open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Escôswès (tîxhon)

L' **escôswès** (èn escôswès : **, /ˈskɔts/), c' e-st on lingaedje tîxhon  ki s' djåze è l' Escôsse eyet el Bijhe-Irlande.  C' e-st on près parint di l' inglès.

Il nel fåt nén cmaxhî avou l' escôswès gayelike, k' e-st on lingaedje celtike ki s' djåze divins les  Highlands (Hôts Payis). I nel fåt nén cmaxhî nerén avou l' inglès d' Escôsse, k' e-st ene sôre d' inglès ki s' rissént di l' escôswès (tîxhon). On voet bén ki l' escôswès (tîxhon) e-st aparinté a l' inglès a pô près del minme manire ki l' walon e-st aparinté å francès.

Li fameuse tchanson  e-st èn escôswès.

## Plaece et rcnoxhance
vignette|La fjheuse di rimeas escôswesse Christine De Luca djåzant l' shetlandike, onk des pårlers escôswès.
L' escôswès (tîxhon) est ricnoxhou come on lingaedje do payis è l' Escôsse (avou l' escôswès gayelike).

L' escôswès si djåze dins les Lowlands ("bas payis") di l' Escôsse. C' est ça k' on l' lome eto *lallans.* I gn a sacwants pårlers, come li dorike, li teri ou l' escôswès d' Irlande.

## Istwere
L' escôswès provént des pårlers tîxhons ou vî inglès del bijhe di l' ilea. I si rsént ene miete eto do vî norwès, li lingaedje apoirté påzès Vikings dins les anêyes 800 et des, et do gayelike. Il a pris l' plaece do lingaedje des *Picti* å cmince del Moyinådje. 

A pårti di 1603, cwand li rwè d' l' Escôsse Djåke VI a bagué a Londe, l' escôswès a cmincî a rescouler. Il a co portant siervou d' lingaedje po les belès letes. Li powête escôswès l' mî cnoxhou, c' est Robert Burns. Des fameus scrijheus inglès come Robert Louis Stevenson eyet Walter Scott on scrît èn escôswès eto.

I gn a co nou rfondou escôswès, ni minme di scrijhaedje lådjmint ricnoxhou. Å cminçmint do 20e sieke, li scrijheu Hugh MacDiarmid a waitî do mete so pî on rfondou escôswès po les belès letes k' il aveut batijhî tot simplumint *Lallans*.
Imådje:Scots_speakers_in_the_2011_census.png|lien=Fichier:Scots_speakers_in_the_2011_census.png|Nombe di djins, a pårti di troes ans, ki djhèt k' i cåzèt bén escôswès (Escôsse).
Imådje:Ulster-Scots_speakers_in_the_2011_census_in_Northern_Ireland.png|lien=Fichier:Ulster-Scots_speakers_in_the_2011_census_in_Northern_Ireland.png|Nombe di djins, a pårti di troes ans, ki djhèt k' i cåzèt bén escôswès (Bijhe-Irlande).
Imådje:Multilingual_sign_Department_Culture_Leisure_Arts_Northern_Ireland.jpg|lien=Fichier:Multilingual_sign_Department_Culture_Leisure_Arts_Northern_Ireland.jpg|Plake èn inglès, irlandès eyet escôswès (el Bijhe-Irlande).
Leu (antroponimeye)

**Li mot "leu" et ses parints dins les nos d' djins del Walonreye**

## Esplikêyes
Po les nos d' famile, li mot «leu» si dveut rapoirter a on caractere foirt hagnûle di l' ome k' el poirtéve.

Po les såvadjes nos di dmorants, ça pout esse ene racontroûle. Dins li «ledjinde des troes viyaedjes» (esplicant li spotaedje des djins di Smu). Pacô, c' est ene fåve po balter onk k' a brai å leu, et k' on n' a trové k' on tchén (Stimbiè). 

## Nos d' famile
Li no d' famile «Lileu» egzistêye e walon, sicrît a l' estat civil «Leleu», «Le Leu», «Leleup» et «Leleux». Gn a eto l' cogne francesse «Leloup» (sicrît ossu «Le Loup» et «Leloux»).

Gn a eto l' cogne tîxhonde dins bråmint des familes walones: «Dewolf», «De Wolf», «Dewulf», «De Wulf», «De Wolfs».

## Rilomés poirteus do no
* Édouard Leloup
* Albert Leloup (si fi)

## Spots d' viyaedje
On lome «Le Leus», les dmorants:
* d' Ebli
* di Doncô (Grande Dutcheye)
* di Namoussåt
* di Smu
* di Stimbiè
* di Timister
* del Vå-dlé-Nouveye
* di Viyé-l'-Alou (Gåme)
* di Viancoû (Gåme)

## Sourdants
Codjowaedje schover

Li **codjowaedje di schover**, c' est l' essegne po des viebes del prumire troke da Hendschel k' ont l' voyale O dins l' divant-dierinne sillabe di l' infinitif, mins ki candjnut d' voyale **(ki dvént "eu")** cwand cisse sillabe la est cloyowe.

C' est ossu cisse voyale "eu" k' aspite avou les cawetes -resse, -rece et -reye.

Li codjowaedje rishonne li ci da **[[codjowaedje scheure|scheure]]**, mins po des viebes del prumire troke.

## Mwaissès piceures
Avou l' atuze des troes bodjes, on-z a :
* bodje A : schov-
* bodjes B & C : scheuv-

Si codjowèt-st insi les viebes del famile "schover", "dimorer" eyet "plorer".

C' est on modele bén da lu eto dins:

* les codjowaedjes da Stasse : **p. 47** (*plorer* : A=*plor-* B=C=*pleûr-*) 
* les codjowaedjes Francard : **10** (*chover* : A=*chov-*, B=C=*cheûv-*)

## Viebes erîlés so "schover"
* , , 
* 
* , 

## Hårdêye difoûtrinne
* 
*
Meynute

thumb
**Meynute**, c' est etimolodjicmint li mitan del nute. Podbon, c' est 12 eures après nonne, ey eto zero eure do djoû d' après.

## Ricnoxhance
C' est cwand les deus grefes d' ene ôrlodje sont sol chife 12 (del nute).

Les montes éndjolikes markèt 12.00. End a eto ki dnèt 24.00.


24h clock from the Zeiss BMK by Patek Philippe.jpg|monte ôrlodjike di 24 eures 
Time 24-00 ~061005-25.jpg|håynaedje éndjolike di meynute


## Dins l' rilidjon crustinne
Djezus d' Nazarete åreut vnou å monde a meynute. C' est po çoula ki les crustins fiestixhèt si skepiaedje pal messe e meynute.

## Dins l' lingaedje walon
Rivni foirt tård après l' shijhe si dit rivni a , la k' meyzeure riprezinte li dmeye di ene eure, adon zero eures trinte.

## Sourdant
Floyîmont (Fromlene)

**Floyîmont** (*Flo.îmont*, *Flohîmont*, c' est on hamtea d' Fromlene.

thumb

## Rilidjon
thumb|eglijhe
C' esteut ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. 

## Economeye

Gn aveut ene rilomêye oujhene, «Trefimetaux», ki traitive li keuve. Elle eployive bråmint des ovrîs del Walonreye. Els alént cweri disca Måtche.

Elle a-st ataké come societé anonime e 1967.

Elle rotéve co e 2024.

