open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Codjowaedje tourner

Li **codjowaedje di tourner**, c' est onk des codjowaedjes del prumire troke, avou on R dins l' troke di deus cossounes å coron.

Li R va tchaire (come po "wårder"), mins esse replaecî pa on toetea :
* å dierin pî :
::*dji to*'ûne**; i fåt k' ti to**ûnes**''.
* dins ene cloyowe [[sillabe e walon|sillabe]]:
::''nos to**ûnrans**; i n' fåt fåt k' i n' toû**nnuxhe*' pus*.

Pal djeu des troes bodjes, on pout dire ki ci viebe la rote come wårder.
* bodje A : tourn- (/tuːʀne/)
* bodjes B & C: toûn- (/tuːn/)
Dins l' Wiccionaire, ces viebes la sont rashonnés avou 

## Hårdêye difoûtrinne
* Tåvlea do codjowaedje di tourner
Bouteus pol Walonreye

Pådje po mete les djins k' ont bouté po fé tcheryî l' epinse d' ene Walonreye, todi pus dislaxheye di l' Estat cintrå del Beldjike.

Bråmint d' zels ont ovré dins çou k' on-z a lomé li Mouvmint walon.
France

Li **France**, c' est on payis del Urope coûtchantrece, ki s' mwaisse veye c' est Paris. 

## Lingaedjes
Li lingaedje oficir, c' est l' francès. C' est l' seu lingaedje k' on pout djåzer dins totes les plaeces oficires (Pårlumint, evnd.)

Gn a bén ene septantinne di lingaedjes do payis. I sont ricnoxhous come "patrimoenne" del France pa l' årtike 75-1 del nouve mwaisse lwè vôtêye e moes d' djulete 2008. On les pout rindjî come çoula :
* Romans lingaedjes d' oyi
** galo
** lorin
** normand
** picård
** pweturlin
** tchampnwès
** walon (Bote di Djivet)
* Ôtes romans lingaedjes :
** arpitan
** occitan
** côsse
* Lingaedjes nén romans
** alzacyin
** basse
** burton
** flamind
** lussimbordjwès
* Ezès teritweres djudla-mer
** canake

## Istwere del France

Après les gueres France Espagne, gn a yeu l' Påye di Nîmegue, la kel Bote di Djivet, walon-cåzante, a passé des Bas Payis espagnols al France.

Après l' revolucion francesse, les Francès abrokît el Beldjike. Et fote ene dobleur ås Otrichyins al troejhinme batreye di Fleuru.

Après, i divnît les mwaisse del Walonreye (et rashonner li Principåté d' Lidje et les estats walons k' estént Bas Payis otrichyins). C' est çou k' on lome li Redjime francès.

Do côp après, c' est Napoleyon Bonapåre ki prind l' povwer. Bråmint des Walons si vont egadjî dins si årmêye. I serè vinké pol dierin côp al Batreye di Walerlô.

Pus tård e 19inme sieke, gn årè Napoleyon III ki va fé l' guere di Crimêye pu l' guere di 1870.

Sol tournant do 19inme et l' vintinme sieke, on djåzrè mo di l' Afwaire Dreyfus.

Li France fourit ene des prumirès pouxhances a esse emacralêye dins l' Prumire pu l' Deujhinme guere daegnrece.

C' est onk des Estats askepieus do Traité d' Rome (1957).

## Djeyografeye
### Viyaedjes di France metous djusse astok del Walonreye
* Viyaedjes del Bote di Djivet
* Ôtès viyaedjes do Dipårtumint des Årdenes
** Les Rivires
* Ôtès viyaedjes do Dipårtumint do Nôr

### Aiwes di France
* Ki passèt eto el Walonreye
** Esco
** Mouze
** Sambe
** Simwès
** Tchiere
** Virwin

* Ôtès aiwes
[vignette|Li [tchestea d' Montsoreau.]]

## Rilomêyès djins
### Rilomés Francès
* Napoleyon Bonapåre
* Napoleyon III
* Claude Debussy
* Charles De Gaulle
* Emile Zola

### Rilomés Walons k' on dmoré lontins el France
* Georges Ista
* Georges Simenon
* Renkin Sualem
* Terwagne di Marcour
Nîme (France)

**Nîmes** (e francès) u Nimes (èn ocsitan) est ene veye del nonne del France, mwaisse veye do dipårtumint do *Gard* (si no e francès come èn ocsitan), el redjon *Languedoc-Roussillon*. E 2007, i gn a a pô près 143 000 dimorants, lomés *Nîmois, Nîmoises* e francès. Si no provént do latén *Nemausus*.

El Walonreye eto, Nîme est on no d' plaece.
Schite ås veas å virûsse BVD

thumb|Erodaedje al linwe dins on cas d' maladeye des fenès peas
Li **schite ås veas å virûsse BVD** (en inglès : *Bovine Virus Diarrhea*), c' est ene schite, come di l' aiwe, ki les veas di moens ki shijh moes atrapèt cobén. Ele si prind åjheymint d' on vea a l' ôte. Pa côps, ele acsût eto des pus viyès biesses. 

Dilé l' schite, gn è pout aveur, avou, del tosse et del peumoneye.

Li biesse riwerixh so ene cénkinne di djoûs.

Li virûsse BVD est eto l' cåze d' ene ôte maladeye, k' on lome li **maladeye des fenès peas** (inglès : *mucosal disease*). Cisse-ciale djond les åmeas et åmayes (inte 6 et 30 moes, dabôrd). Ele ni s' prind nén d' ene biesse a l' ôte. 

Ci côp cial, li schite ni rwerixh nén, et fini pa fé crever l' biesse, divins les 10 djoûs. E minme tins, on-z a do gletaedje, del nåze, et do breya. Li five dimeure fele, inte 40 et 41&nbsp;°C. C' est on tåvlea foirt rishonnant å ci do catåre malén.

Å discôpeçaedje, on trouve di l' efouwaedje el boke, avou des botchrês d' erôdaedje. Eto dins l' avaloe.

Dispu k' on cnoxhe l' aloyaedje des deus maladeyes, on l' lome cobén l' intité, d' après les sigues en inglès, **BVD/MD**.
Irlande

Li **Republike d' Irlande** u, po fé pus court, l' Irlande (irlandès: Éire), c' est on payis d' Urope metou so l' iye d' Irlande. 

Politicmint, l' iyea est côpé e deus bokets dispoy 1921: a nonne li Republike d' Irlande eyet a bijhe, a pô près so on shijhinme del daegne, l' Irlande do Nôr, ki fwait pårteye do Rweyåme Uni. 

## Istwere
Li Republike d' Irlande a skepyî e 1922, tot s' toûrsiant foû do Rweyåme uni. Li dislaxhaedje a stî siné e 1919 eyet ricnoxhou e 1922. Shijh des trinte deus contêyes di l' Irlande dimorît e Rweyåme uni po divni l' Irlande do Nôr.

L' Irlande est mimbe di l' Union Uropeyinne dispoy li 1î d' djanvir 1973. 

E 2016, i gn a 4,7 miyons di dmorants. Li mwaisse veye est Dublin. Les lingaedjes oficirs sont l' inglès eyet l' irlandès. C' est ene democraceye pårlumintaire eyet ene republike.
Protocole di Kioto

Li **Protocole di Kioto**, c' est on cossina ki les payis ont metou en alaedje po sayî di rastrinde les evoyaedjes di resserants gaz e l' air.

Il a stî drovou al sinateure li 16 di måss 1998, ey ataker a roter e moes d' fevrî 2005.

