François Warnotte

**François Warnotte** (1919-2011) est on sicrijheu d'&nbsp;walon nén foirt kinoxhou, vnou å monde a Dålem, ritrové, d'&nbsp;astcheyance, pa Djôzef Baccus e 2003 al Viye Såm la k'&nbsp;il a dmoré dispu 1945. Il a scrît tos ses scrijhaedjes e stalag, inte 18 et 22 ans. I sinéve *Farnese*. I n'&nbsp;a pus riscrît on côp k'&nbsp;il a yeu stî rivnou el Walonreye.

*[[Louis Renard]] a eto scrît des arimés e walon cwand il esteut prijhnî e l' Almagne.*

## Vicåreye
Françwès Warnotte vina-st å monde li 18 di måss 1919, a Dålem; il î passa tote si djonnesse avou s’&nbsp;viye grande-mame ki n’&nbsp;djåzéve ki l'&nbsp;walon, et k’&nbsp;ele li loméve «&nbsp;si ptit voltrûle&nbsp;». 
Grand spôrtif i divna captinne di l’&nbsp;ekipe di fotbale «l’&nbsp;élan di Dålem».

A 16 ans il ovra-st al construccion do Foirt d'&nbsp;Aubin-Neufchateau
pol societé Foraki.
Li foirt estant fini, il î intere li 31 di djanvî 1938 po fé s’&nbsp;tins d’&nbsp;sôdård et cwand l’&nbsp;guere di 40 kimince, il est la po disfinde li patreye.
Mågré les 18.000 obus tirés, li foirt s’&nbsp;a dvou rinde li 21 di may 1940.

Françwès avou tot ses camaerådes ont stou eminés prijhnîs viè l’&nbsp;Almagne, wice k'&nbsp;il î dmana cwate longuès anêyes å *stalag 1A* stablack Koenigsberg, Prûsse Oryintåle al frontire del Litwaneye.

Cwand i rivna-st å payis, i dmora-st a Bårxhon, amon ses parints, eyet il a ovré kéke tins al fabrike di cigåres «Jubilé» a Lidje, pwis li 26 di fevrî 1946 il a-st intré come contåve al soyreye *Paquay-Talbot* al Viye Såm so les conseys d’ Albert Paquay k’ aveut stou medcén å minme stalag ki lu.

Li 10 d’ awousse del minme anêye i s’&nbsp;a maryî avou Janine Frédérick, ene bele djonne crapåde télmint frisse ki l’&nbsp;curé djha å popa d’&nbsp;nosse Françwès la k’&nbsp;esteut organisse del pårotche «*il a ene drole idêye vosse fi d’&nbsp;prinde po feme ene gamene ki vént d’&nbsp;fé ses Påkes*».
Li cope a-st avou deus fis.

I nos cwita l' 23 d' awousse 2011.

## Ses scrijhaedjes å stalag

Tins k'&nbsp;il esteut prijhnî des almands, Françwès Warnotte s’&nbsp;a batou pés k'&nbsp;Tchantchès disconte Tchårlumagne po etertini l’&nbsp;sintimint nåcionå di nosse Walonreye adlé les prijhnîs k’&nbsp;estént dins les camps avou lu.

Po çoula, il a metou e-n alaedje ene gazete po les bedjes do *stalag 1A*,
«*le difuseur*» wice k’&nbsp;i scrijheut e walon avou ene sifwaite årdeur et d’&nbsp;foice po fé raviker li fwè dins l’&nbsp;cour des prijhnîs.

Voci cial pa dzo sacwants tecses k'&nbsp;i scrijha cwand il aveut 22 ans:

### L’ åme Walone ni pout nén mori

*I scrijha ç'&nbsp;boket ci après ene algaråde avou onk k'&nbsp;i lyi aveut dit deus mots e walon, et k'&nbsp;l'&nbsp;ôte s'&nbsp;aveut måvlé, et rire di lu pask'&nbsp;i djåzéve walon.*

On sait çou k’&nbsp;l’&nbsp;åme walone riprezinte po nozôtes prijhnîs dispoy troes ans passés: des doûceurs, des fiesses, et des bouneurs, ki nos rpoizans pol djoû d’&nbsp;ouy so les fleurs k’&nbsp;ont mexhné nos peres vola des siekes et ki les pus foirts di nos vijhéns n’&nbsp;ont måy polou ctchinler

Si nos mexhons on stou kécfeye e dandjî d’&nbsp;esse moudris pa des mwins galavales et såvadjes, il ont todi stou saetchîs del laide passe pa des revinteus k’&nbsp;el ont fwait respecter.

