open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maladeye di l' intche (cascagnî)

Li **maladeye di l' intche des cascagnîs**, c' est ene maladeye des cascagnîs ordinaires cåzêye pa deus tchampions microscopikes, del sôre *Pḧytospora* (*Phytophthora cambivora* eyet *Phytophthora cinnamomi*).

Li schoice di l' åbe divént noere come di l' intche, pa plakes, å cmince.

Les ptitès coxhes del copete di l' åbe souwèt les prumires.

## Ståraedje djeyografike
Li maladeye est cnoxhowe el France ey e l' Itåleye.

Li maladeye a distrût tote li culteure des castagnîs dins sacwants contrêyes, come les Cevenes, el France.

## Espaitchance
Si on leye djårner les såvadjès cascagnes, et rgrefer des "castagnîs d' corti" dsu, l' åbe est aschouwé disconte do Phytospora.


File:Maladie encre 2.jpg|souwaedje des coxhes del copete (bontins)
File:Cascagnî maladeye intche setchès coxhes al copete.JPG|copete di l' åbe cåzu tote setche (erî-såjhon)
File:Cascagnî maladeye intche souwêyès coxhes2.JPG|parey
Cascagnî

On **cascagnî**, c' est èn åbe, nén foirt corant el Walonreye, ki dene des **cascagnes**, bounes a magnî.

 *[[Castanea sativa]]* (kimon cascagnî).

Mins gn a des ôtes sôres di cascagnîs.


File:Castagnî schoice.JPG|Schoice
File:Castagnî Cevenes.JPG|e l' ivier ezès Cevenes
File:Castagnî castagnes djus.JPG|avou les cascagnes nén ramasseyes
File:Cascagnî foyes fruts.JPG|Foyes et fruts


## Maladeyes des cascagnîs
maladeye di l' intche
Come elle est bele li mouze d' amon nozôtes (tchanson)

**"Come elle est bele li mouze d' amon nozôtes"**, c' est ene tchanson saetcheye d' ene operete da Georges Schurman.

Elle a stî creyeye å Triyanon li 6 di decimbe 1928.

## Cåzaedje del tchanson
:::**I.**

:*Schoûtez, mi k' a stî totavå, 
:*Dj' a discoviet beacôp des merveyes
:*Mins dji n' a måy trové nole pårt
:*Les ritchesses di nosse Walonreye

:*Li [[payis d' Lidje]], li [[Hesbaye]] et l' [[Årdene]]
:*Adon, l' Condroz, ses ptits nozés hamteas
:*Et d' totes les [[aiwe]]s, ciete, nos avans l' royinne
:*Avou ses aiwes, et ses riyants hamteas

:::**Resploe 1**
:*Come elle est bele li mouze d' amon nozôtes
:*Inte ses erives, elle avize on djowion
:*Cwand ele passe djondant ses [[gonhire]]s,
:*Des tchamps d' påtes.
:*Et ki l' solo lût sol payis walon.

:::*'II.**

:''Come elle est bele li mouze d' amon nozôtes
:''Pår cwand l' solo lût sol payis walon.
:''Minme foû payis, dji so mouwé
:''Si dj' ô des clokes ki sounèt ene transe
:''Dji rtuze ås cis k' sont trepassés, a tos mes atnants, mes cnoxhances
:''Li moirt a l' åme et mågré mi, dji pleure, tot m' rapinsant mi djonne tins k' est schoyou
:''Et m' pus grans dzir, cwand vénrè m' dierinne eure, c' est do mori la wice ki dj' a [[skepiaedje|nexhou]].

:::**Resploe 2*'
:*K' elle doet esse doûce li tere d' amon nozôtes
:*Po l' ci k' rispoize el viye [[aite]] e l' ombion.
:*Dizo l' friscåde des mosseas, des crissôtes e li ptite coine do paradis walon.
:''K' elle doet esse doûce li tere d' amon nozôtes e li ptite coine do paradis walon.

## Corwaitaedje do tecse
Mouze, come no prôpe, n' a pont d' årtike; on-z a prins cial padzeu, dins li rmetaedje e rfondou, li sinse di "fleuve" po poleur wårder l' mwaisse tecse.
Des djins et des biesses (live)

thumb|coviete
**Des djins et des biesses**, kel tite e francès, c' est *Des gens et des bêtes*, c' est on live d' inketes so l' aclevaedje di totès sôres di biesses di cinses (mins nén les bovrins) emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.

Il a stî eplaidî e 1999.

Come les ôtes ovraedjes di l' oteur, li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temognaedjes e walon. 

A cåze di s' motlî di 31 pådjes (pp. 277-308) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero **[C103]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
Li ctaeyaedje si fwait sorlon les sôres di biesses di cinse k' î sont studieyes:
* Les tchvås : pp. 9-40
** Les atelaedjes : pp. 41-124
* Les pourceas : pp. 125-190
* Ôtès biesses
** les bedot : pp. 191-201
** les gades : pp. 201-205
** les poyes et les ôtes oujheas d' poyî : pp. 205-246
** les robetes : pp 247-254
** les moxhes al låme : pp. 256-257
** les tchets : pp. 258-262
** les tchéns : pp. 263-267
** les colons : pp. 268-272
Advintisse

Les **Advintisses**, c' est des crustins protestants foirt wårdiveus.

I respectèt sacwants cmandmints do Vî Testamint come di n' nén magnî del tchå nén touwêye a môde des Djwifs. I shuvnut eto li rpoize do semdi (sabat).

Gn a co sacwants coxhes dins leu mouvmint, li pus cnoxhowe, c' est les Advintisses do 7inme djoû.
Cåbaret (po-z î boere)

[thumb|ådfoû, å [Broûli d' Peche, foû såjhon]]
[thumb|ådvins, a [Brussele (veye)|Brussele]]
On **cåbaret** ou **cafè**, c' est ene måjhone, å lådje po tertos, la k' on pout boere do cafè, mins purade del bire et des gotes.

## Motlî
Il est tnou pa on **cåbartî** (**caftî**) ou ene **cåbartire** (**caftresse**).

Divinltins, podire k' on tneut cåbaret, on meteut ene coxhe ådzeu d' l' ouxh d' intrêye, li **houpea** u l' **[[franc pectî|peton]]**.

On cåbaret håbité pa des comeres nén trop a tchvå so les bounès cdujhances si lome on **caberdouxhe**, on **ratind-tot**. S' i gn a k' des sôlêyes, c' est on **bacachnik**.

Li plaece k' on sieve a boere si lome li **candjlete** u **contwer**.

Onk k' est tofer tchôkî dins les cåbarets, on dit d' lu k' c' est on **pilé d' cåbaret**, i fwait voltî **tos les petons** (u **totes les tchapeles**).

## Istwere
Divinltins, el Walonreye, po mostrer k' on tneut cåbaret, on pindeut on houpea après l' ouxh d' intrêye.

## Cåbaret ås no walon
thumb|djouwaedje del pîce Derycke
Gn aveut sacwants cåbarets, el Walonreye, k' avént-st on no e walon. Mins end a todi moens.


Imådje:Dårmè essegne cåbaret.JPG|Essegne di cåbaret avou on no e walon a Dårmè
Imådje:Les ôneas plake cafè Montniye-Tiyoû.jpg|Les ôneas a Montniye-Tiyoû


## Dins les belès-letes e walon
Nosse pitit cåbaret: pîce da Christian Derycke
Cåbaret (spectåke)

On **cåbaret**, c' est on spectåke avou des tchants et kécfeye des danses.

On ndè fwait co voltî e walon (cåbaret walon).

Cåbaret walon (institucion a Lidje)
Angoxhe

L' **angoxhe**, c' est ene sinsåcion ki strind ene djin cwand ele pinse a çou ki lyi pôreut ariver d' laid (di måvas).

