open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tchonveye

**Tchonveye** (la-minme *Tchonvîe*, dins l' tins **les Pårotches** , F. *Jehonville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bietris, el province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6880**
** davance : **6854**
* Limero diyalectolodjike : **Ne 38**
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Tchonviyî, Tchonviyresse  (Fr. *Jéhonvillois(e)* )
** Sipotaedje : les Pårotchîs (*Paurotchîs*). 
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tchonveye|l' esplicant motî]].*

## Rilidjon
Eglijhe modiene. Li pårotche est dicåceye a Sint Macsimin.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tchonveye

### Hamteas
* Li Sårt (*Lu, ou Saurt*, Fr. *Sart-Jehonville*)
* Blanke-Oraye (*Blantch Orèye*, Fr. *Blanche Oreille*)
** Lomaedje des djins : Blantchoreyî, Blantchoreyresse  (Fr. *Blanchoreillois(e)* )
* Åcrumont (*Aucrëmont*, Fr. *Acremont*)
* Luchi (Fr. *Luchy*)
* Li Fleche (*La Flèche*)
### Ôtès plaeces
* Li Mere d' aiwe (ri) (*La mére d' êwe*)
* Li bî do Sårt (*Lë bîr dou Saurt*)
* Gurhåmont
* Burtimpré
* L' Ermitaedje
* Li Tournant del Poye (*Toûrnant doul Pouye*)

## Economeye
### Industreyes
* Gn a deus soyreyes, ene å Sårt, et l' ôte a Tchonveye.
* Demaraedje del societé "Pierret ouxhs et vites" (Pierret systems), k' a ebagué å zonigne di Transene.

### Ôtes activités
Gn a la on tchamp d' aviyåcion militaire. Li pordjet d' endè fé on areyopôrt di martchandijhes (dispu les anêyes 1960) n' a måy polou esse adiercî, di cåze do rclamaedje des djins.

## Istwere

Tchonveye esteut ene des cwate mwaireyes del Dutcheye di Bouyon. Ele comprindeut les hamteas di Blanke-Oraye, Åcrumont, li Sårt et Ofagne.

Gn ava ene batreye dins les bwès d' Luchi al guere di 14. Les moirts ont stî eterés a l' aite militaire di Luchi (sol voye d' Ôtchamp a Bietris).

## Tuzance walone

* Studia sol walon d' Tchonveye : Jules Boulard; *Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, Jéhonville*, Teze di licince, Univ di Lidje, 1960 (riprins sol limero **[S104]** dins l' Djivêye des motîs do walon).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Fåve do Trô do Bok, k' a-st arivé a èn ome di Tchonveye (ramexhnêye pa E. Benoit).
* Waibe do club des djonnes di Tchonveye

## Sourdants
Achinne

**Achinne** (F. * Achêne *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur.

[thumb|eglijhe, e-n on [sordjoû]]

* Limeros del posse :
** asteure : **5590**
** davance : **5301**
* Limero diyalectolodjike : **D 41**.
* Arondixhmint : Dinant

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Achinne
* Li Rou (Fr. *Liroux*)

## Economeye
thumb|plake do zonigne d' Achinne 
Gn a on zonigne.
Bietris

Li **Grand Bietris** (la-minme *Bèrtrè*, F. *Bertrix*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 8.151 (2004)
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sitindêye: 138,82&nbsp;km²
* Dinsité: 58,76&nbsp;djins/km²

## Ban d' Bietris
* Bietris (veye)
* Åbî
* Les Asnoes
* Cugnon
** Moite Han
* Ôrdjô
* Tchonveye


Imådje:Bertrix JPG01.jpg|Eglijhe di Bietris
Imådje:Bertrix JPG02.jpg|Måjhone del veye
Tchevetogne

**Tchevetogne** (F. *Chevetogne*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Cînè.

* Limero del posse: **5590** (vî limero **5395**)
* Limero diyalectolodjike: **D 56**
El-Sårt-Dames-Avlenes

**El-Sårt-Dames-Avlenes** ([FR] *Sart-Dames-Avelines*), k' on lome so plaece «&nbsp;**El Saut**&nbsp;» u co «&nbsp;**Èl Sau**&nbsp;», c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins Viyé-l'-Veye.

## Toponimeye
*Loukîz al [[sårt (toponimeye)|pådje toponimike do mot "sårt"]] po tos les omonimes.*
## Referinces
Ombret

**Ombret**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ama.

* Limero del posse: **4540** (vî limero **4142**)
* Limero diyalectolodjike: **H 30**
Marbé

**Marbé** (F. *Marbais*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Viyé-l'-Veye.

## Viyès uzances

Li prumî dimegne do moes d' may, on fwait li Toû-Sinte-Cwè.

## Referinces
Nametche

**Nametche** (F. *Namêche*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene, el province di Nameur.

* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **5300**
** Di 1969 a 1977: **5130**
* Limero diyalectolodjike: **Na 63**
* Arondixhmint: Nameur
* Lomaedje: Nametchwès, Nametchwesse (F. *Namêchois, oise*)

## Djeyografeye
thumb
Viyaedje metou so Mouze, inte Nameur et Andene.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
Bernard Louis

### Accint walon
Mågré k' elle est el province di Nameur, Nametche uze di sacwants piceures do walon do Levant come li cawete di codjowaedje -èt po les rwaitants di l' indicatif prezintrece (estô del cawete -nut après Nameur. On pout vey toplin des egzimpes dins les scrijhaedjes da Bernard Louis.

## 
 Voci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Bernard Louis avou l' accint d' Nametche pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Coutisse

**Coutisse** c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.

* Limero del posse: **5300** (vî limero **5221**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 85**

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Andenne Online : les noveles sol comene d' Andene
* Waibe del comene
Molignêye

L' aiwe di **Molignêye** (F. *Molignée*) c' est ene pitite aiwe di Walonreye ki s' tape dins Mouze a Antêye.

Molignêye n' a nén vormint on sourdant, mins purade sacwants, tos åtoû di Ståve, a kékes 200 metes di hôteur; totes ces ptits ris si radjondèt po fé l' aiwe di Molignêye.

L' aiwe n' est lomêye *Molignêye* k' a pårti d' Furnå, la ki l' ri Notru-Dame radjond l' aiwe di Floye.

Li ri Notru-Dame a rçuvou pus timpe les aiwes di Terwagne.
Et l' aiwe di Floye est insi lomêye a pårti di Biemrêye, mins dvant çoula on l' lome ri di Ståve (wice k' i passe).
Li ri di Ståve riçujhe les aiwes do ri des Scluzeas, eyet do ri do Pré des Wés, ci dierin a lu-minme riçuvou les aiwes do ri do Seuli, eyet do ri del Fontinne åzès Clotches.

On côp totes ces aiwes agolêyes eshonne, eyet l' aiwe prindant l' no di *Molignêye*, ele continouw ene miete so Nonne, viè Ermeton-so-Bier wice k' ele riçût l' aiwe di Behoude.
Poy Molignêye court viè l' Levant, et passer pa Maredret, Maredsou, Sôzoye, et Li Mårtea (hamtea d' Falayin).
Did la, l' aiwe prind viè l' Nôress, tot fjhant des toûs et catoûs; riçure les aiwes di Flavion a hôteur des rwenes di Montaigue, poy passer pa Salet, Hôt-l'-Wastea, Warnin et al fén ariver a Anhêye, wice k' ele si tape dins Mouze.
Maredret

**Maredret** (come e francès, prononcî *Marèdrè*), c' est on hamtea d' Sôzoye.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Maredret|l' esplicant motî]].* 

## A vey
Li viyaedje a-st ene abeye do 19inme sieke.

## Tuzance walone
C' est l' viyaedje da Djhan-Leu, li mwaisse personaedje do roman da Lucyin Somme "*[[Djihan-Leu (roman)|Djan-Leup]]*" (2006).

