open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Crustinnisse

right|frameless|upright
Li **crustinnisse** ou **rlidjon crustinne**, c' est ene des troes grandès rlidjons monoteyisses avou l'&nbsp;Islam eyet l'&nbsp;djudayisse.

C' est l' cene k' a l' pus di creyants, åk come on miyård et dmey.

## Mwaissès dnêyes
C' est ene rilidjon båzêye sol doctrine, les ricmandåcions et les idêyes sipårdowes pa Djezus d' Nazarete, ki ses shuveus d' Antiyotche lomît «Crisse» (did la l' alomåcion: **crustin**). Les cis ki n' sont nén **crustins** ubén djwifs sont les payins, sorlon l' erlidjon. .

Foû des cminåltés djwives del Palestene (ki djåzént ebreu), elle a stî spårdowe pa sint På, ki djåzéve grek.

Ele si va diswalper dins l' Impire romin et fini pa divni li rlidjon oficire di l' Impire, adon eployî l' latén come lingaedje del liturdjeye.

Li rlidjon crustinne est fwaite d' atuzes teyolodjikes come li cene del Trinité, et des pratikes rilidjeuses, come les ofices rilidjeus.

## Sourdant
2 d' decimbe

Li 2 d'&nbsp;decimbe, c' est li 336inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 337inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus k' 29 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1896 : Joseph Coppens
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1881 : Léon Bernus
* 1883 : Philippe Lagrange
* 1996: Jules Bastin
* 2010 : Emile Van Aelst

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

30 di nôvimbe - 1î d' decimbe - 3 d' decimbe - 4 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
3 d' decimbe

Li 3 d'&nbsp;decimbe, c' est li 337inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 338inme po ls anêyes bizetes), avou 28 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1906 : Albert Rousseau
### Ôtès djins
*

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2024 : Victor George

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

1î d' decimbe - 2 d' decimbe - 4 di decimbe - 5 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 di decimbe

Li 4 di decimbe, c' est li 338inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 339inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 27 djoûs disk'&nbsp;å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
* 1484 - Li påpe Enocin VIII lome deus inkiziteus po l' Almagne ki vont enonder li pire tchesse åzès macralesk' i gn åye yeu e l' Urope.
* 1492 - Cristofe Colomb arive a l' iye d' Ayiti.
* 1901 - Skepiaedje di Walt Disney, produjheu di fimes d' imådjes estazunyins
* 1946 - Li veye di Noû York est tchoezeye come sidje permanint des Nåcions Uneyes.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1870: Alphonse Godenne
* 1934: Adrien de Gerlache
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1876: Louis Brixhe

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Sinte-Båre (el Walonreye et co ôte pårt)

----
**Vey eto:**

2 d' decimbe - 3 d' decimbe - 5 di decimbe - 6 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 di decimbe

Li 5 di decimbe, c' est li 339inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 340inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn a pus ki 26 djoûs ki dmorèt divant l' novelan.

## Evenmints
* 1492 - Cristofe Colomb arive a l' iye di *Kiskeya*, k' i va rlomer *Hispaniola* (l' iye wice k' i gn a Ayiti eyet l' Republike Dominikinne).
* 1946 - Li veye di Noû York est tchoezeye come sidje permanint des Nåcions Uneyes

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1867 : Antti Aarne, rilomé foclorisse di Finlande.
* 1890: Fritz Lang, reyalizeu d'&nbsp;cinéma almand
* 1901: Walt Disney, produjheu di desséns animés estazunyin

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1758: Johann Friedrich Fasch, compôzeu
* 1791: Wolfgang Amadeus Mozart, compôzeu
* 1870: Alexandre Dumas (pere), sicrijheu francès
* 2002: Ne Win, diridjant del Birmaneye di 1962 a 1988
* 2013: Nelson Mandela

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

3 d' decimbe - 4 di decimbe - 6 di decimbe - 7 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
6 di decimbe

Li 6 di decimbe, c' est li 340inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 341inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimane pus ki 25 pitits djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1865: Auguste Doutrepont
* 1958 : Vincent Delire

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1942: Louis Bodart
* 1993: André Henin

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Fiesse di Sint Nicolai

----
**Vey eto:**

4 di decimbe - 5 di decimbe - 7 di decimbe - 8 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Moritanreye

Li **Moritanreye** est on payis å nôrouwess di l'&nbsp;Afrike.
Elle a ene grande coisse so l'&nbsp;Oceyan Atlantike, etur li Marok å nôr, eyet li Senegål å sud; elle a ossu des frontires avou l'&nbsp;Aldjereye eyet l'&nbsp;Mali

## Istwere
Li Moritanreye va ocuper li tîce nonnrece do Sara coûtchantrece e 1975, shuvant les acoirds del Håye. Mins, ele va raddimint dmander gråce, a cåze des atakes do Polisario (e 1979). Portant, al dimande do Marok, ele va rocuper li viyaedje-espér del Gwira e 1989.

Todi e 1989, gn ourit des disduts el Nonne. Ça a cmincî avou ene margaye po des waidaedjes et des pousses. Après, gn a yeu come sôre di rnetiaedje etnike avou 20.000 a 50.000 djins k' ont stî tchessîs evoye eviè l' Senegal eyet l' Mali. C' est les Mores ki cotchessént les noers.

E 2005, gn ourit on côp d' estat, sins moirts. Li disdjokeu do vî prezidint Maaouiya Ould Taya, Ely Ould Mohamed Vall, prometa tote ene rîlêye di vôtaedjes, et k' i n' s' î metreut nén. Et n' si nén disdire.

E 2007, al fén del tchinne di vôtaedjes, on relijha on novea prezidint, k' est on dischindant di sclåve.

## Politike

## Redjons

## Djeyografeye
thumb|Mape del Moritanreye

Li Moritanreye si trouve sol coisse ouwess di l'&nbsp;Afrike, sol boir di l'&nbsp;Oceyan Atlantike. Elle a des frontires å nôr avou l'&nbsp;Marok, å nôress avou l'&nbsp;Aldjereye, a l'&nbsp;ess ey å sud avou l'&nbsp;Mali eyet å sud avou l'&nbsp;Senegål.
Li fleuve Senegål fwait l'&nbsp;frontire inte les deus payis.
Li pus grande sitindêye do payis si trouve e dezert do Sara, k'&nbsp;ocupe cåzu tot l'&nbsp;teritwere, a pus k'&nbsp;ene fene binde coistrece, wice k'&nbsp;on trouve cåzu totes les grandès veyes do payis: Nwakchote, Nwadibou. 

Les pus grandès veyes d' ådvins des teres sont Tidjika, Atar, Chinguetti...

