open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Platrê

thumb|Platrê do Djerni
On **platrê** u on **platea** u des **plenaesses**, c' est ene plate sitindêye di tere metowe so ene hôteur.

Li roye do cir î aparexhe plate (årvier d' e-n on payis d' tienes u ezès montinnes).

Li platrê s' opôze al plinne.

## Croejhete
Li mot est sovint prezinté pal divancete «».

Li sinonime «plenaesse» est puvite å pluriyal. Il est cnoxhou e l' toponimeye di Solwåster, di Ptegniye, di Moitrou, di Tchårneu, di Timister, del Grande Haleu, di Djalhé, di Lierneu, di Boumål-so-Oûte, a Houton ey a Marcour.

## Rilomés platrês e l' Walonreye
* platrê del Hôte Fagne
* platrê del Croes-Schaye
* platrê do Djerni
* platrê d' Libråmont

## Sourdants
Djerni

thumb
Li **Djerni**, c' est on platrê metou e mitan del Fåmene.

## Ancyins ptits bans
Les ancyins ptits bans di Hardjîmont, Djimele, Umin et Yon avént des tchamps sol Djerni.
 
Asteure, il est don so les rebanêyès comenes di Måtche et Rotchfoirt.

## Croejhete
On è djåze å pus sovint avou l' divancete «so» (sol Djerni).

## Agricoûteure
C' est ene foirt boune tere di coûteure.


Umin voye do Djerni.jpg|voye do Djerni a Umin
Djerni steule poes d' Trouk.jpg|steule di poes d' Trouk
Djerni cwårea trîxhe.jpg|cwårea d' tere leyî a trîxhe


## Biesses
[thumb|trope d' [åwlete d' Edjipe]]
Des tropes d' åwletes d' Edjipe î sont bén trankiles, lon des viyaedjes, avou djusse des (edaglés) tidjes avou waire d' otos.

## Industreye
Li castinne di dzo-tere a stî espweté dispu l' 19inme sieke (oujhenes Lhoist a Djmele).

## Sourdant
Elbasan

[vignette|Li [prefecteure d' Elbasan e rodje.|292x292px]]
**Elbasan**, c' est ene comene d' Albaneye ki conte 78.703 dmorants. Si livea ådzeu del mer, c' est 140 metes. Li mouze ki passe drola, c' est Shkumbin. Ci comene ci si trouve dins l' province do minme no.

## Tourisse

Imådje:Elbasan 1.jpg|Vuzion sol comene.
Imådje:Elbasan Castle 1.JPG|lien=Ofbeeldienge:Elbasan_Castle_1.JPG|Li tchestea.
Imådje:Elbasan - Naziresha Mosque (by Pudelek).JPG|lien=Ofbeeldienge:Elbasan_-_Naziresha_Mosque_(by_Pudelek).JPG|Li moskêye.
Imådje:Elbasan - Marienkirche 1 Turm.jpg|lien=Ofbeeldienge:Elbasan_-_Marienkirche_1_Turm.jpg|L' eglijhe Sinte-Mareye.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Berat|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**
Peshkopi

[vignette|Li comene di '''Peshkopi''' si trouve al frontire avou l' [Bijhe-Macedwene. ]]
**Peshkopi** (prononcî [pɛʃkɔpi] e-n Albanès), c' est ene comene d' Albaneye ki trouve å nôr-wess do payis dvins les montinnes nén lon erî del Bijhe-Macedwene. C' est l' seule mwaisse veye redjionåle e-n Albaneye k' poite nén l' minme no ki s' conté. Cisse comene ci a ene sitindêye di 7,660 km2 ey i gn aveut 1 471 dmorants e 2023.
Imådje:Flag of Dibër.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag of Dibër.gif|Si drapea.
Imådje:Stema e Bashkisë Dibër.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema e Bashkisë Dibër.svg|Si årmwereye, avou s' tchestea, des bwès et des cwårtîs.


## Etimolodjeye
Li no *Peshkopi* provént do mot albanès *Peshkop* ki vout dire « eveke ».

## Istwere
Divins l' antikité, li tribu des *Penestes* (do vî grec « Πενέσται », *Penestai*) aveut pris s' djîsse divins teritwere del comene.

Sol sazinme sieke, les Otomans concwestît l' redjion po des siekes.

E 1873, ene gårnijhon otomane fourit astaplêye sol comene.

Sol tins do revintaedje albanès di 1912, li 16 d' awousse di l' an, les revinteus Albanès divnît mwaisse di Peshkopi. 

## Djeyografeye
Li comene di Peshkopi est cnoxhowe d' lådje et d' lon po ses poujhons et s' est ele ossu rwcwerowe des tourisses ki sont-st ossu assaetchîs pa les payizaedjes et l' nateure.

## Spôrt
Li spôrt li pus rispårdou avå l' comene est l' fotbale avou l' KF Korabi Peshkopi ki djowe e prumire divizion.


Lura Liqeni i Lulëve.JPG|Lak del comene
Li Châle (sovnances)

thumb
**Li ''Châle**'', c' est on live di sovnances sicrît ey eplaidî pa Joselyne Mostenne l' an 2025.

## Contnou
C' est des moumints del veye del sicrijheuse, dispu si skepiaedje, la ki s' mononke, li Châle, dabôrd, est avou leye.

Inte les sovnances, gn a des pådjes eciclopedikes (les trôs d' Yon, li toû d' France, li francès d' Brussele…).
Haleu (discramiaedje)

* Li Grande Haleu u Li Haleu (dins ene fråze, «al Haleu»; do djinre femrin, dabôrd)
** Li Ptite Haleu (dins ene fråze, «al Pitite Haleu»)
* Les Haleus-dlé-L' Rotche (dins ene fråze, «ås Haleus»; do djinre omrin, dabôrd)
** Grand Haleu (dins ene fråze, «e Ptit Haleu»)
** Pitit Haleu (dins ene fråze, «e Grand Haleu»)
Tchårlote di Beldjike

thumb|si portrait oficir come imperresse do Mecsike
**Tchårlote di Beldjike**, e-n espagnol ***Carlotta de México*** (**Tchårlote do Mecsike**), c' esteut l' seule feye do rwè Yopôl Prumî et del royinne Louwisse d' Orleyan (k' avént eto deus fis).

Ele sikepia li 7 di djun 1840 a Låken et mora li 19 di djanvî 1927 a Meise.

Di s' mariaedje avou Miyin d' Otriche (1857), ele divna imperresse do Mecsike (1864-1867).

## Vicåreye
Ele dimora deus grossès anêyes e Mecsike. C' est leye ki tneut l' pot droet cwand si ome n' esteut nén la. Ele aveut l' idêye di mintni låvå on sistinme di rweyålté et d’ fwè catolike. Ca les Mecsikins vinént di declårer ene republike layike (1857). Shuva l' abrocaedje des Francès da Napoleyon III, ki declara l' impire, et diner l' trône a Miyin d' Otriche ki divna impreur do Mecsike e 1864.

Mins l' impreur francès Napoleyon III rihouca ses sôdårds ki sotnént li povwer imperiå. 

Tote seule, ele decida d' eraler e l' Urope dimander d' l' aidance a Napoleyon III et å Påpe Pî IX. 

Mins ele pierda ses tåtes, estant a Rome. Les docteurs li fjhît reclôre. C' est adon ki si ome esta fuziyî påzès revinteus mecsikins (e moes d' djun 1867). Mins ele n' è sepa rén.

Si  famile li fjha raminer e l’ Beldjike. Ele vica co cåzu swessante ans foû do pazea (come ene dimeye doûce). Mins on n' è sava måy li fén mot.