## Difoûtrinne hårdêye

*Waibe sol viyaedje di Maredret
Famile ås faizans

Le **famile ås faizans** ou **Phasianidae** c' est ene famile d' oujheas, di l' ôre des pareys åzès poyes.

Endè font pårteye:
* li cmon faizan
* ...
Faizan ordinaire

Li **faizan ordinaire** u **cmon faizan**, c' est èn oujhea del famile ås faizans, di l' ôre des pareys åzès poyes (glinacîs).

Li måye si lome **cok di faizan**; li frumele **poye di faizan**; les djonnes **poyons d' faizan**.

 *[[Phasianus colchicus]]*.

*Li [[vete faizan]] do Djapon est foirt rishonnant å cmon faizan, mins les måyes ont des vetès plomes.*

## Discrijhaedje
Les cmons faizans ont des longowès cawes, li frumele est di brune coleur dismetant ki l' måye a des plomes coleur keuve, li col blanc avou l' tiesse vete eyet ene taeche di pea rodje blincant åtoû des ouys.


Faizan endalant.jpg|cok di faizan
poye di faizan.jpg|poye di faizan
Phasianus colchicus MHNT.jpg|oû d' faizan


## Spårdaedje
Les&nbsp;cmons faizans estént oridjinåres di l' Azeye, mins il ont stî introdûts dins ds ôtes redjons del Daegn. I vikèt dins les waides et les bwès.

## Maladeyes des faizans
* li stronnant vier (*Syngamus trachealis*)
* les coccidiôzes (*[[Eimeria]] colchici*)
Mirwå

thumb|L’ eglijhe 
**Mirwå** (la-minme: *Mirwau, Murwau* F. *Mirwart*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Sint-Houbert, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6870**.
** davance : **6932**.
* Limero diyalectolodjike : **Ne 8**.
* Arondixhmint : Li Tchestea.
* Sipotaedje des djins : les tiesses di tchvå.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Mirwå|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Mirwå.
## Istwere.
Mirwå, c' esteut ene grosse signeurreye del Dutcheye do Lussimbork. Li tchesturlin d' Mirwå aveut eto l' signeurreye di Viyance dizo ses ôres. 

thumb|On live so Mirwå

Li tchestea d' Mirwå a stî ratchté pal Province do Lussimbork. Mins, sins wårdance, il a stî tot dbrôlé pa des hapeus d' vî bwès d' tchinne (1995-2000). Did la, li tite do live da Djôr Petcheur *Un village humilié*.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene fåve ki mete sol sinne li tchesturlin d' Mirwå.
Fetchire

Les **fetchires** c' est ene indje di plantes avou a pô près 20.000 diferinnès especes, rindjeyes dins l' divizion **Pteridophyta** (dins l' tins *Filicophyta*).

C' est des plantes sins fleur. Leus grinnes, c' est des spôres ki sont rashonnêyes e ronds u e royes dizo les foyes.

Ele crexhèt voltî a Bijhe, a l' ombrire do solea.

El Walonreye, les pus corantès fetchires sont li fetchire måye eyet l' fetchire frumele. Dins ç' climat la, les fetchires vont souwer tins d' l' ivier, et rdjeter å bontins.

Sacwantès fetchires come li fetchire grand-aigue, sont do pwezon po les biesses ki les magnèt.

El Dimeye Bole nonnrece, gn a des adjeyantès fetchires, lomêyes åbes-fetchires. 

## Uzaedje des fetchires
Dinltins, el Walonreye, on aléve siyî ås fetchires des bwès (fetchire måye, fetchire frumele, fetchire grand aigue) po stierni les biesses. 

Les pårt di virêye estént sårtêye li deujhinme anêye, eyet, el troejhinme, on pleut co aler ås fetchires divins.

Mins l' ansene di fetchires ni pourixheut nén åjheymint so les tchamps.

## Sôres di fetchires
* Classe: Marattiopsida
** Ôre: Marattiales
** Ôre: Christenseniales
* Classe: Osmundopsida (Osmondacêyes)
** Ôre: Osmundales (les floreyès fetchires)
*** Royåle osmonde
* Classe: Gleicheniopsida
** Dizo-classe: Gleicheniatae
*** Ôre: Gleicheniales
*** Ôre: Dipteridales
*** Ôre: Matoniales
** Dizo-classe: Hymenophyllatae
*** Ôre: Hymenophyllales
** Dizo-classe: Hymenophyllopsitae
*** Ôre: Hymenophyllopsidales
* Classe: Pteridopsida
** Dizo-classe: Schizaeatae
*** Ôre: Schizeales
*** Ôre: Marsileales
** Dizo-classe: Cyatheatae
*** Ôre: Cyatheales
*** Ôre: Plagiogyriales
*** Ôre: Loxomales
** Dizo-classe: Pteriditae
*** Ôre: Lindseales
*** Ôre: Pteridales
*** Ôre: Dennstaedtiales
*** Ôre: Hypolepidales
** Dizo-classe: Polypoditae
*** Ôre: Aspleniales
**** linwe di cier (*Asplenium scolopendrium*)
*** Ôre: Athyriales
*** Ôre: Dryopteridales
**** fetchire måye
**** fetchire frumele
*** Ôre: Davalliales
*** Ôre: Polypodiales
Dominique Heymans

thumb|(e 2017)
**Dominique Heymans** a skepyî e 1958. C' est on scrijheu e walipicård (payis del Lovire). 

I scrît tot notant l' accint del Botinne (u d' Gotgnî).

Il a stî eplaidî tot djonne dins l' Moxhon d' Ônea (1982). 

## Ouve pol walon
thumb
[thumb|avou l' tchimijhe des «[Wôr des rays»]]
I toitche des arimés foirt modierniveus et sorreyalisses. Ene ramexhnêye avou l' tite "Des trôs sol bele" a stî eplaidêye e 2004. 

Mins Dominique Heymans est eto on fel sicrijheu d' noveles. Il a rascodou on pris del novele e picård a Sint-Kintin e 1996 (li walon del Lovire est a l' aschate do walon et do picård di Gôgnire). 

Dominique Heymans e eto stî on djouweu d' roles, on scrijheu d' tchanson et on tchanteu e walon. 

Il a eplaidî li rvuwe "Tapans ene divize" di 1993 a 2001. 

Il moussî e l' SLLW dedja e 1995 et å CLRE e 1997. 

Prezidint des Scrijheus do Cinte dispu 2016.

E 2017, i wangne li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele di powezeye po «Plouves».

## Ses idêyes sol rifondaedje
I fourit eto prezidint del tåvlotêye rifondaedje di l' UCW di 1994 a 2000, et scrijha on ptit årtike sol rifondaedje dins li l° 1 del rivuwe Li Rantoele. Mins i n' a måy bouté tecnicmint sol rifondou walon.

Mins i disfinda tofer li droet des rfondeus a espliker leu-z avuzion et leu sistinme di scrijhaedje (dabôrd k' il aconcoistéve des djins nén come çoula, metans emey les SLLW-îs).

