open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adjinçaedje po + sudjet + infinitif

L' **Emantchaedje "po" + "sudjet" + "infinitif"**, c' est èn emantchaedje foirt corant e walon, ki replaece sovint ene fråzlete di såme ki cminçreut pa "po ki" avou l' viebe å suddjonctif. Metans :
:*C' est si målåjhey por ti clôre ti djaive ?!*
c' est parey ki d' dire :
:*C' est si målåjhey *'po k' ti cloyes** ti djaive ?!''

C' est èn emantchaedje foirt corant e walon, mins k' est todi moens pratiké des walon-cåzants k' ont fwait beacôp des scoles e francès, la ki ci sintake la n' egzistêye nén.

== Sacwantès diferinnès piceures ==
Li sudjet pout esse on ptit prono, come dins l' egzimpe cial ådzeu. Mins ça pout esse eto on [[sustantif]] avou ene [[prezintrece]] et des addjectifs.
:''Il est trop tård **po des novelès djins ariver**.''
:''Des bikets d' avri, ci n' est nén **po del nive dimorer**.''

Kécfeye gn a minme on sudjet avou on [[diterminant]] ...
:''Mårtene ni s' a nén crever a fé les hourleas, **po les poyes da Bruno vini greter** ddins.''

... u ene [[fråzlete rahoucrece]]. On pout adon mete on [[coma]] padrî, divant l' infinitif.
:''I fårè do tins **po les scolîs k' ont stî cwénze djoûs e vacances el Rûsseye, resse** å minme livea k' les ôtes.''

Les ptits adviebe si vnèt mete divant l' viebe.
:''Il est trop tård **por zels** co **ariver** a tins.''

Kéccô, li sudjet est on repetaedje do mwaisse sudjet lu-minme.
:''Il est evoye å martchî **por lu atchter** ene pitite djinixhe.''

== Minme emantchaedje avou des ôtès dvancetes ==
* Divancete "a"
:''I n' fåt nén sondjî **a Louwiza ndaler** !'' ([[L. Remacle]]), ki s' pôreut dire : 
:''I n' fåt nén sondjî a çki Louwiza endè våye !''
* Divancete "sins"
:''L' anêye serè houte **sins mi aveur** tot scrît m' roman'', ki s' pôreut dire : 
:''L' anêye serè houte sins k' dj' åye yeu tot scrît m' roman.''

== Dins les ôtes lingaedjes ==
Li minme ratourneure se rtrouve dins les [[lingaedjes d' oyi]] vijhéns, li [[picård]] eyet l' [[gåmès]]. On l' ôt cobén eto e [[francès del Walonreye]].

Li sintake n' est pus coreke e [[francès]] standård, mins ele l' a stî davance.

Motoit bén ossu e l' [[inglès]] (coinrece u vî) :
:''I am going to Alabama, my Suzan **for to see*'.*
Li Scanfår (dramatike)

Li **Scanfår**, c' est ene dramatike di Serè, ki s' loméve, davance, **les Vraiys Walons**.

Il ont wangnî l' cope do Rwè e 2005, 1995, 1993, 1989, 1986 et 1984.

Ouy, e 2006, li mwaisse del djowe, c' est Michel Victoor. Li mwaisse sicrijheuse, c' est Nicole Goffart.

Davance, les mwaisses bouteus, c' esteut Djåke eyet Djhan-Mareye Warnier.
Påsse po-z assaetchî les pexhons

Li **påsse po-z assaetchî les pexhons** u **påsse ås pexhons**, c' est ene sôre di påsse, k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des viers u des molons. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di tenisse.

On lzès tape e l' aiwe sacwants metes lon, la k' i gn a l' pexhon k' on saye d' apicî. On ndè pout rtaper après ene eures u deus.
Gozete

vignette|'''Gozete''' avou del crinme dsu.
El **gozete**, c' est ene påstedjreye del cogne d' on triyingue ubén d' on dmey-ceke, ewou çk' est sovint stitchî del compote di peme ubén del confiteure d' åbricot.

## Oridjene

### Diferinces
Les **gozetes** sont bedjes. El Beldjike, on lzès rtrouve foiravant el Waloneye, a Brussele ey a Gant. E francès, l' on dvize di «&nbsp;*chausson aux pommes&nbsp;*» el France, mins di «*&nbsp;gosette aux pommes&nbsp;*» el Beldjike. Totfeye, i gn a ene ledjire diferince etur yeusses. Li prumire est cûte avou del påte fouytêye, tins k' el deujhinme est cûte avou del påte briyossêye.

Ådzeu d' ça, i n' elzès fåt nén comaxhî avou ene wînete lomêye schtroudele ([DE] *strudel*) ås pemes. Li schtroudele est pus djondant del gozete francesse ([FR] *chausson*), veyanmint k' on s' sieve eto d' ene påte fouyteye po-z end aprester.

### Gozete francesse
Dit-st i&nbsp;: les **gozetes al mode francesse** egzistêyreut dispoy li 16inme sieke u l' 17inme sieke. Les sourdants n' si metnut nén d' acoird. Come di djusse, e 1580 u e 1630, gn ava yeu ene minêye di pesse, a Saint-Calais, ene comene dins l' Coûtchant del France. Li tchesturlinne di drola åreut dné åzès sorvicants ki dvît dmorer låvå on djeyant «&nbsp;påter ås pemes&nbsp;». C' est pocwè, dispu çoula, on fiesse ene porcession po l' fén d' èç minêye la, tchaeke 1î d' setimbe.

## Hårdêye difoûtrinne
Fôrmule do Ministere francès di l' acseignmint eyet del djonnesse po-z aprester des gozetes francesses.

## Referinces eyet sourdants
Tchimin (toponimeye)

**Pådje do mot "tchimin" et ses aplacaedjes el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot tchimin et ses aplacaedjes dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye, mins bråmint moens ki l' mot «Voye».

## li mistere des tchinrowes

Les "tchinrowes", des nos d' rowes k' on rtrouve dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye ni shonnèt nén vni do mot tchén, mins do viebe tch(i)miner. C' est todi des mwaissès voyes ki passèt å fén mitan d' on viyaedje. "Tchimine-rowe" a don stî rcomprins "tchin'rowe", pus scrît tchin-rowe, pu rifrancijhî "rowe des tchins"
* Lidje : Tchinrowe
* Måmdey : El Tchinrowe (*ol tchinrou*, Fr. *chemin-rue*)
* Ôtêye : Li rowe ås tchéns.
* Ståvleu : Li Hôte Tchinrowe, li Basse Tchinrowe.
* Teu : Tchinrowe (Fr. *Chinrue*)
Å tins des djasses et des tourpenes (sovnances)

thumb|coviete
**Å tins des djasses et des tourpenes** (*Au timps des djèsses et des toûrpènes*), c' est on live da Robert Arcq, eplaidî a l' ALWAC e 1980.

## Mwaissès dnêyes
Li scrijheu î raconte ses sovnances di djonnesse, do tins k' i djouwéve avou des djasses et des tourpenes.

Li tecse walon est ratourné e francès vizon vizu.
Gochliye

**Gochliye**, u e Feller «&nbsp;**Gochlî**&nbsp;» (*[FR]* *Gosselies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
**Lomaedje : Gochliyin, Gochliyinne; (F. *Gosselien, ienne*)
**Sipotaedje: les , les .

## Toponimeye
No di des plaeces di Gochliye
* Bordea (*Bordia*)
* Miyénson (*Miyèn'son*, fr. *Mienson*)
* Piersoû (*Pièrsoû*, fr. *Piersoulx*)
* Pont-a-Mignlou
* Sårt-les-Moennes (*sau-lès-Mwènes*, fr. *Sart-les-Moines*}}

## Istwere
### Sociolodjeye
Gochliye a yeu l' tite di veye disk' e 1977. 

Les djins d' Gochliye si sintént des bordjoes. I **dischindént** a Tchålerwè.

