open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Horace

**Horace**, c' est on powete grek do vî tins.

## Ratournaedje di ses powinmes e walon
Onk des prumîs a-z aveur ratourné Horace e walon, ci fourit Henri Simon. I redjårba cénk ôdes, tot rmetant les sinnes dins l’ payis walon. Soracte divna les Hés d’ Kinkepwès et l’ tchamp d’ måss li cai d’ Avroe.

Marcel Hicter a rfwait parey.

Albert Maquet a eto sayî on ratournaedje dins s' live "*[[Powinmes do vî tins des Greks et des Romins redjårbés e walon lidjwès (ramexhnêye d' arimés)|Poèmes de l'Antiquité grecque et romaine adaptés en wallon liégeois]]*"
Xhleumont

**Xhleumont** (la-minme : a *H'leûmont*, rålmint, dirî cossoune, **Xhileumont**), c' est on hamtea d' Batice.

Rilomé a cåze del fabrike d' ecråxhes tchimikes "*Bataille*".
Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)

thumb|Coviete
**Powezeyes e patwès d' Lidje**, ki l' tite, e francès, c' est ***Poésies en patois de Liège***, c' est ene ramexhnêye d' arimés da Charles-Nicolas Simonon.

Elle a vudî a Lidje e 1845.

Dins l' prumî boket, li scrijheu studeye li fonetike et l' croejhete do walon. I lome ci pårteye la : *Dissertation grammaticale sur le patois de Liège*.

Les tinmes des arimés sont varyîs. Des fåves (les deus cazakes), des rimeas egadjîs (li langue nåcionåle, conte les duwels), des "studias" so des viyès uzances (li Côpareye, les croes d' Vervî), des racontroûles (Matante Såra).

Avou si adrovaedje eyet si motlî al fén, li live pout esse eto rindjî emey les lives sol walon. Il est rprins sol limero **[E176]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
* pp 5-31 : studia e francès sol croejhete do walon d' Lidje.
* pp. 35-47 :  I. Li côpareye (*li côparey*, boket scrît e 1922, riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron).
* p. 49 : Esplikêye so ç' powinme la (e francès).
* pp 51-57 : II. Matante Såra (*Matant'-Sâra*, boket scrît e 1922; racontroûle so ene ancyinne dame di scole k' aprindeut l' catrucime cron ås scolîs).
* p. 59 : Esplikêye so ç' powinme la (e francès).
* pp 61-71 : III. Les croes d' Vervî (*lè creû d Vervî*, sins date, so ene viye uzance des djins d' Vervî, a môde des banåvès croes).
* pp 73-83 : IV. Li langue nåcionåle (*li lank nâsyonâl*, 1827, po ki l' walon soeye lomé li langue nåcionåle a Lidje, et nén l' holandès, ki l' esteut oficirmint adon).
* pp 85-89 : V. Les deus cazakes (*lè deu cazak*, 1835, rimostrante fåve di djåzantès sacwès, èn abi et on vî cazake po-z ovrer)
* pp 91-104 : VI. Conte les duwels (*Cont' lè duwel*, 1835, motoit ses prôpès sovnances come duwelisse, avou, al fén, ene dimande k' on fwaiye ene poûssance di djins po ls espaitchî)
* pp 105-122 : VII. Li spér (1823)
* pp 123-140 : VIII. Li mårticot (sins date)
* pp 141-143 : IX. Li feme acomodåve (1819)
* pp 145-147 : X. Li tchesseu afamé (sins date)
* pp 149-150 : XI. Li siervante (sins date)
* p. 151 : XII. Li sôlêye (sins date, tchanson)
* pp 153-154 : XIII. L' oraedje (sins date, tchanson)
* p. 155 : XIV. On grand åbe råyî djus avou l' vint (4 vers avou ratournaedje e francès)
* pp 157-160 : XV. Couplets
* p. 161 : XVI. Charade-Logogriphe
* pp 165-168 : Esplikêye di l' ôre alfabetike do motlî
* pp 168-181 : Motlî.

## 
* Sacwants des bokets do live (so l' waibe "Li walon d' emon nozôtes")
Djinefe

**Djinefe** (a l' atake et drî cossoune, rålmint eployî ) / (a, di) **Djnefe** (dirî voyale, si prononce "*gngnèf*", ɲɲɛf)
* Djinefe-el-Hesbaye
* Djinefe-el-Condroz
* Djinefe-e-Limbork

----
* Li mot "Djinefe" so l' esplicant motî

## Nos d' djins
Li mot "Djinefe" a dné on no d' famile : Didjnefe (*Degeneffe, Degenève, Dèchnef*)
Georges Pècheur

thumb|(2002)
**Georges Pècheur** (riwalnijhåve **Djôr Petcheur**), c' est on scrijheu e walon di Nåwinne.

## Come sicrijheu
Il a scrît dins "*[[Singuliers (gazete)|Singulîs]]*" et Coutcouloudjoû. 

Riprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

## Come diccionairî
Come ricwereu sol walon et so l' istwere des viyaedjes, il a scrît deus lives, onk so Nåwinne et onk so Mirwå, avou des ptits motlîs walons.  
* *Petit lexique, en patois d'Awenne, des noms qui désignent les végétaux et les animaux* (riprins sol limero **[S31]** dins l' djivêye des motîs do walon).
* *Vocabulaire wallon sur la ferme et ses activités* (l° **[S32]**).

## Come eplaideu
C' est lu k' a stî l' adjinçneu des lives da Mimile Petcheur, Sint-Houbert.

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
Djinefe-el-Hesbaye

**Dinefe-el-Hesbaye** (pol discramyî des ôtes Djinefe; la-minme, *a [[Son gngn|Gngnefe]]*), e francès : Jeneffe(-en-Hesbaye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Doncél, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4357**
** davance : **4361**
* Limero diyalectolodjike : **W 69**
* Arondixhmint : Wareme
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Djinefî, Djinefresse (F. *Jeneffois, -oise*).
** Sipotaedje: les Ågnes, les Ågneus.

*Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomèt "[[Djinefe]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Djnefe
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Trîxhe (F. *Trixhe*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bouxhon do curé
* A vey avou des aiwes :
** Å Pontea (å *Pontia*, F. *Poncia*)
** Aiwisse
* A vey avou les tienes et les vås :
** Drî l' vå (F. *Derrière la Vau*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Al Bressene (F. *Brasserie*)
* A vey avou les cwate costés del Daegn :
** Å solo
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Malplaket

## Sourdants
Djimepe-so-Mouze

Gnmèpe [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F.   , rebané avou  Sèrè; limero diyalectolodjike: []; vî limero del posse: 

**Djimepe-so-Mouze** (dins ene fråze, la-minme, a Djmepe, prononcî *a Gn'mèpe*; F. *Jemeppe-sur-Meuse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Serè, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4101**
** davance : **4220**
* Limero diyalectolodjike : **L 74**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins did la : Djimepurlin, Djimepurlinne (Djmepurlin, *Gn'mèpurlin*; Djmepurlinne, *Gn'mèpurlinne*; (F. *Jemeppois, oise*)

## Istwere
Li 19 di måss 1867, les houyeus fijhèt greve po esse rihåssîs. Leu mouvmint si ståre pattavå l' Bassin lidjwès.

## Tuzance walone
### Motlî walon
Motlî del houyreye a Djmepe : Motlî Haust sol houyreye
### Sicrijheus e walon
Joseph André î a dmoré lontins.