## Mwaissès piceures
Cwand ele rivént toltins, l' angoxhe est loukeye come on sintome. Asteure, sacwants psis li rwaitnut come ene maladeye a leye tote seule.

Ene angoxhe ki n' deure ki l' tins d' on "mwais cwårt d' eure a passer" si dit purade, e lingaedje corant :  (esse dins les transes), si formagnî, si cmagnî l' sonk, si wôrmagnî, si tracasser, s' endè fé, si fé do mwais sonk, si fé del bîle, esse el five, èn fé pont d' bén, esse transmouwé, esse emayî, esse ås cwate cints côps (loukîz a «transixhance»).

## Médiaedje di l' angoxhe
L' angoxhe ki deure si médeye pus voltî pa ene sicoterapeye. Li sikiåte pôrè tchoezi di radjouter des droukes dizangoxhantes.
Tchipotreyes (arimés)

thumb|Coviete
"**Tchipotreyes**" (*Tchipotrîyes*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Max-André Frère.

Li live a vudî e 1940. 

Il aveut rçû li Pris del veye di Lidje.
Transixhance

**Transi** (on dit eto : ni pont fé d' bén, si cmagnî l' sonk, evnd.), c' est aveur ene angoxhe ki n' deure nén, li tins k' on ratind ene sacwè, ene sakî ki n' vént nén. On pinse k' i lyi åreut polou ariver ene sacwè.

## Pî-note
Veulire (bele finiesse)

[thumb|veulire pa [Fabienne Desmet al tchapele di Gobtindje]]
Ene **veulire** (on dit eto on **vitrå**, **des cwåreas**), c' est ene bele finiesse fwaite di ptits cwåreas d' veule ki fwaiynut ene imådje.

End a toplin dins les eglijhes, pår el Walonreye.

## Motlî
Li ronde veulire d' al copete d' ene nåve d' eglijhe si lome on **rondea**.

L' årtisse ki fwait des veulires si lome on **veulirî**, ene **veulirresse**.


Transene veulire Sint-Mårtén2.jpg|Veulire di l' eglijhe di Transene (veye di Sint Mårtén d' Tour)
Langdorp Sint-Pieterskerk glasraam met Francesco de Hieronymo.jpg
Arthur Trigaux

**Arthur Trigaux** a skepyî li 5 di setimbe 1882 å Fayi-dlé-Manadje ey a morou tot djonne (a 32 ans) e 1914. 

## Ouve pol walon
I vleut scrire do walon al leccion, et diner råjhon ås askepieus do Moxhon d' ônea. I va scrire si prumî boket a 17 ans (el dicåce del Basse Hesse, « *El ducasse del basse Hestre* »).

Si pus rlomêye tchanson, c' est, sins manke, « Do tins di m' grand-mere », tchantêye pol prumî côp a Djolimont e 1910. Portant, ele n' est nén citêye dins ses ouves e Motî Coppe.

Divant d' mori, i rashonna ses tchansons e-n ene ramexhnêye, dedieye a ses deus feyes.
:*C' est po vozôtes, mes ptitès kenes
:*Ki dj' a reyuni tot eshonne
:*Dins on ptit live di deus gros sôs
:*Ces tchansons fwaites esprès por vos.

## 

## Sourdants
Do tins di m' grand-mere (tchanson)

**Do tins di m' grand-mere** (*Du tamps dè m′ grand-mére*), c' est ene tchanson e walon (walipicård) da Arthur Trigaux. 

## Istwere del tchanson
On dit ki Arthur Trigaux scrijha li cåzaedje del tchanson li minme djoû å matén k' el diveut tchanter di l' après-nonne a Djolimont e 1910. 

Riprinjhe pa Julos Beaucarne (sitroete plake «Li ptite gayole») et pa Bob Dechamps.

## 
 (rortografyî e Feller-Fauconnier, El Bourdon 2011)

## Sourdant
Codjowaedje wårder

Li **codjowaedje di wårder**, c' est l' ci d' on viebe del prumire troke da Hendschel, "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne sillabe.

*Li minme sacwè po les [[viebes del deujhinme troke]], c' est l' [[codjowaedje tcherdjî]].*

## Mwaissès piceures
Po-z espaitchî d' aveur troes cossounes dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete. 

Shuvant l' atuze des troes bodjes, on pôreut dire :
* bodje A : wård-
* bodjes B & C: wåd-

Po sacwants viebes, li R alondje li voyale I, U ou OU metowe padvant; çou ki doet esse replaecî pa on toetea cwand li R toume, et ki l' cossoune ki shût n' est nén vuzlêye. Come "tourner" :
* bodje A : tourn- (/tuːʀne/)
* bodjes B & C: toûn- (/tuːn/)

Gn a eto des viebes avou sfwait viebes ki s' codjowèt come tchicter.
*  => dji 

## Sacwants viebes di cisse sôre la
### sins candjmint d' voyale divant R cwand i tchait
* , , 
* , , , , , , , 
* 
* 
* , 

### avou candjmint d' voyale divant R cwand i tchait
: codjowaedje tourner

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Tåvlea do codjowaedje di "wårder" 
*
Yves Duteil

**Yves Duteil**, c' est on tchanteu e francès.

Ene di ses pus rlomêyès tchansons, "*Prendre un enfant par la main*" (diner l' mwin a èn efant).

## 
Redjårbaedje di "diner l' mwin a èn efant" (tecse da Jacques Desmet, lî pa Andrée Flesch)
Sårt-Mélin

thumb
thumb
Li **Sårt-Mélin** (la-minme e sistinme Feller, *Saut-Mélin* ; fr. *Sart-Mélin*), c' esteut on hamtea di Mélin.

Asteure, c' est djusse on coulot do viyaedje, mostré pa on no d' rowe e francès (*rue du Sart*). 

Lomaedje des djins did la : ****

## Li Sårt-Mélin dins les Belès Letes e walon
On Sånî a pårt (roman e walon da Jacques Desmet) mete el sinne on råpén did la.
Famile (biyolodjeye)

[thumb|right|[Rindjmint do vicant]]
Ene **famile**, el biyolodjeye, c' est ene rabindlêye di djinres di plantes, di biesses, di bactereyes, di protozowaires ki s' rishonnnut co assez bén.

Les familes sont rindjeyes divins des ôres.

Sol Wikipedia e walon, les nos des familes sont metous e pluriyal.

## Sacwants familes
* Biesses :
** Bascolidîs
** Fåcnidîs
* Plantes :
** Rôzacêyes
** Stoelacêyes
** Påwionacêyes
** Fenaesses
** Orobantchacêyes
Principåté d' Chimai

Li **principåté d' Chimai**, c' esteut ene principåté k' a skepyî foû del signorrere do minme no li 9 d' avri 1486.

C' est Miyin d' Otriche ki fjha cisse bistoke la a Tchåle di Croyî, l' ome k' aléve divni l' pårén da Tchårlukin. Ça fwait ki ci-ci divént d' on plin côp  « ilusse prince del principåté d' Chimai, di mime rang ki les ôtes princes do Sint Impire romin djermanike.

## Djeyografeye
Li principåté d' Chimai aveut ene frontire avou l' principåté d' Lidje. Ki passéve pa Presgå (Lidje) et Gonri (2 princpåtés).
Nûlêye

[vignette|Bassès '''nûlêyes''' a [Monesterio, ene comene sipagnole.]]
thumb|Nûlêye.
Ene **nûlêye** (on dit eto : on **nouwaedje**, ene **nouwêye**), c' est ene masse d' aiwe pompêye el mer et k' est epoirtêye dins l' cir, et fé ene grijhe u blantche masse ki mucheye li solea, et al fén si dismantchî et divni del plouve (ou del nive, ou des gurzeas).

