open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurice Carême

thumb
**Maurice Carême** a skepyî a Wåve li 12 di may 1899 ey a morou a Anderlek li 13 di djanvî 1978.

C' esteut on rlomé powete di Walonreye ki scrijheut e francès. 

I scrijheut voltî des bokets a môde do scrijhaedje des efants ey il a tchanté l' Roman Payis. 

## Sacwantès ouves
Des ramexhnêyes d' arimés:
* *Poèmes de gosses* (1933) 
* *Mère* (1933)

Gn a bråmint d' ses powezeyes ki fourît metowes e muzike.

## Ratournaedjes e walon
thumb|Ratournaedjes di powinmes po ls efants des Relîs Namurwès (2024)
* Franz Dewandelaer a rmetou l' live *Mère* e-n aclot, aviè 1938. Li papîscrît est wårdé al BDW, dins l' dossî Piron, et 7 des 32 powinmes (les 1î, 8, 22, 28, 29, 31 et 32inmes) ont stî eplaidîs pa Jean Guillaume dins ses *Œuvres complètes* (1970)
* Lucien Léonard a rmetou l' tot prumî des powinmes do minme live e walon d' Annvoye ; il a stî eplaidî dins les Cahiers wallons
* Jean Rode a rmetou e walon 12 powinmes do minme live (les 3, 5, 7, 8, 12, 15, 18, 26, 28, 31, 32 et 25inmes) et les a eplaidî dins s' ramexhnêye *Bondjoû* (1976)
* Les Relîs Namurwès ont-st eplaidî deus lives di powinmes a l' après da Maurice Carême :
** *[[Maurice Carême (trente poésies pour jeune public)]]* (2024)
** *Maurice Carême en wallon. Poèmes francophones traduits en wallon* (Tétras Lyre, 2025)
* Jacques Desmet a fwait rexhe si modêye do powinme *Trois escargots* dins l' *[[Nwêr Boton (gazete)|Nwêr Boton]]*
* I gn a deus ratournaedjes di Carême al pådje 15 del ramexhnêye *[[Quand l' keûr vout scrîre…]]* d' Anne-Marie François : *Po nosse man* (ratournaedje di *Pour ma mère*) et *Mougnî come on rauyeû* (ratournaedje di *L'ogre*)

## Alére
* *«Maurice Carême et sa relation à la langue wallonne : Redécouverte d’une communication inédite»* pa François-Xavier Lavenne, dins Walones,  di 2025, p. 1-8
* *[https://le-carnet-et-les-instants.net/2026/01/17/relis-namurwes-maurice-careme-en-wallon/ «Faire revenir Carême à sa langue maternelle»]* pa Baptiste Frankinet, sol waibe-blok do Cayé et les Courts Tins, 17 di djanvî 2026

## Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé da Maurice Carême (li 25inme powinme di ''Mère'', « A cwè djouwîz vs, don, mame »), ratourné e walon pa Jean Rodes 

## Sourdants
Ri d' Pintchô

**Ri d' Pintchô** (prononcî *Rë d' Pën'tchô*, e F. *Ri de Pinchart*), c' est ene aiwe ki prind sourd dins l' hamea d' Pin'tchô (Ocgniye), ki passe a Limlete et s' aler maxhî a Tîle.

## Etimolodjeye
Li no d' l'aiwe vént do hamea d' Pin'tchô. Pin'tchô vôreut dire **pondante** (*pink* e vî neyerlandès) ou **blawtante** (NL. *pinken*, blawter) **tere** (*aert* e moyén neyerlandès).
Mathieu Schoevaerdts

**Mathieu Schoevaerdts** (ou co **Schoevaerts**), c' esteut on pondeu k' a vnou å monde à Brussele li 14 di nôvimbe 1664 (ni ranxhîz nén dins lès lives : i n’ sont nén à djoû) po mori après 1723 (k’ il est adon co assèz vicant po fé on procès).

Il est l' pere di Pire Schoovaerds et l' ratayon da José Schoovaerts.

## Famile
S’ popa, Godefroid, esteut imprimeu dins l’ minme veye et s’ mononke François èto. 

Godefroid scrijha dins l’ prumire gazete k’ a rexhou e francès e çk’ aléve divni l’ Beldjike, « *Le courier véritable des Pays-Bas ou Relationsd fidelles extraittes de diverses lettres et advis* ». C' esteut li 29 d' awousse 1649. Il î riscrijha totes les samwinnes disk’ è 1791).

Onk di sès ratatyons, Djåcob a stî, lu, li 11 di fevrî 1421, li prumî des mayeurs di Brussele a esse lomé foû des Nåcions (11 diles, ene miete come des sindicats d' asteure, po tchaeke mestî).

## Vicåreye
Mathieu a aprins s’ mestî amon Adrien Boudewijns k’ il î a intré e s’-n atulî li 25 di djun 1682 po passer mwaisse pondeu li 28 di setimbe 1690. Et divni dweyin dèl djile (mestî) e 1694.