## Sourdants
Djinefe-el-Condroz

**Djinefe-el-Condroz** u **Djinefe-e-Condroz** (pol discramyî des ôtes Djinefe; la-minme, *a [[Son gngn|Gngnefe]]*), e francès, Jeneffe(-en-Condroz), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Havlondje, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5370**
** davance : **5377**
* Limero diyalectolodjike : **D 31**
* Arondixhmint : Dinant

*Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomèt "[[Djinefe]].*
Cronolodjeye

Li **cronolodjeye**, c' est l' avançmint do tins, dispu les vîs vîs trevéns, disk' å djoû d' ouy.

Des pus grandès å pus ptits discôpaedjes, on cåze di :
* trevéns djeyolodjikes : trevén prumaire, sgondaire, tîcyaire, cwaturnaire.
* trevéns istorikes : preyistwere, antikité, moyinådje, trevéns modienes, trevéns d' asteure. Zels-minms sont pårtis e meynaires, siekes, anêyes. 

Si on vout k' tertos åye li mins muzeure del cronolodjeye, on frè des calindrîs, po-z î vey l' avançmint des såjhons, des moes, des samwinnes, des djoûs.

Po l' cronolodjeye pus spepieuses (ovraedje, aeura des trins, spôrt), on s' sieve des eures, des munutes.

Po les spôrts, les hôtès tecnolodjeyes, evnd., on s' sieve des sgondes, des ijhinmes, des cintinmes di sgonde, des milisgondes.
Diccionairaedje

Li **diccionairaedje** u **lecsicografeye**, c' est li scrijhaedje di motîs ou di motlîs bén ahessîs.

Li ci ki fwait cisse bouye la est lomé  **diccionairî** u **diccionairresse**.

## Sacwants diccionairîs do walon
* Antoine, Philippe
* Baijot, Louis
* Bal, Willy
* Balle, Arthur
* Bastin, Joseph
* Cambresier, Remi-Henri-Joseph
* Carlier, Arille
* Casters, Julien
* Coppens, Joseph
* Dascotte, Robert
* Denis, Chantal
* Deprêtre  Flori
* Dethier, Eugène
* Dumont, Thierry
* Fauconnier, Jean-Luc
* Forir, Henri
* Francard, Michel
* Gaziaux, Jean-Jacques
* Gervy, Jean-Marie
* Gillet, Pierre
* Gilliard, Emile
* Haust, Jean
* Hendschel, Laurent
* Hostin, Reynold
* Jacob, Bernard
* Lechanteur, Jean
* Lejoly, Manfred
* Lempereur, Jules
* Léonard, Lucien
* Lurquin, Auguste
* Mahin, Lucien
* Marcelle, Louis
* Massaux, Alphonse
* Morayns, Jacques
* Moreau, Pierre
* Mouzon, Raymond
* Nopère,  Raoul
* Pirsoul, Léon
* Remacle, Jean Laurent Lambert 
* Remacle, Louis 
* Sarachaga, Pablo
* Scius, Hubert
* Somme, Lucien
* Soumillon, Pol
* Stasse, Simon
* Toussaint, François
* Twisselmann, François
* Verhulst, Louis
* Villers, Augustin
* Viroux, Johan
* Vraiy, Maurice
* Wisimus, Jean

## Sourdants
John Maynard Keynes

vignette|droite|John Maynard Keynes
**John Maynard Keynes** (1883-1946), c’ esteut èn economisse inglès.

Si teyoreye vout ki, cwand gn a on rastrindaedje di l’ economeye, les estats divèt alouwer des çanses dins des grands travos, po rescourci l’ bazår.

Ci teyoreye la n’ est nén boune, sapinse ås cis ki shuvèt purade Friedrich Hayek, ca li gros hopea des cwårs arivnut trop tård, cwand l’ economeye est ddja ki s’ rescourcixh. Et c’ est les djermêyes ki vénront pus tård kel divront rpayî l’ facteure.
Friedrich Hayek

thumb|right|Friedrich Hayek
**Friedrich Hayek** (1899-1992), c’ esteut èn economisse otrichyin.

C’ est lu k’ a apontyî l’ atuze des martchîs eficyins. Sapinse a lu, cwand gn a forschandixhaedje di l’ economeye, et rimontance des pris, adon on rastrindaedje, li martchî si rcoridje di lu-minme cwand les bankes cintråles si djokèt di fé del novele manoye. On côp ki les pris ont ridivnou d’ adrame, l’ economeye ratake.

Årvierdimint, si les estats furlèt leus cwårs po renonder l’ economeye trop timpe, c’ est les djermêyes ki vénront pus tård kel divront rpayî.

Li teyoreye da Hayek (sicole otrichyinne) rishonne al cene da Friedman (sicole di Tchicago), et hourtêye li cene da John Meynard Keynes.
Louis Marcelle

thumb|(2009)
**Louis Marcelle** a skepyî a Souvret li 14 d' awousse 1921 ey a morou a Gochliye li 30 di djanvî 2025.

Di s' mestî, il esteut medcén.

Louis Marcelle est l' pa da Françoise Marcelle.

## Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon a s' pinsion. Des sovnances mins eto des tuzaedjes ene miete filozofikes.

Ses tecses ont stî eplaidîs dins l' Bourdon, et rashonnés dins deus lives, k' ont vudî dins l' Coleccion do Bourdon :
* Onk do coron do Bu (2002)
* Dilé l' fontinne (2009)

I wangna l' Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2009.

Come ricwereu sol walon, il a rashonné li "Motlî so les plantes do Coûtchant walon"; adonpwis, ramexhner tos les nos d' plante des motîs walon et ls eplaidî so les fis (G100).

Il a siné onk des bokets do live Voyaedje ezès payis d' oyi.

## 
* 
* Schoûtez on tecse da sinne
Medcén

thumb|on docteur å bleu dvantrin
On **medcén**, ene **comere-medcén** (on djheut eto on **méde**; asteure, c' est purade on **docteur**, ene **doctoresse**), c' est ene djin, ki sogne les malådes tot trovant li maladeye k' il ont, et cachî l' moyén d' les rweri.

Å djoû d' ouy, tos les medcéns ont-st on rôlea di 7 ans d' univ, pol moens.

## Medcéns k' estént scrijheus e walon u rcwereus sol walon
* Charles Camberlin
* Martin Lejeune
* Louis Marcelle
* Auguste Mélin (diccionairî)
* Émile Meurice
* Aimé Quermol (sicrijheu e francès d' Walonreye)
* Joseph Tilkin
* Augustin Vermer
* Maurice Vray
Rwayâl Club Walon (soce)

thumb|Plake å no do Club walon a l' intrêye del Bibioteke Colas Pietkin
Li **Rweyå Club walon d' Måmdiy** (***Rwayâl Club Walon, Sôcieté litérêre Walonîe mâm'diyène***), c' est ene soce di scrijheus et di disfindeus do walon, askepieye a Måmdey do trevén del Walonreye prûssyinne.

C' est ene SNR.

## Mwaissès dnêyes
Les mimbes do club sont lomés "frés" (avou on ptit no) po les omes, eyet "matante" oubén "cuzene" (avou on ptit no) po les comeres.

Li soce eplaide :
* èn annouwaire : «Lu vî sprâwe»
* on troemoetî : «Lu P'tite Gazète»

Ele manaedje eto li Bibioteke Nicolas Pietkin.

## Sacwants frés, matantes et cuzenes
Les nos d' frés, matantes et cuzene disk' e l' an 2000 sont dins l' Vî Sprâwe l° 50.
* Fré Lucas :  Alphonse Nicolet
* Fré...: Henri Bragard
* Fré Albert&nbsp;:
* Matante Matile&nbsp;: Renée Sedyn
* Fré Lourson&nbsp;: Jacky Lodomez
* Fré Guiyôme&nbsp;: Manfred Siquet
* Cuzene Clignete&nbsp;: Marie-Hélène Peiffer
* Cuzene Fanny&nbsp;:

## Alére
*Le Rwayâl Club Walon de Malmedy* (1898-1998), pa Willy Seffer, Jacky Lodomez, Renée Boulangier-Sedyn, Benno Colliene & Robert Dewalque, divins Ké walon po dmwin

## 
Leu waibe
Cawete -eure

Li **cawete -eure**, c' est ene cawete acawêye a on viebe, ki dene on sustantif mostrant li rzultat d' l' accion.

