open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tchôcmwår

On (ene) **tchôcmwår** (on dit eto: ene **tchôde-marke**, on **tchôke-[[moirt]]**, ene **marke**, ene **tchôke**), c' est on mwais sondje k' on fwait tot doirmant, et ki fwait awè peu. I s' djoke cwand on s' dispiete.

## Motlî
On dit aveur ene tchôde-marke ou aveur li marke, fé on tchôcmwår, esse tchôkî del marke, esse poûssî del tchôde-marke, esse tchôkî, aveur li tchôde.

## Discrijhaedje
Dins on tchôcmwår, on s' sint stofer, ou on sint k' on va esse touwé ou apicî på Diåle. 

Adon, n a des cis ki boerlèt.

On s' pout rewoeyî padecô tot(e) sonkenaiwe.
Der Struwwelpeter (live d' imådjes)

thumb

**Pire tiesse di lurson** ou **Pire al bouxhêye** (*Piêre al Bousséye*), c' est on live d' imådjes ki l' vraiy tite, c' est *Der Struwwelpeter*.

## Mwaissès dnêyes
Il a stî scrît et dessiné pa Heinrich Hoffmann e 1844, come bistoke di Noyé po s' fi. Aprume, i l' aveut lomé *Lustige Geschichten und drollige Bilder* (Djoyeusès kéntes eyet droles d' imådjes).

Li live a sti eplaidî e 1845, pu replaidî sacwants côps. Adonpwis, tradût dins pus di 130 lingaedjes, inte di zels li walon eyet l' picård.

## Contnou do live
# Adrovaedje
#
#
# Pålene et les brocales : c' e-st ene pitite båshele ki djowe avou des brocales, mågré k' ses deus tchets lyi djhèt di nel nén fé. Ele ni schoûte nén et s' broûle tote.


H Hoffmann Struwwel 03.jpg|adrovaedje (mwaisse modêye)
Pire tiesse lurson 3-1.jpg|Pålene et les brocales (I)
Pire tiesse lurson 3-2.jpg|Pålene et les brocales (II)


## Ratournaedje e walon
thumb
Sicrît avou l' accint d' Tcheslet pa Jean-Luc Fauconnier, il a moussî foû e 2010 ås eplaidreyes Titenfass; ISBN 3-937467-79-5. Li tite, c' esteut «*Piêre al bousséye*» (Pire al bouxhêye, dj' on bén: avou des tchveas come on bouxhon). Gn aveut on dzo-tite: «*Djwèyeûsès quétes èyèt droles d'imâdjes*» (djoyeusès kéntes eyet droles d' imådjes).

Gn a èn ôte ratournaedje so Wikisourd e rfondou ey e Feller avou l' accint d' Transene, eplaidî pa Lucien Mahin a pårti d' 2025.

## 
* Pådje sol live e walon (so «*Objectif Plumes*»)
*
Borgogne (vî payis)

* Rweyåme di Borgogne (6inme - 11inme sieke)
* Dutcheye di Borgogne (1032–1477)
** Duks di Borgogne
*** Bas Payis borguignons (prôpieté "privêye" des duks)
Dutcheye di Borgogne

Li **Dutcheye di Borgogne**, c' esteut ene dutcheye ki dura di 1032 a 1477.

Les mwaisses avént l' tite di "Duks di Borgogne". 

Ces-ci estént eto mwaisse-tinants, "privêymint", des Bas Payis borguignons.
Glossaire de Courcelle (Ch 35) et Souvret (Ch 34)

Li **motî d' Courcele et d' Souvret**, ki s' tite e francès, c' est «***Glossaire de Courcelle [Ch 35] - Souvret [Ch 34]***», c' est on motî walon-francès adjinçné pa Omer Bastin et Armand Deltenre.

Il a rexhou a bokets dins l' Bourdon di 2000 a 2006.

Tot rashonné, i fwait 74 pådjes.

Il est rprins sol limero **[O101]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Fiesse del disdjune

[thumb|el [Chine]]
[thumb|å [Marok]]
Li **fiesse del disdjune** ou **fiesse del fén do cwareme** (e-n arabe : *3eîd el-fiTer*, عيد الفطر, ralfabetijhî e francès *aïd el-fitr*, e-n inglès *Eid ul-fitr*), c' est l' fiesse po les muzulmans li prumî djoû do moes ki shût li ramada.

Li fiesse del disdjune est on djama (on-z a condjî eto li  di ç' fiesse la).

## Clawaedje del date del disdjune
Come les moes muzulmans sont clawés pal lune, i fåt k' on voeye li tinre lune dins on metou payis, po dclårer li fiesse del disdjune. 

Portant, gn a bråmint des payis (Aldjereye, France, Beldjike, metans) ki carculèt ci djoû la teyoricmint, et l' clawer d' avance.

Sovint, les moslimîs do Marok et del Moritanreye fiestixhèt l' disdjune on djoû après ls ôtes.

## Uzaedjes
On ddjune avou toplin des påstedjreyes k' ont stî fwaite el måjhone li shijhe (et sovint tote li nute) di dvant.

Les efants (et sovint eto les comeres) ont stî rabiyîs, et mete leus noûs mousmints.
Såvadje sapén

Li **såvadje sapén** u **pin silvesse**, c' est èn åbe sapinrece ki vént naturelmint el Walonreye (end a co dins l' Hôte Fagne), et crexhe bén coxhou.

Dins on plantisse, i monte foirt hôt.

 *[[Pinus sylvestris]]*

## Discrijhaedje

Il a on topet d' coxhes tot ådzeu, nén simetrikes.

I vént bén so les setchès teres, ossu sol castinne.

Il a des ptitès rondès carotes.

## Maladeyes do såvadje sapén
scolites: scolite do pin.

## Sourdants
Scrabeye volcanike

Les **scrabeyes volcanikes**, c' est des grossès cenes d' on volcan ki siervèt come escrabeyes (coûtche dizo les voyes, les pavêyes po ls assouwer).

## 
* Videyo prezintant les scrabeyes volcanikes
Nha Trang

200px|right|thumb|Nha Trang

**Nha Trang** c' est l' mwaisse veye del province di Khanh Hoa, å Vietnam.

*Nha Trang - Wikivoyage
Ba Ria

200px|right|thumb|Ba Ria

**Bà Rịa**, c' est l' mwaisse veye del province di Bà Rịa-Vũng Tàu, å Vietnam.
Phan Thiet

[300px|right|thumb|Ene foto del comene, e [2007.]]

**Phan Thiet** c' est ene comene del Redjon d' Nam Trung Bo, e l' Vietnam. Si stindêye est di 206 km2 eyet i gn aveut 350.000 dimorants, e 2011.
Pougnård

vignette|Fibule Amazigh, potreye, koumiya è lantiene.

On **pougnård**, c' est on long coutea (a pô près 20 centimètres) ki côpe des deus costés.

I pout esse hiné.

## Reglumintaedje
Ådjourdu, li pougnård fwait pårteye des åres disfindowes. On ndè pout aveur onk mins on n' si pout nén porminer avou. Li vindaedje est regluminté, djusse po les djins d' mestî. 

Divins l' tins, dins tos les magazins d' sovni et d' beyatiles, e bea mitan des cindrîs, des tchaplets, des bondius, des pots di stin ou des assîtes di keuve, on trovéve, vindous come li resse, des couteas et des pougnårds di totes les cognes.

Å Bork, vos plîz tchoezi des mantches avou sint Houbert, li cier ou l' båzlike. Les pus beas avént des mantches di coine di cier et ene bele longue lame crinnêye.

