open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Govienmint Diependaele I

(***[[Pårlumint flamind]]***) Govienmint Jambon I | **[[Govienmint Diependaele I]]** 
[vignette|Li '''govienmint Diependaele I''' erprezinte 65 des 124 sidjes do [Pårlumint flamind. Çou ki fwait ene miete di pus k' 52%.]]
Li **Govienmint Diependaele I**, c' est li prumî govienmint del Redjon flaminde, mins eto del Kiminålté flaminde k' est miné pa Matthias Diependaele. Il a stî askepyî li 30 di setimbe 2024, tot shuvant les vôtaedjes di ciste anêye la.

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Ratournaedje odiovizuwel

Li **ratournaedje odiovizuwel**, c' est l' dominne del traduccion des contnous mediatikes, å pus sovint d' on lingaedje a èn ôte. Télcôp, ça pout esse dins l' minme lingaedje ubén ça pout sey on ratournaedje tuzançrece eto.

## Môdes

### Doblaedje
Li **doblaedje**, c' est l' manire di tradure avou l' ci k' on candje les vwès d' oridjene. On radjoute, al plaece di zels, des vwès des djins do lingaedje adiercî. C' est l' tecnike d' ermetaedje li pus peuprece amon l' monde francès-cåzant, mins eto almand-cåzant. Ci-ci, c' est l' pus grand mårtchî d' l' Urope, tot-z el rwaitant. Po ene pekêye di lingaedjes, il egzistêye diferinnès sôres. 

Èn egzimpe, c' est les troes lingaedjes romans les pus djåzés daegnrece&nbsp;: li francès, li portuguès eyet li spagnol. Ces troes la ont deus varyistés ki dpindnut des continints&nbsp;: ene po l' Urope ey ene deujhinme po les Amerikes.

### Dizeu-vwès
Li **dzeu-vwès**, c' est cwand on leye les vwès do lingaedje oridjinå, mins k' on stitche li lingaedje adiercî ådzeu, tot metant ès volume pus foirt. On-z el ritrouve foiravant dins les payis slaves, metans l' Rûsseye.

Cwek' dins l' monde francès-cåzant, on-z voet ostant l' **doblaedje**, on ôt li **dzeu-vwès** dins les tévévicances, u co dins les fimes di racsegnes.

### Dizo-tites
Les **dzo-tites** sont djenerålmint uzés dins les payis djermanikes, åré dé les almand-cåzants. Fåt dire k' les ouves sont sovint e-n inglès eyet k' les lingaedjes djermanikes î sont mo djondants.

Amon les lingaedjes coinreces del Walonreye, li contnou sont sovint rmetous e francès avou ci djinre di tecse. La ossu k' on riscrit li parlaedje, sins candjî d' lingaedje, otomaticmint dins ci dominne ci.

## Referinces eyet sourdants
Intincions (a messe)

Les **intincions** u: li **priyire po tertos** dins ene messe catolike, ortodosse, anglicane u protestante, c' est ene priyire k' on dit al fén del liturdjeye del parole (dins les catolikes. On î dmande l' aidance do Bon Diu po tos les cis ki sofrixhèt, et po l' kiminålté del pårotche et les mwaisses des eglijhes et des payis.

## Contnou
Gn a sovint cwate sudjets k' on preye po
* po l' påpe, les evekes, et les ouves di l' Eglijhe
* po les grandès rujhes des payis, di totavå Daegne
* po les cis ki sofrixhnut
* po les djins del pårotche, k' i fouxhénxhe la u nén 

## Istwere
Dedja sint På dimandéve k' on priyaxhe po les rwès et les tchîfs des peupes, por zels diner ene li påye et l' påjhirté a leus djins.

I s' pout k' il euxhe riprins l' idêye del liturdjeye djwive. 

Mon les catolikes, li cogne d' asteure a stî decidêye å concile Vatican II.

## e walon
thumb|Intincions po Noyé
Dins les messes e walon, les intincions finixhèt voltî pa
Priyans tertos l' Bon Diu

On pout dire ossu:
Bon Diu, … riçuvoz nosse priyire !

Inte les intincions, on tchante sovint ene fråze come:
Bon Diu, rashonnez nos divins l' påye di vost amour

## Intincions a pårt
### messes d' etermint et d' mariaedje
Dins les messes d' etermint, c' est sovint les parints — foiravant des efants u des djonnes — ki vnèt lére les intincions (k' il ont scrît zels-minmes). Endè pout awè dipus d' cwate

Sifwaitmint po les messes di mariaedje.

### egzimpes d' intincions e walon a ene messe d' etermint
(dits pås ptits-efants do moirt)

Po Memere, ki l' Bon Diu l' aide a-z edurer ces laids moumints la, priyans tertos l' Bon Diu.

Po tos les Crustins, les Muzulmans et les Djwifs, ki creyèt tertos å minme Bon Diu, et cåzu ås minmes profetes, por zels si sovni ki leus troes rlidjons lezî pretchèt li påye, et nén les margayes et les touwaedjes, priyans tertos l' Bon Diu.

## 
So Wikisourd:
* Intincions pol messe di Noyé
* Intincions pol messe di Påke

## Sourdants
Youkiyo Michima

**Youkiyo Michima** (e djaponès&nbsp;: 三島 由紀夫), c' esteut èn oteur ey on militant djaponès. Il a nexhou li 14 di djanvî 1925 eyet s' a distrût li 25 di nôvimbe 1970. 

## Bibiografeye
Amon les romans k' il a scrît, i gn a l' tetralodjeye «&nbsp;*豊饒の海*&nbsp;» ([WA] El mer del frudjansté). 

* 1967&nbsp;: 春の雪 ([WA] El nive do bontins)
* 1969&nbsp;: 奔馬 ([WA] El patraftaedje)
* 1970&nbsp;: 暁の寺 ([WA] El timpe di l' aireur)
* 1970&nbsp;: 天人五衰 ([WA] Les cénk strinmes del moirt d' ene andje)

## Militantisse
Li mwaisse ideyolodjeye da **Youkiyo Michima**, c' ît l' nåcionålisse. C' est lu k' a-st askepyî li Tatenokaye, k' on spote sovint «&nbsp;li Societé do Skide&nbsp;». Ci-ci, c' esteut ene milice ki vleut rmete l' impreu do Djapon al copete del societé.

Li dierin djoû d' ès vicåreye, **Youkiyo Michima** a, avou ses shuveus, moussî å sidje di l' årmêye djaponesse. Drola, il a prindou on djenerå e-n otaedje. C' est a ç' moumint la ki s' a metou a fén, al môde do sepoukou.

## Referinces eyet sourdants
Govienmint Van Cauwenberghe I

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Di Rupo I | **Govienmint Van Cauwenberghe I** | Govienmint Van Cauwenberghe II
Li **Govienmint Van Cauwenberghe I**, c' est l' prumî govienmint del Redjon walone k' est miné pa Jean-Claude Van Cauwenberghe. Il a stî askepyî li 4 d' avri 2000, tot shuvant l' Govienmint Di Rupo I. Mins nerén, il a stî dismetou li 27 di djulete 2004. 
[vignette|Li '''govienmint Van Cauwenberghe I''' erprezintéve 60 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait 8 sidjes so dijh.]]

## Mimbes

### Compôzicion



## Referinces eyet sourdants
Synchro bus

**Synchro Bus**, c’ est l’ no del rantoele di busses urbins eyet périurbins ki desservèt l’ aglomeraedje di **[[Chambéry|Grand Chambéry]]**, e **Savoya** (France). C’ est onk des siervices di **Synchro Mobilité**, l’ ensemble des moyéns di transport lomés pa l’ cominålté d’ aglomeraedje.