## Sôres di nûlêyes
### Nos meteyos
* stratusse
* nimbusse
* stratusse
* cumulusse

### Nos e walon
#### Noerès nûlêyes
Les noerès nûlêyes, c' est tos cumulusses
*  / 
*  : noere nûlêye sins cogne, sol roye do cir, divant èn oraedje
* , 
Dins zels, gn a les cis k' ononcèt des oraedjes :
* , , , , , 
#### nûlêye di plouve, tote seule
* tahourea, tacon, noer taessea  (*nwêr tacha*)
* 
* 
#### blankès nûlêyes hôt metowes
C' est des cirusses ou des stratusses
* blanc taessea (*blanc tacha*)
* bedots, berbis, berbijhetes (todi å pluriyal)
* 
#### nouwêyes avou des cognes a pårt
* åbe Abråm
* , rotches bårêyes
* 
* 
#### Noûmots
* vedje (nûlêye) (*[[virga]]*)

## Sourdant
Famile

Ene **famile**, c' est l' rashonnaedje des djins ki sont directumint parints onk avou l' ôte.

Li nawea del famile, c' est li pa, li mame, les efants, et kécfeye, les grands-parints.

Pus lon, gn a les mononkes et les matantes, les cuzéns et les cuzenes.

Co pus lon, les mononkes-tåyes, les matantes-tåyes, les cuzéns et cuzene des parints, les beas-parints, evnd.

Si on s' vout **racuziner**, on trouvrè cobén des parints al ,  et , et pår des cis .

Li mwaisse såme del famile, dins bråmint des societés, c' est l' aclevaedje des efants.

## Sôres di familes a pårt
* famile nombreuse
* famile d' afiyaedje (po èn ôrfulén)
* famile d' ascoye (po èn efant ki ses parints sont rascråwés)
* famile a on seu parint
* famile omoparintrece
* Sinte Famile (rilidjon crustinne)
Ah ! le petit vin blanc (tchanson e francès)

***Ah ! le petit vin blanc*** (**A ! li ptit blanc vén**), c' est ene tchanson e francès, sicrîte e 1943 pa Jean Dréjac, compôzêye pa Charles Borel-Clerc, et tchantêye li prumî côp pa Michèle Dorlan, pu, pus rlomêymint, pa Lina Margy.

Li plake 45 toûs s' a vindou a 1 miyon et dmey d' egzimplaires.

## 
Redjårbaedje e walon (da Lucyin Mahin)
Djinre (biyolodjeye)

[thumb|[Rindjmint do vicant]]
On **djinre**, el biyolodjeye, c' est ene rabindlêye d' indjes di plantes, di biesses, di bactereyes, di protozowaires k' ont tertos l' minme prumî no.

Les djinres sont rindjîs divins des familes.

## Egzimpes di djinres
* Orobantche (*Orobanche spp*)
* Åbe al soye (*Morus spp*)
Edmond Gillard

**Edmond Gillard**, c' esteut on scrijheu e walon, di Nameur minme.

Il a morou e 1969.

Il esteut Relî namurwès.

On limero a pårt des Cayés walons (7, 1969) a stî eplaidî avou ses scrijhaedjes.
Gérard Wislez

**Gérard Wislez**, c' est on scrijheu e walon, do Payis d' Lidje.

Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins l' Walone et dins Intrez don.
Ravachol

**François Claudius Koënigstein**, sipoté **Ravachol**, c' esteut èn anårtchisse francès.

I skepia li 14 d' octôbe 1859 et mora codåné a-z awè l' tiesse djus (al guiyotene) li 11 di djulete 1892.

Ci n' est k' après s' moirt k' il a stî ecinsé pa les gazetes, pu loukî come li mårtir do mouvmint anårtchisse.

Si no a dné li ptit no walon «», po lomer onk ki n' schoûte nén, onk ki s' bate, èn efant todi a damadje; eto, å wiss, on djeu la k' i gn a nouk ki va: c' est les cis ki ramasse les setinme et dierin plis ki pierdèt. E gåmès, ça vout eto dire : des damadjes di djibî, on , evnd.

## Sourdants
Sincieus rindjmint do vicant

thumb|Les liveas d' rindjmint
Li **sincieus rindjmint do vicant**, c' est èn adjinçmint des plantes, biesses et ôtès vicantès sacwès, atåvlé pa ene syince lomêye sistematike u tacsonomeye.

I permete di trover åjheymint les nos d' ene vicante sacwè, d' on lingaedje a l' ôte — et pår ådvins d' ene minme langue —, dabôrd k' i gn a sovint des sinonimes et des emacralés nos.

## Liveas d' rindjmint
* ringne
* ecoxhmint
* classe
* ôre
** dizo-ôre
** sorfamile
* famile
** dizo-famile
* djinre
* indje
** dizo-indje

## 
* Tchampions#Espicilaedje des tchampions
Antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe

thumb|coviete
L' **antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe**, ki s' tite, c' est  «**E Djambe avou les scrijheus**» (*È Djambes avou lès scrîjeûs*), c' est ene antolodjeye ki rprind toplin des scrijheus e walon k' ont skepyî ou k' ont dmoré a Djambe.

Elle a vudî e 2009.

## Scrijheus e walon riprins ådvins
* Albert Bilquin
* Victor Binot
* Alexandre Bodart
* François Bovesse
* Guy Brenner
* René Clinias
* Marc Dacos
* Fernand Danhaive
* Louise-Marie Danhaive
* Max Defleur
* Fernand Derèse
* Edmond Gillard
* R. Jacquemart
* Georges Jacques
* Lambert-Joseph Lambillon
* Lucien Maréchal
* Paul Maréchal
* Georges Michaux
* Albert Migeot
* Ernest Montellier
* Jean Mosseray
* Henri Rase
* Félix Rousseau
* Claudette Sonneville-Canivet
* Édouard Thirionet
* Edmond Wartique
* Jeanne Wartique
Mildiou del vegne

thumb|dizo d' ene foye di vegne avou l' mildiou
Li **mildiou del vegne**, c' est on mildiou k' acsût les vegnes.

 (rascråwant tchampion) *[[Plasmopara viticola]]*.

## Istwere del maladeye
Il a stî responsåve — avou des ôtes sacwès —, å cminçmint do 20inme sieke, del rwene des vignrons totavå l' Urope, aprume e l' France.

## Senes del maladeye
So les foyes, on voet des ptits blancs ronds, ki s' agrandixhnut et divni ene plake. Li texhou del foye flouwixh å mitan.


Mildiou vegne foye blancåsse plake.jpg
Mildiou vegne foye blancåsses ronds.jpg
Mildiou vegne foye flanixhaedje spiteures ciproconazole.jpg


Les roejhéns sont-st atakés tot å cmince, al florixhåjhe. Et i n' crexhnut nén so tote li troke.


Mildiou vegne troke1.jpg
Mildiou vegne troke2.jpg
Mildiou vegne troke3.jpg
Mildiou vegne troke4.jpg


## Médyince
On stritche do sulfate di keuve (CuSO4, «boleye di Bordo») dispu l' 19inme sieke, aprume po-z espaitchî l' rascråwe cwand il a fwait crou ou brouwiner. C' est on prodût accepté dins l' agricoûteure biyolodjike. Il est maxhî al dôze di 5 a 25 grames å lite d' aiwe. I fåt bén spritchoûler li dzeu et li dzo des foyes.

On rsulfate tchaeke côp k' il a ploû 20 milimetes. 