## 
Contes di Trefimetå, S.A.

## Sourdants
Floyîmont (discramiaedje)

* Floyîmont (Fromlene) (Walonreye di France)
* Floyîmont (Libråmont)


Plake Floyîmont (Fromlene).jpg
Fromlene (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Fromlene]]**
thumb
thumb|plake "tiene des mårteas" rifrancijheye

## A vey avou des tchamps, des prés et des sårts
*  tere d' iyea (*têre d'iyé*)
* a l' åjhe

## A vey avou des åbes et des bwès
* li gros tchinne (*tchène*)
* les virêyes  (*vuréyes") di stape; les grandès virêyes (*grand' vuréyes*); les ptitès virêyes (*p'tit' vuréyes*)
* li [[bwès (toponimeye)|bwès]] [[Fåmene]] (*li bwès faumène*)

== A vey avou des ôtès plantes et des biesses ==
* li tchmin des [[vatche (toponimeye)|vatches]] (*tch'min dès vatches*)
* li tiene des [[gade (toponimeye)|gades]] (*tyène dès gates*);

== A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins ==
* a [[Schoûte-s'-i-ploût (toponimeye)|xhene s' i ploût]] (*chine s'i ploût*)
* li [[cinse (toponimeye)|cinse]] di l' [[Abeye (toponimeye)|Abeye]] (*li cinse di l' abèyî*)
* a l' epalmint (*a l' ampalmant*)
* a l' esperance
* al [[såvnire (toponimeye)|Såvnire]] (*al sauvlonîre*)

== A vey avou des aiwes ==
* tere d' [[iye (toponimeye)|iyea]] (*têre d'iyé*)
* li cou d' [[Houye (aiwe)|Houye]] (*li cou d' Ouye*)
* såle do [[ri (toponimeye)|rixhea]] (fr. *salle du Richat*)

== A vey avou les tienes et les vås ==
* li [[tiene (toponimeye)|tiene]] des mårteas (*tyène dè martya*)
* li tiene des gades (*tyène dès gates*)
* li tiene di [[sé]] (*tyène di sè*)
* [[Floyîmont (Fromlene)|Floyîmont]]

== A vey avou les voyes et les rowes ==
* li [[tchimin (toponimeye)|tchmin des vatches]] (*tch'min dès vatches*)
* li [[voye (toponimeye)|voye]] di [[Belair (toponimeye)|Belair]] (*vôye di bèlêr*)

== Ôtès sacwès et målåjhminces ==
* les stapes
* li chloupe
* ås emalés (*aus-èmalès'')

## Sourdant
Blouwett lîgeoiss

**Blouwett ligeois** c' e-st ene ramexhnêye di paskeyes et di tchansons da Henri Forir eplaideye e 1845

On pout lére divins bråmint des tchansons scrîtes po buskinter l' novea curé did la. Avou ça, i gn a ossu sacwantès paskeyes, emey zels li rilomé "Li ctapé manaedje."

### Bokets saetchîs foû di l' ouve
Li ctapé manaedje

*S’ i gn a tant des femes ki s’ plindèt<br />Ki leus omes vont å cåbaret<br />Passer leu shijhe, piede leu djournêye,<br />Sol tins k’ ele sont totes disseulêyes<br />Avou deus troes haeyåves efants<br />Ki fjhèt come des ptits diales raenants,<br />Ma frike ! c’ est bén sovint d’ leu fåte.<br />C’ est l’ nawreye et l’ crasse ki les gåte !*

*Pocwè nén ene gote s’ atîtoter<br />Po plaire a l’ ome k’ on-z a spozé ?<br />Fåt i dmorer come ene souwêye,<br />Li cou so ene tcheyire e l’ coulêye ?<br />Alez ! si dj’ aveu-st ene insi,<br />Dji l’ åreu bén rade elaidi,<br />Ca ene feme ki n’ a ni gosse ni gråce,<br />Dji lome çoula ene fameuse eplåsse<br />Et dj’ plind l’ pôve coir ki s’ a maryî (marié)<br />Avou ene dôrlinne ki n’ vout rén fé.*

## 
* https://wa.wikisource.org/wiki/Li_ctap%C3%A9_manaedje
*
Pont (discramiaedje)

* Pont (sene ortografike)
* Pont (costeure)
* Pont (bastixhaedje)
** Pont (toponimeye)
* Li mot «pont», c' est eto èn adviebe ki mostere k' i gn a nén del sacwè k' on ndè djåze.
StoryWeaver

**StoryWeaver**, c' est ene waibe indyinne, metowe so pî pal måjhon d' edicion *Pratham Books*, ewou çk' on pout trover pus di 64.000 lives d' imådjes po ls efants, dins pus di 375 lingaedjes.

Ces lives éndjolikes sont eplaidîs dzo libe licince et tot l' monde pout ovrer po-z amidrer l' pordjet.

## Comint bouter sol pordjet
Les uzeus polnut mete dins l' bibioteke des lives k' il ont scrît zels-minmes u dner des desséns po k' d' ôtès djins s' e sievnuxhe po fé des noveas lives.

Tertot pout rmete des lives e s' prôpe lingaedje.

## Plaece del walon so ''StoryWeaver''
Pol moumint, gn a pont d' live e walon so *StoryWeaver* et nosse lingaedje n' est nén rprindou so l' eterface. Mins on pout dmander del radjouter.

## Hardeye difoûtrinne
*  Mwaisse pådje del waibe

## Sourdants
Viyaduk

thumb
On **viyaduk**, c' est on grand hôt pont basti so des pilés, po fé passer ene voye u on tchmin d' fier ådzeu d' ene fonde vå.


Pont tchmin fier båraedje Qçar el qçir.jpg|e Marok
Tédjévé pont Cagnaberal.jpg|e l' Espagne
Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)

Li **ramexhnêye di tchansons a mete e muzike di 2024**, c' est on fitchî di 78 tecses di tchansons k' a stî rashonné pal Siervice des Lingaedjes do Payis tins d' l' esté et d' l' ahan 2024. C' est ene usteye k' a stî emantcheye po-z ecoraedjî les tchanteus noûcåzeus a s' mete dins les rangs pol bate di tchansons del Fiesse ås lingaedjes walons 2025.

I gn a 22 scrijheus k' ont dné des tecses po ç' ramexhnêye la. Tos les tecses sont rmetous e francès dins l' fitchî, et gn a eto èn indecse des tinmes al difén, e francès.

## Djivêye des scrijheus
* Daniel Barbez (5 tecses)
* Xavier Bernier (2 tecses)
* André Bodeux (1 tecse)
* Télesphore Calozard (1 tecse)
* Jacques Desmet (14 tecses)
* Baptiste Frankinet (1 tecse)
* Philippe Gillet (3 tecses)
* Jean Goffart (11 tecses)
* Jean Hamblenne (1 tecse)
* Laurent Hendschel (4 tecses)
* Jacky Lodomez (1 tecse)
* Lucien Mahin (4 tecses)
* Souzane Mahin (2 tecses)
* Julien Noël (3 tecses)
* Yvan Petitjean (6 tecses)
* Annie Rak (2 tecses)
* Michel Robert (3 tecses)
* Denis Roulin (3 tecses)
* Roland Thibeau (7 tecses)
* Bernard Thiry (1 tecse)
* Bernadette Thomas et Francis Ernould (1 tecse)
* Lucien Thonon (1 tecse)

## Replaidaedje
Li tchanson *Sul vôye di Brogne*, sicrîte pol ramexhnêye pa Lorint Hendschel, a stî replaideye dins *[[Nwêr Boton (gazete)|Nwêr Boton]]* (, avri-may-djun 2025).

## Tchantaedje des tecses
Xavier Bernier a lu-minme metou e muzike ene des tchansons k' il a dné pol ramexhnêye : *C’èst l’ mèstî qui mousse*.

Deus tchansons di Lorint Hendschel (*Djonne macrale* et *Sul vôye di Brogne*) ont stî metowes e muzike folk pa La Rawette et tchantêyes tins del Fiesse ås lingaedjes walons 2025. Xavier Bernier a eto tchanté *Djonne macrale* avou s' binde Loriot.

