn a yeu ene foite piyintche di colera el Walonreye e 19inme sieke. On î a priyî sint Rok, lyi radjoutant si povwer la å ci k' il aveut ddja (di rweri l' pesse).

Ene minêye do payis d' Tchålerwè e 1866 a stî bén documintêye. Elle ataca a Montniye-so-Sambe li 21 di djun po fini li 22 d' decimbe. A Tcheslet, gn ourit 508 cas ki 235 end ont morou.

Ene des dierinnès minêyes kinoxhowe, ci fourit l' cene do Yemen tins del guere civile (anêyes 2020).

## Sourdants
Schoice teresse

Li **schoice teresse**, l' **eschoice teresse**, c' est l' coûtche di tere k' est metowe dizo l' broûlante masse k' i gn a ådvins del Bole daegnrece.

## Muzeures
Elle est 5 a 70 kilometes sipesse.

## Pårteyes del schoice teresse

Li schoice teresse est fwaite di deus bokets:
* li **schoice continintåle**: li tere des continints, nén rascovrowe d' aiwe
* li **schoice oceyanike**: li tere des oceyans, rascovrowe d' aiwe
Les deus bokets sont rashious so çou k' on lome li **mantea copetrin** (disk' a 660 km fond).

## Accidints dins l' schoice teresse
Ele si find pacô, et c' est on hosmint d' tere.

Li feu dvintrin pout trawer li schoice teresse, et c' est on volcan.
Romain Berger

**Romain Berger**, c' est on rcwereu sol walon et on bouteu pol walon.

E 2013, il a fwait on memwere sol walon. Ene pårteye est dedieye å rfondou.

Il a djouwé dins l' fime di racsegnes «Li langue åd dibout del linwe».

Il a eto prezinté l' emission tévé *[[Walon-nou (emission tévé)|Wallons-nous]]*.

Di s' mestî, i dene cours (eto do walon) al Hôte Sicole del Veye di Lidje.

Come pasmint d' tins, il est fotbalisse. 

## 
* Si memwere sol walon
* Prezintant on Walon-nou
Jean Lagaume

**Jean Lagaume**, c' est on scrijheu e walipicård avenwès, ki provént d' Coussour eyet k' î a viké tote si veye.

I skepia li 2 d' nôvimbe 1924 et dhota li 13 di måss 1986.

Il a eto scrît e francès sol ls etrevéns del revolucion francesse a Coussour.

## Ouve e walipicård
* *Histoires en patois d'Coussoure* tôme 1 (1993)
* *Histoires en patois d'Coussoure* tôme 2 (1999)
Walipicård del Bote do Hinnot

Li **walipicård del Bote do Hinnot**, c' est ene troke di pårlers del Bote do Hinnot, et del contrêye del France djusse astok, målåjheys a rindjî come walon u come .

## Sacwants scrîts sourdants
* pårlers d' après Chevri et Rance :
** scrijhaedjes da Maurice Herlin
** motlîs da Michèle Herlin
** fåves da Georges Ducarme
* pårler d' Coussour : scrîts da Jean Lagaume
* pårler d' El Rû : scrîts da Joseph Faucon

## Sacwants piceures
 Coussour: lingaedje do payis

Li cawete -iau picåde, bén ricnoxhåve, li freut mete come picård. 

Mins gn a toplin des traits nén picård, come li wårdaedje des S tipicmint walons (strannè), et do son dj.

On mot gatebok tipike:  (betchete walone et cawete picåde)

Li spotchåve voyale est picåde (é). Ele si rtrouve eto dins toplin des mots respondant al voyale walone “è”

Egzimpes:
* betchete er-: érloyié (erloyî = èrloyî)
* cawete -ete: coupétte (copete = copète)
* dé (di); dés (des = dès); éié (eyet); él (el); qué (ki = fr. que); il é-st-à l’uche (il est a l’ ouxh =il è-st-a...); awé (awè)
* résponde (responde = rèsponde); péchon (pexhon = pèchon / pèhon); réper (reper = rèper); pérfond (parfond)
* coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant: dés longués années (des longuès anêyes).

Prezince, come e walon, des viebes del deujhinme sôre: saccadgîe (sacadjî); agritchîe (agritchî) + stîe (stî)
Li cawete -î des sustantifs est hanzinante: vo vié papî (vo / vosse vî papî)

Repetaedje d’ on sustantif pa on prono (come e picård)
“Tout d’mème ! gn’y a pwins d’ bon sin” ieu dit l’ live ås moulons (mot po mot: lezî dit l’ live ås molons)

Rishonnances avou l’ Coûtchant walon
* motlî: nindje, todi “dsu” (nén “so”)
* accint di mots corants: êjilmint (åjheymint)
* oyon O/OU dizo l’ disfondowe “ou”: moulon (molon)
* prezintoes d’ apårtinance singulî des cåzants et atôtchîs: no, vo
* betchfessî én dizo disfondowe “én” is avéint (il avént); béin (bén); néin (nén)