## Economeye
On-z î a trové del petrole. Elle a cmincî a esse poujheye e 2005.

## Djins
* les Mores : ont sovint stî mwaisses do payis.
* les pexheus Imrarhen : sol mer, djusse a Nonne di Nwadibou. I djåznut amazir.
* les Soninke 

## Lingaedjes
* Mwaisses lingaedjes : arabe (oficir, sicrît); arabe hassaniya (mwaisse cåzé lingaedje), francès (pol comiece avou ls etrindjirs).
* pitits lingaedjes : soninke, amazir (a Bijhe), wolof (a Nonne).
8 di decimbe

Li 8 di decimbe, c' est li 342inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 343inme po ls anêyes bizetes), avou 23 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
*  *** , li *** des operås do Teyåte lidjwès est djouwé divant les djins pol prumî côp a Lidje.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

6 di decimbe - 7 di decimbe - 9 di decimbe - 10 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
10 di decimbe

Li 10 di decimbe, c' est li 344inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 345inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus k' 21 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 1865 : Yopôl Prumî d' Beldjike

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

8 di decimbe - 9 di decimbe - 11 di decimbe - 12 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Kilomete cwåré

Li **kilomete cwåré** (noté **km²**), c' est ene unité di mzeure des stindêyes.
C'&nbsp;est ene des unités SI derivêyes.

On kilomete cwåré ocupe li stindêye d'&nbsp;on cwåré di 1&nbsp;kilomete di costé.
C'&nbsp;est ewal a on miyon di metes cwårés (1.000.000&nbsp;m²) ou co 100&nbsp;ectåres (100&nbsp;ha).
Cosmodrome di Baykonour

[thumb|Enondaedje d' ene [fuzêye Soyouz]]
Li **Cosmodrome di Baykonour** (e rûsse: Космодром Байконур) est li cinte rûsse d'&nbsp;enondaedje sipåciå.
I&nbsp;s'&nbsp;trouve e Kazaxhtan, a pô près a 200&nbsp;km a l'&nbsp;ess del Mer d'&nbsp;Aral, sol droete rive (å nôress) di l'&nbsp;Aiwe di Syr Darya.

Il a stî constrût tins di l'&nbsp;Union Sovietike, å cmince come site di sayes po des missiles balistikes etercontinintås, près do viyaedje kazaxhe di Tyouratam, k'&nbsp;esteut adon ene simpe gåre sol voye di tchmin d'&nbsp;fier inte Moscou eyet Tashkent.
Ene novele veye fourit constrûte, po les djins ovrant sol cosmodrome; li veye fourit rlomêye oficirmint Baykonour (Байконур) ezès anêyes 1990 (divant çoula, ele si loméve *Leninsk*).

Li no di *Baykonour* aveut stî tchoezi po sayî d'&nbsp;catchî l'&nbsp;eplaeçmint do cinte d'&nbsp;enondaedjes, cwand il ènd aveut falou cåzer avou les prumirès missions spåciåles avou des djins; li vraiye Baykonour esteut ene veye minire a sacwantès cintinnes di kilometes å nôress.

Totes les missions spåciåles avou des djins eyet les enondaedjes di spoutniks a orbite djeyostacionåre sont fwaits a pårti di Baykonour.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* pådje sol Cosmodrome di Baykonour di RussianSpaceWeb.com (en inglès)
* pådje sol Cosmodrome di Baykonour del Waibe ''Bourane'' (e rûsse)
Nidjeria

Li **Nidjeria**, c' est on payis d'&nbsp;Afrike coûtchantrece, so l'&nbsp;Oceyan Atlantike, avou des frontires avou li Benin, li Nidjer, li Tchad eyet li Camrone; si mwaisse-veye est Abuja.
Li Nidjeria est on impôrtant produjheu di petrole eyet mimbe di l'&nbsp;OPEP.

## Istwere

L'&nbsp;Impire Kanem-Bornu près do Lak Tchad domina li pårteye nôr do Nidjeria so 600&nbsp;ans, ki propspera come pont d'&nbsp;discandje dins l'&nbsp;voye di comiece nôr-sud inte les Berberes eyet les djins des aforesses. Å cmince do 19inme sieke, Usman dan Fodio rashonna l'&nbsp;pupårt des redjons do nôr dizo l'&nbsp;minance d'&nbsp;èn impire mozlimî cintré so Sokoto.

Å sud-ouwess, les rweyåmes d'&nbsp;Oyo, eyet å sud-ess, li rweyåme do Benin, ont ambedeus diswalpé des sistinmes d'&nbsp;organizåcion politike ezès 16inme eyet 17inme siekes.
Li Benin esteut noté po ses ovraedjes d'&nbsp;årt di grande cwålité d'&nbsp;ivwere, bwès, bronze eyet di djaene keuve.

Ezès 17inme disk'&nbsp;å 19inme siekes, des comierçants uropeyins ont basti des poirts sol coisse pol crexhant trafic di sclåves a destinåcion di l'&nbsp;Amerike.
Li comiece di prodûts a replaecî li comiece di sclåves e 19inme sieke.

Li *Royal Niger Company* (Cpagnêye Rweyåle do Nidjer) fourit askepieye på govienmint britanike e 1886.
Li Nidjeria divna-st on protectorat britanike e 1901, eyet ene coloneye e 1914.
Cåze del crexhince do nåcionalisse nidjerian après li deujhinme guere daegnrece, les britanikes candjît li statut del coloneye viè ene oto-goviernance so ene båze federåle.

Li Nidjeria si dislaxha po d'&nbsp;bon e 1960, et fôrmer ene federåcion di troes redjons, tchaekene wårdant ene grande pårt d'&nbsp;oto-goviernance.

E 1966, deus côps d'&nbsp;Estat onk après l'&nbsp;ôte pa des diferins groupes d'&nbsp;oficîs di l'&nbsp;årmêye impôzît on pouvwer militaire so l'&nbsp;payis. Les mineus do deujhinme côp d'&nbsp;Estat sayît d'&nbsp;acrexhe li pouvwer do govienmint federå, eyet replaecî les govienmints redjonås pa 12 govienmints d'&nbsp;estats.
Les Igbos
Novele-Zelande

Li **Novele-Zelande**, ubén lomêye **Nouve-Zelande** (en inglès *New Zealand*, e mawori
*Aotearoa*, çou ki vout dire "li payis des longowès blankès nûlêyes"), c' est on payis di l'&nbsp;Oceyaneye, metou a nonne di
l'&nbsp;Ostraleye. Ses vijhéns sont l'&nbsp;Ostraleye, a 2.000&nbsp;kilometes å nôr-ouwess, li Nouve Caledonreye eyet les iyes Fidji et Tonga å nôr; å sud i gn a rén disk'&nbsp;a l'&nbsp;Antartike.

## Etimolodjeye
Li **Novele-Zelande**, ça vôdreut dire : el novea teritwere del Zelande, k' est ene province neyerlandesse.

## Djeyografeye

Li payis est fwait di sacwantes iyes, mins copurade les deus pus grosses,
l'&nbsp;Iye Sud eyet l'&nbsp;Iye Nôr (k'&nbsp;i gn a-st on ovrant volcan,
li mont *Ruapehu*); des montinnes di disk'&nbsp;a 3.754&nbsp;metes hôt
si trovèt so les iyes. Li payis si stind so dipus di 1.600&nbsp;km so èn
aessi Nôr / Nôr-Ouwess. Li climat est sovint doûs, avou des timperateures
ki vont di 0&nbsp;°C a 30&nbsp;°C.