Cwand l' vegne est ddja bén atakêye, on sieve asteure pus voltî des contrutchamosses tchimikes come li ciproconazole, mancozebe u l' mefenocsan.
Rompeure

[thumb|Rompeure vintrinne, sol [blanke roye]]
Ene **rompeure** ou **drompeure** ou **casseure**, c' est l' passaedje des boyeas pa on passaedje ki s' a fwait dins les tchås do vinte, sins ki l' pea soeye aduzêye.

## Motlî
L' **anea** del rompeure, c' est l' boird do trô dins les musses do vinte, pa wice ki les boyeas pasnut.

Li **saetch** del rompeure, c' est l' pårteye do peritoenne paroetrece k' a vnou foû avou les boyeas, rafoirci pa on coriant texhou di fibes.

## Sôres di drompeures

### sorlon leu-z eplaeçmint
* basse dirompeure u rompeure ayinrece (casseure a l' ayinne del djambe)
* rompeure botroûlrece (casseure al botroûle)
* rompeure vintrinne (casseure å vinte)
** sol blanke roye
** dizo les coisses
* rompeure sidjrece (organe do vinte ripassant dins l' bassin)

### sorlon leu piceure
* rompeure nén evilmêye
* evilmêye rompeure (dins les botroûlites)
* aiwe dins l' saetch del rompeure
* sitronnêye rompeure (rompeure nén ristitchåve)


Лёгочная грыжа.jpg|Rompeure dizo les coisses
Hernia.JPG|Basse rompeure


## Médiaedje
thumb|Saetchaedje do saetch del rompeure
On rakeud l' anea del rompeure. Si l' saetch est pår trop spès, on l' côpe evoye.

## Rompeures ås biesses
 Rompeure ås biesses
Les drompeures sont foirt corantes ås veas, ås poûtrins, ås coshets.

Li rompeure acpagntant del botroûlite est bén cnoxhowe dins les veas.
Famile (discramiaedje)

* Famile (djins do minme parintaedje)
** No d' famile
*** No d' famile del Walonreye
** Maladeye di famile
** Li sinte famile (roman e walon da Emile Sullon)
* Famile (biyolodjeye) (des biesses, des plantes, evnd.)
*
Fier

[vignette|Li [prefecteure di Fier, ewou çk' el comene si trouve, est sol Mer Adriyatike.]]
**Fier**, c' est l' setinme comene li pus peuplêye d' Albaneye eyet l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Elle a ene sitindêye di 628,8 km² eyet 101.963 djins dimorént låvå, e 2023.

Imådje:Flag_of_Fier.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Fier.gif|Si drapea.
Imådje:Stema_e_Bashkisë_Fier.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Fier.svg|Ès-n' årmwereye.
**Fier** si trouve so mouze Gjanica. Si climat, c' est on climat såjhonî mîtrin, veyanmint k' èç veye la si trouve sol Mer Adriyatike. Adon, **Fier** est djondant del Mîtrinne Mer. 

## Tourisse

Imådje:Fier,_Albania_2022-11-03_-_Trees_along_street.jpg|lien=Ofbeeldienge:Fier,_Albania_2022-11-03_-_Trees_along_street.jpg|On parkigne avou ene alêye d' åbes padrî les otos.
Imådje:Katedrale_e_Shën_Gjergjit_në_Fier_05.jpg|lien=Ofbeeldienge:Katedrale_e_Shën_Gjergjit_në_Fier_05.jpg|Li catedråle.
Imådje:Xhamia_e_Madhe_e_Fierit.jpg|lien=Ofbeeldienge:Xhamia_e_Madhe_e_Fierit.jpg|Ene moskêye.
Imådje:Parku_qendror_qyteti_i_Fierit(Central_park_City_of_Fier).jpg|lien=Ofbeeldienge:Parku_qendror_qyteti_i_Fierit(Central_park_City_of_Fier).jpg|Ene fontinne.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Fier|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**
Operåcion viyaedjes roumins

L' **operåcion viyaedjes roumins**, ci fourit ene operåcion d' aidance ås djins des viyaedjes del Roumaneye, po k' i n' cwiténxhe nén leu coine, et s' aler retasler dins des grandès veyes.

Elle a stî minêye pa ene Soce Nén Recwårlante do minme no. Les bénvlants et l' ecwårlaedje vineut aprume del Walonreye (et d' Brussele), ey eto d' France. Tchaeke viyaedje walon esteut edjermalé avou on viyaedje di Roumaneye.

Elle a-st ataké e 1988, do tins do redjime Tcheyosescou, et tcheryî après l' tchessaedje-evoye do dictateur, disk' å djoû d' ouy (e 2011, todi).

## Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze dins l' roman e walon, Gabriyel eyet Gabriyel da Djôr Sfasie eyet Nicolas Staelens.

## Djivêye des viyaedjes et comenes di Walonreye k' ont-st ecwårlé l' operåcion
Cial, les prumîs loyéns (e 1989 et 1990) inte les viyaedjes walons et les roumins
Emîleures

Les **emîleures** (on dit eto : les **picots**, les **pouçrons**), sincieuzmint, les **afides**, c' est des ptits insekes ki vegnnut, des meyes et des meyes eshonne, teter li seuve di toplin des plantes. On dit eto ki ces plantes la **fijhèt d' l' emileure**, ca i rexhe di leu bodje on sûna come del låme.

End a bén 4000 diferinnès indjes.

 *[[Aphidoidea]]* (sorfamile).

## Discrijhaedje
C' est des tos ptits insekes, 1 a 4 mm longs.

## Damadjes azès plantes
Les foyes do dbout des coxhetes si racrolnut.

Les fruts polèt toumer, ou tourner a kinikes.

## Biyolodjeye

Les copixhes sont capåbes di vni mode les emîleures.

## Sourdants
Emîleure (discramiaedje)

* emîleures (insekes k' atacnut les plantes, *Aphidoidae*)
* maladeye des dinrêyes, cåzêye pa ene tchamousseure, *[[Claviceps purpurea]]*
* ôtes maladeyes des grins
Codjowaedje prinde

Les **viebes del sôre di prinde**, c' est des viebes del 5inme sôre, ki fjhèt ene dizo-sôre avou rén k' lu et ses derivés.

Il a-st on dobe codjowaedje e rfondou, li prumî est pår erîlé (A=B=C=prind), ki s' codjowe come "ratinde", avou come pårticipe erirece pris/prijhe.

Li deujhinme codjowaedje est pårticulî, li båze est fwaite so les bodjes A=purd et B=C=pud, mins po les cognes d' ene seule sillabe on rtchait sol minme bodje ki pol prumî codjowaedje (prind). Li pårticipe erirece est l' minme ki dins l' prumî codjowaedje:

### prumî codjowaedje
* prezintrece: dji prind, ti prinds, i prind, nos prindans, vos prindoz, i prindèt / prindnut
* erirece: dji prinda, ti prindas, i prinda, nos prindîs, vos prindîz, i prindît
* erirece durant: dji prindeu, ti prindeus, i prindeut, nos prindéns, vos prindîz, i prindént
* futurrece: dji prindrè, ti prindrès, i prindrè, nos prindrans, vos prindroz, i prindront
* condicioneu: dji prindreu, ti prindreus, i prindreut, nos prindréns, vos prindrîz, i prindrént
* sudjonctif prezintrece: ki dj' prinde, ki t' prindes, k' i prinde, ki nos prindanxhe, ki vs prindoxhe, k' i prindexhe / prindnuxhe
* sudjonctif durant: ki dj' prindaxhe, ki t' prindaxhes, k' i prindaxhe, ki nos prindénxhe, ki vs prindîxhe, k' i prindénxhe
* comandeu: prind, prindans, prindoz
* pårticipe erirece: pris, prijhe, 
* pårticipe prezintrece: prindant