Rishonnances avou l’ walipicård del Lovire: 
* coron des rwaitants do NDIE: i réspondir-té (i respondît); lés nouviaux ramons ramon-té (ramonèt / ramonnut)
* motlî: l’ainsi (linsi)
* pronon pårtixhrece “in” (è)

Rishonnances avou l’ gåmès:
* infinitif del prumire troke: routéy (roter); péléy (peler), tournéy (tourner)

Motlî picård:
* pwins (pont)

## 
Aschates walon-picård

## Sourdants
Schite

Li **schite** (/ʃit/ u /skit/ u /hit/) u l' **eschite** (/ɛskit/) (ås djins, ås biesses ås tetes, ås oujheas), c' est l' distcheyaedje di crotes bråmint pus likides ki çou k' ele divrént esse. Eyet pus sovint k' i n' fåreut.

## Motlî
Ås djins, on balzene po-z eployî l' mot «schite», rissintou come ene miete måhonteus. On dirè purade:  vavite / vazevite, varade, corante, gripe ås boyeas, trûtche, vudmint, dridinne, disvoymint.
Son eu

thumb|Sicole sol son eu
Li **son eu**, c' est ene voyale foirt corante e walon, mins k' egzistêye eto e francès, e suwedwès, evnd.

Sicrijhaedje e-n AFE: **/øː/**

## Ortografeye do son eu e walon
### Divant Feller
### Sistinme Feller
### Rifondou walon
Li son "eu" si riscrît sins accint, come dins bråmint des tecses divant Feller (et come e francès), veyanmint ki l' son ə (scrît "eu" dins l' mwaisse modêye do Feller) n' egsistêye nén come prononçaedje zero-cnoxheu e rfondou. 

Mins li son "eu" pout eto vni come prononçaedje coinrece (a môde do walon do Coûtchant) des mots avou on betchfessî oe.

## Dins des ôtes lingaedjes
### francès
### almand
### daenwès
### suwedwès
Diviè l' an cwarante (novele)

**Diviè l' an cwarante** (*Dèviè l'an carante*), sortitré «sovnances rasserceyes» (*sovenances rassërcîyes*), c' est on live di sovnances sicrît a môde di roman pa Emile Gilliard. 

Il a vudî e 2017 dins l' pitite coleccion di l' SLLW, dizo l' limero 40.

## Tinme
Come si no el dit, on djåze del guere di 40. Mins purade tot s' metant dins l' pea des djins dei deus viyaedjes d' avår ci.

Po on prumî, Måyin e moes d' setimbe 1944, cwand les Almands sont retchessîs di leus pôzucions so Mouze.

Adonpwis, Moustî, et pår li vicåreye dins l' grande sicole ki s' aveut fwait dins l' ancyin tchestea et l' vî moustî.

## Adjinçnaedje do live
Li **prumî tchaptrê** (pp. 9-27), etitré "Setimbe 44; on shofele", mostere li societé d' on ptit viyaedje des boirds di Mouze, la k' gn a yeu les dierinnès bates di canons. C' est Måyin.

Li **deujhinme tchapite** (pp. 29-43), c' est on ralaedje e-n erî et on si rtrouve li 10 di may 1940, cwand les Almands ont-st abroké el Beldjike. Li sinne est veyowe del Basse Sambe, dilé Rodjimont.

Li **troejhinme boket** (pp 45-51, etitré: «Setimbe 44: on spepeye») raconte les djoûs k' ont shuvou l' liberåcion. Avou les ragaiyixhmints come les bals a l' improvisse avou ls Amerikins. Mins eto li tondaedje des comeres k' avént coûtchî avou ls Almands. C' est fok adon ki l' mwaisse personaedje del fén do live si vént mostrer. On l' lome Djo (*Jo*). I vént d' esse egadjî professeur al sicole di Moustî.

Li **cwatrinme pårteye** (pp 53-67 «Tot do long do rixhot; li Djo et ls ôtes») nos essinne li resconte do Djo avou on drole d' apoticåre: on Rûsse ki djowe ene air di piyano si strindante ki l' djouweus et l' schoûteu end ont les låmes ås ouys. Djo fwait moussî l' ome avou les cis ki s' catchèt dins l' covint, po ene råjhon u l' ôte, k' on n' elzî dmande nén. Il î sont-st eployîs come ovrîs.
Lustin

**Lustin**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Parfondveye, el province di Nameur.

thumb|Fontinne Sint-Lupcin
thumb|gåre di trén

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5170**
** Di 1969 a 1977: **5160**
* Limero diyalectolodjike: **Na 114**.
* Arondixhmint: Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Lustinî, Lustinresse; (F. *Lustinois, oise*)
** Sipotaedje: les Djusses.

