open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sopranal

**Sopranal**, c' est on rlomé Tchålerwetî rappeu, kinoxhou po ses macassès tchansons. Ès sobriket, **Sopranal**, c' est on mot-valijhe avou Soprano (on francès rapeu) ey el mot "*anal*" do francès. Nolu a des noveles da lu dispoy 2013.

## Personaedje
Ådzeu d' esse on sobriket, **Sopranal** c' est eto on personaedje k' rixhene les barakîs (dj' ô bén : çk' on lome voltî come çoula, sins nou djudjmint). Totfeye, l' ome djouwant ci role ci sereut bén di Tchålerwè.

## Discografeye

### Albom

* 2011 : Wallifornie Love

### Tchansons

* 2007 : Leffe Leffe — ft. Lucien El Rapia
* Lucien El Rapia
* 
* Lucien El Rapia
* 
* 
* 
* 2012 : Wallifornie Love ([WA] Walonreye Voltî) — ft. Lucien El Rapia
* 

## Polemike
### Dispitiveus
**Sopranal** s' aveut ataké a troes ôtes rappeus, inte di zels deus rappeus francès ki sont foirt kinoxhous :

* Booba : Rappeau francès foirt kinoxhou.
* MC Michou : Rappeu nén-kinoxhou ki vént d' Sterpi-Barcgnere (El Lovire).
* Rohff : Rappeu francès foirt kinoxhou dins les anêyes 2000 eyet al kminxhmint des anêyes 2010.

### Critikes
Sacwantès djins pinsnut k' Sopranal stramreut ene mwaijhe imådje del Walonreye. Tolminme, il a acertiné k' les Walons divrént esse fîrs di l' esse eyet k' el Walonreye est foirt critikeye al televuzion.

## Referinces eyet sourdants
Gripe ås djins

Li **gripe** u **flaya**, c' est aprume ene maladeye respirrece des djins.

## Sacwants rlomêyès minêyes di gripe
* gripe (discramiaedje)
* virûsse del gripe

## Dins les belès-letes e walon
Li mot «flaya» est ddja cnoxhou pa Françwès Loriaux dins l' Tchanson des verités:
:''Våt mî …  ki d' atraper l' flaya.

## Sourdant
Oujhoskeas

Les **oujhoskeas** u **predentata** sont onk des deus grands ôres di foirtoujheas. I fourit lomé pa l' madjuster Harry Govier Seeley (1839-1909) e 1887 et radmint afiyî.

alt=|centré|385x385px

C' est ene moite coxhe di granddimint magneuses d' yebes foirtoujheas defini par ene adjinçna do bassin lidjirmint rshonnant a li ci des oujheas. Li no Oujhoskea, u "oujhea-bassin", mostere cisse rishonnance et est onk calcaedje do Grek ὀρνιθ (oujhea) + ἴσχιον (bassin, -skea). Tenawete, les oujhoskeas sont fok lon d' esse del minme troke ki les oujheas, ca les oujheas sont des waerapîs foirtoujheas.
Onele

**Onele**, obén e Feller : **Onèle** (*[FR] Honnelles ;* *[PCD]* *Onele*), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Anuna De Wever

**Anuna De Wever**, c' est ene ecolodjisse militante bedje eyet neyerlandès-cåzante. Elle est kinoxhowe po awè organizé les climatikes måtches des djonneas, come Greta Thunberg, e Brussele eyet e Flande.

## Rilomaedje
**Anuna De Wever** est rwaiteye come el mineuse bedje des climatikes måtches. Sacwants djins li rwaite come ene essegnrece figueure då feminisse. Ès omologue e Walonreye est Adélaïde Charlier.

## Referinces eyet sourdants
De Wever (discramiaedje)

I gn' a deus djins k' ont **De Wever** come leu no d' famile :

* Anuna De Wever : Ecolodjisse eyet feminisse militante flaminde.
* Bart De Wever : Rilomé politikî flamind, mimbe eyet prezidint del N-VA.
Såriskea

Li no « Såriskea » est onk calcaedje do Grek σαῦρος (cropante biesse) et ἰσχίον (bassin, -skea). I rime "bassin di cropante biesse". Les såriskeas sont-st onk des deus grands ôres di foirtoujheas. I fourit lomé pa l' madjuster Harry Govier Seeley (1839-1909) e 1887 et radmint afiyî.

## discrijhaedje

Tos carnassieus foirtoujheas (sacwantès sôres di waerapîs) sont å pus sovint metou come såriskea, come sont tos les oujheas eyet onk des deus primaires lignaedjes des magneuses d' yebe foirtoujheas, les Zåropîfoimes. Al difén del Crétacé termene, tos les såriskeas apus k' les oujheas divnou moirts å long di l' etrevén Crétacé–Paleyodjinne. Les oujheas, sont direk zwers d' ene troke di waerapîs foirtoujheas et sont-st onk des såriskeas foirtoujheas e troke-djenetike soce.
Kévi

El **Grand Kévi** (*[FR] Quévy ;* *[PCD]* *Kévi*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces et sourdants
The Roop

**The Roop** est on groupe di muzike pop litwanyine. Ci groupe rprezinte li Litwaneye a l' Urovuzion e 2020.

## Alboms
* 2015: *To Whom It May Concern*
* 2017: *Ghosts*
## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe oficire del binde.
## Referinces eyet sourdants
Béleul

**Béleul** (la-minme e picård: *Baileul* /belœl/ u *Beuleul*, *Bëlël* /bœlœl/ fr. *Belœil*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Ban d' Béleul
* Béleul (viyaedje)
* Båzeke
* Egniye
* Grangléjhe
* Opchiye
* Ramgniye
* Tambrijhe
* Tumede
* Warléncoû (*Warlécou*)

## Referinces eyet sourdants
Elziele

**Elziele**, oubén e Feller : **Èlzièle** (*[FR] Ellezelles ; [NL] Elzele ; [PCD] Elziele/Elzîle*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Lingaedje do payis
C' est l' picård.

 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint did par la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Ectomete

vignette|Ene plake-di-voye avou ene trote scrîte e-n '''ectomete'''. A l' abitude, les trotes sont scrîtes e kilomete k' est dijh côps pus lon.
Èn **ectomete**, c' est ene muzeure di longueur ki våt 100 metes. Dj' ô bén, dijh côps moens lon k' el kilomete.

## Uzaedje
Come c' est metou sol foto, les **ectometes** sont uzés so des plakes-di-voye el Neyerlande, contråvmint al Beldjike wice k' les kilometes sont-st uzés, al plaece. Les **ectometes** sont-st ene mitan uzêye cwand on djåze d' ectåre. Èn ectåre, c'est èn ectomete cwåré (1hm x 1hm).

## Sourdant
Sint Patrick (crustinne fiesse)

Li **Sint Patrick** est ene irlandesse fiesse ki si splosse tos les 17 di måss. 

## Bistocaedje
Les djins, sortot les Irlandès si moussnut e vete, mins davance les djins si mossnut e bleu. Des defilés sont sovint organizés pindant 'ç djournêye. Èç djoû est bistoké paski Sint Patrick avout assûné li Boune Parole e distrujhant les timpes davance.