### deujhinme codjowaedje
* prezintrece: dji prind, ti prinds, i prind, nos purdans, vos purdoz, i purdè / pudnut
* erirece: dji purda, ti purdas, i purda, nos purdîs, vos purdîz, i purdît
* erirece durant: dji purdeu, ti purdeus, i purdeut, nos purdéns, vos purdîz, i purdént
* futurrece: dji pudrè, ti pudrès, i pudrè, nos pudrans, vos pudroz, i pudront
* condicioneu: dji pudreu, ti pudreus, i pudreut, nos pudréns, vos pudrîz, i pudrént
* sudjonctif prezintrece: ki dj' prinde, ki t' prindes, k' i prinde, ki nos purdanxhe, ki vs purdoxhe, k' i purdexhe / pudnuxhe
* sudjonctif durant: ki dj' purdaxhe, ki t' purdaxhes, k' i purdaxhe, ki nos purdénxhe, ki vs purdîxhe, k' i purdénxhe
* comandeu: prind, purdans, purdoz
* pårticipe erirece: pris, prijhe
* pårticipe prezintrece: purdant

## Sacwants sfwaits viebes
* , 
* , 
* 
* 
*  

Po ,  i gn a des traces do 2inme codjowaedje, mins i n' est eployî ki la wice k' on eploye seulmint l' prumî; di pus li pårticipe est *esprindou*.

## Codjowaedjes coinreces
* basti sol prumî codjowaedje:
** l° 114 dins les codjowaedjes da Stasse (modele = "rinde")
**:mins avou des diferinces pol cogne C fwaite avou ene cawete *-se* (*ki dj' prinse*; ki c' est surmint on ridaedje h -> s d' ene cogne "ki dj' prénxhe")
* basti sol deujhinme codjowaedje
** l° 58 dins l' live des codjowaedjes da Gilliard (modele = "prinde").
** l° 16 dins l' live des codjowaedjes des Chnapans (modele = "prinde")
**:avou come foû-rîle ki l' bodje wåde on "r" pa dvant -nut/nuxhe (*i pèrd'neut, i pèrd'neuche*)
Lever do solea

Li **lever do solea** ou **lever do slo**, c' est cwand l' solea aparexhe sol roye do cir, å Levant, al pikete do djoû, et apoirter li loumire so tere.

## Candjmints atmosferikes
A cåze des candjmints atmosferikes ki vont avou, on **lever d' solea** est todi bea a loukî, mins les coleurs des aireurs do djoû î vont disparexhe.

Ezès dezerts, li solea shonne pus gros a s' lever (come a s' coûtchî).

## Eployaedje pratike
L' eure do lever do solea sieve po conter li cminçmint d' on djoû eyet l' fén del nute.

Les moennes crustins î priynut les lådes.

Les muzulmans, li priyire d' åmatén.
Åmatén

L' **åmatén**, c' est li cminçmint del djournêye après l' lever do solea.

On l' eploye eto come moumint la k' les djins s' dispietnut.
Djournêye

Ene **djournêye** (do solea), c' est l' termene do djoû d' 24 eures ki court etur el lever do solea et solea-djus.

Li djournêye est shuvowe del nutêye u nute.

## Moumints del djournêye
Les moumints del djournêye, c' est:
* meynute meyzeure (nole eure å matén, a pont d' eure), pu les ptitès eures
* les aireurs do djoû
* li pikete do djoû, å lever do solea
* l' åmatén
* li matinêye
* Nonne
* l' aprandjire
* l' après-nonne
* li vesprêye, pu l' anuti, å coûtchî do solea

## Crexhance et discrexhance des djoûs
Le djoûs sont les pus courts li 21 di decimbe. On dit:
:*Al [[Sint-Toumas]], les djoûs sont-st å pus bas.
Li Sinte-Luce, c' esteut l' 23, on djheut: 
:*Al Sinte-Luce, les djoûs crexhèt do sôt d' ene pouce
Après on dit:
:*Å [[Noyé]], les djoûs crexhèt do pas d' èn [[åmea]]; udonbén: al Noyé, les djoûs crexhnut di l' asdjamblêye d' on tchén
:*Al novelan, les djoûs crexhnut do pas d' èn efant,
:''Al Sint-Antoenne, les djoûs crexhèt do pas d' on moenne.

Les djoûs sont les pus longs li 21 di djun.

## Sourdants
Aireurs do djoû

thumb
thumb
Les **aireurs do djoû** (eto: les **aires do djoû**, l' **airêye do djoû** ou **pikete do djoû** (u **piket do djoû**, pus rålmint **peta do djoû**, **betchete do djoû**), c' est l' moumint del djournêye k' i fwait ddja ene miete clair, mins divant l' lever do solea. Dabôrd, c' est l' fén del nute.

## Moumints des aireurs
On pout fé l' diferince inte les prumirès clairtés å Levant (c' est çoula, vårmint, les **aireurs**), et l' moumint ki l' solea si mostere (ci sereut puvite çoula l' **pikete**).

## Candjmint atmosferikes
Sovint, n a des clapantès coleurs e cir.

## Eployaedje
* les moennes crustins î priynut ou ont ddja priyî les matenes.
* les moslimîs î deynut li priyire des aireurs.

## Sourdants
Coûtchî do solea

thumb|Coûtchî d' solo e dezert
Li **coûtchî do solea** ou **coûtchî do slo**, c' est cwand l' solea disparexhe dirî roye do cir, å Coûtchant, a l' fén del vesprêye, kiminçmint d' l' anuti.

On dit eto «**a solea djus**».


Anuti pilône Douccala.jpg
Anuti Rouvroe.jpg


## Candjmints atmosferikes
A cåze des candjmints atmosferikes ki vont avou, on **coûtchî d' solea** est todi bea a loukî, po les rodjès coleurs ki si spådnut e stoelî.

Ezès dezerts, li solea shonne pus gros a s' coûtchî (come a s' lever).

## Eployaedje pratike
L' eure do coûtchî do solea sieve po conter li fén d' on djoû eyet l' edåmaedje del nute.

Les moennes crustins î priynut les priyires del vesprêye.

Les muzulmans, li priyire d' anuti.
Jean Brumioul

**Jean Brumioul**, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

I skepia li 2 d' måss 1925 et mora li 8 di djun 2014.

## Ouve pol walon
Il a scrît ene pîce e 16 tåvleas so l' istwere do payis d' Lidje, eplaideye dins l' pitite coleccion di l' SLLW.

Dizo l' no d' pene di «Fré Djhan», i ratourna cwate lives d' imådjes des «Flammarion», e 1981:
* Li gade et les bikets
* Les bons camaerådes
* *Natacha, pitit tchèt pièrdou*
* *Treus cossèts*

## 
* 
*
Cawete -té

Li **cawete -té**, c' est ene vicante cawete, acawêye so èn addjectif femrin, et ki bastixh on femrin sustantif. Ci cmon no la mostere li cwålité ou l' difåt di l' addjectif.

: => 
: () =>  (avou candjmint d' voyale).

## Cas a pårt
Dins «» => «», gn a ristitchaedje d' on "S".

## Sinonimeye
Li cawete -té est vraiy sinonime del cawete -esse et del cawete -eur.
: => cwålité ou difåt di çk' est grand = 
: => cwålité ou difåt di çk' est fwebe = 

Dins ene fråze emocionrece, li sustantif ki mostere ene rafoirceye cwålité est rindou pal cawete -isté.
: => cwålité ou difåt di çk' est foirt tinrûle =
Pea

thumb|Pea d' deus coleurs so l' oraye d' ene berbis; li blanke atrapa on foirt côp d' solea
Li **pea**, c' est on texhou ki rascove li coir des biesses et des djins.