Les scoutes n' avént nén l' droet nerén d' endè poirter po djouwer.
Thai Nguyen

300px|right|thumb|Thai Nguyen

**Thai Nguyen** c' est ene comene del Redjon d' Bac Bo, e l' Vietnam. Area is 189 km2, population is 330.000 (2011).
Ivier (discramiaedje)

* **[[ivier]]** (såjhon do 22 d' dicimbe å 21 di måss)
** ivier des purnalîs (rafroedixhmint do tins e moes d' may)
* **[[ivier (nive)]]** (el Hôte Årdene) 
* a l' *ivièr*, coinreçmint, el Hesbaye = a l'
Neyomicene

Li **neyomicene**, c' est èn antibiyotike del famile des aminoglucozides.

Elle a stî discovrowe e 1949, foû d' on tchampion microscopike del famile do djinre *Streptomices* (come li streptomicene, mins bråmint pus foite).

Avalêye, ele ni passe nén houte des boyeas. Ele serè don bén ahessåve po les boylites (schites) ås bactereyes, pår les såmonelôzes.

Elle est foite po touwer les bactereyes Gram moens; eto sacwants Gram plusse.

Foirt eployeye dins les poytreyes.
Jacques Barry

**Jacques Barry** a skepyî li 25 di nôvimbe 1931.

## Cårire å teyåte
Il a cmincî come djouweu d' role al dramatike "L' avni" di Gochliye, e 1956.

E 1973, i divna mwaisse del djowe del minme dramatike. Ey eto dins des ôtes viyaedjes et veyes : Nivele, Bure, Brinne-Tchestea.

Dispu 1984, il a ratourné e walon toplin des pîces di teyåte, po lzès fé djouwer pal dramatike "L' avni" di Gochliye.

Di s' pene rexha ene comedeye e deus akes : Côp d' circût.

## Sacwants adierçaedjes
* Dji vou vir Mioussev
* Feu d' årtifice
* Antigone (da Sofoke rarindjî pa Jean Anouilh)
* Ådjourdu, nos djouwans Otello (da Eugène Petithan)
* Ene dimande e mariaedje (da Tchekov)
* Sot kî vout (da Djôr Simonis)
* La k' i vikèt vî (da Jacques Warnier) divnou Li hamea des stocaesses

##
Claude Mercier

**Claude Mercier**, c' est on tchanteu d' rok walon, skepyî e 1939.

I tchantéve purade e francès ey e-n inglès. 

Mins, e 2012, i vuda ene plake e walon, so des cåzaedjes da Jean Goffart, "''Toudis èchène''", ki c' est puvite do rok-blouze.

## Biyografeye
I cminça tot djonne, a 18 ans, dizo no d' sinne di "Audy Kans".

Pu askepyî èn orkesse, "The Black Stars".

Mins vitmint candjî d' no, po divni "Buddy Brent and his Thrillers".

E 1963, il eredjistere on 45 toûs, avou "The Thrill" a l' adroet et "You break my heart" a l' evier. Ci plake la si va vinde dins ene shijhinne di payis, a 1.400.000 (on miyon cwate cints meyes) egzimplaires.

Buddy Brent a rôbalé tocosté : e l'&nbsp;France, e l'&nbsp;Swisse, e l'&nbsp;Itåleye, e l'&nbsp;Almagne, e Canada, e Lussimbork, e l'&nbsp;Holande, e l'&nbsp;Suwede, e l'&nbsp;Norvedje. 

Il a minme passé a l’ Olimpia d'&nbsp;Paris, come vudete amerikinne des Rolling Stones a Musicorama. Il a stî e tournêye avou les Everly Brothers et Bobby Solo. Ou eco avou Jerry Lee Lewis e-n Almagne.

Dins les anêyes 2000, Jacques Mercier djowéve dizo l'&nbsp;alomåcion "Buddy Brent and the Rocking Blues Band".

E 2011, Buddy Brent rescontra Jean Goffart. Et toirtchî ene sitroete plake eshonne dizo l' tite "''Toudis èchène''".
Tchåle di Borgogne

**Tchåle di Borgogne**, lomé li **Tchåle li Temeraire** ou **Tchåle Franc Tigneus**, c' esteut on duk di Borgogne ki ringna so les Bas Payis borguignons et fé tofer li guere al Principåté d' Lidje.

I vna å monde li 11 di nôvimbe 1433 et mora li 5 di djanvî 1477.

Il esteut l' fi da Flipe III d' Borgogne (Flipe li Bon, po les Francès).

## Dins les belès letes e walon
Si coronmint et s' mariaedje a Brudje et ses gueres disconte Lidje e 1467-1468 sont racontés pa Djôzef Mignolet (e-n arimés) dins "Li tchant di m' tere".

## Gueres disconte des Lidjwès
* 19 d' octôbe 1465 : Batreye di Montnåke. Les Lidjwès î leyèt 4000 moirts.

* 16 d' awousse 1466 : il est dvant Dinant k' i va branscater troes djoûs å long.

* 27 di nôvimbe 1467 : Prumire intrêye dins Lidje.

* 30 d' octôbe 1468 : I manke d' esse acsût, del nute pa les shî cints Frantchimontwès. Å matén i mousse dins Lidje avou Louwis XI, k' a rtourné cazake. Pu distrure li veye.

## Sayes di cintrålijhaedje
I saye d' årmonijhî les taeyes et l' droet dins tos ses estats. Sins poleur adiercî s' côp.

## Sourdants
Foete

Li **foete**, c' est onk des mwaisses organes do coir des biesses et des djins.

C' est la ki les nourixhas, ki vegnnut des boyeas, sont capougnîs dins les celules, po basti totes sôres di materiås biyolodjikes ki l' coir a dandjî.

C' est eto ene glande ki essûne li bîle, ki s' rashonne dins l' amer divant d' egoliner eviè l' duwodenom (prumî boket do ptit boyea). 

## Discrijhaedje
Li foete si prezinte come on macasse organe, brune violé, metou dizo l' diyafrague (dirî po les cwate-pates), et tot conte di lu, mins purade sol droete do coir. I tént après pa on court mins stocaesse atna, li mezo foetrece.

I rçût l' sonk del voenne foetrece ki lyi apoite les nourixhas cotaeyîs dins les boyeas.

Il evoye les prodûts biyolodjikes ås celules pal voenne-cåve dizotrinne ((dirîtrinne po les cwate-pates) ki s' ecdût viè l' gåtche oriyete do cour.

Il evoye eto l' bîle eviè l' amer, pal buzete bîlrece (tchenå coledoke).

Al fén, i rçût l' enairi sonk por lu tourner di l' artere foetrece.

Li coledoke, et les ecdût å sonk vinèt u pårtèt tertos do costé dzotrin (dirîtrin) do foete.

## Uzaedjes
Dins les dispouyes di djibî ou d' pourcea, li foete est lomé li "deur" (årvier do peumon ki c' est l' "mol").

Li foete des aclevåvès biesses, c' est on santiveus amagnî, k' apoite eto des vitamenes (vitamene A et D, metans). Pår li foete des pexhons (ôle di foete di moruwe).

Sacwants oujheas (åwe, canård) sont forsôlés po ndè rsaetchî do crås foete ou fwecras.

## Maladeye do foete
* foetite : inte di zeles des cenes ås virûsses (foetite B des djins) u ås bactereyes (foetite grangreneuse des bedots).
* formagnants (adules grande dewe do foete ou tchalons (kisse idatike).
* pire å foete (dins l' coledoke, polant ristoper l' amer) 
* cirôze do foete (dicwelixhance a cåze del moirt des celules, metans pa bevaedje timpesse di gotes).
* magnants mås 
* djaenisse : corant sene des maladeyes do foete.