Mathieu a eto stî Scabin « advitam » à Creyhem, signeurrîye di Walcoû ki rilevéve d’ Anderlek. 

## Ouves
On trouve di ses ouves dins bråmint dès muzêyes : Muzêye rweyål a Brussele, Muzêye do Louve a Paris (k' il avént stî scrotés a Tournai do tins d' l' alxhaedje), li Muzêye nåcionå d' Londe, les Ofices e l’ Itåleye, et ôte pårt come e l' Rûsseye.

Sacwants graveures sont-st al Bibioteke Rweyåle. A Anvers, si "Vuwe dèl veye" si pout vir dins l' såle XII do Muzêye del Marene.

## Ricnoxhance
On tåvlea d' omaedje si trouve à Paris, nén lon erî del poite d' Auteuil.

Vaici, èn ôte ki rprind l' sudjet d' ene di ses graveures.

D' onk di ses shuvants, dins on covint d' Versailles.

## Sourdants
Limlete

**Limlete** (fr: *Limelette*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis.
Vå d' Tîle

## Etimolodjeye
Limlete vout dire «&nbsp;Pitite Limal&nbsp;» (ou Nimal).thumb|Limlete/Au Buston - Pougneû/pèxheû, posteûre d' omaedje.|centré

## Referinces
Ocgniye

**Ocgniye** (ossi lomé *Otni* ou *Otchni*, fr: *Ottignies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis.

## Hamteas
* Hamteas d'&nbsp;Ocgniye: Pin'tchô (fr: *Pinchart*), Blanc-Ri (fr: *Blanc-Ry*)…

## Istwere
* li 6 d' octôbe 1895 : on  accidint d' trén aveut fwait 17 moirts et 50 mesbridjîs.

## Etimolodjeye
Vént do tixhon&nbsp;: **Prôpieté des** (*-iniacas*) **Uhto** ou **Otta** ou co bén **Prôpieté d' ** (*-iacas*) **Othon**.

## Referinces
Otobiyografeye

Ene **otobiyografeye**, c' est on live ki li scrijheu î raconte si prôpe veye. 

Dins les lives e walon, gn a yeu ene cope d' otobiyografeye :
* Dji vs va dire li minne (Emile Sullon, 1997)
* Pilipili (Gilbert Renson, 2007).

Mins gn a mwints lives di sovnances otobiyografikes. Ces-la n' racontnut k' on boket del veye do scrijheu.
* Fleuru dins m' vicåreye (Henry Petrez, 1960)
* Sôdård di 40 (Louis Sohy, 1965)
* Do tcherbon dins les flates (Émile Lempereur, 1999)
* Djonnesse a målvåt (Willy Bal, 2001)
* El fi do schayteu (Maurice Georges, 2006)

Dins bråmint des romans e walon, gn a des passaedjes otobiyografikes, mins i n' sont nén prezintés come çoula. Et s' sont i maxhîs avou des ôtes edvintés bokets.
Metans dins :
* Li batreye des cwate vints (Lucien Mahin, 2004)
* Li tåvlêye do diåle (Lucyin Somme, 2005)
Viyé-les-Timpes

**Viyé-les-Timpes** (la-minme, *Vélé-lès-Timpes*, *Villers-le-Temple*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nandrin, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4550**
** davance : **4155**
* Limero diyalectolodjike : **H 48**.
* Arondixhmint : Hu
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Viyé-les-Timpes|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Gn a yeu, podbon, on timpe di l' Ôre des Timplîs, k' a stî sovint li cmandreye po ene sitindêye di payis.
## Tuzance walone
Sicrijheuse e walon : Renée Cavrenne
Dramatike walone di Djilî

Li **Dramatike walone di Djilî**, c' est ene dramatike ki djowe e walon, askepieye a Djilî, et ki s' no est e francès : *[[Les Disciples de Chenier]]* (Les shuveus da Chenier).

## Pîces k' il ont creyé
* Violinne

## Hårdêye difoûtrinne
 Waibe del soce
Renée Cavrenne

thumb|(e 2003) 
**Renée Cavrenne**, c' esteut ene sicrijheuse e walon k' aveut skepyî e 1931 a Viyé-les-Timpes. Elle a morou e 2017.

Riprinjhe dins l' antolodjeye del Hesbaye.

Di s' mestî, elle esteut cler di notaire (a Hu).

## Ouve pol walon
Elle a cmincî dins l' teyåte e walon, dins l' dramatike da Paul Depas. Ele djouwa dins toplin des operetes.

Pu elle a scrît del powezeye, et wangnî li pris del veye di Hu e 2003. 

## Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé da sinne, so l' Aberteke

## Sourdant
Lolote (tchanson)

**Lolote** (on l' lome eto : **Sintoz come èm cour bate**, *Sintez come èm′ keûr bat*), c' est ene rilomêye tchanson ki l' cåzaedje a stî scrît pa Djåke Bietrand. 