E 2020, li moude di Jozef Chovanec, e 2018, a rexhou. Ça s' a passé a l' areyopôrt. 
### Economeye
E 19inme sieke, gn aveut k' ene emayreye.

thumb|left|Toûre do Tchèstê (1435).
thumb|left|L'areyopôrt di Gochliye (1920)
Divinltins, gn aveut beacôp des cinses. Pu a vnou l' areyopôrt di Gochliye. Bråmint des cinsîs ont vindou leu boket po fé des parkignes po ls otos. Pindant l' fén då vintinme sieke disk' e setimbe 2016, i gn' aveut l' oujhene di Caterpillar k' esteut foirt impôrtante pol economeye tchålerwetresse, mins el societé estazunyinne a seré l' ouxh s'-n' oujhene po baguer disk' e Grenoble (France).

## Politike

### Pitit ban
Tot-z estant on pitit ban del veye di Tchålerwè, dispoy 1977, Gochliye n' a pupont d' borguimwaisse. Do côp, c' est l' borguimwaisse d' Tchålerwè ki manaedje èç pitit ban la.

### Rilomés politikis
Vocial ene nén-complete lisse : 

* Léon Casaert (PS)
* Alain Enyenga (DéFI)

## Spôrt
Soce di fotbale :

* Li Royå Gochliye Spôrt, ki les djouweus djouwnut e djaene eyet e rodje.
Soce di naiviaedje :

* Li bassin Aqua 200 est seré dispoy li 23 d' måss 2017 po boutaedje.

## Tuzance walone
### Diccionairaedje
*Auguste Leroy-Bury a scrît on motî d' Gochliye, ki n' a nén stî eplaidi. C' est lu k' a respondou a l' inkete di l' ALW po Jean Haust.
### Teyåte e walon
* Dramatike *"[[L' Avni d' Gochliye (dramatike)|L'Avenir]]"*, acviernêye lontins pa Djåke Barry. Elle a wangnî li cope do Rwè e 1980 (eshonne avou Mont-dzeu-Mårciene).
### Accint walon
Divanceye voyale "i" :  fème,  pètite mêguèrlote…

## Hårdêyes difoutrinnes
* Espåce peuprece

## Referinces eyet sourdants
Payis d' Tchålerwè

Li **payis d' Tchålerwè** u **Noer Payis**, c' est tos les viyaedjes ki sont-st åtoû del veye di Tchålerwè, a pô près come l' arondixhmint do minme no.

## Dins les belès-letes e walon
:Pol tchanson e francès d' Djåke Bietrand,  Payis d' Tchålerwè.

Bob Dechamps a scrît on monologue avou François Lemaire dispréjhant li payis d' Tchålerwè (å cmince, todi): «Ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè»

Louis Lagauche a scrît on powinme sol *Noer payis del hoye* divins ''L' inmant''.

## 
Tchålerwè#Comenes_åtoû_d'_Tchålerwè
Operåcion Torch

L' **Operåcion Torch**, c' esteut l' no d' l' operåcion k' a miné å disbårkumint des Amerikins e l' Afrike bijhrece tins del guere 1940-1945.
Ton (viyaedje)

**Ton** (e francès, dinltins *Thon*, asteure å pus sovint *Thon-Samson*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.

thumb|eglijhe
thumb|Måjhon et vî tchestea, dandjreus li ci d' Sanson

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse
** asteure: **5300**
** Di 1969 a 1977: **5210**
* Limero diyalectolodjike: **Na 82**
* Arondixhmint: Nameur
* Lomaedje des djins did la: Tonsansonî, Tonsansonresse; (F. *Thon-Samsonais, aise*)

## No di des plaeces di Ton

### Hamteas
* Sanson (hamtea)
* Mådjupré (fr. *Marche-en-pré*)
* Mosrou (fr. *Mousseroux*)
* Li Trô pierdou (*au trô pièrdu*, fr. *Trou-Perdu*)
* Savoyård
* Grand Mwinni

### Ôtès plaeces
* so les foidjes (*so lès fwadjes*)
* a Sint-Rok
* rowe des Sarazins


Ton rowe Sarazins.jpg|rowe des Sarazins
Thon-Samson - château des Forges - JPG.jpg|tchestea des foidjes


## Istwere
 Sanson (hamtea)#Istwere
C' esteut ddja ene dimorance el prewistwere, pu do trevén des Romins et des Francs.

Å 13inme sieke, li conte di Nameur î aveut toplin des droets, et tote li djustice.

## Rilomêye
Il a rascodou l' label des pus pus beas viyaedjes di Walonreye.

## Tuzance walone
Hervé Jehaes î a ses atnances.

## Difoûtrinne hårdêye
* Thon-Samson.be

## Sourdant
Friedrich Nietzsche

**Friedrich Wilhelm Nietzsche** fourit-st on filozofe eyet filolodjisse almand.
I vna-st å monde li 15 d' octôbe 1844 a Röcken, el Prûsse, nén lon d' Leipzig, eyet mora l' 25 d' awousse 1900 a Weimar.

## Ratournaedjes di ses tecses e walon
Les tecses da Nietsche sont foû målåjheys a ratourner e walon. 

Ene prumire saye, a môde di powezeye, fourit scrîte pa Jean-Pierre Hiernaux.

Sacwants bokets di ses tecses ont paretou e walon dins les pådjes et les bindes d' imådjes del rivuwe Rabulets (dessinés et ratournés e walon pa José Schoovaerts. Inte di zels, "L' idole" (foû di "Insi djåzéve Zaratoustra") a parexhou eto so binde d' imådjes e coleur divins l' gazete "Li Rantoele" (l° 42 & 43), avou des bouyotes e rfondou walon rispepieyes pa Lucyin Mahin.

thumb|500px|L' Idole, modêye del Rantoele 42

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Prumire saye di ratournaedje da Nietsche pa Djhan-Pire Yernå
* "Li novele idole", e binde d' imådjes et rashiou e walon
* "Li moirt k' est volontaire", a rade shuvou
Pasmint d' tins

On **pasmint d' tins** ou **passe-tins**, c' est ene ocupåcion k' on fwait po s' plaijhi, cwand on a bén l' tins (ubén tot prindant l' tins po). Li tins po çoula, c' est li tins fouzeure.

On pasmint d' tins ni doet nén divni ene adujhåcion (come ene drouke).

## Sacwants pasmints d' tins
* aclevaedjes
** des colons d' tape
** des moxhons xhufleus
* pexhe et tchesse
** pexhe
** tchesse
** tindreye
* spôrt
** sopoirtaedje d' ene ekipe di fotbal, volebale, baskete…
** tenisse
** ski
** ciclisse
* djeus d' ådvins
** cwårdjeu
** etcheks
** kine
* pasmints d' tins dins les airs
** foû-ledjir areyoplanes (ULM)
** aiye delta
** parapinte
* pasmints d' tins so l' aiwe et dins l' aiwe
** plantche al vwele
** ski so l' aiwe
** ploncaedje e fond del mer
* pasmints d' tins éndjolikes
** djeu videyo
** cibernaiviaedje
** berdelaedje ezès rantoeles di soçnaedje (Fesse-bok et ds ôtes)
** berdelaedje ezès foroms éndjolikes ou so on waibe-blok
* årts
** pondeure
** sculteure
** srijhaedje di belès letes
** fotografeye
** muzike et tchantaedje
*** lutreye
*** djouwaedje d' èn instrumint dins ene årmonreye
*** tchantaedje dins ene tchantreye
**** tchantaedje emey tchapele
…
Fosse (prôzes)

thumb|coviete
**Fosse**, c' est on live da Henri Deligne, ratourné e walon pa Firmin Callaert.