Li spesse pea di sacwants biesses dene li cur.

C' est l' pea ki fwait crexhe les pwels et les tchveas.

## Léts des pea

* epidieme: coûtches di celules plinnes di keratene (I. di l' adjinçna ciddé-djondant)
* dieme: li vraiy cur, ki dene li stocaesté al pea. Il est trevåtchî des glandes al souweur et des glandes å sebom et lodje les foyoûles ås pwels (II.)
* ipodieme avou les ecdûts å sonk et les niers (III.)

## Tcherpintaedje del pea
* pwel (poy) u tchvea (1.); raecinêye do pwel (4.)
* celule melanrece (2.)
* niers do sinta (3.)
* glande al cråxhe peacelrece (5.) ki oende li poy
* coladjinne (6.)
* elastene (7.)
* glande al souweur (8.)
* coir sinsiûle (å tinkiaedje, al tcholeur...)
* ecdûtea å sonk

## Maladeyes del pea
* diermites
* tchamosseures del pea
* loumirite d' esté
* fotosinsiûlijhaedje
* keloyide
* rogne
* noerès plokes
* ploketes volantes
* taetches di Djuda
* poreas
* lepe
* clås
* botons d' djonnesse
Happy birthay to you

**Happy birthay to you**, c' est ene tchanson e l' inglès, d' ene seule fråze, repetêye cwate côps so cwate fråzes di muzike.

Elle est tchantêye dins tos tchamps tos payis, al fiesse des ans d' ene sakî. E-n inglès, oudonbén dins l' lingaedje d' avår la.

On dit l' no do ci (del cene) ki fiestixh ses ans après l' troejhinme fråze.

## E walon
Djoyeuse fiesse di vos ans
Basse Sambe

Li **Basse Sambe**, c' est l' payis metou so les erives do coron d' Sambe, di Fårciene a Malonne.

C' est on payis la k' on rtrouve des bwès, des tchamps, des trôs d' rotche (grote di Spî). Foirt diferin des contrêyes e-n amont, la k' c' esteut totès oujhenes (Noer Payis).

## Sacwants viyaedjes et comene del Basse Sambe
Sambveye, Moustî, Spî, Furnire, Åvlès, Flawene, Soye, Florifoû

## Sicrijheus et rcwereus sol walon did vår la
* Joseph Bodson
* Eugène Gillain
* Emile Gilliard
* Louis Verhuslt
Tchenoe

On **tchenoe**, c' est on bwès d' tchinnes.

C' est on mot ki rvént toplin dins l' toponimeye do walon: loukîz a «tchinne».


Florifoû Tchenoe.JPG|a Florifoû
Tchenoe.jpg|hamtea del Gléjhe
Tintniye plake Tchenoe.JPG|a Belfontinne-el-Gåme
Poitchrece plake tchenoe.JPG|a Poitchrece-e-l'-Årdene
Belvå dlé Rotchfoirt Tchenoe.jpg|a Belvå-dlé-Rotchfoirt
Florifoû

**Florifoû** (F. *Floriffoux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florefe, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5150**
** davance : **5751**
* Limero diyalectolodjike : **Na 72**.
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje des djins did la : Florifoûtî, Florifoûtresse; (F. *Florifollien, ienne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Florifoû

### Hamteas
Marbai
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Pré Sinte Djetrou (FR. *Pré Sainte-Gertrude*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Grande Så (fr. *Grand Saule*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Tour
* A vey avou des aiwes : 
** poujhoe (*poujou*)
** Fontinne
* A vey avou les tienes et les vås
** Rowe do Moncea
* A vey avou des rotches :
** Cayô (*Cailloux*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Fr. *Hérisseaux*
Ploraedje

vignette|220x220px
Li **ploraedje** (on dit eto li **breyaedje**), c' est cwand ene djin a des låmes ki rexhèt des ouys, tot estant poenneus. Mins des côps, tot estant foû djoyeus (låmes di djoye).

Plorer lontins et tot s' plindant, po èn efant, si dit **tchoûler**.

## Ploraedje kimandé
Dinltins, el Walonreye, gn aveut des djins k' estént payîs po plorer ås etermints : les ploråds.
Li bia velo

thumb|right|Ene lene di velos del marke.
**Li bea velo** (*Li bia velo*), c' est ene rantoele di velos banåves a Nameur.

## Hårdêye difoutrinne
Libiavelo.be
Vitamene

thumb|Poyon avou les pates schåyeyes, d' on manke di vitamenes
Ene **vitamene**, c' est ene sustance biyolodjike, nén prodûte på coir, k' aide bråmint a ene ou sacwantès metowès reyaccions biyotchimikes des djins et des biesses. 

Les vitamenes ont stî cnoxhowes, å cmince, pa les maladeyes ki leu mancance provoke, come li scorbute ou l' beriberi.

## Djivêye des vitamenes
### Vitamenes dismantchåves dins l' aiwe
* Vitamenes B
** Vitamene B1
** Vitamene B2
** Vitamene B6
** Vitamene B12
* seur pantotenike
* seur folike
* Vitamene PP
* Vitamene C
* Vitamene K
### Vitamenes dismantchåves dins l' ôle
* Vitamene A
* Vitamene D3
* Vitamene E
Toshiro Mifune

thumb|left|275px|(1950)

**Toshiro Mifune**, c' est èn acteur di cinema k' a skepyî li 1î d' avri 1920 et k' a morou li 24 di decimbe 1997.

Il est rprins dins l' live "Rashomon" da Akira Kurosawa.
Disbanåvlaedje

Li **disbanåvlaedje** ou **privatijhaedje**, c' est cwand ene societé comerciåle k' esteut banåve (publike), ni l' est pus, et divni privêye.

Li disbanåvlaedje est l' contråve do nåcionålijhaedje.
Cour å lådje (arimés)

thumb|Coviete
**Cour å lådje** (*<small>Keûr ô lardje</small>*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Jacqueline Boitte.

C' est del powezeye imådjrece.

Il a vudî e 2011 ås eplaidaedjes do Moxhon d' Ônea.

## Prumî powinme

Essorçuleuse
ki cache a m' emaraxhî
dvins ses noerès ronxhes

Bataye pierdowe
po-z erayî
l' noer lénçoû
groumyî di fayêyès imådjes

po schaper å brôlî
des dolreusès kessions
dimorêyes a trî.
V51 (arimés)

thumb|Imådje did dirî l' coviete divintrinne
"**V51**", c' est ene ramexhnêye d' arimés da David André sol monde di l' éndjolike, les waibe-bloks, les rantoeles di soçnaedje, evnd.

Li live a vudî e 2012 dins l' coleccion micRomania.

Les desséns sont da Philippe Decressac.

ISBN 978-2-930364-57-5
Spites di m' cour (arimés)

thumb|Coviete
***Spites di m' cour*** (*Spites di m' keûr*), c' est ene ramexhnêye d' arimés k' Émile Lempereur sicrijha diviè 1935-1940, mins ki n' avént måy sitî eplaidîs.

Li live a vudî e 2012 dins l' "rîlêye Plome" do Bourdon.

ISBN 978-2-930364-56-8
Roman teyolodjike

Li roman teyolodjike, c' est l' cia ewou k' les personaedjes cåznut bråmint del teyolodjeye.
Tofer, c' est l' Bon Diu lu minme k' est stitchî ådvins på romantî.

Les pus fels, c' est les cias da Dostoyevskiy.
Wé

On **wé** ou ene **waye**, c' est ene  plaece nén trop parfonde so ene corante aiwe, la k' ene voye el pout trevåtchî, et k' on-z î pout passer avou ene atelêye, ene endjole å moteur.