Li tchanteu Olivier Terwagne, k' a wangnî l' bate del Fiesse ås lingaedjes walons 2025, a metou e muzike ene tchanson di Jacques Desmet (*Tu finirès minisse !*, k' i rlome *Dj’a ausse dè l’ tchanter*) ey ene tchanson (e borén) di Roland Thibeau (*Ërprinde lès viés k’mégn*).

## 
* Li fitchî del ramexhnêye

## Sourdants
Denis Roulin

**Denis Roulin**, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké e 2024.

## Ouve pol walon
Il a raprins l' walon al sicole di walon d' Nameur.

Il est mimbe d' ene soce di fjheus d' fimes lomêye *The May Cougnî*. E 2024, i prezinte ene prumire videyo sol walon lingaedje.

Todi e 2024, il a dné 3 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Sourdants
Froedeur

thumb|Froedeur dins ene måjhon nén tchåfêye
Li **froedeur**, c' est l' sintåcion vinowe do coir d' ene djin, cwand k' ele trouve k' i fwait froed.

## Mwaissès dnêyes
Teyoricmint, ene djin ni sait rsinte del froedeur a 22 digrés Celsiusse ni ådzeu. Ôtrumint, c' est k' elle a del five.

Li rsinta del froedeur dipind del crouweur di l' air. Pus çk' i fwait crou, pus çk' on rsint l' froed a ene metowe timperateure.

Divant l' ouxh, li sintåcion d' froedeur dipind ossu del foice di l' air. Pus n a-t i do vint, pus rsint on l' froed (a minme timperateure divant l' ouxh).

## Efets del froedeur sol coir
thumb|tchå d' poye
On dit k' on a froed. On pout awè adon l' tchå d' poye. On tronne di froed; dj' ô bén k' on a des frumjhons.

On tchake des dints.

On a les pîs froeds. Ça s' dit sovint «dj' a mes pîs come des grognons d' tchén». Oubén: «dj' a mes pîs come del glaece.»  Ou co: «dj' a må mes pîs d' froed».

Ôtes temonaedjes :
I fwait si télmint froed ki l' froedeur mi fwait må.
Dji frumjhive di froed dispoy les pîs disca l' tiesse.
Dj' a rivnou del campagne e criyant d' må d' mes mwins.
Li froedeur mi pice.

Li pea dvént setche. On a des crevådes. Ene pitite blene pout tourner a crevåde. 

## Dins les doûcès creyances
Li froed a ses crodjambots. Gn a insi:
* Colåd Rodje Betch
* li pépé Djan Bijhon

## Lûtes conte li froedeur
On s' mousse di tchôds mousmints. Cwand on è radjoute on dit : «dj' a metou troes dobes, cwate dobes». On s' rafûle dins ses lokes.

On s' reschandit tot bevant ene sacwè d' tchôd. 

On fwait do feu. On s' racoulote dilé li stouve. On ôt pacô «Dji m' ashireu bén l' cou so li stouve, télmint k' dj' a froed ».

Cwand i cmince a fé frisket al nute, après l' esté, on dit «on edurreut ddja bén on ptit feu », oudonbén «on sofrixh bén ene blamêye cwand c' est a l' anuti, k' i fwait pus froed dins l' måjhone.»

## Sourdants
Varowa

El **varowa**, c' est on formagnant difoûtrin des moxhes al låme.

 *[[Varroa jacobsoni]]*

## Istwere
Li biesse a stî discoviete e 1904 dins l' iye di Djava.

Ele esteut purade kinoxhowe come formagnant del moxhe al låme indyinne (*[[Apis cerana]]*). Mins, avou ciste indje di moxhe la, li formagnant vikéve e-n abiança avou l' edjîstreu, sins touwer l' coloneye.

Mins, e 20inme sieke, on-z a epoirté des moxhes al låme uropeyinne (*[[Apis mellifera]]*) e l' Sibereye, e l' Chine ey e l' Indochine francesse. Li varowa a polou passer d' ene sôre a l' ôte, come ça a stî mostré e 1964 e l' Chine. Pu on l' a rtrové divins des ôtes payis d' Azeye.

Dispu 1970, elle a-st enindjî les payis d' Urope levantrece. Pu passer e l' Urope coûtchantrece.

E 1984, on l' a discovrou pol prumî côp e l' Beldjike, dins les Redîmés Payis ey après Vervî.

## Sourdant
Les Rwès (discramiaedje)

* Les Rwès (fiesse): fiesse catolike e l' rissovnance des Rwès mådjes, li 6 di djanvî
**  Les Troes Rwès (discramiaedje)
* Les Rwès mådits: live so les duks di Borgogne
Råmont

**Råmont** (la-minme ***Râmont***,  Ramont), c' esteut on hamtea di Tniveye, asteure onk des viyaedjes del rebanêye comene do minme no.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje des djins did la: Råmonî (*Râmonîe*), Råmonresse;
Brouxhtere

**Brouxhtere** (la-minme «***al Brouch'têre***»,  *Broucheterre*), c' esteut on hamtea d' Tchålerwè, asteure dandjreus onk des coulots del veye.

## Sourdant
Paskeye (discramiaedje)

* Paskeye (long arimé scrijhaedje so ene djin u ene etrevén, aprume do 17inme å 19inme sieke)
** Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne (1683)
** Paskeye so les lotchets
** Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs
** Kî vout oyî ene bele paskeye (tchanson)
** Paskeye do volant tchet d' Vervî (arimé)
** Paskeye del bataye di Donmårtén
** Paskeye lidjwesse del constitucion
* Paskeyes (sitroete plake): sitroete plake do «cåbaret da Tchantchès»
* Tites di lives avou totès ptitès prôzes
** Paskeyes d' avår ci (noveles) (Emile Gilliard)
** Paskeyes di curés (live) (Bernard Van Vynckt)
** Paskeyes di tos les djoûs (prôzes) (Joseph Selvais)
* po les ôtes sinses, loukîz e «»


Paskeye sidje Wîne1.jpg
Plake paskeyes.jpg
Van Vynckt paskeyes.jpg
Paskeyes (sitroete plake)

thumb
**Paskeyes**, c' est l' tite d' ene sitroete plake ki rashonne les meyeutès tchansons do cåbaret da Tchantchès. 

Elle ont stî eredjistrêyes e Triyanon inte 1995 et 2005

Li plake a stî prodûte pal Province di Lidje e 2008.

## Contnou
Gn a 14 tchansons, totes po rire et so des airs kinoxhowes.

# Les femes å volant (André Berly)
# Li tunel dizo Cwinte (Gérard Wislez) 
# Les ralintixheus (Gérard Wislez) 
# Li sorire da Eliane (André Berly)
# Les ptits potikets (Gérard Wislez) 
# N a Lidje ki bodje (Gérard Wislez) 
# Les saetchs del veye di Lidje (Marcel Slangen)
# Ene grosse tiesse ås paskeyes (Gérard Wislez) 
# Dj' a èn ordinateur (Nicole Goffart)
# Il åreut bén volou ene moto (André Berly)
# Les bons docteurs (André Berly)
# Li mårtire del mecanike (Marcel Slangen)
# Magnans walon (André Berly)
# Pôve Minou (François Duysinx)

## Bokets
thumb|boket di «Magnans walon» da André Berly (l° 13)

## 
* Tecse do boket l° 1
* Tecse do boket l° 9
Jean-Marie Le Pen

**Jean-Marie Le Pen**, c' esteut on politikî francès, estremisse di droete.

## Vicåreye
C' est lu k' a-st askepyî li pårti «*Front national*» (F.N.).

Mågré s' måfiyance (il a stî codåné 18 côps), il a parvinou å deujhinme toû des vôtaedjes pol prezidince e 2002.