## St. Patrick's Day Celebration in Ireland

Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (2).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg
Saint Patrick's Day (7).jpg
Saint Patricks Day 10.jpg
Saint Patricks Day 11.jpg
Saint Patricks Day 12.jpg
Saint Patricks Day 13.jpg
Saint Patricks Day 14.jpg
Saint Patricks Day 15.jpg


## Referinces eyet sourdants
Distopeye

[vignette|Li [prôze racontrece «&nbsp;*Brave New World&nbsp;*», scrît pa Aldous Huxley, c' est ene distopeye li pus peuprece sol Daegne. ]]
Ene **distopeye**, c' est ene sôre di prôze racontrece.

## Istwere
Yivgueni Zamiyatene est rwaitî tot-z estant li prumire sakî a scrire ene prôze racontrece **distopike**. Po çoula, il a rexhou on live, e 1917, k' a «&nbsp;*Les Iyreces&nbsp;*» come tite. Ci-ci n' est nén vraiymint ene **distopeye**, mins puvite on roman conte les Burtaenikes. Li prumî roman **distopike**, c' est Nozôtes.

## Piceures

### Definixhaedje
Ene **distopeye**, c' est èn ovraedje avou l' fôme d' ene prôze racontrece, ki djåze li pus sovint d' ene istwere dins ene societé ki n' est nén ahessåve po les «&nbsp;ptitès djins&nbsp;» u po tertos. Djenerålmint, l' istwere s' passe dins l' avni eyet les lives distopikes sont rwaîtis come des ouves d' imådjineye-syince ([EN] *Science-fiction*). Poirtant, sacwants lives n' sont nén des imådjineye-syinces mins des imådjinés-climats. 

Po daler pus lon, on s' sieve del propagande po manaedjî l' vicance des djins. L' infôrmåcion, li fwait di sondjî d' manire indepindante ey el liberté sont limitêyes, virpus cinsurêyes. On grand «&nbsp;manaedjeu&nbsp;», c' est l' idole do peupe, k' est lu-minme todi-tofer aloukî. Tos les citweyins ont sogne do monde difoûtrin d' el ci ewou çk' on vike, minme si ci-ci est afreus pol djintrinnté, cåze do såvritarisse k' est mwaisse. Li monde difoûtrin, c' est l' monde naturel k' est distrût wice k' on pout nén aler eyet c' est l' monde k' on n' e doet nén awè afiyance. Li peupe pinse voltî viker dins l' meyeu monde, alôrse ki c' est l' pé. On conte shijh elemints dins li **prôze distopike**. On-z atake pa discrire radmint li vraiye veye, adon on mostere ki l' utopeye metowe so pî est fåsse. Adon-après, on-z a l' moûmint ki fé tot basculer, avou èn afrontaedje inte les rezistants ey el pouvwer des cis ki viernèt. Al fén, on voet l' erzultat dné på afrontaedje. 

### Antonime
Utopeye

## Lives
Les lisses dzeu n' sont nén-complets. Les istweres distopikes polnut esse des romans, ubén seulmint des noveles. 

### Walon-cåzant

### Inglès-cåzant

* Ray Bradbury : 
** *All Summer in a Day*
** *A Sound of Thunder*
** *Fahrenheit 451*
** *There Will Come Soft Rains*
** *The Veldt*
* Aldous Huxley : *Brave New World* 
*Lois Lowry : *The Giver*
* George Orwell : *1984*
*Alexis Wright : *The Swan Book*

### Francès-cåzant

## Referinces eyet sourdants
Sciensano

**Sciensano**, c' est ene institucion bedje ki moenne des ricweraedjes sol santé del peuplåcion. Èç organizåcion ci a stî askepieye e 2018.

## Etimolodjeye
Li no **Sciensano**, c' est on maxhaedje di deus mots laténs : 
* *Scientia* ([WA] Syinces)
* *Sanitas* ([WA] Santé)

## Afwaires
* Santé di l' evironmint
* Alouwaedje eyet surté del marmandje
* Monitorigne del santé eyet des maladeyes
* Eplocta, uzaedje di botaye eyet dinrêyes medicåles
* Cwålité des labos medicås
* Santé des biesses

## Hårdêye difoutrinne
Waibe oficire di l' institucion.
## Referinces eyet sourdants
Timpu

**Timpu** (*[FR] Estaimpuis ; [NL] Steenput ; [PCD] Timpu*) est ene ribanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Mont-d'-l'-Inclûs

**Mont-d'-l'Inclûs**, obén **Mont-d'-l'-Inclû** (*[FR] Mont-de-l'Enclus ; [NL] Kluisberg ; [PCD] Mont-éd-l'-Enclus*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Pêk

El **Grand Pêk** (*[FR] Pecq ; [PCD] Pècq*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Zanzan Sabots-d'Ôr å payis dès sotês

thumb|redjårbaedje a môde di binde d' imådjes
**Zanzan-Shabots-d'-Ôr å payis des soteas** (***Zanzan Sabots-d'Ôr å payis dès sotês***), c' est on roman a môde di floriconte sicrît pa Jean Bosly e 1953.

E 1988, li live a stî rdessiné a môde di binde d' imådjes pa Mittéi, avou on côp di spale di Jacques Warnier (ISBN 2-502-00182-X).

## Tinme
C' est l' pitit valet arsouye ki n' sait studyî a scole. On djoû k' i fwait barete, i s' ritrouve dins on trô d' soteas, po s' ahouter d' l' oraedje. Il ôt ene djin ki djemixh, ca elle est resserêye dizo l' raecinêye d' on grand sapén ki l' grande air a flaxhî djus. Ene djin ? Neni ! C' est on nûton. Et nén tolminme li ké. C' est li rwè des nûtons, li 10inme do no. Les deus tolus fwaiynut camaeråde, et Zanzan aprind ki c' est l' dierin djoû ki li rwè a-st a viker. I va mori bénrade, et l' samwinne d' après, ci serè l' coronmint do novea rwè.

Kimint çki Zanzan fwait po candjî a scole, sayî d' esse la å coronmint do novea rwè, li djudi d' après (c' est l' djoû d' condjî), adon ki l' trô des nûtons est disfindou ås djins (gn a la totes sôres d' atrapes et d' nouzomès målès biesses ki disfindèt tchaeke intrêye do bôme ki moenne al cité des måssoteas.

Nén dandjî d' vos dire k' il è rexhe al fén, et minme k' il è rvént avou des shabots d' ôr po bistoke. Mins il a djuré di nel måy dire a nol ome. Adon, kimint k' Djan Bosly l' a rsepou ?

## Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
Li trô d' soteas ki Zanzan mousse divins si trouve a Sovrin Wande, e tier del Schavêye, sol novele levêye di Djoupeye.

Li sinne si passe inte les deus gueres, ca les efants, minme arnåjhes come li Zanzan å cmince do floriconte, divèt aler a scole (adon, c' est après 1920). Avou ça k' il ont condjî li djudi tote li djournêye (après l' guere di 40, c' esteut l' mierkidi di l' après-nonne). Come d' efet, c' est on djudi ki l' coronmint do novea rwè des soteas trevéns. Do matén, Zanzan aponteye totes les ahesses k' il årè dandjî po vinki totes les arokes k' i va rescontrer so s' voye (c' est l' vî rwè ki nnî a dné li scret, mins a môde d' advina). Il endirè po s' voyaedje e trô des nûtons di l' après-nonne, et rvénrè « å clair di bele e l’ nûtêye ».