A l' otopseye, li sblarixhaedje (pålixhaedje) do foete mostere sovint ene infeccion di tot l' coir (septicemeye).

## Valeur essegnrece
Imådjreçmint, li foete est rwaitî come li cinte di l' angoxhe et do transixhaedje, pa les Walons, todi (); mins prins årvierdimint, del djoye (). Les Arabes, zels, endè fjhèt li cinte di l' amour.
Foetijhaedje do peumon

Li **foetijhaedje do peumon**, c' est cwand l' peumon divént come do foete. Dj' ô bén : del minme violêye coleur, et del minme macasté.

Li peumon foetijhî s' efondreye, on boket metou dins on vere d' aiwe.

Li foetijhaedje, c' est l' dierinne tape d' ene peumoneye. Li boket foetijhî n' overe pus (n' apice pupont d' air, pol rapurer). C' est tot texhou condjondrece.
Vier solitaire

thumb|vier solitaire do tchén (tchessî foû på prazicwantel)
thumb|Rexhous segmints d' on vier solitaire des bedots
thumb|å dzo: vier solitaire dins on rnådaedje di tchet
On **vier solitaire** ou **[[vier-ruban]]** ou **[[cestôde]]**, c' est on long blanc formagnant plat vier, k' end a k' onk ou waire dins les boyeas (å rvier des formagnants ronds viers).

I dmeure agritchî pal tiesse après l' paroeze des boyeas, et låtchî des bokets lomés segmints, rimplis d' oûs.

Les viers solitaires ont dandjî d' on lodjeu d' passaedje po ki l' tchalon divegne epestiferant po l' lodjeu definitif.

## Sacwants viers solitaires sorlon l' edjîstreu definitif
### djins
* vier solitaire pås bovrins
* vier solitaire på pourcea
(acsûts på tchalon)
* vier solitaire do kisse idatike

### tchén
* vier solitaire do kisse idatike
* vier solitaire ås tchéns pås pouces

### bedots, bovrins et tchvås
* vier solitaire ås lådjes bokets *(Moniezia)*
Tortea (discramiaedje)

* tortea el paile (påstedjreye di manaedje)
* restant do wastea d' låme (fabriké des moxhes al låme)
* tortea (po les biesses)
Pwès

**Pwès**  ou **Pwès-Sint-Houbert** (la-minme : *Pwès*, *Pwès-Sint-Yubêrt*, F. *Poix-Saint-Hubert*), c' esteut on hamtea metou so Årveye et Atrivå, mins k' a eto rprins des teréns a Smu.

Il est cnoxhou come gåre di trén sol lene Brussele-Lussimbork.

Divant, gn a veut eto ene lene di tram k' aléve di Pwès a Pusmadje .


File:Poix-Saint-Hubert 050717.JPG|Gåre, ådfoû
File:Station Poix-Saint-Hubert.jpg|Gåre, ådvins
File:Pwès esvotos toprès.JPG|Esvotos del tchapele Notru-Dame di Gråces
Anuti

thumb
L' **anuti** u li **vesprêye tote basse** (eto: li **brune**, el **brunete**, el **noer cwårt d' eure**), c' est tot djusse après l' coûtchî do solea, mins divant l' noere nute.

On î voet co ene miete clair, mins fåt dedja esprinde les lampes po bén vey.


Grand Large Anuti.jpg|Anuti å « Grand Large », do costé d' Mont.
Pladje Agadir anuti.jpg|L' anuti a Agadir, el Marok.
Posteas electrikes anuti.jpg|posteas electrikes a l' anuti.
Anuti Douccala båres.jpg|båres (nûlêyes) a l' anuti
Anuti tchårnales.jpg|dins les tchårnales


## Dins les belès-letes e walon
So l' anuti, roman da Lorint Hendschel
Tortea

On **tortea**, c' est èn amagnî po les biesses, fwait do restant d' ene grinne a l' ôle k' a stî pressêye ou spoujheye tchimicmint.

## Sôres di torteas
* tortea d' grinnes di solea
* tortea d' grinnes di lén
* tortea d' grinnes di golzå
* tortea d' grinnes di soya
* tortea d' cacawetes
* tortea d' palmisse
* tortea d' coton
...
Tinre lune

thumb
[thumb|Tinre lune (raspexheye fotograficmint) et [Stoele do Bierdjî]]
Li **tinre lune** (on dit eto : **djonne lune**, **novele lune**, c' est l' aparexhaedje del lune å tot prumî djoû di s' moes. Et, si on vout, les sacwants djoûs d' après.

## Doûcès creyances sol tinre lune
 Cwårtîs del lune
El Walonreye, gn a beacôp des doûcès creyances a vey avou l' tinre lune :
* I fåt rtaeyî ses tchveas a tinre lune : i rcrexhèt ça mî.
* Si on code les fruts di tinre lune, i gåtront.
* I fåt ramasser les poes el tinre lune : i cujhèt mî..

## Li tinre lune dins l' calindrî muzulman
Dins l' calindrî muzulman, c' est l' tinre lune ki decide do cminçmint do moes. Dins sacwants payis, i fåt l' vey di ses ouys, çou ki fwait ki les dates do moes ni sont nén clawêyes d' avance. 

C' est foirt consecant po les moes avou des djamas, la k' on a deus fiesse-djoûs.

Li tinre lune est sovint on djoû pus tård dins les payis do Coûtchant arabe (Marok, Moritanreye) ki dins les payis do Levant arabe (Arabeye sewoudite) ou les ôtes payis muzulmans d' Azeye (Indonezeye, Malaizeye).

Divinltins, dins ces payis la, c' esteut eto l' tinre lune ki minéve li paymint des louwaedjes å moes.

## Sourdant
Scoirpion (discramiaedje)

* vraiy scoirpion
* sacwants insekes
** scoirpion des cortis
** monsieu (grosse damjhele)
** airçon
* Scoirpion (planete)
Påsses itålyinnes

Les **påsses itålyinnes** u **påsses alimintreces**, pus courtinnmint **påsses**, c' est des amagnîs fwaits avou des bokets d' påsse di deur frumint.

On lzès mete trimper dins del tchôde aiwe (nén trop lontins), pu les magnî avou ene såce et des vitolets, metans.

## Sôres di påsses itålyinnes
### Les pus cnoxhowes
* les vraiys macaronis, trawés e mitan
* les spaguetis, a môde di baguete
* les viermiceles, k' on mete purade dins l' sope.
* les plats macaronis
* les raviolis (avou do hatchisse divins)

### Dins les belès-letes e walon
:''Gn a do vermicele, des alfabets, des spaguetis, des macaronis, des ronds, des plats, des courts, des longs, des penes, des nuks, des flotches&nbsp;

## Sourdant
Florêye

**Florêye** (la-minme *Floréye* F. *Florée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Assesse, el province di Nameur.