## Etimolodjeye
Ele vént tot droet del cawete latene .

## Sinsyince
Å pus sovint, mostere li rzultat, bén veyåve, di l' accion. Ou purade li plaece di ç' rizultat la. C' est ene vicante cawete, adon.

Come moite cawete, sovint calkêye do francès, ele dene on dominne d' ovraedje (, ) ou di trokes di sacwès (, ).

## Diyalectolodjeye
Diyalectolodjicmint, c' est ene des cawetes avou l' pus di candjmint totavå l' Walonreye. Loukîz al mape ALW **1.** 23 ().
* a Lidje : **', la k' elle est 
* après [[Måmdey]] et [[L' Gléjhe]] : **'
* a Vervî : **'
* sol [[Basse Årdene]] : **'
* après Nameur et Tchålerwè : **' (/əʀ/) et **' (/yʀ/)

## Omofoneye
E rfondou walon (prononçaedje zero-cnoxheu), et après Lidje, elle est omofone del cawete -eur (cwålité : , , …)

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Åbe ås fruts

vignette|Åbe ås fruts
Èn **åbe ås fruts**, c' est èn åbe ki poite des magnåves fruts.

Gn a eto des bouxhons ås fruts.

## Sacwants åbes ås fruts dedja so Wikipedia
* caroubî
* cerijhî
* djaeyî
* melêye
* poerî d' cwin
* poerî

## [[Maladeye]]s des åbes ås fruts
* feu bacteryin
Huang Xianfan

**Huang Xianfan**(e chinwès, 黄現璠/黄现璠) esteut on istoryin chinwès. Il a vou å monde li 13 di nôvimbe 1899 a Fusui; il a dhoté li 18 di djanvî 1982 å Guilin.

I fjha des studiaedjes di istwere a l' Univiersité Beijing(1926-1935) di Chine. I fjha des studiaedjes di Japonais istwere a l' Univiersité Tokyo(1935-1937) di Japon. 

## Ouves
* Istwere chinwès(1932-1934)
* Istwere zhuang(1957) 

## Sourdants


## Hårdêye difoûtrinne

* (e chinwès)https://web.archive.org/web/20110828191933/http://gov.people.com.cn/GB/46728/84059/84063/7228493.html
* (e chinwès)https://web.archive.org/web/20091101194025/http://mz.china.com.cn/?action-viewnews-itemid-2300
* (e chinwès)http://www.youdaxue.com/info/masterList.php?nationid=3&subjectid=40&page=2
Air (gåz)

thumb|Essegne di l' air
thumb|L' air dizo les nûlêyes
thumb|L' air ådzeu des nouwaedjes
L' **air**, c' est l' coûtche di gåz k' i gn a åtoû del Daegne.

## Contnou
Dins l' air, gn a pô près 78 åcint d' nitrodjinne (azote), 21 åcint d' ocsidjinne, et 0.9 åcint di gåz carbonike.

Çou ki dmeure, c' est les råles gåz : l' eliom, li neyon, l' argon, li cripton, li zenon eyet l' radon.

Mins l' air contént eto des nûlêyes, ki c' est del wapeur d' aiwe ki pout rtoumer so tere come plouve, nive u gurzeas.

Tot ådzeu d' l' air, gn a ene coûtche d' ozône.

## Cwålité d' l' air
L' air pout esse epufkiné di mannixhantès foumires, mins eto pa des mierpoûssires.

## E l' astronomeye
L' arivêye dins l' air di grossès pires djus d' l' espåce, c' est l' cåze k' i gn a des stoeles ki schitnut.

## 
* resserant gåz
* reschandixhaedje del Daegne
Pitit gris moxhet

Li **ptit gris moxhet** (on dit eto : **proylet**, **spervî** u pus sincieuzmint **moxhet d’ Urope**), c’ est on moxhet foirt corant e l’ Urope, et k’ a ene grijhe coleur.

 *[[Accipiter nisus]]*

## Discrijhaedje
C’ est l’ pus ptit des moxhets d’ Urope, 28 a 38 cm hôt, et 60 a 70 cm lådje ås disployeyès aiyes.

## Biyolodjeye
Li niyå est sovint fwait å fén mitan d' on bwès, come ene sapinire. Li moxhet tchoezixh les grossès coxhes å mitan d' on sapén, et ahopler des coxhetes po basti ene lådje planeur.

Cwand les poyons ont yeu discloyou, li mere les rascovere et les reschandi sol tins ki l' pere cwirt l' amagnî.
I lait djus sol niyå les proyes k' i vént d' tchessî, et lzès disploumer; li frumele les ctaeye po les djonner si rafårer. 

## Alére
* Léon Demarche, li moxhet, Cotcorico  l° 11, 2009,  p. 11

## Sourdants et pî-notes
Moxhet

thumb
On **moxhet** , c' est on oujhea magneu d' tchå ki vike do djoû.

## Sôres di moxhets
Li pus cnoxhou el Walonreye dinltins, c' esteut li ptit gris moxhet (*Accipiter nisus*). Mins asteure, li pus corant des moxhets, c' est motoit l' breyî (*Buteo buteo*).

Gn a eto li moxhet ås colons (*Accipiter gentilis*). Et l' cracele ki vole sins bodjî come l' imådje do Sint Esprit.

Les fåcons sont des aclevåves moxhets.

Foû del Walonreye, gn a metans, li harpagonisse.

#### 
* Fåcons
** Fåcnidîs
** Fåkinreye
* Wôteu ås colons mansåds
* breyî
* ptit gris moxhet
* cracele
* rossea moxhet
Trouk (lingaedje)

Li **trouk**, c' est l' lingaedje oficir del Tourkeye.

Il est scrît e-n alfabet latén, mins avou toplin des letes avou des faflotes. Inte di zeles, li C cedile ki s' prononce come li son TCH.

Côde ISO: **tr**

## Rifondaedje
Il a stî rfondou bråmint di cåze del volté da Kemal Atatürk, ki vleut on lingaedje ki s' schowe evoye di l' arabe, k' i trovéve di trop aloyî a ene metowe rilidjon (l' islam).

Les rfondeus do trouk alît rcweri des vîs vîs mots dins les ôtes lingaedjes del troke do trouk (azeri, troucminne, tatår, evnd.)

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e trouk
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
** 

## Sourdants et pî-notes
Badr Chaker Sayyab

**Badr Chaker Siyyab**, c’ est on powete k’ a vnou å monde el Palestene e 1948, mins s’ pa esteut Siryin. Il a crexhou e l’ Irak. C’ est la k’ i studia avou Nazik al-Mala'ika. Asteure, i dmeure e Liban.

C’ est eto on corwaiteu del powezeye. Si pus rlomé live, c’ est « El Oustoura fi chiar el hadit » (les simboles dins l’ powezeye d’ enute).

Il a yeu bråmint des pris d’ powezeye e-n arabe.

## Onk di ses bokets
:*Cwand i m’ ont yeu dispindou del croes,
:*dj’ a-st oyou l’ shofla d’ l’ air, a môde d’ on long somadjon
:*ki vna aduzer l’ miercopete des pålmîs,
:*et l’ edramtaedje des djins.

:*Et c’ est ki : ni les coixheures do clawaedje, ni l’ pindaedje sol croes disk’ al vesprêye tote basse ni m’ polît ahessî.