## Come tchanteu e walon
thumb|ki tchante dins l' boket «Hillary Cominsot»
C' esteut lu l' tchanteu dins l' binde «Wôr des Rays».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Dominike Heymans avou l' accint d' après l' Rû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
* Si pådje so l' Aberteke
* Si pådje sol viye waibe di l' SLLW
Ekipaedje di cinse

Èn **ekipaedje**, po on cinsî, c' est ene sacwè po travayî dins les tchamps, k' est saetchî pa des tchvås (davance, kécfeye bén eto pa des boûs d' trait, des ågnes, des moulets, des tchamôs, evnd.) u on tracteur.

L' ekipaedje est diferin des usteyes et des machines, ki rotnut totes seules.
Hubert Scius

**Hubert Scius** fourit on diccionairî do walon do payis d' Måmdey, imprimeu di s' mestî. Il eplaidive ene gazete e francès, *[[Gazete «La Semaine» di Måmdey|La semaine]]*.
 
E 1882, il a monté, avou Nicolas Pietkin, l' Årmonak walon del Samwinne. 
 
Mins il est purade kinoxhou po s' ''Nouveau dictionnaire wallon-français'' (1893).
Linwe di cier

thumb|Linwe di cier ezès bwès
thumb|detay des foyes

Li **linwe di cier** est ene bele fetchire foirt ornumintåle, del famile des *[[Aspleniaceae]]*.

E sincieus latén: *Asplenium scolopendrium* (dins l' tins *Phyllitis scolopendrium*)

Å rvier di bråmint des fetchires, elle a les foyes etires et les grinnes sont rashonnêyes sol longueur, dizo les foyes, come on l' pout vey sol foto. Il est disfindou dels araetchî dins les bwès, po lzès rvinde ås martchands d' plantes.
Banslî

thumb|On banslî ki fwait ene resse avou des oizires 
On **banslî** (on dit eto on **manderlî**, on **respuleu**), c' est èn ome di mestî k' fwait des banses, des tchenas, des resses, u tot ovraedje di banselreye.


Imådje:Banslî_tchena.jpg|avou des schinons
Cawete -ea

Li **cawete -ea**, c' est ene raptitixhante cawete, ki provént del cawete latene *-ellum*.

Cåzu tos les mots avou l' betchfessî ea, c' est des cis avou l' cawete -ea.

## Etimolodjeye
Ele provént del cawete latene *-ellum*, k' a divnou dins l' vî lingaedje d' oyi : -eal. C' est come ça k' elle a passé avou l' normand e l' inglès d' ouy:
:**''veal** meat* = del tchå di *'vea** 

Sacwants nos avént dedja l' minme bodje et l' minme cawete e latén:
* ''castrum'' + ''-ellum'' => ''castellum'' ==> 
* ''rastrum'' + ''-ellum'' => "rastellum" ==> 

== Rilomés egzimpes ==
A Hu, mågré ki l'a accint do walon est bråmint a môde do [[walon do Levant]], li cawete -ea si prononce a môde namurwesse ! -ia (/ja/).
[[Imådje:Wa cwate -ia Hu.ogg|thumb|cawete -ea tot prononçant les cwate merveyes di Hu]]
On djåze insi des cwate «merveyes di Hu», li «rondea», li «pontea», li «bassinea» et li «[[tchestea]]».

== Divnance e walon, picård e francès ==
E [[vî walon]], elle s' a scrît -eal ou -ea, ki les Lidjwès prononcît "-ê" (et cåzu "-in" e sacwantès plaeces, -é so ene pårteye del Basse Årdene) et les Namurwès et les Carolos "-ia".

E [[picård]], elle a divnou "-iô", sovint scrît "-iau", kécfeye "-ieau".

E [[francès]], elle s' a scrît "-eau", mins s' a prononcî "-ô".

== Parintêye ==
=== Femrin ===
Li cawete **-ea**, c' est ene cawete d' omrins nos; li femrin (cwand end a), c' est tipicmint avou [[cawete -ale|**-ale**]]. Mins, so l' assaetchance do francès, po sacwants mots (, , , ), c' est l' cogne **-ele** k' a passé e [[rifondou walon|rfondou]].

=== Raparintaedje fwait so les mots avou l' cawete -ea ===
Li **L''' etimolodjike rispite, la k' les parints si fjhèt sol cogne femrinne (vraiye ou forveyowe).
* Viebes al dobe cawete «-ler» et «-li» : , , , 
* dobe cawete -lete : (-ea + -ete):  => 
* dobe cawete -lî (-ea + -î) :  => ;  => ;  =>  (noûmot)
* dobe cawete -elmint:  => 
* dobe cawete -elresse:  => 

Mins gn a deus troes foû-rîles :
* wårdance do betchfessî EA : , 
* wårdance del voyale "A" del cawete -ale: 

## Dobès cawetes avou l' cawete -ea å coron
Gn a eto des dobès cawetes avou l' cawete -ea å coron :
* cawete -et + cawete -ea => dobe cawete -tea ()

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje avou des imådjes sol cawete ea
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ringuiaedje

Li **ringuiaedje** u **peltaedje**, c' est on passaedje avou ene îpe u ene seracuze so ene siteule, po råyî et ramasser les crouwôs. E minme tins, s' i ploût, on va fé lever les grinnes, bounes u mwaijhes, ki trinnèt après l' awousse, come les poennes et les laitissons. 

Insi, li tere est pus prôpe a tcherwer pol dinrêye ki shût.

El Walonreye, on-z aléve sovint ringyî après des dinrêyes,  e moes d' setimbe-octôbe.

Li ringuiaedje est diferin do brijhaedje. Mins on eploye pacô les minmes ekipaedjes po les deus bouyes. Portant li picot pout siervi å  brijhaedje, mins nén å ringuiaedje, ca i n' rimouwe nén l' tere.
Kim Clijsters

**Kim Clijsters**, c' est ene djouweuse di tenisse flamindje. 

Elle a wangnî a prumî tournoe do grand Schlem a Flushing Meadow, e 2005. Elle a dvou sacwants côps djouwer disconte di l' ôte grande djouweuse di tenisse bedje des minmes trevéns, Justine Henin.
Boumål-so-Oûte

**Boumål-so-Oûte** (fr: *Bomal-sur-Ourthe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu. C' est laddé k' on rtrouve l' hamtea di Djuzinnne.

*I gn a des ôtès plaeces lomêyes [[Boumål]]*.

* Limero del posse: **6941** (vî limero **5490**)
* Limero diyalectolodjike: **Ma&nbsp;5**
* Arondixhmint: Måtche
Viyé

I gn a sacwantès plaeces ki s' lomèt **Viyé**:
* Les Bons Viyés, comene di Walonreye
* Viyé-dlé-Hesse, viyaedje rebané avou Les Brouwires 
* Viyé-Sinte-Djetrou, viyaedje rebané avou Derbu
* Viyé-so-Lesse, viyaedje rebané avou Rotchfoirt
* Viyé-dvant-Hanut, viyaedje rebané avou Hanut
* Viyé-dvant-Ôrvå, viyaedje rebané avou Floravile
* Viyé-l'-Alou, viyaedje rebané avou Méch-divant-Vierton
* Viyé-les-Timpes, viyaedje rebané avou Nandrin
* Viyé-l'-Boulet, comene di Walonreye
* Noûviyé, viyaedje rebané avou Libråmont
* Éviyé, viyaedje rebané avou Mont-Sint-Wubert

Vey eto:
* viyé (comon no)
* li mot "Viyé" el toponimeye do walon
Gérard Havelange

**Gérard Havelange** a skepyî e 1935 å Mwinni-sint-Blaize, dilé Biarin. Il a bagué a Mouhagne pu a Yache. 

## Ouve pol walon
I scrît des arimés dins l' Såverdea (ki sont cobén rprins på Coutcouloudjoû). 

Relî dins les antolodjeyes des scrijheus do Roman Payis "Nos Campagnes" eyet "Vey Voltî".