## Tuzance walone
thumb|Rireye da André Berly so Le Pen
André Berly a fwait on djeu d' mot inte li no di s' pårti et li F.N. di Hesta (tchanson riprinjhe divins li stroete plake «*[[Paskeyes (sitroete plake)|Paskèyes]]*»).
Dj' a-st oyou dire cial dierinnmint
Ki si on n' trovéve nol arindjmint (avou les Flaminds)
Nos pôréns aler rdjonde les Francès
(…)
Et Jean-Marie Le Pen
N' a k' lu k' åreut boune mene.
Lu ki sait k' a Hesta ossu
Nos avans l' F.N., nondihu !
Froxhe di l' ivier

thumb
thumb
thumb
Li **froxhe di l' ivier**, u l' **plin mitan d' l' ivier**, c' est l' moumint l' pus froed d' l' ivier. On l' plaece co sovint do Noyé al Tchandleuse.

## Dins l' lingaedje walon
Do Noyé al Tchandleuse, on s' racovtêye addé l' fornea, e ratindant les prumirès bounès loukêyes.Rodolphe Dedoyart, Ké novele ? 3/1992 p. 14

Portant, des anêyes k' i gn a, l' ivier si renonde après l' Tchandleuse:
Si l' solea lût so l' åté al Tchandleuse, l' oûsse rimousse e s' bôre po shijh samwinnes.

Did la, l' ôte sipot:
Li ptit moes, c' est l' pus metchant des moes.


Froxhe iviernive djaeyî sapén.jpg
Froxhe ivier nive beyôle.jpg
Froxhe ivier nive tchårnales.jpg
Froxhe ivier nive hesse.jpg
Froxhe di l' ivier nive so xhame.jpg
Froxhe ivier nive djaeyî sapéns clotchî.jpg
Froxhe ivier nive so matnîs.jpg
Froxhe ivier nive so tronces.jpg
Froxhe ivier nive so vî poerî.jpg
Froxhe ivier nive so årdispene bule.jpg
Froxhe ivier nive basse edjalêye.jpg
Froxhe ivier nive so fis d' ronxhes.jpg
Froxhe ivier nive pemî måjhons.jpg
Froxhe di l' ivier nive so velo.jpg
Froxhe ivier nive so pemî måjhon.jpg
Froxhe ivier passêyes.jpg


## Fiesses
Gn a bråmint des fiesses al froxhe di l' ivier dins toplin des payis di diferinnès tuzances. Fåt croere ki c' est l' ralonguixhmint des djoûs ki ragaiyixh les djins. 

## E l' Afrike bijhrece
Li froxhe di l' ivier si lome «liali», çou ki vout dire «les nutes».

## Sourdant
Tchå d' poye

thumb
Li **tchå d' poye**, c' est ene sintåcion k' ene djin a et ki lyi fwait stritchî ses pwels å hôt.

Ça pout vni del froedeur ou d' ene hisse.


Chaire de poule.jpg
2003-09-17 Goose bumps.jpg


## Mecanisse
mecanisse|thumb
C' est des ptits musses ki sont raloyîs al raecinêye des poys ki s' tinkièt. Soeye-t i dins ene reyaccion di tos les musses po wårder li timperateure do coir (termerîlaedje, termoreglaedje). Soeye-t i a pårti do vî cervea (paleyocortecse), ki cmande les prumirès reyaccions come li peu.

Des plaeces (do coir) k' i gn a, mågré k' on n' voet pont d' poy, li pea si sorleve dins les minmes condicions. C' est k' i n a on remnant di pwel, avou on ptit musse ki s' tinguele, et fé houzer l' pea a cisse plaece la. On voet çoula so les fesses.


B&W bottom.jpg|so les fesses, tchå d' poy sins pwels


## Sourdance
Li tchå d' poye n' a pus nole fonccion dins les djins. C' est on vî reflecse des biesses ås tetes et minme des oujheas. Cwand les pwels u les plomes si sorlevnut, li «coviete» del pea (conte li froed) est pus spesse, et mî aschouwer l' coir. Cwand l' biesse rescontere èn innmi, li stritchaedje des poys (di cåze del pawe) li rind pus grande, çou ki pôreut sbarer l' proylî.
Arniye

**Arniye** (*Arnîe*, *Arnîy*; fr: *Hargnies*), c' est on ptit ban del Walonreye di France (Bote di Djivet).

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros diyalectolodjikes
** ALW: **Ar 2** (mwaisse pont)
** Ricwerances da Doppagne: **G 9**
** Ricwerances da Bruneau: **Br 16**
* Dipårtumint des Årdenes
* Lingaedje do payis: walon (puvite del troke del Basse Årdene).

## Toponimeye
 Arniye (toponimeye)

## Tuzance walone
### Diccionairaedje
C' esteut onk des mwaisses pont di l' ALW.

Gn a on foirt sipepieus motlî did la, ki l' tite, c' est: *[[Patouè des vies djins d'Harnies]]* (Patwès des viyès djins d' Arniye).

### Motlî
Kékes mots tipikes did la:
*  (dandjreus on forcoridjaedje di , tot l' erîlant so l' nén definixhant årtike omrin  (dabord k' a Djivet, c' est ).

### Croejhete
Ene piceure di croejhete a pårt
Li suddjonctif prezintrece des rwaitants si fwait avou l' cawete -aye (come al Grande Boursegne, mins nole pårt d' ôte e l' Walonreye).
: *i fåt k' il *al**aye**'' vey zels deus u troes.
Li pronon des cåzants, c' est  (et nén «nos»), come pattavå e l' Basse Årdene.

### Kékès fråzes
thumb|Kékes fråzes dites avou l' accint d' Arniye

‒ Dji ‘nn’ aurons co !
‒ Oyi ! I fwét toudi mwés. Les awènes sont dja djaurnéyes, savouz !
***
‒ Û çk’est Locadiye ? 
‒ O ! dj’é l’idéye k’èlle è co stî avau l’ vîye. Èle ni sét dmërer al mwéja.
***
Les afants sont a scole èt mi, dji m’ va fwé l’ buwéye aprës-non.ne.
***
‒ Vous vérez a chîje al nute ?
‒ Oyi, dji sayrons. Mês Mariye ni sét pus router.
***
Dimègne qui vièt, ça srë l’ dicauce, èt les valets èt les couméres ‘nn’ alat roûler pou payî l’ muzike.
***
Dji rviè d’awè stî sègnî amin Tchantchès.
Dj’aurë binn vlu qu’ les afants vinaye bauquer al mwéja.

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa André Vincent avou l' accint d' Arniye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la

### Sociolinwince
thumb|Lûte disconte li cåzaedje walon e scole
Li dzindjnaedje do walon a cmincî al Revolucion francesse. Mins l' walon a co bén rezisté ey esteut co djåzé des efants dins les anêyes 1920.

Divins les papîs del comene, on trouve les mots «septante» et nonante disk' ås anêyes 1800.
thumb
Dji di ki li patwès a Arniye aveut rezisté a bråmint des evenmints. Gn aveut yeu l' Revolucion, e l' France, et on aveut dit: «on cåze li francès, e l' France». Et a Arniye, on djheut «septante, nonante». Dins les cayés del comene, dj' a rtrové, disk' e 1800, on scrijheut «septante, nonante». Mins après, li francès a impôzé swessante- et cwatru-vint-dijh.

## Sourdants
Ké novele ? (discramiaedje)

* manire di dmander après do «tchôd modou» (les dierinnès noveles)
* manire di dire bondjoû
* ké novèle ? (gazete e walon, 1983-1993)
* Qué novèle ?, ene rîlêye di lives sicrîts pa Baptiste Frankinet
Bikebok (discramiaedje)

* bikebok u gatebok u bokegade: gadot ki skepeye avou des organes des deus sekes.
* åmaye bikeboke: åmaye d' ene djermale avou on vea-gayet (frîmårtinisse)
* lomaedje nén politicmint comifåt d' èn LGTB.
* no bikebok: sustantif ki pout esse omrin u femrin
Åmaye bikeboke

Ene **åmaye bikebok** u ene **djinixhe bike-et-bok**, c' est ene åmaye ki vént d' ene djermale la k' l' ôte vea, c' est on gayet.