Il est fwait di 23 tåvleas ki discrijhnut l' ovraedje des houyeus.

C' est do fel walon, avou on ritche motlî, respliké so 14 pådje å coron do live.

## Djivêye des tåvleas
* Yeusses : adrovaedje sol tinme di l' ovraedje des houyeus.
* *Nocturne* : li nute sol tcherbonaedje
* Å poncea : ovraedje des femes po miner les berlinnes del cadje al lavreye
* sinte Båbe : li djoû Sinte-Båbe
* Å teri : les cotchteuses (ramasseuses)
* Moirt å djoû : on vî ome di 70 ans ki boutéve co å djoû a stî touwé; si etermint.
* Å fond : airance å fond tot-z alant rdjonde li taeye, avou l' flåwe loumire des kénkets.
* Dins l' taeye : fén discrijhaedje tecnike di l' ovraedje dins ene taeye
* El gaz : li feu griyeu est prezinté come ene såvadje biesse
* On trawe : 
* On touwé
* Ralaedje-plin
* Ravale di fosse
* El rat
* El pitit k' est sins feu
* El vî Nene ki waite berlu
* Ene mwin
* On socialisse
* Ralé å fond
* Å bon vî tins
* On dischind on tchvå
* Greve
Dofe, mwaisse-porion do l° 2 (novele)

thumb|coviete
**Dofe, mwaisse-porion do l° 2** (Dofe, mésse-porion du n° 2), c' est on roman da Henri Deligne, ratourné e walon pa Firmin Callaert.

Sorlon les corwaiteus do live, li redjårbaedje våreut mî k' el mwaisse modêye.
Raymond Leblanc

**Raymond Leblanc** fourit l' askepieu del gazete di bindes d' imådjes « Tintin » eyet des eplaidreyes do Lombard. Il a vnou å monde a Tronquoy, li 22 d' may 1915.

## Vicåreye
A troes ans, i lijhéve et conter dedja comifåt, ey a 11 ans, i fijhéve ses scoles å Nou-Tchestea.

Il åréve volou fé docteur mins, l' 1î d' djanvî 1932, k' il a 16 ans, il a stî oficir des dwânes, a Brussele. **Raymond Leblanc** a stî l' deujhinme dissu 800 k' ont passé l' egzamin po wangnî l' plaece.

Lieutnant e 1940, i rtoûnéve en erî divant les Almands et s' ritrover el Neyerlande. Èn an après, i fijhéve passer les gazetes ki rexhnut a muchete dizo l' nez des evayixheus. L' anêye shuvante, rivnou ås Dwânes, i s' fwait mimbe do « M.N.R. » (Mouvmint Nåcionå Rweyalisse). Li 3 d' setimbe 1944, il aveut egayolé ene pitite pekêye di sôdårds almands k' alént fé peter e l' air les bastimints des dwanes di Tour et Tacsi.

## Ovraedje
E 1945, l' idêye lyi vént d' fé ene gazete ki s' lomréve **Tintin**, avou les bindes do minme no. L' aroke c' est ki Hergé n' est nén bén veyou la k' i n' s' a nén ritourné, lu, po bouter, tins del guere, avou l' Råvlé-Swer. Ci n' est nén po djoker Raymond Leblanc. Avou ès cévé d' rezistant, il a li bresse long ey arive a arindjî les bidons. Li 22 d' decimbe d' ciste anêye la, li dossir d' Hergé est tapé å parfond d' on ridant et, å moes d' may 1946, on lyi dene on bea certificat d' civisse. Li 4 d' octôbe del minme anêye, Hergé est otorijhî a s' rimete a ovrer. I gn a ût djoûs ki l' prumî limero del gazete TINTIN a stî metou a vinde.

Li popa del gazete Tintin aveut dimandé a onk di ses soçons d' arindjî comifåt les pådjes do magazine. Labele, lu eto aveut bouté po l' Sicroté-Swer (ene binde a l' après do Baron d' Munchhausen) et esse moens pezant. Jacques Van Melkebeke, k' i s' loméve, a stî metou a l' ouxh et s' rade ritrover å yoyo.
Li 29 d' octôbe 1947, Fernand Demany, deputé, aveut riclamé a l' Tchambe: « Ôtrumint, aveut-i dit, i fåt djoker d' fé parete li gazete Tintin. »
Will

«**WILL**», ki s’ loméve **Willy Maltaite**, (Antêye, 30 d' octôbe 1927 - 18 di fevrî 2000), c' esteut on sinnarisse, dessineu et meteu e coleur di bindes d' imådjes.

## Sipepieuse biyografeye
Si popa di s’ mestî fjhéve tchåfaedjisse.

A ses 14 ans i saye d’ intrer e l’ Academeye di l’ abeye di Maredsous. On n’ î  vout nén d’ lu.

Li dimegne i va aprinde li dessén a l’ U.P. d’ Dinant. Li pondeu-sculteu Daoust î est onk des mwaisses.

Li sôrt a volou k’ Jijé (Joseph Gillain ki boute à Spirou) dimeure dins ces tins la dins l’ vijhnåjhe, a Bèthléem, et l’ bén voleur prinde come apurdisse po ene cope di samwinnes. 
C’ est l’ guere 1940-1945. Will fwait l’ voye tos les djoûs et insi  trevåtchî bwès et paxhis dissu s’ velo.
Jijé lyi aprind ene miete di tos les årts mins Will ni pout nén mete si mwins a ene b.d. I nel va poleur fé k’ eviè ses 20 ans.

Morris et Franquin ont-st adon arivé po bouter avou Jijé ki decide di baguer a Waterlô et d’ eminer Will avou l’ pekêye. I vont viker tertos eshonne.

Li guere fineye, Jijé s’ è va ås Estats-Unis avou s’ feme et… Morris et Franquin. Vola k’ Will, dimoré tot seu et po wangnî ene miete di cwårs decide di fé ene b.d. k’ Dupuis n’ vout nén! Nén discoraedjî, Will s’ arindje avou s’ cuzén Marcel Matagne k’ est imprimeu a Florene. C’ est don vaila k’ va s’ eplaidî et s’ bén vinde « Le Bambochal », e 1947. 

Will passe sacwants moes a ovrer po l’ studio da Hergé (Tintin) et oblidjî d’ î dessiner come lu. C’ est pocwè i n’ dit nén non cwand Dupuis l’ houke et lyi dmander d’ riprinde li « Tif et Tondu » da Dineur.
El va continouwer des anêyes å lon et dessiner d’ après des istweres sicrîtes pa Dineur, Henri Gillain (fré da Jijé, ki dimoréve a Tamene!), Rosy, Maurice Tillieux et, po fini, Desberg.

E 1970, Will va fé rexhe « Isabelle » dissu des tecses da Macherot, Delporte et co bén Franquin.
Will a eto sovint aspoyî ds ôtes dessineus come Peyo (Jacky et Célestin) et minme Franquin. On tins il a stî directeur årtistike po « RECORD », edité å Lombard.

Will, ki dessinéve voltî des belès comeres avou çki fåt ewou i l’ fåt — mins nén veyou d’ on boun ouy pa Dupuis — a tot d’ minme fini pa poleur si leyî aler dins des alboms come « Le jardin des Désirs » ou co « L’appel de l’enfer ».
Maurice Tillieux

[thumb|Dins "''César''", Tillieux sititchive atenawete ses camaerådes, come [José Schoovaerts, Franquin et Morris]]
**Maurice Tillieux**, c' est on dessineu d' bindes d' imådjes k' a vnou å monde e 1921, li 7 d' awousse, a Hu et mori dsu ene voye del France li 31 di djanvî 1978.

