open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Syntaxe du parler wallon de La Gleize

thumb|coviete
Li **Sintake do walon del Gléjhe**, kel vraiy tite, e francès, c' est ***Syntaxe du parler wallon de La Gleize***, c' est ene rîlêye di troes lives, sicrîts pa Louwis Rmåke, so l' adjinçaedje del fråze e walon.

Il est rahoukî dins l' Wiccionaire dizo l' côde **CE2**.

## Fijhaedje do live
Li live a stî basti a cmincî des studias so l' accint del Gléjhe, tot alant rcweri a tot côp les uzaedjes a Lidje, sorlon li Motî da Haust.

## Contnou
Les troes lives ont stî eplaidîs del *Société d'Éditions "Les Belles Lettres"* a Paris.

Li **tome I** a parexhou e 1952. I studeye les nos, les prezintoes, les pronos et les addjectifs.

Li **tome II** a rexhou e 1956.

Li **tome III** a vudî 1960.

## Sacwants sudjets
* Aplacaedje tîxhon: tôme I pp 88-90.

## 
Scanaedje do prumî tôme

## Sourdant
Li Nefe

thumb|L' eglijhe
**Li Nefe** (no ki rvént pus sovint dizo l’ tourneure **al Nefe** ; F. * Laneffe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5651**
** davance : **6422**
* Limero diyalectolodjike : ** Ph 14 **.
* Arondixhmint : Flipveye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Li Nefe|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Nefe
* Al Loripete
* Li Tiene di Fraire
Somzêye

thumb|L' eglijhe
**Somzêye** (la-minme, *Somzéye*; F. * Somzée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye avou rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : ** 5651 **
** davance : ** 6423**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 7**
* Arondixhmint : Flipveye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Somzêye|l' esplicant motî]].*

## Tuzance walone
Li scrijheu e walon Pol Bossart î dmeure.
Cåzaedjisse

On (ene) **cåzaedjisse** (on pôreut dire eto: on **parolî**, ene **parolresse**), c' est on scrijheu u ene sicrijheuse ki fwait les cåzaedjes d' ene tchanson.

## Kékès bayeyes sol mestî
Li cåzaedjisse toutche ene pårteye des abondroets d' ene tchanson k' est tchantêye divant les djins, å posse, al tévé, evnd. 

Les cåzaedjisses polèt askepyî des tecses zels-minmes e walon, u ratourner des paroles di des tchansons dins des ôtes lingaedjes, copurade li francès. Mins les parolîs d' mestî ni fwaiynut nén çoula voltî, ca adon, i n' toutchèt nén tant des çanses po leus abondroets 

On cåzaedjisse pout esse on scrijheu di totès sôres di sacwè, aprume des arimés. Mins i pout esse eto onk ki n' fwait ki çoula.

Cwand c' est l' tchanteu lu-minme ki fwait les paroles di ses tchansons, et l' muzike, on l' lome on tchanteu compôzeu scrijheu.

## Sacwants rlomés cåzaedjisses e walon
* Henri Bragard a fwait les tecses di sacwants tchansons rlomêyes dins l' Payis d' Måmdiy.
* André Gauditiaubois, cåzaedjisse da William Dunker.
* Philippe Antoine, po Mimile.
* Guy Fontinne eyet Georges Simonis ont fwait des cåzaedje di tchanson po Véronique Roba, Jacques Lefebvre et co ds ôtes.
* Cåzaedjisses da Bob Dechamps : M. Drouet, Freddy Neufort, G. Legrand, A. Dohet, F. Montreuil, G. Manet, André Hancre.
Dårmè

**Dårmè**, obén e Feller : **Dârmè** u core **Darmet** (vir el prumire imådje del seccion : fotografeye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Dårmè|l' esplicant motî]].*

## Fotografeye

Imådje:Dårmè essegne cåbaret.JPG|On cåbaret avou 's no e-n on patwès do walon do Coûtchant, avou l' sistinme Feller, al place di francès a Dårmè.
Imådje:Dampremy-Maison communale 1869.jpg|Comene då pitit ban.


## Tuzance
### Tuzance walone
Li scrijheu e walon et cåzaedjisse André Gauditiaubois î a skepyî.

Li tchanteuse e walon Claudine Mahy î dmoréve.

### Rilîdjon
**Dårmè** est lomé insi a cåze d' Sint-Remi. Dispoy 2005, etur fén d' setimbe ey atake octôbe, i gn' a 'l ducasse Sint-Remi. Di pus, Sint-Remi est ossi l' no d' el novele eglijhe (vir fotografeye, dzeu) :
centré|420x420px


## Referinces ey sourdants
Sovet

**Sovet** (Fr. *Sovet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5590**
** davance : **5302**
* Limero diyalectolodjike : ** D 23 **.
* Arondixhmint : Dinant
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Sovet|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Sovet
### Hamteas
* A Croes Sovet (la-minme *Crwès Sovè*; F. *Croix*)
* Al cinse di Djet (F. *Jet*)
* A Snene (F. *Senene*)
* Vincon
* (F. *Reuleau*)

## Djeyografeye
Gn a la on grand pont pol passaedje di l' otostråde E411.

## Tuzance walone
Li rcwereu sol walon Jean Germain î dmeure.
Pålmî

[vignette|248x248px|Ene alêye avou des rîles di '''pålmîs''', a [Pontevedra, e l' Espagne.]]
On **pålmî**, c' est on grand åbe des tchôds payis, k' a on bodje sins coxhe, et totes ses foyes (lomêyes eto **penas**) å dzeu, del famile des **Arecaceae**.

Les fruts sont metous djusse ådzo des foyes.

## Sacwants pålmîs
* cocotî ou djaeyî d' coco
* pålmî ås dates (*Phoenix dactylifera*)
* pålmî a l' ôle des Canareyes (*Phoenix canariensis*)
* pålmî nin (*Chamaerops humilis*)


Image:Chamaerops humilis.jpg|*[[Chamaerops humilis]]*
Image:Starr_031209-0059_Cocos_nucifera.jpg|*[[Cocos nucifera]]*
Image:Howea_forsteriana.jpg|*[[Howea forsteriana]]*
Image:Livistona chinensis-01.jpg|*[[Livistona chinensis]]*
Image:Female_coco_de_mer_growth.jpg|*[[Lodoicea maldivica]]*
Image:Rhapis_excelsa_pianta-01.jpg|*[[Rhapis excelsa]]*
Image:Dates on date palm.jpg|*[[Phoenix dactylifera]]*
Image:Washingtonia_filifera_Palermo_2006.jpg|*[[Washingtonia filifera]]*


## Maladeyes des pålmîs
* Fuzariôze do pålmî ås dates
* Rodje calande do pålmî
Scrijheu

[vignette|Èn ambigrame erprezintant l' [Oulipo, ene soce di scrijheus.]]
On **scrijheu**, ene **sicrijheuse**, c' est ene djin ki s' mestî u s' mwaisse pasmint d' tins, c' est di scrire des sacwès ki seront eplaideyes ene sawice. 

Å pus sovint, li scrijheu va wangnî des liårds avou les abondroets d' ses scrijhaedjes.

## Sôres di scrijheus
Li scrijheu(se) ki scrît des arimés serè lomé (êye), sins grandiveusté, "fijheu(se) di rimeas" (e lidjwès : *feu d' rîmê*). Gn a k' les pus rlomés (êyes) did zel(e)s, les cis (cenes) ki fwaiynut, sins manke, del vraiye powezeye, k' on dirè d' yeusses ki c' est des "powetes", des "powetresses". 

Li ci (cene) ki scrît des romans, on dit k' c' est on romantî, ene romantresse. S' i (ele) ni scrît k' des ptits romans, on l' lomrè purade on (ene) "novelisse".