Li mot "wé" est foirt corant dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Assaye

Ene **assaye**, c' est on scrijhaedje di prôze ki vout dimostrer ene idêye disfindowe pa li scrijheu.

## E walon
Gn a pont d' egzimpe d' assaye e walon, mins dins l' roman Gabriyel et Gabriyel da Djôr et Colas Staelens, les bates di dvizes des personaedjes ont sovint l' air d' on tecse d' assaye.
Cuzén Bebert (operete)

**Cuzén Bebert**, c' est ene rilomêye operete da Djôzef Dwizink.

Elle a stî creyeye li 5 di nôvimbe 1911.

I fourit djouwé et rdjouwé mwints et mwints côps dispu don.

## Rilomêye
E 1911-1912, li teyåte kiminå walon d' Lidje n' a djouwé k' ça.

Li livret a stî replaidî 14 côps.

L' operete a passé sacwants feyes al tévé.

Elle a stî eredjistrêye so plake vinil pu so cassete, pu so stroete plake.

## Boket
Dji so bea ome, et co traze feyes,
On-z a trové k' dj' aveu d' l' esprit.
C' est po çoula k' les djonnès feyes
Rassotixhèt totes après mi.

Dju n' såreu conter les crapådes
Ki m' ont ddja fwait fé des complumints,
Et les pus beles d' après nozôtes
Serént fires di m' tini pa l' mwin.

Resploe 1

N' est i nén vraiy ki dj' a bele air ?
*Keur* : Siya siya, Cuzén Bebert.
On dit k' dji ravize Sint Lambert.
*Keur* : Vos l' ravizez bén, Cuzén Bebert.
Dji so l' pus rcwerou del cazere.
*Keur* : Çoula c' est l' vraiy, Cuzén Bebert.
Et s' n' a-t i nou diåle e l' infier
*Tchanteu et keur* : ossu vigreus ki l' Cuzén Bebert !

Mins c' est co pé - mel pôrîz vs croere ? -
Dispoy ki dj' so dvins les sôdårds
Et i fåt vey come on m' mostere
Cwand dji m' pormoenne adlé l' Bazår.

I n a tofer la ene ribambele
Di siervantes et d' bobones d' efants,
Disca minme des grandès mamjheles
Ki m' riloukèt tchaeke tot riyant.

Resploe 2

N' est ç' nén la l' prouve ki dj' a bele air ?
*Keur* : Siya siya, Cuzén Bebert.
On m' a ddja pris po l' Roy Albert
*Keur* : Vos l' ravizez bén, Cuzén Bebert.
Dji so l' pus rcwerou del cazere.
*Keur* : Çoula c' est l' vraiy, Cuzén Bebert.
Et s' n' a-t i nou diåle e l' infier
*Tchanteu et keur* : ossu vigreus ki l' Cuzén Bebert !

## Sourdant
Sweron

**Sweron** (F. *Soiron*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Pepinster, el province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **4961** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ve 20**.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins did la : Swernî, Swerinresse; (F. *Soiron(n)ais, aise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di xxx
### Hamteas
* Al Bouxhêye (Fr. *La Bouhaye*)
* Falhî (Fr. *Falhez*)
* Sol Fayi (Fr. *Fays*)
* El / sol Hezêye (Fr. *Heselle*)
* So Moxhontier (tier ås moxhons; fr. *Mohon-Thier*)
### Ôtès plaeces
* so les falijhoûles (*fal'hoûles*)
* Leuster (ster ås leus; fr. *Voie-de-Leuze*)

## Sourdants
Ster (toponimeye)

**Pådje do mot "ster" et ses aplacaedjes el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot ster et ses mots d' aplacaedje tîxhon dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Mot simpe
* Ster (Francortchamp)
* Ster (Ståvleu)

## Aplacaedje tîxhon
### avou on ptit no d' djin
* Timister
* Pepinster
* Hodîster
* Li Vå-d'-Xhavane : Nevrinster
### avou on cmon no
* Sweron : Leuster (ster ås leus)

## Come diterminant
* Li Vå-d'-Xhavane : tchamp do ster (*dè stêr*)
Frigo

thumb|On bea grand hôt frigo, å lådje
On **frigo** (on dit eto : **coûcasse**), c' est ene sôre di froede dresse po wårder les amonucions e l' måjhone, sins ls edjaler.

## Discrijhaedje et rotaedje
Å pus sovint, li frigo dene ene timperateure di 1 a 6 digrés Celcius. I rote a l' electrike, mins pout eto aler å gåz.

Mins, dins les frigos, gn a sovint ene boesse d' edjalaedje, ki sieve di ptit edjaloe.

## Istwere
Li frigo a stî edvinté e 1915.

Il a divnou foirt corant, divins totes les måjhones, el Walonreye, dins les anêyes 1960.

## 
* edjaloe
* boesse-frigo

## Sourdants
Mwaisse Houbiet (teyåte)

**Mwaisse Houbiet** (*Mêsse Houbièt*), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Maurice Delbouille, redjårbêye di "*La farce du Maître Pathelin*".
Erezêye

**Erezêye** (la-minme *Érèzé*,  *Érezée*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Lussimbork.
 
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province

## Ban d' Erezêye
* Erezêye (viyaedje)
** Åwé
* Monene
* Moirmont-dlé-Erezêye
* Swè

## Djeyografeye
C' est onk des prumîs viyaedjes d' Årdene, vinant del Fåmene.

## Istwere
A stî laidmint acsût a l' Ofinsive Von Rounchtete.

## Tuzance walone
### Accint
Li walon si rsint co netmint do walon do Levant, notanmint pol prononçaedje do H lidjwès.

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' pa tola pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Ebagance des Falachas eviè Israyel

L' **ebagance des Falachas eviè Israyel**, c' est cwand les djwifs etiopyins ont cwité a zels toplin l' Etiopeye po-z ebaguer eviè Israyel.

C' est ene coxhe del grande ebagance eviè Israyel.

## Mwaissè dnêyes
Ça a-st ataké divins les anêyes 1970.

Li mouvmint pout esse waitî come èn egzôde k' a duré cwarante ans å long. Et-z ahiver li cminålté des Falachas d' Israyel.

## Målåjhminces di l' egzôde

Gn a yeu ût meye (8000) Falachas k' ont morou di scrandixhmint, di fwin et d' soe, å Soudan, ou tot do long des 2000 km di voye.&nbsp;

Pu, po l' ascoyance e-n Israyel, gn a yeu des mantches a mete, ca li djudayisse des Falachas n' est nén ricnoxhou pa les rabins come on rite djwif d' accion.&nbsp; 

## Sourdant
Falacha d' Israyel

On **Falacha d' Israyel**, c' est on djwif etiopyin k' a-st abagué e-n Israyel dispu les anêyes 1970 et disk' å djoû d' ouy.

Tantea k' i n' dimeure cåzu pupont d' Falachas e l' Etiopeye minme.

## Rujhes des Falachas po s' mete avå les djins e-n Israyel

E-n Israyel, les Falachas n' ont pont d' droets. 

Leu nåcion est rconoxhowe come des vraiys Djwifs, mins nén vormint leu rite rilidjeus. 

I n' ont nén l' droet d' awè des timpes (masguides), et leus curés n' ont nén l' droet d' maryî, ni d' fé ofrande nerén. 

Les rabins overnut bråmint po fé des sinagogues di noers, avou des noers rabins, po fé tourner les Falachas a Djwifs rabinisses (do Talmude). 

E 2012, gn a yeu des metingues po rclamer disconte do raecisse del societé israyelresse eneviè les Falachas.

### Mestîs

End a mo ki s' egadjèt dins l' årmêye, valets et båsheles.