## Istwere
Li rantoele a cmincî e 1979 avou l’ creyåcion do **STAC** (*Service des Transports de l’Agglomération Chambérienne*), lomé pa li **SIAC** (*Syndicat intercommunal*). I n’ a cessé d’ s’ agrandir eyet d’ si moderniser.

E 2016, on nou plan di déplacement urbain, lomé **Territoire Mobile**, a stî metou e plaece po réorganiser l' rantoele. Li 29 d' awousse 2016, on nou rantoele avou des lîgnes **Chrono** eyet des pôles d’ échanje ont stî adjinçnés.

Li 19 d' avri 2019, li réseau a stî rlomé **Synchro Bus**, po fé coïncî avou les ôtes siervices di mobilité di Grand Chambéry.

## Fonccionnemint
Li rantoele est operé pa **Transdev Grand Chambéry**, lomé pa li cominålté d’ aglomeraedje.
vignette|On Urbanway 12 a l’ terminus di Saint-Alban-Leysse

### Sous-traitants
Des sous-traitants aidèt a l’ explotåcion des lîgnes :
* **Alpes Découverte**
* **Francony**
* **Titi Floris**
* **Transdev Savoie**

## Li rantoele
Li rantoele comprind des :
* lîgnes **Chrono** (rapides eyet fréquentes),
* lîgnes **complémentaires**,
* lîgnes **locales**,
* lîgnes **scolaires**,
* siervices a la demande,
* navettes saisonnières (come *Synchro Montagne*),
* transport po les persounes avou mobilités redwites (*Synchro Access*),
* siervices di covoituradje.

### Lîgnes Chrono

### Lîgnes complémentaires

## Dépôts
Li principå dépôt est e Grand Verger a Chambéry. Èn ôte dépôt a stî metou a Cognin, mins i n’ est pus eûzé.

## Vey les ôtes
* Grand Chambéry
* Transdev
* Synchro Mobilité

## Waitî foû
* Site åfitchiel di Synchro Bus
Codjowaedje miner

Li **codjowaedje di miner**, c' est on codjowaedje, del prumire troke di viebes e walon, avou deus bodjes: A=**min**-, B=C=**moenn**-.

## Sacwants sfwaits viebes
* miner, porminer, riminer, raminer, reminer, eminer, aminer
Lès bwèh'lîs

**Les bwejhlîs** (*Lès bwèh'lîs*), c' e-st on drame e troes akes da Louis Lagauche sicrît diviè 1948.
Naeçale

thumb|naeçale so ene basse d' aiwe å disbarcumint
Ene **naeçale** u ene **barkete**, c' est on ptit batea, å pus sovint ki naiveye al foice di ses rames.


Waiting for the tide to come in - geograph.org.uk - 838409.jpg
Igui n Tildi naeçales.jpg
Pexheu Mouzaive.jpg|so Smwès
Vunijhe naeçale.jpg|betchete di Vnijhe 
Swira naeçales rodjès ales.jpg
Walidiya naeçale tourisses.jpg
Roger Albert Champenois

**Roger Albert Champenois**, ki s' no d' sinne, c' esteut **Champi**, c' esteut on comike ey èn acteur francès.

I vna-st å monde el 24 di nôvimbe 1900 et mora li 10 di setimbe 1973.

## Ouve
E l' Walonreye, on cnoxhe purade si sketch «Djôzef a messe» k' a stî ratourné e walon pa François Renard eyet Bob Dechamps.
Fanzine

On **fanzine**, c' est on ptit live u ene pitite gazete k' i n' est nén fabriké di manire industriyele et ki n' est nén vindou dins les livreyes. Cwand c' est ene gazete, i gn a sovint k' ene cope d' oteurs ; et sacwants côps, c' est ene seule djin ki fwait tot. Li mot egzistêye èn inglès dispu ls anêyes 1940.

Å pus sovint, cwand on fwait on fanzine, c' est djusse po s' plaijhi, et gn a waire d' egzimplaires. C' est eto ene manire di fé des tesses (po sayî ene manire di scrire, ene manire di dessiner) ; ça fwait k' sovint, les fanzines sont enimådjîs. Po cisse råjhon la, les fanzines sont foirt impôrtants dins l' dominne des bindes d' imådjes et dins l' culteure *underground*. Dispu ls anêyes 2000, i gn a eto des fanzines éndjolikes, k' on pout lomer « waibe-zine ».

Ene ôte piceure di ç' sôte di lives la, c' est k' leus oteurs sinnut sovint d' fås nos.

Ci n' est nén todi åjheye di fé l' diferince etur on fanzine ey on live eplaidî al mode del micro-edicion (les lives del coleccion *Dîre èt scrîre è walon* d'Émile Gilliard, metans).

## Sacwants gazetes ki rshonnnut des fanzines
* Gazetes fwaites al mwin : prumîs limeros del Rantoele (aviè 1996), Intrez don (2000-2006)
* Gazetes fwaites pa ene seule djin : *[[Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece|Lu Rasgoutadje des basse-ârdinrèces]]* (1995-1998), *[[Raboulets (gazete éndjolike)|RABULèTS]]* (2000-2003), *Vès l' compernez-co* (li gazete e gåmès di Jean-Luc Geoffroy)
Tramadol

Li **tramadol**, c' est ene drouke d' apoteke k' on scrî come calmant mins ki n' est nén on disfouwant.

C' est ene opiacêye. 

## Mecanisse
Come l' opiom, il espaitche les messaedjes di doleur d' ariver å cervea.

## Acdinance
Po l' acdinance, il est metou avou les opiacêyes di livea deus. Dj ô bén: nén si griyeus k' l' opiom, mins pu laid l' codeyene.

## uzaedje
On li scrî po des longuès termenes di médiaedje po les mås ki n' sont nén rapåjhîs pås disfouwant. metant:
*Fraiteure des cronzoxhs médieye mins ki fwait todi må.
*Minbe côpé evoye mins ki l' cervea creu k' il est co la.
*aidance medicåle po mori.
Påpe Leyon XIV

vignette|192x192px|Ses '''årmwereyes'''.
Li **Påpe Leyon XIV** a skepyî li 14 di setimbe 1955, a Chicago.

## Biyografeye
El **Påpe Leyon XIV** a skepyî åzès Uyessês, a Chicago, e 1955. Si vraiy no, c' est **Robert Francis Prevost**.

Après deus djoûs d' conclåve, **Robert Francis Prevost** a divnou l' **Påpe Leyon XIV**, l' 8 di may 2025. Il a tchoezî l' no d' bateme «&nbsp;**Leyon&nbsp;**» po rinde bon dvwer å prumî Påpe avou ç' pitit no la.

## Referinces eyet sourdants
Govienmint Di Rupo I (Redjon walone)

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Collignon II | **Govienmint Di Rupo I** | Govienmint Van Cauwenberghe I
Li **Govienmint Di Rupo I**, c' est l' prumî govienmint del Redjon walone k' est miné pa Elio Di Rupo. Il a stî askepyî li 12 di djulete 1999, tot shuvant les eleccions redjonåles di ciste anêye la. Mins nerén, li minisse-prezidint a leyî s' plaece a Jean-Claude Van Cauwenberghe, l' an k' a shuvou 
[vignette|Li '''govienmint Di Rupo I''' erprezintéve 60 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait 8 sidjes so dijh.]]

## Mimbes

### Compôzicion



## Referinces eyet sourdants
Urovoye

[vignette|L' estance del rantoele des '''urovoyes''', viè [2015.]]
Ene **urovoye**, c' est ene voye k' est noté dins on vert rectangue. Li no, c' est ene lete «&nbsp;**E&nbsp;**» avou, a s' droete, onk, deus, virpus troes chifes.  

## Istwere
L' **urovoye** dpind d' ene declaråcion sinné e 1950, mins rcandjî onze ans après. Adonpwis, èn acoird esta sinné a Djineve, li 15 di nôvimbe 1975.