Cåze di s'&nbsp;retrôclaedje å fén mitan do Pacifike nonnrece, li Nouve
Zelande a diswalpé èn ecosistinme pår unike; divant l'&nbsp;arivêye des
Polinezyiens, i n'&nbsp;aveut nole biesse-ås-tetes a pårt ki troes
sôres di tchawe-soris. Les
bouyes normålmint fwaites påzès biesses-ås-tetes estént fwaites pa des
oujheas, inte di zels li kiwi eyet li
mowa (k'&nbsp;a disparexhou).

## Istwere

Li teritwere del Novele-Zelande ni s'&nbsp;a peuplé fok lanawaire. Les prumîs
colons polinezyins arivît inte 500 eyet 1300
di noste ere, et fé askepyî li tuzance mawori.
Li prumî côp k'&nbsp;èn Uropeyin a veyou les iyes, ça a stî
e 1642. Mins nerén, ele ni fourît esplorêyes k'&nbsp;a pårti di
1769 pa James Cook poy colnijheye pås Inglès. Li Novele-Zelande
s'&nbsp;a dislaxhî li 26 di setimbe 1907.
Baykonour

thumb|Baykonur eyet l' aiwe di Syrdarya
**Baykonour** (Байконур), c' est ene veye do Cazaxhistan adminstrêye pal Rûsseye, constrûte po siervi li Cosmodrome di Baykonour.

Ele si loméve å cmince **Leninsk** (Ленинск), et si no a stî candjî e Baykonour li 20 d' decimbe 1995.

## Istwere
Li vraiye Baykonour esteut ene pitite veye di fosses, sacwantès cintinnes di kilometes å nôrouwess. On aveut dné ç' no la å cinte sipaciå po wårder sicret si vraiye plaece, do tins del froede guere.
Li no *baykonur* vént do kazaxhe et vout dire *haiti brun*, dj' ô bén, ene *tere fertile avou bråmint del yebe*.

Li plaece aveut-st eto on no e kazaxhe divant d' î construre Leninsk, ci no la esteut **Tyuratam**, çou ki vout dire *siketêye fletche*, mins on sfwait no n' aléve nén po ene båze d' enondaedje di fuzêyes.

Li vicåreye del *veye des stoeles* come elle est eto lomêye imådjreçmint, shût les hôts et les bas des programes sipåciås sovietikes et poy rûsses.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  des racsegnes sol veye di Baykonour sol waibe RussianSpaceWeb.com
Goydelike

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; **goydelike**
----

Li brantche **Goydelike** est ene des deus grandes familes des lingaedjes gayels d' enute (l' ôte estant li Britonike).
Lomé eto *gayelike*, ou *Q-celtike* la k'&nbsp;i wårdèt co **C** ou **K** pol kiminces des mots k'&nbsp;on supôze k'&nbsp;i cmincèt pa **Qu** e vî indo-uropeyin (al diferince do britonike, ki candja-st en on son **P** foirt diferin).

Les troes lingaedjes goydelikes co vicants enute sont l'&nbsp;irlandès, li gayelike escôswès, eyet l'&nbsp;gayelike di l' Iye di Man.
Dins l'&nbsp;tins, les lingaedjes goydelike estént limités a l'&nbsp;Irlande, mins å 6inme sieke des colons irlandès ont cmincî a baguer viè l'&nbsp;Escôsse et displaecî l'&nbsp;lingaedje britonike ki s'&nbsp;î troveut la.
Li lingaedje di Man, lu, vént do gayelike escôswès, avou bråmint des apoirts do vî norvedjyin do tins ki l'&nbsp;Iye di Man esteut dzo l'&nbsp;contrôle des Vikignes
Les lingaedjes goydelikes ont stî cmons sol coisse ouwess di l'&nbsp;Urope celtike; i gn a des indices k'&nbsp;on djåzéve on lingaedje goydelike el Galice, å nôrouwess di l'&nbsp;Espagne.

Li irlandès est onk des deus lingaedjes oficirs di l'&nbsp;Irlande ey est co lådjmint cåzé, copurade e l'&nbsp;ouwess do payis.
Ene redjon gayel-cåzante est lomêye on *Gaeltacht* eyet on les trouve dins les contés di Donegal, Mayo, Galway, Kerry eyet, mins nerén ene miete di moens, a Waterford eyet Meath.

Li gayelike escôswès est co cåzé å nôr eyet a l'&nbsp;ouwess del Sicôsse, eyet ezès Hebrides; mins e pårteye cåze do manke d'&nbsp;aspoya oficir, e pårteye cåze d'&nbsp;on ebagaedje e grand nombe, i gn a nén ostant di cåzus natifs ki davance.
On pinse k'&nbsp;i gn a asteure (2003) kékès 1.000 cåzeus di gayelike escôssès el Nouve Escôsse (å Canada) eyet 60.000 el Escôsse.

Li gayelike di l' Iye di Man aveut disparetou, mins des efoirts pol raviker sont fwaits.

Les ôtes lingaedjes gayels, del brantche britonike, sont li walès, li burton, eyet li cornike k'&nbsp;est cåzu stindou.
Mawori (lingaedje)

lingaedjes &gt;
ostronezyins &gt; ostronezyin ponantrece &gt;
polinezyin &gt; **mawori**
----

Li **mawori** (*te reo māori* e mawori) est l'&nbsp;lingaedje des Maworis del Nouve Zelande, et asteure onk des deus lingaedjes oficirs do payis avou l'&nbsp;inglès. C'&nbsp;est on lingaedje polinezyin del famile des lingaedjes ostronezyins; près parint do samowès, do hawayin eyet do tongyin.

Côde ISO: **mi**.

## Sinifiance

*Te reo Māori* vout dire mot a mot *li lingaedje mawori*; les inglès-cåzants del Nouve Zelande eployèt pa des côps *te reo* (*li lingaedje*) po cåzer do mawori. E mawori, li lingaedje est sovint lomé *te reo rangatira*, li lingaedje des mwaisses.

## Uzaedje
Li mawori est co eployî enute dins l'&nbsp;vicaedje di tos les djoûs des Maworis. Avou l'&nbsp;inglès i sont ambedeus lingaedjes oficirs del Nouve Zelande et pout esse eployî å pårlumint eyet ezès tribunås, mins d'&nbsp;abitude dins ces cas la on ratournaedje en inglès est fwait avou.

## Politike linwistike
Li **Comission do lingaedje mawori** est ene comission do govienmint noû zelandès metowe so pî po-z aspoyî eyet fé l'&nbsp;promocion do mawori come lingaedje vicant eyet usteye di comunicaedje.

## Linwe-ehåyaedje
Divant l'&nbsp;arivêye di missionaire el Nouve Zelande, li mawori esteut-st on lingaedje fok cåzé. Il a stî rashiou syincieuzmint påzès missionaires linwyincieus eyet scrît foneticmint.

## Linwince
Les sillabes sont tofer drovowes (ele ni finixhèt måy pa ene cossoune), c'&nbsp;est soeye-t i ene cossoune ey ene voyale, oudonbén ene voyale tote seule.