* Limeros del posse : **5334** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Na 129** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Nameur

## Tuzance walons
Alexandre Bodart î a skepyî li 20 di djulete 1908.
Påsse (discramiaedje)

* påsse (farene avou d' l' aiwe, po fé totes sôres di påstedjreyes)
* påsses itålyinnes (macaroni, evnd.)
Leglijhe

Li **Grand Leglijhe** /lɛgliːʃ/ (la-minme: *Lèglije* /lɛgliʃ/, fr: *Léglise*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 4.824 (2012)
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sitindêye: 172,92&nbsp;km²
* Dinsité: 28 djins/km²

## Ban di Leglijhe
* Leglijhe (viyaedje)
* Asnoe (la-minme: *Asnwa*)
* Mâliè
* Éblî
* Witri
* Lovteamont (Louftémont)

## Tuzance walone
### Accint do walon
C' est bråmint do tchestrolès, mins gn a dedja di l' assaetchance do gåmès.

### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' après Leglijhe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## 
* Waibe del comene

## Sourdant
Indicatif prezintrece e francès

L' **indicatif prezintrece** e **[[francès]]** rissaetche beazebén sol minme tins e walon

 Codjowaedje di l' Indicatif prezintrece e francès
Pate-di-polin

Li **pate-di-polin** (ou **pa-d'-ågne**, **taconet**, ou **pî-d'-ågne**, **pas-d'-bådet**, **foye Sint-Djôzef**, **yebe di sint Djôzef**, **fleur Sint-z-Antoenne**, **tchapea-d'-aiwe**), c' est ene plante ki florixh dins les prumires å bontins (e moes d' måss el Walonreye).

 *[[Tussilago farfara]]*

## Vicaedje
Ele fwait ene bele djaene fleur, a bohêyes, mins sins fé des foyes a ç' moumint la.

Les foyes n' aparexhnut k' e l' esté.

## Eployaedje
Come yebe ås maladeyes, ele sieve a toplin des mås. 

Mins passer li té d' fleurs al passete po n' nén aveur les ptits picas divins l' goidje.

## Sourdant
Indicatif prezintrece

**L' indicatif prezintrece** ou **prezint d' indicatif**, c' est on tins di l' indicatif ki mostere ene accion k' a åk a vey avou l' tins d' asteure.

## Piceures mostrêyes på prezint d' l' indicatif
Li piceure mostrêye pa l' indicatif erirece pout esse :
* on vraiy prezint : 
:*Cwè çki t' *'fwais** ? :: Dji **magne** (dji **mindje**). 
:''Eyou **ess** ? :: Dji **so** dins l' gåraedje, ki **saye** di remantchî on mantche di ramon.
* on forveyou prezint : 
:''Cwand dji **di** blanc, ti **dis** noer. 
:''Si vos **vnoz** dmwin, houkîz nos å telefone.
* on passé riviké come on prezint : 
:''Les Almands bombardént : dji **cour** radmint a l' abri, et kî çki dj' î **rtrouve** : mi feme ki s' resseréve siconte do vijhén.
* on futeur dedja viké come on prezint :
:''Est çki t' **rexhes** al nute ?
:''Cwè çki nos **fjhans dmwin** ? î **alans** dj' u nén, a leu raploû ?
:''Les Bedjes **corèt** (**cournut**) l' 100 metes olimpike mårdi ki vént a 8 eures å matén.
== Emantchaedje des codjowas ==
=== 1ire djin do singulî ===
Li [[cåzant]] (et l' cåzante) si fôme :
* tot rsaetchant l' cawete do viebe : 
::sketer : dji **skete** ; magnî : dji **magne** ; braire : dji **brai** ; s' ashir : dji m' **ashî** ; boere : dji **boe**.
* tot leyant l' infinitif insi : 
::fini : dji **fini** ; rexhe : dji **rexhe** ; bate : dji **bate**
* tot radjoutant ene cawete å bodje do viebe : 
::tchicter : dji **tchictêye** ; mostrer : dji **mostere**; tcheryî : dji **tchereye** ; (Lidje) fini : dji **finixh**.
* tot eployant èn ôte bodje : 
:''aler : dji **va** ; fé : dji **fwai** ; voleur : dji **vou**

=== 2inme djin do singulî ===
L' [[atôtchî]] (et l' atôtheye) ès fôme :
* tot radjoutant S al cogne del prumire djin : 
::ti **sketes**, ti t' **ripaxhes**, ti **tchictêyes**, ti **mosteres**, ti **vas**, ti **vous**
* sol minme cogne ki l' prumire djin : 
::ti **finixh** (Lidje)
* dins ene fråze di dmande sins sudjet, tot radjoutant l' [[cawete -ss]], si l' codjowa finit pa ene voyale : 
::ti **vass** taire, al fén !? **vouss** on vere di bire ? **boess** ene sacwè ? **ass** fwin ? wice **ess** ? (mins : pinses tu ? est çki t' rexhes al nute ? est ç' ki t' vas co a messe ?)
=== 3inme djin do singulî === 
Li [[rwaitant]] (et li rwaitante) si fôme:
* sol minme cogne ki l' prumire djin : 
::ele **magne**, i **tchictêye**, ele **mostere**, i **pixhe**, i **tchereye**, i **finixh**, i s' **ripaxhe**, i **va**.
* tot radjoutant S al cogne del prumire djin : 
::i **finit**, i **brait**, ele s' **ashît**.
* dins ene fråze di dmande avou l' prono sudjet padrî, tot radjoutant l' lete di beloyance -t, såf si l' codjowa finit pa on « t » : 
::**magne-t** i ?, **mostere-t** ele ? **rexhe-t** ele co totes les shijhes ? **va-t** i co a messe ? **prind-t''' ele ses pilules ? (mins : est çk' i vout on vere ossu?)
### Djins do pluriyal
Po totes les djins do pluriyal, on s’ sieve do bodje A do viebe.

## Dins des ôtes langues
* Indicatif prezintrece e francès
* Indicatif prezintrece e neyerlandès (O.T.T.)
Tins d' asteure (linwince)

Li **tins d' asteure**, el linwince, c' est on tins d' codjowaedje a vey avou l' moumint d' asteure. On l' ritrouve, metans, dins l' indicatif prezintrece ou l' suddjonctif prezintrece.

On tins d' asteure est opôzé a on tins do passé ou on tins do futeur.

## Hårdêyes divintrinnes
* l' Indicatif prezintrece e walon
* l' Indicatif prezintrece e francès
* l' Indicatif prezintrece e neyerlandès (O.T.T.)
Indo-uropeyin

L' **indo-uropeyin**, c' est on forveyou lingaedje, erî-rfwait tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les lingaedjes indo-uropeyins.

## Istwere di l' atuze
L' atuze a stî atåvlêye e 1813 pa Thomas Young (èn Inglès, ki n' esteut nén on linwincieus, mins on docteur). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la.

## Berce linwistike des lingaedjes  indo-uropeyins
L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' Anatoleye la a pô près 9000 and did ci. 

I s' a spårdou viè l' Coûtchant (lingaedjes romans, tîxhons, eslaves, gayels, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' Levant (lingaedje iranyins et indyins).

## Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon
*  : tayon-bodje francike (erî-rfwait) * "wahta" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje tîxhon (erî-rfwait) * "wahtwō" (“gåre, wårdeu”), lu-minme do bodje indo-uropeyin (erî-rfwait) * "weǵ-" (“esse frisse, esse binåjhe, esse rewoeyî”) (adon parint did lon avou l' neyerlandès et l' almand «wachten», et l' inglès «awake»).

Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Biyo-soce

Ene **biyo-soce** (ou **[[simbiôze]]**), c' est ene soce fwaite pa deus vicantès sacwès, ki profitèt ene di l' ôte, sins ene formagnî l' ôte.

## Egzimpes
* likens.
* boloe nôbe et sacwants åbes (hesse, tchinne, åbes sapinreces).
* bactereyes poujheuses d' azote des raecinêyes des påwionacêyes.
Codjowaedje saveur

Li **codjowaedje di "saveur" ou "sawè"** (dobe rifondowe a l' infinitif) shût l' codjowaedje d' "aveur".

I fåt djusse radjouter on "S" divant tchaeke codjowa.

Li viebe "" pout esse loukî come on sinonime vraiy di "saveur" (purade ki come en dobe rifondowe).