Po saveur pår li djoû, i vos fåreut aler cweri dins les egurniyaedjes des soteas do Payis d' Lidje (i sont leus 200) po vey li djoû do coronmint do rwè Hepè-Kou (ki ringne co asteure, poy k' i dmeurnut 600 ans sol trône). Mins come il ont-st ebagué del bôme di Sovrin Wande, il ont  dvou prinde leus årtchives avou zels. Et kécfeye k' i sont-st evoye å Congo.

Damadje ca, leus egurniyaedjes estént scrîts e walon !

## 
Modêye do floriconte e rfondou walon (riscrîte pa Pablo Sarachaga diviè 2003)

## Sourdant
31

-1î sieke | **[[1î sieke]]** | 2inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 10 | anêyes 20 | **[[anêyes 30]]** | anêyes 40 | anêyes 50



26 | 27 | 28 | 29 | 30 | **31** | 32 | 33 | 34 | 35 | 36


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 31 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*25 di måss : Prumî crustinne Påke sorlon li calindrî di Dionysus Exiguus.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Malgache (lingaedje)

Li **malgache**, c' est l' lingaedje di Madagascar.

Gn a 18 accints coinreces diferins, mins etercomprindåves, ki les efants aprindèt a scole. Li lingaedje oficir, c' est l' ci d' Tananarive.

## Uzaedjes sociås
Les djins djåznut tchaeke avou si prôpe accint. Et comprinde les cis des ôtes, et saveur minme li cåzer tot s' acalourdant. 

Gn a k' les djins del mwaisse veye ki n' sont waire d' atake po cåzer avou les accints del "province".

## Rifondaedje
Gn a on scrijhaedje rifondou, avou bråmint des voyales et des diftongues, ki disparexhnut dins les prononçaedjes coinreces.

## Egzimpe di tecse
Ny Rivotra [li vint] sy ny Masoandro [et l’ solo] dia niresaka [ont forbatou] fa indray andro any [k’ on bea djoû] dia hisy [i gn a] amin’ izy roa [onk d’ ambedeus] no samy mafy [i sont foirts tos les deus (= ki serè lomé l’ pus foirt)], refra nandeha hanefa [tins k’ i rotént (tot cåzant)] dia tojo mpivahiny anakiray [il ont rescontré on voyaedjeu] sy mpandalo anakiray [onk ki passéve par la] rizareo [zels-deus].

Io mpivahiny [li voyaedjeu] na [dj’ ô bén] mpandalo io [li roteu ki passéve par la] dia nanao [il a metou] akanjo matevina [on tchôd mousmint].

Rihefa nandeha rizario [Tins k’ i rotént] dia no tenenen’ [il a dit] ilay Rivotra [li vint] fa izy no mahery [qu’ il est foirt] dia samy nihady hevitra teo [il ont forbatou (l’ cayet)]. rehefa avy eo [adonpwis] dia ny Rivotra no nitene [li vint a dit] fa izy no mafy [qu’il esteut (l’ pus) foirt] satria [paski] izy no hafaka [il a polou (= i såreut)] manala [oister] ny hakanjon’ [li mousseure] ilay mpandeha [do voyaedjeu]. 

Rehefa nandeha hanefa noandro [les djoûs ont passé] ; dia ny tsoka ny Rivotra ny tsoka teny hiany [li grande air a shoflé et co shofler (= et rashofler)]. Saingy indrisy [målureuzmint] fa tsy nahala [ele n’ a sepou rsaetchî] ny akanjony [si mousint] satria [paski] no tazomin’  [il a ragritchî] ilay mpandeha [li voyaedjeu] ny hakanjony [si mousseure]. 

Rehefa nafana hanifa niandro [cwand il a fwait pus tchôd] dia nanala [il a rsaetchî] ny akanjony [si mousmint] hiany [tolminme] ny mpandeha [li voyaedjeu].
Ary dia niteny [il a dit] mafy [foirt (=hôt et foirt)] ilay Mosoandro [li solea] hoe izao [c’ est mi] no mahery [li (pus) foirt] satria [paski] izao  [c’ est mi] no nahavita [k’ a sepou] nanala [oister] ny akanjony [si mousmint].

## Sintake
Dins l' emantchåjhe del fråze, li viebe est metou divant l' sudjet.

## Rapoirts avou l' walon
Dins l' sitroete plake Les nutes di måle lune des Droles di Lodjeus, gn a on passaedje e malgache.

## 
*  Eredjistrumints e malgache: Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea)
** avou l' accint imerina (Tananarive)
** avou l' accint betsimisaraka (Tamatave)

## Sourdant
Li gros laid cani (floriconte)

**Li gros laid cani**, c' est on floriconte da Hans Christian Andersen.

## Tinme
Ene cane covéve ses oûs, et les canis discloyît, apus k' onk, k' ele diva co ratinde deus troes djoûs por lu vni foû del schågne.

Mins l' cani ki skepia foû di cist oû la esteut si laid ki nouk nel vola aconter, el cinse. Eyet minmeli ctignî et l' kibouter todi-evoye. I finixha po voler evoye, et berlôrer dins les vevîs do cotoû.

A l' erî-såjhon, i veya pol prumî côp des cégnes ki revolént eviè les tchôds payis.

I passa l' ivier tot-z edurant co traze et traze histous.  Mins å bontins, come il naivyive e-n on vevî, i rveya des cégnes. I vola s' aprepyî d' zels tot sondjant k' il alént touwer, paski lu, si laid, aveut oizou vni addé des si mådjestiveus oujheas. Mins on cårpea, ki vneut taper do pwin a ces cégnes la, criya a ses copleus : « Wai ! la,  gn a on novea !!! » 

## Ratournaedjes e walon
Il a stî rmetou e rfondou walon pa Lorint Hendschel e 2001 (dins l' ramexhnêye Troes fåves da H.C. Andersen).

Il a stî eto translaté pa På-Hinri Thomsin po l' live d' imådjes Contes did dinltins, mins dizo ene racourteye modêye, ey avou l' accint d' après Lidje. Ci scrijhaedje la a stî rprind dins l' live Les fåves di Lafontinne et les pus beas floricontes di noste efance (2018, ISBN 978-2-87351-350-4).

## Sourdants
Little Big

**Little Big** est ene binde al muzike rave et pop punk rûsse.
vignette|279x279px|Foto di '''Little Big''', tins d' on concert.
Ci groupe ci a rprezinté li Rûsseye a l' Urovuzion e 2020 avou li tchanson *Uno*.

## Alboms
* *With Russia From Love* (2014)
* *Funeral Rave* (2015)
* *Rave On* (2017 ... EP)
* *Antipositive, Pt. 1* (2018)
* *Antipositive, Pt. 2* (2018)
* *Skibidi* (2019 ... EP)
* *Go Bananas* (2019 ... EP)

## Referinces eyet sourdants


## Hårdêye difoutrinne
* Waibe del binde
Noûrecsisse

Li **noûrecsisse**, c' est ene ideyolodjeye politike di foite droete. 

## Ideyolodjeye
Les **noûrecsisses** si baznut so les idêyes do recsisse, k' est ene ideyolodjeye ahivé pa Léon Degrelle, k' aveut askepyî li Pårti Recsisse. Èç pårti la aveut cåzumint li minme ideyolodjeye ki li NSDAP (li pårti politike d' Adolf Hitler). A l' apôzite des Flaminds (avou par egzimpe li Vlaams Belang) u co des francès (avou par egzimpe li Rassemblement National), les noûrecsisses n' shonnnut nén foirt prezints e Walonreye.