Dedja e 1938 i boute po Spirou, k' il î conoxheut Djan Doisy si tchîf-redacteu. I dessine des imådjes po "*Le Fureteur*" et des ptits advinias.

Il åreut volou fé marén mins l' guere 1940-1945 l' end a espaitchî.

E 1944, li studio da Guy Depière lyi drouve ses poites et les pådjes da BIMBO et JEEP, deus ptitès gazetes po les efants.

Cwand Fernand Cheneval lance Héroic-Album, i l' î va rdjonde et, après sacwants sayes ki rishonnut foirt a do Hergé, i dene li djoû à Felix ki s' va candjî, e 1956 et po Spirou, e Gil Jourdan. 

Après 1960, i s' va continter di scrire des istweres po ene pougneye d' ôtes di ses camaerådes dessineus.

## Difoûtrinne hårdêye
Si vos avoz tot d' shûte håsse d' ene pus lådje idêye di çk' il a fwait, vos poloz vey cåzu tos ses tites amon 
http://www.chez.com/twinants/pages/index2.htm
Willy Lambillotte

**Willy Lambillotte**, ki s' no d' årtisse, c' est **Lambil** , c' est on dessineu d' bindes d' imådjes k' a vnou å monde li 14 di may 1936 a Tamene.

Après s' awè stî scolé èn an a l' "*Académie des Beaux Arts*" di Brussele, a 16 ans d' ådje, i s' fwait egadjî come letreu amon Dupuis a Mårcinele.
Come bråmint ds ôtes, i rescontere Jijé ki l' fwait ene miete profiter di si esperyince.

E 1959, il a s' binde en imådjes SANDY ki rexhe dins SPIROU.

E 1972, i rprind "*Les Tuniques Bleues*" ki s' dessineu Salvé a morou.

E 1973, i lance eto "*Pauvre Lampil*". Mins cisse rîlêye cial ni va nén continouwer lontins di cåze do succès des "Bleus Sårots" ki s' vindnut foirt bén. 
thumb|Dèssin di dicåçtaedje da Lambil
Dispu don, avou Raoul Cauvin po les tecses, il a fwait rexhe ene novele istwere des "*Tuniques blues*" cåzu tos les ans. 

## Difoûtrinne hårdêye
 Ene waibe sor lu e francès
Jacques Van Melkebeke

thumb|Van Melkebeke djouwant on role dins onk di ses "romans-photos" (1960)
**Jacques van Melckebeke** (1904 - 1983), c' esteut on pondeu eyet dessineu di dvant l' deujhinme guere daegnrece. 

## Vicåreye et ouve
Il a intré å «Scroté Swer» e 1940 po s’ î ocuper del rawete po les efants. Il î a publiyî Hergé et s’ prôpe binde en imådjes "LE BARON CRAC", a l’ après do baron di Munchhausen. Po wangnî des cwårs, i s’ a metou eto al critike des ôtes pondeus et fé des scrijhaedjes dissu les calindjaedjes pol «*Nouveau Journal*».

Si l’ popa da Tintin n’ a stî waire riwaitî d’ cresse après l’ Liberåcion, van Melkebeke, lu, bén moens tchanceu, s’ a veyou codåné a 4 ans d’ gayole et dijh ans sins ses droets civikes et politikes. Adon, e 1949, foû del prijhon après seulmint deus ans padrî ses poites, ça l’ a espaitchî d’ co mostrer ses ouves a tertos.

Po viker i s’ a metou a bouter dins l’ ombe da Hergé mins eto dins l’ cene da Edgar P. Jacobs po ses "Blake et Mortimer".
	
Çou k’ on n’ sait nén bråmint, c‘ est k’ il a felmint ovré a des istweres a shure et les fé mete e fotos po ene soce di gaztaedjes (Real Presse) ki, dins lès anêyes 1960, raenéve foirt po des "magazines" di Beldjike ki publiyént voltî di ces cougnes la di brixhådaedjes.

Ses discôpaedjes estént cåzu des vraiyès bindes d' imådjes åjhey a shure po l’ fotografe ås pîces.

Po s’ plaijhi et a tot ptits tiraedjes, van Melkebeke fijheut des belès graveures di djins do cirke k’ il aléve voltî vir djouwer.


VanMelkebeeke2.jpg|Egzimpe di ses epådjnaedjes (po ene B.D. e fotos)
VanMelkebeek.jpg|thumb|Ene di ses graveures oridjinåle (1966)


## Biyografeye
Si biyografeye, sicrîte pa Benoît Mouchart, a rexhou a «Vertige Graphic» avou l’ tite: «*A l’Ombre de la ligne claire, Jacques van Melkebeke, le clandestin de la B.D.*»

## Pî-notes
Georges Lemaître

**Georges Lemaître** (e walon, **Djôr Limwaisse**), c' esteut on astrofizicyin. I vna-st å monde a Tchålerwè l' 17 di djulete 1894 et mora-st a Lovén l' 20 di djun 1966.

Georges Lemaître esteut curé. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si fwè eyet ses sincieusès rcwerances.

*Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : [[Jean-Charles Houzeau de Lehaie]].

== Mwaissès idêyes ==
Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' [[univier]] esteut ki si spårdreut. Dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do [[Grand Cpetaedje]] (*bing bang''). A ç' moumint la, Albert Einstein lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén.
Christian Derycke

thumb|(2022)
**Christian Derycke**, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte (po rire) e picård, k' ont stî bråmint ratournêyes e walon et djouwêyes totavå l' Walonreye.

## Mwaissès dnêyes
Les ratournaedje e lidjwès da Jean Thoune ont sovint siervou po l' redjårbaedje dins des ôtes accints do walon.

Christian Derycke sicrît e picård di Moucron, sins cweri après des beas mots picårds. Il eploye purade des calcaedjes do francès, po les djins comprinde åjheymint ses pîces.

Il aveut-st aprins a scrire li teyåte avou Marius Staquet.

## Corwaitaedje des pîces da Christian Derycke
Gn a sovint bråmint des acteurs. Tchaeke a-st on role nén trop lon. 

Les rireyes vinèt des cåzaedjes, mins eto des clônreyes des djouweus sol sinne.

## Sacwants comedeyes
### Sicrîtes e picård et ratournêyes e walon
* Tiesses di femes (*Tete de finmes*) (3 akes, 1989)
* On vijhén è pout muchî èn ôte (*E vijé peut in muchî én ote*) (3 akes, 1991)
* Fwai mu plaijhi (*Fés-mi pléji*) (3 akes, 1992)
* Ene pwaire di peres (*Inne paire de pères*) (3 akes, 1994)
* Vint-deus ! vla m' feme ! (*22 vlà m'finme*) (3 akes, 1995)
* Cwè k' t' è pinses, mousigneur ? (*Quô qu't'in pinses Monseigneur*) (3 akes, 1996)
* Carnaval (1 ake, 1997)
* Si dj' åreu sepou (*Si j'arôs su*) (3 akes, 1997)
* Did ci, on voet l' mer (*D'ichi in vôt la mer*) (3 akes, 1998)
* Al cinse dès balons (*A s'since du ballon*) (3 akes, 1999)
* On dit k' les manaedjes ni vont pus (*In dit qu'les ménaches i vont pus*) (3 akes, 2000)
* Kî çk' a yeu eç sote idêye ? (*Tchi qui a eu èç' t'idée folle*) (3 akes, 2001)
* La-hôt, c' est pus tchir (*In yaut, ch'ést pus tchir*) (3 akes, 2002)
* Li måjhone da Batisse (*L'majon à Batisse*) (3 akes, 2003)
* Aschoûtez les oujheas (*Acoute les ojos*) (2 akes, 2004)
* Nosse pitit cåbaret (*Dins nou p'tit bistrôt*) (3 akes, 2005)
* Dispaitchîz vos, ça presse (*Dégroul'te cha presse*) (3 akes, 2006)
* Troes, c' est trop (*Tros, ch'ést trop*) (3 akes, 2007)
* Les fåssès beguenes (3 akes)
* Li paradis des aplacants (*In yaut, ch' ést pus tchîr*)
* Les mamjhuletes del vijhene.