Elle a stî redjårbêye dins ene cåkêye d' accints, copurade les cis do Coûtchant walon, des aschates walon-picård, do borin, evnd.

Ele si tchante sol minme air kel pantalon trawé. Ciste air la a stî compôzêye pa Joseph-Denis Doche pol cåzaedje d' ene tchanson e francès "*Souvenirs d'un vieux militaire*" da Émile Debraux, k' a rexhou e 1819.

## Djins ki l' ont tchanté
Elle est rprinjhe dins l' tchansnî do Chwès (tchantêye pa Marc Keizer dins l' sitroete plake «Nameur, Sambe et Mouze») et dins l' tchansnî des Relîs.

Bob Dechamps el tchantéve si bén k' on tuze padecô ki c' est lu ki l' a scrît. 

William Dunker l' a rarindjî a môde di slô (sol sitroete plake «Ça va bén»).

Les Composs Binde l' ont rabiyî ene miete a môde di «deur rok», sol sitroete plake «Evoye».

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  (Tecse rimetou e Feller ey e rfondou)
* Tecse e rfondou, ene miete rarindjî po rfé des rimes 
*  
** Tchantaedje Marc Keizer
** Redjårbaedje des Composs Binde: Imådje:Bertrand Lolotte Composs Binde.ogg
Gråce-Hologne

**Gråce-Hologne** (Fr: *Grâce-Hollogne*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4460**

## Ban d' Gråce-Hologne
* Gråce-Hologne (1970-1977)
** Gråce-Bierleu
** Hologne-ås-Pires
* Bierzet
* Horion-Hozémont
* Verloû

## Economeye
* Areyopoirt di Bierzet
* e moes d' octôbe, fôre å lives, aprume les bindes d' imådjes, avou on stande pol walon.

## Tuzance walone
* Antolodjeye des scrijheus e walon di Gråce-Hologne, adjinçnêye pa François Nyns.

## Referinces eyet sourdants
Rivômixhaedje

Li **rvômixhaedje**, c' est li rexhowe do stoumak, pa l' avaloe pu l' boke (u l' nez), tot d' on côp, et sins k' on nel voye, del nouriteure k' on-z aveut magnî ene miete divant.

C' est on sistinme fiziolodjike des biesses ås tetes.

## Sustances ki fjhèt rnåder
Gn a sacwantès plantes (come li russule rinådrece), et sacwantès sustances tchimikes ki polnut fé rvômi.

## Rinådaedje sorlon les biesses
Sacwantès biesses come les tchvås ont foirt målåjhey di rvômi. Po des ôtes, come les tchéns, les tchets, et po les djins, c' est ene sacwè d' corant.

Po les roemiants, li rvômixhaedje est diferin do roemiaedje, mågré ki c' est l' minme mecanisse, disk' al boke, todi.

## Rimetaedje ås oujheas magneus d' tchå
 «Bolets d' rindaedje (oujheas)»
Droles di biesses (pitits tecses)

thumb|120px|(coviete)
**Droles di biesses**, c' est ene ramexhnêye d' arimés foû-ordinaires (et plaijhants) so les biesses. 

Il a stî scrît pa Marcel Slangen et a moussî foû e 1999.

## Corwaitaedje des bokets
Les droles di biesses djåznut come dins les fåves, mins ele fwaiynut purade des comintåres so des spots e walon.

Metans li biesse å Bon Diu si revinte disconte ci biesse no la : kimint sereut ele li biesse do Bon Diu, dabôrd k' elle a l' coleur des comunisses ?

Les tecses ni sont nén arimés.

## Sacwantès biesses xhinêyes dins l' live
thumb|tecse so l' ôrimiele
* li biesse å Bon Diu
* Li coirbå
* Li cok
* Li herin
* L' ôrimiele
* Li rinne
* Li ritchåd
* Li tchén
* Li wandion

## 
Tecse so l' ôrimiele

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwants bokets riprins so l' Aberteke
Jean de La Fontaine

Fåves di Lafontinne
thumb|120px
**Jean de La Fontaine** (e walon, on dit cobén **Djhan del Fontinne** u, pus coûtmint, **Lafontinne**), c' esteut on grand scrijheu e francès, kinoxhou long et lådje po ses fåves di djåzantès biesses.

Il a skepyî li 8 di djulete 1621 ey a morou li 13 d' avri 1695.

I s' a pacô aspoyî, po lzès fé, so des fåves do vî vî tins, u des fåves latenes, grekes (Ezope) et arabes.

Li live ki ramexhnêye totes ses fåves est onk des pus rlomés sol Daegne.

[thumb|Plake so l' [otostråde Rénse-Paris, diviè Tchestea-Tiri, avou on dessén d' ene fåve da Lafontinne]]

Il esteut di Tchestea-Tiri.