On certin camaeråde dijheut on djoû del samwinne passêye, adon ki dji lyi fjheut pårt ki l’&nbsp;walon, nosse bea lingaedje si piede pitit a ptit a foice ki des boubiets évulmis pa li modiernisse leyèt ç’&nbsp;pårler la po les ptitès djins, li basse classe, come i djhèt: «i fåt shure li progrès, li comiece et les afwaires,- mi clapa-t i al narene-, et ni nén piede si tins avou des dvizes ki ravizèt l’&nbsp;friscabiawun d’&nbsp;on pénson et k’&nbsp;nol etrindjir ni såreut comprinde».

N’&nbsp;est ç'&nbsp;nén a fé dressî les troes soyes ki dmanèt sol makete d’&nbsp;on pelake? Est i Diu possibe do djåzer di cisse manire la.
Ci n’&nbsp;est nén po rén k’&nbsp;end a ki tournèt cazakes:
J. Haust, e s’&nbsp;malén live, tot djåzant do lingaedje walon fé s’&nbsp;etinde: Li pårler des ancyins sotént ene lûte inewale conte li francès k’&nbsp;a des pouxhants aideus: les åjheyistés d’&nbsp;comunicåcions, li presse, l’&nbsp;acsegnmint, enfin les industreyes d’&nbsp;asteure ki candjèt les veyes les manires d’&nbsp;ovrer tot edoirmant les mestîs et les usteyes di dvins l’&nbsp;tins.

Divins beacôp d’&nbsp;manaedjes d’&nbsp;ovrîs et d’&nbsp;payizans li môde d’&nbsp;ouy vout k’&nbsp;on djåze li francès ås efants.
Ki les cis k’&nbsp;end ont profit s’&nbsp;è redjouwixhexhe ou k’&nbsp;les ôtes î trovexhe dispit po des råjhons d’&nbsp;sintimints, on rmarkêye ki l’&nbsp;walon si francijheye pitit a ptit, s’&nbsp;apôvrixhe et si stantche.

Tot çoula, sereut ç'&nbsp;on segne po distchanter?

Pocwè les djins di raecene lidjwesse ou ls ôtes, mins walons d’&nbsp;sonk, fjhèt i tant des antchous avou les langues etrindjires? Pocwè rinoyî s’&nbsp;parintaedje, si leyî elaxhî d’&nbsp;mots a deus çanses et dmeye?
Pocwè anfin voleur peter pus hôt ki s’&nbsp;cou, la ki n’&nbsp;est nén si bas k’&nbsp;çoula.

Ké passe-tins do råyî les pus beas rôzîs foû do dîssime djårdén do cour walon e plin florixhaedje... On lingaedje come n’&nbsp;a nouk. ki tchante, ki fiesteye, ki inme et ki hait on n’&nbsp;såreut mî.

Cial lon erî del tere wice ki nos avans fé nos prumîs pas, la k’&nbsp;on nos essevlirè motoit, n’&nbsp;estans ns nén binåjhes cwand on camaeråde rintrant do *kommando* amoirceye li conversåcion tot nos tapant l’&nbsp;mwin so l'&nbsp;sipale: *Kéne novele vî stoumak, ki marneye-t on cial?*
On s’&nbsp;dit dvins nos-minmes: C’&nbsp;est co onk di ci-la, on peur, on vraiy, onk po ki l’&nbsp;åme walone n’&nbsp;est nén moite. Po l’&nbsp;pus seur i n’&nbsp;toûnrè nén piweye.

Cwè fé po-z etertini les bruzîs aloumés?