## Limerotaedje
Les **urovoyes** raloyant l' Bijhe ey el Nonne sont impwairs, contråvmint åzès cis raloyant l' Coûtchant eyet li Levant. Les **urovoyes** do rang A sont limerotêyes d' E1 disk' a E96. A pårti des nos a troes chifes, on passe a des **urovoyes** do rang B.

## Referinces eyet sourdants
Bwesseye

**Bwesseye** (***Bwèssèye***,  *Boisseilles*), c' esteut on hamtea di Foye. Asteure, c' est onk des viyaedjes do Grand Dinant.

Gn a la on tchestea.

## Rilomés dmorants
Émile Hesbois esteut did la.

## Dins les belès-letes e walon
Onk des powinmes da Émile Hesbois, «*Bèbêrt di Bwèssèye*» a stî metou e muzike et tchanté päs «Crapådes» dins l' sitroete plake «A tot spiyî».
Tchifoneye

thumb
Li **tchifoneye**, c' est èn instrumint d' muzike del Mîtrinne Ådje. 

C' est onk des ratayons del vierlete.

## Discrijhaedje
C' est come ene pitite boesse, 50 a 70 cintimetes longue, avou ene rowe ki toûne, animêye pa ene manike tinowe do muzikeu.

Gn k' ene coide di melodeye eyet deus bordons (coide di basse k' on pout mete u rsaetchî).

## Istwere
Elle a stî fabrikêye a pô près inte 900 et 1200.

## Fabricmint d' ene tchifoneye

Tchifoneye5.jpg
Tchifoneye3.jpg
Tchifoneye4.jpg
Tchifoneye1.jpg
Tchifoneye2.jpg


## Sourdants et pî-notes
Pårti politike

On **pårti politike**, c' est ene trope di djins ki disfindèt li minme sôre d' idêyes politike, sovint å livea d' on dislaxhî payis.

## Pårtixhaedje des pårtis politikes
On dispårtixh sovint les pårtis politikes insi:
* les pårtis d' droete ki sotnèt l' sistinme capitalisse.
* les pårtis d' hintche u d' gåtche, ki sont pol socialisse.
* les pårtis do mitan, ki sont inte les deus.

Les pårtis aschativeus, c' est les cis metous ås estremes dibouts di l' etchikî politike.
* li foite droete ki sont po les dictateures
* li foite gåtche ki vôreut ki ç' sereut les ovrîs les mwaisses do payis.

El deujhinme mitan do 20inme sieke, gn a-st avou eto des pårtis ecolodjike.

Divins sacwants payis, gn a des pårtis redjonalisses, kécfeye dislaxhiveus.
Årdene Walone (rivuwe)

**Årdene Walone**, e francès **Ardenne Wallonne**, c' est ene rivuwe istorike et ene associåcion del Bote di Djivet, e Walonreye di France.

## E deus mots
Årdene walone a stî metowe e-n alaedje pa li « Cercle istorike del Pwinte di Djivet et djondantès contrêyes » e 1974. Cisse rivuwe raconte l' istwere des payis di Djivet, Vireu, Fumwè, Rivin, Nådjumont, Djedene, Biarin, Dweche et Tregne.

C' est ådjourdu dipus di 160 cayé åd fwait del istwere di ces payis la, leus eterprijhes, leus årts, foclore, djeyolodjeye, botanike et walon lingaedje. I gn a eto des limeros a pårt so Tchårlumont, Idje, Tchô et Aibe. Ele rivindike, pa s' patrimoenne rifondou rastoké pa s' istwere ki passe li frontire, on esprit uropeyin dispoy todi.


Imådje:Ardenne Wallonne revues.jpg|Rivuwes d'Årdene Walone


## 
* ardenne-wallonne.fr
* Fesse-bok - Ardenne Wallonne
Frank (Albom)

***Frank***, c' est l' prumî albom d' Amy Winehouse k' a vudî e 2003.

## Lisse des tchansons
Les tchansons scrîtes padzo sont les cis k' ont rexhou dins l' prumire varyisté di l' **albom**.
# *Intro* / *Stronger Than Me*
# *You Sent Me Flying* / *Cherry*
# *Know You Now*
# *Fuck Me Pumps*
# *I Heard Love Is Blind*
# *Moody's Mood for Love* / *Teo Licks*
# *(There Is) No Greater Love*
# *In My Bed*
# *Take the Box*
# *October Song*
# *What Is It About Men*
# *Help Yourself*
# *Amy Amy Amy* / *Outro* / *Brother* / *Mr Magic (Through the Smoke)*

## Hårdêye difoûtrinne
Tîfusse des tchets

thumb
Li **tîfusse des tchets** u **panleucopeneye å virûsse**, c' est ene des pus corantès maladeyes des tchets.

Elle est cåzêye pa on virûsse del famile des parvoviridîs.

## Minêyolodjeye
Li maladeye pout avinde des tchets di totes les ådjes. Mins come les tchets d' måjhon sont sovint eploctés, et ki l' virûsse trinne tocosté, les cas veyous des årtisses seront purade des djonnes.

## Senes
Li biesse est trovêye coûtcheye, li tiesse aflaxheye al tere.

Ele ni magne pus et rnåde. Elle a del five et del schite, des côps avou do sonk divins. Elle est dzaiwêye.

## 
 Discrijhaedje del maladeye sol waibe MSD
Morfene

Li **morfene**, c' est ene drouke k' on-z uze medicålmint po soladjî sacwantès sofrixhances. 

## Oridjene
Li **morfene**, c' est èn opioyide naturel ki vént do pavoe opioyide, ubén d' ès no sincieus&nbsp;: *Papaver somniferum*.
vignette|Li tcherpinte tchimike del '''morfene&nbsp;''': C<sub>17</sub>H<sub>19</sub>NO<sub>3</sub>.
Tolminme ki l' opiom a stî discovri shijh meyes ans padvant Djezus d' Nazarete, il årè falou rastinde 1803 pol **morfene**. 

## Uzance
E l' medcene, on-z uze el **morfene** po soladjî mwintès sofrixhances. Cwek' on s' e pout siervi come ene môde d' aprestaedje medicå al moirt.

Avou ça, on s' pout eto drouker pol plaijhi. Pa ç' voye la, on pout må d' atraper l' foetite B u co l' C.

## Referinces eyet sourdants
Djoli gros-betch

thumb
Li **djoli gros-betch**, c' est on moxhon avou on gros stocaesse betch et des plomes di mwintès coleurs.

 *[[Coccothraustes coccothraustes]]*

 soverdidîs

## Spårdaedje
thumb|left
End a dins cåzu tote l' Urope, la k' i sont purade des dmorants. I manke e l' Irlande ey al Bijhe di l' Escandinaveye. E l' Itåleye ey e l' Grece, i n' sont k' iviernants.

E l' froede Azeye, i sont pacô dmorants, pacô acouvants, pacô iviernants.

End a eto e l' Afrike bijhrece, tot do long del Mîtrinne Mer et d' l' Atlantike.

## Sourdants
Bouboulèssê

***Bouboulèssê***, c' est ene pîce di teyåte e walon askepyî pa Albert Ista. C' est ene comedeye ki s' djowe e-n ene ake.

## Persoûnaedjes
On-z e conte shijh personaedjes, cwatre omes eyet deus comeres&nbsp;: 

* Dubwès
* Groulârd
* Hinri
* Houbert
* Rôse
* Trinette

## Referinces
Dany Boon

**Dany Boon**, d' ès veur no **Daniel Hamidou**, c' est èn acteur francès. Il a skepyî li 26 di djun 1966, a Armentières.

## Biyografeye
Daniel Hamidou a skepyî li 26 di djun 1966, a Armentières. C' est l' fi da Danièle Ducatel eyet Ahmed Hamidou. 