## Sacwants rlomêyès fåves
 Fåves di Lafontinne#Sacwants fåves ratournêyes e walon
* Li coirbå et li rnåd
* Li copixhe et l' cok d' awousse
* Les biesses acsûtes del pesse

## 
Ratournaedjes e walon di sacwants scrîts da Lafontinne (so Wikisourd)
Michel de Grandmont

**Michel de Grandmont** (on dit eto de Gra**mm**ont) a skepyî a Paris e 1645. Il a disparexhou dins l' mer å nôr-ess des iyes Carayibes, e moes d' avri 1686. Il a pratiké l' mestî d' corsaire, et pu d' flibustî di 1670 a 1686. Il naivyive sol batea “*le Hardi*”.

## Biyografeye

Michel de Grandmont esteut l' fi d' on djintiome "*officier des Gardes*". A l' ådje di catoize ans, i  towe e duwel èn oficî, k' esteut l' galant di s' sour. Adon, il est aresté, et codåné. Po s' poenne, il est oblidjî di s' egadjî dins li scole des mousses. Adonpwis, il interrè å "*Royal Régiment des Vaisseaux*". 

I s' fwait bénrade rimarker, pask' il est coraedjeus et k' il a on timperamint di tchîf. Dabôrd, i va passer raddimint å posse di comandant d' on batea egadjî conte li flote des Espagnols. I naivyive adon å lådje des iyes del Tortuwe et d' Sint-Domingue. 

Cwand l' France mousse e guere avou les Bas Payis e 1678, il atake l' iye holandesse di Curaçao, et prinde li comandmint del flote des corsaires do Rwè d' France ki naivyént di ç' costé la del Daegne.

E moes d' djun 1678, il egadje shijh bateas d' guere et 700 omes conte les coloneyes espagnoles do Venezwela, et intrer dvins les teres disk' a l' veye di Trujillo. 

Nén contin d' ça, i fwait èn ôte atake di nute dins l' pôrt Venezwelyin di La Guaira, et prinde li pôrt. Mins il est ene miete trop seur di lu, et c' est avou bråmint des rujhes k' i schape a des grossès foices espagnoles k' avént vnou å scours del veye.

E 1679, c' est  les veyes di Toulha å Braezi, Puerto Cabello et Vera Cruz å Mecsike ki toumèt, ene après l' ôte. Tandis k' e 1680, c' est å toû di Cumana di tchaire dins ses mwins.

E moes d' may 1683, avou l' flibustî holandès Laurens de Graaf, i rprind Vera Cruz. I piyèt l' veye et fé 4000 prîjhnîs k' i discandjèt conte ene rançon.

E 1685, les deus omes rinovlèt leus atakes abeye dins l' veye mecsikinne di Campeche.

Tot ça lyi a valou d' esse lomé lieutnant do sud di l' iye di Sint-Domingue pa li rwè d' France. Mins il n' a djamåy ocupé ci posse la pask' il a fwait on dierin voyaedje el mer divant l' arivêye di s' brevet et disparexhe e moes d' avri 1685.

## Alére
* De Fontinières. "*L'histoire des aventuriers, des boucaniers et des flibustiers d'Amérique*". (1686)
* M. Besson. "*Les Frères de la Coste, flibustiers et corsaires*". (1928).
* Funck-Brentano. "*L'île de la Tortue*". (1929).  
* Georges Blond. "*Histoire de la flibuste*". (Stock, 1990) - ISBN 2-234-02291-6.
* Pickering, David. "*Pirates*". CollinsGem. HarperCollins Publishers, New York, NY. pp-59. 2006.
Noer sicoirpion

Li **noer sicoirpion**, c' est on scoirpion ki vike dins les payis del Mîtrinne mer, et ki si hagneure est foirt dandjreuse. 

I s' poermoenne dins les plaeces avou des pires, mins pout moussî dins les måjhone, copurade ezès moes d' djun a setimbe.

I hagne les efants ki rotnut dsu, et i ndè polèt mori.

No e sincieus latén : *Butus occitanus*.
Pôssetes

Des **pôssetes** ou **manotes**, c' est deus aneas, et ene tchinnete inte di zels, kel police mete so les pôsses des prijhnîs, ey esserer leus pougnets po ls espaitchî d' bodjî les bresses.

Ele sont-st eto eployeyes des sadomazos.
Passêye (discramiaedje)

* Passêye di biesses
** Passêye di sint Rmåke
* passêye (håsse, vinte)
** passêye do djoû des åmes
Les Awires

**Les Awires** (dins ene fråze, la-minme, on dit "dji va ***âs Awères*** F. *Les Awirs*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele intité di Flémåle, el province di Lidje.

Les Awires avént ddja stî rebanés avou Li Gléjhe-dilé-Flémåle li li 6 di djulete 1964.