L'&nbsp;ortografeye do mawori eploye deus digrafes: **ng** eyet **wh**, ki sont rélîs alfabeticmint a ene plaece da sinne, inte li "n" et li "o", eyet inte li "w" eyet li "x" respectivmint. Les longowès voyales sont notêyes pa on macron, come dins *m*'ā*'ori*.

### egzimpe di tecse
* e mawori: Ko te katoa o nga tangata i te whanaungatanga mai e watea ana i nga here katoa; e tauriterite ana hoki nga mana me nga tika. E whakawhiwhia ana hoki ki a ratou te ngakau whai whakaaro me te hinengaro mohio ki te tika me te he, a e tika ana kia meinga te mahi a tetahi ki tetahi me ma roto atu i te wairua o te noho tahi, ano he teina he tuakana i ringa i te whakaaro kotahi.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Wikipedia e mawori
* Li mawori sol waibe di «The Ethnologue» (en inglès)
* Waibe del Comission do lingaedje mawori (en inglès)
Tongwès

lingaedjes &gt; 
ostronezyins &gt; ostronezyin ponantrece &gt; 
polinezyin &gt; **tongyin**
----

Li **tongwès** ou **tongyin**, c' est on lingaedje polinezyin djåzé ezès iyes Tonga, wice k'&nbsp;il est li lingaedje nåcionå et lingaedje oficir, pa 100.000 cåzeus.

C'&nbsp;est on lingaedje VSO.

Li tongyin est onk des lingaedjes del coxhe polinezyinne des lingaedjes ostronezyins, avou li hawayin, li samowès eyet li tahicyin.

Côde ISO: **to**

### egzimpe di tecse

* e tongwès: Ko e kotoa ‘o ha’a tangata ‘oku fanau’i mai ‘oku tau’ataina pea tatau ‘i he ngeia mo e ngaahi totonu. Na’e fakanaunau’i kinautolu ‘aki ‘a e ‘atamai mo e konisenisi pea ‘oku totonu ke nau feohi ‘i he laumalie ‘o e nofo fakatautehina.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e tongwès
Bidjîlêye

**Bidjîlêye** (fr: *Bergilers*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oreye.

* Dimorants:
* Limero del posse: **4360** (vî limero **???**)
* Limero diyalectolodjike: **W&nbsp;10**
* Arondixhmint: Wareme
* Sipotaedje: Les agaesses

L'&nbsp;etimolodje do no *Bdjîlêye* vént do gayel-romin "Brugundiliacum" (amon li ptit Burgonde). Vîs scrijhas do no: Burginley (1346), Bregniley (1354).

## Toponimeye
Nos d'&nbsp;plaeces di Bdjîlêye: a Målpå (fr: *Malpas*); al Mer (fr: *Mer-à-Pousset*); ås Noerès Spenes; e Parfonde Vå (prononcî *Parfonde Wå*); al Pî-sinte (prononcî: *pî-sin.ne*); e Rwå, Dizeu Wårletche; aviè La-Hôt; sol Tier (prononcî: *sol tchinr*); so Vegnes (prononcî: *so wegnes*).
Biè

**Biè** (fr: *Biez*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Gré.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no *Biè* vént do tîxhon "berg" (tiene), la kel viyaedje di Biè est ådzeu d'&nbsp;on tiene.
Vîs scrijhas: Berk (1213), Bierg (1276).

## Referinces
Xhoutsiplou (Manhé)

**Xhoutsiplou** (fr: *Xhoute-si-plout*), c' esteut on hamtea d' Målimpré, asteure on viyaedje do Grand Manhé.

## Etimolodjeye
Li no provént di *schoûte s' i ploût*, on no assez corant po des plaeces avou des moléns a l' aiwe.
Drapea do Marok

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3
Li **drapea do Marok**, c' est on rodje drapea, avou ene vete sitoele ås cénk brantches, di vete coleur, trawêye, metowe å fén mitan, ki rprezinte li Marok.
Drapea del Nouve Zelande

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:1
Li **drapea del Nouve Zelande**, ki rprezinte ci payis la, a stî askepyî e 1869, eyet adopté come drapea nåcionå e 1902.
C'&nbsp;est li *bleuwe essegne* (on bleu drapea avou li drapea brtanike -- l'&nbsp;Union Jack -- metou el canton (li coine a hintche et å hôt)), eployî pa l'&nbsp;impire britanike, avou sol droete cwate rodjès stoeles boirdêyes di blanc.

Li drapea britanike riprezinte l'&nbsp;eritance britanike del Nouve Zelande (ki fwait pårteye do Commonwealth). Les cwate sitoeles a cénk pontes riprezintès li Croes do Sud, la ki l'&nbsp;payis si trouve e l'&nbsp;emisfere sud.

Li drapea rishonne li ci di l'&nbsp;Ostraleye, ki lu a totes blankès stoles.

Di 1867 a 1869 les bateas noû zelandès eployènt on drapea foirt rishonnant å drapea d'&nbsp;asteure, avou les letes **N&nbsp;Z** e rodje coleur avou ene blanke boirdeure el plaece des stoeles 

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Pådje sol drapea, sol waibe do ministere del culture ey del Eritance del Nouve Zelande (en inglès)
* Drapeas istorikes del Nouve Zelande (en inglès)
* Drapeas maworis (en inglès)
Xhoutsiplou (Esneu)

**Xhoutsiplou** (fr: *Houte-Si-Plou*) est on no d'&nbsp;plaece di &nbsp;Li Noûpré.

Li no provént di *schoûte s'&nbsp;i ploût*, on no assez corant po des plaeces avou des moléns a aiwe.

On eploye sovint ç' no d' plaece po cåzer, tot riyant, d' ene plaece k' on n' sait nén wice k' ele si trouve.
Insi, tins des margayes a l' univiersité d' Lovén, et dvant l' askepiaedje do Noû-Lovén, on-z a simbolicmint planté ene pire a Xhoutsiplou, po l' *univiersité d' Xhoutsiplou*.

E 1995, ene soce nén recwårlante a pris l' no d' *univiersité d' Xhoutsiplou*, et fé des conferinces so des tinmes umanisses.

----
Vey eto: Xhoutsiplou (Aiwêye), Xhoutsiplou (Manhé), Xhoutsiplou (Målimpré), Xhoutsiplou (Djerpene)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe di l' univiersité d' Xhoutsiplou (e francès)
Sour-so-Sambe

**Sour-so-Sambe**, u e Feller "**Soûr-su-Sambe**" (fr: *Solre-sur-Sambre*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene

* Sipotaedje:

## Djeyografeye

### Plaece
El Mwaiye (so plaece: *El Mé*).

### Ortografeye
Vîs scrijhas: Solria (1093), Sorra (1159).

## Referinces eyet sourdants
Yåle

**Yåle** (fr: *Alle-sur-Semois*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse, metou sol hintche di Smwès. Yåle aveut ddja stî rebané li 18 di djun 1964 avou les Tchairires eyet Mouzaive. 

thumb|li monumint ås moirts et l' eglijhe

* Limero del posse: **5550** (vî limero **6848**)
* Limeros diyalectolodjikes: 
** ALW : **D&nbsp;141**
** C. Bruneau : **Br 55**
* Dimorants: 
** Nombe : 410 (1840); 614 (1910); 650 (1930)
** Lomaedje : les Yålîs, les Yålires 
** Sipotaedje : les Makets.