Il a cminci s' cårire e 1992.

## Filmografeye

### Fimes

* 1995 : *Le Grand Blanc* 
* 1995 : *Les Anges gardiens* 
* 1996 : *Oui* : Wilfried
* 1996 : *Parole d'homme* : Gérard
* 1997 : *Le Déménagement* : Alain Keller
* 1998 : *Bimboland* : Greg
* 2004 : *Pédale dure* : Sébastien Jouve
* 2005 : *Joyeux Noël* : Ponchel
* 2006 : *La Doublure* : Richard
* 2006 : *La Maison du bonheur* : Charles Boulin
* 2006 : *Mon meilleur ami* : Bruno Bouley
* 2008 : *Bienvenue chez les Ch'tis* : Antoine Bailleul
* 2008 : *De l'autre côté du lit* : Hugo
* 2009 : *Le code a changé* : Piotr
* 2009 : *Micmacs à tire-larigot* : Bazil
* 2010 : *Benvenuti al Sud* 
* 2011 : *Rien à déclarer* : Mathias Ducatel
* 2012 : *Astérix et Obélix : Au service de Sa Majesté* : Tetedepiaf
* 2012 : *Dépression et des potes*
* 2012 : *Un plan parfait* : Jean-Yves
* 2013 : *Eyjafjallajökull* : Alain
* 2014 : *Supercondriaque* : Romain
* 2015 : *Lolo* : Jean-René
* 2016 : *Ils sont partout* : Pascal
* 2016 : *Radin !* : François Gautier
* 2017 : *Raid dingue* : Eugène Froissard
* 2018 : *La Ch'tite Famille* : Valentin D
* 2019 : *Le Dindon* : René Vatelin
* 2019 : *Murder Mystery* : Laurent Delacroix
* 2020 : *Le Lion* : Léo
* 2021 : *8 Rue de l'Humanité* : Martin
* 2022 : *Une belle course* : Charles
* 2023 : *Mon crime* : Palmarède
* 2023 : *Murder Mystery 2* : Laurent Delacroix
* 2023 : *La Vie pour de vrai* : Tridan Lagache
* 2024 : *Les Chèvres !* 
* 2024 : *La Famille Hennedricks* : Ludo

### Fouytons

* 1993 : *L'Avis des bêtes : Une certaine idée de la France*
* 1995 : *Navarro* : Jeff
* 1995-1996 : *Les Zacros de la télé*
* 2003 : *Nice People*
* 2003 : *L'Incroyable Dieudonné*
* 2013 : *Y'a pas d'âge* : Yohan

## Sourdants et pî-notes
Armintire

vignette|Li '''befrwè''' d' èç comene la.
**Armentières** (e picård&nbsp;: *Armintîre*), c' est ene veye di France, el dipårtumint do Nôr.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 4 157 dimorants/km²
* Peuplacion : 26 107 dimorants
* Sitindêye : 6,28 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 59
* Redjon : Hôts-di-France 
* Payîs : France

## Sourdants et pî-notes
Maladeyes des poyes ås adenovirûsses

[thumb|acsujhaedje a pårt do [djezî]]
thumb|aiwlinne e cour (aweye) et rnolite
thumb|Siplawnés foetes
Gn a sacwants **maladeyes des poyes cåzêye pås adenovirûsses**.

Ele shonnèt todi pus corantes, dispu les anêyes 2010, avou des noveas stoks di virûsse.

Gn a des maladeyes bén ricnoxhowes et des ôtes k' arivèt avou des noveas stoks.

## Sacwants maladeyes bén ricnoxhowes
Ces maladeyes la sont cåzêye pa ene sôre a pårt d' adenovirûsse des poyes:
* sindrome do tcheyaedje del ponêye 1976 ( *Egg drop syndrome '76*), c' est ene indjes lomêye Atadenovirûsse.
* foetite ås coirs d' ecloyaedje ( *inclusion body hepatitis*), cåzêye pås aviadenovirûsses des indjes D et E.
* sindrome foetite ey aiwe e cour ( *hepatitis-hydropericardium syndrome*) cåzé på serotipe 4.
* schavaedje di djezî ås adenovirûsses ( *adenoviral gizzard erosion*) cåzé på serotipe 1.

## Organes coranmint acsûts
Ces virûsses la si lodjèt purade dins l' foete et dins les boyeas. L' acsujhaedje do foete pout provoker di l' aiwlinne e vinte, et dins l' saetch do cour.

Gn a padecô ossu on houzaedje des rnos. 

Li maladeye espaitche les polets di crexhe normåldimint, a cåze d' ene måluzance des alimints.

**Discopeçaedje di polets d' 28 djoûs dandjreus avou ene maladeye a adenovirûsse**

Maladeye adenovirûsse polets 28 dj aiwlinne vinte.jpg|aiwlinne e vinte
Maladeye adenovirûsse aiwlinne vinte cour.jpg|aiwlinne e vinte ey e cour
Maladeye adenovirûsse efouwaedje prumî boyea.jpg|efouwaedje prumî boyea
Foetes maladeye adenovirûsse.jpg|splawnaedje do foete


## Sourdants
Dobe cawete -ieus

El **dobe cawete -ieus**, c' est ene dobe cawete d' addjectifs (ki plèt divni des sustantifs) fwaite del cawete -eus avou on ristitchî Y.

## Tcherpetaedje
Sacwants vnèt d' on viebe del troejhinme troke (dobe cawete -'''y'''î).
: spep**y**î => .

Dins sacwants cas, li ristitchete Y provént d' on rbetchfessaedje.
: s**y**ince => *sinc**y**- + eus => .

#### 
Mots avou l' dobe cawete -ieus ki sont dedja sol Wiccionaire
* 
*
Istwêre di Bièmerèye (live)

thumb
**Istwere di Biemreye** (***Istwêre di Bièmerèye***), c' est on live sicrît pa Jules Fivez so l' istwere di Biemreye.

C' est onk des prumîs lives foirt sipepieus di prôze nén racontrece e walon.

Il a vudî e 1971.
Rif tout dju

**Rif tout dju**, c' est l' no d' ene soce di scrijheus do costé d' Nivele. Jean Detournay eyet Jean Fauconnier sont les deus askepieus.

## Contnou
Les rivuwes di **Rif tout dju** sont sovint scrîtes e francès. Cwek' i gn a tenawete des tecses e walon, metans les cis d' André Delcourt.

Tot rwaitant l' sudjet des tecses yeusses-minmes, c' est sovint sol foclore nivelwès. 

## Hårdêye difoûtrinne

* Li waibe oficire.
Li djoû k' Monsieu a rivnou (roman)

thumb|Les covietes des deus eplaidaedjes. A hintche, el varyisté Feller-amiståve, a droete el ci rfondou-amiståve.
**Li djoû k' Monsieu a rivnou** u ***Li djoû qu' Monsieû a rivnou ***, c' est on roman e walon k' a stî scrît pa Lorint Hendschel et k' a vudî e 2025.

Li live a stî eplaidî deus côps. Li mwaisse edicion a stî scrîte e rfondou walon. L' ôte est pus près d’ on scrijhaedje Feller. Mins n' a nole racoirdance a on metou accint et motlî coinreces. Ça fwait : ci sereut purade come li « rfondou soft », ene idêye ki li scrijheu aveut diswalpé al fén des anêyes 1990.

Tchaeke live fwait 373 pådjes, avou l' ratournaedje e francès sol pådje di droete (sicrît pa l' oteur lu-minme).

ISBN 979-10-424-4203-3 (rifondou) eyet ISBN 979-10-424-4192-0 (Feller-amiståve).