Ci cas la s' lome li **frîmårtinisse**.

## Mwaissès piceures
Ene djinixhe bikeboke a on sistinme mopliyrece foirt rastrindou. Nouv côps so dijh, ces åmayes la sont monses. End a cwand minme ki savèt veler (moens di 10 åcint).

Les organes ki n' sont waire diswalpés, c' est les ovreces, li matrice eyet li tiesse del poice del nate. Gn a pont d' cô del matrice. Ces organes la si diswalpêynut a pårti do mezodieme. Li nateure leye-minme, ki vént di l' ectodieme pout esse normåle.

## Cåze
On tuze k' i gn a yeu on raloyaedje des deus toele corionikes des deus veas, dins l' matrice. Les ormones do seke do vea-gayet espaitchèt l' diswalpaedje des organes frumeles do vea-djinixhe.

## Ricnoxhance
Cwand ene djinixhe ni vént nén plinne, l' årtisse pout fouyî l' nate. I trovrè on poice del nate foirt court, ki finit a cou d' saetch, sins nole boke del matrice. 

Å fouyî rectå, i n' sintirè ni matrice, ni ovreces. Ou adon, ene foirt pitite matrice.

## Sourdants
Lviv

**Lviv** u **Lvif** u **Elvif** (**Львів**) (e rûsse, ***Львов***, ***Lvov***, e-n almand dinltins ***Lemberg***, e latén, dispu 1259, ***Leo lupum***), c' est ene veye do Coûtchant d' l' Oucrinne.

Nombe di dmorants : diviè les 700.000, 800.000 djins.

## Istwere
Elle a stî rûsse di 1256 a 1349. Did la si no, volant dire «liyon», do no d' Leo I d' Galiceye, e vî slåve, *Lev*.

Adonpwis, ele fourit polonesse, di 1349 a 1772, lomêye «CIVITATIS LEMBVRGENSIS» e latén (1387) pu «Lwów» e polonès. Pu apårtini a l' Otriche-Hongreye, dizo l' no d' Lemberg, di 1772 a 1918. Ça fwait, di 1349 a 1806, elle esteut dins l' Sint Impire romin djermanike, ça fwait, dins l' minme impire ki l' Walonreye d' asteure).

Ele rifjha pårteye del Pologne di 1919 a 1939. Adon, ele fourit dnêye a l' Union sovietike på pake Hitler-Staline.

## Rilomêyès djins did la
Stefania Turkewich

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' novele da Lucyin Mahin «L' efuyeye». Li sinne si passe li 25 di fevrî 2022, å cmince del guere d' Oucrinne, la k' i gn a toplin des djins ki s' î rashonnèt, vinant d' après Kiyev.

## Sourdants
Bron coirbå

thumb
thumb
Li **bron coirbå** u **brun coirbå** u **coirbå d’ wastene**, c’ est on coirbå ki vike dins l’ Sara.

 *[[Corvus ruficollis]]*

## Discrijhaedje
On nel ricnoxhe nén åjheymint do grand coirbå dins les payis la k’ gn a les deus sôres. Il est ene miete pus ptit (i fwait 50 cm et l' ôte 65).

Li brune coleur (di s' tiesse et di s' cô) si voet puvite cwand l’ oujhea est vî. 

Si betch est pus tene ki l’ ci do grand coirbå.

## Vicaedje
On l’ trouve purade dins les wastenes a l’ armweze (*[[Artemisia herba alba]]*). 

I fwait s’ ni dins les djudjubîs (i gn a k' ça come bouxhon vinant plicplok dins ces biyonaxhes la).

## Sourdants
Jean-Pierre Darras

thumb|So s' sitroete plake
[thumb|ådzeu a hintche sol plake [Sins antchous]]
**Jean-Pierre Darras**, c' est on tchanteu e walon.

## Ouve
Il a yeu l' pris do publik al fiesse del tchanson e walon e 2003.

Il a vudî ene sitroete plake so des tecses da Nicole Goffart, Tot è Walon.

Pu tchanter avou Les Droles di Lodjeus sol sitroete plake «Sins antchous».

E 2025, i fwait rexhe ene novele tchanson e walon, *Di vos a mi*.

## Sourdants
Camille Hardy

**Camille Hardy**, di s' no d' pene **Hardennal**, c' esteut ene sicrijheuse e walon di Bastogne minme.

Elle aveut vnou å monde li 9 di may 1918. Elle a morou li 9 d' awousse 1983.

Elle est rprinjhe dins les antolodjeyes «*[[Scrîjeûs d' Ârdène]]*» et «Di palahôt a palåvå».

Di s' mestî, elle esteut boticresse.

## Ouve pol walon
Elle ovra avou l' ekipe do Muzêye do Pårlaedje, la  k' elle esteut ene råle a cnoxhe li peur accint do walon del veye di Bastogne.

Ses tecses fourît eplaidîs aprume dins l' gazete e walon «Ké novele ?».

## Onk di ses bokets
Vea (bovrins)

thumb
On **vea**, c' est l' djonne d' ene vatche.

## Motlî
Li måye si lome **vea-gayet**; li frumele **vea-djnixhe** (/vjaɲ.niç/). u **vea åmaye**.

Li skepiaedje d' on vea si lome **velaedje**.

On vea ki tete tot l' laecea del mame (k' on n' mode don nén), c' est on **tetåd**.

On vea avou del tchå ki brike sol dirî, c' est on **vea tourné** u **vea cou-d'-polén**.


Douccala djanvî vea paxhant2.jpg
Vea beldi.jpg
Efant vea BBW.jpg
Pitit vea deus båsheles.jpg


## Maladeyes des veas
* schite ås veas
* botroûlite
* djonturite

## Difåt des veas å skepiadje
thumb
* vea sins crås boyea
* vea bikebok
* monses
** vea ås deus tiesses


Vea monse organes foû rissaetchîs.jpg
Vea monse et pureure.jpg
Vea monse boyeas foû strophosomia.jpg
Vea monse cinsî.jpg


## Sourdant
Sins an'tchous (plake di muzike)

thumb|tite ey adviertance po ls abondroets 
[thumb|Coviete, la k' on ricnoxhe [Jean-Pierre Darras, Gilberte Mattina, Jean-Pierre Vervier et troes muzicyins]]
«**Sins antchous**» (***Sins an'tchous***), c' est ene sitroete plake di tchansons e walon des «Droles di Lodjeus» k' a vudî e 2009.

## Contnou
Gn a 7 tchansons, ene ki c' est on slam sicrît pa Marcel Slangen k' est rprins deus côps. Totes les ôtes c' est da Jean-Pierre Vervier po l' cåzaedje eyet l' muzike. 
* *Roûvî* (Rovyî)
* *Li rôbaleû* (Li rôbaleu)
* *Po l' rapåfter* (Po l' rapåjhter)
* On slam pol walon
* Tot fwait farene a m' molén
* A dmey curé, a dmey sôlêye
* Heyance di nos ratayons

## Ôte prezince do walon
Sol boird del plake, l' adviertance po ls abondroets est scrîte e walon:
Tos les droets do fjheu d' platenes et do mwaisse di l' ouve sont wårdés. Il est disfindou do saetchî des copeyes, do dner e locåcion, do pruster cisse platene cial, et d' s' endè siervi po l' fé schoûter ås djins, et d' el passer al radio, såf acoird, bén etindou.