I fwait eto do sculteu et do pondeu. C' est lu ki dessene les imådjes del rivuwe "Li Såverdea".

Di s' mestî, il a bouté dins l' bastimint et dins les verreyes (glaçreyes di Djmepe-so-Sambe).

*Li [[nos d' famile del Walonreye|no d' famile]] [[Havelange]] provént do viyaedje di [[Havlondje (viyaedje)|Havlondje]].*

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* Si pådje so l' Aberteke
Boumål

Plaeces ki s' lomèt **Boumål**:
* Boumål, viyaedje do Roman Payis, k' est dins Djerompont, k' est lu-minme rebané avou Ramiêye.
* Boumål-so-Oûte, viyaedje rebané avou Derbu
Nåwinne

thumb|L’ eglijhe di Nåwinne 
thumb|On live da Djôr Petcheur so Nåwinne 
**Nåwinne** (F. *Awenne*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Houbert.

* Limero del posse: **6870** (vî limero **6931**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 9** (mwaisse pont di l' ALW).

* Sipotaedje des djins : les Veas (la-minme : les *Vês*).
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nåwinne
### Hamteas
* Li Sårtea (*Saurtê*, F. *Sartai*)

### Ôtès plaeces
* Li Bwès d' Åwinne
* Li Pazea do Hierdå
* Li Stocoe (la-minme: *Li Stocwè*); li pré do Stocoe.

## Tuzance walone
Viyaedje da Joseph Calozet, ki ses cwate romans si pasnut a Nåwinne.
Flaxhaedje des dinrêyes

Li **flaxhaedje des grins** u l' **avadjaedje des dinrêyes** u l' **ploncaedje des dveres**, c' est cwand les dinrêyes d' awousse (ou do hôt four) si coûtchèt dins les tchamps, divant l' awousse.

## Cåzes do flaxhaedje
Li flaxhaedje est dvu å strin k' est trop tinre, k' a crexhou trop vite pask' il a yu trop d' nitrates, û k' a stî ataké al pate pås criptogames (oyidiom, fuzariôze, pîtin, evnd.) ki l' ont atinri.

S' i vént des grossès plouves avou bråmint do vint, les grins kimincèt pa s' aspoyî et kécfeye flaxhî disk' a tere.

Si l' plouve continowe et ki l' tins est crås, les nichtés vont creche, ey etertini l' crouweur  å raeze di tere et les grins vont cmincî a djermer. On dit k' i "djermèt so pî".

A ç' moumint la, pus kession d' les mete å molén u al bressene. Ci n' est pus bon k' po les biesses.

Do tins des prumirès raezetes et loyeuses, si les dinrêyes estént trop flaxheyes, on lzès fåtchive al få.


File:Verse champ de blé01.jpg|(frumint co vete)
File:Flaxhaedje kiminçant.jpg|flaxhaedje kiminçant (frumint)
File:Gros flaxhaedje.jpg|gros flaxhaedje (frumint)
File:Les Plantes Cultivades. Cereals. Imatge 161.jpg|gros flaxhaedje (oidje)
File:Verse-maïs.JPG|Poes d' Trouk


## Sourdant
André Gauditiaubois

[thumb|croxhî pa [José Schoovaerts]]
[thumb|[Stéphane Quertinmont a hintche avou André Gauditiaubois padrî a droete, e 2000]]
**André Gauditiaubois**, c' esteut on scrijheu e walon, k' a bråmint fwait des cåzaedjes di tchansons.

Il a skepyî a Dårmè li 2 d' awousse 1949. Il a morou a Gochliye li 28 di may 2021.

Riprins dins l' antolodjeye «Pou lès dîj ans du p'tit» (scrijheus des 10 prumirès anêyes do Bourdon dizo cogne A5 (pus ptite ki les prumîs k' estént so A4).

## Ouve e walon
Il a-st aprins l' walon avou s' grand-mame di Nivele, et a cmincî pa spepyî l' Coppens, po ecråxhî s' vocabulaire. Mins il a raddimint rcweri ses mots did pattavå l' Walonreye, et minme sicrire des tchansons avou l' accint d' Lidje u di Ståvleu.

I fourit purade kinoxhou come cåzaedjisse da William Dunker, mins il a fwait eto des paroles po mo des djonnès tchanteus et tchanteuses. Eto, il a "wangnî" dipus d' on côp des pris å Grand Pris del Tchanson e walon, pu des Fiesse del Tchanson e walon.

Lu tot seu, il emantcha ene sitroete plake avou del muzike éndjolike et do cåzaedje, Roudje Orandje. Li plake a stî esplikêye dins  on rapoirtaedje so ene tchinne di radio francesse (France 2).

Il a eto scrît des noveles. Sacwantes ont stî eplaideyes so l' Aberteke.

Il a scrît on tchaptrê do live Ké walon po dmwin ?, adjinçné pa Lucyin Mahin.

Des minmes trevéns, i bouta avou Pire Otdjåke et l' S.N.R. Li Rantoele sol sitroete plake Emacralaedje. C' est minme lu el pus impôrtant des contribouweus ås tecses, avou cénk cåzaedjes e walon d' Lidje, et troes e walon do Coûtchant.

## Sovni di s' moirt dins l' Rantoele-gazete
Vola cmint ki s' moirt fourit-st anonceye dins l' Rantoele-gazete:

André Gauditiaubois a dhoté a Gochliye li 28 di may 2021.
Li walon pied on grand ome, ki n’ aveut nén sogne di mostrer k’ i n’ esteut nén d’ acoird avou les pus wårdiveus dins les waloneus. Et ki l’ walon si dveut poleur tchanter di Lidje a Tchålerwè avou les minmes tchanteus, et des tecses rimetåves e rfondou.
Dandjreus k’ i wigne co dins les penes e paradis cwand il î rescontere des waloneus wårdiveus, mins k’ il a fwait camaeråde avou les Forir, Pirsoul, Boxus, Albert Lallemand, Rodjî Viroux et Francis Baudoux (ki n’ estént nén todi d’ acoird avou l’ eståvlixhmint).
Årvey, André ! Dj’ årans l’ tins long après twè, al soce Li Rantoele, la k’ to nos evoyives voltî tes tchansons (dji m’ permete di l’ atouwer ca c’ esteut on vraiy soçon).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje moennrece des scrijhaedjes André Gauditiaubois  (e rfondou)
* Sacwants scrijhaedjes  (mwaissès modêyes)
*  Schoûtez ses powinmes et tchansons

## Sourdants
Årveye

**Årveye** (la-minme *Aurvaye*, riscrît pacô ***Årvaye***; a Nåwinne: *Aurvèye*; a Transene: *Aurvîe*; F. *Arville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Hubert.

* Limeros del posse
** asteure: **6870**
** Di 1969 a 1977 : **6904**.
* Limero diyalectolodjike: **Ne 14**

* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Årviyî, Årviyresse;
** Sipotaedje: les Lumçons.