* Limeros del posse :
** asteure : **4400 **
** davance : **4131**
* Limero diyalectolodjike : **L 85**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Les Awires|l' esplicant motî]].*

## Rilomêyès djins
* E 1954, Luc Dardenne î a skepyî.
Libe Beldjike (gazete e francès)

thumb|leu-z imådjete
thumb|on limero di 1915 (disfindou pås ocupants almands) 
**Li Libe Beldjike**, c' est come ça k' on lome e walon ene gazete e francès ki s' houke podbon ***La Libre Belgique***, et, pus coûtmint, ***la Libre***.

Elle est eplaideye a Brussele.

C' est (avou Le Soir), ene des deus gazetes bedjes francofones les pus léjhowes el Walonreye ey a Brussele. C' est ossu les pus rlomêyes eternåcionålmint 

## Clintcha politike et filozofeye eplaidrece
Li Libe Beldjike, c' esteut, å cminçmint, ene gazete catolike, sovint sol minme wachlire kel gazete flamindje "*De Standaart*". Elle a divnou pus å lådje dispu 1999.

Divant ciste anêye la, elle esteut eto foirt franskiyonde, et taper sconte des Walons et del Walonreye. Mins ele s'&nbsp;a ene miete amidré so ç'&nbsp;pont la, copurade so ses pådjes redjonåles.

## Sikepiaedje del gazete
Li Libe Beldjike a skepyî e moes d' fevrî 1915, tins del guere 1914-1918. Les askepieus, c' esteut les frés Louwis eyet Victor Jourdain, ki vlént dner des noveles ås Bedjes, sins esse controlés pås ocupants (et n' nén fé come li gazete *La Belgique* ki, zels, fijhént avou ls Almands). Did la si no di "**Libe** Beldjike".

Les frés Jourdain morît sacwantès samwinnes divant l' armistice, mins leu bouye fourit rprinjhe pa Djôzef et På Jourdain, les deus fis da Victor.

## Saetchaedje
E 1959, li gazete esteut saetcheye a 190.000 egzimplaires. Ci fourit s' pus hôt tiraedje. 

E 1999, ele rexheut a 68.000 egzimplaires.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe del gazete
*  On papî sol Wiki walon (edicion d' Lidje, 29 di djulete 2006)
Tiyet

thumb|(novele eglijhe) 
**Tiyet** (F. *Tillet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' nouve intité di Sinte-Oude, el province do Lussimbork.
* Limeros del posse :
** asteure : **6680**
** davance : **6962**
* Limero diyalectolodjike : ** B 24 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Bastogne
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tiyet|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Viyaedje acsû a l' Ofinsive da Von Runschted. L' eglijhe a stî distrûte pår. Asteure, c' est ene novele.
Pôsse (biyolodjeye)

vignette
Li **pôsse**, c' est l' mouvmint do passaedje do sonk dins ene artere metowe djusse dizo l' pea, ki les médes sintnut po djudjî l' ovraedje do cour et des sonk-waxheas. 

Li sintaedje do pôce ås djins si fwait tot metant s' doet sol pougnet.

Li sintaedje do pôce ås tchvås si fwait tot metant grand doet et l' erî-doet ådvins del badjawe.
Scoirpion

On **scoirpion**, c' est ene biesse come ene pitite grevesse, mins ki vike so tere, avou ene longowe cawe ki rmonte cwand i rote. 

I hagnèt cwand i sont må prins. 

Li pikeure di sacwantès sôres, come li noer sicoirpion pout touwer les djins, copurade les ptits efants.
Rogne (biesse)

:*[[rogne|Discramiaedje des årtikes avou "rogne"]]
Li *'rogne** (po dismacraler, on dit eto : **rogne des bwès**, **rogne di feu*'), c' est on [[batracyin]], di l' ôre des *Urodela* ([[batracyins al cawe]]).

C' est come ene pitite [[cwate-peces]], 15&nbsp;cm longue, k'&nbsp;a ene noere pea avou des djaenès taetches. Ele vike dins les crouwès plaeces dins les bwès. 

 : *Salamandra salamandra''.

## Croweyances so les rognes
I gn a-st avou totes sôres di nén sincieusès creyances so les rognes.

On vleut k' elzî sûnéve ene hagnante oumeur foû d' leu pea.

Les macrales s'&nbsp;endè siervént bråmint. On djheut k' les rognes passént houte do feu sins s'&nbsp;broûler (did la, leu no e l' inglès ey e neyerlandès : rogne di feu).

Des femes k' i gn a prindént ene rogne, li mete e feu, et cåzer avou leye, et dire ki c'&nbsp;esteut leu-z ome k'&nbsp;esteut restchårné (Y. Gourdin). 

Divins l'&nbsp;tins, cwand on trovéve des rognes, on les stitchive so on bwès po les biesses èn nén ndaler après (L. Remacle).
Batracyin

On **batracyin** u **anfibyin** (lomé eto **glumiante biesse**), c' est ene coxhe di biesses ki rprezintèt, filodjneticmint, les prumirès biesses k' ont cwité l' aiwe, et viker so tere.

Ele dimorèt dins les crouwès plaeces totavå l' Daegn, mins nén dins les dezerts, ni les glaeces, ni les mers et oceyans.