A-st avou des rlomés tchanteus (rilomêyès tchanteuses).


File:Falasha makstyle.jpg|Sôdår falacha
File:Flickr - Israel Defense Forces - Ethiopian-Israeli Soldier at the Western Wall.jpg|On sôdår falacha å meur des dislamintaedjes
File:Flickr - Israel Defense Forces - Preparatory Program for Ethiopian Israelis (1).jpg|Studiants et studiantes falachas al sicole militaire
File:Flickr - Israel Defense Forces - First Ethiopian Ordnance Officer in Israeli History.jpg|Prumire oficiresse falachate


## Dins les Belès letes e walon
Dins les Belès letes e walon, ci sudjet la est espliké dins l' roman Gabriyel eyet Gabriyel. Onk des personaedjes, Adina, c' est ene Falachate, k' a rebagué el Beldjike, nén binåjhe di s' vicåreye e-n Israyel. Elle a spozé on djwif roumin, mins si curé Falacha n' a nén yeu l' droet d' elzès maryî låvå.
André Gonçalves

**André Gonçalves Barbosa**, c' est èn acteur braezilyin k' a skepyî li 16 di nôvimbe 1975 a Riyo d' Djaneyiro.

Il a djouwé l' role da Barabasse al Passion dins l' fouyton tévé «Djezus» sol vicåreye da Djezus-Cri.
Curé falacha

On **curé falacha** (ou **ofrixheu**), c' est on priyesse des djwifs etiopyins.

## Ministere
Les curés falachas schoûtnut cofesse et dislaxhî les petchîs, a môde des crustins.
Foixhes

Des **foixhes**, c' est ene grande cizete, avou ene binde d' acî inte les deus lames, ki fwait rsôrt, po tonde les berbis.
Dobe cawete -lot

Li **dobe cawete -icot**, c' est l' aplacaedje del cawete -ot et del ristitchete -l-, ki pout esse li candjmint erîlé del cawete -ea.

## Egzimpes
* 

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Åbe

thumb
thumb|
Èn **åbe** , c' est ene hôte plante k' a on seu bodje, foirt deur, paski toplin d' lignene. C' est sovint po ça k' on lome li djeneyalodjeye «&nbsp;l' åbe di famile&nbsp;».

*On *'bouxhon** est pus ptit et a sacwants [[beur (åbe)|beurs]] ki rexhèt d' tere eshonne, a stoclêye.''

== Discrijhaedje d' èn åbe ==
[[Imådje:Buk coxhlaedje.jpg|thumb|tronce et coxhlaedje]]
=== Po les botanisses ===
L' åbe est fwait:
* di [[raecinêye]]s ([[raecene]]s, [[rayire]]s), avou del lignene eto
* d' on seu [[stok (åbe)|stok]] (årvier des bouxhons, k' end ont mwints) 
* d' on [[bodje (åbe)|bodje]] ([[beur (åbe)|beur]], [[buk (åbe)|buk]]): ådfoû, c' est li [[schoice]], pu gn a ene tinre coûtche lomêye [[åbî]] u blanc bwès, pu c' est l' bwès
* d' on [[coxhlaedje]]: do pus gros boket å pus ptit: ene coxhe, on coxhea, des coxhetes ou rameyes
* di [[foye]]s, di totes sôres di cognes
* di [[fleur]]s, sovint waire veyåves
* di [[frut]]s ki bråmint ont-st on lomaedje a pårt (come les [[fayene]]s, les [[gland]]s, les [[coptere]]s des [[ayåbe]]s).

=== Po les boskiyons ===
Po les [[boskiyon]]s, l' åbe est fwait d' ene [[tronce]], k' est vindowe tote seule et d' on [[houpî]] ([[tiesteure]], sovint po do [[bwès d' tchåfaedje]]. 

Les åbes råyîs på vint ([[chabli]]s) n' ont nén tant d' valixhance.

== Rashonnaedje d' åbes ==
La k' gn a bråmint des åbes eshonne, c' est on **bwès**.

On pout rashonner des åbes diferins dins on grand corti, po s' plaijhi u po lzès mostrer ås scolîs u ås tourisses. On lome çoula èn **åboretom** u **åboe'''.

## Pî-note
Donna Summer

**Donna Summer**, c' est ene tchanteuse e-n inglès, divins l' djure discp).

Elle a skepyî li 31 di decimbe 1948.

Elle a morou li 17 di may 2012.
Vitamene A

thumb|Fôrmule tchimike
thumb|Tcherpinte dins l' espåce (palmitate)
Li **Vitamene A**, u **retinol**, c' est ene vitamene dismantchåve dins l' ôle.

End a toplin dins l' ôle di foete di sacwants pexhons (ôle di foete di moruwe).

Li mancance di vitamene A si voet sol vuzion, sol pea, sol crexhince, so les oxheas, so les sistinmes di disfinse (waerantixhance ås maladeyes).

## Vindåvès fômes
Dins les droukes di farmaceye, li vitamene A si trouve so l' fôme d' acetate (djaenisse poure) ou d' palmitate (djaene ôle).

## Sourdants
Warda

**Warda l' aldjeryinne** (e-n arabe,وردة الجزائرية), c' esteut ene tchanteuse e-n arabe, sikepieye e l' Aljereye mins k' a bråmint dmoré e l' Edjipe, po si ovraedje.

Elle a skepyî li 22 di djulete 1940.

Elle a morou li 17 di may 2012.
Discomuniaedje

Li **discomuniaedje**, e li rlidjon catolike, c' est l' "fotaedje a l' ouxh" di l' Eglijhe d' on crustin (catolike) k' a fwait on grand petchî ou k' a fwait do toirt å catolicisse.

C' est les evekes k' ont l' droet di discomunyî.
Albert Thibaut

**Albert Thibaut**, c' esteut on tchansonî di Tchålerwè. Il a nexhou li 10 di djulete 1815. Il a morou li 26 di måss 1880.

Di s' mestî, i tneut botike.

C' esteut l' cuzén da Djåke Bietrand.

## Ouve pol walon
Il a scrît toplin des tchansons, aprume so des kesses politikes do moumint. Mins end a waire k' ont stî wårdêyes.

## Erconoxhance
Il est rwaitî, come ès cuzén, po-z esse èn ahiveu del literateure do carolo (diyaleke di Tchålerwè). On vout minme ki ça soeye lu k' åye sicrît ene pårteye des tecses da Djåke Bietrand. Mins k' il esteut trop oniesse po s' endè dner l' no. 

## Referinces eyet sourdants
Tondaedje des motons

Li **Tondaedje des motons**, c' est cwand on rtaeye li linne ås motons, on côp l' an.

Divinltins, el Walonreye, on eployive des foixhes. Asteure, ene tondeuse electrike.
Sierpint

On **sierpint**, c' est ene cropante biesse sins pate et (årvier des cwate-peces) et sins påpires ni orayes (årvier des dzis).

Les sierpints sont tertos magneus d' tchå.

''E walon corant, on mete sovint d' l' adire inte les coloûtes (ki n' hagnèt nén), les viperes (ki hagnnut,et k' egzistèt el Walonreye) et les sierpints (sitroetmint cåzant) ki vikèt foû payis.

## Sôres di sierpints
* coloûtes
* viperes
** aspik
* ôtes sierpints
** cobra
** crotale
** bowa
** sierpint ås xhiletes

## Li sierpint come essegne
On mete sol paltot do sierpint tos les petchîs do monde. Ci sereut lu k' åreut fwait fote a l' ouxh Adan ey Eve foû do Paradis sol tere.
Xhaled

right
**Xhaled**, (davance **Khaled**, fr. Khaled, ar. خالد), c' est on tchanteu d' ray aldjeryin ki dmeure e l' France.