Li scrijheu d' pîces di teyåte est lomé "scrijheu dramatike".

Li ci ki scrît ds paroles di des tchansons, on l' lome li cåzaedjisse.

Les scrijheus dins les gazetes sont lomés gaztîs, gaztresses.

Les scrijheus si rapoûlèt cobén dins des soces di scrijheus, po s' coridjî zels-minmes. Ôtmint, c' est des corwaiteus di scrijhaedjes ki les vont djudjî.

## Sacwants rlomés scrijheus
### e [[francès]]
* Guillaume Apollinaire
* Jean de La Fontaine
* Antoine de Saint-Exupéry
* Georges Simenon
* Émile Zola

### en espagnol
* Pablo Neruda

### en almand
* Friedrich Nietzsche

### e rûsse
* Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy

### en arabe
* Ben Batouta
* Ben Xhaldoun
* Al Moutanabbi

### e piersan
* Omar Xhayyam

### e chinwès
* Li Bai
* Sun Zi

### e norwedjin
* Thor Heyerdahl

## Hårdêyes divintrinnes
* Sicrijheus e walon
** Djivêye des grands scrijheus e walon
** Djivêye des ptits scrijheus e walon
** Rilomés romantîs e walon
** Soce di scrijheus e walon
* Ôtes sicrijheus walons
** Sicrijheus d' Walonreye e francès
** Sicrijheus e francès d' Walonreye
* Sicrijheus eternåcionås
** Rilomés romantîs
** Sicrijheus di tchaeke lingaedje
Ben Xhaldoun

**Ben Xhaldoun** (en arabe ابن خلدون, Ibn Khaldun), kel no etir, c' est **Abderahman Ibn Mohammed Ibn Khaldun**, c' esteut on scrijheu en arabe. Et on filozofe et èn istoryin. Il est eto rwaitî come li pere del sociolodjeye.

Il a vnou å monde li 27 di may 1332 a Tunisse; il a dhoté li 19 di måss 1406 å Caire.

## Vicåreye
Il a viké eto lontins a Fes e Marok, et siervi les rwès Merinides.

Si mwaisse live si lome "Al Mouqaddima" (li prezintaedje, li dvant-z-ouve). C' est ene divize so l' istwere di tos les peupes del Daegne et des des civilizåcions, toirtcheye come divant-z-ouve d' on pus spès live so l' istwere des Arabes, mins k' i n' a måy sicrît. Ciste estude la va esse riwaiteye come li prumî mwaisse ovraedje di sociolodjeye. 

Dins l' "Mouqaddima", Ben Xhaldoun mostere ki totes les grandès civilizåcions, on côp arivêyes al copete del schåle, ni polèt ki ridschinde. I prind l' egzimpe des impires bastis pa des nomades, et ki si splawnèt cwand les mwaisses kiminçnut a viker dins l' ritchesse des veyes.

C' est onk des prumîs a-z aveur cotuzé les rapoirts inte li rlidjon et l' estat. I s' dimande si, ezès payis ki n' shuvèt nén li lwè del rilidjon muzulmande, gn a moens di djustice ki dins les payis muzulmans, la kel droet est saetchî tot droet foû di l' Alcoran. Et responde ki nonna, tot tuzant al Chine et a l' Inde.

Come sociolodjisse, il a studyî troes peupes : les Arabes, les Berberes et les Piersans.

C' est lu k' a bråmint fwait cnoxhe les voyaedjes da Ben Batouta.

L' UNESCO a rclamé l' anêye 2006 "anêye Ben Xhaldoun" po rmimbrer li 600inme aniversaire di s' moirt. 

## Sicrijhaedjes
* "*El Mouqaddima*" ("li Prezintaedje")
* "Istwere des Berberes et des Rweyåmes muzulmans d' Afrike bijhrece" (ISBN 2-7053-3639-7)
* "Li live des egzimpes", ratourné e francès avou des rmarkes pa Abdesselam Cheddadi, eplaidî a Gallimard e 2002, (ISBN 2-07-011425-2).

## Hårdêye difoûtrinne
* On bea papî so l' vicåreye et l' ouve da Ben Xhaldoun (e disfafloté francès!)
* The Ibn Khaldun Institute
Rododo

thumb|Vî rododo avou des rowes di bwès
thumb|rododo basti diviè 1960
thumb|on rododo ås tchvås (2005)
On **rododo**, c' est ene tcherete u ene rimorke po miner des biesses d' ene plaece a l' ôte. 

Les prumîs rododos estént djusse des tcheretes, totes e bwès, rowes eto, avou des hôtès rujhales. Elle alént a cou po tcherdjî les biesses di cinse, et lzès miner a l' abatwer, u amon èn ôte cinsî.

Après, on-z a yeu les rododos avou des rujhales di plantches mins des piket s d' fier, et des rowes di cawoutchou.

Asteure, on lome purade "rododo" les rmôkes a saetchî dirî les otos, po miner les tchvås a des concours, evnd.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "rododo", alez s' vey e [[:Wikt:rododo|splitchant motî]].*
Soûmwè

**Soûmwè** (F. *Soumoy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cerfontinne, el province di Nameur.

* Sipotaedje des djins : les Rossets.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Soûmwè|l' esplicant motî]].*

## Viyès dujhances
On-z î fwait co ene passêye do djoû des åmes. elle a stî filmêye diviè 2000 po l' emission Kè diss ?.

## Sourdants
Ridaedje H/F

Li **ridaedje H/F**, c' est on ridaedje do son H eviè l' son F, k' on rescontere e sacwantès plaeces del Hesbaye, la k' les mots come "ouxh" sont prononcîs "*ouf*".

Li ridaedje si pout fé eto a pårti di JH (rapåjhter = *rapâfter*, çou ki mostere ki c' est li son H ki ride (et nén l' son CH u J).

Li disfondowe avou l' son F a divnou padecô li pus lådje oyowe : .

On a eto pinsé a ç' ridaedje la po sacwants fornaiviaedjes etimolodjikes come po .

## Corants mots avou l' ridaedje XH = F
*  (pitite poite)
*  (mot-criya)
* 

## Manaedjmint do ridaedje H = F påzès rfondeus
Li disfondowe avou F n' est måy relîte, apus ki po "oufti", la k' elle a divnou l' pus lådje oyowe, et on mot foirt idintitaire.
Vî lingaedje d' oyi

Li **vî lingaedje d' oyi**, c' est l' sourdant di tos les lingaedjes d' oyi. Il a skepyî foû do latén del Hôte Moyinådje, inte 700 eyet 1100. 

Onk des pus rlomés scrijhaedjes e vî lingaedje d' oyi, c' est l' epopêye "li Tchanson da Roland". Gn a eto li tchantlinne sinte Ulaleye.

Li vî lingaedje d' oyi est sovint lomé "**vî francès**", mins ci mot la divreut esse leyî po les vîs tecses prodûts e l' Iye di France inte 1300 eyet 1500. Metans, dins l' tchantlinne da sinte Ulaleye, on rtrouve des piceures do vî picård. 

So ces trevéns la, el Walonreye, on scrijheut e vî walon.

Côde ISO: **fro** (di l' inglès *French-old*) pol vî francès.

## Mots et piceures do vî lingaedje d' oyi wårdés e walon et nén e francès
### Motlî
*  
* *chamosser* ()
* 
* *hasterel* ()
* *jote* ()
* *machurer* ()
* 
* *prangeler* ()
* *projecter* ()
* 
* *remembrance* ()
* *resplamer* ()
* *sablon* (), et nén *sable*, k' esteut ôte tchoi.
* *tremmeler* 
* *tricoise ()
* *uchier* ()
* *vesprée'' ()
### ribetchfessaedje do R
* 
* 
### [[oyon O/OU]] et ôte O
* 
* 
* 
* 
### Ôtes sons
Li scrijhaedje "OI" se prononcive "wè" eyet li scrijhaedje "OY" se prononcive "wa" (comme li fwait li scrijhaedje 'OI" asteure).