## Beldjike

### Livea walon
E 2011, ene troke noûrecsisse burtaenike, *Blood & Honour*, aveut-st askepyî ene seccion walone.

Nouv ans pus tård, el pårti politike *Agir* s' a raloyî avou ene troke d' adoreus d' Adolf Hitler&nbsp;: *Valeurs nationales*.

### Livea federå
Sorlon el Surté d' l' Estat, les mouvmints **noûrecsisses**, come les *skinheads*, dmeurnut råles. Totfeye, dit-st i, fåreut prinde asteme a zels.

## Pårtis politikes

* FN Bedje (disparexhou e 2012).
*Mouvmint Sociå Bedje (viè ls anêyes 1950).

## Rîlomêyès djins

* Jürgen Conings
* Jean-Robert Debbaudt
* Hervé Van Laethem

## Waibe

* Metapedia (eciclopedeye éndjolike kécfeye rwaitêye tot-z estant recsisse)

## Referinces eyet sourdants
Flora dal Hoûlote (teyåte)

**Flora dal Hoûlote** (***Flora da l'Oûlote***), c' est ene pîce di teyåte rimêye, sicrîte pa Gabrielle Bernard ey eplaideye e 1949.

C' est on drame.

## Istwere di l' ouve
Elle a dvou esse sicrîte diviè 1936. 

Li pîce a wangnî l' pris do Govienmint di tos les troes ans po 1946.

Elle a stî djouwé kékes côps e teyåte, pu a divnou on tévéfime, tourné a Dinant pu a Bonene pa André Gevrey.

Elle a stî reditêye (avou on tite pus diyalectolodjike, *Flora da l'Oûlote*), e 2020 (limero 13 del coleccion di belès-letes walones di l' SLLW). Li morfolodjeye est candjeye po-z esse li cene di Moustî-so-Sambe (et nén ene morfolodjeye pus namurwesse, come li scrijheuse aveut tchoezi) eyet l' sintake est sovint «coridjeye» (po-z esse pus «purmint walone»).

## Djouwaedjes
Elle a stî creyeye li 10 di måss 1949 pal Dramatike do Rweyå Teyåte di Nameur, e leu såle di Nameur. Pu rdjouwêye li 18 d' avri å minme teyåte di Nameur, pu l' 21 d' avri a Moustî.

Ridjouwêye a Anverse li 16 di djanvî 1951, pu a Lidje li 23 d' decimbe del minme anêye.

Eco on côp a Nameur avou l' dramatike Aimé Courtois, li 19 di fevrî 1978, la ki l' mwaisse role da Flora esteut djouwé pa Jany Paquay et l' ci da Gaspård pa Jules Goffaux.

## Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins
On sint k' c' est on payis des boirds di Sambe, avou ene ritche plinne ås grossès plantiveusès cinses, et des tienes la k' les pus ptites djins ont basti. Adon, li payis d' Moustî.

Come Celine vént a cariole trover Flora, on pout rmete li sinne dins l' Eter-deus-guere. Après l' guere di 40, les gros cinsîs si vont payî des otos.

## Rascourti
Gaspård, on gros cinsî do Trî Mareye, et Djuråd, li mônî vijhén, k' est parint avou lu et k' leus teres si djondnut, fijhèt martchî po maryî leus efants. Celine, li feye do molén, k' a ddja cwefé troes côps sinte Catrene (28 ans), et Djulén 24 ans, ki n' a måy hanté, mins ki trove drole k' on l' voye fé spozer si cuzene, ki lyi shonne si grande sour. Mins come c' est èn efant ki shoûte si pere...
Dji n' a nén di « ki schoûte ses parints », paski l' cinsî Gaspård est ddja vef dispu ene tchoke. Et c' est on djan-comere, tantea ki l' mônî a ene miete peu po s' feye, avou ç' laid godi la k' on a spoté li Mårivnant.

Mins i lugne dispu kéke tins so ene djonnete do voyaedje, ki s' mere est rbouteuse. Adon, on l' dit eto macrale, et on l' a spoté l' Hoûlote. I lyi vôreut ofri ene bele bistoke por leye  si houtdiner.

Mins arive ki, li djoû ki les deus peres bouxhèt l' martchî djus, Djulén rescontere Flora ki vént d' aler code des yebes ås maladeyes. I dviznut ene miete et ele lyi waite les lenes di s' mwin, divant di steper evoye.

Ça sint l' agnon, tot çoula, edon, vos ?

## Sourdants
Parminêye

Ene **minêye daegnrece** u **parminêye**, c' est ene minêye ki racsût les djins totavå l' Daegne.

## Egzimpes di minêyes daegnreces
* Gripe espagnole (1918-1919)
* gripe aziyatike (1956-1957) 
* gripe di Honconk (1968-1969)
* Gripe chinwesse 2020 (2019-2020)

## Minance des minêyes daegnrece pa l' ODH

## Sourdant
Oronde di ståve

L' **oronde di ståve** (on dit eto: **oronde di tchminêye**, **oronde di cina**, **noere oronde**), c' est on voyaedjant oujhea ki rvént å moes d' avri el Walonreye, î poirter å ni, et-z eraler e moes d' setimbe.

 *[[Hirundo rustica]]*

## Discrijhaedje
On l' ricnoxhe foirt åjheymint a s' rossete face.

## Vicaedje
Ele fwait s' ni ådvins des bastimints, å rvier di l' oronde di fniesse.
Univiersité d' Anverse

L' **Univiersité d' Anverse** ([NL] *Universiteit Antwerpen*), c' est ene univiersité askepieye e 2003, avou l' rabindlaedje di troes univiersités k' estént ddja a Anverse. I gn' a nouv facultés.

## Istwere
L' **Univiersité d' Anverse** a stî metou so pî på rebanaedje des troes univiersités shuvantes&nbsp;: li Faculté univiersitaire Sint-Ignace d' Anverse, l' Univiersité d' Estat d' Anverse Cinte eyet l' Institut Univiersitaire d' Anverse.

## Organizåcion

### Facultés

* Faculté des Syinces di l' eterprijhe eyet d' Economeye (*[NL] Faculteit Bedrijfswetenschappen en Economie*)
* Faculté del Apoticårreye, Biyomedcene eyet del Syince del Medcene des Biesses (*[NL] Faculteit Farmaceutische, Biomedische en Diergeneeskundige Wetenschappen*)
* Faculté des Matematikes eyet des Syinces del Santé (*[NL] Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen*)
* Faculté des Letes eyet di Filozofeye (*[NL] Faculteit Letteren en Wijsbegeerte*)
* Faculté des Syinces di l' Atuzlaedje (*[NL] Faculteit Ontwerpwetenschappen*)
* Faculté di Droet (*[NL] Faculteit Rechten*)
* Faculté des Syinces Sociåles (*[NL] Faculteit Sociale Wetenschappen*)
* Faculté des Aplikêyès Syinces Polyteknike (*[NL] Faculteit Toegepaste Ingenieurswetenschappen*)
* Faculté des Syinces (*[NL]* *Faculteit Wetenschappen)*

### Campus

* Anverse
** *Campus Mutsaard*
** *Campus Paardenmarkt*
** *Stadscampus*

* Ôtes edroets
** *Campus Drie Eiken*
** *Campus Groenenborger*
** *Campus Middelheim*

## Referinces eyet sourdants
Anêyes 30

-1î sieke | **[[1î sieke]]** | 2inme sieke



anêyes 10 | anêyes 20 | **anêyes 30** | anêyes 40 | anêyes 50



30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
Crusnêye

**Crusnêye**, obén e Feller : **Cruchnêye** (*[FR] Crisnée*) est ene ribanêye comene dins 'l province di Lidje.

## Referinces eyet sourdants
Martin Charlier

**Martin Charlier**, ubén d' ès sobriket ratourné e walon, **Kiki l' enocin**, c' est on rlomé comike walon. I djåze ene miete eyet voltî e walon.