Nos n’&nbsp;pôrans nén nos bate so l’&nbsp;minme pî ki les grandès nåcions po fé viker nos dvizes, nosse teyåte, nos tchansons, nos djamas, ci sereut voleur fé come li rinne et l'&nbsp;boû del fåve da Lafontaine. Mins nos disfindrans sins rlåtche nosse manire di djåzer et d’&nbsp;pinser, come fwait li oizire ki ploye mins ni cotchtêye nén. Avou ene téle imådje nos anêyes d’&nbsp;ovraedje, di poennes et d’&nbsp;djoyes ni toumront nén e blesses.

### Por vos

*C'&nbsp;est on powinme k'&nbsp;i scrijha po ene djonne feye k'&nbsp;i n'&nbsp;a måy kinoxhou, pask'&nbsp;i n'&nbsp;aveut seur nén hanté divant d'&nbsp;aler sôdård a 18 ans.*

:Por Vos m’&nbsp;binamêye pitite poyete
:Dj’&nbsp;aveu volou fé ‘ne tchanson
:Mins cwand, so les rimes, del muzike dj’&nbsp;a volou mete
:E m’&nbsp;gozî dmanît stronnés les sons.

:Dispoy lontins, dji sins k’&nbsp;dji vs inme.
:Et d’&nbsp;on si peur amour,
:Ki cwand dji tuze a vos Madlinne,
:Ene poenne arive et m’&nbsp;broye li cour.

:Dji vôreu tant vs aveur divins mes bresses,
:Vos candôzer, vs dôrloter, ci sereut-st awureus.
:Inte deus båjhes, dji vs ewalpêyreu d’&nbsp;caresses,
:Vos voerîz come nos serîs-st ureus.

:Vosse pitit nez aviné, doûs cint-meye,
:Vosse blanke pea come des clawsons vlourtés
:Vos tchveas ki covrèt vosse tiesse tote nozêye
:Come on sawou ki pleure pa on bea djoû d’&nbsp;esté

:Tot dvins vos mi fwait-st atraper l’&nbsp;five 
:Dj’&nbsp;a 'ne soe d’&nbsp;l’&nbsp;amour ki dji vôreu goster
:Sins çoula dji rsin on må ki s’&nbsp;aclive
:Dji n’&nbsp;såreu pus viker el påjhûlisté

:Portant dji n’&nbsp;vos cnoxhe nén, ké måleur
:Et dire ki dj’&nbsp;a d’&nbsp;l’&nbsp;amour a bresseyes po nos deus
:Dji sai ki vos estoz la, ça m’&nbsp;fwai gleter d’&nbsp;bouneur 
:Ni m’&nbsp;leyîz nén lanwî; djan, dijhoz awè tot droet.

:Ah! dji voe vos ouys ki rglatixhèt
:D’&nbsp;awouristé télmint ki sont binåjhes
:Vos deus lepes adon s’&nbsp;int'drovèt
:Po dmander l’&nbsp;åmonne d’&nbsp;ene båjhe

### Espwer
*Après 5 ans k'&nbsp;il a stî raclôs, i sint k'&nbsp;ça va esse dabôrd fini et rprinde espwer.*

:Li dierin ombion d’&nbsp;l’&nbsp;ivier vént d’&nbsp;passer
:Epoirtant tote li flouxhe di froedeur
:Et l’&nbsp;prétins, djoyeus rvént tchanter
:Li veye, l’&nbsp;amour et l’&nbsp;bouneur.

:Ene aronde tot volant dlé mi
:M’&nbsp;a gruziné, tot-bas, a l’&nbsp;oreye
:«&nbsp;Pacyince, por vos les beas djoûs vont vni,
:Rimédyî a vosse pôve vicåreye&nbsp;»  

:Dji l’&nbsp;a schoûté plin d’&nbsp;atincion,
:Et po cisse binamêye messaedjire
:Dj’&nbsp;esteu mouwé d’&nbsp;admiråcion 
:Adon m’&nbsp;cour riprinda s’&nbsp;coûsse ledjire

:Tinrûle oujhea ki vole divins tos les cirs
:M’&nbsp;apoitreuss po do bon: l’&nbsp;Espwer
:Åreuss veyou kéke pårt li loumire
:Del liberté rglati dvins les airs.