"J" et "ch" si prononcént "DJ" et "TCH".

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire) (avou l' vî mot corespondant)
Coûteure (toponimeye)

Ene **coûteure**, c' est ene plaece la k' i gn a tchamps la k' on ahive des plantes.

*Li mot "coûteure" a eto dné des [[nos d' famile]].*

## Mwaissès dnêyes
Ene pitite coûteure, c' est ene **coûturele**.

Ces bokets la ont stî foirt kitaeyîs, djustumint paski c' est les meyeus tchamps po coûtiver. A sacwantès plaeces, c' est tos longous tchamp, pask' il ont stî pårtis po poleur tcherwer des longuès royes, et tchaeke eritî aveur ene intrêye.

Li mot "coûteure" si resconteure sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye. C' esteut des teres k' estént ddja tcherwêyes a l' arivêye des Francs. C' est po ça ki c' et sovint des bounès teres, aprume sol Roman Payis et sol Hinnot.

thumb|no d' famile "Des Coûteures"

## Viyaedjes
* Coûteure-Sint-Djermwin

## Plaeces avou coûteure tot seu
* Boufiou : El *Coûture*
* Cerfontinne : al *Coûtûre*
* Furnå : Al *Couture*
* Leuze-dilé-Du : Al *keutinre*
* Lodlinsåt : Les *Coûtures*
* Måyin : Al *Couture*
* Moustî-so-Sambe : les *Keutinres*
* Nålene : Les *Coûtures*
* Sombrefe
* Soûme : El *Coûture*
* Twin
* Vî Djnape : 
* Yache : *Coutinre*

## Coûteure et on diterminant
* Warnin : Al Coûteure di prés (*Couture di près*)

## Plaeces avou coûturele
* Anderluwe
* Cerfontinne : el *Couturèle*
* Monbiåd
* Ouboû
* Papgniye
* Trejnî : al *Coûturèle*

## Sourdant et pî-notes
Sovret

**Sovret** u **Souvret** (F. "Souvret"), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Courcele, el province do Hinnot.

*Lomaedje des djins : Sovertin, Sovertinne (F.&nbsp;*Souvretois, -oise*).

## Istwere
Sovret fourit on sudjet d' margaye inte li Hinnot eyet l' Braibant, mins, al fén, c' est l' dutcheye del Braibant k' endè dmora mwaisse. 

## Eglijhe
Sovret a todi stî li minme pårotche ki Courcele.

## Industreyes
Tcherbonaedjes dispu 1853, et disk' a 1967.

thumb|Tcherbonaedje|alt=|centré

## Tuzance walone

*Sicrijheu e walon : Louis Marcelle
*Motî walon francès : Motî d' Courcele et d' Sovret

## Sourdants
Tchinne (toponimeye)

[thumb|plake mitan e francès mitan e walon do hamtea di [Manhé|Tchinne al Pire]]

**Pådje do mot "tchinne" et ses parints el toponimeye do walon**

On rtrouve les mots tchinne et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

Il î fåt radjouter li mot "**Rouvroe**", ki c' est on bwès d' tchinnes rouves.

*E sacwantès plaeces, li mot "tchinne", dizo disfondowe "tchêne", pout esse omonime di [[:Wikt:tiene|tiene]].*

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:tchinne 1|tchinne 1]]", "[[:Wikt:tchenea|tchenea]]" et "[[:Wikt:tchenoe|tchenoe]]".*

## Viyaedjes et hamteas
[thumb|plake e francès eviè  Vå-dlé-Tchinne ([Ebli)]]
* Li Tchenoe-dlé-Heve (*Lu Tchêneu*, Fr. *Cahineux*)
* Tchêynêye
* Tchenoe-dilé-l'-Gléjhe (*Tchèneu*, Fr. *Cheneux*)
* Tchenoe-dilé-Brinne (*Tchènwè*, Fr. *Chenois*)
* Tchenoe-dilé-Andene (*Tchin.nû*, Fr. *Chenu*)
* Tchinne al Pire (Fr. *Chêne al'Pière*)
* Tchinne (Ebli)
* Tchinne-do-Leu (*Tchêne-dè-Leu*, Fr. *Chêne-du-Lou*)
** Vå-dlé-Tchinne (Fr. *Vaux-lez-Chêne*).

## plaeces avou "tchinne" tot seu
* Tchinne, hamtea d' Ebli.

## plaeces avou "tchinne" ey èn addjectif
* a Masbor : Drî l' Rond Tchinne (*tchêne*)
* a Transene : li Ployî Tchinne (*Lu Ployé Tchin.ne*).

## plaeces avou "tchinne" come disterminant u disterminé
* aplacaedje latén
** a Transene : li Tchamp do Tchinne (*lu Tchamp du Tchêne*, Fr. *Champ du chêne*)
* Aplacaedje tîxhon
** a Forire : a Nawoutchinne (Fr. *Naouchène*)

## plaeces avou "tchenoe"

* a Anderluwe : å Tchenoe (*au Tchènoû*)
* a Buvrene : å Tchenoe (*au Tchènoû*)
* a Badjimont : Mintchenoe (*lu / ou Mintchènwa*)
* a Belfontinne-el-Gåme (Fr. *Chênois*)
* a Carniere: å Tchenoe (*au Tchènoû*)
* a Ebli : Tchenoe (la-minme *Tchnin'wa*, Fr. *Le Chenet*); Munutchenoe (Fr. *Menu Chenois*).
* a Florifoû : (Fr. *Chenêt*)
* a Idje : å Tchenoe (*Tchènè*)
* a Inne (wice ?) : Tchenoe d' l' Inne, Coisse do tchenoe d' l' Inne. 
* a Innuyere : å Tchenoe (*au Tchènoû*)
* a Masbor : Tchenoe (*Tchèno*); Dizeu l' Tchenoe.
* a Noere-Fontinne : Munu-Tchenoe (*Mënu Tchènè*, Fr. *Menu-Chenet*)
* a Obai : å Tchenoe (*au Tchènwè*)
* a Poitchrece-e-l'-Årdene (Fr. *Chenai*)
* a Ronkiere : å Tchenoe (*au Tchènoû*)
* a Transene : å Tchenoe (*au Tchèno*)


Florifoû Tchenoe.JPG|a Florifoû
Tintniye plake Tchenoe.JPG|a Tintniye
Poitchrece plake tchenoe.JPG|a Poitchrece-e-l'-Årdene
Belvå dlé Rotchfoirt Tchenoe.jpg|a Belvå-dlé-Rotchfoirt


## ôtes parints d' tchinne
* tchenea
** a Frôhan : les Beas Tcheneas (*les bés tchènés*).
* tchenet

## Plaeces avou "Rouvroe"
* a Transene : les Rouvroes : li prumî Rouvroe, li Rouvroe, li Rouvroe å dbout, li Rouvroe låvå (*Rouvro*).
* a Bietris : *Rouvro*
Batea d' rozeas

thumb|Li batea d' rozeas Ra II da Thor Heyerdahl (pondeure da Bouab Thami)
Les **bateas d' rozeas**, c' est des ptits bateas k' estént fwait djusse avou des rozeas, et des håres. Dabôrd, ni plantches, sins clå, ni fier.

Il estént eployîs zès payis del Mîtrinne Mer, dispu 5000 dv Dj.C.

Il ont dandjreus permetou etou di trevåtchî des oceyans.