## Racourti
Monsieu k’ on-z è cåze dins l’ tite, c’ est on djonne indjenieur ki fwait dins les volantès machenes. Ça a stî si ptit molon dispu estant tot djonne. A shijh ans, dedja. C’ est a ciste ådje la k’ i va rescontrer nosse mwaisse personaedje, Zande.
Ci-cial, c’ est èn ôrfulén ki n’ l’  a nén yeu åjhey. Si måjhon a broûlé di cåze d’ on côp aloumoere, greyant ses parints et si ptit fré.  Il a fwait do hierdî do tins k’ on ratropléve co les biesses do viyaedje po les evoyî waidyî dins les comognes. C’ est di ç’ tins la k’ il aveut sculté des tiesses di djins dins do påkî, do djaeyî u do sapén. Ût popenes k’ i va wårder avou lu e l’ cinse Ernote, k’ il î va divnou vårlet sacwants anêyes. 
Mins l’ cinsî epronte des cwårs å notaire po-z atchter ene locomobile di cinse. C’ est des éndjins ki rôlèt sins tchvå, avou on moteur al wapeur. Mins « epronter des çanses, ça costêye des çanses ». Aprume d’ els awè å notaire do viyaedje, ki shonne esse èn uzurî. Deus ans pus tård, li cinsî Ernote doet vinde si sint-friskin po rpayî ses desses. 
C’ est adon ki Zande est evoyî å tchestea des Douves a Brogne, po-z î divni l’ domestike, et l’ responsåve da « Monsieu », li fi do « Baron ». Li baron, c' est onk k’ a reyussi dins l’ industreye, tot-z amontant ene peclêye d’ oujhenes sol boird di Sambe.
C’ est on tchestea å fond des bwès, dins on payis ki ravize li nosse, mins k’ e-st on pô… ôtrumint. Li djonne mwaisse do tchestea passe si tins a-z emantchî des droles d’ éndjoles. On djoû, li Zande si rtrouve tot seu vaila. C’ est come s’ i sereut s’ prôpe mwaisse, do côp — et portant, ci n’ est nén po ça k’ i s’ sint pus libe, ca l’ tchestea ravize foirt on prijhon…

## Motlî
Li roman est scrît sins todi aconter les diswalpaedjes do rfondou dispu l' kimince des anêyes 2000. Gn a eto des noûmots eplaidîs pol prumî côp dins l' ouve. Ça fwait: li live a rçû on limero (li **[R23]**) dins l' djivêye des motîs do walon.

## Alére
Corwaitaedje da Lucien Mahin,  114, p. 14.

## 
* Prezintaedje sol waibe «Amon Lorint»
* Prezintaedje so Bookelis

## Sourdants
Djan-Biétrumé Picâr (teyåte)

thumb
**Djan-Bietrumé Picård** (***Djan-Biétrumé Picar***), c' est ene pîce di teyåte arimêye di cwatre akes sicrîte pa Joseph Dethy.

C' est èn arindjmint pol teyåte, sins role di comere, des frawes da Djan-Bietrumé Picård.

## Eplaidaedjes
Ene prumire modêye e troes akes (gn aveut ki l' prumî k' esteut arimé) aveut stî creyeye e 1894 a Assesse.

Elle a stî replaideye e 1902 dizo l' cogne d' ene pîce di cwatre akes, dins on live lomé « *Bibliographie de Jean-Biétrumé Picar, surnommé Pimpurniaux* » eplaidî pa Victor Delvaux.

Elle a stî replaideye e sistinme Feller-Léonard pa Lucien Léonard dins Les Cayés walons e 1961.

## Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Come di djusse, ça s' passe a Nameur minme. On î djåze di nos d' plaece come « rowe del Croes, li Grognon, plaece di l' Iyon, martchî d' l' Andje, li Tchestea, l' ôte Mårsale…».

C' est ki, djusse e tournant, a l' intrêye do **Grognon**Dj' aveu dåboré l' rowe avou do noer savon.
A ! a ! a ! a ! vraiymint, dji vôreu bén sawèÇou k' ele dit dins ses dints li viye del **Rowe del Croes**.

Les sinnes corespondnut å Bas Payis otrichyins. Les oficîs et sôdårds cåznut on francès a môde do ci des Flaminds. Avou ça ki les sôdårds sont lomés clairmint les  (ake 1, sinne 6), dj' ô bén, les sôdårds di l' impreur (caizer) d' Otriche.

Li manoye del fåve, c' est l' florin, li cene del Holande, mins k' aveut ddja stî batowe do tins des Bas Payis espagnols. I s' pout ki les raconteus et riscrijheus des paskeyes da Djan-Bietrumé Picård åyexhe pris cisse manoye la come li manoye etrindjire li pus cnoxhowe e 19inme sieke, poy ki c' esteut l' cene do redjime holandès. 

On î djåze eto del vizite di Pire li Grand a Nameur. On n' a nole traece istorike di çoula, mins on sait ki l' impreur di Rûsseye a voyaedjî e l' Urope coûtchantrece e 1716-1717.
Come tolmonde, nos voléns vey **l' impreur Pire li Grand**Ki s' pormoennéve dins l' veye tot waitant les botikes.

## Sourdants et pî-notes
Djan-Bietrumé Picård (discramiaedje)

* Djan-Bietrumé Picård (personaedje foclorike namurwès)
* Djan-Bietrumé Picård (teyåte) (pîce di teyåte da Joseph Dethy)
Scribanc

thumb|scribanc di dvinltins
On **scribanc** (/skʀiː.'bã/) u **scriftôr** u **perpite** u purade asteure **buro**, c' est on meube fwait po s' ashir divant et scrire dissu.

## Discrijhaedje
Gn a des lives u des cayés dsu.

Davance, gn aveut èn intchî avou ene plome divins.

Dins les ridants, gn a des biks, des foyes po scrire.

Asteure, c' est la k' i gn a l' copiutrece axhlåve; c' est avou ça k' on scrît.


Skrivbyrå av valnöt , fanerad i rutmönster på furu - Skoklosters slott - 94286.tif
مكتبة للاظفال.jpg
Soennecken.jpg
ยืนทำงานด้วยโต๊ะปรับระดับความสูง.jpg|buro dressî


## Sourdants
Guere Israyel-Iran

Li **Guere Israyel-Iran**, c' est ene guere provokêye på Israyel conte l' Iran, li 13 di djun 2025. 

## Cronolodjeye
Li 13 di djun 2025, li Foice areyin eyet spåciåle israyelyinne a caloné des plaeces militaires eyet nawearinnes, e l' Iran. Ci-ci a respondou piron-parey l' minme djoû.

Il ont porshuvou, ambedeus, a s' lancî des missiles, li samwinne k' a shuvou. L' adierça des bombes, c' esteut des edroets stratedjikes, metans les rafinreyes, les plaeces militaires, u co les sidjes des tchinnes di televuzion. La k' padecô, c' est des citweyins ki dvegnnut victimes.

Les Uyessês ont cmincî a s' meler del guere, tot sopoirtant l' Israyel, li 21 di djun 2025. Il ont, come di djusse, distrût des edroets metous so pî po-z askepyî des åres nawearinnes. Cwand a vnou l' toû d' l' Iran, ci-ci a bombårdé, deus djoûs après, on cazer estazunyin stitchî e l' Catar. Li londmwin, les deus prumîs payis s' ont metou d' acoird so èn aresse-feu.

## Batayants
Ces deus payis la ont, tchaeconk, leu prôpe batayants.



## Referinces eyet sourdants
Dint di dvant

thumb|dints di dvant discatcheyes pa on soriya
Les **dints di dvant**, c' est des dints ki s' trovèt sol divant del boke cåzu a totes les biesses ås tetes, adon ås djins eto.

## Nombe
Les djins nd ont ût, a tchaeke mashale.

Les tchvås end ont shijh, ådzeu ey ådzo.

Les roemiants end ont ût, mins djusse al badjawe.