## Tuzance walone

### Sicrijheus e walon
* Pierre-Joseph Dosimont
* Willy Leroy î a dmoré lontins et adjinçné la ene soce di scrijheus.

### Dramatike e walon
Leu dramatike a djouwé e walon, pu e francès, pu rprinde e walon dins les anêyes 2010.

### Nos d' rowe e walon
Rowe do lumçon.

### Eredjistrumint
 Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Willy Leroy avou l' accint d' Årveye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Veskeveye

**Veskeveye** (e sistinme Feller *Vèskèvèye* a Veskeveye, *Vèskèvaye* a Årveye, *Vèskuvîe* a Libin;  *Vesqueville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Houbert el province do Lussimbork.


Veskeveye eglijhe divant.jpg
Veskeveye eglijhe dilé.jpg


## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6870**
** davance : **6901**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 17**
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Veskeviyî, Veskeviyresse; (F. *Vesquevillois, oise*)
** Sipotaedje: les .

## No di des plaeces di Veskeveye
thumb
Kékes toponimes di Veskeveye
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Sårwé (*Sârwè*)
** Wignåtchamp (*Wignatchamp*)
* A vey avou des aiwes:
** rixhea do Leupont
*** li bî d' Sårwé (*bî d' Sârwè*)
** rixhea do Djîmont, ki s' lome insi disk' al rowe do Tronki, po s' lomer adon «aiwe des pires» u «Vesse».
*** Gote
*** Sermifontinne
** Pû (*Pû Constant, Pû do gayet*).
** *Courète* : bî d' raiwaedje vinant des Hatches et ki coréve disk' å viyaedje.
** rixhea d' Colrin (limotche inte Veskeveye et Brå-dlé-Libråmont)
** rixhea do Bokè, ki prind sourd so Veskeveye, pu va esse li prumî aflouwant d' l' Aiwe di Lome.
* A vey avou les tienes et les vås:
** Mayåvå (*Mayavôs*, fr. *Mayavaux*)

## Tuzance walone
### Djins et soces
* Sicrijheus e walon : 
** Willy Leroy î a stî lontins mwaisse di scole, et î dner des cours di walon.
** Dimitri François î a crexhou.
* Ricwereu sol walon: Laurent Dabe
* Teyåte e walon : Dramatike "Cercle vesquevillois", askepyî e 1988; a djouwé des pîces di sacwants scrijheus walons come Christian Derycke u Charles Bentz, mins eto des eternåcionås. Totes les pîces estént redjårbêyes avou l' accint walon do viyaedje pa Willy Leroy, pu pa Claudine Lurkin. Li mwaisse del djowe, c' est Georges Lesuisse. Il ont wangnî deus côps li cope do Rwè.


Dramatike Veskeveye.JPG|li dramatike e 2006
Willy Leroy 2015.jpg|Willy Leroy, riçuvant on pris d' l' UCW, 2017
Teyåte Veskeveye trope.jpg|pîce di 2018


### Accint walon d' Veskeveye
Mågré ki Veskeveye n' est k' a 2 km do Bork, l' accint walon î est ene miete diferin. Cial, li spotchåve voyale est "è" ("u" a Sint-Houbert). Ces diferinces la serént la a cåze del raloyance rilidjeuse di Veskeveye al pårotche di Freu et nén å Bork.

Les viebes del prumire sôre sont-st avou l' cawete -è (et nén -er, come a Libin, 10 km lon).

### Eredjistrumint
 Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint d' Veskeveye fwait pa Dimitri François pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Hårdêyes difoûtrinnes
 Dramatike di Veskeveye#Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene videyo so ene pîce e walon a Veskeveye (On dit k' les manaedjes ni vont pus)
* Shûte del pîce et responda des djouweus

## Sourdants
Fåve do Mitan d' Cok

Li **fåve do Mitan d’ Cok**, c’ est ene fåve do vî vî tins ki raconte li spoûle d’ on tolu, k’ on lome Mitan d’ Cok, et k’ on n’ sait ddja si c’ est ene djin u ene biesse.

Il eva ene sadju, et, sol voye, i rescontere troes cpagnons, deus biesses li vexhåd (pacô c' est on rnåd), et l' leu ; li troejhinme soçons ene Aiwe. Les troes lyi dmandnut d' aler avou lu et i vout bén. I les poite dins s' coir, et il î mousnut pa s' cou.

## Modêye di [[Bure]].
Li fåve do Mitan d' Cok, modêye di Bure.
Dins l' modêye di Bure, on n' comprind nén pocwè ki l' tchesturlin k' a pryî Mitan d' Cok lyi vout fé do toirt li prumire nute et les nutes d' après. 
## Modêye di [[Nivele]]
Mitan d' Cok aveut ene cinse a Yeripont. Et l' trecinsî ni lyi vleut nén payî ses louwaedjes ça fwait k' i ndè va po toutchî ses liårds. 

I rescontere on rnåd, pu on leu, pu ene aiwe. I les mete e s' potche , por zels l' aidî a raveur ses cwårs. 

Cwand il arive mon l' trecinsî li rnåd lyi magne ses poyes, li leu ses boûs et l' aiwe lyi neye si cinse. 

Al fén, Mitan d' cok rescontere on ptit tchén a deus liårds avou ene cawe et on cou d' veule. I saye di monter dso, mins gn a l' cawe ki si speye. 
:Et il a prin ene foye di papî 
:Et il a rvinou a pî 
:Tot seu 
:come on gueus 
Sourdant : Georges Wiyame divins Wallonia I, 1893, 11-13
Sint Rok

[thumb|Posteure do sint (tchapele Sint-Rok di [Tcheslet (viyaedje)|Tcheslet)]]
**Sint Rok**, c' est on sint fiesti el Walonreye.

## Biyografeye
Il a skepi a Montpellier, diviè 1350 et moru a Voghera, e l' Itåleye, diviè 1378, 1379.

## Riprezintåcion
Il est todi rprezinté avou s' tchén, et mostrant s' djambe avou on magnant boton.

## Sacwants eglijhes Sint-Rok el Walonreye

Bois-de-Villers, église St Roch1.JPG|a Bwès-d'-Viyé
St. Rochus, Raeren-Hauset (2).JPG|a Håset (Råren)
Clermont - Eglise Saint-Roch.JPG|e l' Sôte (Timister)
Soiron-église Saint-Roch.jpg|a Sweron
Souverain-Wandre Church.jpg|a Sovrin Wonde


## Sacwants tchapeles Sint-Rok
A Ferire, gn aveut on rlomé perlinaedje. Sol plaece del tchapele, on a fwait ene rilomêye sicole. La dins l' cotoû, n a-st 
ene tchapele a Werbåmont, avou s' posteure ådzeu del poite .

A Biernåfa, les djins î alént priyî l' sint po k' i les voye waeranti del pesse et minme do colera.

Tchapeles Sint-Rok a Palijhoû, a Viyé-Potreye, a Åjhô, a Tcheslet ey a Préle.


Chapelle Saint-Roch, Châtelet (3).jpg|a Tcheslet
'Kapel' Place Capitaine Lespagnard Werbomont (7008975545).jpg|a Werbåmont
Tchapele Sint-Rok Palijhoû.jpg|a Palijhoû
Liège-Chapelle Saint-Roch (5).jpg|a Lidje


## Måtches Sint-Rok
Dins les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze, end a a l' oneur di Sint Rok a Låsprele, Bingnêye, Tchåsse, Tcheslet, Florefe, Han-so-Eure, Sårt-a-Statche, Twin.