Princess Charlotte of Belgium.jpg|estant tote pitite (1842)
Princess Charlotte of Belgium (1).jpg|estant efant (1846)
Princess Charlotte of Belgium (1840-1927).jpg|estant co djonnete (1852)
Maximilian and Charlotte.jpg|l' anêye di ses noices, k' elle a 17 ans (1857)
Archduke Franz Karl of Austria (1802-1878) and his family.jpg|avou s' bele-famile (1860)
Visite de Maximilien et Charlotte à Tétouan en mars 1860.jpg|Vizitant Tetouwinne, adon Marok espagnol (1860)
Llegada del Emperador Maximiliano y la Emperatriz Carlota al puerto de Veracru, México.jpg|a si arivêye å Mecsike (1864)
Charlotte von Belgien, Kaiserin von Mexiko.jpg|come djonne imperresse (1865)
Tlaxcala_-_Palacio_de_Gobierno_-_Kaiser_Maximilian.jpg|sol meur d' on palås d' Mecsico (1865)
Portret van keizerin Charlotte.jpg|pondeure di 1866
Santiago Rebull - Emperatriz Carlota (1867).jpg|pondeure di 1867 (dierinne anêye come imperresse)
La princesse Charlotte de Belgique, impératrice du Mexique à Bouchout vers 1914.jpg|foto did diviè 1914


## Alére
Roland Neuprez, Ene princesse k’ on a on pô rovyî,  l° 116, ivier 2025-2026, p. 7.
Berat

[vignette|Li rodje edroet, c' est l' [prefecteure di Berat, sol mape di l' Albaneye.]]
**Berat**, c' est ene comene d' Albaneye eyet l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Elle a ene sitindêye di 380 km² ey i gn aveut 62.232 dmorants, e 2023.

Imådje:Flag_of_Berat.png|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Berat.png|Si drapea.
Imådje:Stema_e_Bashkisë_Berat.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Berat.svg|Ès-n' årmwereye.

**Berat** si trouve dins l' Nonne-Mitan di l' Albaneye. Elle est åtoû des monts eyet des tienes. Å Levant, on ritrouve li tchinne di monts Tomore, k' est rlomé cåze d' ès park nåcionå. Li mouze Osum, ki court so 161 kilometes, passe drola po moussî dins l' mouze Seman.

**Berat** a stî metowe sol lisse do patrimoenne daegnrece di l' UNESCO gråce a s'-n' årtchitecteure tipike, plamour k' ele rashonne diferins stîles istorikes. Al môde d' ôtès comenes d' èç payis la, **Berat** est ene viye veye, ewou k' i gn a des eglijhes eyet des moskêyes. Ces plaeces la continèt des nouzomes pondeures al meur eyet des freskes. Å livea del tuzance, c' est ene comene impôrtante e-n Albaneye. 

## Tourisse

Imådje:Berat_(by_Pudelek).jpg|lien=Ofbeeldienge:Berat_(by_Pudelek).jpg|Ene vuzion so **Berat**.
Imådje:Berat_citadel.jpg|lien=Ofbeeldienge:Berat_citadel.jpg|Li citadele.
Imådje:BERAT_Unesco_Albania_2016.jpg|lien=Ofbeeldienge:BERAT_Unesco_Albania_2016.jpg|L' eglijhe Sint-Mitchî.
Imådje:2011_Berat,_Meczet_Kawalerów.JPG|lien=Ofbeeldienge:2011_Berat,_Meczet_Kawalerów.JPG|Li moskêye.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Berat|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**
Umin (viyaedje)

thumb
**Umin** ( *Humain*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche, e l' province do Lussimbork.


Plake Umin (Måtche-el-Fåmene).jpg|viye plake rodje et djaene
Umin plake intrêye.jpg
Umin eglijhe poice et clotchî.jpg


## Etimolodjeye
Vénreut di l' erî-rfwait tîxhon «**humilinja*», ki vleut dire «houbionire». 

Si ciste etimolodjeye la est djusse, li son H tîxhon d' atake aveut disparexhou e 20inme sieke, çou k' est mostré på spotchaedje del divancete «di» dins l' shuvion «l' eglijhe d' Umin».

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6900**
** davance : **5437**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 35** (mwaisse pont d' l' A.L.W.)
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Toponimeye d' Umin
### Hamteas
* Havrene (fr. *Havrenne*) (rimetou avou Rotchfoirt e 1977)
* a Tîsse (fr. *Thys*)
### Ôtès plaeces
thumb
thumb
* A vey avou des aiwes:
** li Biran
** li Vatcho
** ri d' inte deus faloes (fr. *entre deux falleux*).
* A vey avou les tienes et les vås:
** al Våzale (*vauzale*)
* A vey avou des rotches u des teres:
** li Hî
* Les voyes et les rowes:
** voye do Djerni
** voye d' Åye
* Ôtès sacwès et målåjhminces:
** Berzîloe (*Bèrzîlë*)
** al Defe (*al dèf*)

## Istwere
Esteut ene paireye del conteye deL Rotche.

E 1324, Djan l' Aveule dina li hôte djustice a Djan d' Ôchin, avou l' signeurreye di Djmepe-dilé-Hardjîmont.

E 1796, dizo l' redjime francès, Umin et Havrene fourît raloyeyes å dipårtumint d' Sambe-et-Mouze.

Après 1839, i fourit rmetou avou l' province do Lussimbork, mins Havrene ala avou Rotchfoirt ås grands rebanaedjes di 1977.

## Sourdants
Lezhë

[vignette|E rodje sol mape di l' [Albaneye, li prefecteure di Lezhë.]]
**Lezhë**, c' est ene comene dins l' Bijhe-Coûtchant di l' Albaneye eyet l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Li comene fwait 506,4 km² di stindêye eyet 51.354 dimorants î viként, e 2023.

Imådje:Flag_of_Lezhë.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Lezhë.gif|Si drapea.
Imådje:Stema_e_Bashkisë_Lezhë.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Lezhë.svg|Ès-n' årmwereye.

**Lezhë** si trouve dilé l' mouze Drin, nén lon del Mer Adriyatike. C' est ene des pus viyès comenes d' Albaneye, ewou çk' i gn a co des dmorants. Ès-n' istwere rmonte a 2.400 ans.

## Tourisse

Imådje:View_of_Lezhë.jpg|lien=Ofbeeldienge:View_of_Lezhë.jpg|Vuzion sol veye.
Imådje:Lezhë_Castle2.jpg|lien=Ofbeeldienge:Lezhë_Castle2.jpg|Li tchestea sol tiene.
Imådje:Skanderbeg_Mausoleum,_Drin_River_and_Lezhë_Castle.jpg|lien=Ofbeeldienge:Skanderbeg_Mausoleum,_Drin_River_and_Lezhë_Castle.jpg|Li mouze Drin å dvant-plan, li mozolêye å mitan eyet li tchestea å lon.
Imådje:Lezhë_Castle1.jpg|lien=Ofbeeldienge:Lezhë_Castle1.jpg|Les restants do tchestea.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Lezhë|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**
Vlorë

[vignette|Li comene di '''Vlorë''' si trouve al Bijhe-Coûtchant di l' [Albaneye. Elle est sol Mer Adriyatike.]]
**Vlorë**, c' est l' troejhinme comene li pus peuplêye d' Albaneye. C' est eto l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Elle fwait 616,85 km² ey elle contéve 115.261 dimorants, e 2023.

Imådje:Flag_of_Vlorë.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Vlorë.gif|Si drapea.
Imådje:Stema_e_Bashkisë_Vlorë.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Vlorë.svg|Ès-n' årmwereye.