Elle ont tertotes, so tote li stindêye di leu pea, des glandes k' i gn è sûne ene glaire, ki fwait k' ele sont tofer tote glumiantes, did la leu no.

Les glumiantès biesses sont pårteyes e troes ôres :
* les djimnofiones (*Gymnophiona*), sins pates (end a pont el Walonreye).
* les ecawêyès glumiantès biesses (*Urodela*, *Caudata*), k' ont-st ene cawe. Metans les rognes u les rognes d' aiwe.
* les scawêyès glumiantès biesses (*anura*, *Caudata*) ki n' ont pupont d' cawe, a l' ådje adule. N a ladvins les rinnes et les crapåds.

## Mwaissès piceures des glumiantès biesses
* Les glumiantès biesses candjnut tofer leu timperateure.
* Elle ont ene pitite fene pea, ki wayime cobén, et k' est plinne di sonk-waxheas ki polnut haper l' ocsidjinne di l' air et d' l' aiwe. Tins d' leu-z iviernaedje, l' air ki mousse direk e sonk pal pea apoite assez d' ocsidjinne por zeles viker.
* Dins l' pea, gn a eto des glandes å velin, por zeles si disfinde.
* L' eskelete des glumiantès biesses est fwait, mitan d' oxheas, mitan d' tinroxhs.
* Leus brantcheyes ni sont k' des brostions, mins polnut esse bén diswalpêyes cwand ele sont co maclotes.
* Les glumiantès biesses ont des oxheas e leu mîtrinne oraye (pol prumî côp dins l' evolucion).
* Dins leu boke (avou l' palå findou), gn a des ptits dints, nén po masyî leu proye, mins pol fé avancî eviè l' avaloe.
* Les boyeas, l' atchenå al xhlé eyet les organes di mopliyaedje si vudnut dins on seul trô do drî.
* Li cour des glumiantès biesses a deus oriyetes, mins ene seule vintroûle.
* Les oûs des glumiantès biesses ont-st on spès mantea d' djelêye. I discloynut e l' aiwe, la k' les maclotes crexhnut, et respirer pa des brantcheyes.

## Sourdants
Batracyin al cawe

On **batracyin al cawe** (on dit eto : ene **rogne**), c' est on batracyin avou ene cawe, minme estant adules.

Djinres : *Urodela*, *Caudata*, *Gradietia*.

## Sôres di batracyin al cawe
Les pus corantès sôres, c' est les rognes des bwès, et les rognes d' aiwe.
Barbåde

thumb|Drapea
Li **Barbåde**, c' est ene iye di l' Atlantike, å lådje do Venezwela, kel mwaisse veye, c'est **Bridgetown**. 

Les bateas ki fornaivièt so l' Atlantike sont tchôkîs pås vints Alizés et pås corants marins eviè ciste iye la. Metans les abagants clandestins ki volnut aler do Senegal ås Iyes Canareyes, et rater leu såme.

C' est la kel batea d' rojheas Ra II di l' esploreu norvedjin Thor Heyerdahl a-st avnou e 1970. Si prumire saye avou l' Ra I, il avént arivé a sacwants km did la, et l' radea s' disminbridjî.
Rozea

Les **rozeas**, c' est des plantes ki crexhèt dins les fagnes et tot do long des basses.

*Li mot "rozea" a siervou a fé [[rozea (toponimeye)|sacwants nos d' plaece el Walonreye]].*

## Motlî
Li plaece k' end a bråmint si lome ene rozire

## Uzaedjes
Les rozeas siervèt a fé totès sôres di ptits bastixhaedjes. C' est l' prumî materiå k' a siervou a fé des bateas.
Rozea (toponimeye)

**Pådje do mot "rozire", "djonkire" "lexhe" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots rozea, rozire et leus parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

On trouve ossu les mots foirt dilé djonkea et lexhe.

C' est totès frexhès plaeces.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:rozea|rozea]]", "[[:Wikt:rozire|rozire]]", [[:Wikt:djonkea|djonkea]] et [[:Wikt:lexhe 2|lexhe]].*

## Viyaedjes et Hamteas
* Rozire 
** Rozire-Sint-Andrî (la-minme *Rozêre*)
** Rozire, Vå-dlé-Rozire (la-minme *Rozière*)
** Grand-Rozire (la-minme *Grand-Rozêre*)
** Pitit-Rozire (la-minme *Ptët-Rozêre*)
* Rozou
** Rozou-Crinnwik

thumb|250px|plake eviè Lexhe dilé Tchespire

* parintêye di "lexhe"
** Lexhe-dilé-Tchespire
** Lexhi
** Lixhe
** Leuxhinne
** Leschrè
** Lessene

## Ôtès plaeces avou Rozire
* al Rozire a Cerfontinne (la-minme : *al Rozêre*).
* Li pazea s' Rozire a Bastogne, k' aléve a Rozire (la-minme *pazê d' Rozîre*).