## Nos d' plaece di Lustin
* Taeye-fier (*Taye-fiè*)
* Li Comogne
* Les prés Monseu (*lès près Monseû*)
* Li rouwale ås broûs
* Fontinne Sint-Lupcin
* rowe Sint-Ldjî


Lustin plake Fontinne Sint-Lupcin.jpg
Lustin potale Sint-Lupcin.jpg
Lustin plake rowe Sint-Ldjî.jpg


## Sourdants
Rance

**Rance** (minme sicrijha e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene di Chevri-Rance el province do Hinnot.

* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **6470**
** davance: ** 6478**
* Limero diyalectolodjike: **Th 62** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Twin

* Lomaedje des djins did la: Rançwès, Rançwesse (F. *Rançois, oise*)

## Lingaedje
Walipicård del Bote do Hinnot, enimådjî pa sacwants scrijhaedjes et rcweraedjes da Georges Ducarme, Maurice Herlin eyet Michèle Herlin.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Rance
 Rance (toponimeye)

## Istwere
Li signeurreye di Rance apårtinéve al tere di Biaumont. E 1356, li conte do Hinnot Djan el va dner a on vayåve sôdård da sinne, Robiet d' Glime. Mins ele va resse riprinjhe pa Biaumont e 1483.

Po l' istwere di 1910 a 1939, lijhoz Sovnis rançwès, on livret avou les sovnances da Maurice Herlin.

## Sourdant
Rodjimont

**Rodjimont**, c' est on forveyou viyaedje, ki rvént tofer dins les scrîts da Émile Gilliard.

I pôreut esse rimatou a Moustî, veyanmint ki c' est sol Basse Sambe, et k' gn a ene gåre.

## Sourdant
Prôze (discramiaedje)

* prôze (sicrijhaedje sins pî ni rime)
** prôze racontrece (literateure, edvinté racontaedje)
** prôze nén racontrece (sincieus scrijhaedje)
Accint (diyacritike)

Èn **accint**, c’ est ene pitite faflote ki s’ mete dissu ene voyale (å pus sovint) po ndè candjî l’ prononçaedje.

## E walon
### Sistinmes ortografikes
E walon, gn a cwate sôres d’ accints corants :
* el tchapea u l' toetea, k' i gn a so les voyales ê, î, û, ô (rifondou) eyet â (sistinme Feller). On l' sait minme mete so l' deujhinme voyale d' on son ås deus letes (digrame) (eû, oû e rfondou; aû, în, îm ôⁿ, îⁿ dins sacwants sistinmes Feller u divins des ortografeyes espontanés).
* el montant accint u l' accint sol hintche, k' i gn a sol lete e, çou ki dene li lete é; dins l' lingaedje corant, «E accint sol hintche» est co dit «betchou E»
* el dischindant accint u l' accint sol droete, k' i gn a sol lete e, çou ki dene li lete è; dins l' lingaedje corant, «E accint sol droete» est co dit «schayî E».. E sacwants cognes do sistinme Feller (Feller-Stasse, Feller-Léonard, Feller-Fauconnier), gn a eto «A accint sol droete» (lete à), et, pus rålmint, «U accint sol droete» (lete ù).
* el bole, k' i gn a sol a (å); dins l' lingaedje corant, «A-bole» est co dit «A-botroûle». Dins l' sistinme Feller-Gaziaux, gn a eto e̊.

Gn a ossu des ôtes diyacritikes metou ådzeu do mot, pus råles, k' on n' lome motoit nén coranmint «accint».
* li dobe pont sol lete ou *[[trema]]*, metou sol lete E po rinde deus sons diferins, sorlon les scrijheus (loukîz a «scrijha ë»).
* l' accint-båre (macron) metou lu avou sol lete E dins l' Feller-Gaziaux (scrijha ē), po noter li rinflé ê.

### Scrijhas fonetikes
Gn a des ôtes accints k' on eploye u k' on eployive dins li scrijha fonetike do walon. End a ene cåkêye so les voyales divins l' alfabet fonetike Gillieron (reployî dins l' FEW).

Dins «*[[Contes de la Haute-Ardenne]]*» Albert Lenfant si sieve del wachlete po noter les troes naziåles an (α᷉), on (ɔ̃) et in (ɛ̃ṛ).


Raploû Lile faflotaedje FEW.jpg|accints et ôtès faflotreyes dins l' FEW (pol walon et les ôtes lingaedjes galiromans)
AFI Lenfant.jpg|scrijhas Albert Lenfant


## Sourdants
Micsomatôze

Li **micsomatôze**, c' est ene prindåve maladeye des robetes, k' i lzî crexhe des bourseas plin l' coir, etles fé crever divant waire.

## Cåze
Li rascråwant adjint, c' est on virûsse.

## Espaitchence
Gn a èn eplocta.