Les rawiants els ont foirt pondantes et côpantes.

## Role
Les dints di dvant siervèt a côper l' amagnî ki va esse broyî pus lon dins l' boke.

Les roemiants råyèt purade les yebes ki d' les côper. I les apiçnut inte les dzotrins dints do dvant et l' bôrlet incizif, ene deure frexhe pea metowe å dvant del djindrêye di dzeu.

## Uzaedje zotecnike
On sait dire l' ådje des tchvås et des vatches tot waitant les dints di dvant.


Dints di dvant vea 15 djoûs dvant s' tins.jpg|vea skepyî cwénze djoûs divant s' tins
Vea dints d' laecea.jpg|åmea avou les dints d' laecea ki schåynut (20 a 22 moes)
Åmaye brijhant.jpg|åmaye brijhant (23 moes)
åmea deus dints.jpg|åmea deus dints (deus ans)
Vatche shijh dints.jpg|vatche shijh dints
Dints viye vatche.jpg|dints d' ene viye vatche (cåzu screpés-foû)
Onwaye (viyaedje)

**Onhaye** u **Onwaye** ( *Onhaye*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, e l' province di Nameur.

thumb|L' eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5520**
** Di 1969 a 1977: **5512**
* Limero diyalectolodjike: **D 50**.
* Arondixhmint: Dinant

## Sourdants
Waermaye ordinaire

thumb
El **waermaye ordinaire** u **biesse d' oraedje** u **waernu**, c' est l' sôre di waermaye k' on trouve å pus sovint e l' Walonreye.

 *[[Ephemera vulgata]]*

 Waermayidîs (*Ephemeridae*).

## Vicaedje
thumb|ès froyén
Li froyén vike eto dins Mouze la k' ele est coeye.

Les insekes fwaits, k' ont des aiyes, end aveut bråmint ki vnèt foû al fén do moes d' djun ey a l' atacmint do moes d' djulete.

## Uzaedje come amoice
On ls apicive come amoice po-z aler al pexhe. 

Po çoula, e l' Walonreye di France, les djins esprindént des feus åd dilong d' Mouze a l' anuti. Les waermayes vinént tourniker åtoû des fouwåds, et on lzès saveut rascode åjheymint.

## Sourdants
Aiwlinne e cour

thumb|a on polet (aweye)
Di l' **aiwlinne e cour** u pus courtinnmint, di l' **aiwe e cour**, c' est on sûnaedje di likide aiwieus dins l' saetch do cour.

## åzès djins
Al radio, li plaece do cour est bråmint pus grande.

On l' sait bén mostrer a l' ecografeye (on voet l' cour cabloncî dins l' coistrece).

On sait aler rsaetchî l' aiwe.


Massivepericarialeffusion.png|blankeur do cour bråmint pus grande
Pericardial effusion with tamponade (cropped).gif|cablonçant cour ( *swinging heart*)
Pericardiocentesis.jpg|ripompaedje di l' aiwe e cour


## åzès biesses
On trouve ci damaedje la, a l' otopseye:
* dins l' tocsiboylite des bedots
* dins les maladeyes ås adenovirûsses des poyes

Dins les coirs etrindjirs e cour des vatches, on l' sait discovri a l' aschoûtaedje do cour.
Menciusse

thumb
**Menciusse**, c' est on filozofe chinwès k' a vnou å monde viè 372 divant Djezus-Cri et k' a morou e 289 Djezus-Cri. 

Il est rindjî å **limero 92** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ses idêyes
Mensiusse a wårdé li grosse pårteye des pinsêyes da Confuciusse, mins il a diswalpé ses prôpes esplikêyes.

Ci filosofe la disfind li bonté naturele del djin. Tchaeke ome est bon naturelmint mins po wårder ci bonté la, il lyi fåt esse bén aclevé po nel nén piede tot estant inflouwincî pas des mwaijhès djins.
Sinlè

**Sinlè** (fr. *Sainlez*)  u **Sinlé**, c' esteut on hamtea d' Olindje, asteure on viyaedje do Grand Faiviè.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Sinlezî, Sinlezresse
** Sipotaedje : les Singlés (la-minme, les )

## Sourdants
Eplaidreyes Rex

Les **Eplaidreyes Rex**, c' est l' eterprijhe d' eplaidaedje aloyeye å mouvmint recsisse, tins des anêyes 1930.

## Gazetes
Les Eplaidreyes Rex ont fwait rexhe sacwants gazetes :
* *Soirées*
* *Vlan* (1933)
* *Rex* : c' est ç' gazete la k' a dabôrd eplaidî *[[Li blanke dame (roman)|Li Blanke Dame]]* di Joseph Mignolet a môde di fouyton

## Lives
### Bibioteke walone
*Bibliothèque wallonne* (sicrît e francès), c' est l' no del coleccion d' lives e walon des Eplaidreyes Rex. C' est aprume Amand Géradin k' a bouté so ces lives la.

**Djivêyes des lives del coleccion :**
* *[[Prumire fornêye (arimés)|Prumîre Fornêye]]* (powinmes, 1930) d' Amand Géradin
* *Florilège Wallon*, ene ramexhnêye des meyeus powetes walons, avou on ratournaedje e francès par Amand Géradin
* *Tote mi ame* (powinmes, 1932) d' Amand Géradin (avou on ratournaedje e francès)
* *[[Li blanke dame (roman)|Li Blanke Dame]]* (roman) di Joseph Mignolet

Les Eplaidreyes Rex ont ossu eplaidî ene modêye e francès del *[[Li blanke dame (roman)|Blanke Dame]]*. C' est co Amand Géradin k' a siné l' ratournaedje.

## Sourdants
Cushe

**Cushe**, c' est on mot walon ki signifie **pourcea**, dj' ô bén on porc domestik. I s' uze dins pluzieurs redjons walones, et i s’ revêye dins des espressions ou des mots raloyîs al tchå. Li mot est dins des diccionaires walons come :

* Haust (1933) : « Cuche : cochon, pourceau. »  
* Mahin (2025) : « Cuche : porc, cochon. »  
* *Publications do Centre d’Études Dialectales d’ l’Université de Liège*.

Li mot «** cushe **» egzistêye dispu des siekes dins l’ pårler walon.

## Etimolodjeye
Li mot **cushe** est on mot d’ oridjene romane. I vént do latén «&nbsp;*cucullus&nbsp;*» ([WA] capucete), mins l’ sinse a candjî avou l’ tins dins l’ pårler walon po lomer l’ porcea. Motoit k' c' est å cåze del maye do mouzon ou del manire avou l' ci k' el **cushe** s’ rôle dins s’ lét.

## Prononçaedje
E walon lidjwès eyet namurwès, «*&nbsp;***cushe''&nbsp;***» si prononce, a l' avirance, [kyʃ] (avou ene cossoune risserrece finåle, come «***&nbsp;***tch***&nbsp;***» dins «***&nbsp;***tchet***&nbsp;***»).

== Egzimpes ==
Les fråzes padzo sont-st e Feller&nbsp;:
* « L’ cuche èst dins l’ porcherî. »
* « Dji vôy n’ cuche po l’ boudin d’ cèt hiver. »
* « Nos avans tchassé å cuche dins l’ pré. »

== Referinces eyet sourdants ==
* Haust, Jean (1933). *Dictionnaire du wallon liégeois*. Éditions Hayez.
* Mahin, Lucien (2025). *Dictionnaire wallon-français*. Consulté sur https://dialectes.be
* Centre d’Études Dialectales de l’Université de Liège (années 1990). *Études de dialectologie wallonne''.
Sonlé

**Sonlé** ( *Soller*,  *Sonlez*,  *Soller*), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye, e l' comene di Winderlé.

thumb|ene cinse di Sonlé

## Dimorants
* Lomaedje et spotaedje des djins did la :
** Lomaedje : Sonlerî, Sonlerresse; 
** Sipotaedje: les Leus, come a Doncô.