## Shuvance
Troes des tchansons ont stî ristudieyes ås scoles di walon d' Bive.

## 
*  ene des tchansons del plake (Tot fwait farene a m' molén) 
* Cåzaedjes ristudyîs ås scoles di Bive (p. 4 u 5 des foyous)
** Rovyî
** Tot fwait farene a m' molén
** Heyance di nos ratayons
Arcacia

[thumb|bea gros arcacia a [Waterlô]]
L' **arcacia**, c' est èn åbe di 20 a 30 metes di hôt, ki provént d' Amerike bijhrece.

I s' a-st aclimaté e l' Urope coûtchantrece, mins nén pus hôt k' el Holande.

 *[[Robinia pseudacacia]]*

 påwionacêyes


Robinia pseudacacia JPG1a.jpg|bodje ki fwait 5 metes 14 a on mete et dmey (Waterlô)
Cambron-Casteau AR1aJPG.jpg|Cambron-Castea (5 metes 53)


## Sourdant
Bergueme

**Bergueme** (e scrijha Feller: *Bèrguème*,  *Berguème*), c’ esteut on hamtea di Tniveye, asteure on viyaedje del comene do minme no.

## Ptite istwere
On cåza lontins d’ ene paskeye loméye « les noices di Bergueme ». 

I s’ adjixh d’ ene noice ki vna fou d’ l’ eglijhe li 17 d' avri 1912, å moumint d’ ene eclipe di solea. 

Les djins fourît tot sbarés di vey k’ i fjheut noer å mitan del djournêye.
Berdouxha d' Wed Zem

Li **berdouxha d' Wed Zem** u **macsådaedje di Wed Zem**, ci fourit on berdouxha di Marokins (del veye et des tribus vijhenes) disconte des colons francès et ds ôtes uropeyins ki dmorént a Wed Zem (Marok).

I s' passa li 20 d' awousse 1955.

Po s' rivindjî, les tropes francesses ont rtouwé des meyes di djins e l' veye et dins les viyaedjes did ttåtoû.

## Cotoû
Li 20 d' awousse 1953 (deus ans pus timpe), les Francès avént egzilé li zultan do Marok, Mawoumet V viè Madagascar. Tos les mouvmints d' rezistance s' avént prometou di fé des metingues di rclamaedjes pol deujhinme aniviersaire di si egzil. Les ocupants francès avént sogne des disdus dins les veyes, mins pinsént ki les campagnes estént coetes. Did la, li waire di policîs ni d' sôdårds a Wed Zem ci djoû la.

Pus timpe dins l' anêye, Alla El Fassi (tchîf do pårti marokin pol dislaxhaedje, l' Isticlal) aveut rescontré Ahmed Ben Bella et Mohamed Boudiaf (deus tchîfs des rezistants aldjeryins) e l' Swisse. Les Aldjeryins avént prometou di fé des metingues disconte do colnijhaedje francès li minme djoû (li 20 d' awousse 1955). Onk des rotaedjes a miné å macsådaedje di Skicda.

Les Marokins estént ki forbatént avou les Francès pol dislaxhaedje do Marok. Les bates di dvizes kimincît podbon a Aix-les-Bains li 22 d' awousse (deus djoûs après l' bardouxha).

## Disrôlmint
Li 18 d' awousse, troes revinteus do payis s' avént rashonné dins l' pitite veye vijhene di Boujaade po-z imprimer des traks po les djins roter a Wed Zem li 20. Les papîs ont stî cossemés li 19 d' awousse al nute. Li 19 del djournêye, Boujaade s' aveut sorlevé (3 moirts des ene dijhinne di coixhîs dins les metingueus).

Li 20 d' awousse, al dimeye di nouv (8e.30), les roteus, on meye di djins, avancixhît viè l' corin-veye, la k' les Uropeyins dmorént. I fourît rafoircis pa les djins des coulots marokins del veye, et pa des cis des troes tribus vijhenes, les Smaalas, les Bni-Xhiranes et les Bni-Smirs. Gn aveut nole rezistance, å cminçmint, ca les aides-djindåres marokins («moxhasnis») estént evoyes a Boujaade. Li gårnizon francesse aveut stî rilevêye li 20 di may 1955.

Les responsåves ni savît espaitchî li flouxhe di djin di touwer tos les etrindjîs k' i rescontrént. Å 23 d' awousse, on è contéve 93. End åreut yeu di 160 a 200.

Des dijhinnes di roteus ont stî touwés pa on militaire francès k' esteut ene djipe ki patrouyive li coulot uropeyin. Ene ôte intrêye a stî disfindowe pa on djindåre marokin  dimoré fidele ås francès, k' a touwé ene dijhinne di djins. Al mene di fier d' Ayites Aamar, gn a yeu on cint d' revinteus d' touwés pa les disfindeus do buro do directeur.

A pårti del dimeye di troes (14e.30), les tropes francesses ont-st arivé avou des tanks, et tirer so totes les djins, so les voyes et dvins les måjhons. Des paratchutisses ont stî evoyîs po refoircî les tropes. Gn a yeu eto des avions d' tchesse ki tirént so tos les rabindlaedjes di djins. Tos ces rtouwaedjes la pås militaires francès (inte di zels des tirayeus senegalès) ont fwait des meyes di moirts.

## Sourdants
Fordjetaedje (discramiaedje)

* fordjetaedje (tapaedje d' on skepion divant s' tins)
** fordjetaedje minêyrece des bovrins (prindåve maladeye cåzêye pa *Brucella bovis*

Po les djins, on djåze di piete.
Fordjetaedje

thumb
Li **fordjetaedje**, c' est l' tapaedje d' on skepion pa ene frumele di biesse ås tetes divant s' tins.

## Motlî
thumb|skepion momifyî
On dit ki l' vatche (li cavale…) **s' a fordjeté**, ou **a fordjeté**. On dit ossu k' elle **a tapé l' vea** (li poûtrin…).

Li skepion ki rexhe si lome **fordjeton** u **awatron**. On pout dire k' il a stî **forponou**.

Si l' fordjeton est tot souwé, on djåze di **momifion** (skepion momifyî).


Fordjeton vea.jpg
Fordjeton.jpg
Fordjeton 4 moes.jpg


## Cåzes
Li fordjetaedje pour esse cåzé pa totes sôres di cayets:
* on côp dins l' vinte (côp d' coine d' ene ôte, passaedje dins èn ouxh ki s' riclôt et ki ressere li vinte…
* des amagnîs nén bons, metans des essilaedjes tchamossîs.
* des maladeyes djeneråles, come les cenes avou del five.
* des microbes a pårt ki provocnut li fordjetaedje; bråmint sont prindåves, come *[[Brucella abortus]]*, li cåze del bruçlôze des vatches.

## Disrôlmint
Li vatche (li cavale…) presse come s' ele sereut a s' tins. Å pus sovint, li rexhaedje si fwait tot seu.

## Avirance di l' ådje do fordjeton
Po les fordjetons d' vatches k' on n' sait nén cwand ki l' biesse a stî siervowe, on sait avirer l' ådje pal fôrmule: 
L = å x (å + 2)
la ki:
* L= longueur do fordjeton e cintimetes
* å = l' ådje e moes.

On fordjeton d' 4 moes årè don 24 cintimetes (4 côps 6).


Fordjeton muzuraedje.jpg
Momifion bovrin 4 moes divins ewalpeures.jpg
Dino Forlane

[thumb|so l' livret del [plake «Emacralaedje»]]
**Dino Forlane**, c' est on tchanteu e walon ki vént do Payis d' Tchålerwè.

## Ouve
Il a cmincî a tchanter e 1993.

E 1994, i tourna deus clipes pol tévé tot tchantant «Coleur niût» eyet «Å dbout do brouyård».

Al fiesse del tchanson e walon di 1998, i rescontra Ernest Hembersin ki lyi compôza des airs di blouze.