**Vlöre** si trouve dins li stroet d' Oranto. Li Mîtrinne Mer s' ersint dins l' climat.

## Tourisse

Imådje:Vlora,_pohled_na_město_II.jpg|lien=Ofbeeldienge:Vlora,_pohled_na_město_II.jpg|Vuzion sol comene.
Imådje:Vlora.jpg|lien=Ofbeeldienge:Vlora.jpg|Noveas bastimints.
Imådje:Hôtel_de_ville_de_Vlora.jpg|lien=Ofbeeldienge:Hôtel_de_ville_de_Vlora.jpg|Li måjhone-comene.
Imådje:Rruga_Justin_Godart_2020.jpg|lien=Ofbeeldienge:Rruga_Justin_Godart_2020.jpg|Ene rowe dins l' viye-veye.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Vlorë|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**
Louwisse d' Orleyan

thumb
**Louwisse d' Orleyan** (e francès, **Louise d'Orléans**), ci fourit li prumire royinne del Beldjike, come feme di Yopôl prumî (e 1832).

Li cope ava ene feye, Tchårlote di Beldjike, et deus fis, Yopôl II et Flipe. 

Ele sikepia li 3 d' avri 1812 a Palerme, e l' Sicile. ELe mora li 11 d' octôbe 1850 a Ostinde. 

## Pî-note
Strudjons

Les **strudjons** u **sturdjons**, c' est ene famile di grands pexhons des doûcès aiwes. I sont magnåves.

 *[[Acipenseridae]]*

## Sôres di strudjons
* strudjon d' Urope

## Discrijhaedje
C' est pexhons ki fwaiynut ordinairmint 2 a 3 metes di long. Mins li rcôrd, c' est set metes céncwante.

I n' ont pont d' dints, mins des côpantès lepes. I pôrént coixhî l' doet d' on pexheu.

Cwand i ene sacwè a magnî, i l' sayèt, et tourner åtoû divant di s' decider a l' apicî. 

## Vicaedje
C' est des pexhons ki magnèt l' fond des aiwes. C' est po ça k' i n' ont pont d' foirts dints.

## Pexhaedje
On les sait pexhî avou des croketes po les tchéns. End a des a-pårt po les pexhons, pus ragostantes, mins pus tchires. On les sait eto amoircî avou des ptitès såcisses.

Cwand li strudjon est apicî, i cmince a tourniker po-z espaitchî k' on rleve li pexhrece. Pacô, i potche foû d' l' aiwe. Fåt sayî d' el prinde dins ene grande sipoujhete u ene havroûle.

## Dins l' lingaedje walon
Li contrariaedje do strudjon cwand il est pris (i tournike po sayî di s' distraper) a dné li mot «strudjon» a onk ki va toltins conte les idêyes des ôtes. Did la, li viebe «strudjî»: awè tofer ses idêyes contråve des cenes des ôtes.

## Sourdant
Gjirokastër

[vignette|E rodje, li [prefecteure di Gjirokastër.]]
**Gjirokastër**, c' est ene comene del Nonne di l' Albaneye eyet l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Si stindêye est d' 473,8 km² ey i gn aveut 23.270 dimorants, e 2023. 

Li comene si trouve dins on vå, nén lon del mouze Drino. Elle est 300 metes ådzeu do livea del mer. Li viye-veye est sol lisse do patrimoenne di l'UNESCO. 

## Tourisse

Imådje:Gjirokaster_2016-2017.jpg|lien=Ofbeeldienge:Gjirokaster_2016-2017.jpg|Vuzion sol comene.
Imådje:2011_Gjirokastra,_Twierdza_01.JPG|lien=Ofbeeldienge:2011_Gjirokastra,_Twierdza_01.JPG|Li tchestea.
Imådje:Gjirokastër_Castle_(by_Pudelek)_5_-_Clock_Tower.JPG|lien=Ofbeeldienge:Gjirokastër_Castle_(by_Pudelek)_5_-_Clock_Tower.JPG|Li befrwè.
Imådje:Gjirokastra_-_steingedeckte_Häuser_und_Moschee.jpg|lien=Ofbeeldienge:Gjirokastra_-_steingedeckte_Häuser_und_Moschee.jpg|Li moskêye.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Gjirokastër|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**
Bu (toponimeye)

**<big>Pådje do mot «bu» et ses parints e l' toponimeye del Walonreye</big>**
thumb|Transene: håye ås bûs
On **bu** (bû, bou, boû, pus rålmint pû, pou, poû), c' est ene plaece la k' i gn a d' l' aiwe ki vént d' tere come d' on pousse, ki sierveut voltî d' abuvroe.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye stî forbatowe miersipepieuzmint pa Louis Remacle.

Li mot vénreut do minme sourdant ki «buk d' åbe».

L' abayeye shonne acertinêye e l' ALW l° 6 (p. 161-162)

## bu, bou, bû, boû tot seu
* Sint-Pire-dilé-Libråmont : e bu

## bu… come diterminant
* Transene: li håye ås bus (*l'âye aus bûs*).
* Torebay : li bwès d' bu (fr. *Bois de buis*)
* Ofagne: Montinne då bu (*Montaine d'eau bu*)

## pû, pou, poû avou diterminant
* Veskeveye: *Pû* (Pû Constant, Pû do gayet).

## aplacaedje tîxhon avou bu
thumb
* Mårcinele : Hublinbu
* Årveye : e Tchenibu (*o tchènibu*)

## Sourdant
Rutten

**Rûsson**, oficirmint  **Rutten**, c' est èn ancyin ptit ban del Flande, asteure on viyaedje del rebanêye comene di Tongue, e l' province do Limbork, tot près del Walonreye.

thumb|eglijhe

## No di des plaeces di Rûsson

Rûsson plake beekstraat et ri.jpg|Beekstraat, rowe do ri, avou l' ri k' î court
Rûsson plake Toppetstraat.jpg|Toppetstraat, motoit rowe del copete 
Rûsson (Rutten) Motstraat.jpg|Motstraat, kécfeye rowe del mote (croupet) 
Rûsson posteure semeu.jpg|posteure d' on semeu


## Sourdant
Viyès airs et noveas resploes (tchansons)

**Viyès airs et noveas resploes** *(Vîs airs et novês rèspleûs)*, c' e-st ene ramexhnêye di tchansons da Joseph Vrindts sicrîtes e 1907.
Magnèdjes di manèdjes (live)

**Magnaedjes di manaedjes** (E feller : *Magnèdjes di manèdjes : La cuisine familiale au fil de l'Ourthe*), c' e-st on live sicrît dizo l' ouy da Joël Thiry e 1999. Il est eplaidi pal Muzêye del parole e-n Årdene.

Li live est scrît pol pus grande pårt e francès, mins les temognaedjes sont-st å pus sovint e walon.

## Egzimpes di rcete
### « Li dorêye å souke di pot » sorlon Marie-José Galloy
« *Po k' vosse dorêye gostêye bén, todi ecråxhî vosse platene avou do boure. Cwand vs avoz aplati vosse påsse e l' platene, vos l' leyîz lever on ptit pô, pwis vos l' pikez. Vos l' riscovroz d' souke di pot, ene boune coûtche, pwis vos metoz des nuketes di boure pattavå. Adon, vos batoz deus oûs al fortchete avou del crinme et on pô do fén souke. Vos l' vudîz sol dorêye et vos leyîz cure on cwårt d' eure, vint munutes, ça dipind di vosse for.* »
Strudjon d' Urope

thumb|do dzeu, on n' voet nén si pontiante tiesse
Li **strudjon d' Urope** u **sturdjon d' Urope**, c' est ene sôre di strudjon voyaedjant ki crexhe e l' mer pu vni froyî dins les corantès aiwes di l' Urope (come les såmons.

C' est ses oûs k' on lome «caviår».