## 
 (sol Wiccionaire walon)
Fouyoe

* Fouyeu (Barvea-so-Oûte, fr. Fouyeux)
* Fouyè (Hermåle-dizo-Hu, fr. Fouyet)
* Fouilloy (Oise) (viyaedje francès, dins l' dipårtumint d' Oijhe, sicrît davance Foillois)
* Fouilloy (Somme) (viyaedje francès, dins l' dipårtumint d' Some)
* Foyet, Foillet : nos d' famile (vinant d' onk di ces viyaedjes la ou d' ene ôte plaece avou on sfwait no)
Hermåle-dizo-Hu

**Hermåle-dizo-Hu** (la-minme *Hèrmale*, F. *Hermalle-sous-Huy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Indji, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4480**
** davance : **4134**
* Limero diyalectolodjike : **H 31**
* Arondixhmint : Hu
* Lomaedje des djins did la : Hermalî, Hermalresse.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hermåle-dizo-Hu
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Fouyoe (*Fouyè*, fr. *Fouyet*) : pitite cawete metowe inte Mouze et l' Tier d' Ole (no d' plaece nén rashiou e plan d' cadasse di 1829).
* A vey avou les tienes et les vås :
** Tier d' Ole : tier avou des bwès (dandjreus li prumî eplaeçmint lomé "Fouyoe").

## Istwere

* 779 : Si scrît *Harimala* .
* A pô près 1070 : li prumire *sedes sapientiae* del valêye del Mouze.
* 1315 : Distrujhaedje do tchestea da Hinri III d' Hermåle dins l' guere inte Awantès et Warouzîs. Ci signeur mourt dins l' batreye di Donmårtén (racontêye å 18e sieke dins l' paskeye del bataye di Donmårtén).
* 1642 : bastixhaedje del cinse do tchestea (fr. *Ferme castrale*).
* 1753 : gårni del måjhon di Jean-Gille Jacob, mwaisse måjhneu.

## Sourdants
Tiene

thumb
thumb
On **tiene** ou **tier** (on dit eto on **croupet**, on **tera**), c' est ene hôteur k' aparexhe dins l' payizaedje. 

Les mots "tiene" et "tier" et leus parints () sont foirt corants dins les nos d' plaeces del Walonreye.

## Discrijhaedje
Ça pout aler d' ene simpe gritchete a ene pitite montinne. 

On tiene a sovint avou ene ronde .

## Motlî
* on ptit tier serè lomé , , .
* li  do tiene, c' est la ki l' tiene clintche.
* li  do tiene, c' est li dzeu.
* ene  ou , c' est l' plaece la k' ene voye (ou on pazea) monte on tiene.

## Dins les Belès Letes e walon
Li mot rivént dins ene ouve di Belès Letes e walon : "So les tienes".

## Sourdant
Codjowaedje valeur

Li '''codjowaedje di valeur", c' est on disrîlé codjowaedje des viebes del cénkinme troke k' ont on coron avou -eur.

Sacwants did zels ni shuvèt nén ddja l' atuze des troes bodjes.

## Codjowaedjes dedja prezintés sol Wiccionaire
* spepieuzmint : 
** li codjowaejde di "saveur" shût li ci d' "aveur", djusse tot metant on "S" divant
* tåvlea racourti (10 codjowas soûmintreces)
** 
** 
**
Måcli

**Måcli** (la-minme, *Marcli* /maʀ.'kli/ , F. *Martilly*), c' esteut on hamtea di Straimont, asteure onk des viyaedjes do Grand Arbûmont.

 

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. 

* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje: Måclinès, Måclinete (la-minme, ***Marclinês***);
** Sipotaedje: les Mårticots.

## Sourdant
Hourete di clotchî

thumb|Ene hourete di clotchî (apiceye coixheye), les aiyes å lådje
Li **hourete di clotchî** ou **houprale di clokî**, ou **blanke hourete**, c' est on grand oujhea d' nute magneu d' tchå, tot blanc d' ploumaedje.

 *[[Tyto alba]]*

## Discrijhaedje
Elle a ene blanke face et des grandès blankès aiyes, dipus d’ on mete lådje cwand ele vole. 

## Vicaedje
thumb|trô d' hourete, e l' Almagne
Fwait s’ ni dizo les panes ou les schayes. Mins i fåt on trô po rexhe (ene vite di gurnî spiyeye, ene bawete di clokî). Dins des payis k’ i gn a on leye ene bawete esprès dins les gregnes, po l’ hourete rexhe.

Ele rexhe a cmincî del vesprêye. Ele apice des soris et des rates. Kécfeye eto les djonnes di colons.

Come les ôtes oujheas d' proye, ele rinåde les restants des biesses k' elle a magnî. Ces boletes di rnådaedje la si rescontrèt la k' elle s' a metou a djok po "roemyî".

Ele hoûle saizixhanmint, come çouci: 

## Mopliyaedje
Li frumele pond cwate a set oûs. Li måye apoite l' amagnî  e ni, sol tins ki l' frumele keuve pu s' ocupe des djonnes.

Les djonnes ripoizèt so ene sipexheur di bolets dismantchîs, rindous pa leus parints.


Tyto alba guttata MHNT.ZOO.2010.11.154.8.jpg|oûs
Owlets.jpg|Djonnes]]


## Dins les viyès creyances
Dins les doûcès creyances did dinltins, elle esteut lomêye l’ oujhea del moirt. On l’ apicive et l’ clawer vicante sol poite del scheure (gregne).

## Lomaedje dins des ôtes langues
E l' inglès, on l' lome "hourete di gregne". 

E francès, "sibarante hourete".

## Sourdants
Bolets d' rindaedje (oujheas)

thumb|Bolets d' rindaedje d' èn aigue d' Amerike bijhrece
On **bolet d' rindaedje** ou ene **bolete di rmetaedje** u ene **bolete di rnådaedje**, po èn oujhea, c' est des boles rinådêyes pa les oujheas magneus d' tchå (eto d' pexhons), mins ossu les coirvidîs, et co toplin d' ôtes oujheas. 

## Discrijhaedje
Les bolets d' rindaedje sont fwaits des rleyons des proyes k' il avalèt totes rondes : pwels, oujheas, schåves d' oûs, ou minme les eriesses di pexhons (vert pexheu).

I sont rnådés på betch eneviè 2 eures après l' egolaedje des proyes. On lzès rtrouve dilé l' ni ou l' djoke des oujheas. Po les oujheas d' nute magneus d' tchå come li hourete di clotchî, on les rtrouve sol plantchî des gregnes, ou å pî des clokîs. U dizo des fis electrikes la k’ ele si postêye po-z awaitî ses proyes. 

## Dins les belès-letes e walon
Discrît pol vert-pexheu pa Jean Lejeune di Djoupeye divins «Avå trîxhes et bwès».

:*Cwand l' pexhon esteut ene idêye gros, i vs fåreut vey kimint ki l' rapexheu s' kitråynéve po dire del fé passer tot etir e s' buzea. I s' kitoirtchive et fjheut des foices tot parey k' alaxhe sitronner.

:*Et on grand long tins, i wårdéve ene gafe come on pogn. Adonpwis, tot come on colon ki fwait bolêye tot rmetant si amagnî, i rnådéve les boletes d' eriesseset di screnes di pexhons, grosses come des petchales.''

## Sourdants
Prumire guere des scoles (Beldjike)

thumb|Caricateure d' ene gazete di 1878
Li **prumire guere des scoles**, e l' Beldjike, fourit ene margaye politike (sins moirts) inte disfindeus del sicole layike et shuveus des idêyes catolikes di l' acsegnmint. Ele dura di 1879 a 1884.