## Cårire al televuzion
**Martin Charlier** pårticipe å Grand Cactus, k' est ene emission d' rizêye.

Padvant, il a prindou pårt a StudioFoot. C' est dins ciste emission la, k' i djouwéve l' role di **Kiki l' Enocin**. Ci personaedje la, c' est on sopoirteu do Standård di Lidje. 

Pol walon, il etaite l' pårtêye radio di Stoum, peket et des rawetes. Il est sovint avou Tamara Payne, tins d' ciste emission ci.

## Referinces eyet sourdants
Robert Mathelard

**Robert Mathelard**, c' esteut on scrijheu e walon, aprume po fé des pretchmints po des messes e walon.

I skepia a Fårciene li 25 di may 1934, et mora a Tchålerwè li 11 di decimbe 2019.

Di s' mestî, il esteut curé (a Montniye-so-Sambe eyet doyén a Djumet et Tchålerwè.

## Ouve pol walon
I cminca a dire messe e walon ås fiesses di Walonreye e 1978, et porshuve disk' e 2019.

Il aveut dit messe e walon a Paris, ezès djournêyes « Paris walon », avou troes ôtes priyesses, André Materne, Lucien Thirion eyet Gaston Schoonbroodt li troes d’ måss 1993.

Il a stî rtrové cåzu moirt adon k' i dveut dire messe e walon a Egne pol Sint-Elwè. Si pretchmint esteut so s' buro, tapé al machene et coridjî, avou les fråzes impôrtantes sorligneyes avou do djaene, presse a esse lî divant les djins.

## Ses idêyes
Si dierin siermon esteut rashiou so divwer do crustin a rcweri l' påye. Si ribouxheut i co sol clå po k' l' Urope ni soeye nén « k’ ene afwaire di liårds, eyou çki les etaesseus di liårds seront co pus ritches, eyet les pôves ene miete pus pôves. »

Pol walon, i pinséve ki totes les pinsêyes, fouxhexhe-t ele foirt absitroetes et parfondes, si polnut dire e walon.

## Sourdants
Li Mayni dlé L' Rotche

**Li Mayni dlé L' Rotche**, u **Berimayni** (la-linme: *Lu Mayni*, fr. *Bérismenil*), c' esteut on hamtea di l' ancyin ptit ban di Samreye, asteure on viyaedje del rebanêye comene del Rotche.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Tuzance walone

### Rilomés Maynurlins
(scrijheus e walon)
Joël Thiry î a skepyî et crexhou
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Edith Godart avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
37

-1î sieke | **[[1î sieke]]** | 2inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 10 | anêyes 20 | **[[anêyes 30]]** | anêyes 40 | anêyes 50



32 | 33 | 34 | 35 | 36 | **37** | 38 | 39 | 40 | 41 | 42


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 37 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*28 di måss : Caligula est divnoû on Principå del Impire Romin. 

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Minvergniye

**Minvergniye** (la-minme, *Minvërgnie*, fr. *Mévergnies-lez-Lens*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brudjlete

thumb|eglijhe

* Limeros del posse (nén candjî): **7942**
* Limero diyalectolodjike: **A 35**
* Arondixhmint: Ate

## Lingaedje do payis
C' est l' picård

 Schoûtez èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin k' a crexhou a Minvergniye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Dj' a m' tabeur (tchanson)

«**Dj' a m' tabeur**» udon, pus longuinnmint,  «**Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes**», c' est on vî cråmignon lidjwès.

## Tinme
C' est on valet ki s' pa s' a rmaryî, et ki s' måråsse, nén boune po on sô, evoye come poirtchî tot timpe å matén (motoit ces mots la  å matén ki sont divnous «trop å matén» dins les modêyes do 20inme sieke).

I doet epoirter avou lu ene «» po magnî a nonne, pindowe a s' costé. Mins les tchansnîs do 20inme sieke end ont fwait ene vierlete (èn instrumint k' on n' prindreut ddja po-z aler wårder les pourceas ås tchamps).

On lyi apoite a ddjuner «ene djate di maxheye aiwe et on boket d' pan tot tchamossî». I doet , çou ki fwait rire les pourcea, et fi-z e-n aweye, li boune oumeur wangne tote li sonre et les troyes si metnut a danser.

Adon, li poirtchî prind si «xhuflet d' åwe» (çou ki mostere bén k' i n' a nole vierlete), et acpagntêye les danseus et danseuses.

Gn a k' ene troye ki n' sait danser. Dins les pus viyès modêyes, c' est ene viye. Dins l' tchanson des Crapådes, c' est ene djonne «ki n' sait miner s' cou».

## Corwaitaedje do walon
Li tchanson nos mostere des piceures pus waire eployeyes del croejhete walone.
* adjondrece «» (et s' a dj' mi schielete a m' costé)
* repoirtaedje di l' infinitif al fén del fråze, a môde des lingaedjes tîxhons.
:*Apus k' ene tote pitite troye / Ki n' *poléve **si cou miner***.
* des vîs mots: «schielete», «»
* des viyès ratourneures:  (dj' el djeure), ricomprins  dins l' modêye Chaumont.

== Eplaidaedjes==
Gn a des modêyes [[di dvant Feller]] dins l' [[BSLLW]] tôme V (1889) p. 25 & 424.

Elle a stî rprinjhe [[emey tchapele]] pa [[Les Crapådes (binde di muzicyinnes)|Les Crapådes]] sol sitroete plake «[[A tot spiyî (plake et live)|A tot spiyî]]». Li livret k' a stî eplaidî avou dene des [[paroles]] e Feller vinant d' on live ki l' tite, c' est « *Airs et cråmignons liégeois'' » da Léonard Terry et Léopold Chaumont.

## 
 (troes modêyes, e rfondou, e Feller et dvant Feller, avou variantes)

## Pî-notes
Doncél

Li **Grand Doncél** (*[FR] Donceel*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.

## Referinces eyet sourdants
Knokke-Heist

**Knokke-Heist** (*[NL] Knokke-Heist ; [VLS] Knokke-Heist*), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol bijhe del Mer do Nôr.