 *[[Acipenser sturio]]*

## Spårdaedje
Li sturdjon d' Urope vikéve dinltins dins Mouze. Mins il a disparexhou divant 1850. I rmontéve disca Lidje, et dandjreus ossu disca Djivet. Il esteut si télmint rcwerou ki s' pexhaedje a dvou esse regluminté.

Pol djoû d' ouy, end a dins les pexhreyes ki produjhèt do caviår. Eto dins les vevîs di rcwerance, po sayî motoit d' endè rmete dins Mouze (come c' est l' cas avou l' såmon et l' åbeye). Did la, sacwants mier pexhons pôrént awè rpassé dins les rivires.

## Discrijhaedje
Si coir est bron-vete, disca cåzu noer so li dzeu. Les flancs sont purade gris et li vinte est påle et minme blanc. 

Il a on pontiant betch.

Les navurons do dos sont metous foirt lon erî sol coir. 

I pout mzurer disca 6 metes et pezer 400 kg, mins li longueur ordinaire, c' est 1 mete 25, 1 mete 50.

I pout viker 100 ans. I dvént secsuwelmint maweur a 12, 14 ans po les måyes et 16 a 18 ans po les frumeles. 


Acipenser sturio2.jpg|pexhî e 1896
Fish, Worcester City Art Gallery & Museum, England - DSCF0738.JPG|e-n on muzêye
Stör Sturgeon.jpg|fotografyî e 2008
Stamps of Lithuania, 2006-25.jpg|so on timbe di Litwaneye


## Sourdants
Democraten 66

Li pårti ***Democraten 66*** ([WA] Democrates 66), rascourti e ***D66***, c' est on pårti politike neyerlandès cintrisse. I parole pol progrès, li democraceye direke, l’ evironmint et ene societé pus å lådje. Li pårti est rwaitî come libérå eyet progressisse dins li speke politike do payis.

## Istwere
D66 a stî ahivé li 14 di setimbe 1966 pa on groupe di djonnes politikîs, avou Hans van Mierlo come onk des pus cnoxhous. L’ idêye soûmintrece esteut do refoirci l’ democraceye neyerlandesse, avou d' pus d’ votåcions direkes eyet ene reforme do sistinme parlementaire.

D66 a fwait pårteye di bråmint des govienmints, ostant avou les pårtis d' droete k' avou les pårtis socialisses, tot dmorant tot l’ tins on mouvmint cintrisse eyet reformateu.

Å vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe des Bas-Payis di 2021, D66 a fwait on bon rezultat, arivant deujhinme avou 24 sidjes. Li pårti a stî on mimbe impôrtant des cowalicions govienmintåles do payis. 

## Referinces eyet sourdants
Volkspartij voor Vrijheid en Democratie

Li pårti ***Volkspartij voor Vrijheid en Democratie*** ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye), rascourti e ***VVD***, c' est on pårti politike neyerlandès avou ene sinateure libérå-conservatrice. Li cwåle-chef do pårti est Dilan Yeşilgöz. Li VVD fwait pårteye do cabinet-Schoof, k’ a stî boti l’ 2 di djulete 2024.

## Istwere
Li VVD a stî ahivé li 24 di djanvî 1948 a Misterdam, dins li bâtiment Bellevue. Li pårti est nèye do rascourti di Partij van de Vrijheid (PvdV), avou Dirk Stikker come chef, eyet do Comité ter voorbereiding van een Democratische Volkspartij, presidé pa Pieter Oud. Ci comitê-là esteut fwait d’ on groupe di mimbe nén contints del Vrijzinnig-Democratische Bond (VDB), k’ aveut disparexhou e 1946 dins l’ Partij van de Arbeid (PvdA).

## Posicions
Come pårti libérå, li VVD mete l’ accent so li liberté. Il défint li liberté po les eterprindes, ene marchî libe, eyet i vout mete des condicions po les djonnes ki rçuvèt l’ aidance soçåle. Å nivê internationå, li pårti sopoite des acwårds so l’ migråcion, li lutche contre li comerce nén djusse, eyet ene politikes pus strinte vis-a-vis di Rûsseye eyet di Chine. Li VVD vout ossu ene punicion pus fwårte del criminalité, ene definse solide, l’ eployaedje del nucleêre eyet ene politikes progressisse po l’ abort, l’ euthanasie eyet les droets des LGBT.

## Govienmint

Dins li cabinet-Schoof, li VVD esteut å cminçmint rprezinté pa cwate minisses eyet troes sicretêres d’ Estat. Après li dispart del PVV eyet do NSC foû do cabinet, li nombre di postes a stî ragrandi.

## Referinces eyet sourdants
Vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2025

[vignette|Foto do pårlumint del [Deujhinme Tchambe del Neyerlande.]]

Les **vôtaedjes pol Deujhinme Tchambe del Neyerlande di 2025**, c’ est des eleccions ki s’ ont passé li 29 d’ octôbe 2025 po tchoezî les 150 mimbes del Deujhinme Tchambe del Neyerlande. C’ est des eleccions avanceyes ki shuvnut l’ demission do Govienmint Schoof I ki rmonte å 3 d' djun 2025, cwand l' PVV s’ a rsaetchî del cowalicion. 

## Istwere
Come di djusse, les eleccions di 2025 n’ esteut nén adjinçnêye a l’ oridjene ey il åreut falou ratinde 2028. Mins nerén, tot l’ payis a dvou rvôter tins do mierkidi 29 d’ octôbe 2025 po- askepyî on novea govienmint. L' åcint des votants ît d' 78,3 %&nbsp;.

## Rizultats
Les rizultats mosternut, come sovint e l' Neyerlande, ene configuråcion do pårlumint carapmint spliteye&nbsp;:

* ''Democraten 66'' ([WA] Democrates 66) : 26 sidjes 
* ''Partij voor de Vrijheid'' ([WA] Pårti pol Liberté) : 26 sidjes
* ''Volkspartij voor Vrijheid en Democratie'' ([WA] Pårti do Peupe pol Liberté ey el Democraceye) : 22 sidjes
* *[[GroenLinks]]* ([WA] Verts di Gåtche) avou ''Partij van de Arbeid'' ([WA] Pårti do Boutaedje) :20 sidjes
* Christen-Democratisch Appèl ([WA] Houcaedje Crustin-Democrate) — 18 sidjes
* *[[JA21]]* ([WA] OYI 21) : 9 sidjes
* ''Forum voor Democratie'' ([WA] Forom pol Democraceye) : 7 sidjes
* *[[BoerBurgerBeweging]]* ([WA] Mouvmint Cinsî-Citweyin) : 4 sidjes
* *[[DENK]]* ([WA] PINSEZ) : 3 sidjes
* ''Socialistische Partij'' ([WA] Pårti Socialisse) : 3 sidjes
* ''Partij voor de Dieren'' ([WA] Pårti po les Biesses) : 3 sidjes
* *[[ChristenUnie]]* ([WA] Union Crustinne) :  3 sidjes
* ''Staatkundig Gereformeerde Partij'' ([WA] Pårti Politike Rifôrmé)&nbsp;: 3 sidjes
* ''Volt Nederland'' ([WA] Volt Neyerlande) : 1 sidje
* *[[50PLUS]]* ([WA] Ådzeu d' 50)&nbsp;: 2 sidjes

## Consecwinces
Après les vôtaedjes, on askepeye on novea govienmint, çou ki pout prinde lonmint. Avou ça k' i fåt decider ké pårti va monter å govienmint, tot respectant ene madjorité, dj' ô bén 76 sidjes so 150. 

## Referinces eyet sourdants
2026

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
* Li Fiesse ås lingaedjes walons si ténrè a Lidje li 30 di may.