## Mwaissès dnêyes
C’ est les liberås ki sont å govienmint del Beldjike. I fjhèt passer des rfômes ene après l’ ôte po ki l’ societé ni soeye pus si alaxheye a l’ eståvlixhmint catolike. Come di djusse, les curés sont conte. 

I s’ margayèt so toplin des sudjets come les novelès scoles, li programe a-z acsegnî, li manire di tchoezi les mwaisses di scole et professeurs, li controle des lives di scole.

Dins sacwants viyaedjes, les catolikes fijhèt des novelès scoles. Metans, li ptite tchapele di Smu, c’ esteut ene « sicole å curé »1

## Spepieus disrôlmint

E 1878, les liberås, rashonnés pa Frère-Orban dizo l’ rapoûlant tinme do « sconte-calotinisse » wangnèt les vôtaedjes (madjorité absolowe). Pierre Van Humbeek (on rlomé sconte-catolike) divént minisse di l’ instruccion. 

Li 21 di djanvî 1879, li govienmint fwait rexhe ene lwè ki dit ki tchaeke viyaedje doet aveur ene sicole primaire layike ou neute (adon, nén catolike, come sorlon l’ adjinçna del lwè di 1842). L’ acsegnmint del rilidjon n’ est pus dins les programes. 

Li prumire guere des scoles finixha cwand l' deujhinme govienmint rashonnés på Walthère Frère-Orban fourit rcandjî på crustins ki vont dmoré å govienmint disk' al prumire guere daegnrece, e 1914. 

Ci fourit l’ kiminçmint d' ene guere des scoles ki deure co å djoû d’ ouy. Ele kinoxha on fel ridjiblaedje avou l' deujhinme guere des scoles (1950 a 1959).

## Foû del Beldjike
Li Neyerlande aveut ossu yeu ene guere des scoles etur liberås eyet crustins.

## Referinces eyet sourdants

### Alére
 Jean-Claude Lebrun, *La guerre scolaire de 1879-1882 à Smuid et à Libin*, *Aux Sources de la Lesse*, 2011, pp 59-88.

### Waibografeye
Måjhone-do-Bwès

thumb|plake e francès
Li **Måjhone-do-Bwès** (la-minme, *Maujone dè bwès* ;  *Maison du Bois*), c' esteut on hamtea d' Mélin.

Asteure, c' est djusse on coulot do viyaedje, mostré pa on no d' rowe e francès (*rue de la Maison du Bois*).

Lomaedje des djins did la : **Måjhnîs** (*Mauj'nis*).

## Esplikêye do no
C' esteut ene måjhon d' gåre di bwès a l' intrêye do Bwès d' Wayindje.

## Rilidjon
Li tchapele då Bati, e l' oneur di l' Aviedje a stî rmetowe a noû pa les « *Amis des chapelles de Mélin* » e 2011 : n a des potreyes da Max Vanderlinden, et des veulires da Fabienne Desmet.

## Tuzance walone
### Scrijheu e walon
Jacques Desmet lu-minme, si no d' pene, c' est «Måjhnî» («Mauj'ni»), ca c' est la k' il a skepyî. 

### dins les Belès-letes e walon
On Sånî a pårt (roman e walon da Jacques Desmet) mete el sinne on råpén di Sårt-Mélin ki va a scole avou des Måjhnîs.

### Accint

### Fåve do vî vî tins
N a-st ene fåve do vî vî tins ki s' passe å cminçmint di Måjhone do Bwès, la k' les djins viként co divins des barakes. C' est l' Diåle ki vént po cweri ene novele feme, et-z aler toker a totes les måjhons. Come di djusse, totes les djonnès feyes si catchnut po n' nén esse apiceyes. Gn a ki l' laide Mareye mon l' Gåre k' a bén volou. Mins elle a divnou adon ene si bele kimere ki totes les ôtes båsheles ont stî djalotes. Cwand l' Diåle a co rivnou…

##
Bårbea

Li **bårbea**, c' est on gros pexhon des doûcès aiwes.

Il a come des ptitès båbes so les lepes.

I fwait 8 a 10 kilos (dabôrd ki l' brotchet è fwait 15-20).

 *[[Barbus barbus]]*

## Discrijhaedje
Li bårbea est on foirt pexhon, ki pout naivyî, minmes dins les radès aiwes. "Ci n' est k' on  nier".

Li dzo do coir est plat; li dos est croufieus.

Il a ene longue tiesse sins schayes, po fougnî dins les fonds. Ses spessès lepes avou les båbes ossu.

A l' ådje fwait, il est 20 a 60 cm long. Ça va disk' a 1 mete 20 et 12 kilos.


File:Barbus barbus2.jpg|les bårbeas, did près
File:San in Sanok 14.JPG|Grandeur, pexhî


## Mopliyaedje
Al froye, les bårbeas ni rmontèt nén disk' al tiesse des ris (i sont trop gros). Metans, so l' Aiwe di Lesse, i n' pasnut nén l' pont des Barbouyons (inte Dåvdisse et Rdû, la ki l' aiwe est 14 metes lådje).
Les mintreyes da Monsieu Moulot (fime d' imådjes)

thumb|Monsieu Moulot ki cod des xhiletes
«**Les mintreyes da Monsieu Moulot**» ou «**li rate mintrece**», e francès, "le mulot menteur", c’ est on fime d’ imådjes da Andrea Kiss, ene cineyasse hongrwesse, k’ a moussî foû e 2009.

## Ratournaedje e walon
Il a stî ratourné e walon e 2012. C’ est Guy Fontaine k’ a acvierné l’ pordjet, et c’ est ses soçons k’ ont prusté leu vwès : Victor George a fwait l’ Rate, Jean-Luc Fauconnier, li Rnåd, André Capron a prins l’ role do Leu, Guy Fontaine lu-minme, do berå, et Cécile Liégeois, li feme Moulot.

## Personaedjes et accints del modêye e walon
[thumb|Li bassî n' comprind nén l' mot «[dicåce» da Moulot; por lu, c' est l' ]]
Mins, po n’ pont fé d’ djalot, gn årè cénk personaedje, tchaeke berdelant avou si accint. Ça fwait ki Monsieu Moulot cåze avou l’ accint d’ Nameur ; li Rnåd dvize avou l’ ci d’ Tchålerwè ; li Leu sprekele e borin (c’ est nén do walon, c’ est do picård, mins on n’ est nén a ene barbôjhe près) ; li Bassî djåze lidjwès et l’ feme del Rate påle e gåmès.
 
## Boket foû do scrip
:*« Ké wachotaedje dins m’ batea volant ! Dj’ adouye li conteur : céncwante meye miyårds... céncwante-deus meye miyårds !
:*Tins d’ ene sigonde, dji n’ oize avizer k’ les ptitès loumires di mi éndjole. Pu, d’ on côp, so rén d’ tins, dji carcule mi voye po n’ nén aler buker so ene sitoele. Oufti ! Nén åjhey di carculer insi, cwand vos catournikez di tos vos pus rade etur des meye et des meye di ptitès stoeles...»''

## Dinêyes eciclopedikes mucheyes
 Noer trô

#### 
*  Prezintaedje do fime
*  Prezintaedje del modêye e walon

## Sourdants
Indicatif futurrece

thumb|350px
L’ **indicatif futurrece** ou **futeur di l' indicatif**, c' est on tins d' codjowaedje ki mostere ene accion ki s' pasrè dins l' avni.

## Etcherpintaedje
On prind l' bodje do viebe, on radjoute ene ristitchete -r- (ki c' est li halcrosse R di l' infinitif del prumire troke (tchante**r**). Pu adon, li cawete di codjowaedje di tchaeke djin.