## Dins l' lingaedje walon
### dins les ratourneures
Come il est todi rprezinté avou s' tchén, gn a on spot «esse » po deus ki n' si cwitèt nén. On dit ossu: «»

### dins les belès-letes
On cåze di s' siervaedje siconte li noere pesse dins l' fåve «Les biesses acsûtes del pesse», modêye da Tchåle Dovevî (tecse vaici).

## Foû del Walonreye
[thumb|åbiedje a s' no avou s' dessén sol voye a [Sint-Djåke-e-l'-Galice]]
Gn a ene pitite veye lomêye a s' no e l' Andalouzeye (tot près d' Djibraltar) (San Roque).

## Sourdants
Osmondacêyes

Berchtold & J. Presl

**[[Osmunda]]*
**[[Todea]]*
**[[Leptopteris]]*

Li famile des **osmondacêyes** (*Osmundaceae*), ossu lomêye des **floreyès fetchires** — la k' les spôres sont retroclêyes et rshonner a des fleurs —; c' est l' seule famile di l' ôre des **Osmondales** (*Osmundales*), k' a s' toû est l' seul ôre del classe des *Osmundopsida* des fetchires.

Les floreyès fetchires poirtèt leus grinnes seulmint so kékès foyes. 
Gn a telmint di grinnes plakêyes ene a l' ôte ki l' foye ni sait s' diswalper come les foyes ki n' sont nén fertiles. Po cmincî, ces grinnes la sont vetes, pwis bruni avou l' timp, çou ki li dene a l' osmonde l' aparance d' esse fleur.

I gn a troes djinres dins l' famile:
* *[[Osmunda]]* (les osmondes)
* *[[Todea]]*
* *[[Leptopteris]]*

On trouve des floreyès fetchires eto a Sint Pire et Miclon et å Canada.
Osmonde

**[[Osmunda cinnamomea]]*
**[[Osmunda claytoniana]]*
**[[Osmunda japonica]]*
**[[Royåle osmonde|Osmunda regalis]]*

Les **osmondes** (*Osmunda*), c' est on djinre di fetchires, del famile des floreyès fetchires, ki crexhe dins les fagnes atlantikes, foirt frexhes et foirt seures. 

L' osmonde ni si spåde waire, et rdjeter tofer so leye-minme. Ça fwait, å dbout di kékes siekes, les fetchires k' ont souwé tos ls ans, fijhèt des tourdons assez hôts.
Porcession d' Echternak

thumb|Porcession d' Echternak

Li **porcession d' Echternak** (e lussimbordjwès *schprëngprocession*, porcession do bontins), c' est ene porcession k' i gn a li mårdi del Pintcosse a Echternak, po siervi sint Wilibrôd.

Les djins fwaiynut troes hazêyes padvant, pu deus padrî

Les djins s' tinèt avou des norets.

*Li porcession d' Echternak a dné des [[:Wikt:Echternak|ratourneures e walon]]*
Echternak

**Echternak** c' est ene veye del Grande-Dutcheye do Lussimbork, tchîf do canton di minme no.
Si no e lussimbordjwès c' est **Iechternach**, en almand **Echternach**.

* Dimorants: 4.936 (2004)
* Sitindêye: 20,49 km²
* Dinsité: 222 djins/km²
* Canton: Echternak
* Distrik: Grevenmacher

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Echternak", alez s' vey e [[:Wikt:Echternak|splitchant motî]].*

## A vey


Image:Luxemburg Echternach BW 2016-08-06 17-30-05.jpg|li båzleke
File:Echternach Innenstadt 1.jpg|Echternak
File:Johannes Bertels 2.jpg|Johannes Bertels
File:Echternacher Springprozession 2009 1.jpg|porcession


Li veye est rlomêye po s' porcession.

Ene vila rominne, discoviete e 1975.

Li "Noere Poite" (*Porta Nigra*).

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Waibe oficire del veye
* Les statistikes oficires do govienmint pol veye
* Waibe so Sint Wilibrôde
* Sol vila rominne
Royåle osmonde

Li **royåle osmonde** (*Osmunda regalis*) est ene grande fetchire del famile des osmondacêyes, ki poite ses grinnes seulmint so kékes foyes. 
Gn a telmint di grinnes colêyes ene a l' ôte ki l' foye ni sait s' diswalper come les foyes ki n' sont nén fertiles. Ces grinnes la sont dabôrd vetes, pwis brunixhèt avou l' timp, çou ki li dene a l' osmonde l' aparance d' esse floreye.

Elle crexhe dins les fagnes di sôre atlantike, foirt frexhes et foirt acides. Ele ni si spåde waire et ridjete todi so leye-minme, çou ki fwait, å dbout di kékes siekes, ki les fetchires setcheyes tos ls ans, fijhèt des touradons assez hôts.

## Sipårdaedje
On l' ritrouve ene miete tot avå e l' Urope, l' Azeye eyet l' Amerike bijhrece.

Mins el Walonreye, li "royåle osmonde" est des pus råles. On nel trouve ki sol site del Croes-Schaye, dilé Djedene.
Les touradons s' î elevèt di 80&nbsp;cm a on mete, et li fetchire leye-minme fijhant on bon mete, on si rind conte do spectåke k' ele riprezinte.
Tchîplaene

**Tchîplaene** (la-minme *Tchîplane*, F. *Six-Planes*) c' est on ptit hamtea ki fjheut pårteye di Grå-Fayi, rebané asteure avou Bive.

Tchîplane a stî comene di 1795 a 1805.

Eplaeçmint sol Daegn: 

## Istwere
Ancyin ptit fî d' Orcîmont, k' a stî bråmint rcwerou pa mwintes pretindants, sovint des vicåres u des curés.
C' ere come ene donåcion po les djonnes ki vlént intrer dins l' estat ecleziastike.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tchîplane
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Li Cwåré Tchamp (*Caré Tchamp*)
** Montanroye (*Montanrôye*; montante roye, tere k' on-z aroyive e montant) 
** Tchamp du fî
** Les Prés låvå 
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Sol Fayea (*Sël Fayê*)
** Haloe (Fr. *Halet*)
** al Hé (F. *Hez*)
** Spechlete (bouxhnisse)
* Virêye des Toreas (Virée des torês)
* A vey avou des aiwes :
** Sagnaru
** Li Tirivivî (*Vivî Tièri, Tchèrivivî*; vevî da Tiri)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Les Combes
** Fond del nåwe (Fond del *Nowe*)
** Plinmont
* A vey avou des rotches :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Li [coirbijhire (''Corbijîre'')
** Al Cure
** [:Wikt:djoyeuse|Djoyeuse (*Jwayeuse*)
** Måtournêye (*Maltournée*)
** Les Mazeures (*Mazères*)
** Tcheslet
** Pelrins (voye des pelrins k' alént a Sint-Houbert, e vnant d' France)
* Les voyes et les rowes.
** Voye des Canons
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes)
** Tchamp do Fî (fî del Tere d' Orcîmont). 
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Rondene (*Rondine*; gn a on vevî)

## Sourdants
Bwès Sint-Djuråd

Li **bwès Sint-Djuråd** (on dit eto li **rodje sipene** u li **spene vinete**), c' est on bouxhon avou des spenes.

 *[[Berberis vulgaris]]*

 berberidacêyes.

## Discrijhaedje
Li bwès est rodje, mins si on l' côpe, i dvént djaene.

Ses spenes sont foirt sitocaesses. Ele siervèt a fé ene raguete avou ene fotche ey on boket di pingne-di-macrale.