Li Beldjike l' a siné, tot s' egadjant a rastrinde did ci a 2008-2012, ses evoyaedjes di CO2 di 7,5 åcint eneviè les cis di 1990.

Po-z adiercî leu côp, les payis vont refoirci leu produjhaedje di todi-poujhåvès enerdjeyes ubén rimete en alaedje les cintråles nawearinnes. U ambedeus.
Enerdjeye nawearinne

L' **enerdjeye nawearinne** (on dit eto : **exhowe atomike** ou, courtinnmint, l' **atomike**), c' est ene enerdjeye ki vént do mwaistrixhaedje do sketaedje do nawea di l' atôme d' uraniom.

Ça s' passe å pus sovint dins ene cintråle nawearinne, ki l' unité, c' est on reyacteur.

Mins l' enerdjeye atomike pout eto siervi a fabriker ene bombe atomike.
Baronveye

**Baronveye** (F. * Baronville *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Biarin, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5570**
** davance : **5593**
* Limero diyalectolodjike : ** D 83 **.
* Arondixhmint : Dinant
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Baronveye|l' esplicant motî]].*

## Istwere

Li tchestea fourit broûlé al Revolucion francesse pa des revinteus vinous d' Djivet.
Comiece

Li **comiece** (on dit eto **li handele**), c' est l' vindaedje et l' atchtaedje di martchandijhes.

Li ci ki vind est lomé vindeu, li ci k' atchtêye, l' atchteu.

Si c' est les minmès djins ki sont tofer e handele, on dit l' ahesseu eyet l' cande udonbén li pratike.

Li mwaisse pont do comiece, c' est d' avni a on pris k' ahåye li vindeu eyet l' atchteu.

Dispu l' avnowe del Daegntoele, on pout eto vinde et atchter so les fis : c' est l' comiece éndjolike.

Dins l' comiece eternåcionå, li martchandijhe passe dins bråmint des mwins divant d' ariver a l' atchteu. Tchaeke atchteu-rvindeu prind ene wangne. Pu, gn a les taeyes des estats.

Ene sôre di comiece eternåcionå la kel produjheu a ene boune pårt do pris ki l' alouweu paye, c' est li comiece å droet pris.

## Hårdêye divintrinne
* grand botike
Comiece å droet pris

Li **comiece** u **mårtchî å droet pris** (on dit eto **djusse handele** u, pus avou ene idêye padrî s' tiesse **mårtchî a môde di djin**), c' est on comiece eternåcionå ki saye di rinde ås produjheus des pôves payis ene boune pårt di çou ki l' alouweu des ritches payis paye.

Les prodûts do comiece a droet pris si vindnuit dins des botikes a pårt, mins eto dins les grands botikes. So les pakets d' amagnîs, il est scrît: "*fair trade*" (e, inglès), "*handel uit respect*" (e neyerlandès) u "*commerce équitable*" (e francès).

## Adire inte li comiece normå eyet li ci å djusse pris
Po on kilo d' bananes k' on paye å botike, i gn a ki 5% des cwårs k' arivnut ås payizans k' overnut divins les bananretes. Po l' cafè c' est co pire: 2%.

Avou des bananes et do cafè d' Oxfam, metans, les planteus d' cafè et les ahiveus d' bananes åront a pô près li mitan des cwårs ki l' atchteu paye.

## Alére
* Joël Thiry "Li cafè, c' est po nosse gueuye, et les picayons ossu" Li Rantoele l° 24, ivier 2002-2003.
* Djôr Sfasie, "Fé comiece a môde di djin ?", Li Rantoele l° 42, esté 2007.
Haghpat

Li **haghpat**, c' est on moustî ki s' trouve e l' Årmeneye, basti etur les annêyes 900 et des, eyet ls annêyes 1200 et des. 
Il a sti ene grande aisse di tuzance eyet d' acsegnmint tins del moyinadje. 

Po çoula, et paski c' est on tchîf d' ouve emé les bastimints rlidjeus, il a stî metou sol lisse di l' Unesco do patrimoenne daegnrece e 1996.
Serena Williams

thumb|a l' Open d' Ostraleye e 2006
**Serena Jameka Williams** (pus coûtmint **Serena Williams**) a skepyî li 26 d' octôbe 1981 ezès Stats Unis. 

C' est ene rilomêye djouweuse di tenisse, k' a stî lontins l° 1 do clasmint ATP. 

Elle a wangnî 8 tournoes do Grand Chlim ey ene medaye olimpike e dobe.

Après deus fayêyès anêyes (2005-2006) la k' elle aveut ridschindou al 140inme plaece, elle a rwangnî l' Open d' Ostraleye e 2007, disconte Maria Sharapova, pu l' ci di Floride, disconte Justine Henin.

C' est li ptite sour da Venus Williams.

## Alére
* Jean Goffart, "L' ertoû da Serena Williams en Ostraleye", Li Rantoele l° 42, esté 2007.
Batreye di Sambe

Li **batreye di Sambe** (pus droetmint lomêye **batreye di Sabisse**), c' est ene batreye del guere des Gåles inte Djule Cezår eyet èn ashonna di tribus gålwesse et djermanikes. 

Ele s' a passé e 57 divant Djezus-Cri.

Les pus cnoxhowe des tribus k' estént al batreye di Sambe, c' esteut les Nervyins, les Atrebates eyet les Viromandwins (tribu do cotoû d' Sint-Kintin). 

Djule Cezår a cåzu yeu ene tournêye. Mins al fén, c' est lu k' a wangnî. A rén près, ca les Adouwatikes, ene ôte tribu, estént sol voye po radjonde les ôtes. Mins s' n' arivît i nén a tins pol batreye. 

## Li batreye di Sabisse, wice s' a-t ele passé ?
Djule Cezår, dins l' Guere des Gåles, cåze di "Sabis". Les Walons ont rmetou çoula a Sambe.

Ene uzance vout kel batreye di Sambe åye sitî a Préle. C' est po ça ki, dins ç' viyaedje la, li dramatike si lome "Les Nervyins".

C' est paski cisse batreye la s' a passé l' long d' ene aiwe, a s' Levant, k' on vout ki ç' soeye Sambe. Mins ça les istoryins d' asteure el plaeçnut purade so Sele, dilé Såçoe (Saulzoir), ene aiwe del Picårdeye di France.

On bea tecse e walon da Joseph Pirson saye di prover, a môde di rireye, kel batreye di Sambe s' a bén passé a Préle.

## Hårdêye difoûtrinne
"Et l' bataye di Sambe ?" dins l' tecse da Bernard Louis so Cezår

## Sourdants
Sele (aiwe)

250px|Sele|right

**Sele** (Fr. *Selle*), c' est ene corant aiwe do Nôr del France ki s' tape dins l' Escô), ene sadju inte Cambrai et Bavai. 

Ele raiwe Såçoe (Saulzoir), on viyaedje la kel Batreye di Sambe inte Djule Cezår et les Nervyins, s' åreut dandjreus passé.
Izer

thumb|Izer a Rosbrudje

**Izer** (F. *Yser*, Ny. *Ijzer*), c' est ene aiwe di Flande. 

C' est on court mouze, la k' i s' egole e l' Mer do Nôr.

El guere di 1914-1918, l' årmêey bedje, dizo li cmandmint do rwè Albert 1î î rezista ås Almands cénk ans ås long (front d’ l’ Izer).
Aiwe di Lome

[thumb|Lome a [Mirwå]]
[thumb|li novea pont des bates su Lome a [Forire.]]
L' **Aiwe di Lome** u **Lome** (Fr. *la L'Homme, la Lhomme ou la Lomme*), c' est ene corante aiwe del Walonreye k' egolene e l' Aiwe di Lesse.