:*Adon, dj’ a schoûté
:''Li hoûlmint trevåtchive les plenreces inte li veye et mi, come ene coide ki racténreut on batea ehertchî viè l’ Grand Trô.
(...)

#### 
Li minme powinme e francès ey e côsse
Octave Mollet

**Octave Mollet** a skepyî e 1882 ey a morou e 1964.

C' esteut on scrijheu e walon d' Åvlè.

Il esteut d' l' ALWAC.

## Ouve e walon
Il est cnoxhou po ene fåve avou des oujheas, lomêye "Fôre des moxhons", parexhowe dins l' Bourdon e troes bokets (l° 159 do moes d' nôvimbe 1962, 160 do moes d' decimbe 1962 & 161 do moes d' djanvî 1963), et rprinjhe pus tård dins des ôtes gazetes e walon.

Il î discrît l' uzance del Limotche del Basse-Sambe.

## Corwaitaedje di ses ouves
I va rcweri bråmint des vîs mots walons :
* 
* 

Il eploye pacô deus sinonimes k' il a oyou dins deus payis diferins :  & 

Il eploye pacô li dvancete "di" dins l' vwès a nén adjixhant sudjet :
:*l’ istwere do Souké *'del''' Limotche k’ on-z a fwait divni sot on djoû d’ grand feu.

Li prono coplemint est pacô divant l' aidant viebe, mins sovint nén.

## 
* 
* Fôre di moxhons 
* Mwaisse modêye del "Fwêre di mouchons"
Ya basta et vos nd åroz (tecses)

**Ya basta et vos nd åroz**, c' est on live di scrijhaedjes e walon da Yves Paquet.

C' est purade des tecses di tuzaedjes, mins sicrîts ene miete poweticmint.

Lu prumî did zels, c' est «Ya basta», so l' comandant Marcos, onk des tchîfs do mouvmint zapatisse do Mecsike.

Li live a vudî e 2000 dins l' coleccion Belès Letes del Rantoele.
Picårdeye

Li **Picårdeye**, c' est ene redjon del France, metowe tot å Nôr-Ouwess.

Mwaisse veye : Amyin.

## Lingaedjes do payis
Come vîs lingaedjes do payis, on-z î djåz(év)e :
* picård sol pus grande sitindêye.
* flamind dins ene pitite coine astokêye al province del Flande coûtchantrece del Beldjike li "coine ås vints" (*Windhoek*).
Filé (discramiaedje)

* filé: brin d' linne u d' ôte tchoi k' a stî yeu pa filaedje.
* filé d' l' Aviedje u filé d' Notru-Dame u filé d' såjhon
* filé del linwe
*  del : dins on mançaedje po èn efant: dji t' va : come si ene vesse poleut esse ritnowe pa on filé.
* : èn sawè comprinde çou ki s' passe; èn sawè trover ene rexhowe.
Frontire

Ene **frontire** (on djheut voltî : ene **limotche**), c' est ene forveyowe roye ki mostere li fén d' on dislaxhî payis, d' ene province, d' ene comene, et li cminçmint do vijhén.

Les limotches si croylèt voltî tot shuvant des corantès aiwes, des hôtès montinnes u des frontires des lingaedjes.
Latén d' eglijhe

Li **latén d' eglijhe**, c' est l' latén k' esteut dins les paroles des messe, vepes, ôtes ofices et priyires catolikes, do tot cminçmint di l' Eglijhe disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.

El Walonreye, ci fourit insi disk' e 1965; après, li Concile Vatican II leya eployî les lingaedjes des djins po fé messe.

Adon, disk' a cisse date la, li latén d' eglijhe esteut li troejhinme lingaedje (après l' walon et l' francès) ki tos les Walons polént ôre tos les djoûs. C' est po ça k' i gn a tote ene cåkêye di mots walons k' ont stî rcalkés do latén d' eglijhe.

## Mots walons calkés do latén d' eglijhe
* , , 
* 
* , 
* 
* 
* 
* , 

## Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

## Alére
Maurice Gillet, "Li latén sins dire åmen", Muzêye e Piconrowe, Bastogne, 2007.

####
Pont sol roye

:*[[pont|Discramiaedje des årtikes avou "pont"]]
Li *'pont sol roye*',  c' est on [[pont (linwince)|pont]] ki s' mete inte deus [[cossoune]]s u deus [[voyale]]s po mostrer ki li lijhaedje des [[son å dobès letes|sons å dobès letes]] doet esse fwait divant et après l' pont (et nén tot loyant les deus cossounes ki l' pont est metou inte di zeles).

Li pont sol roye ene sôre di [[diyacritike|faflotaedje]].

E [[walon]], il est eployî e [[sistinme Feller|scrijhaedje "Feller"]] après [[walon do Mitan|Nameur]], [[Walon do Coûtchant|Tchålerwè]] et l' [[Basse Årdene]]. On n' eploye nén [[Walon do Levant|après Lidje]] minme dins les minmes mots. I n' a nén stî ritnou, nerén, e [[rfondou walon]].

Egzimpes :
* *tchin.ne* (Nameur, evnd.) = tchinne (Lidje & rfondou)
* *min.me* (Nameur, evnd.) = minme (Lidje & rfondou)

El Basse Årdene, i pout esse eto eployî dins on shuvion d' deus voyales sins [[dmeye cossoune]] po ristoper l' [[ahiket]].

* *a.èsser*, *a.ustiyi*

Ci cas la n' egzistêye nén dins les ôtes accints do walon et nerén e rfondou (la k' on a bén sacwants ahikets come dins ).

Li pont sol roye egzistêye dins sacwants ôtes lingaedjes come li [[catalan]] (po côper li dobe lete "ll" => "l.l").

== Istwere do pont sol roye e sistinme Feller ==
Li pont sol roye n' egzistéve nén aprume e [[Sistinme Feller]].

Il åreut stî atåvlé (diviè 1950 ?) des diyalectolodjisses del [[Hôte Årdene]], inte di zels [[Louis Remacle]] ki l' reploye dins l' [[Motî del Gléjhe]] (metans a *noûvin.me*).

L' idêye a stî rprinjhe påzès [[Relîs namurwès]], po replaecî li [[scrijha]] "ainne" (*samwainne* => *samwin.ne'').
Pologne

Li **Pologne** est on dislaxhî payis d' Urope.


Imådje:Warsaw skyline Świętokrzyski Bridge.jpg|Varsoveye (Warszawa)
Imådje:Collage of views of Cracow.PNG|Kraków
Imådje:Pesa 120NaS2 811, tram line 10, Szczecin, 2021.jpg|On tram sol rantoele di Szczecin.


## Rilomêyès djins

* Stanislas Konarski
* Robert Lewandowski
* Maria Skłodowska-Curie
* Donald Tusk
* Lech Walesa

## Referinces eyet sourdants
Croejhåde (guere)

thumb|200px|les croejhîs

Ene **croejhåde**, c' esteut ene guere inte les crustins catolikes et les muzulmans ezès 11inme, 12inme & 13inme siekes.

## Motlî
Les crustins k' «alént al croejhåde» si lomént les **Croejhîs**. Les cronikeus arabes les lomént les «**[[Franc (discramiaedje)|Francs]]**». 

## Limerotaedje des croejhådes

Li limerotaedje des croejhådes n' egzistêye ki dins l' tuzance uropeyinne. Les Arabes ni cåzèt ki des waches d' abrocance des "Francs".

Li prumire croejhåde esta enondêye på påpe Orban II.

Li prumî såme, c' esteut di ctchessî les muzulmans foû d' Djeruzalem. Çou ki l' prumire croejhåde, minêye al fén pa Godfrwè d' Bouyon, adierça. Ele fourit shuvowe di l' askepiaedje do Rweyåme crustin di Djeruzalem.