## El Walonreye
Sapinse a Joseph Bastin, ele ni vénreut nén tote seule dins l' nateure e l' Hôte Årdene.



Illustration Berberis vulgaris0.jpg|Dessinaedje di 1885
Berberis-vulgaris-flowers.jpg|fleurs



## Creyances a vey avou l' bwès sint Djuråd
On vout kel corone di spene da Djezus-Cri åye sitî fwaite avou do bwès Sint-Djuråd. Did la kécfeye, si no.

## Sourdants
Metet

**Metet** (avou spotchåve voyale: *a Mtet*, F. *Mettet*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

## Ban d' Metet
Metet (viyaedje) avou Bieme, Biemrêye, Ermeton-so-Bier, Furnå, Grå, Ôret, Sint-Djuråd, Ståve.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene
* Mettet d'autrefois

## Referinces eyet sourdants
Metet (viyaedje)

thumb|l' eglijhe di Mtet
**Metet** (avou spotchåve voyale: *a Mtet*, F. *Mettet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **5640** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na 131**

## Tuzance walone
Sicrijheu e walon: Philippe Maudoux
Furnå

thumb|tot l' viyaedje
**Furnå** (la-minme *Furnau*, F. *Furnaux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet el province di Nameur.
* Limeros del posse : **5641** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na 132**
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje des djins : les Furnatîs.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Furnå
* Terwagne
* Al Coûteure (la-minme : ''Coutëre)
Aiwe di Bieme

L' **aiwe di Bieme** est on ptit rixhot ki sourd a Ôret et s' taper dins Sambe.

## Etimolodjeye
On-z è cåze cåze dins ene tchåte di 1226, wice ki l' rixhot ki s' va taper dins Sambe, est lomé *Bevena*.
Po les Romins ça a stî *Bebrona* (rixhot des bives).

## Coûsse
L' aiwe di Bieme, ki sourd a Ôret, passe pa... Bieme et vni fé tourner ene machine dins l' Park do Conte d' Oûtmont a Préle.

Di l' eståcion d' alimintaedje d' Åjhô ele court viè l' bate. La, avant d' plonkî pus bas, on bresse si diridjive po s' vudî dins les basses di "l' Etang", passer pa pa-dvant l' Eglijhe k' est la ådjourdu et fé tourner l' rowe d' on molén d' l' abeye. Après awè ridé pa padzo, ele rivnéve å djoû eter li Glaçreye et les "Prodûts Tchimikes".
L' ôte bresse, pus stocaesse, après awè tcheyou d' set a ût metes a l' bate, aléve aiwer les paxhis d' Åjhô et d' Menonri, l' tere del "Couturele", s' fåfiler dzo l' grande voye et fé l' frontire inte les waibes do tcherbonaedje di Labiye-Åjhô et l' Glaçreye avant di s' plonkî e Sambe inte les cais d' tchedje et distchedje des deus oujhenes. 
Si coûsse fijhéve dins les vint kilometes.

## Istwere
Dins les anêyes 1947 a 1954 ses aiwes s' ont sovint spårdou dins l' cwårtî d' Menonri et î monter djusk' åzès finiesses. L' aiwe di Sambe î rmontéve vudî s' trop plin. On a fini pa arindjî çoula e rarindjant les costés del rivire. Ene digue di béton a stî coulêye dsu l' droet costé d' l' aiwe di Bieme et on a co rmetou des pus hôtès teres en astantches pa padrî. 
L' ovraedje s' a fini eviè 1955 pa ene bele pasrele, siervant di tchmin di halaedje, a l' djonteure del Bieme avou Sambe.
Biemrêye

**Biemrêye** (F. *Biesmerée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.

* Limero del posse: **5640** (vî limero **5645**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 17**
Sint-Djuråd

thumb|posteure da sint Djuråd, avou l' eglijhe di Sint-Djuråd dins l' fond.
thumb|l' eglijhe
**Sint-Djuråd** (la-minme: *Sint-Djurau*, F. *Saint-Gérard*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Mtet, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5640**.
** davance : **5620**.
* Limero diyalectolodjike : **Na 125**.
* Arondixhmint : Nameur
*Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins [[:Wikt:Sint-Djuråd|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Sint-Djuråd
### Hamteas
* Bossire (la-minme: *Bossêre*, F. *Bossière*).
* F. *Cottuprez*.
* F. *Favauge*
* Gônwè (F.N.). *Gonoy*.
* Måjhon (la-minme: *Maujo*, F. *Maison*).
* Planson.
* Respounete (F.N.). *Responette*).
* F. *Toisoul*. 
### Ôtès plaeces
* Érante
* Libene (*Lîbèn*).

## Istwere.
thumb|l' eglijhe sol hintche, li moustî d' Brogne sol droete
Li viyaedje di loméve divinltins Brogne (''Bronium Monasterium, 914). Mins il a prind l' no da sint Djuråd k' aveut amonté l' moustî.

## Djeyografeye.
C' est la ki Burnot prind sourd.

## Tuzance walone
* Paul Rousselle î a skepyî.
Sint Djuråd

thumb|posteure da sint Djuråd, avou l' eglijhe di Sint-Djuråd dins l' fond.
**Sint Djuråd** ou **Djuråd d' Brogne**, c' est on sint fiesti el Walonreye k' askepia l' abeye di Brogne. Pus tård, li viyaedje did ttåtoû si va lomer Sint-Djuråd. 

E walon, on-z a lomé li spene vinete bwès sint Djuråd.

## Vicåreye
I vna å monde diviè 890 a Ståve.

Il åreut veyou sint Pire et sint På dé ene tchapele a Brogne. Adon, i fjha ene eglijhe et on moustî.

Après, i divna moenne a Sint-Dnixh a Paris, pu priyesse e 928. 

I ramina les rlikes da Sint Udjinne et fé basti l' abeye benedictene di Brogne. 

I mora li 3 d' octôbe e 959.
Ståve (viyaedje)

**Ståve** (F. *Stave*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.

* Limeros del posse : **5646** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ph 16**.
* Arondixhmint : Flipveye
* Lomaedje des djins : Ståvurlin, Ståvurlinne; (F. *Stavois, oise*)

## Rilomêyès djins

Sint Djuråd î a skepyî diviè 890.

## Sourdants
Djinglehin

**Djinglehin** (neyerlandès ***Gingelom***) c' est ene comene flaminde del province do Limbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 7.776 (2005)
* Sitindêye: 56,49 km²
* Dinsité: 137,65 djins/km²
* Arondixhmint: Hasselt
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Ban d' Gingelom: Gingelom avou Boekhout, Borlo, Buvingen, Jeuk, Kortijs, Mielen-boven-Aalst, Montenaken, Muizen, Niel-bij-Sint-Truiden, Vorsen. 

## Istwere
Djinglehin, c' est l' plaece k' a vnou-st å monde li prumî Redjint d' Beldjike, li Baron Surlet de Chokier. Il aveut la on dominne.
Conteye di Montagu

Li **Conteye di Montagu**, c' est ene ancyinne conteye del Walonreye, k' i gn endè dmoréve pus, ås Revolucions, ki les signeurreyes di Houton, Dôtchamp eyet Marcour, k' end esteut l' mwaisse-veye.
Tibetin

lingaedjes &gt; sino-tibetin &gt; tibeto-birman &gt; **tibetin**
----
Li **tibetin** (བོད་སྐད་ e tibetin) est on lingaedje del famile des lingaedjes sino-tibetins. Il est cåzé pa kékès 6 miyons di djins.
Il est cåzé dins l' redjon del Himalaya, copurade å Tibet, mins eto dins d' ôtes provinces di Chine (Qinghai, Gansu, Sichouan et Younnan), ey å Nôr di l' Inde.
Å Boutan on cåze li boutanès, on lingaedje foirt protche parint.