## Coraedje
Ele prind sourd dilé Libråmont (bî do Serpont).

Ele raiwe Pwès (Sint-Houbert), Smu, Mirwå, Grûpont, Lesterni, Forire, Djimele eyet Rotchfoirt. 

Ele si va egoliner e l' Aiwe di Lesse a Epråve.

Ele riçût :
* Masblete (a Masbork)
* Wame (Lome) (a Djmele)

## Pî-note
Mariambork

**Mariambork**, ubén e Feller, **Mariyamboûr** [n.pl.] (fr: * Mariembourg*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén.

* Limero dle posse: **5660** (vî limero **6370**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;63**
* Sipotaedje des djins: les Côpeus d' Cawe al Bourike

## Industreye
Bressene del "Bire des Fagnes"

## Sourdants
Pierre Michaux

**Pierre Michaux** a skepyî a Måtche-el-Fåmene li 27 d' avri 1785 et-z î mori li 30 d' awousse 1859.

Di s' mestî, il esteut pårlî.

## Ouve e walon
Il a scrît ene operå, li prumî tecse pol teyåte e walon del Province do Lussimbork : Li mariaedje manké so ene muzike d' on lomé Guerrier (1804).

Ene ôte pîce a stî citêye pa Jules Feller eyet Jules Vandereuse : "Li Måtchwès ki s' egadje", tot tuzant ki ça pôreut esse on rashiaedje, avou l' accint d' Måtche, del pîce "Li Lidjwès egadjî" da J.J. Fabry.
Antoine-Joseph Alexandre

**Antoine-Joseph Alexandre** (riwalnijhåve *Antoenne-Djôzef Alegzande*), c' esteut on scrijheu e walon. 

Il aveut skepyî a Måtche-el-Fåmene li 16 di nôvimbe 1802. Il a morou a Dampîcoû li 9 di fevrî 1885.

Di s' mestî, il esteut prof al sicole mweyene di Djodogne pu di Gochliye.

## Ouve e walon
E 1855, i scrijha ene pîce di teyåte e walon «*[[Virgile à Mautche avou ses biergîs (live)|Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs]]*». Adon, i pout esse riwaitî come li prumî scrijheu e walon del Province do Lussimbork. Eto li prumî ratourneu d' Virdjile.

On lyi doet ossu ene ôte pîce, «Li pexhon d' avri» (lomé eto «Vos l' åroz, vos n' l' åroz nén»). C' est ene comedeye e 5 akes k' a stî creyeye e 1859.

Il a-st eplaidî on long powinme e 1861 pu e 1863: «*[[Li p’tit corti aux proverbes wallons (arimé)|Li p’tit corti aux proverbes wallons]]*» (li ptit corti ås spots walons).

E 1963, i va ratourner li imådje di l' efant furleu avou les accints di Måtche, di Gochliye eyet d' Beamont-e-Hinnot (Biômont). 

Il åreut scrît eto deus ôtes pîces, mins on n' a pus les tecses :
* «Les macrales di Wahå»
* «Li sôrcî do Bwès Montè»

## 
* 
* 

## Sourdants
Maurice di Sake

right|thumb|pondou e 1748 pa Maurice Quentin de La Tour
**Maurice di Sake** (1696-1750) (Fr. *Maurice de Saxe*, Alm. *Hermann Moritz von Sachsen*), c' esteut on marixhå d' France. 

C' est lu k' a wangnî l' batreye di Rocoû.
Batreye di Rocoû

Li **batreye di Rocoû** (almand *Schlacht bei Roucoux*), c' est ene batreye ki s' a passé dilé Rocoû li 11 d' octôbe 1746.

## Rimimbrance
Si sovnance dimeure e walon åd triviè d' èn åbe Coûte-Djoye.

## Cotoû istorike
C' esta ene des batreye del guere di succession d' Otriche.

Les aloyîs (Inglès, Prûsyins, Holandès, Hanôvrîs et Sacsons) si batént disconte des Francès.

Les Francès avént l' air di piede å cmince, mins c' est l' contråve k' ariva. Les aloyîs ourît don ene coûte djoye.

## Nombe di moirts
Cisse bataye la a fwait dipus d' 15.000 moirts so kékès eures.
Nicolas Lequarré

**Nicolas Lequarré** a vnou å monde a Roumzêye li 20 d' octôbe 1833 ey a morou a Rtene li 24 di djun 1914.

I fourit prezidint del SLLW di 1896 dandjreus disca s' moirt e 1914.

Di s' mesti esteut professeur d' istwere et djeyografeye.

## Ouve e walon
I scrijha des papîs di prôze nén racontrece. Li pus cnoxhou, c' est onk so les manoyes å vî payis d' Lidje.

I saya d' eployî l' walon come lingaedje d' atôtchance e l' SLLW, mins sins î parvini.

## 
*
*

## Sourdants
Tîhondje

**Tîhondje** (F. *Tihange*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Hu, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4500**
** davance : **5201**
* Limero diyalectolodjike : **H 41**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Hu
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tîhondje|l' esplicant motî]].*

## Industreye
[thumb|Al cintråle so [Mouze]]
* Cintråle nawearinne (ene des deus k' ahesse el Beldjike po 57 åcint di s' corant).
* Aclevaedje di pexhons-tchets (dins les aiwes di rafroedixhaedje des cintråle)

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon Louis Renard
* Accint walon : li codjowaedje des cåzants et rwaitants pluriyals do  Durant Indicatif Erirece si fwaiynut a môde namurwesse: 
: *il avîn´, i passîn´, les djotes rôlîn´ foû di leu banse.*
Émile Dumont

**Émile Dumont** (di s' no d' pene **el pantî del Dochriye**), c' est on scrijheu e walon do payis d' Tchålerwè. Il a vnou å monde a Djumet e 1934. 

I screye des arimés, sovint eplaidîs dins l' Bourdon, sovint po vanter l' Walonreye, aprume li "Payis Noer".

Ses tecses ont-st eto parexhou dins l' Chwès.

Di s' mestî, il est mwaisse pantî, did la, ès no d' pene.

Riprins dins l' Antolodjeye des 10 prumirès anêyes do Ptit Bourdon et dins "Tournez moletes".

*Gn a des ôtes waloneus ki s' lomnut "[[Dumont]]".*

## Hårdêye difoûtrinne
Onk di ses arimés, eplaidî so l' Aberteke
Dumont

Les scrijheus e walon et rcwereus sol walon ki leu no d' famile, c' est "Dumont" :
* **[[Émile Dumont|Émile]]**, on fjheu d' arimés do Payis d' Tchålerwè.
* **[[Jean-Pierre Dumont|Jean-Pierre, e walon "Djihan-Pire"]]**, on novelisse et on bouteu do Payis d' Hu.
* **[[Samuël Dumont|Samüel]]**, on scrijheu k' a-st ataké e 2020. 
* **[[Thierry Dumont|Thierry, e walon "Tiri"]]**, on rfondeu.
Vierset

Après cwè estoz ki ccirt ?
* **[[Auguste Vierset]], sicrijheu e walon, et gaztî ?
* **Li viyaedje di Vierset''' ?
Vierset (viyaedje)

**Vièrsèt** (e francès, *Vierset-Barse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Modåve.

* Limero diyalectolodjike : H 45
* Limero del posse : 4577 (vî limero : 5271)