#### Lives e walon
* *Contes èt paskéyes au payis dès Mougneûs d'a èt avaur-là* (Jean Colot)
* *Lès-avirètes da Pinocchio* (Jean-Luc Fauconnier)

Lives ki rexhront dandjreus e 2026 :
* Cwate paskeyes d' asteure (Lucien Mahin)
* *[[Jèlique èyèt Cîcîle (novele)|Jèlique èyèt Cîcîle]]* (Michel Philippart)

Lives e francès kissemé d' walon:
* Françoise Lambert et Joël Thiry, *Le poirier qui ne voulait pas grandir*

#### Lives et studias sol walon
* *La Revanche de l’Arbre* (Henri Simon et Patrick Leterme) (live di l' operå k' a stî fwait e 2025 a pårti do powinme «Li moirt di l' åbe»)
* *Impressions d’automne 2025* come sicoleu d’ walon (Lucien Mahin)
* So les spales do novea djoû : cayé d' esplicaedjes (Julien Noël)
* *Hommage à [[André Henin]]* (coleccion Memwere walone)

#### Tchanson e walon
*Li rawète dès soçons po d' bon* : deujhinme sitroete plake da Willy Marchal et Léon Jacot (Les soçons podbon)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtes etrevéns
3 d' djanvî : Kidnapigne di Nicolás Maduro, li prezidint do Venezwela pås Amerikins, a môde d' måle keure d' èn estat-vweyou å rgård do droet eternåcionå.

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 7 di djanvî : Nicole Goffart eyet Jeannine Hansenne
* 16 di djanvî : José Schoovaerts
* 26 di fevrî : Guy Fontaine

### Ôtès djins
* 14 di måss: Jürgen Habermas

## Sourdants
Milionêre ! (teyåte)

**Miyonaire !** (E walon lidjwès : *Milionêre !*), c' e-st ene pîce di teyåte del pene da Joseph Mignolet eplaideye e 1934.

Ele raconte l' istwere d' on savtî sot d' pexhe ki wangne å loto et ndaler dmorer al campagne tot-z estant k' ont-st ene feye a maryî.
Krasnodar

**Krasnodar** (rûsse: *Краснодар*), elle a stî eto lomêye **Yekaterinodar** (rûsse: *Екатеринодар*) di 1793 a 1920, c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon do minme no. Elle si stind so 339,31 km². Elle conte eto 1.154.885 dimorants, e 2025.

## Rilomêye djin
* Anna Netrebko

## Fotografeyes

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG


## Sourdants
Carpates

Les **Carpates**, c' est des montinnes di l' Urope levantrece.

## Dins les belès-letes e walon
«Anouchca», ene des noveles del ramexhnêye «Cwate paskeyes d' asteure» s' î passe.
Les Plaihants Ramages (tchansons)

**Les Plaijhants Ramadjes** (E Feller : *Lès Plêhants Ramadjes*), c' e-st ene ramexhnêye di tchansons da Louis Wesphal k' a stou eplaideye e 1922 amon l' imprimeu Bénard.

## Ouve

On ritrouve bråmint des kimons tinmes avou, pol rawete, sacwantès tchansons ki djåzèt del Grande Guere.

Come divins *L' istwere do passé ou meye nouv cint catoize* :

" *K' est ç' ki dj' ô la, ki vént d' après l' Almagne !*

*C'est les Prucyins ki sont dvins nos campagnes,*

*So nosse Beldjike, vo-les-cial arouflés !*

*Li hinne å cour come des omes aveulés.*

*Awè, c' est zels, leu mådit canon tone,*

*Gåre a nozôtes paski tos ces våréns*

*Sont télmint traites k' i n' sipårgnèt personne,*

*I s' kidujhèt co pé k' des assassins ! "*
Auguste Van Dievoet

vignette|Portrait d' lu.
**Auguste Van Dievoet**, c' esta èn avocåt brusselwès do 19inme sieke. Il ava nexhou li 3 d' may 1803 ey il ava morou li 31 d' octôbe 1865.

## Cårire
D' ès mestî, **Auguste Van Dievoet** esta pårlî, mins i fourit eto djurisse ey istoryin. E 1834, il raskepia li Soce des doze, k' esta ene soce literaire eyet d' bénmagnance brusselwesse.  

## Referinces eyet sourdants
Auguste Orts

vignette|Portrait d' lu.
**Auguste Orts**, c' esta èn avocåt brusselwès, k' ava nexhou li 7 d' avri 1814 eyet k' ava morou li 3 d' nôvimbe 1880.

## Cårire
Foû d' ès mestî d' pårlî, **Auguste Orts**, ci fourit eto èn istoryin ey on politikî liberalisse. C' esta on mimbe del franc-maçonreye, di l' antene di Brussele. La eto, k' il esta mimbe del deujhinme Soce des doze, raskepieye e 1834.

## Bon dvwer
On l' ava dné li gråde di Grand oficî di l' Ôre da Yopôl.

## Referinces eyet sourdants
Petit Papa Noël (tchanson)

***Petit Papa Noël*** (divnou **Pitit Popa Noyé** e walon), c' est ene tchanson e francès sicrîte pa Raymond Vincy l' an 1944 k' el melodeye a stî compôzêye pa Henri Martinet, avou des djeus d' muzike da Raymond Legrand.

Elle a divnou mo rlomêye cåze di s' tchantaedje pa Tino Rossi, avou kékes candjmints d' paroles, pol prumî côp e 1946.

## Redjårbaedje e walon
Elle a stî redjårbêye pa Didier Boclinville. El tchante so VoBuze avou Pierre Theunis.

## 
Redjårbaedje Boclinville
* Videyo so VoBuze
* Cåzaedje et s' ratournaedje e francès
Antoine Bouhon

**Antoine Bouhon** c' est on scrijheu walon do Payis d' Lidje k' a nexhou e 1865 et dhoter e 1927.

## Ouve pol walon

### Teyåte
* Les deus mwaisses d' åres *(Les deux Maisses d'armes)*, èn ake, 1896
* Troes po onk *(Treus po onck)*, èn ake, 1896
* Biscûte et Dadite *(Buscute et Daditte)*, troes akes (madeye di bronze), 1896
* L' ovraedje da Mareye *(L'Ovrège da Mareye)*, èn ake, 1898
* Li Cåbaret da Stiene *(Li Câbaret da Stienne)*, èn ake (medaye d' årdjint), 1898
* Ene Coleccion d' Crampons *(Ine Collection d'Crampons)*, troes akes, (medaye d' årdjint), 1899
* Rabrouxhe di Galant *(Rabrouhe di Galant)*, 2 akes (nén eplaidi)
* Les Brijhes da Djerå *(Les Brixhes da Gèrâ)*, èn ake, 1900
* Louwize *(Louise)*, avou l' muzike da Victor Dullens, drame e deus akes, 1902

### Scrijhaedjes di nateure nén cnoxhowe
* Li dierin planket *(Li dièrain plonket)*, 1902
* Måråsse *(Mârâsse)*, 1902
* Li bate-feu *(Li Bate-feû')*, ratournaedje di l' ouve da Hans Christian Andersen, 1904
* Andrî *(Andrî')*, 1905
* So selés *(Sos scellés)*, 1907
* Plik plok po les intrimedes walons *(Plik-plok po les intermèdes walons)*, 1909
* Li caegnaesse *(Li cagnesse)*, 1911
* L' ouve da Linåd *(L'oû've da Linå)*, 1911
* Li fåbite do molén *(Li fâbite dè molin)*, avou Victor Dullens come compôziteu, 1913 
* Li mariaedje d' on colebeu ou les noces d' on couloneu *(Li marièdje d'on colèbeu ou les noces d'ein coulonneux)*, ratournaedje di l' ouve d' Arthur Hespel, 1914
* Les vacances da Mencheur *(Les vancances da Mèncheur)*, 1914
* I gn a ene sacwè *(I n'a 'ne saqwè)*, avou Victor Dullens come compôziteu, 1921
* Li tchanson do rew *(Li tchanson dè rèw)*, avou Victor Dullens come compôziteu, 1924
* Li tonlî *(Li tonn'lî')*, avou Victor Dullens come compôziteu, 1924
* Djihinne et Djannesse *(Jihenne et Jannesse)*, avou Victor Dullens come compôziteu
* Ouves e prôze *(Œuvre en prose)*, ratournaedje di l' ouve da Hans Christian Andersen
* Såvez les meubes, c' est l' guere *(Sâvez les meubes, c'est l'guère)*