I gn a bråmint des dialekes diferins, li pus eployî est l' ci d' Lassa.

## Sicrijhaedje
L' alfabet tibetin a stî edvinté å 7inme sieke, il a 30 letes diferinnes, et sacwants diyacritikes: 4 po noter les voyales, 3 cosounes pa dzo, po noter les tons et 4 cossounes pa dzeur, po noter les palåtijhaedjes ou les retroflesses.

### egzimpe di tecse
* e tibetin: འགོྲ་བ་མིའི་རིགས་རྒྱུད་ཡོངས་ལ་སྐྱེས་ཚམ་ཉིད་ནས་ཆེ་མཐོངས་དང་། ཐོབ་ཐང་གི་རང་དབང་འངྲ་མཉམ་དུ་ཡོད། ཁོང་ཚོར་རང་བྱུང་གི་བློ་རྩལ་དང་བསམ་ཚུལ་བཟང་པོ་འདོན་པའི་འོས་བབས་ཀྱང་ཡོད། དེ་བཞིན་ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་ལ་བུ་སྤུན་གྱི་འདུ་ཤེས་འཛིན་པའི་བྱ་སྤྱོད་ཀྱང་ལག་ལེན་བསྟར་དགོས་པ་ཡིན།།
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinne hårdêye
* Li wikipedia e tibetin
Rowan Douglas Williams

thumb|right|Rowan Williams, å mitan des crustins (2005)
**Rowan Douglas Williams** a vinou å monde li 14 di djun 1950. C' est on rlidjeu britanike.

I vna-st å monde a Swansea, å payis d' Wales, dins ene famile walès-cåzante.

E 1991 i fourit tchoezi eveke di Monmouth, ey e 1999 årtchuveke do payis d' Wales.
E 2002 on l' anonça po prinde li plaece di George Carey come årtchuveke di Cantorbereye — ey eto, do côp, primat d' l' Eglijhe Anglicane —.
C' est l' 27 di fevrî 2003 k' i divna oficirmint l' 104inme årtchuveke di Cantorbereye.
Manoye del Principåté d' Lidje

Les **manoyes del Principåté d' Lidje**, c' est les pîces k' alént dispu 980 disk' e 1795 el Principåté d' Lidje.

Les manoyes do vî payis d' Lidje ont stî batowes nouv cints ans å lon, di co pus d' céncwante princes-evekes

Elle ont stî foirdjeyes divins toplin des plaeces, come a Lidje, a Curindje tot près d' Hasse et pus tård a Hasse, a Dinant, a Fosse, a Hu, a Måzek, a Måstrek, a Sint-Trond, a Tongue, a Twin et a Vizé

Les pîces avént totes sôres di cognes, avou ls åres di Lidje, del Hesbaye, di Durasse, di Moha, del Campene, di Horn, do Condroz, di Bouyon, et do Payis d' Inte-Sambe-et-Mouze.

## Discandje avou les manoyes d' ådfoû
Bråmint des ôrdonances des princes-evekes et des Cris d' Peron markèt a cbén k' on-z esteut oblidjî di rçure diferinnès pîces d' ôr et d' årdjint 
* del Bavire
* del Bourgogne
* di Cologne
* di Djulier
* di l' Espagne
* del Flande
* di France
* del Guele
* do Hinnot
* d' Inglutere
* do Lussimbork
* di Nameur
* di l' Otriche
* do Portugal
* d' Utrek.

## Li manoye di Lidje do tins des troes ou cwate dierins princes-evekes
Asteme : li no d' kékès pîces a candjî d' valeur avou les anêyes.

### Påtar ou aidant
Les viyès djins savèt co bén çou k' c' esteut èn aidant et on patår vola passé cint-z ans. Årésse, pol ci k' l' åreut rovyî, i gn a ene tchanson di totès boignès rapoitroûles k' endè wåde li sovnance :

:Cwate aidants c' est on patår ;
:L' årdjint est fwait po rôler ;
:L' ci k' va-t a tchvå so ene ecnêye
:S' fwait pus nåjhi k' a roter.

## Sourdant
* Nicolas Lequarré : Li manoye å vî payis d' Lidje, sicrît d' après l' live da Jules di Tchestret d' Hånefe (1890)

## Pî-notes
Måss

* Måss, Diu del guere dins l' mitolodjeye rominne.
* Måss, no do 3inme moes d' l' anêye.
* Måss, no del 4inme planete do sistinme solrece.
Dinant (veye)

[vignette|332x332px|Li lene di [teleferike ki raloye li corinveye al citadele.]]
left|70px|Essegne del veye
thumb|Dinant eyet l' eglijhe di Nefe.
thumb|L' eglijhe di Fôye dins les anêyes 1950.
**Dinant** c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes dins ene comene di minme no.

* Limero del posse: **5500** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;1**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sipotaedje: les Coperes

## Djeyografeye
Dinant est raiwé pa Mouze.

## Istwere
Dinant esteut dja one pitite veye do tins des Merovindjins.

Dinant, k' esteut ene des 23 *Bounès Veyes* del Principåté d' Lidje, a yeu a vey avou l' Guere del vatche.

## A vey
Metowe so Mouze, li veye di Dinant est foirt touristike.

* Li coledjåle Notru-Dame (13inme - 14inme sieke)
* Li citadele (1818-1821)
* Li rotchî Bayåd

## Grands Dinantîs
* Adofe Saxe, edvinteu do sacsofone
Biyet d' doû

On **biyet d' doû** ou **lete di moirt**ou **fwaire-pårt di moirt**, c' est on papî k' on-z evoye ås parints et ås soçons, u k' on fwait mete so les gazetes, et k' anonce k' ene sakî est moite.

El Walonreye, les biyets d' doû  si fjhént todi e francès; on tuzéve ki l' walon ni dujheut nén å serieus del moirt. 

Mins, a pårti di 2005, on-z a veyou des ptits mots e walon so les fwaire-pårt (les cis po Josée Mathot, et po Raymond Mouzon). 

Li fwaire-pårt di moirt po Rodjî Viroux esteut pår e walon.

Adlé les fwaire-pårts di moirt, n a-st eto les cis di skepiaedje et d' mariaedje.
Jacques-Joseph Fabry

thumb|Posteure di Fabry a Lidje 
**Jacques-Joseph Fabry** skepia a Lidje li 3 d' nôvimbe 1722 et î mora li 11 di fevrî 1798.

Il esta mayeur di Lidje do 9 d' avri 1764 disk' å moes d' måss 1781. I fourit lomé borguimwaisse e 1770, 1783, 1789 et 1790.

Sipoté li **Pere des bordjoes**, il a stî onk des mwaisses personaedjes del Revolucion lidjwesse. C' est onk des deus borguimwaisses lomés på peupe, avou Tchestret.

Come sicrijheu e walon, il est l' oteur, a lu tot seu, do "Lidjwès egadjî", li deujhinme des cwate pîces do "Teyåte lidjwès". Avou Simon de Harlez, Pierre Grégoire baron d' Vivario et de Cartier, i scrijha "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumire des cwate pîces.

A scrît eto e francès so l' årt dins les Bas-Payis. I fjheut, avou, des papîs pol "Gazete di Lidje" (1765-1788) et des årtikes d’ on diccionaire francès.

## Hårdêyes divintrinnes
* Ôtes Fabry
* Li no d' famile "Fabry"