*[[Vierset]], c' est eto on no d' famile del Walonreye.*
Erciye

**Èrcîye** (fr: *Herchies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djurbize.

thumb|right|l' eglijhe Sint-Mårtén d' Èrcîye

* Limero del posse: **7050** (vî limero **7428**)
* Limero diyalectolodjike: **Mo 11**

## Avey
* åbe ås clås
Mâbompré

**Måbonpré** (/mɔː.bɔ̃.'pʀe/) (la-minme: *Mâbompré* /maː.bɔ̃.'pʀe/;  *Mabompré*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oufalijhe, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe et parkigne
thumb|Plake
thumb|cinse rassonrêye

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse: **6663** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **B 16**
* Arondixhmint: Bastogne
* Lomaedje des djins did la: Måbonpurlin, Måbonpurlinne; (F. *Mabompréen, Mabompréenne*)

## No di des plaeces di Måbompré
Toponimeye di Måbonpré
### Hamteas
* Bounru (sipotaedje: les *Surus*)
* Engroe (*[[Èn'grè]]*)
** Molén di  (F. *Spitange*, *Spitanche*)
* Randou (F. *Rangdoux*)
* Rassadea / Rassadai (la-minme *Rassadê*, F. *Rassaday*)
* Rensîwé (F. *Rensiwez*)
* Velroe (la-minme *Vèr'reû*, ôte pårt *Vèlreû* ou *Vèlrè*, F. *Vellereux*); Sipotaedje des djins : les Gayets.

## Istwere
Li viyaedje a skepyî e 8inme et 9inme sieke, do distrîxhnaedje des bwès pa l' abeye di Prûm, a pårti di s' dominne di Tavni.

Li viyaedje n' a måy apårtinou al Tere d' Oufalijhe.

Il a stî prins dins l' Ofinsive Von Rounchtete.


Photograph of Tanks of the 4th Armored Division - NARA - 12010182.jpg|Tanks amerikins a Måbonpré a l' Ofinsive Von Rounchtete
Mahin Lucyin afitchete Moude a rvinde 2 costés.jpg|Riclame d' on live e walon ki cåze di Måbonpré


## Dins les belès-letes e walon

Dins ene des noveles del ramexhnêye «Moude a rvinde» da Lucyin Mahin, li mwaisse personaedje, ki prind ene fåsse idintité, va louwer ene måjhon a Måbonpré:
Todi est i ki vo m' la disbatijhî avou m' novele cwåte d' idintité, ricopieye sol manaedje di m' soçon Bahrawi (ki dji n' a pus yeu l' droet di rvey dispu don). Pere walon, mere marokinne, vinou å monde a Måbonpré, e fén fond d' l' Årdene, k' i gn a nol Arabe k' î åye metou les pîs.
Et mi, i m' î ont louwé on djîsse e viyaedje shijh moes å long, po cnoxhe a mitan les naxhes di cisse rescoulêye coine la del Walonreye. Les fôs veråts ! I m' ont reclôs låvå do moes d' octôbe å moes d' måss. E plin ivier. Mi ki n' aveut pus veyou l' nive dispu des ans et des razans.

## Sourdants
Rawijhaedje

thumb|rawijhaedje d' ene hepe al mieule elecrike
Li **rawijhaedje** (on dit eto : **shinmaedje**, **rishinmaedje**), c' est l' afroyaedje, todi dins l' minme sinse, et awiyantmint, d' ene usteye di fier disconte d' ene pire a rawijhî, po k' ele côpe mî.

Si l' pire est ronde, et tourner, ele si lome ene **mieule**. 

Davance, les mieules tournént so on aessi, acsionêyes al mwin, pu avou on moteur. Adonpwis, on-z a yeu les mieules electrikes, k' on poite al mwin, et shinmî ene usteye tinowe astok so èn eto.  

## Rawijhaedje des lames di raezetes
Al fenåjhe, on rawijhive les lames di raezetes so ene mieule Inmri. I faleut tourner li pire di rawijhe al mwin, et c' esteut deur.

Pus tård, on-z a adapté ene rowe di velo ou on volant d' machine a laver el plaece del manike et mete ene corwè sol l' moteur del machine a laver. 

On-z a veyou des tournantès tournantès pires ås pedales et des ôtes rawijheuses otomatikes al setche pire, mins l' taeyant n' esteut nén si bon.

## Rishinmaedje del få
:Loukîz cial

## Les rawijheus d' cizete
Li **rawijheu d' cizetes** (on djheut eto : on **rpasseu**, on **remoleu**), c' esteut èn ancyin ptit mestî. L' ome rôléve les viyaedjes et rshinmî les cizetes et les couteas des manaedjes.


File:Rawijheu couteas pire.jpg|avou l' pire et ene gade pol mieule
File:Rawijheu couteas mieules.jpg|mieule a pedale
File:Rawijheu cizetes mieule velo.jpg|meule montêye so on velo


Li mestî a stî discrît dins des tecses e walon pa : 
* Firmin Callaert divins : Avou ene hatche et on bos d' voye (1936) 
* Ernest Benoit divins Singulîs (2006)

## Rahoucas
Mamite

Les hagnons do Wikipedia e walon ki djåznut del mamite :
* mamite ås djins
* mamite ås biesses
** mamite al grangrinne
** colimamite
** maton (mamite)
Fåtchaedje

Li **fåtchaedje** u **soyaedje**, c' est l' côpaedje d' ene hôte plante, come les dinrêyes d' awousse u les yebes po fé do four.

## 
* seye (usteye)
* få (usteye)
* fåtcheuse
* mexhneuse-bateuse
Bounru-dlé-Oufalijhe

**Bounru-dlé-Oufalijhe** (la-minme *Bon'ru*, F. *Bonnerue*), c' est on hamtea d' Måbompré.

Sipotaedje des djins : les Soris (la-minme les *Surus*).

*I nel fåt nén maxhî avou [[Bounru-dlé-Libråmont]].*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Bounru", alez s' vey e [[:Wikt:Bounru|splitchant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bounru
* les prés Djerå
* åbes : Al Beneye Hesse" (la-minme *al bènie hesse*).

## Economeye
Gn a veut la on botike, dabôrd k' end aveut pont a Engroe.

## Avey
Ene grosse crawieuse hesse, 8 metes di toû, lomêye "Li Beneye Hesse".
Skernaxhes (arimés)

A n' nén maxhî avou «Skernaxhes», li prumire pårteye di *[[Bokets pol dierinne shijhe (arimés)|Bokets pol dierinne shijhe]]*, ene ramexhnêye d' arimés d' Émile Gilliard.

thumb|(coviete do live)
**Skernaxhes** (*Skèrlaches*), c' est on live d' arimés sicrîts pa Ben Genaux. Li live est raloyî sol pitit costé. Il a vudî e 1969.

Les rimes sont sovint ritches, mins sins trop spepyî so les etchinnaedjes. Li pîtaedje est libe, mins pus sovint, c' est des foirt courts vers. 

Pol prezintaedje so papî, les strofes sont metowes a môde d' egrés.

Sol coviete, li scrijheu s' a dessiné.

Bråmint des arimés mostrèt li disbåtchance di l' oteur, e bisbrouye avou ene djin k' i voet voltî (si feme, si feye, ene nouve mayon sititcheye på diåle di l' après-nonne ?)