### Sicrîtes e francès et ratournêyes e walon
* Mi mame, c' est lu (*Maman, c'est lui*) (3 akes, 2001)

### Avou des ôtes tites e walon
* Mårki Pont d' tchance
* A ! Les femes !
* Intrez, i n' a persone
* So l' air des bijous

## Rivuwes
* Moucron 2000 (1993)

## Alére
Michel Piette, Portrait d' èn oteur, Christian Derycke,  octôbe 2002, p. 15.
Walo+ gazete

thumb|l° 17 (esté 2003), onk des råles  k' a on grand tite e walon sol prumire pådje
**Walo+ gazete** (on prononcive **Walo-pluss gazete**), c' esteut ene gazete avou do francès et do walon, eplaideye pa l' UCW, et k' a parexhou di 1999 a 2005, ça fwait 26 limeros ki vudént tos les troes moes.

Li mwaisse adjinçneu, c' esteut Stéphane Quertinmont, mins l' mwaisse des scrijhaedjes, c' esteut Paul Lefin.

Elle prezintéve cåzu todi les noveas lives et les novelès stroetès plakes e walon.

Li gazete esteut eto eplaideye so les fis.

On a sovint rprotchî al gazete d' aveur trop di francès ådvins. Les scrijhaedjes e walon estént todi dins les walons coinreces des scrijheus, mins gn a yeu tenawete des ptits papîs e rfondou walon. Gn aveut eto tenawete on papî e picård.

Li gazete rexheut a 10.000 egzimplaires, li pus foirt tiraedje po les gazetes e walon å cmince do 21inme sieke. C' esteut eto li seule vraiye gazete, fwaite so do papî d' gazete. Eyet l' prumire vraiye gazete e walon k' a stî eplaideye e coleur.

## Sacwantès coirnêyes
* Pådje del Federåcion di l' UCW  pol province di Lidje (francès et walon).
* Pådje del Federåcion di l' UCW  pol province do Lussimbork (francès et walon).
* Pådje del Federåcion di l' UCW  pol province di Nameur (francès et walon).
* Pådje del Federåcion di l' UCW  pol province do Hinnot (francès et walon).
* Li coirnêye di l' AIELCM (soce pol disfinse des mancîs lingaedjes e l' Urope), k' esteut scrîte e francès
* "So les toeles", li coirnêye di corwaitaedje di fimes da Marcel Slangen.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje avou (cåzu) tos les limeros del gazete, aberwetåves (i manke les limeros 23-26)

thumb|450px|center|dierin l° del gazete
Waeyén-tins

thumb
thumb
thumb|hougnes di waeyén
Li **waeyén-tins**  (on dit eto : l' **ahan**, l' **erî-såjhon**, li **Sint-Rmey**)&nbsp;, c' est l' troejhinme såjhon d' l' anêye, k' atake li 21 di setimbe et-z esse houte li 20 di decimbe (e l' Dimeye-Bole Bijhrece, ådzeu do Tropike del Crantche). 

Les moes ki sont sol waeyén-tins, c' est l' fén do moes d' setimbe, la k' esté est houte, li moes d' octôbe, di nôvimbe, et les deus prumîs tîces do moes d' decimbe, la k' l' ivier kimince.

## L' atuze do waeyén-tins dins l' tuzance walone
Nén pus kel bontins, li waeyén-tins n' esteut rsintou come ene såjhon a pårt, did la, li cåkêye di nos, inte di zels on calcaedje do francès (otone).

L' atuze do waeyén-tins come såjhon a shuvou li scolaedje obligatwere e francès, la k' prumires sacwès a-z aprinde esteut l' no des **cwate** såjhons.

0 La Hestre - Drève de Mariemont (1).jpg|dreve di faws e waeyén-tins
Clairisse waeyén-tins.jpg|clairisse e waeyén-tins
Foyes faw sacwants coleurs.jpg|candjmint d' coleur des foyes di hesse
Aiwe d' Oûte Nwezeu pont.jpg|tot do long d' l' Aiwe d' Oûte


## Sacwants grands moumints do waeyén-tins el Walonreye
### e l' meteyo
* l' esté Sint-Mårtén
* les prumirès djalêyes
* kécfeye les primirès nives

### e l' nateure
* li  des åbes.
* li boerlaedje des ciers
* les tchesses
* l' eralaedje des voyaedjants oujheas
* li codaedje des tchampions des bwès (boloes)
* les purnales sont bounes po fé del likeur di fordene


Red Deer DSCN1872 - Flickr - ianpreston.jpg
Purnale octôbe.jpg


### dins les cinses
* li soyaedje des waeyéns
* li råyinne ås crompires et ås betråles
* li codåjhe des pemes et des poeres
* payaedje des trecins et des ôtes louwaedjes (al Sint-Rmey)
* li côpaedje des mayisses po fé des silos


Poeres maweures et vetes.jpg


### dins l' societé
* les fiesses del Walonreye
* li fiesse del kiminålté Walonreye-Brussele
* les batemes di studiants
* les scoles (ki l' rintrêye est al fén d' l' esté)

### dins li rlidjon crustinne
* l' ewoeye del Tossint (divnowe li fiesse payinne d' Alowine, ki rshonne al viye uzance des grigne-dints
* li fiesse del Tossint
* li djoû des åmes
** passêye do djoû des åmes


Grigne-dints betråle Oû-l'-Grand.jpg|grigne-dints
Cawoûte grigne-dints.jpg|cawoûtes pol fiesse d' Alowine
Efants alowine.jpg|efants tournant po l' alowine
Novele cimintire Transene-ric.jpg|aite e l' Tossint
Passêye des moirts Annvoye 2023 håsseus.jpg|passêye do djoû des åmes


## Li waeyén-tins dins les belès-letes e walon
Serge Fontinne el discrît insi dins s' roman Colas l' bracnî:
Li waeyén-tins, ene des pus plaijhantès såjhons po les payizans d' l' Årdene. C' est come on dvant-gosse do paradis. Li doûceur do moes d' awousse si mareye foirt bén avou l' rén-a-fé. Rén ou cåzu rén: mode ses vatches å matén et al nute, pu bernike. Les djoûs passèt come vacances å solea.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje sol waeyén-tins (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Gazete éndjolike e walon

Ene **gazete éndjolike e walon**, c' est ene waibe e walon ki si rcandje a tinzayeure, come ene gazete e walon.

Ele pout esse ricandjeye djusse sol lodjoe, ubén esse emilêye a des abounés.

C' est ene eplaidaedje k' a stî corant åtoû di l' anêye 2000.

## Istwere
Li prumire gazete éndjolike e walon fourit l' Aberteke k' a cmincî e 1997. C' est ene waibe ki si rcandjive totes les samwinnes å cminçmint, pu totes les moes, adonpwis tos les troes moes. Ele vike todi e 2007. Tos les pspîs ki sont-st eplaidîs "sol cimådje" (pådje divantrinne) sont adjinçnés pa tinmes dins l' waibe dirîtrinne. Gn a eto ene edicion francès-cåzante (dispu 2002, ricandjeye eto tos les toes moes), et ene en inglès ey e neyerlandès, mins ki n' sont waire rapontieyes.

Li deujhinme gazete éndjolike fourit Rabulets ki cminça e 2000 a môde d' e-letes. Dispu 2003, ele rote so de waibes, inte did zeles les foroms éndjolikes. Elle a-st eplaidî bråmint des bindes d' imådjes. 