### Motlî
* *Vocabulaire du métier des peintres en bâtiments*; BSLLW lº 39 (lº 26 deujhinme rîlêye) 1899 (**E189**)
* *Vocabulaire de la fabrication des chaussons de lisière*, pp. 253-265, in: BSLW, T.45, 1904 (**E18**)

## 
*
Li Plaisir dè Chanteu (tchansons)

**Li Plaijhi do Tchanteu** (E Feller : *Li Plêsîr dè Tchanteû*), c' e-st ene ramexhnêye di tchansons da Louis Wesphal k' a stou eplaideye e 1907 amon l' imprimeu A. Lambotte.
Claudette Sonneville-Canivet

**Claudette Sonneville-Canivet**, c' est ene sicrijheuse e walon. Elle a vnou å monde a Flipvile e 1940, mins ele dimeure a Djambe. Elle est mimbe des Relîs namurwès.

Ele sicrît e francès et e walon. E francès, elle a-st eplaidî ût ramexhnêyes ; li dierinne, e 2010, si lome *Ne quid nèmis*.

E walon, elle est relîte dins l' Antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe. Onk di ses powinmes, ki l' tite c' est *« Ièsse… rin »*, a ossu passé sol gazete *Côté Jambes* (avou ene eterviou pa Liliane Joannes).

## 
* Si pådje so Objectif plumes

## Sourdants
Mahatma Gandhi

Li **Mahatma Gandhi**, di s' vraiy no **Mohandas Karamchand Gandhi**, c' est on pårlî et èn ome politike indyin. Il a skepyî li 2 d' octôbe 1869 et a morou assaziné li 30 di djanvî 1948.
Les Brixhes da Gèrâ (teyåte)

**Les Brijhes da Djerå** (E walon lidjwès : *Lès Brîhes d'à Djerå*), c' e-st ene pîce di teyåte del pene da Antoine Bouhon eplaideye e 1900.
Jacques Debronckart

**Jacques Debronckart**, c' esteut on tchanteu e francès di nåcionålté francesse. 

Il aveut skepyî li 13 di djanvî 1934. Il a morou li 25 di måss 1983.

## Redjårbaedje e walon d' ene di ses tchansons
thumb|tchantaedje do ratournaedje Hamblenne pa Willy Marchal
[thumb|tecse radapté å cåbaret walon d' [Limerlé, tchanté emey tchapele]]
Ene di ses tchansons, «Adélaïde», a stî redjårbêye e walon pa Jean Hamblenne. Elle est tchantêye pa Willy Marchal sol sitroete plake … (2026). Ene ôte modêye a stî trosseye pa Lucyin Mahin pol «moumint walon» des shijhes del soce «Pormoennåjhe dins l' manaedje» (*Périple en la demaure*) di Limerlé.

## 
Deus redjårbaedjes e walon d' «Adelayide»
Martchî d' Noyé

thumb|dins l' park, a Cînè
thumb|a Lidje
On **martchî d' Noyé**, k' est sovint ossu on **viyaedje di Noyé**, c' est on martchî a pårt ki n' si passe ki les samwinnes divant l' Noyé.

C' est des djoûs diferin po tchaeke veye.

## Istwere
Li môde shonne provni d' Almagne et d' Alzace.

Il ont cmincî a-z esse tinous tos ls ans e l' Walonreye dispu les anêyes 2000.

## Martchîs d' Noyé a pårt
Sol martchî d' Noyé d' Lidje, l' an 2011, gn a yeu ene atake terorisse. Sol minme viyaedje di Noyé, on buskinte les djins avou des ptits lives di pinsêyes da På-Hinri Thomsin, «Li walon avå les voyes».

Li pus grand martchî d' Noyé del Walonreye shonne esse li ci d' Cînè, avou 267 barakes e 2025. I s' tént dins l' park del veye. Les parkignes sont metous ås abatwers, mins gn a des cårs po rén po moenner les djins et les ramoenner.

Li ci d' Derbu est foirt nozé, pask' i s' tént e l' viye veye.

El ci d' Vresse si tént ddja emey nôvimbe (e troejhinme wekene). 


Cité de Noël (Liège).jpg|a Lidje
20140101 durbuy14.JPG|a Derbu
Martchî Noyé Cînè evier.jpg|a Cînè, veyou do dzeu
Po marier Lèyontine (teyåte)

**Po maryî Leyontine** (E walon lidjwès : *Po marier Lèyontine*), c' e-st comedeye del pene da Jean Lejeune eplaideye e 1928.
Dizos leû bote (teyåte)

**Dizo leu bote** (E walon lidjwès : *Dizo leû bote*), c' e-st pîce di teyåte del pene da Jean Lejeune eplaideye e 1919 sol Guere di catoize.
Pompî

thumb|pompîs walons
On **pompî**, ene **feme-pompî** u **kimere-pompî**  (eto: èn **ome do feu**, ene **feme do feu**); c' est ene djin ki, di s' mestî, est metowe po distinde les målfeus.


Pompîs omes et feme a Libin.jpg|avou ene kimere-pompî
Målfeu pompîs.jpg|e Marok, po distinde on feu di strin
Jeannine Hansenne

[vignette|210x210px|Foto d' leye, viè l' [moes d' octôbe 2016.]]
**Jeannine Hansenne**, d' ès no d' nexhance «&nbsp;**Jeannine De Saint Moulin**&nbsp;», c' ît ene comedyinne courcelwesse. Elle a nexhou li 3 d' nôvimbe 1942 ey elle a morou li 7 di djanvî 2026. 
## Ovraedje
C' ît ene mimbe del binde di teyåte «&nbsp;Les Comedyins di Sårti&nbsp;» ki vént d' Courcele. La eto k' elle esteut prezidinte do CHADWE, la k' elle acsegnive todi l' walon åzès djonnes.

A costé d' ça, elle a eto askepyî d' ôtès soces di teyåtes&nbsp;: Les Coqs d'awous' eyet Les Coupiches.

## Alére
* *[https://www.sudinfo.be/id1093839/article/2026-01-14/grande-comedienne-tres-active-dans-le-theatre-wallon-courcelles-pleure-jeannine Grande comédienne, très active dans le théâtre wallon : Courcelles pleure Jeannine Hansenne, ex-enseignante, « une fois pensionnée, elle a donné des cours de wallon »]*, sol « Novele gazete » do 14 di djanvî 2026.
* Michel Meurée, « Jeannine Hansenne-De Saint Moulin (1942-2026) », dins el bourdon, , fevrî 2026, p. 2-5.
* *« Jeannine Hansenne, une vie au service du wallon et de la culture populaire »*, dins li « Feder Info » d' måss 2026, p. 4-7.

## Referinces eyet sourdants
Ouves e walon da Toussaint Brahy après s' moirt

Les **ouves e walon da Toussaint Brahy après s' moirt**, c' est on live eplaidî e 1892 ki ramexhnêye toplin des scrîts da Toussaint Brahy (1821-1888). Si vraiy tite (e francès), c' est *Toussaint Brahy, œuvres wallonnes posthume*.

Li divanzouve, sicrîte pa Joseph Defrêcheux, raconte li vicåreye do scrijheu.