C' est Thor Heyerdahl k' a mostré l' prumî ki çoula esteut possibe.
Landliye

**Landliye** (F. *Landelies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Montniye-Tiyoû, el province do Hinnot.

* Sipotaedje des djins : Les Magne-ås-yebes (*Mougne-a-z-yèrbes*); les Fiyeus d' mosset (*Fileû d' mousset*)0
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Landliye|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Landliye
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Les Sårts; Å Sårti (*Sârti*)
** Li Trî do Gô
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bos del veye (*Bos del Vile*)
** Le Espinete
** Li ri des rasses
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** El bos do Vignea (*Bos du Vigna*, Fr. *Vigneaux*)
* A vey avou des aiwes :
** a Sambe
** Yernele (ri) (F. *l'Ernelle*)
** Bos del han (*Bos du an*).
** A Golete (*Goulète*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Al Griplote
* A vey avou des rotches :
** Al Faldjote
** El rotche a Bayå (*l' roke a Bayau*).
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Al Djambe di bos (*djambe dè bos*)
** Al poudrire (*Poudriyére*)
* Les voyes et les rowes.
** Al Crapårowe (*Crapaurûwe*).
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Morgniye
** Les Pidjes (*Pîtches*)
** El tere a l' ape
:Sourdant : L. Foulon et A. Noel, ''Toponimie de Landelie, BSLLW, 59 pp. 189-210).

## Djeyografeye
Raiweye pa Sambe.

## Economeye
Gn a on poirt di plaijhance.thumb|poirt di plaijhance|centré|300x300px
Trî (toponimeye)

[thumb|plake "Les Trîxheas" a [Gråce-Hologne]]
On **trî** u ene **trîxhe**, c' est ene tere ki n' est nén tcherwêye dispu lontins. 

Ça pout esse ossu ene tere leyeye e djouxhire po èn an, et k' on rsemrè l' anêye d' après.

Dins sacwants viyaedjes do payis d' Lidje, gn aveut en ptite trîxhe e mitan do viyaedje, la k' les efants alént djouwer : on l' loméve sovint l' **trîxhea** (*trîhê*).

Les ptits trîs si lomnut eto ene **trîxhete**, on **trîxhtea**, on **trîxhon**, on **triyot**, on **triyeu**.

Ces mots la rivnèt sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:trî|trî]]", "[[:Wikt:trîxhe|trîxhe]]",  "[[:Wikt:trîxhea|trîxhea]]", "[[:Wikt:triyot|triyot]]" et "[[:Wikt:trixhete|trixhete]]".*

## Plaeces avou "trî"
"trî", c' est l' mot e walon do Mitan et Coûtchant, la ki li XH lidjwès a fondou.
* Arniye: li Trî Tchårlot
* Boumål : Les longs Trîxhes
* Landliye : Li Trî do Gô
* Lavervå : El Trî d' Håyes
* Malône : Mwais trî
* Måmdeye (veye) : Ezès Trîs do Mé
* Miå  : El Trî
* Moustî-so-Sambe : li Trî al Mote
* Oudè : El Trî
* Pont-a-Cele : El blanc Trî
* Salzene : So les Trîs 
* Såt Biernåd : So les Trîs 
* Tchôfontinne : Trî Motet (F. *Tri Mottet*)

## Plaeces avou "trîxhe"
"trî", c' est l' mot e walon do Levant.
* Djoupeye : Rowe des Trîxhes 
* Tchôfontinne :  Trîxhe des Vegnes

## Plaeces avou "trîxhea"
* Gråce-Hologne : rowe Trîxheas (*trîhê*, F. *Trihais*)

## Plaeces avou "trîxhete"
* Esneu : el trîxhete.

## Plaeces avou "trîxhtea"
* Esneu : so les trîxhteas

## Plaeces avou "trîxhon"
* Rivire : Trîxhon

## Plaeces avou "triyot"
* Viyance : So les Triyots.

## Plaeces avou "triyeu"
"triyeu", c' est purade on mot picård, mins il a moussî lon el Walonreye, do costé d' Flipveye et Dinant.
* Ate : El Triyeu Périyeu
* Émene : li Triyeu des Gotes
* Moustî-so-Sambe : li Triyeu d' Morivå
* Mozet : li Triyeu d' Goyet
* Roli : El Triyeu des *Forets*.
* Warnin : li Grand Triyeu
* Wépion : li Triyeu Colin, li Triyeu Dumont
Noyé (påtriyåtche)

**Noyé**, c' est on påtriyåtche del Bibe.

Noyé bastixha l' Åtche, et schaper al Diloujhe.

Noyé ava troes fis : Sem, Xham et Djafet.

## Ricnoxhance
Come les ôtes mwaisses personaedjes del Bibe, Noyé est ricnoxhou pa les troes grandès rlidjons monoteyisses (djudayisse, crustinnisse et islam.

Dins l' Alcoran, la k' il est rwaitî come on profete. Si no ene arabe, c' est "*sidna Noh*". 	 

Sorlon les viyès creyances, ci sereut Noyé k' åreut planté l' prumî des vegnes, et stoide les roejhéns po fé do vén.
:*Noyé esteut-st on [[coûtiveu]], on [[tcherweu]]. C' est lu k' a ahivé li [[vegne]], k' end a rascodou les rojhéns, k' els a stoirdou et les fé carmoujhî po fé do vén. C' est lu k' a sayî l' vén et k' end a stî sô. Ki s' a dismoussî divant les djins, divins si [[sôlreye]]. Adon, sapinse li [[Vî Testamint]], Sem et Djafet ont raddimint apicî des covietes et rascovri leu pere. Tant k' a Xham, lu, il a rî d' lu; il a rî di s' pere.*

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' batreye des cwate vints, on ndè cåze come dit pus hôt.

Dins «Li dierinne shijhe», Anatole Marchal conte l' istwere di l' evoyaedje d' oujheas foû d'l' Åtche po vey s' i on veyeut tere. Lére li spoûle vaici.

## Sourdants
Toussaint Brahy

**Toussaint Brahy** a skepyî a Lidje li 8 di nôvimbe 1821. Il î mora li 16 di may 1888 et si siervice si passa dvins l' eglijhe di Sint-Bietmé. I fourit-st eteré e l' aite di Sinte Wåbeu

C' esteut, aprume, on scrijheus d' tchansons e walon.

Il askepia l' soce «Li cavo lidjwès» li 15 di måss 1872 sol modele do *Caveau français*.

Il î dmana disk' å onze di djanvî 1883 po ndè divni on mimbe onoraire.

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Ses deus fis Charles Brahy eyet Henri Brahy ont scrît eto des bokets e walon.

## Vicåreye
Il est l' fi da Hubert Brahy et da Elizabet Massart ki dmorént rowe do Crucifi a Lidje, rowe ki n' egzistêye pus ouy.

I fjha si intrêye divins l' veye tot divnant ovrî imprimeu amon Colardin. Adonpwis, il ovra amon Desoer trinte-cénk ans å long disk' a s' dierin hiket.

## Ouve come sicrijheu
E 1863, i scrît s' prumire tchanson, *l' åbalowe*.

Diviè 1866, il ataker a scrire des rimeas e francès å powete montwès Antoine Clesse. I fjha rade si cnoxhance et s' divnît i bons camaerådes po bråmint d' anêyes. 

E 1873, il finixha deujhinme avou Nicolas Poulet å concours do comité des fiesses di Spå.

Il eplaida, e 1883, dizo l' tite «Œuvres wallonnes», des tchansons, des powinmes et 3 pîces di teyåte :
* A kî l' fåte ? (1 ake).
* Fåte di pårler (1 ake)
* Li bouket (2 akes).
E 1887, i rascoda èn accessit å concours do Cåvea vervîtwès avou *Madlinne*.