E 1999, il amonta ene binde di tchanteus, li «Dino Forlane Bleuse Binde» ki djowe des airs e walon so des tecses do parolî André Gauditiaubois.

C' est insi k' i tchante troes tchansons del sitroete plake «Emacralaedje».

## 
*  Ene di ses tchansons sol plake «Emacralaedje» 

## Sourdant
Årt baroke

[thumb|[cofessionå del catedråle Sint-Mitchî et Sinte-Gulule a Brussele]]
L' **årt baroke**, c' est èn årt di pondeures, di scultreyes et d' årtchitecteure k' a skepyî e 16inme sieke dins l' mouvmint del conte-rifôme.

## Cotoû
Les protestants estént disconte les pondeures et scultreyes des sints dins les eglijhes. Årvierdimint, l' årt baroke rafoircixh les decoråcions des eglijhes.
Berwetaedje-eshonne

[thumb|a [Antene]]
Li **berwetaedje-eshonne**, c' est l' fijhaedje del minme voye dins l' minme oto po puzieurès djins k' alèt al minme plaece (po bouter u po ôte tchoi).

C' est on sistinme nateure-amiståve.

Les otos sont leyeyes dins des plaeces di parkigne sovint metowes dilé ene intrêye d' otostråde.

## Sourdant
Betch

Li **betch**, c’ est on ralonguixhaedje coirnou do dvant del tiesse des oujheas.

## Fonccions
I sieve a prinde l’ amagnî di diferinnès sôres (grinnes, tchå des proyes, insekes). I djowe don li role des lepes des biesses ås tetes.

Dins li dzeu do betch, gn a les deus trôs do nez, ki serént les narenes des biesses ås tetes.
Kifessionå

thumb
On **cfessionå** (el **kifessionå**, el **cofessionå**), c' est on meube d' eglijhe la k' les crustins (catolikes et ortodosses) ès vont cfessî.

## Discrijhaedje
Gn a ene lodjete å mitan la k' li priyesse si mete, et deus sol costé. Onk po l' ci u l' cene ki si cfesse, l' ôte pol cene u l' ci ki va passer après.

Dins l' lodjete do mitan, gn a on xhame pol curé s' ashir.

Dins les lodjetes des penitints, n a-st on passet por zels s' adjnoler dsu.

Dins l' paroe inte les deus, gn a ene **bawete** ki l' priyesse drouve u rclôt avou ene **plantchete**.


Kifessionå eglijhe Transene.jpg|foirt simpe
St Michael and Gudula confessional 1.jpg|mo travayî
Kimere a cfesse.jpg|avou ene djin ki si cfesse
Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Kołobrzegu, fragment witraża(Aw58).JPG|li plantchete et l' bawete


## Dins l' lingaedje walon
Li plantchete inte li curé et l' kifessî pout esse ricloyowe si l' curé rifuze l' absolucion. On dit : i (elle) **a yeu l' plantchete**.

## Pî-note
Ancyinne comene di dvant 1977 (Beldjike)

Ene **ancyinne comene di dvant 1977**, e l' Beldjike, c' esteut ene veye u on viyaedje k' aveut-st avou ene administråcion comunåle, dispu l' ahivaedje del Beldjike e 1830 disk' å 1î d' djanvî 1977. Ci djoû la, shuvant li «lwè Michel» (do minisse Joseph Michel), gn ava pus des administråcions comunåles ki dvins les rebanêyès comenes, lomêyes ossu «**intités**», u dins l' lingaedje di tos les djoûs «li **grand** Nameur», evnd.

Po les viyaedjes, on cåze pus voltî d' èn «ancyin ptit ban».

L' atuze våt don ostant pol Walonreye ki pol Flande et po Brussele.

Sacwants ancyinnès comenes avént dedja disparexhou ås ptits rebanaedjes des anêyes 1960.

## 
* Djivêye des ancyinnès comenes del Walonreye
Adolphe II de La Marck / Adolf II von der Mark

**Adolphe II de La Marck** u **Adolf II von der Mark** (riwalnijhåve **Adofe II del Måtche**), ci fourit on prince-eveke di Lidje do 4 d' avri 1313 disca s' moirt li 3 d' nôvimbe 1344 (a Clermont-dzo-Hu).

Il aveut skepyî e moes d' awousse 1288.

## Vicåreye
Come fi d' on prince del principåté almande del Måtche (*[[:de:Grafschaft Mark|Grafschaft Mark]]*), i skepia e crexha e l' Almagne d' asteure. Il intra ås curés, ey ava des posses di privot a Wômse (*Worms*) ey a Cologne.

E 1310, il ala studyî a Orleyan. Pu divni eveke di Lidje e 1313.

Li 18 di djun 1316, il sene li **[[Påye di Fexhe]]**, la ki l' eveke doet aconter les rprezintants des veyes cwand i vout candjî ene sacwè, ki doet esse pol «bén do payis».

Mins l' ome est foirt otoritaire. Si s' va-t i margayî avou les milices des bounès veyes ki lyi rprotchèt di n' nén codåner les flotches di ses rprezintants. Tantea k' i s' doet såver a Hu, la k' i va dmoré refudjî po fé l' guere ås milices di 1325 a 1331. C' est lu ki wangne cisse lûte la, ca il est aspoyî pa ses copleus des payis tîxhons, li conte del Måtche, di duk di Djulé et l' ci d' Guele. Çou ki lyi permete di rivni a Lidje.

Å cmince des anêyes 1340, il fwait l' guere a Djan III do Braibant, ki vneut d' sotni ene revintreye des Hutwès. Po sayî di rawè l' aspoya des bounès veyes, et ridivni camaeråde avou les Hutwès ki l' avént edjîstré shijh ans å long, il acoirdêye li «lete des XXII», ki mete so pî li **[[tribunå des XXII]]**. C' esteut e moes d' djun 1343.

## Sourdants et pî-notes
Porcession Sinte-Rolande di Djerpene

thumb
thumb
Li **porcession Sinte-Rolande** u **toû  Sinte-Rolande** u **måtche Sinte-Rolande di Djerpene** (la-minme, ***mârche Sinte-Rolande***), c' est ene des pus rlomêyès porcessions d' l' Eter-Sambe-et-Mouze.

Ele pout esse riwaiteye come on vraiy perlinaedje a sinte Rolande.

Ele si passe li londi del Pintcosse.

## Circût
Ele kimince a troes eures å matén a Djerpene minme pa ene messe po les perlins.

Å cwårt a cwate (3 e. 45), les mårtcheus s' enondnut, eviè Umiêye k' i dvèt avinde al dimeye di cénk (4 e. 30). Did la ripårti so Hanzene ou çk' i seront on pô après 5 eures. I ralèt adon so Tårciene k' i dvont î esse diviè l' dimeye di set (6 e. 30).

I s' vont rispoizer ene dimeye eure a Bietransåt (et ddjuner), di set eures et dmey a ût eures.

Aviè nouv eures, elle arive a Djoncret. Divant l' eglijhe, gn a des bouxhaedje di hoûlåds.


Porcession Sinte-Rolande tchapele Djoncret.jpg|tchapele avou l' åbarone Sinte-Rolande
Porcession Sinte-Rolande Djoncret mwaisses divant.jpg|dischindant Djoncret, mwaisses padvant 
Porcession Sinte-Rolande arestêye a Djoncret.jpg
Porcession Sinte-Rolande eglijhe Djoncret.jpg|divant l' eglijhe di Djoncret
Porcession Sinte-Rolande hoûlåds presses a tirer.jpg
Sårcô Sinte-Rolande inte Djoncret ey Åco.jpg|Riprijhe del porcession inte Djoncret et Åco


Did la, ele prind ene voye di tere po-z avni a Åco.