## Ouve

L' ouve si pårtixh e deus pårteyes : li prumire contént tos rimeas et tchansons, li deujhinme troes pîces di teyåte : 
* Li fiesse do grand-pere (1884)
* Les deus mononkes (1885)
* Li manaedje Cocraimont (1888)
Joseph Gilson

**Joseph Gilson**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Nameur.

Il esteut ås Relîs namurwès, la k' il a minme riçû l' cocåde l' an 1942.

## Ouve
Il a scrît dins «Les Cayés walons». 

Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes e Motî Gilliard.

ٗ
Joseph Daffe

**Joseph Daffe**, c' esteut on bouteu pol walon do payis d' Nameur.

Il aveut skepyî a Sorêye li 12 di djun 1930. Il a morou a Nameur li 22 d' setimbe 2012.

## Ouve pol walon
thumb|Schoûtez l' ki dit «Prumire luçon : al police»
I s' ocupéve do CIWEN.

Il a eredjistré des scolaedje di walon, inte di zels, li cours odio Hendschel-Denis la ki s' vwès est bén rconoxhåve, avou on prononçaedje tipike des rôlés R. 

## Sourdant
Diyagnostik

On **diyagnostic** u **dianostik**, c' est l' trovaedje del cåze di sacwants fenominnes. 

Li dianostik sieve dins puzieurès syinces, mins on l' kinoxhe aprume e l' medcene.

## Sourdant
Diyagnostik (medcene)

El **diyagnostik** u li **dianostik**, e l' medcene (eto e l' årtisyince ey e l' fitiyatreye), c' est l' trovaedje del cåze, u des cåzes (li dianostik, djans) d' ene metowe maladeye.

## Sôres di dianostiks
* diyagnostik cåzrece (u: etiolodjike): on ricnoxhe clairmint li cåze del maladeye.
* diyagnostik sintomatike: on sait djusse defini l' mwaisse sintome (metans ene schite a ene djin, ene biesse, on boschetaedje a ene vatche), mins on n' sait å djusse d' eyu k' ça vént.
* asmetant dianostik, u diyagnostik provizwere: on pinse ki c' est cisse cåze la, mins el fåt co aveuri.
* dianostik médeyrece u diyagnostik terapeutike: on va médyî l' må d' ene téle façon; si l' malåde si rfwait, on sårè çou k' esteut l' cåze; s' i n' si rfwait nén, on rcandjrè li médiaedje.
* dianostik di labo: diyagnostik ki ls analizes shonnnut mostrer.
* dianostik diferinnrece : diyagnostik ki mostere les diferinces avou des ôtes maladeyes rishonnantes.

## Sourdant et pî-notes
Axelle Urbain

[vignette|269x269px|Foto d' leye, e [2017.]]
**Axelle Urbain**, c' est ene mimbe do CHADWE eyet del binde å teyåte&nbsp;: Les Coupiches.

## Ovraedje
Dins l' CHADWE, elle acsegne el walon åzès efants. Dinsi, elle atåvlêye des djeus d' societé e walon. 

## Referinces eyet sourdants
Frûzions dè coûr (rimeas)

**Fruzions do cour** (E Feller : *Frûzions dè coûr*), c' est ene ramexhnêye di rimeas da Émile Wiket (1879-1928). Si divant-z-ouve est scrîte pa Octave Servais.
Li Manège Cokraimont (teyåte)

**Li Manaedje Cocraimont** (E Feller : *Li Manèdje Cocrêmont*, divins l' oridjinå *Li Manège Cokraimont*), c' e-st ene comedeye sicrîte e lidjwès pa Toussaint Brahy e 1888 e-n èn ake e trinte-ey-ene sinnes.

Ele fourirt replaideye après l' moirt do scrijheu dvins *[[Ouves e walon da Toussaint Brahy après s' moirt|Toussaint Brahy, œuvres wallonnes posthumes]]* e 1892.
Tchansonî

On **tchansonî**, c' est ene sakî k' atuzele des tchansons. Asteure, c' est å pus sovint des scrijheus, mins dinltins, il egzistéve po seur des tchansonîs analfabetes, aprume amon les djins do peupe.

## Sacwants tchansonîs walons
* Robert Carlier
* Victor Collard
* Louis Guillaume
* Horace Piérard
* Albert Thibaut
Noer boton (discramiaedje)

* Noer Boton (gazete) (*[[Nwêr Boton]]*, gazete e walon)
* Noer boton (penitince) (pûnicion e scole po-z awè djåzé walon)
Dictionnaire français-wallon Malmedy-Waimes

thumb
Li **franwal di Måmdiy et Waime**, ki s' vraiy tite e francès, c' est ***Dictionnaire français-wallon <small>Malmedy-ville [My1] Waimes [My5], Waimes-Ondenval [My5.1], Waimes-Thirimont [My5.2]</small>***, c' est on franwal ki dene les mots walons avou les accints di Måmdiy, Waime, Odinvå et Tirimont.

Il a stî eplaidî do Rweyå Club Walon d' Måmdiy.

Li tôme I (A-E) a rexhou e 2025. Les tômes II et III sont-st anoncîs po 2026 et 2027.

Il est rprins come limero **[FE212]** e DTW eyet sol Wiccionaire.

## Istwere do pordjet
Li pordjet a ddja cmincî dins les anêyes 1990. Il a stî acvierné pa Renée Sedyn, avou l' aidance di waloneus d' avår la, inte di zels, Jacky Lodomez.

Renée Sedyn a leyî ouve a l' ådje di 80 ans, k' il estént arivés al lete P.

## Sourdants
Ônoe (toponimeye)

thumb
**Pådje des mots «ônoe» et «ônea» et leus parints e l' toponimeye do walon**

Èn **ônoe**, c' est on bwès d' **[[ônea]]s**. Gn a sacwants plaeces lomêyes daprès cist åbe la e l' toponimeye do walon.

## ônea
### Viyaedje
* Hulzônea

### Nos d' plaece
* rowe des ôneas
** Belvå-dlé-Rotchfoirt (fr. *rue des Onais*)
** Viyé-so-Smwès (fr. *rue des Aunés*).
* Årveye: a l' ônea (la-minme: *a l'ônê*, fr. *Onai*)
* Nîme: ås Ôneas (la-minme, *a ls On.nês*)
* Zôrbrôte: Gros Ônoe (la-minme: *Grôneû*, ene plaece sol Fagne Walone)
* Li Grande Flémåle: e l' Ônoe ((la-minme: *è l' Ôneu*)

### Nos d' måjhons
* Viyaedje: Les ôneas (fr. *Les Aulniats*), no d' èn ancyin cafè
* Wibrin: Park «Les ôneas» (fr. *Les Onays*), måjhons d' vacances.


Les ôneas plake cafè Montniye-Tiyoû.jpg
Etåle Viyé-so-Smwès Ôneas 01.jpg
Oufalijhe plakes touristikes dimorance Ôneas.jpg


## ônoe
### Hamteas
* Palijhoû: Lônoe (la-minme: *Lon.nè*, avou l' cawete «-è», cogne del Basse Årdene et do Condroz namurwès del cawete -oe; u *Lônwè* avou l' cawete «-wè» cogne namurwesse, cial dandjreus rifwaite a pårti do francès *Launoy*).