E 1892, après s' moirt, on rashonna co di ses scrijhaedjes dizo l' tite  «Œuvres wallonnes» avou co des tchansons, des powinmes et 3 pîces di teyåte d' èn ake :
* Les deus mononkes
* Li fiesse do grand-pere
* Li manaedje Cocrêmont

Mins l' ouve k' el va leyî cnoxhe co lontins après s' moirt, c' est l' tchanson «Les tch'vaus d'bwès da Beaufis», k' a stî co stî rprinjhe dins les anêyes 1990 so ene cassete CRIWE des rlomêyès tchansons lidjwesses.

## Hårdêyes difoutrinnes
*
No bikebok

On **no bikebok** (on dit eto : on **sustantif gatebok**), c' est on sustantif ou on no prôpe ki pout esse omrin u femrin.

Ci n' est nén parey ki les nos k' ont-st on djinre e walon diferin do djinre do sfwait mot e francès.

## Sacwants nos bikeboks e rfondou
### Kimons nos
* 
* 
*  /  (schåyîs graficmint)
* 
*  (coû d' oujhene, evnd.)
* 
* 
* 
*  (tchena)
* 

### Nos d' plaeces
*  (dutcheye del braibant, manoye del Braibant)  
*  (on ritche cinsî del Condroz)

## Sacwants nos bikeboks dins les accints do walon
* 
* 

## 
 (dedja ristudyîs sol Wiccionaire)

## Pî-notes
Tchantaedje emey tchapele

[thumb|[Les Crapådes (binde di tchanteuses)|Les Crapådes tchantant emey tchapele]]
Li **tchantaedje emey tchapele**, k' on dit eto «***a cappella***», c' est l' tchantaedje d' ene tchantreye,  ou d' on mier tchanteu u d' ene miere tchanteuse, mins sins nol instrumint d' muzike. 

## Mwaissès dnêyes
Li ratournure vént des prumîs tchants rlidjeus, e 8inme sieke, ki s' fijhént å mitan d' ene eglijhe.

Les noyés walons ont sovint stî eredjistés dins ene vraiye eglijhe, la kel son est diferin di dins on studio.

[thumb|Tchantaedje emey tchapele (do [Tchant des Walons)]]

## 
Sacwants tchansons e walon tchantêyes emey tchapele

## Sourdant
Vieme-dilé-Wareme

**Vieme-dilé-Wareme** (F. *Viemme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes del Hesbaye po fé l' novele rebanêye comene di Faime, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4381**
** davance : **4317**
* Limero diyalectolodjike : **W 65**.
* Arondixhmint : Wareme
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Vieme|l' esplicant motî]].*

*"Vieme", c' est eto l' no d' on [[Vieme-dilé-Biarin|viyaedje dilé Biarin]].*
 
## Tuzance walone
* Paul Depas î a stî mwaisse di scole tote si veye.
Vieme-dilé-Biarin

**Vieme-dilé-Biarin** (F. *Wiesme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Biarin, el province di Nameur.
* Limeros del posse : **5571** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : **D 84**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant
* Sipotaedje des djins : les Sôrcîs 
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Vieme|l' esplicant motî]].*

*"Vieme", c' est eto l' no d' on [[Vieme-dilé-Wareme|viyaedje dilé Wareme]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Vieme-dilé-Biarin
* Hamteas : Måjhoncele (*Maudjucele*, Fr. *Maisoncelle*).

## Djeyografeye
Vieme est raiwé d' Îlaiwe.
Liswer

thumb|Plake e francès eviè Liswer
**Liswer** (Fr. *Lissoir*), c' est on hamtea d' Hour-dilé-Houyet.

Li no a dné eto on no d' famile.

Come si no el dit, li hamtea d' Liswer est metou so l' Aiwe di Lesse. C' est la k' ele riçût Îlaiwe.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Liswer|l' esplicant motî]].*
No d' famile walon ki vént d' on no d' plaece

Pådje des **nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' plaece**.

N a ene peclêye di nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' plaece*'.

== Emantchaedje ==
Ça pout esse :
* biesmint li no del [[veye]], [[viyaedje]], do [[hamtea]] (Djodogne, Viyance)
* ci no la avou li [[dvancete]] "" (Didjimbe, Dorcîmont)
* po les nos ki cminçnut avou "Li" ("Li Mont"), li dvancete est "" ou "" ([[Dumont (discramiaedje)|Domont, Dåmont]])
* li [[no di dmorant]] (Spådeu, Namureu)

== Djivêye di sacwants nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' plaece ==
*  (*Beaufays*) ([[Beafayi]])
*  (viyaedje des [[Bas Payis borguignons]], veyou come etrindjir el [[Principåté d' Lidje]])
*  ([[Dåve]], [[Åve]])
*  (*Durbuy*) ([[Derbu|Derbu]])
*  (*Jassogne*) ([[Djassogne|Djassogne]])
*  (*Jodogne*) ([[Djodogne|Djodogne]])
*  (*Degembe, Degimbe*) ([[Djimbe]])
*  (*Dohet*) ([[Ohè]])
*  (*Docquier*) ([[Okir]])
* [[Dumont (discramiaedje)|Domont, Dåmont, Doumont, Dumont]] (d' ene plaece lomêye "[[Mont (toponimeye)|Li Mont]]*)
*  (Opagne)
* ,  (*Dosimont*) (Orcîmont)
*  (*Flamand*) (Flande)
*  (Årdene)
*  (*Liégeois*) (Lidje)
*  (*Lissoir*) (Liswer)
*  (Modåve)
*  (Nameur)
*  (Spå)
*  (Tirimont);  (Tirifayi)
*  (*Tichon*, *Tihon*) (Almagne, Redîmés Payis)
*  (Vierset)
*  (*Villance*, *Viance*) (Viyance)
*  (Walonreye)
Samarcande

thumb|Samarcande

**Samarcande**, c' est deujhinme veye di l' Ouzbekistan.

C' est ene foirt viye veye, ossu viye ki Rome u Babilone. 

Samarcande a stî atakêye et evayeye pa Alegzande li Grand, les Arabes, Djindjisse-Kan et Tamerlan.

Samarcande est sovint rwaiteye come li pus bele veye del Mîtrinne Azeye muzulmande.

Les pus viyès copeyes di l' Alcoran sont wårdêyes a Samarcande.
Emacralé no d' aiwe

Èn **emacralé no d' aiwe**, c' est on no k' i gn a sacwantès  u kécfeye ådfoû, ki s' lomèt insi. 

Elzès fåt dismacraler, sovint tot dnant l' aiwe k' ele si vont maxhî avou.

Raguidez ossu :
* Viyaedjes et aiwes

## Îlaiwe
* Îlaiwe (e Lesse)
* Lîlaiwe (e Hoyou)
## Inne
* Loukîz cial
## Our
* Loukîz cial
## Wame
Émile Pècheur

thumb|150px|(diviè 1981)
**Émile Pècheur**, pus sovint lomé e walon **Mimile Petcheur**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 12 di fevrî 1921. I mora li 3 d' octôbe 2015.

I scrît tot notant l' accint walon do Bork.

Riprins dins l' antolodjeye "Sicrijheus d' Årdene".

Di s' mestî, il a stî mwaisse di scole, a Sint-Houbert.

## Ouve e walon
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins bråmint des gazetes e walon, inte di zeles : «Coutcouloudjoû», «Li Chwès», «*[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]*», «Li Rantoele», «Noveles». I fjheut mete eto d' ses scrijhaedjes dins totes sôres di gazetes e francès, l'«*Avenir du Luxembourg*» (Årlon), «*La Ligue wallonne*» (Brussele).