Årvier do prezint et d' l' imparfwait, les cawetes di codjowaedjes sont les minmes po les cénk trokes di viebe. Po les atôtchîs, i s' adjixh del cawete do viebe «awè» (cawete di codjowaedje -oz). Ci piceure la si rescontere dins tos les ôtes lingaedjes romans.

## Codjowaedje des cénk trokes di viebes å futeur
Les cénk trokes di viebes si codjowèt cåzu del minme façon a l’ indicatif futurrece

## Fômes coinreces
* *dju boutr*'ê*** ([[Basse Årdene]]) /  ''djè boutr'''é*** (Coûtchant walon)
* ti + i / ele (singulî) : come li prumire djin, coinreçmint
* nos : nos *boutr*'ons*** ([[Coûtchant walon]])
* vos : vos ''broutr'''ez*** (Walon do Levant)
* i / ele (pluriyal) : i *boutr*'ant**' (payis d' Bastogne)

## 
 Luçons sol futeur (et l' condicioneu)  
* Prumire luçon (trokes di viebes 1 a 3)
* Deujhinme luçon (trokes di viebes 4 & 5)

## Sourdants
Cascagnî ordinaire

Li **cascagnî ordinaire**, c' est l' seu cascagnî k' i gn a e l' Urope et e l' Azeye.

 *[[Castanea sativa]]*.

## Eployaedje
### Cascagnes
Ele sont sovint a troes dins leu picante eschafiote, deus pus grandes ey ene pitite å mitan.

Ele si magnèt greyeyes ou bolowes. On ndè pout fé des tchirous.

Ezès Cevenes, on eploye ene trawêye paile esprès. Les mete e feu e l' aisse, bén blamant, les rsaetchî s' ele petnut trop foirt. Les ristitchî e fouwåd ene munute, les mete a rafroedi cénk munutes, dizo ene loke (ki l' grand-mame pout rtchåfer ses fesses dissu). Pu insi disca tant k' ça soeye bén cût (20 a 30 munutes).

### Bwès
Bon po les tcherpintes. N' est nén magnî des viers (ni doet nén esse metou e coleur avou des wårdants prodûts). 

I n' pourixh nén. On ndè pout fé des pås ki domrèt dins l' aiwe (måjhon so l' aiwe).

Broûle må. Broûle må, mins sins dner bråmint d' tcholeur

## Maladeyes des cascagnîs
maladeye di l' intche
Dihya

[thumb|avou s' no scrît e [tifinar]]
thumb|Posteure del djin, dins ene veye d' Aldjereye
**Dihya** (e-n amazir ****, dihya , e-n arabe, ديهيا dîhiya, pacô ricrît e-n alfabet latén **Tahiya**), c' est l' vraiy no da **Kahina**, li tchîftinne des tribus berberes, ki rbouta li prumire saye des Arabes di concweri l' Afrike bijhrece.

Si no complet, come royinne, c' est **Dihya des Oresses**. 

Si istwere est cnoxhowe pa les scrîts des cronikeus arabes. C' est zels k' el lomît "Kahina" (priyestresse des viyès rlidjons, macrale, dabôrd, po les muzulmans).

## Cotoû istorike
Les Arabes n' atakît vormint l' concweraedje di l' Afrike bijhrece (Numideye) ki cwand i bastixhît Cairouwan e 670. Li tchîf des årmêyes, c' esteut Oqba ben Nafii.

Si shuveu, Abou el Mouhajir Dinar, ala disk' a l' aschate coûtchantrece del Numibeye e 681. La, i parvén a cvierser a l' islam on tchîf berbere, Kousseyla. Mins Oqba riprinda l' minance et, pus grandiveus, lu, fijha passer po rén li tchîf Kousseyla, divant les sinnes. Did la, e shûte di moudes. Kousseyla assazene Oqba (683); l' Arabe Zouhair ben Qayss rivindje Oqba tot vinkixhant Kousseyla, et l' touwer (688). Zouhair est rtouwé pa les Amazirs e 690. 

C' est l' kimince d' ene margaye, ki deure disk' å djoû d' ouy, inte Amazirs et Arabes.

## Vicåreye
### Efance et cmince di ringne
On n' sait rén di leye, divant k' ele ni dvegne rinne des Oresses. Djusse : elle aveut troes fis.

Elle a dvou crexhe dins l' airance k' a shuvou li cmince del margaye Arabes-Amazirs. Les Arabes sont des grandiveus, ki n' respectèt nén les uzances amazirs. Elzès fåt don espaitchî di concweri l' payis et l' islamijhî.

### Victweres
E 694, li tchîf arabe si lome Hassan Ben No3man. Il a les pinses di fote li plouzêye a Kahina.

Ci fourit l' contråve, et l' ôte diveur peter å diåle disk' après Tripoli. Et ratinde on ricfoircixhaedje di si årmêye, evoyeye på Calife.

I ratindrè 5 ans. So s' tins la, Kahina fwait distrure li payis inte di zels et des Arabes (politike del broûlêye tere). Mins, çoula deure trop lontins po les peuplåcions amazirs ki s' djokèt del sotni.

### Rivinkixhaedje
Kahina, k' on dit ki lét l' avni, voet bén cwè et s' aprestêye a mori.

Elle a apicî 800 ostaedje arabes tins d' ses victweres. Ele ni les towe nén mins les rlåtche tertos, ki onk, Xhalid Ben Yazid. Ele l' adoptêye, pu l' revoye mon les Arabes avou ses fis, divnous les frés da Xhalid, et cviersîs a l' islam. 

Dins l' guere ki shût, magré k' ele riçût dobleure so dobleure, ele ni s' rind nén, et mori al bataye (diviè 698).

## Rissovnance di leye
Kahina va divni ene eroyene ki toplin des djins si vont rsovni d' leye.
* po les Arabes, c' est ene waraexhe rezistante, k' il ont glorieuzmint vinki.
* po les Amazirs, c' est l' essegne di l' idintité berbere, disconte do colnialisse arabe.
* po les djwifs d' Afrike bijhrece, c' est l' prouve ki l' djudayisse esteut divant l' islam e l' Afrike bijhrece. Paski l' mot arabe *kahin*, c' est l' ebreu cohen, li lomaedje do rabin.

## Sourdant
Pokes et djårnons (arimés)

thumb|Coviete
**Pokes et djårnons** (*Poques èt djârnons*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Willy Bal.

Li coviete fourit dessinêye pa Ben Genaux.

Li live vuda e 1957.

## Kitaeyaedje do live
Les powinmes sont etroclés e cwate tinmes : 
* tchansons
* Cwate tchansons po les bråvès djins
* Complintes do tins do Rwè Djan Mizere
* Priyires

Arimé foû del schorsêye
Boyeas

Les **boyeas** (on dit eto, camaerådreçmint, les **tripes**), c' est ene longue buze, tote racafougneye, ki va do stoumak a l' anusse.

C' est la ki l' amagnî (et l' aboere) est ctaeyî a ptits féns bokets, ki passèt dins l' sonk. 

## Pårteyes des boyeas
Dins les biesses ås tetes et les oujheas, todi, les boyeas sont pårtis insi:
* li ptit boyea, lu-minme ripårtixhåve e troes bokets
** li douwodenom
** li djedjunom
** l' ileyon
* li boigne boyea, ki n' est pus k' on brostion dins l' coir des djins mins ki pout esse araedjeymint grand dins des biesses k' i gn a (tchivås). Ås oujheas, il est dobe.
* li gros boyea la k' les crotes askepeynut, tchaeke sôre di biesse si cogne.
* li crås boyea, k' est ddja foû do peritoenne dins l' bassin et ki s' raloye e l' anusse.