## Rilidjon
* Eglijhe: romane, basteye e 1824. 
* Patron: Sint Mår.
* Dicåce: li dimegne après l' 22 d' awousse. 
* Pelrinaedje a Sint Utrope li 30 d' avri, po les efants ki toumèt dins les corwêyes.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Yåle|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Yåle
### Hamteas
* Les Tchairires
* Mouzaive
* li Ban d' Åle
* Leviot 
* Hour
### Ôtès plaeces
* Repossåt
* Laplet

## Istwere
Come tos les bans a hintche di Smwès, Yåle, avou Frôhan et Côrbion, esteut pårotche do concile di Mouzon, årtchidiyaconé di Reims djusk' e 1801; curé investi pås deputés di Bouyon et d' Orcîmont, Yåle estant leu proprieté indivis, dipwis l' arindjmint pris pa Bauduin d' Orchymont et Jean d'Eppes, eveke di Lidje, duk di Bouyon, et k' a duré tot l' ancyin redjime (disk' e 1795). 
Ene indivizion k' a metou Yåle a coete des tribulåcions k' ont cnoxhou les ôtes viyaedjes.

L' aiwe di Smwès ere ossu li roye di pårtaedje eter li *pagus* d' Årdene et l' *pagus* di Castrice **Pagus castricensis**.

Li viyaedje esteut d' abôrd sometou al lwè d' Biômont (1577), mins a vite passé al coutume di Bouyon. (codificåcion di 1628)

Tins del prumire guere daegnrece, li 24 d' awousse 1914, i gn ourit on combat d' erire-wåde å pont d' Åle.
I gn ourit 38 måjhons di broûlêyes.
Al levêye di sôdårds e 1914 end ourit 52 do viyaedje d' Åle, eyet eto 24 deportés e 1916.

Al guere du 1940-45, i gn ourit on maki foirt actif dins les bwès d' Rèbwê (Rebais)

## Economeye
Yåle a stî l' sourdant di plantaedje do toubak so Smwès, aminé på mwaisse di scole J.B. Pierret k' end aveut planté ene åre e 1856. Dins les anêyes 1930, gn aveut a Yåle dipus d' 2 miyons di plants d' toubak (90 ectåres so 120). 

Yåle a stî lontins on payis ås schayes (di 1836 a 1930). On-z è tiréve a "Repossåt" et à "Laplet".

## A vey
* Les ardwezires di Rèpossô.
* Les ponts d' vuwe do Sacré-Cour et d' Naglémont (so Tchairire)

## Rilomés Yålîs
* Théodule Delogne k' a ene rowe a s' no.

## Sourdants
Bålé

**Bålé**, ubén «&nbsp;**Baulé**&nbsp;» e Feller ([FR] *Baulers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nivele.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do vî tîxhon "bân-lare" (bouxhnisse metou e-n on plat payis).
## Referinces
Ansreme

**Ansreme** (fr: *Anseremme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dinant.

* Dimorants:
* Limero del posse: **5500**
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;51**
* Arondixhmint: Dinant
* Sipotaedje:

Ansreme a stî rebané avou Bovegne, Drouwance et Dinant e 1964; divant les grands rebanaedjes di 1971.
Årdjintene (aiwe)

L'&nbsp;aiwe d'&nbsp;**Årdjintene** (fr: *Argentine*) est on rew ki court a l'&nbsp;Elpe.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vén do latén "argentum" (aiwe claire come di l'&nbsp;årdjint).

Vey eto: L'&nbsp;Elpe.
Antene

60px|left|Essegne d' Antene
**Antene** (fr: *Anthisnes*) est ene comene del Walonreye el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province


* Dimanants: 3.903 (2002)
* Arondixhmint: Hu
* Sitindêye: 37,30&nbsp;km²
* Dinsité: 104.64&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Antene: Antene avou Hodî, Taviere, Viyåtour.


Image:Anthisnes JPG01.jpg|Li viye cinse di l' abeye Sint-Lorint (17inme sieke).
Image:Anthisnes (Limont) JPG01.jpg|Li cinse “del Tchapele” (15-19inme sieke).


## 
* Po des spots a vey avou *Antene*, loukîz sol Wiccionaire : Antene
Ambli

**Ambli** (F. *Ambly*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne, e l' province do Lussimbork.

thumb|Ambli et ses campagnes

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6953**
** Di 1969 a 1977: **6941**
* Limero diyalectolodjike: **D 92**
* Arondixhmint: Måtche (Dinant å moumint des limeros diyalectolodjikes
* Sipotaedje des djins did la: les Boks (po les omes), les Gades (po les femes)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Ambli
* Tchimin del Moxhnire


Ambly 080399.jpg|Viye cinse d' Ambli (acwarele da Marie Lefébure)
Ambli Moxhnire.JPG|Plake "al moxhnire"


## Tuzance walone

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Julie Leboutte avou l' accint d' Ambli pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Atrivå

**Atrivå** (fr: *Hatrival*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Houbert, e l' province do Lussimbork.

thumb|Eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6870**
** Di 1969 a 1977: **6902**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 15** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Li Tchestea
*  Sipotaedje des djins did la: Les Coirbås 

## Sourdant
Bårxhon

**Bårxhon** ( *Barchon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité d' Blegneye, e l' Province di Lidje.

thumb|Viye måjhon comunåle

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **4671** (vî limero **4511**)
* Limero diyalectolodjike: **L 55**
* Arondixhmint: Lidje

## Tuzance walone
Léon Demarche î dmoréve.
Bê

**Bê** (fr: *Beez*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur, e l' province do minme no.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do gayel "bé" (sourd u beyôle).

Vîs scrijhas: Beus (535), Beiss (832).

## Djeyografeye
Viyaedje metou so Mouze, djus d' Nameur, avou on grand pont so l' otovoye Brussele-Lussimbork ki passe ådzeu.

## Sourdants
Binde (viyaedje)

**Bande** (sicrît pareymint e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse (nén candjî): **6951**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 44**
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje: : Bandurlin, Bandurlinne
** Sipotaedje: les Bandiys u Bandwolins.

## Istwere

Fuziyaedje pa les Almands di 34 civils a l' Ofinsive da Von Rouchtete, li 24 di decimbe 1944.

## Pî-note
Baileu

**Baileu** (*Bwêleu* a Chimai, fr: *Baileux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Chimai.

* Limeros del posse :
** asteure : **6464**
** davance : **6481**
* Limero diyalectolodjike : **Th 80**.
* Arondixhmint : Twin
* Lomaedje des djins : Baileuzyin, Baileuzyinne; (F. *Baileusien, ienne*)

## [[Toponimeye do walon|Nos d' plaece]] di Baileu
* Nîmlete, hamtea metou sol Noere Aiwe.
* Colotreye (F. *Colotterie*)
* Wérivå (F. *Wérivaux*)
* Pré La-hôt, Prés dzo l' veye, Pré des bos, Pré Brulåd
* Botonveye (F. *Boutonville*)
* Trô Skelåd (F. *Trou Squelard*)

## Tuzance walone
Pierre Moreau î a skepyî.

## Sourdants
Båzeke

**Båzeke** (fr: *Basècles*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Beleul.

* Limero del posse: **7971** (vî limero **7660**)
* Limero diyalectolodjike: **A 57**
* Lingaedje do payis: picård
* Arondixhmint: Ate

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do latén "basilica" (eglijhe, sovint basteye so on monumint ås moirts gålwès).