Il a cmincî a scrire e walon e 1991, tot lijhant li coirnêye walone di l' *[[Avenir du Luxembourg]]*.

thumb|Mimile Petcheur li djoû del rexhowe di s' prumî live, e 2004

On gros live di ses scrijhaedjes a vudî e 2004, emantchî pa Georges Pècheur, sol tite «*[[Sint-Houbert (tecses)|Saint-Hubert, rimas did dinltins]]*». On deujhinme tome a rexhou e 2006, sol tite : "Sint-Houbert, do bon et do pé po tos les djoûs". 

## Sacwants scrijhaedjes da Mimile Petcheur
thumb|Èn acrostitche, sicrît pa Mimile Petcheur
* Sovnances :  li croes do ptit Colas; l' evacuwåcion di 1940.
* Arimés : "Li bôme do cour", "les blanc-mousseyes", "Påye sol tere", "Èm popa".
* Acrostitche po Gilbert Hotton et Dr Sepule.
* Tûzaedjes : Tuzaedjes do vî mwaisse, li saetch di nos scolîs.
* Ratournaedje di vîs floricontes : Noyé des moennes; l' istwere di Tchestea Tiri; li cwire do Sint-Grål.
* Prôze nén racontrece : les robots; les grossès pires di Stonehege.
* Djeu d' mots : li col do mwaisse.
* Conte-petreyes.

## Eredjistrumints
Il a eredjistré troes cassetes odio avou ses «rimas did dinltins».

Gn a eto ene cassete so ses sovnance di l' evacouwåcion di 1940, dins l' coleccion des cassetes da Lucyin Mahin.

Il a eredjistré on tecse sol sitroete plake di l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

## Foû do walon
Il a eto fwait des rcwerances, e francès, so li ptite istwere do Bork. Ey eplaidî totès sôres, sovint avou Djôr Petcheur.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje moennrece des scrijhaedjes da Mimile Petcheur so l' Aberteke (e rfondou walon)
* Ene banslêye di ses "rimas did dinltins" (tot wårdant l' accint do Bork)
* Ene pådje avou ses dierins tecses (come sicrît do scrijheu)
* Dipus d' 500 dijhêyes do Bork
* 
** Ratourneures sol tiesse 
** Ratourneures so les djambes 
** Ratourneures sol maigreur et l' grandeur  
** Ki dit lu-minme on tecse so les rideus (dins Scrijheus d' Årdene)
** Ki dit lu-minme on tinrûle arimé a s' mame (dins Scrijheus d' Årdene)
Li pantalon trawé (tchanson)

**Li pantalon trawé**, c' est ene tchanson e walon k' a stî scrîte pa Charles du Vivier de Streel, so l' air *[[Te souviens-tu (tchanson e francès)|Te souviens-tu ?]]* (cåzaedje : Paul Émile Debraux; muzike : Joseph-Denis Doche). 

## Mwaissès dnêyes
Ciste air la, foirt rilomêye, serè rprinjhe po tote ene peclêye di tchansons. On va rtchaire dissu, metans, avou ene ôte tchanson walone foirt kinoxhowe, Lolote da Jacques Bertrand.

Li cåzaedje do "pantalon trawé", c' est set sitrofes d' èn arimé, dijh-pîté, foirt fel. 

Li "pantalon trawé" est loukî pa Maurice Piron come li tchîf d' ouve des tchansons e walon divant l' arivêye di Nicolas Defrecheux.

Dins les anêyes 1990, il serè rprins dins totes les cassetes et stroetès plakes des pus belès viyès tchansons e lidjwès.

## Tinmes del tchanson
C' est l' paskeye d' on Lidjwès ki s' egadje avou Napoleyon. (Ci tinme la est ddja espweté dins l' operå "Li Lidjwès egadjî".)

Cwand i rarive di ses batreyes, nosse sôdård, k' aveut passé coporå, ertrouve li Walonreye dizo l' redjime holandès. Come i n' a nou mestî, i s' regadje avou l' årmêye des canifechtones, sapinse k' on n' dit. Mins la, i ravale di gråde et i n' si plait nén, ca on cmande e holandès.

Li tchanson s' atcheve avou l' Revolucion bedje, et nost ero si va bate a Brussele, dandjreus avou Tchårlî Djambe-di-Bwès. Mins n' est çu nén **lu**, Tchårlî Djambe-di-Bwès ?

Bernike ! Cwand il ont yeu batou les Holandès, les revinteus n' ont nén ddja stî ricpinsés. C' est les bordjoes k' ont prins totes les belès plaeces.

## Tecse del tchanson
### Mwaisse sicrijhaedje
Li mwaisse sicrijhaedje esteut scrît dins ene ôrtografeye di dvant l' sistinme Feller.

I serè replaidî dins l' *[[BSLLW|Annuaire de la Société Liégeoise de Littérature Wallonne]]*, 4inme anêye, 1868, p.51-53, dandjreus pa Bailleux.

### Rashiaedje e sistinme Feller
Li tecse serè rmetou e l' ôrtografeye Feller dins li *[[Pitite antolodjeye lidjwesse|Petite Anthologie liégeoise; choix de textes wallons (xviie s. - xxe s.)]]*, Lidje, 1950, p.20-22.

### Rashiaedje e rfondou walon
Li tecse a parexhou so les fis so l' Aberteke e 1999. Aprume e scrijhaedje årmonijhî (rifondant walon), pu e rfondou walon.

Il a stî rmetou so Wikisourd, ene miete rarindjî, e 2020.

### Sacwants målåjheys mots
* 
* 
* 
* 
* 
*  (èn poleur ni l' hay ni l' trote)
* 
* 
* 
* sårot
*  (*hayète*)

## Hådêyes difoûtrinnes
* Rashiaedje e "rfondant walon" avou ratournaedje e francès
* so Wikisourd
** Mwaisse modêye (Duvivier) 
** Modêye Piron (riscrijhaedje e Feller-Haust)
** Rashiaedje e rfondou walon
*  Tchantaedje
Charles Duvivier de Streel

**Charles Duvivier** (riwalnijhåve **Tchåle Dovevî**) u **Charles Duvivier de Streel**; oficirmint, a dater di 1841, **Charles du Vivier de Streel**, c' esteut on scrijheu e walon, aprume kinoxhou come cåzaedjisse do pantalon trawé, la k' i raconte, kécfeye, li vicåreye da Tchårlî Djambe-di-bwès. C' est po çoula k' i sinéve voltî ses ouves «l' oteur do Pantalon trawé».

Tchåle Dovevî vna å monde a Lidje e 1799, et-z î dhoter e 1863.

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

I scrijha eto e francès ene epopêye comike, *La Cinéide* (1852).

Di s' mestî, il esteut curé del pårotche Sint-Djhan a Lidje.

## Ouve e walon
Come mo des ôtes, il a cmincî pa redjårber des fåves da Lafontinne e walon. Ki: c' est lu k' a stî l' prumî (avou Tchåle Werote a-z end eplaidî (e 1844).

Adonpwis, i publiya deus ptits livrets  d' arimés : *Quelques chansons wallonnes* (Sacwantès tchansons e walon, Lidje, 1842), et *Poésies wallonnes* (Powezeyes e walon, Lidje, 1842).

Come diccionairî, il a ovré so on *Dictionnaire des rimes wallonnes* mins ki n' a måy sitî eplaidî. I bouta eto so on motî walon francès mins i n' l' a måy tot fwait.

## Sacwants tites d' arimés da Duvivier
* Les breyåds
* Lidje et les etrindjirs
* Li vén do payis
* Li coine do toet : paskeye so les eleccions
* Li pantalon trawé : dijh-pîté arimé loukî pa Maurice Piron come li tchîf d' ouve des tchansons e walon divant l' arivêye di Nicolas Defrecheux.
* Les biesses acsûtes del pesse (onk des prumîs ratournaedje e walon des fåves di Lafontinne.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Notice da Piron sor lu, å coron do tecse do "Pantalon trawé"

## Sourdant
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye

Pådje po rashonner les dnêyes Wiki so les **veyes et viyaedjes metous ådfoû del del Walonreye, mins djusse astok**.