## djonkire
* Al djonkire a Bierwå
Rozire (ecolodjeye)

Ene **rozire**, c' est ene plaece la k' il î crexhe des rozeas.

Ci mot la a dné sacwants nos d' plaece del Walonreye.

thumb|Rozire a Archîye
Charles Van Hoye

**Charles Van Hoye**, c' esteut on muzicyin namurwès k' a moussî el soce Moncrabeau e 1879 come tchivå d' coplaedje (replaeçant d'onk ki n' est nen la). I ndè va divni directeur e 1896, al moirt da Françwès Liégeois.
Félix Rousseau

**Félix Rousseau**, c' esteut èn istwerî ey on militant walon, virpus on militant namurwès. Il a nexhou a Salzene, li 14 di djanvî 1887, eyet morou, li 7 di setimbe 1981, å minme edroet.

## Cårire
**Félix Rousseau** a studyî l' istwere a l' Libe Univiersité francès-cåzante di Brussele. Tins d' ès cårire, il a felmint rcwerou sol civlizåcion do Payis d' Moûze divant 1200.

## Ovraedje
**Félix Rousseau** est rwaitî tot-z estant el Pere di l' istwerigrafeye walone.

## Hårdêye difoûtrinne
Ès biyografeye rexhowe so les fis.

Ene lisse avou mwints d' ses scrijhaedjes.

## Referinces eyet sourdants
Godfrwè d' Bouyon

thumb|150px|coviete d' on live so Godfrwè d' Bouyon
thumb|150px|coviete d' èn ôte live so Godfrwè d' Bouyon
**Godfrwè d' Bouyon** åreut skepyî a Båjhî el Dutcheye do Braibant diviè 1058. Il a morou a Djeruzalem li 18 di djulete 1100.

I fourit duk di Bouyon dispu 1076, et duk del Basse Lorinne dispu 1087. C' esta l' fi d' Ide d' Årdene.

C' esteut onk des mineus del prumire croejhåde. Cwand les croejhîs ont yeu prins Djeruzalem e 1099, on lyi vola dner l' tite di Rwè d' Djeruzalem. Mins i vola k' on deye djusse : "**disfindeu do Sint-Sepule**".

## Sacwants lives sicrîts pa des Walons
* Claude Rappe; *Godefroy de Bouillon, l'héritier maudit*; Albin Michel, Paris, 1991, ISBN 2-7242-6908-X
* Marie Josèphe Daxhelet; *Sacré Godfroy de Bouillon (Quand les Belges partaient en croisade)*; Didier Hatier, Brussele, 1952, ISBN 2-87088-793-0.
Båjhî

**Båjhî** (la-minme, *Baujî*, F. *Baisy-Thy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djnape, el province do Roman Payis.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Båjhî|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Båjhî
### Hamteas
* Tî (F. *Thy*)
* (F. *Agniessart*)

## Rilomêyès djins
Godfrwèd d' Bouyon î a skepyî diviè 1060 (1058 u 1061).

## Referinces
André Goosse

**André Goosse**, c' est on linwincieus walon k' a skepyî a Lidje li 16 d' avri 1926. Il a crexhou a Oufalijhe et fé ses umanités a Ståvleu. Il a morou li 4 d' awousse 2019.

Come c' esteut l' bea-fi da Maurice Grevisse, il a rapontyî si ovraedje sol croejhete do francès «*Le Bon Usage*». 

Il a eto studyî li francès d' Walonreye.

Il esteut SLLW-î.

## Alére
Jean-Marie Pierret, *In memoriam*, *[[Wallonnes]]*, 3/2019; 14-20.
Pris do Coirneu

thumb|Certificat di pårticipaedje a on Pris do Coirneu
Li **Pris do Coirneu**, c' est on pris di scrijhaedje e walon k' est rindou pal soce di Hu do minme no.

Sacwants anêyes, li pris fourit-st ecwårlé pa Jean-Claude Van Cauwenbergh, adon prezidint do govienmint walon.
Zonigne

thumb|plake do zonigne d' Achinne

On **zonigne**, c' est ene plaece avou totès oujhenes u societés d' comiece.

On-z a cmincî a fé des zonignes el Walonreye diviè les anêyes 1970. L' idêye, c' esteut di fé baguer les industreyes lon erî des grandès veyes, et di leyî les djins dmorer dins les viyaejdes, ki cmincént a s' dispeupler do cåze do baxhaedje di l' agricoûteure, des ptitès cårires, evnd.

Les prumîs zonignes estént dilé ene veye moyene (Nivele, Rotchfoirt, Libråmont). Mins bénrade, on a eto fwait des zonignes dins des pus retrôclêyès plaeces Transene, Sprimont, Achinne.