## Èn arimé foû di "Skerlaxhes"
::**Dimegne**

:*Dimegne,*
:*Co todi dimegne...*

:*Des eures et des eures*
:*A tourner come ene biesse di gregne,*
:*Sins vir el coleur*
:*Di vos iys; sins pus sawè*
:*Çou k' est cron, çou k' est droet.*

:*Dimegne, *
:*Co todi dimegne...*
:*Des eures et des eures *
:*Sins vir persone*
:*Come si dj' sereu dins l' daegne. *
:*Paski fouxhoz bén seur,*
:*S' i gn a ene sakî ki soune,*
:*C' est k' i s' a brouyî d' ouxh.*

:*Dins ké trô fåt i ki dj' mousse*
:*Po n' pus etinde les djins *
:*Ki pasnut so m' trotwer ?*
:*Po n' pus etinde les gaméns *
:*Djouwer al machine dins les poûssires ? *
:*Po n' pus etinde li brut di m' cour *
:*Ki toûne a sot ? *

:*Dimegne sins coleur, *
:*Dimegne di trop;*
:*Fayé dimegne ki ndè finit nén;*
:*Mannet dimegne k' i fåt uzer, uzer, *
:*Ene munute å côp *
:*Ene a ene …*
:*Ostant m' mete ene coide dins m' cô.*

:*Pus ni vijhén ni vijhene :*
:*C' est dimegne po tertos *
:*Ey on va porminer, endo? *
:*Il ont metou, *
:* -Cwè çki t' vous -*
:*Leus belès lokes so leu dos *
:*Po ndaler vir el dicåce.*
:**
:*Pocwè fåt i ki l' tourniket, sol plaece *
:*Toûne et racatoûne dins m' tiesse,*
:*El ki m' cour bouxhe di cresse *
:*Avou ses viyès årgudinnes ?*

:*Pocwè n' nén vudî avou ls ôtes ? *
:*On m' dinrè ptete on boket d' tåte *
:*- Panse plinne, å rvey mårene - *
:*Et dj' rinterrè ptete a totes les eures *
:*Sô d' bire, di betchs et d' plaijhi ?*

:*Nonna! Dji n' mi sin nén l' coraedje*
:*Èm cour est nåjhi,*
:*Ptete ki dj' n' a pus l' ådje ? *
:*Fåt croere ki dji n' l' a djamåy yeu ? *

:*Bon, c' est dimegne et dj' a peu, *
:*Si dj' va sol plaece, *
:*Di vos vir *
:*Rire *
:*Al dicåce.*
:*Et nos dvrîs fé *
:*On gros shonnance-di-rén;*
:*Nos rwaitî sins nos vir.*

:*Vos savoz bén *
:*K' i gn a rén d' pus pire.*

:*Fayé dimegne al crosse di tåte…*

:*Ratindans l' samwinne*
:*Paski, ç' dimegne ci,*
:*Come tos ls ôtes, *
:*C' est on dimegne *
:*K' i fåt uzer, uzer, *
:*D' ene munute a l' ôte, *
:*Sins nos pårler …*

:*Dimegne, co todi dimegne;*
:*Dimegne*
:*Di kegn.*

## Hårdêye difoûtrinne
* Des ôtes arimés di "Skerlaxhes"
Walon do Coûtchant

[thumb|Boket del tchanson «[Lolote (tchanson)|Lolote», ene des pus cnoxhowe des scrijhaedjes e walon do Coûtchant]]
Li **walon do Coûtchant** (pacô: **walon d' après Tchålerwè**), c' est l' accint walon djåzé dins l' Coûtchant del Province di Nameur (arondixhmint di Flipveye) et do Roman Payis (Nivele, Djinape), mins copurade sol Levant del Province do Hinnot (Tchålerwè).

C' est onk des cwate mwaisses accints do walon avou l' walon do Mitan, li walon do Payis d' Lidje, et l' ci del Basse Årdene.

## Pårtixhaedje avou l' picård
I n' est nén crånmint pårtixhåve do picård. Inte les deus, gn a les aschates walon picård. C' est on payis di passaedje, pitchote a midjote, inte li walon do mitan eyet l' picård. Droldimint, on rtrouve eto des piceures lidjwesses (metans codjowaedje do DIE pluriyal avou -ît : i metît, i tchantît)

## Unifiaedje do walon do Coûtchant
[thumb|[Dji m' lome Meliye, k' a come mantchete «Prumî roman e rfondou carolo»]]
Gn a pont yeu d' saye (oficirmint) d' unifiaedje do walon do Coûtchant, mågré li pwès d' Tchålerwè å mitan di cist aroyaedje la. Mins pacô on on l' definit pa Tchålerwè.

Dins l' rilomêye gazete e walon «El Bourdon», les tecses sont todi revoyî a on walon etnike (di Montniye-Tiyoû, d' El Dochriye, di Tcheslet, evnd.

Dins «Dji m' lome Meliye», gn a yeu ene saye di scrire on rfondant walon d' après Tchålerwè, mins avou sacwants piceures do rfondou walon.

Li ratournaedje des «Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes» a stî rmetou, come dit dins l' divant-z-ouve, e-n on rfondant carolo.

Po les cminceus do 21inme sieke, on lzî conseye di shuve les mwaissès intrêyes do Motî do Coûtchant walon.

## Piceures

### Dvanceyès voyales
Ene des mwaissès piceures do **walon do Coûtchant**, c' est les dvanceyès voyales, copurade dins les prezintoes : el tchivå, ès feme, èç djin ci. Eles ricandjnut les « -i » ki, yeusses, sont metous drî les cossounes : li tchivå, si feme, ci djin ci.
Cisse tourneure la a stî rprinjhe e rfondou walon.

### Spotchåve voyale
Li spotchåve voyale est « è », elle eto ele ricandje li « i », come dins « dji » : metans, « *djè* di ça... ».


Tecses Djåke Bietrand Tchålerwè 2022 Fiesses Walonreye Lolote crama.jpg|Gn a des mots tipicmint walons (crama), mins bråmint sont près do francès (*méso* po måjhon, *lundi* po londi…)
Tecse Djåke Bietrand Tchålerwè 2022 Fiesses Walonreye Mambor.jpg|divanceye voyale dins «vive **el** danse»


### Disfondowes des betchfessîs scrijhas
* betchfessî XH dizo cogne CH (*pechon*)
* betchfessî JH dizo cogne J (*prîjon*, mins pacô dizo cogne francesse Z: *méso*)
* betchfessî SCH sovint dizo cogne SK : *diskinde* (dischinde), *escouvter* (schovter), *scou* (schô), il a *scô* ses dints (schô 2).
* betchfessî å dizo cogne "*au*" (*aube*) u â (il *âra*).
* betchfessî ô dizo cogne "ô", nén naziålijhî, omofone di "au" : ôte, trô (sovint scrîts *aute*, *trau*)
* betchfessî OE dizo cogne "*wè*" : *twèt, dwèt* u "*oû*" (*droût*, *arayoû*)
Seye

* seye u fåceye, usteye po fåtchî.
* seye, båre po-z abate l' åwe dint ene pindreye a l' åwe
* Seye, on viyaedje del Walonreye.
Fougnant (discramiaedje)

* fougnant (biesse) (foyant, foyon, *[[Talpa]] spp.*)
** foyant d' Urope (fougnant d' Urope, foyon d' Urope, *[[Talpa europaea]]*)
* On lome eto "fougnant", ene miete po rire, li ci ki fwait on fougnaedje arkeyolodjike
* Les Foyans, ancyinne soce di waloneus d' Cerfontinne, k' ont eplaidî ene gazete.
José Fontaine

alt=José Fontaine|vignette|'''José Fontaine''' e 2013.
**José Fontaine** (e walon **Djozé Fontinne**) a skepyî a Djumape li 28 di djun 1946.