## Fonccions des boyeas
Li prumî ovraedje des boyeas, c' est d' prinde les nourixhmints di l' amagnî, pol fé dins l' sonk, pu dins l' foete. Et d' distcherdjî evoye çou ki n' sieve nén, dins les distcheyaedjes.

Les bactereyes do gros boyea pôrént eto awè on role dins l' ovraedje del tiesse (atuze do «deujhinme cervea»).

## Maladeyes des boyeas
* boylite (interite)
* trintchêyes (colikes, griyeus må d' vinte)
* viers des boyeas
* magnants mås
Les senes di ces maladeyes la
* schite
* må d' vinte
* resseraedje)
* trota (petaedje et vessaedje)

## Uzaedjes des boyeas
El cråxhreye les boyeas siervèt a fé des tripes, des androuyes, do hatchisse, des såcisses et såcissons.

Ås magneus d' tchås, les boyeas, magnîs avou leu contnou, c' est leu mwaisse sourdant di vitamenes B.
Ôtepe

**Ôtepe** (*Ôtèpe*, F. *Oteppe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Beurdene, el province di Lidje.

thumb|eglijhe
thumb|Ancyinne foidje divnowe cåbaret

* Limeros del posse :
** asteure : **4210**
** davance : **5084**
* Limero diyalectolodjike : **H 15**
* Arondixhmint : Hu
* Lomaedje des djins did la : Ôtepî, Ôtepresse; (F. *Oteppien, ienne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Ôtepe

File:Ôtepe rowe pådjes.JPG|rowe des padjes
File:Ôtepe Tier Ploumî.JPG|Tier Ploumî

### Hamteas
* Vissoûl (rebané avou Ôtepe li 22 d' djulete 1952)
### Ôtès plaeces
* rowe des  (fr. *rue des Pages*)
* Tier Ploumî (fr. *Thier Plumier*)

## Istwere
Fijheut dandjreus pårteye del contêye di Mouhå.

Dipindeut del coû d' djustice di Wonze
Wayindje

[thumb|plake rowe di Wayindje a [Mélin-el-Hesbaye|Mélin]]
**Wayindje**  (F. *Wahenge*), c' est on hamtea di Scluze.

Lomaedje des djins : Wayindjî, Wayindjresse

## Tuzance walone
Gn a a on bwès, k' on-z è cåze dins sacwants scrijhaedjes da Jacques Desmet (Moûde a Wayindje, On Sånî a pårt).


Bwès d' Wayindje (veyou d' Mélin).jpg|bwès d' Wayindje


## Sourdants
Scluze (pitit ban)

**Sclûze**   (F. *L'Écluse*, ny. *Sluizen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, e l' province do Roman Payis.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje des djins did la : Scluzî, Scluzresse; (F. *Éclusien, -ienne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Scluze
### Hamtea
* Wayindje
* Li Tourete (*è l' Tourète; fr. *La Tourette*)

=== Ôtès plaeces lomêyes e walon ===
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** [[Pré (toponimeye)|Sclin-pré]] (fr. *Sclimpré*)
** Mwais prés (fr. *Mauvais pré*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** [[Fond (toponimeye)|Fond]] des [[beguene]]s (Fr. *Fond des béguines*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Pieles (fr. *Perles*)
** Caboûsse (Fr. *Cabourse*)
=== Ôtès plaeces lomêyes e flamind ===
* Gaet
* Heck-Bosch
* Schoor

== Djeyografeye ==
:*Scluze, c’ est on ptit viyaedje pierdou po tertos, a l’ coine d’ el bwès d’ Wayindje, a tchvå so l’ forire inte les Walons et les Flaminds.*

== Lingaedje do payis ==
:*D’ on costé del voye on cåze li walon, et d’ l’ ôte ; li flamind. On comaxhaedje di diåle ! On lingaedje ki vos vs î piedrîz. Gn a sacwants calcaedjes do flamind e walon come «  ».''

## Referinces eyet sourdants
Ehalmint

* ehalmint d' voye fr. embouteillage
* ehalmint des brontches fr. encombrement bronchique
* ehalmint d' boyea fr. obstruction intestinale
Ehalmint d' voye

L' **ehalmint d' voye** ou **trafik-sitopa** ou **boutchon**, c' est cwand gn a des **rîlêyes d' oto** (ou **riguiletes d' otos**)  ki n' avancèt waire ou ki n' bodjèt pus, so ene voye ordinaire, ene rowe di veye, ene grand-rote, ene cwate-bindes ou ene otostråde. On dit eto k' i gn a des **boutchons**.

## Askepiaedje d' on stopa
L' ehalmint d' ene voye pout vni :
* d' on ralintixhaedje k' on sait d' avance so on boket del voye (travos, fén d' otovoye, feu-rodje)
* d' èn accidint ou d' ene grosse ehale k' est sol voye.
* d' on trop di rôlants indjéns ki sont so ene metowe voye a on metou moumint (prumî ou dierin djoû des condjîs, sitroete voye po ene divnowe trop grande circulåcion).
Tcheriant éndjin

vignette|Tcheriant éndjin
On **tcheriant éndjin** ou **tcherwè**, c' est èn éndjin ki pout tcheryî des djins ou des martchandeyes d' ene plaece a l' ôte.

Les rôlants éndjins avou des rowes ki rôlnut so les voyes. 

Asteure, les rôlants éndjins ont cåzu tertos on moteur.

## Sôres di tcheriants éndjins
* tchår et tcherete
* oto
* camion
* otocår & otobusse
…

## 
accidint d' rôlaedje
Cawete picåde -iau

Li **cawete picåde -iau**, c' est l' pareye al cawete walone -ea.

## Dataedje
Elle esteut ddja la divant 12OO.

## Ortografeye
Li scrijhaedje -iau est l' ci k' pon trouve dins l' Motî Hécart. 

E sistinme Feller, elle est scrîte *-iô*.

E Sistinme Feller-Carton, on acceptêye **-iau** & eto **-ieau**, s' i gn a on sfwait mot francès.

## Sacwants mots avou l' cawete iau
* Sustantifs
** 
** 
* Nos d' famile del Walonreye et d' Picårdeye
** ,
Fernand Carton

**Fernand Carton** a skepyî li 4 di setimbe 1921 ey a morou li 16 di nôvimbe 2019.

C' esteut on linwincieus francès, fén cnoxheu do picård.

Il a eplaidî li boket di l' Atlasse des Lingaedjes di France, pol picård.

Il a apontyî eto li sistinme Feller-Carton po l' ortografeye do picård.

## Vicåreye
A cmincî come mwaisse di scole e l' Aldjereye (coloneye francesse). Adonpwis, il a rescontré des rcwereus sol picård: Raymond Dubois, Roger Berger eyet Gaston Vasseur. 

Di 1961 a 1980, i va fé ses inketes dins les viyaedjes. Ci côp la, c' est lu k' amonta les mapes diyalectolodjikes, tote fwaites al mwin, di ces trevéns la.

Mins il a eto bouté so des ôtès dominnes del linwince et fini s' cårire come prezidint d' l' Univ di Nanci (1976-1981).

Ene di ses dierinnès rmarkes vina å raploû d' Lile so les mapes diyalectolodjikes éndjolijheyes: il aveut sogne k' on piede les ptitès racsegnes metowes dins les coines, a môde di pî-notes.

## Djivêye di ses scrijhaedjes
 Cial, li djivêye di ses scrijhaedjes

## Alére
Dialectes de Wallonie, **37** (2021)

## Sourdants