## Comene

### Pitits bans

* Heist
* Knokke
* Ramskapelle
* Westkapelle

### Åtou

#### Beldjike

* Brudje
* Damme

#### Neyerlande

* Sluis

## Referinces eyet sourdants
Province di Flevoland

Li **Province di Flevoland**, c' est ene province di Neyerlande, k' est al Ess del Holande Bijhrece eyet å Nonne del Frîze. Ès mwaisse veye est : Lelystad. Li piceure d' èç province est 'l fwait k' elle est årtificiel, c' est po çoula k' i gn a nén bråmint d' lingaedjes coinreces rola.
Marka

**Marka**, c' est on tchanteu bedje del redjon d' Brussele. C' est l' popa d' Angèle eyet d' Roméo Elvis.

## Albom

* 1992 : Je vous dis tout ([WA] Dji vos di tot)
* 
* 1998 : L'Idiomatic 
* 
* Laurence Bibot 
* 
* 
* 
* 2006 : Aktion Man
* Laurence Bibot
* 2010 : Made in Liège 
* 

## Referinces eyet sourdants
Viè l' avni (tchanson)

**Viè l' avni**, c' est ene tchanson patriyotike bedje.

## Istwere
Li tchanson a stî askepieye e 1905.

Elle esteut prinjhe come ene sôre d' ime nåcionå, a costé del Braibançone. Mins nerén, ele n' a nén oficirmint ricnoxhowe come téle. 

Mins c' esteut ossu l' ime nåcionå do Congo bedje. 

Les recsisses el tchantént voltî.

## Modêyes

### Walone
Li tchanson n' a måy sitî ratournêye e walon.

### Francesse
**Vers l'avenir :** 

### Neyerlandesse
**Naar wijd en zijd :** 



## Referinces eyet sourdants
Louis Wesphal

**Louis Wesphal**, c' esteut on scrijheu e walon do costé d' Lidje. Il est rprins dins l' Antolodjeye Piron.

## Ouves
E 1907 poy e 1922, i boute foû ses lives, spepieuzmint, ''Li Plaisir dè Chanteu'' eyet ''Les Plaijhants Ramadjes&nbsp;'': deus ramexhnêyes di tchansons et d' rimeas.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Anårtchisse

L' **anårtchisse**, c' est ene ideyolodjeye politike. Les **anårtchisses** volnut voltî on sistinme sins lwès eyet sins estat. Les **anårtchisses** polnut nén esse sitouwé so l' avroûle politike pask' i gn a, come di djusse, bråmint des corants filozofikes diferins raloyîs. 

## Corants
* Anårtchisse comunisse (les coleurs sont betchfesseyes avou les ci del varyisté socialisse)
* Anårtchisse crustin
* Anårtchisse ecolodjisse
* Anårtchisse feminisse
* Anårtchisse mierdjin
* Anårtchisse socialisse (les coleurs sont betchfesseyes avou les ci del varyisté comunisse)


Imådje:Rb-star.svg
Imådje:Symbol of christian anarchism.svg
Imådje:Rg-star.svg
Imådje:Anarcha-feminism symbol.svg
Imådje:Black flag.png
Imådje:Anarchist flag.svg


## Rilomés djins

### Rilomés walons

#### Vicant
* Roger Noël (d' ès sipotaedje : Babar)

#### Revoye
* Jean Van Lierde

### Djins vnant d' ôtes payis
*Mitchî Bakounine (Mitchî Bakounine, c' est li rwalnijhaedje di : Mikhaïl Bakounine)
*Jules Bonnot
*Noam Chomsky
*Nestor Makhno
*Pierre-Joseph Proudhon
*Max Stirner
*Leyon Tôlstoye (Leyon Tôlstoye, c' est li rwalnijhaedje di : Lev Tolstoï)

## Ovraedjes
* ''La bande à Bonnot'' ([WA] Li binde da Bonnot). Fime wice Jacques Brel djowe ddins.
* Li powinme Come des gaeyes so on baston da Émile Gilliard (*« Gn'ârè pupont d' passe-drwèt, pupont d' poûssant. Èt nos bouterans tortos èchone : i gn'ârè pont d' pwarteû d' drapia èt pont d' drapia, pont d' maisse nèrén »*)

## Referinces eyet sourdants
Gui Marchal

**Gui Marchal**, pacô scrît **Guy**, di s' plin ptit no **Guillaume**, u co **Gustave** come pitit no d’ pene,  c' esteut on scrijheu e walon do costé d' Lidje.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdants
François Collin

**François Collin**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

I skepia a Serè li 31 d' djulete 1880.

## Ouves e walon
Il a ramexhné ses powezeyes et tchansons dins deus lives:
* Tot Walon tchante (tchansons)
* Påtes d' ôr

Pol teyåte, il a scrît ene peclêye di comedeyes.

I publiyive pacô dins «Li Ptit Lidjwès».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdant
Soudokou

Li **soudokou**, c' est on djeu d' lodjike djaponès avou on cwåré compôzé d' ûtante-ey-onk cazes. Les **soudokous** polnut s' trover dins des djournås, des lives fwaits esprès ubén dins des éndjolreyes po sûtifones eyet copiutreces. Les djouweus polnut seulmint mete on chife på lene, på tchinne, på diyagonåle eyet på cwåré d' nouv cazes. 

## Varyisté

### Rîlés soudokous
Les responses sont disponibes sol Wikimedia Commons.
Imådje:sudoku001a.png
Imådje:sudoku-by-L2G-20050714.gif


### Disrîlés soudokous

* Nonomino (les cwårés divnut des ôtes poligones)
* Suguru (trinte-shijh cazes)
* Nouv-soudokou (nouv glindisses el plaece d' onk)

## Referinces eyet sourdants
456

## Evenmints
*5 d' avri : Sint Patrick ritome e-n Irlande come on eveke e mission.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Stoumont

**Stoumont** (*[FR] Stoumont*), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.

## Ban di Stoumont
* Stoûmont
* Li Gléjhe
* Lorcé
* Rahir
* Tchevron

## Tuzance walone
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did par la, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Troes-Ponts

**Troes-Ponts**, u **Li Troepont**, oubén e Feller : **Lu Treûs-Ponts** (*[FR] Trois-Ponts*), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye på rebanaedje, e 1977, di Bôdeu et di l' ancyin gros hamtea d' Troes-Ponts, lu-minme dedja on rebanaedje li 17 di djulete 1970 di Fosse-dilé-l'-Troes-Pont eyet Wene, e l' province di Lidje.

## Ban do Troes-Pont
* Bôdeu
* Fosse-dilé-l'-Troes-Pont
* Wene
** Locbiermé
** Hînoûmont

## Tuzance walone
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Marie Hurdebise avou l' accint d' après l' Troes-Ponts pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Rahoucas
Felice Mazzù

**Felice Mazzù** est on bedje etrinneu avou des oridjenes italyinnes. Jean Derycke a scrî on live so lu e 2018 : Papa, je te promets qu'un jour... ([WA] Popa, djè vos promete k' on djoû...).

## Referinces eyet sourdants
Faime

**Faime**, ubén «&nbsp;**Fême&nbsp;**» e Feller ([FR] *Faimes*), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.

## Referinces eyet sourdants
Ône

**Ône** (*[FR] Olne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a divnou ene rebanêye comene a lu tot seu, dins l' province di Lidje.

## Etimolodjeye
Vént do mot «ône» (ônea).

## Referinces eyet sourdants
Madagascar

**Madagascar**, c' est on dislaxhî payis metou dins l' Oceyan indyin (c' est don ene grande iye), djusse å Levant di l' Afrike nonnrece.