*Djozé Fontinne ni doet nén esse maxhî avou [[Guy Fontaine]], [[Serge Fontaine]] ni [[Guido Fonteyn]], des ôtès djins k’ ont eto a vey avou l’ walon eyet l’ Walonreye.*

## Si voye et ses idêyes
C' est on gaztî et on fiolozofe ki boute po ene Walonreye todi pus dislaxheye del Beldjike. E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone. Adonpwis, il a enondé, avou ds ôtes come Jean Louvet, l' Afitcha pol tuzance walone eyet li Mouvmint kel vout fé tcheryî.

Il a amonté li rvuwe "Toudi" eyet li forom éndjolike do minme no. Les deus medias eploynut cobén do walon, u endè djåzer po disfinde d' è nn' è fé trop sovént uzâdje (a mwins k' ça n' fuchisse sicrît è fonétike).

Il eploye voltî l’ walon dins ses emiles avou les waloneus.

Il overe foirt sol Wikipedia e francès so les sudjets ki boutnut al tcherete del tuzance walone.

## Ses rapoirts avou l’ walon
I scrijha dins on d' ses messaedjes&nbsp;: «&nbsp;I fåt disfinde li walon mins comint, dji n' è sai rén å djusse. Dji so seur d' ene sacwè: on nel pout nén leyî mori&nbsp;»*.*

E 1989, il esplaide dins «Toudi» li prumî tecse da Jean Germain la k' il atåvele di rfonde li walon.

E 2001, il eplaide des tecses di belès-letes  dins l' minme: da Lucyin Mahin ouco da Willy Bal u da Emile Gilliard

E 2003, il edite li ratournaedje e walon do deujhinme Afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances, fwait pa Lucyin Mahin.

Il î edite eto des scrîts e francès da Lorint Hendschel po djåzer do lingaedje walon, u dismonter les idêyes da Francis Perrin ki rnakèt sol tuzance walone.

Pus tård, sol djåspinreye «Toudi», sacwants pårticipants berdelnut e walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li forom éndjolike « Toudi » k' il a metou so pîs
*  Si pådje d' uzeu sol Wikipedia e francès
*  Si biyografeye et des scrijhaedjes da sinne (e francès)
* Rivuwe «Toudi»

## Sourdants
Cawete -oûle

Li **cawete -oûle**, c' est ene raptitixhante cawete, femrinne, foirt tipike do walon.

## Mwaissès piceures
Li cawete -oûle  a eto siervou a fé des nos d' djins : , Coignoûle. Å cmince, c' esteut des raptitixhants nos d' djins, femrins. Mins on a rade rovyî leu caractere femrin, et les scrire a môde omrinne : Nihoul, Coignoul.

Sovint li cawete -oûle est dvanceye d' on ristitchî R, et divni ene cawete -roûle. Kécfeye li cawete -roûle pout ele esse riwaiteye come ene dobe cawete : rece + oûle (pitite sacwè k' a a vey avou l' bodje).

Li cawete oûle n' est nén foirt vicante. Dins li rfondaedje elle a minme sitî boutêye evoye dins sacwants mots pal fôme picådrece "-ole" :
:**' (fôme pus tipicmint walone) <=> **** (pus lådje oyowe)

C' est l' veur eto dins sacwants nos d' plaece come   (falijhoûle).

== Istwere del cawete -oûle ==
Ele vént d' ene cawete [[etimolodjeye latene|latene]] ''-olus''.

Sovint, gn a yeu e [[vî lingaedje d' oyi]] ene cawete respondant a ene sititchete latene *-iciolus, k' on rtrouve dins les [[vîs scrijhas]]. 

Elle esteut ddja avår la e [[12inme sieke]], come c' est mostré pa les vîs scrijhas di sacwants nos d' viyaedjes 
*  : Marendrechoul (1265).
*  : Melcherul (1143), Mechelroul (1249).
* [[Lamsoûle|Lamsoûle]]: Lamocheule (862); li [[ristitchete]] -s- (Lam**s*'oûle) vént did la.

Mins, dins les nos d' plaeces, li cawete -oûle ni s' wåde nén voltî, dins les mots toltins scrîts pa des scrijheus k' ont studyî e francès : ele divént sovint -ou (Maredsou, Mitchrou). C' est eto l' cas di cmons nos foirt corants et passés e [[francès del Walonreye]] come .

Li cawete -oûle si mintént mî dins les ptits hamteas, et les nos d' plaeces moens corants :
* 
* 
* 
* 
* 

== Sacwants cmons nos avou l' cawete -oûle ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

== Sacwants cmons nos avou l' cawete -roûle ==
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

== Noûmots avou -oûle ==
Gn a pont d' [[noûmots do walon|noûmots]] k' ont stî aboctés avou l' cawete -oûle. 

Tolminme, on-z a foirdjî sacwants noûmots pa stindaedje di sinse, u raparintaedje, a cmincî des mots avou l' cawete -oûle :
: : plake di cur metowe sol costé des ouys d' on tchvå, po k' i n' toûne nén l' tiesse, et waitî padvant lu (Fr. *oeillère "écran"'')
:waitroûle 2 : (pa stindaedje) finiesse k' on waite  d' ene tévé, d' ene copiutrece.
: : pitite waitroûle d' on telefone axhlåve di 3inme djermêye.
: : çou kl' gn a so ene waitroûle.

#### 
Mots dedja studyîs sol Wiccionaire
* 
** 
*
Dictionnaire du wallon du Centre

thumb|coviete

Li **motî deL Lovire**, kel tite e francès, c' est  «***Dictionnaire du wallon du Centre (Dialecte de La Louvière et environs)***», c' est on motî adjinçné pa Flori Deprêtre eyet Raoul Nopère, eplaidî e 1942. Dj' ô bén : c' est tos mots dowalipicård do do Payis deL Lovire.

Il est scrît e scrijha Feller, sins imådjes.

C' est onk des gros motîs do walon, riprins sol limero **[O3]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Gn a sacwants nos d' plaece do Payis deL Lovire.

L' accint noté, c' est l' ci d' *[[El Lovire (veye)|El Louviére]]*. Mins gn a eto des mots des ôtes viyaedjes, kécfeye fonolodjicmint diferins. I n' metèt nén di ké viyaedje, çou k' a stî rlevé come on rprotche pa Robert Dascotte.

## Sacwantès piceures do motî d' El Lovire
* li spotchåve voyale, c' est on advancî E. Les mots avou l' betchete ri- i s' ritrouvnut a E dizo l' cogne "(è)_r'[bodje]"; les cis ki cminçnut pa S + cossoune sont prezintés come çouci : (è)s[C+xxx]].
** *[[:Wikt:erloper|(è)_r'laper]]*, *[[:Wikt:erlater|(è)_r'later]]*
** *[[:Wikt:esclefer|(è)sclèfer]]*, *[[:Wikt:esclimbea|(è)sclimbia]]*
* Li cawete -êye est dzo cogne "*-éye*", minme po les mots ki divnèt "*-iye*" dins l' walon do Mitan : *[[:Wikt:bressêye|brasséye]]*, *[[:Wikt:pougêye|pougnéye]]*, *[[:Wikt:vexhêye|fichéye]]*.