## Istwere
Li viyaedje, metou djusse dilé l'&nbsp;grand-voye rominne Bavai-Velzeke, fourit mwints côps avadji pås sôdårds francès (1478, 1557-1559, 1649, 1709, 1712). Tot fougnant l'&nbsp;viyaedje e 1848, on-z a toumé so on çmintire merovindjin avou 50 tombes.

## Industreyes
cårires di bleuwe pire

## Difoûtrinnès hårdêyes
Li waibe del comene
Loyi

**Loyi** (la-minme, asteure, **Loyî**, F *Loyers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5101** (vî limero **5134**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;80**
* Arondixhmint: Nameur
* Sipotaedje: Les Sots a loyî (a Loyi, i sont-st a loyî).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Loyi
### Hamteas
* Bossîmé
* Limoe (la-minme *Limwè*, e F. *Limoy*).

### Ôtès plaeces
* Piersete
* el Hourlinne (la-minme *Ôrlin.ne*)
* e Båkea  (la-minme *Baukia*)
* e Nanvoye
* li pî-sinte des cénk frés
* li rotche a l'&nbsp;årdjint

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon: Guy Brenner
* Dramatike e walon (avou on no e walon) : Les soçons d' Loyi
* I gn ene cinse « biyo » k' est lomêye *« Li Moche à l' Laume »*.
* Li mwaisse personaedje di Louwis d' emon l' Pitchou est did la.

## Sourdants
Badjimont

**Badjimont** (fr: *Bagimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès, rebané avou Vresse et k’ a don passé del province do Lussimbork al province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 136 (1817); 160 (1821); 193 (1893) (Badjimonès, Badjimonesse; la-minme : *Badjimounê*, *Badjimounêze*)
* Limero del posse: **5550**
* Limero diyalectolodjike: **Ne&nbsp;65**
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sitindowe: 378 ha., ki 155 c' est des bwès d’ comene.
* Hôteur: 360 m. a l’ eglijhe
* Canton: Djedene
* Arondixhmint: Dinant
* Province: Nameur
* Payis: Beldjike.
* Vîs scrijhas: Bagimont
* Eglijhe: dipindeut del pårotche di Neufmanil (F) Rivnou å diyoceze di Nameur e 1823.
* Patron: Sint Djhan l' Batisse
* Dicåce: dimegne après l' 24 di djun
* Lingaedje do payis : tchampnwès

### Etimolodjeye
 «»

## Nos d' plaeces
* Ecarts: Ås essårts.
* li Mintchenoe (*lu / ou Mintchènwa*).

### Aiwes
On dit ki, po les gotires di l’ eglijhe, ene moenne l’ aiwe so Smwès, l’ ôte so Mouze.

## Istwere
Å 13inme sieke Badjimont est on fî d' Orcîmont pol viyaedje et di Bôhan pol bwès d’ Hamintchnoe.
Passe par après å Signeur Bois de Fiennes djusk’ al revolucion.
* An IV, 25 fructidor, comene di Suni, canton d' Noûmayni (Neufmanil, France), dipårtumint des Årdenes.
* 1815, 6 di djanvî, passe do canton d' Méziéres (F) å canton d' Bouyon (B).
* 1823, comene di Suni.
* 1859, 24 di may, divént comene.
* 1965, ripasse a Suni.
* 1977, rebané avou Vresse, e passant del province do Lussimbork eviè l' province di Nameur.

## Tuzance walone
### Studiaedjes da Haust
Badjimont est li seu pont sol payis tchampnwès d'&nbsp;Beldjike; i n'&nbsp;a nén stî studyî påzès inketes diyalectolodjikes da Jean Haust.

### Li pwaire di Badjimont
Dijhêye foirt kinoxhowe des beveus d’ gote, ki n’ tchictént waire a boere 3 gotes putoit k’ deus. Did la, li lomaedje , ki c' esteut, å cmince, on manaedje d' ene feme et deus omes.
Belvå-dlé-Bouyon

**Belvå** (po discramyî : **Belvå-dlé-Bouyon**; la-minme *Belvau*, F: *Bellevaux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon.

* Limero del posse : **6834** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : ** Ne 55**.
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Sipotaedje des djins : 
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Belvå|l' esplicant motî]].*
Barbinçon

**Barbinçon** (fr: *Barbençon*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biômont.

* Sipotaedje: les Cous d'&nbsp;tchôdron.
* Nos d'&nbsp;plaeces: Braibancinea (*Barbincignô*)

* Etimolodjeye et vî(s) scrijha(s) : loukîz e splitchant motî

## Istwere
Li no d' Barbinçon est cnoxhou dispu 869, dins on poliptike di l' abeye di Lobe. Li signeurreye di Barbinçon, avou les viyaedjes di Boussu, Erpion, Rinliye eyet Vergniye esteut ene des doze pwaireyes del Conteye do Hinnot, k' a dmoré dal famile Barbinçon disk' å 15inme sieke, pus après k' a stî al Måjhone di Legne. 
Li ban d' Barbinçon divna francès e 1697, après l' Påye di Nîmegue, et l' dimaner e 1697, al Påye di Rijswijck k' eclawe li frontire inte France et les Bas Payis espagnols, come tere francesse esserêye å mitan des Bas-Payis. Ci n' est k' e 1815 ki li Rwè Wiyåme di Holande fijha rmete l' esserêye tere dins les Bas-Payis Holandès, conte l' idêye des dmanants ki vlént dmorer Francès, mågré k' leu eglijhe rilvéve di l' evetchî d' Lidje.

## Industreyes
Veulreye (disk'&nbsp;e 1800); saetchaedje et travayaedje di noer måbe (disk'&nbsp;a 1910).

Barbençon Ch1JPG.jpg| 
PM 156083 B Barbencon.jpg|
PM 156087 B Barbencon.jpg| 

## Referinces eyet sourdants
Asnoe

thumb|Asnoe dlé l' Tchestea 

**Asnoe** (fr: *Assenois*; so plaece *Asnwa*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Leglijhe

*I gn a des ôtès plaeces lomêyes [[Asnoe (ôtes)|Asnoe]].*

* Limero del posse: **6860** (vî limero **6736**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne&nbsp;63**
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sipotaedje: Haits (vénreut motoit do prononçaedje so plaece di *et*)

Po l' etimolodjeye, les sinonimeyes et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Belvå-dlé-Han

**Belvå-dlé-Han** u **Belvå-dlé-Rotchfoirt**, c' esteut on hamtea metou mitan so Wavreye, mitan so Stegne. Asteure, c' est on viyaedje do Grand Rotchfoirt.

thumb
thumb|Pont so l' aiwe di Lesse
thumb|Kékes måjhons, veyowes do pont

## Mwaissès dnêyes
* Sipotaedje des djins did la: les Caracolîs.

## Etimolodjeye
Li bele vå k' a dné s' no å viyaedje, c' est l' «Schavêye», l' ancyin lét di l' Aiwe di Lesse.

## Toponimeye
Sacwants nos d' plaece di Belvå:


Belvå-dlé-Rotchfoirt préle.jpg|tchimlin del Préle
Belvå dlé Rotchfoirt Tchenoe.jpg|Li tchenoe
Belvå-dlé-Rotchfoirt ôneas.jpg|ås ôneas (u a l' ônoe)
Belvå-dlé-Rotchfoirt pereye.jpg|al Perêye


## Istwere
Ene pårteye do teritwere di Belvå esteut so Stegne, adon sol province do Lussimbork. Il a stî rmetou avou l' province di Nameur ås grands rebanaedjes (1î d' djanvî 1977).