Mwaisse veye: Tananarive (Antananarivo)

Lingaedje: Malgache
Kody

**Kody**, ubén **Kody Kim**, c' est on rlomé comike ki vént d' Brussele.

## Cårire

### Televuzion
**Kody** pårticipe å *Grand Cactus*, ene emission d' rizêye so Tipik (RTBF). I séndje sovint les djins dins les paskêyes di l' emission, tot s' fotant d' yeusses..

### Fimes

* 2015: *Le Tout Nouveau Testament*
* 2017: *Comment j'ai rencontré mon père*
* 2018: *Ma reum*
* 2018: *La Fine Équipe*
* 2019: *Lost in Traplanta*
* 2020: *Lucky*
* 2022&nbsp;: *Lost in California*
* 2022&nbsp;: *Music hole*

### Tosseulsosinnes

* 2008&nbsp;: *Kody, My Way*
* 2014&nbsp;: *À vendre !*
* 2022&nbsp;: *Evolué*

## Referinces eyet sourdants
Biercêye

**Biercêye**, e Feller« **Bièrcéye** » (*[FR] Biercée*), c' est on ptit ban del comene di Twin, e province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Éric Monaux

**Éric Monaux**, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Bingnêye. Il a skepyî e 1955, a Tchålerwè.

## Ouve pol walon
I scrît dins l' Bourdon dispu les anêyes 2010. Onk di ses tecses est rprins divins «Aviretes et glawinreyes» (2015).

E 2019, il a wangnî l' Pris do prumî scrijhaedje.

E 2020, i fwait rexhe *[[Sovnances d' on ptit botike (sovnances)|Souv’nances d’in p’tit boutique]]*. Come dit, c' est les sovnances do ptit botike di ses parints, on *Mestdagh* a Bingnêye.

Puzieurs di ses tecses so les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze sont rprins dins «Sifes, taburîs et hoûlåds» (2022).

E 2023, i scrît Fredi et Simone. Droci, c' est des ptitès paskeyes edvintêyes, mins ki s' pasnut sovint dins l' cotoû d' Bingnêye.

## 
*
* Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Éric Monaux avou l' accint d' Han-so-Eure pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Jules Vigneron

**Jules Vigneron**, c' esteut on scrijheu e walon, ki skepia e a Courcele li 3 d' octôbe 1881, et mora a Tchårlerwè li 30 d' awousse 1941.

Di s' mestî, il esteut directeur comiercå.

## Ouve pol walon
thumb|Riscanaedje di «Sovnances»
I fourit cwårlî di l' ALWAC di 1933 a 1941.

Il a scrît on ramexhnaedje di powezeyes, «*[[Sovnances (arimés)|Souv'nances]]*», eplaidî pa l' ALWAC après l' moirt do scrijheu (1942).

## 
* 

## Sourdant
Liliane Faes

**Liliane Faes** (*Lily*, si no d' pene), c' est ene sicrijheuse e walon do Coûtchant. Elle a skepyî e 1932 a Paris, e France, mins a crexhou avou ses grands-parints a Bellecourt (Manadje), el Province do Hinnot, ki n' cåzént waire k' el walon.

## Ouves
* *[[El tchimin d' mes pinsêyes (arimeas)|Èl tchèmin dè mès pinséyes]]*, 2006

## 
*
Live so Marcel Jeanpierre (avou do walon)

thumb|Jean-Philippe Legrand, li scrijheu do live (a hintche) avou Marcel Jeanpierre
Li **Live so Marcel Jeanpierre**, ki l' tite e francès, c' est: ***Marcel JEANPIERRE, sourcier d'Ardenne***, et les sortites *Les exploits d'un chercheur d'eau, d'ondes et d'objets perdus, sa méthode d'optimisation de l'habitat et ses pratiques de guérison à distance*, c' est on live sicrît pa Jean-Philippe Legrand sol radiestezeye, et pår so **Marcel Jeanpierre**, tapeu d' baguete et pinduleu d' Aizômont.

I fourit eplaidî e 2018.

ISBN 978-2-9601989-1-1

## Plaece do walon
Come l' ome djåzéve voltî walon, ene grande pårteye des respondas do scrijheu avou lu sont riscrîts testouwelmint e walon.

## Bokets e walon
### Electrocutaedje
:- Contez on pô cwand cwand vs av sitou electrocuté.
:- C' esteut e cwarante-cwate, après l' Ofinsive. On-z aveut rivnou avou m' fré a l' cinse di mes vijhéns, ene viye cinse. On esteut e ståve.
:- (li fré da Marcel) – Gn a motoit co del loumire.
:- T' es fô, di dj'. (dji pinséve k' i gn aveut pupont, don, mi). Dji trova ene chôze... ene baladeuse. Et mi, dji tchôke li baladeuse dins l' prijhe. Gn aveut mildju do corant, ti ! (Et dj' fouri electrocuté; tchance eto, mi fré) råya l' fi del baladeuse. Et dji cora come on fô disca trinte, cwarante metes. Kimint gn aveut i co do corant ? Des biestreyes come ça, on ndè fwait k' on n' sait rén... Avou des baladeuses ki n' valèt pus rén. Mins, valet, si m' fré n' esteut nén la po råyî l' fi, dj' esteu touwé so plaece. (p. 86)
Sansanreu

**Sansanreu** (*[FR] Sensenruth*), ubén «**&nbsp;Sansanrë&nbsp;**» e sistinme Feller, c' est on ptit ban del comene di Bouyon, e Province do Lussimbork.

## Referinces eyet sourdants
Ectåre

Èn **ectåre**, c' est ene muzeure di planeur ki våt on cwåré di 100 metes so 100 metes.

## Uzaedjes
C' est l' muzeure ordinaire po les tchamps et les bwès.

## Ecwivalinces
L' ectåre våt cint-z åres et 10.000 cintiyåres (ki c' est on mete cwåré).

L' ectåre est ene miete pus grand ki l' bounî (ki valeut åtoû des 90 åres) et valeut a pô près cwate djournå.

Gn a 100 ectåres dins on kilomete cwåré.
Tram di Gant

Li **Tram di Gant** (*[NL] Gentse tram*) a stî askepyî e 1874 ey il est manaedjî på De Lijn dispoy 1991. Padvant, il esteut manaedjî på li NMVG.

## Rantoele

### 2006-2017
centré|sans_cadre|468x468px

### 2017-2024
Tot rwaitant li rantoele do **tram d' gant** inte 2017 eyet 2024, li lene 22 a stî disfacêye. Adon, pont di tram ni rôle disk' a l' ancyin terminusse&nbsp;: *D.C. Gentbrugge*. Avou ça k' el lene 21 a candjî d' limero po divni li lene 2. Li lene 1 a dmoré l' minme, termentant k' el lene 4 a stî ralongueye disk' a *Gent UZ*, al plaece di *St. Pietersstation*.  [centré|sans_cadre|633x633px|Li rantoele dispoy li [27 di may 2017.]]

### Asteure
Dispoy li 6 di djanvî 2024, li rantoele conte 4 lenes, al plaece di troes. Mins nerén, les voyes eyet les ståcions dmeurnut les minmes.

## Rame

### BN PCC Gent (Oridjene)

Imådje:Gent Sint Pieters tramlijn 1.jpg|Ene PCC, e novimbe 1984, avou les coleurs di NMVG, al ståcion: Gant Sint-Pire. 
Imådje:Gent PCC 42.jpg|Ene PCC padvant ene HermeLijn, fén 2006.
Imådje:100jaarGentsetram.jpg|Ene rame PCC po les 100 anêyes del electrike rantoele.