Loukîz eto : Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande

## [[Brussele (redjon)|Brussele]]
* Brussele (veye)

## [[Flande]]
### [[Province do Limbork]]
Po les nos walons di sacwants viyaedjes do Limbork bedje, loukîz so l' live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 3.
* Conteye di Lô
* Gossoncoû-dlé-Lô
* Hasse
* Hestape
* Rékem

### [[Province do Braibant flamind]]
* Gossoncoû-dlé-Ôsmåle
* Lande (Nl *Landen*)
* Lovén
* Wåmont
* Bîme (Nl *Bever*)

### [[Province del Flande Coûtchantrece]]
* Rétchem

## [[Bas Payis]]
Po les nos walons di sacwants viyaedjes do Limbork holandès, loukîz so l' live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 3.
* Måstrek ([NL] *Maastricht*)
*Misterdam ([NL] *Amsterdam*)

## [[Grande Dutcheye do Lussimbork]]
* Doncô
* Echternak

## [[Almagne]]
Po les nos walons di sacwants viyaedjes des Cantons redîmés et d' Almagne, loukîz l' papî da J. Bastin dint Bultén del Tåvlotêye di Toponimeye, tome V, p. 117-136. Alez s' vey eto sol Motî d' Ovifa.
* Åxhe
* Cologne
* Conse
* Reutxhene
* Trîve
* Djulé
* Toupi
* Côvlince

## [[France]]
* Walonreye di France
* Dipårtumint des Årdenes
* Tchårluveye-Måjhire
* Djesponsåt
* Rodjissåt
Enquête dialectale sur la toponymie wallonne

thumb|coviete
Li **Live Haust so les nos d' plaeces del Walonreye**, ki s' tite, est francès, c' est *Enquête dialectale sur la toponymie wallonne*, c' est on live k' a vudî e 1941 adjinçné del Rweyåle Tåvlotêye di toponimeye et diyalectolodjeye, et scrît pa Jean Haust.

Côde e Wiccionaire : **TG1**

## Contnou
I rashonne tos les nos d' plaeces ki l' djin aveut ramexhné, sol tins k' i minéve ses inketes po l' A.L.W..

Les viyaedjes sont rindjîs pa province, pu pa arondixhmint, adonpwis pa ôre alfabetike. Po tchaeke viyaedje, on dene li limero diyalectolodjike et l' no e walon. Sovint eto, tos les hamteas e francès.

Après, gn a ene djivêye di nos d' plaece e walon, sicrîts e l' ortografeye Feller. End a bråmint dpus pol province di Lidje, on pô moens pol province do Lussimbork, et co moens po les ôtès provinces (Province di Nameur, Roman Payis, Province do Hinnot). On-z î pout lére eto sacwants ptits bans ki sont e l' Flande enute, come Rûsson.

## 
* 
* Scanaedje do live
Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande

Pådje po rashonner les *'veyes, viyaedjes et hamteas del [[Walonreye]] politike, metou ådfoû del [[Beldjike romande]]*.

C' est des comenes politicmint et economicmint el Redjon walone, mins kel lingaedje do payis n' est nén on lingaedje d' oyi.

### Viyaedjes bedjes lussimbordjwès-cåzant
Loukîz eto l' pådje sol lingaedje lussimbordjwès
#### Payis d' Årlon
* Åbindje
** Åbindje (viyaedje)
** Atusse
(Halazi et Ratchcoû sont gåmès-cåzants)
* Årlon
** Årlon (veye)
** Bouner
** Åtébas
** Guiyisch
** Hinch
** Tournich
* Ater
** Ater (viyaedje)
** Tiômont
** Nåbrissåt
** Notombe
** Tontlindje
* Messanceye
** Messanceye (viyaedje)
** Haberdji
** Hondlindje
** Sélindje
** Wåclindje
* Habâ (gåmès-cåzant)
** Hachî

#### Payis d' Bastogne
Po les nos walons di sacwants viyaedjes lussimbordjwès-cåzants do Payis d' Bastogne, alez s' vey sol Motî d' Bastogne.
* Buhô
* Måtlindje
* Faiviè
** Faiviè (viyaedje)
*** Bodindje (lussimbordjwès-cåzant)
*** Wîzamba (lussimbordjwès-cåzant)
(Hote et Mnufontinne sont walon-cåzant)
* Holindje
* Tîtindje

### Viyaedjes bedjes ripouwaryin-cåzant
Po les nos walons di sacwants viyaedjes tîxhon-cåzant do cotoû d' Vervî, loukîz so l' live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 11.
* Wälekete (Welkenrote)
Nicolas Bach

**Nicolas Bach**, c' esteut on scrijheu e lussimbordjwès et on bouteu po ç' lingaedje dilérin la. 

Il a skepyî diviè 1930. Il a morou e 2006.

Di s' mestî, il esteut prof d' umanités.

## Ouve pol lingaedje lussimbordjwès
Il aveut askepyî l' soce "Arel am sproche"

I wangna, ene anêye, li Pris del Kiminålté francesse.

I scrijha on tchaptrê sol lussimbordjwès dins l' live Ké walon po dmwin ?.

I dmora lontins a Tontlindje.
Îlaiwe

thumb|Plake e francès d' Îlaiwe a Vieme
**Îlaiwe** (fr. *Hileau*), c' est ene  ki prind sourd do costé di Djavingue.

Ele court so Baronveye , pu so Vieme.

Îlaiwe egolene e l' Aiwe di Lesse eviè Liswer (Hour).

*Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins [[:Wikt:Îlaiwe|l' esplicant motî]].*

*Lîlaiwe, c' est eto on ri ki s' maxhe a [[Hoyou]] a [[Mårcin (viyaedje)|Mårcin]].*
Wizamba (Faiviè)

thumb|l' eglijhe
**Wizamba** (*Wîzamba* e walon, "Fr." *Wisembach*), c' est on hamtea d' Faiviè.

Wizamba est metou sol voye inte Witri et Måtlindje djusse sol limotche inte les pårlers walons et les pårlers lussimbordjwès.

Il est raiwé pa l' aiwe di Seure.
CDP

Li **Cminålté des Dislaxhîs Payis** (**CDP**), c' est ene kiminålté d' estats ki s' a retroclé après li dishonnaedje di l' URSS.

C' est bråmint po des acoirds economikes, come li vindaedje di gaz, evnd.

Li CDP est sovint rwaiteye come on moyén pol Rûsseye di wårder ene miete di mwaistrijhe so les ancyins payis di l' Impire rûsse.
Redjime di Vichy

Li **redjime di Vichy**, c' est on govienmint francès ki fjheut avou ls Almands tins del guere di 40.

Si mwaisse veye, c' esteut Vichy et l' prezidint, c' esteut l' marixhå Pétain.

I cmandéve sol Nonne del France, et so les coloneyes francesses.

C' est lu ki va enonder li portchessaedje des Djwifs el France.

Li redjime di Vichy esteut contraryî på mouvmint do djenerå de Gaule (li "libe France") ki s' aveut såvé e l' Inglutere.

Li redjime di Vichy volrè so s' panse e l' Afrike bijhrece al fén di l' operåcion Torch (1943), ey el France après l' disbarcumint d' Provance (1944).

## Istwere do redjime di Vichy
Dins les clawes di l' årmistice inte les Francès et les Almands di 1940, les Almands avént decidé d' ocuper on lådje boket tot l' long di l' Oceyan Atlantike disk' ås Pirenêyes. Bordeaux esteut ddins. Li govienmint francès, rifudjî ladrî, doet co baguer. Li 29 di djun 1940, Pétain li moenne a Clermont-Ferrand. Pu, li 1î d' djulete, a Vichy.