Les croejhådes d' après estént purade des gueres inte les rweyåmes catolikes di Palestene, aidîs pa des årmêyes vinowes d' Urope coûtchantrece et les Muzulmans e Moyén Levant. Mins pacô, gn aveut des aloyances inte sacwants payis crustins et sacwants payis muzulmans, conte des ôtes di minme rilidjon.

Li deujhinme croejhåde endala di tos les costés: Moyén Levant, Espagne et Portugal muzulmans, et minme do costé des Slåves payins.

Li troejhinme croejhåde…

Li cwatrinme croejhåde…

Li cénkinme croejhåde…

Li shijhinme croejhåde…

Li setinme croejhåde…

A l' ûtinme croejhåde (li dierinne), l' innmi n' esteut ddja pus les muzulmans, mins des crustins del Nonne del France, riwaitîs come eretikes.

Come dins totes les gueres, gn a yeu des margougnaedjes di "civils". Ene seule croejhåde si fjha sins moirt : li shijhinme croejhåde, minêye pa Fredrik II do Sint Impire.

Les croejhådes ont texhî bråmint des loyéns economikes inte les deus mondes. C' est les croejhîs ki ramoenît li souke e l' Urope.

Mins eto ene haeyime k' egzistêye co å djoû d' ouy. Et k' a bén rispité dispu les atacaedjes do 11 setimbe.

## Alére
Po-z aveur ene idêye pus copezêye so les croejhådes: Amin Maalouf, “Les croejhådes ås ouys des Arabes”, (*Les croisades vues par les Arabes*), eplaidreyes Jean-Claude Lattès, 1983.
Mot-fråze

On **mot-fråze**, c' est on mot ki rote come ene fråze a lu tot seu.

Les mots-criyas polèt ossu esse loukîs come des mots-fråzes.

## Sacwants mots-fråzes e walon
* 
* 
* 
* 
* , , 
*  ?
* , , 

## Mots ordinaires eployîs come mots-fråzes
*  !
*  ? 
*  !
*  !

#### 
* 

## Sourdants
Croes

* croes (sene) (croes, sene di ricnoxhance)
* croes (resconte di deus voyes)
* Mots e croes
* Li mot "croes et toponimeye do walon
* Rodje-Croes
Ouxh

thumb|Ouxh
Èn **ouxh**, c' est èn ovraedje di bwès, di fier u d' paneas sintetikes ki drouve u clôre l' intrêye d' ene måjhon, d' ene tchambe, evnd.

## Motlî
Les grands ouxhs d' ene gregne, d' ene veye, d' on gåraedje si lomnut des **poites**. Padecô, i gn a, divins l' poite, on tot ptit ouxh k' on lome èn **ouxhlet**. 

L' ouxh d' intrêye d' ene måjhon est metou so l' **soû** ou **dvant d' ouxh** ou **apas**.

Les ouxhs di ståves polèt esse fwait avou des purneas. I gnè pout aveur on sordjoû ådzeu.

Les ouxhs sont pindous après des pindants ou viertires.

On les drouve sovint tot clitchant so ene clitche.

## Sôres d' ouxhs
* Ouxhs avou des purneas

File:Purnea.jpg|Purnea d' plantches
File:Purnea sordjoû.jpg|Purnea avou ene fignesse
Simferopol

thumb|On monumint
**Simferopol** (e rûsse Симферополь, e oucrinnwès Сімферополь, e tatår di Crimêye Aqmescit), c' est l' mwaisse veye di Crimêye.

C' est ene veye foirt administrative. Li trén ki vént do mitan d' l' Oucrinne ni va nén pus lon (di cåze des montinnes di Crimêye).

C' est la k' i gn a eto totes les univiersités et les hôtès scoles di Crimêye.

On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.
Crimski Gori

Les **Crimski Gori** (e rûsse, Крымские Горы, Krymskiye Gori), c' est ene tchinne di montinnes di Crimêye.

Elle est metowe a Nonne do cåziyon, djusse a l' achate del Noere mer.

A cåze des Crimski Gori, les veyes did sol mer (Yalta, Sebastopol) ni sont nén co raloyeyes på trén avou l' mwaisse veye Simferopol, et les plins al Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]] di Crimêye.

On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.
Sebastopol

thumb|left|100px|L' unifôme del flote del Noere Mer
thumb|100px|Toetea des sôdårds trouks
**Sebastopol** (e rûsse "Севастополь" , Aqyar e tatår, *Sébastopol* e francès), c' est ene veye di Crimêye, on pôrt metou sol Noere Mer.

On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.

## Istwere
Li veye est rlomêye paski, tins del guere di Crimêye, c'&nbsp;esteut la ki les årmêyes aloyeyes ont passé cåzu èn an a voleur prinde li veye, disfindowe påzès Rûsses. 

Do tins d'&nbsp;l'&nbsp;URSS, ça a stî on grand poirt militaire, sol Noere Mer, la kel 6inme flote aveut s' djîsse. 

## A vey
Muzêye del guere di Crimêye, avou on panorama.

Ådfoû do bastimint, on s' pout fotografyî avou l' unifôme del flote del Noere Mer (des trevéns sovietikes).

Ådvins, tos les unifômes des årmêyes k' ont prins pårt al guere di Crimêye.
Tacloban

thumb
**Tacloban**, c' est on pôrt des Flipenes, metou aviè 420 km å Sud-Ess di Manile.

C' est l' mwaisse veye del province di Leyte.
Baxhtchissaray

**Baxhtchissaray** (e rûsse, "Бахчисарай"; e tatår di Crimêye Bağçasaray, *Bakhchisaray* e-n inglès), c’ est l’ mwaisse veye istorike del Crimêye, metowe å mitan do payis. 

On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.

## Istwere
Do trevén di l’ Impire trouk, Baxhtchissaray fourit li mwaisse veye del Dutcheye di Crimêye, on « xhana » come on djheut, cåzu dislaxhî d’ Istamboul. 

## Avey
* Palå do zultan.
Filipenes

thumb|300px|Mape Filipenes
Les **Flipenes**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye. C' est on tchaplet d' iyes.

Les djins sont purade catolikes. Mins gn a sacwants coins avou des muzulmans.

Mwaisse veye : Manile (Manila)

Ôte veye : Tacloban

## Istwere
Les Flipenes fourît colnijheyes aprume des Espagnols.
Crama

On **crama** (pus rålmint lomé **crami**, **cramion**, **cramea**), c' est ene usteye des måjhons did dinltins, avou on feu e l' aisse po pinde les tchôdrons après onk di ses dints, pus hôt ou pus bas sorlon li tcholeur k' on vleut aveur.

Po çoula, on rmontéve ou rabaxhî l' crama.

Li pindaedje do crama dins ene novele måjhon, c' esteut eto ene fiesse ki poirtéve li minme no. On ndè cåze dins li rlomêye tchan son Lolote da Djåke Bietrand.

## Ôtes uzaedjes
E vintinme sieke, les vîs cramas ont stî ramassés pa les vî-warîs, et rvindous come decoråcion des belès plaeces.

File:RFK-005-Feuerstelle-im-17-Jh.JPG|
File:Crama.jpg|
File:Crama2.jpg|
Joseph Houziaux

**Joseph Houziaux**, c' esteut on scrijheu e walon di Cele.

Il a skepyî li 13 di måss 1901 ey a morou li 22 d' awousse 1969.

Di s' mestî, il a stî prof d' umanités, pu inspecteur des scoles sigondaires.

A costé di s' mestî et do walon, il esteut eto compôzeu d' muzike d' eglijhe.

Joseph Houziaux, c' est l' pa da Mutien-Omer Houziaux.

## Ouves
Si tchîf-d'-ouve, c' est seur li live di sovnances : Li vicåreye d' on gamén d' Cele (*Li Vicaîrîye d'on gamin d' Cêles*) (1964) replaidî e 2003.