### BN PCC Gent (Asteure)

Imådje:TramGent.jpg|Ene PCC transformêye, e 2005.
Imådje:GhentTram6204.jpg|L' erî d' ene PCC transformêye.
Imådje:Gent Melle tram eindpunt 21 PCC.jpg|Ene ôte PCC transfôrmêye so l' ancyinne lene 21.


### Siemens HermeLijn

Imådje:De Lijn 6318 Gent Zwijnaardsesteenweg 27-12-2006.jpg|Ene HermeLijn e 2006, sol ancyinne lene 22.
Imådje:Gent IMG 5185.jpg|Ene HermeLijn, avou ene PCC sol gåtche. Asteure, l' håynaedje des lenes est numerike.
Imådje:Hermelijn Interieur.jpg|Didins ene HermeLijn.


### Albatros

Imådje:Albatrostrams voor het tramnet van Gent.jpg|Deus Albatros å depot.
Imådje:Tram GENT Rabotstraat.jpg|Ene rame sol lene 1.
Imådje:De Lijn - Gent - 2018.jpg|Didins e 2018.


## Referinces eyet sourdants
Bijhe-Irlande

L' **Irlande bijrece**, obén li **Bijhe-Irlande**, c' est ene nåcion del Rweyåme-Uni, avou l' Inglutere, l' Escôsse eyet l' Payis d' Wale. Elle est sol bijhe-levant d' el Îye Irlandesse.

## Referinces eyet sourdants
Joseph André (discramiaedje)

Sicrijheus e walon lomés Joseph André
* Joseph André (1878) (1878—?).
* Joseph André (1932) (1932—2012).
Pol Soumillon

**Pol Soumillon**, c' est on diccionairî eyet mwaisse del djowe walon-cåzant.  

## Cårire
D' ès mestî, **Pol Soumillon** est moxhlî.

## Ovraedje
Dispu 2013, il est prezidint d' ene trope do teyåte : Walon d'vant tout.. L' adierça del soce c' est d' assaetchî les djonnès djermêyes a-z aprinde li walon.

Il a ahivé on motî sol waibe. Come di djusse, il a-st askepyî on franwal tchålerwetî (FO92) sol waibe (i gn aveut 5.026 årtikes, å 21 di djanvî 2020).

## Referinces eyet sourdants
Bertrand Cornu

**Bertrand Cornu**, c' est on ahiveu d' motî sol waibe, il a, en efet, askepyî on franwal lidjwès (avou etur 8200 eyet 8500 årtikes, å 21 di måss 2014) sol waibe (E164), k' est eto lomé :  Motî d' Lidje so les fis.  

## Referinces eyet sourdants
Les Årzêyes-El Bassêye (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)

Li **Bassêye** (*[FR] la Bassée*), c' est on hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè. C' est l' seu hamtea d' èç ptit ban la a-z esse å Levant di Canå Tchålerwè-Brussele. 

## Djeyografeye

### Edroet


### Compôzucion
Gn a sacwantès ptitès plaeces drola. Metans, ene al **Bassêye**.

### Dzo-hamteas
Ci hamtea ci est copårtî e deus grands dzo-hamteas. On-z ertrove **Les Årzêyes** al Bijhe ey **El Bassêye** al Nonne.

## Referinces eyet sourdants
Les Hayons

**Les Hayons** (*[FR] Les Hayons*), ubén «&nbsp;**Lès Hayons**&nbsp;» e Feller, c' esteut èn ancyin ptit ban del Walonreye, asteure onk des viyaedjes del comene di Bouyon, e l' Province do Lussimbork.

## Tuzance walone
Gn a ene bele fåve do vî vî tins so les blankès dames des Hayons.

## 
 Fåve des blankès dames des Hayons

## Referinces eyet sourdants
Willibôrou (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)

Li **Willibôrou** (*[FR] le Wilbeauroux*), c' est on hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè. C' est l' ci djusse al Nonne del rebanêye comene di Courcele. 

## Djeyografeye


## Referinces eyet sourdants
Botåssåt

**Botåssåt** (*[FR] Botassart*), c' est èn hamtea dins li pitit ban d' Ucîmont, del rebanêye comene di Bouyon, el province do Lussimbork.

## Etimolodjeye
Botåssåt

## Djeyografeye

### Mape


### Compôzucion

#### Tombea do Djeyant
Li **tombea då djeyant** atire bråmint des tourisses. Sol mape padzeu, li **tombea do djeyant** s' trouve etur les deus costés di Simwès. Les tourisses l' inme bråmint ey il est po rén.

Li **tombea** est lomé dinsi, pask' i gn a ene ledjinde. Ci sreut on djeyant Gålwès k' åreut stî eteré drola. Ci djeyant la åreut spité dins l' vude po cori evoye di l' esclavaedje. Veyånmint k' Cezår aveut wangnî conte des tribus gålwesses.  
centré|420x420px|vignette|Foto do '''tombea'''.

#### Ôtes edroets touristikes

* Li Tchapele del Immaculêye Concepcion.
* Li Tchestea di Botôssåt, askepyî e 1625.
* Les diferins tchimins d' randaxhe.

## Referinces eyet sourdants
Paul Villers

**Paul Villers**, c' esteut-st on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 22 di setimbe 1845 et ki mora li 30 d' avri 1930 a Måmdiy. 

Di s' mestî il esteut prof di latén et d' *istwere naturele* (k' on lome asteure *[[syince]]*) dins l' bas livea do sgondaire, eyet di francès et d' inglès dins l' hôt livea do sgondaire.

## Ouve e walon
Il est aprume kinoxhou po s'-n arimé *[[Li spér del cinse (arimé)|Lu spire do l'cinse]]*.

Il a scrît eto:
* Li macrale d' Odénvå (*Lu macralle d'Odinvâ*)
* Fiesse des vijhnåves (*Fête des Vinâves*)

L' årmonak walon del Samwinne po 1907 (*L'Armanac wallon do l'samène po 1907*) a-st eplaidî ses ouves après s' moirt.

## 
* 

## Sourdants
Wikisourd

thumb|right|150px|Logo do pordjet Wikisourd.
**Wikisourd**, c' est on pordjet d' bibioteke limerike del Soce Wikimedia (**'), k' est dné po rén, avou des ouves dizo licince libe, et ki rote avou l' tecnolodjeye [[wiki]].

== Istwere ==
Ci pordjet ci a stî metou so pîs li [[24 di nôvimbe]] [[2003]]. Å cmince i s' loméve « **** », divant d' esse rilomé «  » (e francès et e-n inglès) li [[26 di decimbe]] [[2003]]. Gn a pus di 70 [[dizo dominnes Etrernete]] sorlon l' lingaedje (metant ***fr.*'wikisource.org*), ey avou çoula gn a co ene pitite vintinne di *ptits lingaedjes* ki sont-st elodjîs sol mwaisse dominne (*wikisource.org*), k' on lome voltî * ecubatoe *, * incubateu * u co * discloyoe *. Wikisourd e walon a-st askepyî divins l' ecubatoe li [[3 di may]] [[2018]], et a stî metou so les fis sol dominme *wa.wikisource.org'' li 15 di decimbe 2020.

## Pîs-notes