## Lingaedjes do payis
On-z î a cåzé walon, bråmint des familes todi, å 18inme, 19inme et prumire mitan do 20inme sieke, come a Doncô.

## Istwere
Mågré l' cåzaedje walon dins bråmint des manaedjes, Sonlé va esse raloyî avou l' Grande Dutcheye, e minme tins k' Doncô, al Påye des 24 hagnons.

## Sourdants
Arji

**Arjhi** (la-minme *Arji*, ricomprins motoit di *a R'ji*, u *Arjé*  *Harzy*), c' esteut on hamtea d' Wårdin, asteure on viyaedje do Grand Bastogne.

thumb

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Mwaissès dnêyes
* Sipotaedje des djins : les Tchacåds (la-minme, les ).

## Djeyografeye
thumb
Payis foirt frexh, did la li spot de dmorants.

## Sourdants
Léon Minsart

**Léon Minsart**, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Côroe-l'-Grand e 1941. Il a-st aprindou l' walon come prumî lingaedje, divant l' francès.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole et, divant d' dispinde li gayole, il esteut l' directeur del sicole d' Ame. Il a stî eto scabén a Bôvetchén.

Come sicrijheu, i fwait purade des prôzes racontreces, ki mosternut bén l' vicaedje di s' djonnesse å Roman Payis. Ses scrijhaedjes pasnut dins *[[Nwêr Boton (gazete)|Nwêr Boton]]*, dins *[[El Bourdon (gazete)|èl bourdon]]* et dins *[[MicRomania (gazete)|micRomania]]*.

## Sourdants
Pallavolo Parma

Li **Pallavolo Parma**, c' esteut ene ekipe di volebale itålyinne, stitcheye a Parma. 

## Istwere
Li **Pallavolo Parma** a stî askepieye e 1946. Elle a disparexhou céncwante-shijh ans après. 

## Palmaresse
Li **Pallavolo Parma** aveut wangnî sacwants tites e-n Itåleye**,** e-n Urope eyet minme ene cope daegnrece&nbsp;:

* 8 côps tchampione del divizion-1 itålyinne
* 5 côps tchampione del cope itålyinne
* 2 côps tchampione del Champions League Volley
* 2 côps tchampione del CEV Cup
* 2 côps tchampione del Challenge Cup
* 2 côps tchampione del Men Supercup
* 1 côp tchampione do Tchampionåt des ekipes do volebale daegnrece

## Rilomés djouweus

* Andrea Anastasi
* Andrea Giani

## Referinces eyet sourdants
Ostene (raece di vatches)

Li raece **Ostene** /ɔstɛn/ u **Hochteyne** /ɔʃtɛ̃jn/, e-n inglès ***Holstein Friesian***, c’ est ene raece di vatches, grandès dneuses, ki provént do Canada. 

## Istwere
Come si no l' dit bén, ele provént do Chlechvik-Hochteyn on lande almand metou dilé l' Frize, al frontire daenwesse.

Å cmince, c’ esteut des cafloreye noere Frizones di 400, 500 kilos.

Å Canada, li raece a stî bråmint relîte po-z esse hôte so pate, afén s’ di diswalper on pus grand pés ki rvént padvant et padrî. Avou ça k’ i n’ prind pus foirt bas, come c’ est l’ cas po sacwantes vatches frizones.
 
Mins li relijhaedje di hôtès vatches shonne aveur sitî trop lon. Des cenes k’ i gn a ni savént pus passer pås ouxhs des ståves !
 
Dispu les anêyes 2020, gn a on clintcha po rabaxhî li taeye del raece. 
  
## Sourdants
Louis Pasteur

**Louis Pasteur**, c' esteut on sincieus francès do 19inme sieke.

Il est rindjî å **limero 12** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ouve
Il a discovrou ki kékes maladeyes vinént des microbes. 

Et gråces a ses rcweraedjes, il a trovou des moyéns po protedjî les djins et les biesse contes des maladeyes. 

Insi, i va diswalper ene tecnike ki poite si no, li pasteurizaedje : tchåfer les likides come li laecea a 70 digrés Celsiusse po touwer les microbes sins trop aduzer les vitamenes.

Il a ossi dicovrou les vaccins, aprume li ci do må d' araedje.
Joanna Lecomte

**Joanna Lecomte**, c' esteut ene tchanteuse walone, kinoxhowe dizo s' no d' sinne «Nanesse». Ele tchantéve voltî avou ene binde di tchanteuses lomêye adon «Nanesse et les Nanas».

## Ouve e walon
Dizo s' no d' sinne, elle a rprins sacwants airs des anêyes 1970, so des cåzaedjes e walon. Inte di zels, «Mammy blue».

Dji m’ sovén, 
dji m’ sovén, d’ Mamy Blue, o Mamy Blue

Dji m’ sovén cwand c’ est k’ dj’ esteu ptit
Di cisse tchanson ki vos tchantîz
Toprès di m’ lét po m’ edoirmi
Et m’ hossî.

C’ esteut-st èn air ki vos cnoxhîz
Ki vneut come vos d’ on lon-payis
La wice ki vos avoz crexhou
Mami Blou

Dji m’ sovén, 
dji m’ sovén, d’ Mamy Blue, o Mamy Blue

Vola ddja toplin des anêyes
Portant, c’ est co todi parey
Djourmåy vosse vwès mel gruzene
E l’ oraye.

Dji sai bén ki vos n’ estoz pus
Ki Diu vos a houkî dlé Lu
Et k’ po tofer, dji vs a pierdou.

## 
Tchantaedje di «Mamy Blue» (so VoBuze)

## Sourdant

## Pî-notes
Trawe-meur d' apoteke

thumb
Li **trawe-meur d' apoteke** u **yebe di meur**, c' est ene plante ki vént so les meurs.

 *[[Parietaria officinalis]]*

 ourtiyacêyes

Mins gn a ossi des ôtes sôres di trawe-meur.

## Spårdaedje
Elle est råle e l' Walonreye.

## Uzaedje
On l' eployive come apixhant. Did la si ôte no d' **[[urinete (discramiaedje)|urinete]]**.

## Sourdants
Trawe-meur (discramiaedje)

* Trawe-meur d' apoteke (*[[Parietaria officinalis]]*)
* trawe-meur (sôres) (*[[Parietaria]] spp.*)
** Håyné trawe-meur (*[[Parietaria judaica]]*)
Mer Adriyatike

thumb
thumb|Rimini, ene des ståcions merreces les pus rlomêyes
Li **Mer Adriyatike**, c’ est ene mer k' est come ene gofe didins l’ Mîtrinne Mer, inte l’ Itåleye et les Balcans.

## Payis rivrins
* Itåleye
** Pouyes
** Vunijhe
** Rimini
* Esloveneye
* Crowaceye
* Montenegro
* Albaneye

## Ecolodjeye
Ele subixh e lene droete li reschandixhaedje del Daegne, veyanmint k' c' est ene longue sitroete binde d' aiwe, avou waire di mouvmint.

Ça fwaitÇ: gn a des novelès sôres di pexhons et d' biesses des mers, vinant d' l' Oceyan indyin pal voye do tchenå d' Souwesse, ki s' î mopliynut a plaijhi. Gn a insi:
* li pexhon-robete (*[[Siganus luridus]]* et *[[Siganus rivulatus]]*)
* li bleu crantche (*[[Callinectes sapidus]]*)
* li vier des mers (*[[Hermodice carunculata]]*)

## Tourisse
C' est ene mer foirt claire, on plaijhi po les tourisses.
Shonene

Li **shonene**, c' est l' no dné åzès fouytons dessinés ubén mangas djaponès. 