## 
* Copeye éndjolike (foirt pezante)
* Copeye e troes bokets (pus åjhey po les flåwes raloyaedjes)
** Prumî boket (disca «djokî»)
** Deujhinme boket (di «djokî» a «nouye 1»)
** Troejhinme boket (di «nouye 2» disca l' fén)
Beyôle (toponimeye)

[thumb|Plake "rowe del Bôlete" a [Viyance]]
**Pådje do mot "beyôle" ("bôle") et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots beyôle (u bôle) et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Viyaedjes et hamteas
* Biali (beyôlî, F.*Bialy*).

## beyôle
* Årveye : Al Beyôle

## bôle
* Anloe : å bôlixhea (*ou bonlichê*)
* Glaireuse : a l' Albôle (etroclaedje di "al Bôle")
* Les Libins : al Bôle do miyot (*al bonle do miyot*)

## bôlî
* Djerpene (viyaedje) : Les Bôlîs

## b(ey)ôloe
* Anloe : å Vî Bôloe (*ou vî Bonlo*)
* Li Boloe (*bois de Boloy*)
* Cugnon : li Bôloe (*Bôlè*)
* Dorene : li Beyôloe (*Bêlwè*)
* Viyance : li Bôloe (*Bôlè*)

## beyôlî
* Masbork : e Beyolî
* Nåwinne : å Beyôlî

## beyôlisse
* Atrivå : å Beyôlisse

## b(ey)ôlete
* Dorene : les bôletes
* Ordjô : al Beyolete (*al Biolete*)
* Transene : les bôletes (les *bonlètes*)
* Viyance : al Bôlete (al *bonlète*)

## bôlon
* Fumwè : ås Bôlons (*aus Boulons*)

## beyôlin
* Smu : å beyôlin (*au Biolin*)
Déme des dinrêyes (islam)

Li **déme des dinrêyes**, c' est ene déme ki les cinsîs k' ahivèt des dinrêyes divèt dner ås pôves cwand il ont yeu batou leus frumints, leu oidje, leu rgon u leu mayisse (a l' assulon ké grins k' on eploye po fé do pwin). 

Ça vout dire 1/10inme des saetchs di grin. 

I les pårtixh e ptitès saetcheyes d' a pô près ene cwåte u deus (on cwårt a on dmeye sitî).

Cwand dji di : i doet, ci n' est k' on dvwer rilidjeus e l' Islam. Les crantchous nel fwaiynut nén. Mins c' est foirt må veyou.

So les raiwêyès teres, la k' i fåt payî l' aiwe k' on-z a raiwé les dinrêyes, on n' dene kel mitan del déme des ôtès erûlès teres (1/20inme do grin, dabôrd).
Déme

Li **déme**, dins l' monde crustin, c' est ene taeye k' on dveut dner a l' Eglijhe, dizo l' Ancyin Redjime, et ki fjheut sovint li dijhinme des dinrêyes.

Li déme a stî payeye disk’ al fén di l’ Ancyin Redjime (ele ont stî anixhilêyes al Revolucion francesse).

## Motlî
Li ci ki vneut ramasser les démes si loméve li **démeu**. On djheut eto : li **pikeu**.

## Paymint del déme
On pleut aveur puzieurès démes dins l’ minme viyaedje. Insi, Ôvîfa diveut redîmer les princes-abés di Ståvleu, ey eto l’ signeur di Rénastinne.

Les payizans divént leyî les dinrêyes dins les tchamps, disk’ a çki l’ démeu vegne prinde li pårt do signeur. 

Les djåbes divént esse metowes a dijhea, po-z awè pus åjhey. Li payizan diveut houkî troes côp  : « démeu ! »

Li frawtineu esteut gadjî di cwate côps l’ déme, å prumî côp k’ il esteut prins. Li deujhinme côp, c’ esteut 8 feyes. Li troejhinme côp, il esteut tchessî foû do ban.

## Rishonnance avou des sistinmes vijhéns
Ele rishonne foirt al déme des dinrêyes dins li rlidjon muzulmande, mins cisse-cial va direk ås pôves, et ele n' est nén prinjhe di foice.

## Sourdants
Hé (toponimeye)

Ene **hé** (riscrît e francès d' Walonreye å pus sovint *Heid*, mins eto *Haid*), u ene **hazale**, c' est on (ptit) bwès avou des ptits åbes, so del pôve tere.

thumb|plake di '''Hé (Strintchamp)''' avou ene hé padrî

Ene hé est todi **metowe so on tiene**. Ça pout esse ene plaece avou des brouwires, did la li maxhaedje avou li flamind *heide* (brouwire). 

Ene hé ni pout esse espwetêye ki come ene taeye.

On rtrouve les mots "hé", "hazale" et leus ôtes parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

Li mot "hé" a eto dné des nos d' famile del Walonreye
* Delhé
* Tchåvhé

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:hé 1|hé]]", [[:Wikt:héjhete|héjhete]], "[[:Wikt:hazale|hazale]]", "[[:Wikt:hazete|hazete]]".*

*Les mots "hazale" "*(h)azèle*" et "hazete" ni shonnnut nén aveur a vey avou des [[faw (toponimeye)|toponimes ki vénrént do mot "hesse" (hasse)]].*

*Les nos d' plaeces avou "Hé" sont diferins des [[håye (toponimeye)|nos d' plaeces avou "håye"]], ki corespondnut a des bwès pus ptits, pus ritches e télfeye bén etertinous.* 

## Viyaedjes et hamteas
* Ernonhé (viyaedje)
* Hazeye (hamtea d' Erezêye)
* Hé (hamtea d' Havsin)
* Hé (ancyin ptit ban, rebané avou Derbu)
* Manhé (novele intité)

## Li hé
* Bietris : Li hé (*La hé*), al Hé
* Tchîplane : al Hé (F. *Hez*)
* Transene : Li hé; divant l' hé (*La hé, duvant la hé*; vîs scrijhas : *Les aisances appellez le hez (1647); *a la hez* (1655), *le bois dit la hez (1760)).

## Les Hés, So les Hés
* Andrimont 
* Åyneu
* Mågnêye
* Ône

## Aplacaedje latén
* Transene : Hé e Souwete

## Aplacaedje tîxhon avou èn addjectif
* Tchåvhé (Fr. *Chauveheid)
* [[Transene (toponimeye)|Transene]] : Li ptite hé (*la ptite hé*)

== Aplacaedje tîxhon avou on no ==
* [[Francortchamp]] : Baronhé
* [[Limbôr]] : [[:Wikt:Biernåd|Biernåhé]], Godruhé
* [[Måmdey (toponimeye)|Måmdey]] : a Gnersonhé
* [[Ôtchamp]] : Contranhé
* [[Sprimont (viyaedje)|Sprimont]] : Hagôhé (F. *Hagoheid*)
* [[Sweron]] : [[falijhe (toponimeye)|Falihé]] Fal'hî, e F. Falhez
* [[Tif]] : so Bonhé
* [[Transene (toponimeye)|Transene]] : Bonhé (*Bon.é*, *Bonwé*)
* [[Xhinlesse]] : Falihé

== hazale ==
* [[Barvea-so-Oûte]] : Les Hazales.
* [[Bévurcé]] : al Hazale
* [[Li Grande Haleu]] : sol Hazale
* [[Froedfontinne]] : Les Hazales (*les hazèles*)
* [[Flipveye]] : 
* [[Rahir]] : Hazale
* [[Smu]] : ås Hazales, ås Hazeyes (*aus hazèles*, *aus hazèyes*, Fr. *les Hazeilles* 1845), *Azelle* (1845))
* [[Ståvleu (veye)|Ståvleu]] : Hazale (*hèzale*)
* [[Swè]] : ås Hazales
* [[Transene (toponimeye)|Transene]] : ås Hazales (*aus Hazèles*, *a l' Azele*, Fr. *le bois dit la hazelle* (1756), *virée du Hazel* (1825), *virée du hasel (1841)
* Welin

## hazete, héjhete
* Bayamont : li vevî del hazete.
* Eter Vresse et les Tchairires : Li Héjhete (*La hêjète*) croejhete di voyes et hôt passaedje.
* Li Tchestea : Li Héjhete (Fr. *La Hette*)
Toû-Sinte-Croe

Li **Toû-Sinte-Croe** (la minme: Toû-Sinte-Cwè), c' e-st ene marche come i gn' a branmint el Walonreye, dins l' Eter-Sambe-et-Mouze, minme si çtele-ci e-st ene miete pus hôt ki Sambe.

