Moxhe ås waerbeas

thumb|des waerbeas, eco djonnes 
Ene **moxhe ås waerbeas**, c' est ene cafloreye moxhe ås deus aiyes ki prodût des **waerbeas** ou **waerbåds**.

On waerbea, c' est on gros vier ki vént dizo l' pea do dos des bovrins, et ki mousse foû pa on ptit trô k' i fwait dins l' cur, ezès moes d' måss, avri et d' may el Walonreye. Mins gn a des ôtes sôres po des ôtès biesses.

 *[[Hypoderma]] spp.*

Famile : Ustridîs.

## Istwere des kinoxhances
Dedja dins l' Odissêye, Omer aveut discrît l' bizaedje des vatches kitchesseyes des moxhes ås waerbeas k' î volèt ponre leus oûs.

## Sôres di moxhes ås waerbeas
* grande moxhe bizrece (bovrins) : *[[Hypoderma bovis]]*
* pitite moxhe bizrece (bovrins) : *[[Hypoderma lineatus]]*
* li moxhe ås waerbeas a l' estoumak des tchvås (*Gasterophilus equi*)
* li moxhe ås waerbeas ås emoroyides des tchvås (*Gasterophilus hemorrhoidalis*)
* li moxhe al berbis (*Oestrus ovis*)

## Tournante biyolodjike

Li moxhe ås waerbeas, c' est ene poyowe moxhe, ki n' si nourixh nén. Ele ni vike ki sacwants djoûs. Ele va voler totåtoû des vatches, ki vont ****, po k' ele ni les aduzénxhe nén. Tolminme, ele parvénront a ponre des oûs, agritchîs a on pwel del pate di dvant. Adon, li vatche va rletchî s' pate, et avaler les oûs. 

El Walonreye ey ezès contrêyes dilé, li bizåjhe va do moes d' djun å moes d' awousse.

Les oûs vont disclôre e l' avala, et les ptits viers vont viker on moumint eterés dins les musses del paroeze do buzea d' avala. Après, i vont voyaedjî e coir del vatche, et si vni edjîstrer dins l' trô del schene. Il î dmeurront sacwants moes (el Walonreye, do 15 d' awousse å 15 di fevrî). Adonpwis, ele riprindèt leu voyaedje eviè dzo l' pea do dos. Elle î vont fé tos des ptits nucrês, deus cintimetes gros. Ele vont co crexhe dizo l' pea deus moes å lon. Adon, ele vont trawer l' cur, et rexhe ådfoû, å bontins (el Walonreye, do 15 d' avri å 15 di may).

On côp toumêyes al tere, ele vont divni des påpåds-lôlô, pu disclôre e moes d' may et djun, al bizåjhe.

## Sipårdaedje djeyografike
Les waerbeas vicnut pus voltî dins les pus froeds payis del dimeye-bole bijhrece (inte 25 and 60 grés d' latitude). End a eto e l' Afrike bijhrece ey el Nonne-Afrike. End a cåzu pont dins les payis tropicås.

E l' Afrike bijhrece, li bizåjhe va do moes d' måss å moes d' avri.

## Senes clinikes

Les nucrês ki mostrèt k' les waerbeas sont-st arivés e plaece si trouvnut sol dos et les rnos, rålmint so li dzeu des coisses. C' est des boles 1 ptit cintimete grosses å cmince, mins ki vont crexhou disk' a 2 cm. Adon, on va vey on ptit trô e mitan.

Gn è pout aveur des ôtes senes, cwand l' waerbea est co dins l' schene do dos, come èn årtchou dos, et minme ene paralizêye di tot l' erî-trén.

## Pietes economikes
* å passaedje des voyaedjants tchalons dins l' tchå å rosbif.
* trawaedje des curs : les trôs kel waerbea fwait dins l' pea fwait piede bråmint del valeur ås curs.
* ewaeraedje des vatches al såjhon, ki rtirèt (dinèt moens di laecea) et s' aler coschirer tot bôrant dins les cloteures.

## Médiaedje

* Vudaedje d' on towe-inseke sol dos, ki l' ovrant prodût va passer dins l' coir tot stant bevou pal pea, pu touwer les waerbåds e leu djîsse.
* ivermectene, minme a des foirt pititès dôzes (li 10inme å 20inme del dôze normåle, dj' ô bén 10 a 20 microgrames å kilo.

## Dizindjnaedje des waerbeas
Les waerbeas ont stî dzindjnés di sacwants payis d' Urope coûtchantrece a cmincî des anêyes 1960. Aprume e Daenmåtche, pu e l' Almagne di l' Ouwess. Li Beldjike adierça l' minme côp dins les anêyes 1970, e minme tins kel Rweyåme Uni.

Li rascråwe egzistêye co, å djoû d' ouy, dins tos les payis d' Afrike bijhrece. Mins a cåze di l' eployaedje di l' ivermectene pa bråmint des cinsîs, so les åmeas al laxhe po-z ecråxhî, li maladeye va dandjreus rastrinde a l' avni.

## Alére
Lucyin Mahin, Bizaedje et waerbeas,  l° 65, Bontins 2013, p. 17.

## Sourdants