## Piceures
On **shonene** a come publik les djonneas, puvite les crapåds. Les istweres des **shonenes** sont sovint avou des vårlet ubén des omes come portagonisses k' avancèt dins l' vicåreye, pa metafôre å laidadjisse El contråve, les fouytons po les crapådes, ça s' lome on shodjo.

A noter k' les mots «&nbsp;shodjo&nbsp;» eyet «**&nbsp;shonene&nbsp;**» sont, dins ç' definixha la, purade uzé a l' etrindjir k' å Djapon. Ci djinre la est foirt rlomé, plamour k' i mete l' amisté å dvant-plan avou on portagonisse k' on voet sovint voltî. Djenerålmint, l' idêye des tchampionats est rprindowe avou les airtournoes. 

## Rilomêyès ouves

* Cayé del Moirt
* Dragon Ball'''&nbsp;'''; Dragon Ball GT**[[Dragon Ball|&nbsp;]]**; Dragon Ball Super**[[Dragon Ball GT|&nbsp;]]**; Dragon Ball Z
* Naruto
* One Piece

## Referinces eyet sourdants
Håyné trawe-meur

thumb
Li **håyné trawe-meur** u **trawe-meur sitåré**, c' est ene sôre di trawe-meur ki vént a môde di troclêye et si stårer sol sitindêye d' on meur, inte les pires.

 *[[Parietaria judaica]]*

## DIscrijhaedje
Ele vént come ene rampe shuvant les craeye des meurs.

Ele florit blanc, e moes d' may et dmorer a feurs disk' å moes d' octôbe.

## Sourdant
Yann Lovelock

**Yann Lovelock**, c' est on ratourneu ey èn antolodjisse inglès ki s' a interessé ås powetes walons tins des anêyes 1980 et 1990. I a vnou å monde li 11 di fevrî 1939 a Birmingham.

Il a-st eplaidî deus antolodjeyes di powezeye e walon rimetowe e-n inglès : *[[The Colour of the Weather (antolodjeye)|The Colour of the Weather]]* (e 1980) et *[[In the Pupil's Mirror (antolodjeye)|In the Pupil's Mirror]]* (e 1997). Ça fwait k' il a stî relî come mimbe etrindjir del SLLW.

Come ratourneu, i s' a eto interessé a sacwants powetes flaminds, come Guido Gezelle et Hugo Claus, k' il a rmetou e-n inglès.
The Colour of the Weather (antolodjeye)

***The Colour of the Weather***, c' est l' tite d' ene antolodjeye di powezeye e walon rimetowe e-n inglès pa Yann Lovelock. Elle a stî eplaideye a Londe pa *The Menard Press* e 1980.

ISBN 978-0-903400-47-2 (coviete e cårton)
ISBN 978-0-903400-48-0 (coviete e papî)

## Djivêyes des powetes relîs
(Dins l' ôre do live.)
* Gabrielle Bernard
* Géo Libbrecht
* Charles Geerts
* Henri Collette
* René Painblanc
* Franz Dewandelaer
* Max-André Frère
* Albert Yande
* Émile Lempereur
* Louis Remacle
* Jeanne Houbart-Houge
* Willy Bal
* Marcel Hicter
* Jean Guillaume
* Léon Warnant
* Josée Spinosa-Mathot
* Albert Maquet
* Marc De Burges
* Jules Flabat
* Nicolas Donnay
* Jenny d'Inverno
* Émile Gilliard
* Georges Smal
In the Pupil's Mirror (antolodjeye)

***In the Pupil's Mirror***, c' est l' tite d' ene antolodjeye di powezeye e walon rimetowe e-n inglès pa Yann Lovelock. Elle a stî eplaideye dins l' conté d' Northumberland par *Iron Press* e 1997.

Tos les powetes relîs po cite antolodjeye la sont des Lidjwès. I gn a shijh : Victor George, Robert Grafé, Jeanne Houbart-Houge, Jenny d'Inverno, Albert Maquet et Louis Remacle.

ISBN 978-0-906228-65-4
Bijhe (discramiaedje)

* Bijhe (costé del Daegne) onk des cwate costés del Daegne (Nôr), sicrît purade avou ene grande lete.
* Bijhe (vint) froed vint do Nôr.
** Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins) fåve da Ezope k' a siervou pol djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå.
Vint d' bijhe

El **vint d' bijhe** u **vint d' Bijhe** u, pus courtinnmint, li **bijhe**   , c' est on froed vint ki vént do Nôr, et k' a dné s' no a ç' costé del Daegne la (Bijhe (costé del Daegne), vinant di «trô al bijhe»).

## Mwaissès dnêyes
Come di djusse, li bijhe shofele e l' ivier. On les rsint aprume e moes d' måss, la k' les cinsîs sont dins les tchamps po les mårsaedjes. C 'est les **bijhes di måss**.  

Cwand ele vént do Nôr-Ess (Bijhe levantrece), ele est co pus coixhante, pus hagnante. On l' lome **hôte bijhe** u **noere bijhe**. Si vos î dmorez trop lontins, vos åroz les lepes et les doets **sbijhîs**.

## Shoflaedjes a pårt
Sol laetche Leman (inte li France eyet l' Swisse), li bijhe ki shofele timpesse sorleve des gotletes d' aiwe ki redjalnut, a môde di tchandeles di glaece, so tot çki stampe avår la.


Alberto.Vezendi Swiss Lake Geneva on ice.jpg
Pour L Amour De La Photo (247845107).jpeg
Ice at the Lac Leman - panoramio (3).jpg


## Dins les floricontes
thumb
C' est onk des deus personaedjes del fåve do vî vî tins Li bijhe et l' solea.

E l' Walonreye (aprume e l' Årdene nonnrece) ey e l' Tchampagne, elle est rprezintêye pa on pépé, li Pépé Djan Bîjhon.

## Divins l' lingaedje walon
Li vint d' bijhe est rmetou come èn egzimpe di felesse (raddisté). On dit voltî
* passer  
* 

## Sourdants
Oliver Cromwell

vignette|Pondeure erprezintant '''Oliver Cromwell'''.
**Oliver Cromwell**, c' esteut on politikî inglès. Il a vnou å monde e 1599 ey a morou e 1658.

Il est rindjî å **limero 47** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ouve
I s' a batou conte li rwè Tchåle Iî tins d' ene guere civile, et a pris l' povwer après l' moirt do rwè.

Il askepia on redjime foirt rilidjeus.

Mins, après s' moirt, li monartcheye esta rimetowe e-n alaedje.
Pladje

[thumb|pladje dirî ene [laetchene]]
Ene **pladje** , c' est ene sitindêye di såvlon, pacô avou des bidinnes, sol boird d' ene mer u d' èn oceyan.

C' est ene assaetchance touristike foirt préjheye, aprume di l' esté.


Gaaien.JPG
Tchén sol pladje.jpg
Intervenção brincante.jpg


## Ahesses des pladjes
* parassolo (pare-å-solea, parrasol)
* tcheyires di toele et tåves di plastike
* dismoussoes avou des douches
* batchs ås mannestés

## Djeus so les plaedjes
* tchestea d' såvlon (djeu d' efant)
* volebale
* fotbale di pladje
* surf

## Ovreus so les pladjes
[thumb|pexheu d' [gårnales]]
* pexheus d' gurnåtes 
* pexheus ås naeçales
* pexheus al pexhrece
* ramasseus d' rodjès ales
* louweus d' pedalos
* vindeus di ptits amagnîs et aboeres


Hopea rodjès ales bagneus Sidi Boulxhir.jpg|hopeas d' rodjès ales
Anuti Sidi bou l-xheir naceles.jpg|naeçales di pexheus


## Biesses des pladjes
Gn a totes sôres d' oujheas so les pladjes, aprume des pidjons d' mer.

## Plantes des pladjes

## Pî-note