Dispu l' arivêye di Fesbok, les scrijheus so les fis s' ont tertos rashonné so ç' media la.
Schôtlêye di tecses

Ene **schôtlêye di tecses**, (on dit eto ene **schorsêye**), c' est on live avou totès sôres di tecses d' on minme sicrijheu : prôze (sovnances,  biyet d' oumeur, kécfeye des couyonådes, des rapoitroûles, u des fåves do vî vî tins, des monologues), arimés, tchansons, evnd.

Sovint, on eplaide ene schôtlêye di tecses po on scrijheu k' a stî publiyî on pô totavå, u waire publiyî po lyi rashonner ses scrijhaedjes al fén di s' veye, u après s' moirt.

Les schôtlêyes di tecses e walon sont metous so ene pådje tote seule.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "schôtlêye", alez s' vey e [[:Wikt:schôtlêye|splitchant motî]].*
Cawete (linwince)

Ene **cawete**, el linwince, c' est ene sititchete ki s' vént acawer après on bodje.

Les cawetes do walon sont metowes so ene pådje tote seule.

## Sôres di cawetes
Ene cawete pout esse simpe, u dobe, u esse fwaite di troes ôtès cawetes.

:tourner = bodje toû + cawete des viebe del prumire troke -er
:tourniker : cawete -ik- cawete flaminde -eke + cawete -er
:tournicoter : dobe cawete -icot + cawete -er.

## Calcaedje di cawetes
Normåldimint, les cawetes sont prôpes a on metou lingaedje. Portant, gn a des cawetes ki plèt esse calkêyes totes seules (sins on bodje), come li cawete inglesse -ing, k' a passé di l' inglès eviè l' francès, l' almand, et minme des ptits lingaedjes come li walon (cawete -igne) u l' arabe marokin (*choufing*, di chouf = riwaitî), evnd.

## Hårdêyes divintrinnes
* Cawete do walon
* Dobe cawete
* Raptitixhante cawete
* betchete
*
Cawete di codjowaedje -er (diyalectolodjeye)

** Pådje sol [[Prumire troke di viebes e walon|cawete di l' infinitif -er]] dins les [[accints do walon]]**

Li pus lådje oyowe, c' est l' **cawete -er** (prononcêye **-é**).

L' infinitif pout esse avou -è (*tchantè*) dins l' payis d' Dinant, sol Fåmene, so Sint-Houbert et dins l' tchestrolet.

Dins l' payis del Viye Såm, li cawete di codjowaedje est -î (*tchantî*).

Li stramaedje est bén mostré sol mape ALW 2.76 (atchter). Li stindêye del cawete -è a stî roylêye esprès sol mape ALW 4.25.

## Cawete do pårticipe erirece omrin
Li cawete do pårticipe erirece omrin shût sovint li cene di l' infinitif.
* Po les payis avou l' cawete -er a l'infinitif, c' est -é (ki c' est eto li rfondowe).
* Po les payis avou l' cawete -è a l'infinitif, c' est -è.
* Po li ptite coine avou l' cawete -î a l'infinitif, c' est -î.

Portant, dins les deus tîces nonnreces do Coûtchant walon, les infinitifs sont-st avou -er, et les pårticipes erireces avou -è. C' est li roylêye estindêye sol mape ALW 2.76. Did la, li scrijhaedje des infinitifs avou li drole di scrijha ***-ér*** (metans dins li Motî do Coûtchant walon). 

Dins l' minme tuzêye, sacwants scrijheus d' Fåmene et do Bork sicrijhèt leus infinitifs avou ***-èr***.
Robert Arcq

**Robert Arcq**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 20 di djanvî 1925 a Egne, on hamea d' Djumet, et k' a morou e 1994.

Il est rprins dins l' Antolodjeye Scrire.

Foû do walon, il a eto fwait des rcweraedjes so l' istwere des viyaedjes do Payis d' Tchålerwè.

## Ovraedjes pol walon
Il a bråmint ovré pol walon e l' eglijhe dins l' payis d' Tchålerwè, eyet scrire one des prumirès messes e walon d' avår la, k' il eplaida e 1974 sol tite Messe di no payis.

Il a eto scrît des pinsêyes. Ele fourît ramexhnêye en on live k' a parexhou 1994 dins l' Coleccion do Bourdon sol tite "Come dijheut m' grand-pere".

E 1980, il a rexhou on live di sovnances, "Å tins des djasses et des tourpenes.

Après s' moirt, les eplaidreyes do Bourdon ont vudî deus lives d' imådjes, Amour, li tchvå tabureu eyet Gustin, el lapén pexheu (2019).

Il a stî vice-prezidint d' l' ALWAC et on fel bouteu po cisse soce di scrijheus la. Il esteut eto SLLW-î.

## Ecinse
Ene scole e Djumet poite ès no.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje sol l' Aberteke
* 

## Referinces eyet sourdants
Cawe (toponimeye)

On rtrouve les mots  et  dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.

## cawe
* al Cawe do Bwès (hamtea do costé d' Derbu) : viyaedje metou al cawe d' on grand bwès.
* al Cawe del Paile (li *kèwe del pêle*) a Mouhagne.

## cawete
* Les Cawetes : a Transene : prés fwait di tos ptits bokets, foirt sitroets.
* al cawete a Grand Haleu.
* ås Cawetes a Tif.
* el *Kèwète* a Soû-so-Sambe
* al *Cowète* a Mågnêye.
Jean-Marie Masset

**Jean-Marie Masset** (1900-1988) fourit on scrijheu e walon skepyî al Nouve Rowe a Måmdey (gn a ene plake e s' måjhone dispu 1999), et ki moussa dedja e Rweyål Club Walon e 1921, dizo li spot di **Fré Pire**. 

E 2010, on pris di scrijhaedje e walon a stî enondé a s' no.

## Ouve e walon
I scrijheut pus voltî des noveles, inte di zeles "On ptit valet come èn ôte" (1965), "Li monsigneur" (1966) "On må-tourné tchén (1966), "Li moirt del moxhe" (1975) "Troes contes" (1983), sins rovyî li pîce istorike *[[Wibåd (teyåte)|Wibald]]" eplaideye après s' moirt e 1999 et 2000.

== Temognaedje d' on fré do Club walon ==
:*C' èst d' one min tronlante ku dju prinds m' pène po sayî du dire, du scrîre tot l' bin ku nos pinsans d' vos èt du vos scriyèdjes. *(C' est d' ene mwin tronnante ki dji prind m' pene po sayî di dire, di scrire tot l' bén ki nos pinsans d' vos et d' vos scrijhaedjes).

:*Dju c'nohéve vos' famile, mès du vos, dju n' cunohéve ku l' oûve. Lès as-dje léhou, dé, vos contes èt powézîes ku vos n' sîgnîz gote ou wêre. *(Dji cnoxheu vosse famile, mins di vos, dji n' kinoxheu ki l' ouve. Les a dj' léjhou, dai, vos contes et powezeyes ki vos n' sinîz gote ou waire.)

:*C' èsteut coula ossu.one grande pârt du vosse pèrsonâlité : lu discréciyon èt lu rèspèt dès ôtes. *(C' esteut çoula ossu ene grande pårt di vosse personålté : li discrecion et li respet des ôtes.)

:*Avou vos contes, ku dju r'léhe à choke ocâziyon, c' èst l' walon du m' djônèsse, avou totes ses ritchèsses, su tcholeûr, su coleûr, ki r'vint à mès-orèyes ; c' èst lu sov'nîr do doûs ramtèdje du m' grand-mére duvizant avou vosse mama, o botike sol Noû-Pont. *(Avou vos contes, ki dji rlé a tchaeke ocåzion, c' est l' walon di m' djonnesse, avou totes ses ritchesses, si tcholeur, si coleur, ki rvént a mes orayes ; c' est li sovni do doûs ramtaedje di m' grand-mere divizant avou vosse mame, e botike sol Noû Pont.)