Mins on lyi doet eto :
* E payis d' Cele (*O Payis d' Cêles*, 1948)
* On dmey cint d' fåves di Lafontinne (*on dméy-cint d' fauves da La Fontin.ne*, 1949)
* On cwåtron di novelès fåves (*on quautron di novèlès fauves*, 1954)
* Letes des viyès pires (*Lètes dès Viyès Pîres* 1962-1968).

Å totå, il årè scrît 182 fåves, letes, powinmes et tchansons e walon.

## 
* 
* 

## Sourdants
Louis Baijot

**Louis Baijot** (e walon **Louwis Baidjot**), c' esteut on scrijheu e walon k' eplaidéve purade del prôze nén racontrece. 

Il aveut skepyî li 11 di nôvimbe 1924. Il a morou li 13 di may 2013. 

I scrijheut tot notant l' accint d' après Bayamont et Graide.

Di s' mestî il esteut mônî, matchand d' farenes po les biesses, pu tchîf d' ene pitite eterprijhe a s' no. 



Baidjot Louwis 2004.jpg|å strimaedje di "Li batreye des cwate vints" (2004)
Bacq Andrée Louis Baijot.jpg|avou Andrée Bacq e 2004
Baidjot Louwis 2006.JPG|ki fwait siner "So l' anuti" a Lorint Hendschel (2006)
Baidjot Louwis 2009.JPG|ki raconte ene fåve a on cåbaret walon a Bive (2009)



## Ouve e walon
[vignette|Tecse da [Gaston Lucy, léjhou pa **Louis Baijot**.]]
Il est eto mwaisse sicrijheu del gazete e walon Coutcouloudjoû.

I fourit rprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

Come bouteu pol walon, il esteut onk des mwaisses ovrîs del soce des rcåzeus di l' Årdene nonnrece.

Il a rarindjî ene djivêye di mots raglenés pa gaston Lucy po ndè fé li "Motî d' Bive".

Il a eto rcopyî ene peclêye di bokets da Gaston Lucy e "Feller-Rasgoutadje", et da Pire-Djôzef Dosimont dins li scrijha des papîscrîts.

Il a ossu scrît del prôze nén racontrece pol Coutcouloudjoû et pol Rantoele.

Il a scrît sacwants pådjes sol Wikipedia walon.

## Si pôzucion so li rfondaedje do walon
Pol rifondaedje do walon, i veyeut evi sacwants ponts tecnikes, come les betchfessîs OE et OI. Mins i veyeut voltî li betchfessî å, k' il eployive minme e Feller, po rascovri les accints do Payis d' ersè et d' après Bastogne po ç' foninme la.

Mins i poleut foirt åjheymint lére on scrijhaedje e rfondou, et li rdire avou s' prôpe accint. Come ezès scoles di rfondou walon d' Bive k' il a shuvou di 2003 a 2012.

I préjheut les rfondeus, et awè les pinses ki li rfondou esteut on bon sistinme po les djonnes Walons poleur raprinde li lingaedje.

## 
* 

## 
* 
* Si pådje so Wikisourd
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes 
* Sacwants tecses avou l' mwaisse accint
Memwere di mwaistrijhe

On **memwere di licince** ou asteure **memwere di mwaistrijhe**, c' est on rcweraedje k' on fwait al fén di ses studes ordinaires d' univ, po-z aveur on diplome di licince, rilomé mwaistrijhe. 

El Beldjike, c' esteut, davance après cwatre ans, asteure, c' est cénk.

Sacwants memweres di licinces ont divnou des motlîs walons.

Pus hôt ki l' memwere, on pout co fé ene teze.
Ster

* Ster (Francortchamp)
* Ster (Ståvleu)
* Li mot "ster" dins les nos d' plaeces del Walonreye

----
* Li mot "ster" dins l' esplicant motî
Ster (Francortchamp)

**Ster**, c' est on hamtea d' Francortchamp.

Lomaedje des djins : , ; 

## Economeye
Fabrike d' ôres "Thomas", k' on pout dmander a viziter avou esplikêyes e walon.

## Sourdants & pî-notes
Gåre (discramiaedje)

* Eståcion di rôlants éndjins
** gåre di trén
** gåre d' otobusse
** gåre di tacsi
* Wårdeu
** gåre di tchesse
** gåre di bwès
** gåre pårticulî
** gåre-tchampete
Fåvetes (haycous)

thumb|coviete
**Fåvetes** (*Fôvètes*), c' est on lives d' imådjes e walon, ki tchaeke imådje va avou on haycou so les biesses.

Les tecses sont da Jean-Luc Fauconnier; les dessinaedjes da Jacques Raes.

Il a vûdî ås eplaidreyes do Bourdon e 2009.

ISBN 978-2-93036440-7

## Kitaeyaedje do live
L' adrovaedje est e walon. Li scrijheu esplike çou k' c' est k' d' on haycou, et ..
:''Tot çoula, c' est bén djoli, mins les Djaponès, i n' sicrijhnut nén come nozôtes. Il evont del copete diek' e bas. Eyet, ci n' est nén co tot, mes omes, i n' contnut nén les pîs come nozôtes nerén. (...) Tot rabatou, on n' pout nén scrire des vraiys haycous avou l' walon d' Tcheslet, et c' est po çoula k' on-z a metou padzo l' tite ki c' esteut des "biestreyes a môde di haycou". Pa côps, il est reki d' esse precôcioneus.

#### 
On videyo avou een djin ki lét des bokets do live
Son GN

Li **son ɲ**, c' est on son k' on rescontere e walon, et francès (sicrîts aprume "gn") e-n espagnol (castiyan) (sicrît "ñ") et kécfeye dins des ôtes lingaedjes.

Li sene e-n AFE, c' est "ɲ".
Gåz

On **gåz**, c' est èn estat del matire k' on n' pout ni apicî, ni waire sinti avou ses doets.

Li pus cnoxhou des gåz, c' est l' air.

## Hårdêyes divintrinnes
* Biyogåz
* Resserant gåz
* Diyocside di carbone
* gåz nôbe
* Lwè Pascal
Ambleve (discramiaedje)

:*Loukîz a [[Amel]]
* *'Ambleve (aiwe)** : l' aiwe.
* **Ambleve (comene)** ou [[Amel]] : [[rebanêye comene]] del Walonreye, el [[Kiminålté tîxhon-cåzante]]
** **Ambleve (viyaedje)''' : l' ancyin ptit ban, la n a l' sourd di l' aiwe, k' a divnou intité.
*** Batreye d' Ambleve
* l' Ambleve : no d' ene plaece di Sprimont.
Forbot (toponimeye)

**Pådje des mots "forbot" & "fåbork" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots "" & "" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

C' est po lomer on coulot d' måjhones, metowes djusse dilé l' viyaedje. Ci lomaedje la est rsintou come ene miete di pus hôt livea.

Li mot "forbot" est dandjreus li ^pus vî, veyanmint k' il est rwalonijhî pår. Il a dné on parint : .

Li mot "fåbork", waire riwalnijhî (faubour, fauboûr, fâbôr) a l' air pus novea. C' est dandjreus l' lomaedje k' a dvou esse diné pus coramint e 19inme sieke, avou l' crexhaedje des veyes di cåze di l' industreye. Adon, les ptits viyaedjes on fwait parey.

## forbot
* Dinant (veye)
* Custene (*o forbot*)

## fåbork
* Sint-Mårtén (*Faubour*)
* Haneu (veye) (*è fâbôr*)
Méditations métaphysiques (lives)

Les "***Méditations métaphysiques***" (ki l' tite a stî ratourné e walon "**Tuzaedjes filozofikes**"), c' est on live di filozofeye sicrît e latén pa René Descartes ey eplaidîs  e 1641.