Sårcô Sinte-Rolande tchapele Åco.jpg|prumire ahote dilé ene tchapele a Åco
Sårcô Sinte-Rolande Åco.jpg|Riprijhe del porcession


Novele distchedje di fiziks dilé l' eglijhe, pu l' porcession prind l' voye do tchestea. La, gn a l' mayeur di Djerpene ki ratind les mwaisses des cpagneyes.
Werner Heisenberg

**Werner Heisenberg**, c' esteut on fizicyin almand. 

Il aveut vnou å monde e 1901 ey aveut morou e 1976.

Werner Heisenberg est rindjî å limero 43 del djivêye Michael Hart des 100 djins les pus inflouwinnes di l' Istwere.

## Ouve
Tot fjhant des mzeures foirt sipepieuses, i trova ki les lwès del mecanike ni s' aplikèt nén ås totès ptitès pårticules (pus ptite ki l' atome). Did la, si teyoreye lomêye «mecanike cantike».

Ça fwait ki, 1932, il a wangnî li Pris Nobel.
Magneu d' yebe

On **magneu d' yebe**, c' est ene biesse ki s' nourixh di waides (di yebe).

Ladvins, on trouve les roemiants, mins eto les tchvalidîs, les camlidîs, et co motoit ds ôtes familes di biesses.

Gn a eto des pexhons magneus d' yebe.
Aiwe do Bontins

L' **Aiwe do Bontins** (e-n arabe marokin «واد وم رّبيع», wad om r-rabi3; e-n amazir «ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵎⵕⴱⵉⵄ» asif n merbi3; e l' arabe classike, «نهر أم الربيع», nahar 'oum ar-rabî3), c' est l' pus grand mouze do Marok, onk des råles ki n' est måy a setch.

I fwait 600 kilometes.

## Etimolodjeye et scrijhaedjes
Li prumî lomaedje est dandjreus e l' arabe. I doet voleur dire «rivire lere des waides». Paski, ås grossès aiwes, i dveut efure foû i s' lét dins des plins la k' i gn aveut toplin del yebe.

Li no arabe «أم الربيع» ('oum ar-rabî3) a fwait vey do tins ås riscrijheus e-n on lingaedje latén. Vocial kékès ortografeyes:
*  Oummirabi (Luis del Marmol, 1667)
*  Morbeya (William Lemprière, 1790)
*  Ormorbear (James Riley, 1815)
*  Oum Erbergh, Oum-er-Begh (M. Washington, 1832)
*  Um er’Biegh (William Arlett, 1837)
*  Oum-Er-Rbia / Oum-er-rbî'a (Emilien Renou, 1846)
*  Oum-er-Rebia (Frédéric Weisberger, 1902)
*  Oum-er-r'bia (Michel Amengal), 2013

## Coraedje
L' aiwe a ses set sourdants dins li Djebel Ayan (Mîtrin Atlasse).


Sourdants Aiwe do Bontins tcheyaedje.jpg
Sourdants Aiwe do Bontins ri cahouteas.jpg
Sourdants Aiwe do Bontins falijhe cahouteas.jpg


I dischind so Nonne-coûtchantreçmint, passer dilé Xhenifra viè Kasba Tadla. Did la, i court viè l' Coûtchant, disk' a l' astantche d' El Massira. Djusse divant, il a rçû l' Aiwe di Tessawte. 

Adonpwis, i rmonte viè Bijhe-coûtchant, trevåtchî l' otovoye Cazablanca-Marakech, et vudî dins l' astantchêye d' Infoute. C' est did la k' i va-st abuvrer les raiwires des Douccala et d' Abda.

Après, cori cwårêyemint viè Bijhe, tourner åtoû do Palå do Noer Zultan (Boulawane), pu aler rimpli l' båraedje di Ben Maachou (did la, ahessî li veye di Cazablanca e bevåve aiwe).

Pu porshuve, todi viè Bijhe, come on bea lådje fleuve, la k' i fwait limotche inte les Douccala eyet l' Chawiya.

Il egole e l' Oceyan atlantike a Azemmour.

## Sourdant
Claude Delizée

**Claude Delizée**, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Cerfontinne.

Di s' mustî, u pasmint d' tins, il esteut djårdinî.

## Ouve
C' esteut lu ki scrijheut l' pus dins l' gazete «L'Acadèmîye dès Foyans d' Cèrfontène».

Ses bokets, c' ît pacô del prôze nén racontrece, pacô del powezeye al libe.
Rif (montinnes)

[thumb|on [pegnon d' rotche]]
thumb|mape do massif do Rif
Li **Rif** (e-n amazir «ⴰⵔⵔⵉⴼ», arrif), c' est ene tchinne di montinnes metowe al Bijhe do Marok. 

C' est ossu l' no del contrêye la k' ces montagnes la sont.

## Djeyografeye
C' est des montinnes do minme sourdant ki les cenes di l' Espagne (air di montinnes di Djibraltar;  *[[:en:Gibraltar arc|Gibraltar arc]]*). Dabôrd, i n' a rén a vey avou les tchinnes di l' Atlasse.

Li pont copetrin, c' est l' Mont Tidirhine a 2456 metes.


Arco de Gibraltar.png|air di montinnes di Djibraltar
Rif voye Chawen Ketama sapéns enivrés.jpg|sapéns enivrés
Rif voye Chawen Ketama toets panes hôtès tchminêyes.jpg|måjhons å toet d' panes


## Lingaedjes
On î djåze li rifin dins ene grande pårteye. Mins eto l' arabe marokin (payis Djbinla).

On î a djåzé l' espagnol tot on tins. Ci lingaedje la est co oficir å Marok, mins pus waire eployî.

## Veyes
* Chichawen
* Kettama
* El Hoceyma
* Nador

Gn a co des bokets del contrêye ki sont ocupés pa l' Espagne
* Meliya (pitite veye)
* Pegnon Gomesse del Gomera (pegnon d' rotche e l' mer, avou kékes måjhons po les sôdårds)
* iyea espagnol del baiye d' El Hoceyma (iyea avou kéke sôdårds)

## Istwere
Les coisses ont stî ocupêyes dispu les Romins (Moritanreye di Tandjî). 

Adonpwis, il a stî peuplé påzès Vandales, vinant d' Andalouzeye, et rotant viè l' Levant (i vont fini e l' Tunizeye).

Å cmince do 20inme sieke, i fourit colnijhî des Espagnols. Mins bénvite, gn ourit ene guere di dislaxhaedje, li guere do Rif la k' les Rifins, minés pa Abdelkrim El Xhettabi fijhît vey do tins ås Espagnols. Mins al fén, il ont pierdou, motoit a cåze k' il alît eto ataker les Francès après Feze, ki s' metît adon avou les Espagnols (divant çoula, il estént puvite neutes).

Li payis fourit don ocupé pa l' årmêye espagnole. C' est did la ki Franco endala po prinde pårt al guere civile espagnole. Ses mwaisses aidants estént des Rifins.

Li contrêye si dislaxha podbon e 1956, on moes après l' Marok francès.

Gn ava co do berdouxha do tins do rwè Hassane II. I fourit spotchî waeraxhmint. Did la, ene wache d' ebagance des Rifins eviè l' Urope. Bråmint profitît di l' acoird Beldjike-Marok di 1962, po vni ovrer dins les houyires. Ça fwait : gn a bråmint d' familes marokinne di stok rifin e l' Beldjike (aprume a Brussele), mins ossu ezès Bas Payis ey e l' Almagne.

## Economeye
Li payis est foirt pôve po les coûtivaedjes ordinaires. Mins gn a dipus d' 800.000 djins ki vicrént di l' ahivaedje di tchedinne. Ci-ci a divnou otorijhî, avou åjhmince di l' estat, dispu les anêyes 2020.