:*Mes, grâce à vos, Fré Pîre, grâce à-z-ès oûves ku vos nos avez lèyîs, ci bon vî Mâm'dî ravik'rè tofèr ol mémware du tos ces ki l' émet. *(Mins, gråce a vos, Fré Pire, gråce azès ouves ki vos nos avoz leyî, ci bon vî Måmdey ravicrè tofer el memwere di tos les cis ki l' inmèt).

:*C' è-st-avou rèspèt ku dju y' dis, â nom du tos vos Frés do Club Walon, â r'vèye, Fré Pire èt tunoz nos places â tchôd, là-hât o cî, po l' djoûr dès rutrovâyes. ''(C' est avou respet ki dji vs dis, å no di tos vos Frés do Club Walon, "å rvey", Fré Pire et tinoz nos plaeces å tchôd, la-hôt e cir, po l' djoû des ritrovåjhes.)

## Difoûtrinne hårdêye
Ene pådje so Djan-Mareye Masset 

## Sourdants
Måmdiy (veye)

**Måmdiy** (la-minme, *Mâmdî*, *Mâmdi*; F. * Malmedy *, davance *Malmédy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Lidje.

thumb|Cwarmeus avou l' catedråle padrî 
thumb|vî lomaedje e latén

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **nnn**
**  **mmmm**
* Limeros del posse :
** asteure : **4960**
** di 1969 a 1977: : **4890**
* Limero diyalectolodjike : ** My 1 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vervî; e 1920, Måmdiy esteut ene mwaisse veye d' arondixhmint.
* Lomaedje : Måmdiyin, Måmdiyinne (la-minme: Mâmdiyin, Mâmdiyène) (F. *Malmédien, ienne*) 

## Etimolodjeye do no
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz e . Gn a eto ene  
fåve etimolodjike. C' esteut deus gaméns, onk ki vleut esse mwaisse. I djheut tofer "mi **mame dit** (çoula)" po-z acertiner çou k' i djheut. Si camaeråde, cwand on lyi dmandéve dou k' il esteut, i respondeut di "m' mame dit" -> *Mamdi*.

## No di des plaeces di Måmdey
 Måmdey (toponimeye)
### Hamteas
* Al  (la-minme : al Falîhye) 	 
* A  (Fr. ''Géromont).

Les ôtès nos d' plaeces di Måmdey sont metous so ene pådje tote seule.

## Istwere
thumb|Mwaisse bastimint administratif do tins des Prûsyins
Fondåcion d' on covént dins les bwès e 648, par Sint Rmåke, i dvénrè abeye et srè rmetowe avou Ståvleu po fé li Principåté di Ståvleu-Måmdey.

Djalotes ene di l' ôte, elle alît ene d' on costé et l' ôte di l' ôte diviè l' an 1000, dj' ô bén: Ståvleu avou Lidje, Måmdey avou Cologne.

E 1815, li Cossina d' Wîne dina les pårotches di l' evetchî d' Cologne al Prûsse. Eto, Måmdey divna Prûssyin (çou k' on lomrè l' Walonreye prûssyinne), et mwaisse-veye d' on canton (kreis). 

E 1887, on rmeta eshonne les hamteas tot ahivant li comene di Bévurcé. 

E 1920, Måmdey fourit metou avou l' Beldjike, avou les Redîmés Payis (cossina d' Versailles, 1925). Di 1940 a 1944, li veye fourit, cor on côp, rclamêye almande. Elle a a stî foirt avadjeye påzès bombårdumints a l' Ofinsive da Von Rundstedt (decimbe 1944).

## Tuzance walone
thumb|Sinne do cwarmea (masses)
### Soces et Foclore
* Soce di scrijheus et d' bouteus : Royå Club Walon di Måmdey
* Li cwarmea d' Måmdey wice k'&nbsp;on rtrouve des personaedjes avou des nos walons: les  avou les , li . 

### Waloneus
* Augustin François Villers (diccionairî)
* Hubert Scius (diccionairî)
* Henry Bragard
* Henri Colette
* Jean-Marie Masset
* Jacky Lodomez

### Accint walon d' Måmdey
Li spotchåve voyale est "U".

Les addjectifs et pårticipe erireces n' ont nou femrin.

### Motîs walons
* Motî da Villers
* Motî da Scius

### Eredjistrumint
 Vola, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jacky Lodomez et Marie-Claire Buchholz avou l' accint d' après Måmdiy pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## 
* Vizite di Måmdey e walon (videyo avou Manfred Lejoly)  

## Sourdant
Måmdiy (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Måmdiy (veye)|Måmdiy]]**

----
## A vey avou des tchamps, des prés et des sårts
* Ezès Trîs do Mé (loukîz a mwaiye).

## A vey avou des åbes et des bwès
* a Gnersonhé

## A vey avou des aiwes
* Al plate Aiwe; Padrî l' aiwe (*podrî l' êwe*)
* Wåtche (la-minme : *lu Wâtche*)
* Wartchene (la-minme : *lu Wartchène*, *lu Wertchène*).
* Houte li Pont (la-minme : *Oute lu Pont*)
* al Boevrece (la-minme : *al Bèvrèce*)
* e e Poujhon del Vå (la-minme : *O Pûhon dol Vâ*).
* ezès Fagnes d' Olzeyôs (*o lzès Hôts* ?).
* sol Fa.
* e ls Itches (la-minme : *o lz îtches*)

## A vey avou les tienes et les vås
* el Vå (la-minme : *ol Vâ*); e Poujhon del Vå (la-minme : *O Pûhon dol Vâ*).
* Li Hôte Vå
* Ezès Mwaiyes (la-minme : *èzès Més*)
* So Livrumont.
* Å Rond Tier (la-minme : *Â Rond Tièr*)

## A vey avou des rotches et les teres
* Al Falijhe (la-minme : al Falîhye)
* So les arzeyîs
* el Mårlire

## A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins
thumb|plake "Dizo l' aite"
* A l' Abeye
* Padrî l' Moustî (la-minme : *podrî l' Moustîr*).
* Li Tcheslêye (la-minme : *Lu Tchèslée*)
* Al Heure Ponsårt (la-minme : *Al Hore Ponsârt*), F. *rue du Park*.
* Al Papinreye
* Dizo l' Aite (la-minme : *Duzo l' ête*)

## Les voyes et les rowes
* El Bavire (la-minme *Ol Bavîre*) (plake e walon dispu 2004).
* Al Poite del Hôte Vå (plake e walon dispu 2004).
* El Tchinrowe (*ol Tchinrou*)
* Li pazea d' l' aiwe : rouwale ki va de Noû Pont, ki shût pa les cortis padrî les manaedjes del Hôte Vå, po rdjonde ene ôte rouwale ki dschind del plaece. Li pazea shût ene pårteye del voye do bî do molén des moennes, did la si no.

## A vey avou l' istwere
* Ezès Bårires (plake e walon dispu 1980).

## Ôtès sacwès et målåjhminces
* E gretedår (la-minme : *Grètèdâr*).
* E Rahî (la-minme : *è Rahîr*).
* El Tchinrowe (la-minme : *Ol Tchêrou*, ol Tchin-rou*); Fr *Chemin-rue''.