## Voye

Li toû est 26 kilometes long. I vént d' Marbé eyet passe pa Vilé, Tiyî, Mamjoû eyet Wagnlêye, divant d' eraler a Marbé.

Il eva d' l' eglijhe di Marbé a 4 eures å matén, apres ene messe, passe pa Vilé, Tiyî eyet Wagnlêye, eyu ski tcheke curé prind li rlike del Sinte-Croe, po rivni po grand-messe d' 11 eures a Marbé.

## Istwere

Li rapoitroule dit k' on signeur di Marbé, k' on lomeut Djirå, aveut stî al croezåde eyet ramoineut avou li ene rilike foirt precieuse: on boket del vraiye eyet sinte croe do Criss.

Mins la k' i tchét malåde sol voye, eyet ni nén esse seur do rivnu vikant a Marbé. I dmande adon a s' fré, k' esteut signeur di Sombrefe, li viyaedje d' a costé, di ramoiner li rlike a Marbé.

Si fré li dit k' oyi, mins on côp rivnou a Sombrefe, i rmougne si parole eyet doner li rlike a l' eglijhe di Sombrefe.

So ç' tins la, li signeur di Marbé si rfwait eyet rintere a Marbé. Mågré tot ç' k' i fwait, nén moyén di rawè li rlike, li curé d' Sombrefe, ni dja l' signeur, n' èl voulnut nén.

Li djou del porcession, la k' les deus viyaedjes si rescontret al limite des deus bans.

Adon, c' est l' miråke: li curé d' Sombrefe, ki tént li rlike, nel sét pus rtini eyet çtele-ci såtele dins les mwins do curé d' Marbé.

Dispoy adon, li rlike del Sinte-Croe est dins l' eglijhe di Marbé eyet po s' sovni d' ça, on fwait l' toû tos les ans li prumî dimegne di may.

## Li Djirå

Li Toû-Sinte-Croe e-st acpagnté dispôy dipus di 400 ans pa des årtchîs. Ces-ci fiet pårteye del Confrêreye di Sint-Sebastyin.
Li dimegne divant l' toû, i s' rapoulet dins on pachi a Marbé po sawè liké d' inte di zels årè l' oneur di waiti a li rlike li dimegne d' apres.
Po decider, i metnut on fås oujhea, k' on lome li "djirå", al copete d' on grand mastea, eyet comincî a sayi del fé tcher avou leus fleches.
Li prumî k' el fwait tchér divént li rwè eyet a l' droet di waiti di pres a li rlike.
Cwand on dvént rwè troes annêyes d' asto, on dvént impreur.
Betchete a- di rindaedje

Li **betchete a- di rindaedje** ou **betchete a des viebes del 4inme troke**, c' est ene betchete a- ki s' abetchtêye a des viebes del 4inme troke fwaits so des addjectifs, ki vlèt dire "rinde pus + addj."

*  = rinde pus clair
*  = rinde pus deur
*  = rinde pus lådje
*  = rinde pus rond
*  = divni pus mwinre (maigue)
*  = rinde pus spès
* = rinde pus tinre
*  = rinde pus tene

Cåzu tos ces viebes la ont-st on sfwait viebe, avou cåzu l' minme sinse, basti avou l' betchete ra- : 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Po sacwants, gn a minme pont di cogne simpe (avou a-)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Ces viebes la ont pacô des doblons, la k' ene betchete si- si vént stitchî inte li a- / ra- eyet l' bodje :
* 
* 

## Viebes a rfonde avou cisse cogne la
*  : l' addjectif est latén.

## 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Bounru-dlé-Libråmont

**Bounru-dlé-Libråmont** (la-minme, *Bon'ru*, Fr. *Bonnerue*), c' est on hamtea d' Moirci.

Gn a la ene nozêye pitite eglijhe, avou ene bole sol clotchî (come a sacwants clokes-poites).

*I nel fåt nén maxhî avou [[Bounru-dlé-Oufalijhe]].*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Bounru", alez s' vey e [[:Wikt:Bounru|splitchant motî]].*
Barvea-e-Condroz

**Barvea-e-Condroz** (la-minme *Barvê*, F. *Barvaux-Condroz*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Havlondje, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5370**
** davance : **5382**
* Limero diyalectolodjike : **D 32**.
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje des djins did la : Barvelî, Barvelresse; (F. *Barvautois, oise*)

## Sourdants
Meyon

**Meyon** (la-minme, prononcî *Mèyon* u *Mèyan*, F. *Méan*), c' esteut, dispu li 18 d' awousse 1887, èn ancyin ptit ban del Walonreye; li 1î d' djanvî 1977, il a stî rebané avou Havlondje, el province di Nameur.

thumb|L' eglijhe, veyowe d' å lon

* Limeros del posse : **5372** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **D 34**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant

Li viyaedje a dné on no d' famile, les "di Meyon" (e F. *de Méan*), ki, onk di zels, c' esteut li dierin Prince Eveke di Lidje, Françwès d' Meyon.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Meyon|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Meyon
### Hamteas
* a Bassene (*a Bassine*, Fr. *Bassines*)
* Å Gros Tchinne 
### Ôtès plaeces
* A Scleyî
* E Bwès d' Bofû
* Å Mårlou 
## Istwere
Li dominne di Meyon fourit dné come alou a l' abeye di Sint-Houbert e 1066. Meyon va redîmer l' abé d' Sint-Houbert tot l' tins do Vî Redjime.

"Civilmint", Meyon, c' est on hamtea do ban d' Havlondje.

Mins l' hamtea d' Bassene, c' esteut ene signeurreye a lu tot seu.

## Gastronomeye
Cofrereye des Wiyinmes, ki fwaiynut li rclame do froumadje des "biesses ås coines" (vatches et gades).

## Sourdants
Operete

[thumb|[Emile Sullon (å mitan) avou Luis Mariano (a hintche), dins ene operete e francès ("Andalousie"), diviè 1955]]
Ene **operete**, c' est ene pitite operå, mins todi djoyeuse.

Dabôrd, gn a ladvins des tecses come e-n ene pîce di teyåte, des tchansons, et sovint des danses.

Ça fwait ki, po ene operete, i fåt on scrijheu d' teyåte et on compôzeu d' muzike.

N a yeu bråmint des operetes e walon, dins les anêyes 1930 a 1960.

## Sacwants scrijheus d' operetes e walon
* Mwaisses do djinre
** Paul Depas
** Joseph Duysenx
* Scrijheus d' operetes a l' ocåzion
** Henri Pétrez
** Andrée Sougnez
** Max-André Frère
** Jules Evrard

## Sacwants compôzeus po des operetes e walon
* Paul Depas
* Joseph Duysenx
* Ernest Montellier
* Lambert Lemaire