## Redjårbaedje e walon do 4inme live a môde di [[binde d' imådjes]]

## Sourdants & pî-notes
1641

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
* Eplaidaedje des "Méditations métaphysiques da René Descartes

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
* 21 di dècimbe : Sully
Limbordjwès (lingaedje)

Li **limbordjwès**, c' est on mancî lingaedje do Limbork bedje eyet neyerlandès, insi ki dins les comenes djondantes des deus provinces e-n Almagne.

Ès côde ISO, c' est «&nbsp;**li&nbsp;**».

## Diyalekes
Li **limbordjwès** a cwåte diyalekes : li limbordjwès do Coûtchant, li limbordjwès do Mitan, li limbordjwès do Levant ey li limbordjwès d' Bijhe, ci-ci on-z el lome, å pus sovint, li « limbordjwès do Braibant ».

## Croejhete

### Definixhant årtike
Les definixhants årtikes do **limbordjwès** mosternut li djinre do no k' est raloyî avou.

### Djinre eyet nombe
Li **limbordjwès** a troes djinre : l' omrin, el femrin ey el neute. Come el lingaedje walon, il a eto deus nombes : singulîs eyet pluriyal.

## Mots walons a vey avou des mots limbordjwès
* Boûkete
* 
* Tchantchès
* Volegaz - *vólle gaas*
* Batte - *bat*
* Chlope - *sjlaope*
* Chmerlape - *sjmaerlap*
* Crompîre - *kroompier*
* Dringuelle - *dreenkgaeld*
* Platezak - *platzak*
* Tripe - *trip*
* Mononke - *noonk*
* Batch - *batsj*
* Curêye - *kuurej*
* Cabaye - *baj*
* Pwète - *powet*
* Fyèsse - *fiyes*
* Cushe - *kuusj*
* A cabaye - *bajpoal*
* Peket - *pikkè*
* Halcotî - *halkoti*
* Bîles - *biele*
* Cråmignon
* Strins - *sjtruë*
* Stront - *sjtroont*
* Påwion - *pieëpel*

Dins ces redjons a frontire, on trouve des nos des djins ki prezintèt ene cogne inte el walon ey el **limbordjwès**, sortot po les comeres vnant des familes ki vnént do costé walon. Paregzimpe, deus omes ki s' lomnut «&nbsp;Joseph Dethioux&nbsp;» eyet «&nbsp;Léopold Demollin&nbsp;» divnèt&nbsp;:

* «&nbsp;Djèf Tieyoû&nbsp;» eyet «&nbsp;Pol Molling&nbsp;», e **limbordjwès**.
* «&nbsp;Djôzef Tiyoû&nbsp;» eyet «&nbsp;Yopôle Domolén&nbsp;», e walon. 

On pout uzer l' no d' famile come sipotaedje, avou li «&nbsp;hé&nbsp;» ki s' mete padvant po mostrer l' amiståvté ubén l' erconoxhance dins l' kiminålté. Cisse manire ci d' lomer les djins mostere come les nos sont rcandjîs på fonetike a plake eyet l' poûssance des deus lingaedjes dins ces redjons bilinwes la. 

## Viyaedjes k' ont-st on no e limbordjwès ey e walon
* 

## 
* Motî limbordjwès po ls efants
* sol Wiccionaire :
** 
** 

## Referinces eyet sourdants
Les troufleus d' Zôrbrôte (live)

thumb|Coviete
**Les troufleus d' Zôrbrôte** (*Lès troufleûrs de Zôrbrôt*), c' est on ptit live sol motlî des troufleus sol fagne di Zôrbrôte sicrît pa Serge Fontaine.

Il est scrît e francès avou des mots et des bokets d' fråze e walon, a môde des memweres di romane. Mins gn a pont d' motlî al fén.

Les bokets e walon ont stî rarindjîs sol cogne d' on tecse ki s' shût e walon, et passer sol Rantoele et so l' Aberteke.
Memwere

Li **memwere** ou **ritna**, c' est l' ådjeu do cervea di s' sovni d' etrevéns passés.

Cwand ele ni va pus bén, on sofrixh di roviance.

## Sôres di memwere
* Court ritna : sovnance des etrevéns ki vnèt djusse d' ariver (a-t on seré l' ouxh, cloyou l' gåz ?)
* Lon ritna : sovnance des sacwès ki s' ont passé la lontins (diski dins l' pitite efance).
Wiyere

**Wiyere** (e picård: *Wiyére*, e fr: *Wiers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Pierwé, el province do Hinnot.

* Limeros del posse :
** asteure : **7608**
** davance : **7658**
* Limero diyalectolodjike : **To 99**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Tournai
* Lingaedje do payis: picård.

*Po l' [[etimolodjeye]] et les [[scrîta|vîs scrijhas]], riwaitîz sol .*

## Tuzance [[picåde]]
* Motî do picård di Wiyere da Jules Renard
Henri Lepage

thumb|Avou des studiantes e sociolinwince, Bietris, e moes d' octôbe 2000
**Henri Lepage**, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Bietris.

Il a skepyî li 18 di decimbe 1923 a Biertris. Il î a morou li 2 di setimbe 2009.

Il a scrît, aprume des couyonådes dins Coutcouloudjoû et Singulîs

Il est rprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut mineu d' tréns.

##
Hondourasse

thumb|Drapea
thumb|Hondourasse
Li **Hondourasse**, c' est on payis di Mîtrinne Amerike.

Poplåcion : 8.8 miyons di dmorants (2017).

Sitindêye : 112 090 km2

Preficse telefonike : 505

Mwaisse veye : Tegoucigalpa.

## Politike
I gn a des govienmints democratikes ki dispoy waire, eyet avou ene constitucion ki n' dene waire di povwer åzès citweyins.

Li dierin prezidint, Manuel Zelaya Rosales a stî disdjoké pa on côp d' estat li 28 di djun 2009. I pola rivni sacwants moes pus tård, mins sins pus s' prezinter ås vôtaedjes.

## Nateure
Gn a des margays.

### Manaedjmint des grands bwès
Sol fén des anêyes 2000, li Hondurasse a planté dipus d' åbes k' i nd a-st abatou (ribwejhaedje nete). 

## Alére
P. Sarachaga "Ça fwait ki, å Hondourasse, li 28 di djun...", Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.

Bate di dvize sol côp d' estat di djulete 2009 (sol djåspinreye "Berdelaedjes")

## Sourdants & pî-notes
Limbordjwès

* limbordjwès (lingaedje)
* Limbordjwès : dimorant del province bedje do Limbork.
* Limbordjwès : dimorant del province neyerlandesse do Limbork.

Loukîz a Limbork & Limbôr
Charles Staquet

**Charles Staquet**, c' est on scrijheu e walon del Hesse.

Il esteut mimbe des Scrijheus do Cinte. Adon, ses tecses ont bråmint parexhou dins l' "Moxhon d' Ônea".
Ourougway (aiwe)

L' **Ourougway**, c' est on mouze (fleuve) di l' Amerike nonnrece, 1.580 km long, metou inte l' Årdjintene a l' Ess et l' Ourougway et l' Braezi a l' Ouwess.
Amel

* Amel (rebanêye comene dispu 1977, avou Hepeba (Heppenbach) et Meyerote (Meyerode)
* Amel (l' ancyin ptit ban)
** Batreye d' Amel (Batreye inte Tchåle Martel et Xhilperik II.
Ambleve (comene)

**Ambleve** (dins les comenes vijhenes e sistinme Feller, *Amblève* /ãblɛf/; e-n almand, et oficirmint el Beldjike ***Amel***; fr. *Amblève* /ãblɛːv/), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 

 
* Limeros del posse : **4770** & **4771** 
* Dimorants : 5.345 djins (2008)
* Sitindêye : 125,15 km².