## Djeyografeye
L' aiwe di Lesse î passe, vinant di Stegne. Cwitant l' viyaedje, elle court viè l' Trô d' Belvå, la k' ele cwite li Schavêye po moussî e tere, foirdjî les trôs d' Han, et vni foû a Han-so-Lesse.


Aiwe di Lesse Trô d' Belvå.jpg|Aiwe di Lesse arivant å Trô d' Belvå
Schavêye Han waide.jpg|Schavêye, l' ancyin lét d' l' aiwe di lesse, k' a fwait la ene bele vå
Schavêye Han åbes.jpg|Pareymint, did so l' tiene
Trô d' Belvå.jpg|Trô d' Belvå


## Sourdant
Bailou

**Bailou** (de,fr+nl: *Baelen*, la-minme *Bååle*, sicrît **Baole**) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.

thumb|right|Eplaeçmint d' Bailou

* Dimorants: 4.060 (2006)
* Limero del posse: **4837** (vî limero **4832**)
* Limero diyalectolodjike: **Ve&nbsp;52**
* Arondixhmint: Vervî
* Sitindêye: 85,73&nbsp;km²
* Dinsité: 47,36&nbsp;djins/km²
* Lingaedje do payis : ripouwaryin
* Ban d'&nbsp;Bailou:
** Bailou (viyaedje)
** Membaxh (Maemek)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Bailou|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bailou
* Bokhô (de: *Bocho*)
* Les Hetches (de: *Heggen*)
* Hôthém (de: *Honthem*)
* Mazarinne (de: *Mazarinnen*)
* Moxhné (de: *Meuschenen*)
* Nêrete (de: *Nêrete*)
* Ôvrote (de: *Overöt*). 

## Industreyes
Industreye del linne, fabrikes di draps, tchåfors da Cockerill; menes di fier åzès Hetches (1890)

## Sourdants
Årlon

**Årlon** (fr: *Arlon*, la-minme, e lussimbordjwès *Arel*), c' est ene veye di Walonreye, e payis lussimbordjwès-cåzant; c'&nbsp;est li mwaisse-veye del province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint d' Årlon dins l' province

* Dimorants: 25.261 (2002)
* Limero del posse: **6700** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Årlon
* Sipotaedje: (vey pus bas)
* Ban d'&nbsp;Årlon: Årlon (veye) avou: Bunnert, Buergelter (Åtébas), Giisch, Häschel (Hinch), Täernech.
* Lingaedje do payis: lussimbordjwès (cåzé pa 10% del djin e 1978)
* Sitindêye: 119,29&nbsp;km²
* Dinsité: 211,76&nbsp;djins/km²

Vîs scrijhas: Orolaunum (100), Castellum Harlonis (750).

Årlon pårtaedje avou Tongue li statut di pus ancyinne veye di Beldjike. Elle a-st on ritche muzêye årkeolodjike avou des vestidjes galo-romins.

Årlon est adjermalêye avou les veyes di Saint-Dié-des-Vosges (France), Bitburg (Almagne), Sulphur (Louwiziane, USA), Hayange (France) eyet Market Drayton (Rweyåme Uni). 

## Lingaedjes
Årlon, c' est eto l' mwaisse-veye do Arelerland (*[[Payis d' Årlon]]*), c'&nbsp;est les viyaedjes del Beldjike ki djåzèt lussimbordjwès; mins li lingaedje do payis n'&nbsp;est nén ricnoxhou oficirmint, li veye estant veyowe come unicmint francofone.

## 

File:Le Blason sur les vitraux de l hotel de ville Arlon ( Belgium ).png


## Istwere (dispu 1977)
Årlon a divnou rlomé pattavå l' daegn e 2004 di cåze do procès Dutroux.
Lussimbordjwès (lingaedje)

lingaedjes &gt;
indo-uropeyin &gt;
tîxhon coûtchantrece &gt; hôt-almand &gt;
moyén-almand &gt; **lussimbordjwès**
----
[thumb|Lives e lussimbordjwès dins on grand botike ([Stråssene, 2005)]]

Li **lussimbordjwès** u **francike del Mozale** (*Lëtzebuergesch* e lussimbordjwès, *francique mosellan* po les linwincieus e francès, *Moselfränkisch* e-n almand), c' est on lingaedje tîxhon, del coxhe do francike, djåzé el Grande Dutcheye do Lussimbork, des pårteyes d'&nbsp;Almagne, di France et del Walonreye (viyaedjes åtoû d'&nbsp;Årlon eyet Sint-Vit). Tos payis metous dins les vås d' Mozale.

Côde ISO: **lb**

## Mwaissès piceures
Li lussimbordjwès est eto djåzé påzès Tîxhons do Zivenbork (Transilvaneye), el Roumaneye.

El Grande Dutcheye, il a stî proclamé come lingaedje nåcionå oficir dispoy 1984. El Federåcion Walonreye-Brussele, c' est onk des ricnoxhous lingaedjes dilérins.

Li lussimbordjwès est on lingaedje francike d' asteure. Il est près-parint do ripouwaryin, li prumî lingaedje dilérece des Redîmés Payis et des viyaedjes tîxhon-cåzants di l' arondixhmint d' Vervî.

## Egzimpe di tecse e lussimbordjwès
thumb|on ptit live del soce ''Areler Land a sprooch'', 1979 
* e lussimbordjwès: All Mënsch kënnt fräi a mat deer selwechter Dignitéit an dene selwechte Rechter op d'Welt. Jiddereen huet säi Verstand a säi Gewësse krut an soll an engem Geescht vu Bridderlechkeet denen anere géintiwwer handelen.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Vicansté do lussimbordjwès e payis d' Årlon

## Sacwantès plakes e lussimbordjwès
N a sacwants viyaedjes bedje k' ont metou des plakes e lussimbordjès.
* A Tontel (Beldjike)
* A Maartel (Beldjike)
* A Bodindje


Tontlindje wi.jpg|a Tontlindje (Payis d' Årlon)
Bodindje plake lb2.jpg|a Bodindje (Faiviè)
Bodindje plake lb1.jpg|parey
Mautlindje seure wi.jpg|a Måtlindje


## Rilomés disfindeus do lussimbordjwès
* Nicolas Bach

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Wikipedia e lussimbordjwès
* Li waibe del radio-televuzion lussimbordjwesse (e lussimbordjwès)
* Li waibe d'&nbsp;"eis sprooch" sol lingaedje lussimbordjwès
* sol Wiccionaire :
** 
**
Årdjeton (Lonzêye)

**Årdjeton**, c' est on hamtea d'&nbsp;Lonzêye.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do gayel "argantomago" (årdjinté tchamp, tchamp avou del blanke tere).
Belvå-Lignouveye

**Belvå-Lignouveye** (fr: *Bellevaux-Ligneuville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, askepyî li 1î d' djanvî 1922, pu rebané avou Måmdey li 1î d' djanvî 1977.