## Sourdants
Håsse (vinte)

thumb|Passêye do djoû des moirts
thumb|ene håsse ezès Stats-Unis (Ohio, 2004)
thumb|vinte di veas al håsse
Ene **håsse** (on dit eto : ene **passêye**, ene **vindicion** u ene **vinte**), c' est ene seyance publike, la k' on vind des sacwès, sovint dvant notaire, tot cminçant pa on bas pris. C' est ene manire di vinde k' on rescontere totavå.

Dins ene ôte sôre di vinte publike, on mete a pris å dzeu del valeur del sacwè, et on criyeu dischind a fwait, disk' a tant k' èn atchteu l' côpaxhe : c' est les rabats u vinte holandesse.

## Sôres di håsses
Ene des håsse les pus corantes, c' est cwand ene sakî a morou, e k' on vind ses béns po pårti l' eritance.

On frè eto ene håsse cwand ene sakî est saizeye.

Gn a eto des håsses cwand on vindeu vout aveur li meyeu pris ki s' pout d' ene sacwè d' valeur come les ouves d' årt. C' est des societés d' håsse ki s' end ocupèt, come Sothby a Londe.

Dispu l' arivêye del Daegntoele gn a eto des håsses u passêyes éndjolikes.

Les passêyes do djoû des åmes, c' est ene uzance del Walonreye la k' on vind vinde des sacwès di s' corti po payî des messes po les moirts.


Passêye des moirts Annvoye 2023 håsseus.jpg|passêye do djoû des moirts a Annvoye
Passêye des moirts Annvoye 2023 tertos.jpg|les håsseus
Passêye des moirts Annvoye 2023 calbasse al håsse.jpg|passaedje d' on peturon; l' atchteuse di dvant erva
Passêye des moirts Annvoye 2023 paymint.jpg|paymint


## Minaedje d' ene håsse
Dins ene håsse, li criyeu anonce li metaedje a pris. Po les sacwès d' valeur, ci pris la a stî aviré pa on comissaire-préjheu.

Li ci ki vout atchter creye on pus hôt pris. On dit k' i ***' u k' i ***' u ****.

Li sacwè a vinde va å ci k' a dit l' dierin. Adon, li cler do notaire bouxhe on côp d' mårtea sol tåve, et dire "Addjudjî !".

## Racsegnes e walon
* Dins l' roman e walon "Li crawieuse agaesse", gn a on discrijhaedje literaire d' ene håsse p. 22-28.
* Po vey l' uzaedje djeyografike des mots "håsse", "passêye", "vindicion" et "vinte" dins les accints do walon e 20inme sieke, loukîz sol PALW **1**, 12.
Singulîs (gazete)

thumb|120px|Prumire coviete (1993-2000)
thumb|2inme coviete (dispu 2001)
**Singulis**, ki s' no e francès, c' est ***Singuliers***, c' est ene rivuwe di belès letes del Province do Lussimbork.

## Istwere
Ele fourit metowe en alaedje e 1993 pa Michel Francard, Raymond Mouzon et Christian Robinet, po-z eplaidî des tecses di belès letes e walon ey e gåmès, di scrijheus del Province do Lussimbork. Gn aveut eto en coirnêye di noveles, e francès, des boutaedjes pol walon avårla. 

Les askepieus rmetént inla eshonne deus rvowes k'&nbsp;egzistént ddja: *[[Li Lussimbork diyalectå (gazete)|Le Luxembourg dialectal]]*  (sicrijhaedjes e walon, eplaidî å Tchestea) eyet ké novele ?" (noveles e francès avou tecse e walon do Muzêye del Parole å Payis d'&nbsp;Bastogne).

Elle a stî lontins adjinçnêye pa Michel Francard. Dispoy 2005, li mwaisse redacteur, c' est Pierre Otjacques.

Diviè l' mitan des anêyes 2010, gn a eto èn eplaidaedje éndjolike (racourti di tchaeke limero) k' on pout rçure po rén dins si emilreye

## Contnou del rivuwe
A tchaeke limero, gn a on ratacaedje, sovint scrît e walon, pa troes mwaisses sicrijheus ki s' ricandjèt. Pu vnèt les tecses literaires, avou on motlî ådzo. 

Adonpwis, gn a des noveles so les soces del province, mins ele sont scrîtes e francès. 

Gn a yeu lontins ene coirnêye di prezintaedje des waloneus del province, sicrîte e francès pa Christian Robinet (1994-2004). Cisse-ciale a stî replaeceye pa ene rîlêye di tecses e walon so les vîs mestîs.

E francès eto, gn a yeu ene coine "Situdias". Ladvins, on-z a djåzé do linwe-ehåyaedje do walon tot dnant l' pene a des avanciveus (Lorint Hendschel, Lucyin Mahin) et a des wårdiveus (Van Crombrugge, Albert Maquet, 

Dispu 2000, Joël Thiry î tént ene coirnêye so les viyès tchansons e walon.

Bråmint des scrijhaedjes (et des scrijheus) di Singulîs ont stî rprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

## Sacwants scrijheus d' Singulîs
* Joseph Bily k' î scrît eto les ratacaedjes.
* Maurice Georges
* André Lamborelle
* Jean-Marie Lhote
* Willy Leroy k' î scrît eto pacô les ratacaedjes.
* Lucyin Mahin î a bråmint publiyî ses powinmes et eto des tecses di prôze.
* Pierre Otjacques k' î scrît, avou, a s' toû, les ratacaedjes.
* Emile Pècheur
* Georges Pècheur
* Arthur Schmitz
* Georges Thémelin (e gåmès)

## Scrijheus k' î sont voltî rpubliyîs
* Fernand Bonneau (gåmès)
* Marcel David
* Pire-Djôzef Dozîmont
* Gaston Lucy
* Fernande Weynand (gåmès)

## 
*  Des ôtès racsegnes so li rvuwe (sol waibe so Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene)
* sol waibe "revues.be"
*  (pådje del gazete)
Powezeye e walon

Li **powezeye e walon**, c' est del powezeye (nén djusse des scrijhaedjes a môde d' arimés) k' est scrîte e peur walon.

## Istwere del powezeye e walon
Li prumire wache del powezeye e walon va soude avou Tchåle Simonon diviè les anêyes 1830. On les pout lomer les **[[romantisse|romantikes]]**. Ele durrè on bon sieke. Onk di ses mwaisses riprezintant, ci fourit Djôzef Mignolet.

Al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke, gn årè, avou, sacwants fjheus d' epopêyes (Michel Renard, Louis Lagauche, Djôzef Mignolet) ki plèt esse waitîs come les rprezintants del **powezeye lirike** e walon.

Li **powezeye imådjrece** va aspiter dins les anêyes 1950 avou l' djermêye 48 et les grands nos seront Georges Smal, Jean Guillaume, Emile Lempereur, shuvous di Lucyin Somme, René Clinias, Victor George et motoit Lisa Chastelet. Il avént stî dvancîs pa Henri Bragard (lijhoz pa egzimpe L' aironde).

Gn ava, diviè les anêyes 1970, ene djermêye di **powetes ermetikes**, rashonnés åtoû d' Albert Lovegnée eyet Eli Michel; on î pout radjouter Albert Maquet (dedja, metans, dins Djeu d' apeles, 1947)..

Les pus grands powetes del fén do 20inme sieke et do kiminçmint do 21inme sieke vinèt des "Scrijheus do Cinte" : c' est des djins come David André, Dominique Heymans et Christian Quinet. I polnut esse rindjîs a tchvå so les deus dierins mouvmints.

Di tos ces trevéns la, gn a todi yeu beacôp des **powetes reyalisses**, avou.

## Sourdant