## Eplaeçmint administratif
* (economeye): Walonreye
* (tuzance et scolaedje): Kiminålté tîxhon-cåzante

## Lingaedjes
[thumb|Plake e-n almand dins l' comene (voye di [Waime)]]
* oficir: almand
* vî do payis: plattdutch del famile do ripouwaryin

## Ban d' Ambleve
* Ambleve (viyaedje)
** el Bor (*ol Bor*, almand  *Born*)
** Ebertindje (*Eibertingen*)
** Elvindje (*Ivldingen*)
** Montnêye (*Mont'né*, almand *Montenau*)
* Hepeba
** Meudrexhé (*Möderscheit*)
** Mirvel (*Mirvèlt´*, almand Mirfeld*)
* [[Meyerote]] (*Meyerode*)
** al [[Digue del Dinye]] (almand  *Medell*)
** [[Walderote]] (*Wallerode'') 

## Sourdants & pî-notes
Manfred Lejoly

vignette
**Manfred Lejoly**, c' est on diccionairî do walon. Eto on scrijheu e walon.

Il a vnou å monde a Bûtba li 11 di fevrî 1947.

Il a scrît ey eplaidî, e 2001, li motlî d' Ovîfa (*Eléments du wallon d'Ovifat*), fwait avou l' accint d' Ovîfa.

Il a scrît sacwants arimés dins li ptite gazete di Måmdey.

## Avou l' tévé waloncåzante
Il a prezinté sacwants videyos sol tévé waloncåzante : Mondjoye, Måmdey, les volcans d' l' Efel.

## Alére
* "Li walon e-n Ovîfa", lete da Manfred Lejoly eplaideye dins  58 (esté 2011).
* Les volcans d' l' Efel ( 63, waeyén-tins 2012).
* Vizite di Mondjoye

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sacwants scrijhaedjes da sinne
* Rapoirtaedje so les vîs volcans d' l' Efel 
*
Ourougway (payis)

thumb|Drapea
L' **Ourougway** (oficirmint, li **Republike Ponantrece di l' Ourougway**, e castiyan, *República Oriental del Uruguay*), c' est on dislaxhî payis di l' Amerike nonnrece,  metou inte li Braezi, l' Årdjintene, et l' oceyan Atlantike

Stindêye : 186.926 km²

thumb|Eplaeçmint do payis dins l' continint

Nombe di dmanants: 3.200.000

Mwaisse veye: Montevideyo. 

Lingaedje oficir: castiyan. 

Manoye: Pezo ourougwayin (URP)

## Djeyografeye
Metou so l' gueuye do mouze do minme no.

## External links
* Waibe oficire
Cawete -ou, -owe

Les **cawetes -ou** (omrin) et **-owe** (femrin), c' est des cawetes d' addjectifs eyet di pårticipes erireces.

## Cawetes d' addjectifs
Come addjectifs, ele mostrèt : 
* ene cwålité u difåt k' arive pal grandeur do bodje :
**  : k' a ene grosse panse
**  : k' a ene grosse bodene
**  : k' a ene foite tiesse
* ene cwålité u difåt k' arive på nombe d' unités do bodje :
**  : k' a bråmint des coxhes.
**  : k' a bråmint des foyes.
* ene cwålité u difåt k' arive tot prindant l' cogne do bodje : 
**  : k' a l' cogne d' on betch

Des côps, li rapoirt avou l' bodje n' est nén clair :
** 

## Cawete di pårticipe erireces
C' est des pårticipes erireces del 5inme troke di viebes

Il ont padecô ene dobe rifondowe, pus coûte :
*  / 
*  / 
*  / 
*  / 
*  / 
*  /  / 

## Prononçaedje dins les accints do walon
### Omrinne cawete
 ALW 1 : mape 71 ()

### Femrinne cawete
 ALW 1 : mape 72 ()
Province do Limbork (Beldjike)

Li **province do Limbork**, c' est l' province li pus a l'&nbsp;Ess del Flande (Beldjike). Padvant 1839, èç province aveut stî avou ci k' est asteure Province do Limbork (Bas-Payîs). Mins les neyerlandès volént rishofler ci dierinne.

Si mwaisse veye est Hasse.

## Viyaedjes do Limbork bedje k' ont-st on no e walon
* Banler (Bolder)
* Bidoye (Widooie)
* Cortisse (Kortijs)
* Fîmåle (*Fîmâle*) (Vechmaal)
* Grand Lô (*Grond Lô*) (Groot-Loon)
* Houpertindje (Hoepertingen)
* Li Basse Her (Batsheers)
* Melén-e-Limbork (*Mèlin*, *Mélagne*) (Millen)
* Nedrin (Nerem, Nederheim)
* Ôrdindje (Ordingen)
* Sinne (*Sin.ne*, *Sêne*) (Zichen, Sichen)
* Hanse (*Hans´*, *Hons´*) (Zussen, Sussen)
* Hasse ou Hassel (Hasselt)
* Hestape (Herstappe)
* Heure-li-Tîxhe ((Dietsch-Heure)
* Lô (Borgloon)
* Her (*Hêr*) (Heers)
Discôpé dins on cour (novele)

**Discôpé dins on cour** (*Discôpè dins in keûr*), c' ene bele pitite novele da Émile Lempereur k' i scrijha e 1932. Mins ele ni vuda k' e 1938.

C' est ddja del sicolodjeye d' ene feme, on pô come Tereze" da Lucyin Somme.

Li live a stî replaidî e 2006 dins l' coleccion micRomania.
Åbusson

* åbusson-tchampion (tos les tchampions k' ont on pî et on tchapea, eneviè les tchampions microscopikes)
* åbussons vraiys (*Agaric spp.*)
** åbusson d' coûtche (*Agaricus bisporus*)
** åbusson des tchamps (cmon åbusson, *Agaricus campestris*)
** åbusson des bwès (*Agaricus sylvaticus*)
** djaenixhant åbusson (*Agaricus xanthoderma*)
* ôtes åbussons
** bleu åbusson des bwès (*Laccaria amethystina*)
** fås åbusson (*Lactarius vellereus*)
Djaenixhant åbusson

Li **djaenixhant åbusson** u **åbusson å djaenixhant pî**, c' est èn åbusson vraiy ki l' pî djaenixh raddimint cwand on l' froxhe après l' awè codou.

I n' est nén magnåve.

No e sincieus latén : *[[Agaricus xanthoderma]]*.

## Epweznaedje
Come i rshonne come deus gotes d' aiwe å tchampion des tchamps, on l' codrè voltî po l' magnî.

I va dner des mås d' vinte, u fé rnåder. Mins on n' pout må d' è mori.

## Sourdants
Åbussons vraiys

Les **åbussons vraiys**, c' est des blancs tchampions, tertos magnåves.

No e sincieus latén : *Agaricus spp*.

## Sacwants åbussons vraiys
** åbusson d' coûtche (*Agaricus bisporus*)
** åbusson des tchamps (cmon åbusson, *Agaricus campestris*)
** åbusson des bwès (*Agaricus sylvaticus*)
** djaenixhant åbusson (*Agaricus xanthoderma*)
Jean Laurent Lambert Remacle

**Jean Laurent Lambert Remacle** (e walon **Rimåke li vî**), c' esteut on diccionairî do walon.

Il a skepyî a Ptit Rtchin li 23 d' måss 1769 ey î mori li 15 d' awousse 1849.

E 1823, il a-st eplaidî li prumire edicion di s' motî walon-francès lomé Motî da Rmåke li vî, ki c' est l' djeujhinme motî walon, cronolodjicmint.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole a Lidje.