### Nos d' plaece
* Beurdene: rowe di l' ônoe (la-minme, *a l'ônû*, avou l' cawete «-û», cogne do Condroz et del Viye Såm del cawete -oe; fr. *rue ONU*)
* Gône: Sårt d' ônoe (fr. *Sart Donneux*)
* Ôdegne: voye di l' ônoe (la-minme, *l'ôneû*, avou l' cawete «-eû», cogne lidjwesse del cawete -oe; fr. *Route de l'Auneu*)
* Tchåmont: l' Ônoe (la-minme: *a l'Ôrnwè* avou l' cawete «-wè», cogne namurwesse del cawete -oe, F. *L' Ornoi*).
* Tchinnêye: e l' ônoe (la-minme *è l'ôneû*, fr. *Lhonneux*, avou atroclaedje di l' årtike).
* Tirimont: e l' ônoe (la-minme *o l' Ôneû*).


Beurdene Ônoe Onu.jpg|l' *ônû*
Ôdegne voye Ônoe.JPG|voye di l' *ôneû*


## ône
Li mot «ône», bén pus råle ki «ônea», si trouve sovint atroclé avou li loyaedje fornetike do shuvion «*lès-ônes*», çou ki dene èn emacralé mot «zône».
### Viyaedje et comene
* Ône

### Nos d' plaece
* Mårciene: ås Ônes (la-minme: *a Zône* = *a-z-aunes*, fr. *Zone*).
* Måmdiy (veye): e ls Ônes (la-minme: ol zône).

## Notule diyalectolodjike
Ces deus mots la ont l' avantaedje di rprezinter les disfondowes des betchfessîs ea (ônea), oe (ônoe) et ô (ônea et ônoe) pattavå l' Walonreye. 

## Sourdants
Ônea (discramiaedje)

* Ônea (*Alnus spp.*)
** noer ônea (*Alnus glutinosa*)
** blanc ônea (*Alnus glutinosa*)
* Li mot «ônea» dins l' toponimeye do walon
* Biesses assoçnêyes ås ôneas
** moxhon d' ônea (*Spinus spinus*)
*** El Moxhon d' Ônea (gazete e walon)
** moxhe d' ônea
Nombe

* nombe (matematike) (muzeure d' ene cwantité)
** nombe prumî
** nombe d' Avogadro
** chifes et nombes e walon
* nombe (linwince) (caractere singulî u pluriyal d' on mot)
Li tchant dèl creûs (epopêye)

**Li tchant del croes** (E walon lidjwès : *Li tchant dèl creûs*), c' est ene epopêye da Joseph Mignolet eplaideye e 1932 sol calvaire da Djezus d' Nazarete.
Albute

Ene **albute**, c’ est pitite buzete po saetchî (hiner) å lon des ptitès bales u ôte tchoi. 

Ça sait esse ene åre u on djouwet.

## Sôres d' albute
### albute di sawou
Come djouwet, li pus cnoxhou c’ est l’ albute di sawouri.

On l’ fwait tot vudant l’ miyôle d’ ene coxhete di suzon.

Les efants tirént djusse des boletes di papî avou, so des ôtes efants u après les oujheas.

### albute des indyins d' Amerike

## Dins les beles-letes e walon
On cåze di l' albute di sawou dins on powinme da Jules Flabat «Årvey, cinsî»:

Vos trouvroz sins manke dins ene coine 
L’ albute k’ a bouxhî tant des côps
Po-z evoyî padzeu les panes
Les bales di lén vié les moxhons.

## Sourdant
Grapfontinne

**Grapfontinne** (la-minme e sistinme Feller, *Grapfonténe*;  *Grapfontaine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Tchestea, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6840**
** Di 1969 a 1977: **6623**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 61**.
* Arondixhmint: Li Tchestea

## Nos d' plaece di Grapfontinne
Kékes nos d' plaece di Grapfontinne
### Hamteas
thumb
* Warmich
* Hosseuse (hamtea)
### Ôtès plaeces

## Tuzance walone
 Warmich#Tuzance walone
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Calixte Culot avou l' accint d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Ène niût di tous lès diâles (novele)

thumb
**Ene niût d' tos les diåles** (***Ène niût di tous lès diâles***), c' est ene novele sicrîte pa Anne Blampain, ey eplaideye pal Federåcion Walonreye-Brussele come pitit livret k' a rexhou pol campagne «Araedje di lére» (*Fureur de lire*) l' an 2025.

Gn a on ratournaedje e francès vizon-vizu, sol pådje di gåtche.

ISBN 978-2-39074-015-5

## Tinme
Li tinme del novele n' a måy sitî aboirdé e walon. I s' adjixh d' èn ekipaedje di troes maréns d' on batea ås vweles, et ki l' captinne, c' est ene comere. Les deus ôtes, gn a on valet ey ene båshele.

I naiveynut dilé l' Moritanreye, et resconternut… dji n' vos di nén cwè.

Aprume, i gn a yeu ene sôre di fwebe bruteymint ki Mardjo, k' esteut al rowe, s' a dmandé kimint k' ele l' aveut savou etinde, adon ki l' vint chîléve eyet ki l' batea lyi sketéve les orayes tchaeke côp k' ele li leyive taper dins les wagues. (…)El bruteymint a rcomincî on côp, deus côps… I divneut pus foirt. Mardjo esteut ddja dins les bateas ås vweles dispu lontins (…) mins ele n' aveut nén co etindou çoula.Adon, elle a prindou l' gros fåre electrike k' esteut-st a tapêye, et l' a pormoenné sol mer alintoû do batea : rén !(…)Tot d' on côp, l' adviertance a fwait «tîtt». Mitchî et Tanteche, les deus aspaleus, ki doirmént, ont rexhou dewôr, sins minme s' abiyî, télmint k' il avént peu.(…)- L' adviertance n' a nén fwait «titt», elle a fwait «tîtt»; c' est don on gros pexhon : gn a do dandjî.
— Metoz vos haernas et purdoz l' canapexhe eyet l' poujhete. Nos estans padzeu ene bindlêye di pexhons.Il estént co a ranxhner dins les cofes el côp k' on a etindou on grand shofla «choû-oû-oû».

## Corwaitaedje do walon
Po s' schouwer des epronts å francès, l' otoresse saye di mete des mots tipicmint walons, minme si c' est nén pår leu prumî sinse.

   
Po les noûmots, di tecnike u d' zolodjeye, ele sieve èn epront simpe, pacô scrît e clintcheyès letes, avou l' esplikêye dins ene pî-note.

Mins pacô, gn a des vraiys noûmots foirdjîs u rwalnijhî

## Dinêyes eciclopedikes
On sait trover sacwants dnêyes eciclopedikes dins l' tecse walon:
* so les merous (p. 3)
* so les balinnes (p. 5, 7, 13)
* so les catchalots (p. 7)
* so les dåféns (p. 9)
* so les rorcals (p. 11)

## Alére
Lucyin Mahin, corwaitaedje do live,  l° 117, bontins 2026, p. 14.

## 
Aberwerter l' live

## Sourdant
Meconiom

thumb|Li '''meconiom''' d' on vea.
El **meconiom**, c' est l' prumî distcheyaedje d' on påpåd u d' on djonne di biesse ås tetes, djusse sikepyî. 


Mekonium.jpg|Li **meconiom** d' on påpåd.
Meconium Diaper.jpg|Sifwaitmint, so ene faxhe-coulote.
Meconiom vea boyeas nén radjindous å flanc anichté.jpg|Li ci d' on vea ki presse.


## Sourdant
I provént des prodûts ki s' ont rashonné ådvins des boyeas do tins del poirteure.

## Parexhance
Ås efants, c' est on noeråsse prodût.

Ås veas, c' est on prodût glairieus et djaenåsse. Il est tchessî foû på crotales aiwieuses vinant do bet.
El Lîtchamp

**El Lîtchamp**, pus courtinnmint **Lîtchamp**, c' esteut on hamtea d' Courcele, asteure on viyaedje do Grand Courcele.

## Tuzance walone
Raymond Lequeux scrît dins l' Bourdon tot notant l' accint d' Lîtchamp.

## Sourdants