* Limeros del posse :
** asteure : **4960**
** davance : **4892**
* Limero diyalectolodjike: **My&nbsp;4** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Vervî

[thumb|Ene plake di voye mostrat li tchimwin po daler a [Ronxhî.]]

## No di des plaeces di Belvå-Lignouveye
### Hamteas
* a Belvå (*à Bèlvâ*, Fr. *Bellevaux*)
* a Lignouveye (*à Lignoûvèye*, Fr. *Ligneuville*) 
* a Tchvåfosse (*à Dj'vôfosse*)
* Lamonriveye (*Lamonrivèye*, fr. *Lamonriville*)
* å Ronxhî (*â Ronhî*, fr. *Ronxhy*)
…

## Istwere
Li viye comene a stî foirdjeye après l' passaedje des Redîmés Payis al Beldjike (Påye di Versaye, 1919).

I s' a-st adji di mete eshonne Belvå avou les bokets di Lignouveye et di Pont-dlé-Lignouveye ki s' håynént sol gåtche erive di l' Ambleve, et k' estént rataetchîs a Rete. Inte di zels, les hamteas d' Elcoulémont et d' Lasninveye.

Mins li comene a stî ranecsêye pås Almands di 1940 a 1944.

## Sourdants
Djiblou (rebanêye comene)

Li **Grand Djiblou** (fr: *Gembloux*), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, e l' province di Nameur.

## Ban di Djiblou
* Djiblou (veye)
* Beuzet
* Bossire
* Bôtè
* Côroe-l'-Tchestea
* Ernadje
* Grand-Lé
* Grand-Mayni
* Les Înes
* Lonzêye
* Mazi
* Såvnire

## Djeyografeye
Djiblou si trouve al croejhlåde des voyes Brussele-Nameur, et Tongue-Tchålerwè. Did la si etimolodjeye (*geminiacum*, djermale di voyes).

Li veye est rlomêye po si Faculté d' agronomeye.

Li sipot des Djibloutwès (u Djibotins), c'est *les Coutlîs* paski l' vile esteut rlomêye eto po ses couteas. Mins on n' fwait pus waire di couteas a Djiblou asteure.

## Tourisse
Li cloke-poite di Djiblou a stî rashiou å Patrimoenne do Monde pa l' UNESCO.

Les djårdéns et les cortis del Faculté d' agronomeye.

Li tchestea et l' eglijhe di Côroe.


Imådje:Gembloux JPG05.jpg|Li Cloke-Poite et l' Otel di Veye.
Imådje:Gembloux JPG02.jpg|Li Måjhone di Veye (Måjhone do Bayî - XIIe sieke).
Imådje:Gembloux JPG03.jpg|Coine nôr-coûtchant del Måjhone do Bayî.


## Industreye
C' est a **Djiblou** k' on-z ertrouve li mierseule oujhene di vweteure espôrtive, virpus d' oto di kéne sôre.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene
* Waibe so l' istwere di Djiblou
* Co ene waibe e walon so Djiblou

## Referinces eyet sourdants
Wagnlêye

**Wagnlêye** (fr: *Wagnelée*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Wagnlêye|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye|Nos di des plaeces]] di Wagnlêye
### Hamteas
* A Bure (so plaece *Bûr*, F. Beurre)
* A Canâr
* Al Favåjhe (so plaece: *Al Favauje*, F. rue de l'Étang)
* Å Hôt Pas (so plaece: *Au Ôt Pas*, F. rue des Écoles)
* Å Lonpré (so plaece: *Au Lonpré*, F. rue du Lonpré)
* Å Majôr (so plaece: *Au Majôr*, F. Le Major)
* Å Ri al Så (so plaece: *Au Rî al Sau*, F. rue du Calvaire)
* Al Rulåde (so plaece: *Al Rûlaude*, F. Rue Haute)
* Å Såvlon (so plaece: *Au Sauvlon*, F. Rue François Demoiny)
* Å Spinoe (so plaece: *Au Spinwè* ou *Dins li Spinwè*, F. Le Spinois)

### Ôtès plaeces
* A l' Årdjetea (so plaece: *A l' Aurdètcha*, F. L'Argeltia).
* Ås Cénk Bounîs (so plaece: *Aus Cénk Bougnîs*, F. Les Cinq Bonniers)
* Ås Crabussåts (so plaece: *Aus Crabussauts* ou *Dins lès Crabussauts*)
* Å Hapå (so plaece: *Au Apau*, F. Le Happau).
* Å Paxhi d' Ôtrepe (so plaece: *Au Pachi d' Ôtrèpe*).
* Å Pindar (so plaece: *Au Pindâr*, F. Le Pindare).
* Al Pîssinte di Sint-Fiake
* Å Pont d' Bure (F. Le Pont de Beurre)
* Al Rouwale do Vevî (so plaece: *Al Rouwale do Vèvî*).
* Å Tiene di Bure (so plaece: *Au Tiène di Bûr*, F. Chemin de Beurre).
* Å Vevî (so plaece: *Au Vèvî*, F. Le Vivier).

## Tuzance walone.
* Ricwereu sol walon (rifondeu): Thierry Dumont.

## Sourdants
Årdjetea

**Årdjetea** (so plaece; *èn Åytê* ou *Årdjètê*, fr: *Argenteau*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vizé.

*Årdjetea c' est eto on no d' plaece di [[Wagnlêye]].*

* Limero del posse: **4601**  (vî limero **4531**)
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;29**
* Arondixhmint: Lidje

L' etimolodjêye do no vént d' on bodje gayel "arganto" (årdjint), avou l' cawete -ea; no sovint dné a des rews clairs come di l' årdjint, u a des årdjintés tchamps (tchamp avou del blanke tere).
*(alez s' vey eto e [[:Wikt:Årdjetea|splitchant motî]])*

## [[Toponimeye|Nos di des plaeces]] d' Årdjetea
### Hamteas
* e Bôr (fr: *Boore*)
* Li martchî d' e Bôr
* e l' Ônoe (fr: *Lhonneux*).
* Nixhon (so plaece *Nihon*).
* Sårolea (so plaece, *Sarolê*, fr: *Sarolay*).

### Nos d' plaeces
* Sol Hôteur
* Å coron des tchamps
* Wihou.
Biedje

**Bierdje** ([FR] *Bierges*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wåve.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon "berg" (tiene), la kel viyaedje est metou 97 metes hôt, ådzeu d'&nbsp;Wåve.
Vî scrijhas: Bergis (1209), Berghe (1336).

## Referinces