## Alére
Pitite gazete l° 37, 38, 39, 40, 41.
Bieme (Metet)

**Bieme** (F. *Biesme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.

* Limero del posse: **5640** (vî limero **5650**)
* Limero diyalectolodjike: **Na 130**

## Djeyografeye
Li viyaedje di Bieme est raiwî pa l' aiwe di minme no.
Bieme

* Bieme, aiwe ki sourd a Ôret et s' taper e Sambe.
* Bieme, viyaedje rebané avou Mtet.
* Bieme-dizo-Twin, viyaedje rebané avou Twin.
El Lovire (pitit ban)

**El Lovire** (la-minme ***El Louviére*** F. *La Louvière*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province do Hinnot.

## Lomaedje des djins
Sipotaedje des djins : les Leus.

## Istwere
* 25 di måss 1969 : 2 tréns s' pocnut dins l' gåre : 16 moirts et 100 mesbridjîs.

## Tuzance walone
### Accint del Lovire
* Accint walon del Lovire.
* Gazete e walon : El Moxhon d' Ônea

### Sicrijheus e walon

* David André
* Christian Quinet

## 

 Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Christian Quinet avou l' accint deL Lovire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Harsin

**Harsin** (F. *Harsin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nassogne, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6950**
** davance : **5405**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 38**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Sipotaedje des djins : les Moulets (la-minme *Mulets*).
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Harsin|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Harsin
### Hamteas
* Tchårnoe, la-minme : *[[:Wikt:Tchårnoe|Tchaurnè]]*, Fr. *Charneux*.

## Tuzance walone
Copinreye di Tchårnoe, askepieye e 2006.
Andrée Flesch

thumb|(e 2010)
**Andrêye Flesch**, c' est ene sicrijheuse e walon, di Perwé k' a skepyî li 14 di djun 1939. Elle a morou li 17 d' avri 2021.

Di s' mestî, elle esteut scretaire å Ministere del Disfinse a Brussele.

## Ouve pol walon
Elle a cmincî a scrire tote djonne, a 20 ans, avou s' pa, Djhan Flesch. Il ont moussî eshonne ås Romans Scrijheus. Ses bokets ont parexhou, å cmince, dins l' Noer Boton.

E 1974, ele vude on live di powezeyes, mitan e francès, mitan e walon, sol tite "Riglatixhaedjes".

Li minme anêye, elle amonte ene trope di teyåte po ls efants, "Les Såverdeas". Et scrire des pîces por zels djouwer a Perwé : «Les arsouyes e scole»", "Les arsouyes e vacances", "Les arsouyes a l' ospitå".

Adonpwis, des cenes po les pus vîs (ene cwénzinne) : «So les bancs d' nosse viyaedje», «Il ont wangnî l' gros lot», «L' eritaedje do cour», evnd.

Al fén, elle a stî scretaire des Såverdeas d' avår ci, et scrire dins leu gazete, la k' ele divna li mwaisse sicrijheuse. Mins î miner ene politike eplaidrece foirt wårdiveuse. Insi, ostant les sudjets a publiyî ki l' djinre di belès-letes (arimés) estît todi foirt classikes.

## Alére
"André Flesch, ene comere k' a todi ene pîce po mete å trô" (responda ramexhné pa J.J. Gaziaux, *[[Li Såverdea (gazete)|Lë Sauvèrdia]]*, l° 237, setimbe 2006).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Kékes sicrijhaedjes da sinne
El Lovire (rebanêye comene)

**El Lovire** (la-minme: ***El Louviére*** F. *La Louvière*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

## Ban d' El Lovire
**No des pitits bans - [[Limero del posse]]** 

*El Lovire (veye) - 7100
*Bouswa - 7110
*Hinne-Sint-På - 7100
*Hinne-Sint-Pire - 7100
*Oudè - 7110
*Gôgnere - 7110
*Mauradje - 7110
*Sint-Vå - 7100
*Sterpi-Bracgnere - 7110
*Triviere - 7100

## Spôrts
* Soce di fotbale 
**Royale Union del Lovire Cinte.
**RAAL del Lovire.

## Tuzance

* Christian Lemeur

## Referinces ey sourdants
Jean-Charles Benoît

**Jean-Charles Benoît** (e walon : **Djihan-Tchåle Benoet**, *Djan-Châle Bènwèt*) a skepyî li 12 di setimbe 1707, et mori li 12 di djanvî 1784.

C' esteut onk des primîs scrijheus e walon.
 
Il esteut spoté "Sordjant Benoet" (*Sèrjant Bènwèt*).

Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès et dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Di s' mestî, il esteut sordjant d' veye a Nameur.

## Ouve pol walon
Il est cnoxhou aprume po ene tchanson so les houzårs, k' est onk des prumîs scrijhaedjes di belès letes do Payis d' Nameur. Mins on nd a rtrové des ôtes, remantcheyes di sovnances des djins pa Jérôme Pimpurniaux e 1837 :
* "Èn efant pierdou"
* "Istwere di deus comeres del rowe do for"
* "Li testamint" (on testamint comike, come li ci da Villon)

Après 1837, on-z a rtrové on ptit cayé do 18inme sieke avou 6 ôtès tchansons. 

Li boket "Les houzårs"  a stî studyî dins l' memwere di licince da Suzanne Simon (UCL, 1967). C' est ç' modêye la k' est publiyeye dins l' cours di Literateure da Willy Bal (UCL, Leuven, 1974).

## Si biyografeye
Jérôme Pimpurniaux cåze di s' vicåreye dins l' 15inme di ses *Légendes Namuroises* (1837). Benoît sôrtixheut d’ ene pôve coulote, paret i. Mins, e 1754, il a moussî dins l' bordjoezreye namurwesse. Dandjreus est ç' d’ adon k’ il a divnou sordjant d' veye, ca faleut esse on bordjoes po bouter dins l’ administråcion del veye.

I n’ aveut pont fwait di scoles mins il aveut bråmint d' l’idêye et del babeye po-z adjinçner des comikes et hagnantès tchansons. I lzès scrijheut todi padzo èn ôrmea. I les djheut a on poirteu ås saetchs k' elzès riscrijheut. Adon, ci-ci endaléve avou ene tåve et s’ astamper so s' pirlodje a totes les coines des rowes. I rapoûléve les djins et lzî tchanter li dierinne ouve då Sordjant.

## Corwaitaedje di ses tchansons
Jérôme Primpurniaux elzès trouve ene miete grossires, mins i n' î a nén bodjî.

Il eploye l' adjondrece "et s'", ene tourneure tipike del croejhete walone. 
:*Et pu 'l ont prins tertos pa l' tiesse*
:*Et *'s' l’** ont hertchî dins ene djiniesse

I s' sieve eto do [[Nén Durant Indicatif Erirece]] (tenawete avou ene cawete di codjowaedje -i (Dji ''trovi'', dji ''fi''), tenawete avou -a (i m' hertcha)
:''E rintrant dins m' måjhone tot d' bon''
:''Dji **trova** (trovi) deus di ces larons.''

:''Didins l' godå, i m’ î **hertcha*'.*

Insi, tot djouwant avou troes tins (li passé compôzé, l' imparfait et l' passé simpe), i rind s' racontaedje bråmint pus vicant, avou des sons pus varyîs.

## Alére
* B. Louis, Les scrijheus walons a Nameur et avår la (2), Li Rantoele (gazete) l° 46, esté 2008 (avou des bokets del tchanson "Les Houzårs" rimetous e sistinme Feller).

## Hårdêye difoûtrinne
Li tecse del tchanson "Les houzårs" (e rfondou, so l' Aberteke)

## Sourdants
Louis Labarre

**Louis Labarre** (Dinant, 1810 - Ixelles, 1892) fourit-st on gaztî et scrijheu dinantî.

Il a pårticipé al revolucion di 1830 siconte des Holandès, poy divna mwaisse ridåcteu do *Charivari*, et pus tård ovrer pol *Tribune* di Lidje eyet li gazete republikinne *La Nation*.