Li pus grand zonigne del Walonreye (450 ectåres) est a Hesta, ezès Hôts Sårts

Les grands botikes s' on sovint vnou astaler dilé les zônignes.
Croejhåde

* croejhlåde di voyes
* croejhåde (guere) (guere inte les crustins et les muzulmans ezès 11inme, 12inme & 13inme s.)
** Prumire croejhåde
** Deujhinme croejhåde
* croejhåde : accion minêye di tote foice pa ene soce, on pårti politike, ene mierdjin.
Tchår Pôcet (stoelreye)

Li **Tchår Pôcet** (on dit eto : l' **Atelêye Pôcet**, li **Grand Tchår**, li **Grand Tcheriot**), c' est ene sitoelreye ki rshonne a on tchår.

## Pårteyes do Grand Tchår
* les cwate rowes (cwate sitoele ki fwaiynut l' rectingue)
* les tchvås ou l' tamon : troes stoeles metowes padvant

## Li Grand Tchår et li Stoele di Bijhe
Prinde 5 côps l' longueur do ptit costé do drî Grand Tchår; les rpoiter å hôt : on toume sol Sitoele di Bijhe.

## Sinonimeye
On l' lome eto Tchår Abråm u Tchårea d' Abråm, d' après Abråm, li personaedje del Bibe.

## Sourdants
Constantinope

**Constantinople** si ritrova divant li pus grande veye d' adon : Constantinope, avou ses 700 000 dimanants. Li no k' a prindou si plaece asteure, c' est Istamboul. Vla eto ki dvant, ci veye ci s' loma «**&nbsp;Bizance&nbsp;**».

## Referinces eyet sourdants
Bosfore

[vignette|Foto do '''Bosfore''' ki distrokele [Istamboul.]]
Li **Bosfore** c' est on ptit passaedje d' aiwe inte l' Urope et l' Azeye. Ci stroeteur ci si trouve a Istamboul, el Tourkeye. Il est kécfeye lomé li «&nbsp;**stroeteur do Bosfore**&nbsp;».

## Etimolodjeye
Li mot «&nbsp;**Bosfore&nbsp;**» vént do vî grek. **Bosfore** vout dire «**&nbsp;**passaedje do boû**&nbsp;**».

## Istwere
Tins del Guere d' Oucrinne, ci **stroeteur** ci est mo impôrtant. C' est pa ci tchimin la k' les Rûsses polnut åjheymint daler el Mîtrinne Mer. La eto k' c' est l' seule manire po ls Oucrinnwès d' acceder åzès ôtès mers daegnreces.

## Djeyografeye
Ci **stroeteur** ci est 32 kilometes lon. Li parfondeur di l' aiwe est inte 36 eyet 124 cintimetes. I distrokele deus mers&nbsp;: el Mer Marmara ey el Noere Mer.

## Sourdants
Mwaiye (djeyolodjeye)

Ene **mwaiye**, c'est on terin plat, metou dins on fond, inte cwate hourleas, come ene mwaiye ås pwins. 

Li mwaiye si fwait del minme manire k' ene fondreye.

*Li mot mwaiye egzistêye eto dins sacwants [[mwaiye (toponimeye)|nos d' plaeces del Walonreye]].*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "mwaiye", alez s' vey e [[:Wikt:mwaiye|splitchant motî]].*
Prustixhaedje

Li **prustixhaedje**, c' est l' capougnaedje del påsse, pol fé prinde.

Li prustixhaedje si fwait dins des mwaiyes u des prustixheuses.


File:Lewin.jpg|lewin
File:Prustixhaedje raidje.jpg|radjoutaedje di farene
File:Prustixhaedje cocmwår taile.jpg|rimoyaedje
File:Prustixhaedje.jpg|prustixhaedje ås pougns


## Motlî
Si on mete trop d' aiwe po rmouyî l' påsse, on dit k' on mete sint Pire (u sinte Mareye) el mwaiye.

## Istwere
El Walonreye, li prustixhaedje al mwin si fjheut dins des mwaiye. Ôte pårt, i s' pout fé eto dins ene plate taile.

Asteure, li prustixhaedje si fwait otomaticmint dins les prustixheuses.
Mwaiye et prustixheuse

thumb|Ene pitite mwaiye di bwès 

Li **mwaiye**(on djheut eto : on **prustin**), c' est ene ahesse des femes di manaedjes et des boledjîs la k' i prustixhént l' påsse po fé do pwin. 

Li mwaiye a stî replaeceye pa l' **prustixheuse otomatike**.

Gn a des prustixheuses industriyeles et des prustixheuses di manaedje.

## Li mwaiye
Ene **mwaiye** , c' esteut on simpe batch di plantches, avou des clintchîs boirds. Sovint gn aveut rén dsu, mins padecô, gn aveut ene coviete. 

Adon, elle esteut sovint so pates, et on djheut ene **tåve-mwaiye**, ca ele pleut siervi d' tåve, tot rployant l' covra. Ci côp la, ele n' esteut nén si ehalante dins les stroetès måjhones.

On rnetyive les mwaiyes avou ene raclete, k' on djheut eto raezete, raezire u schavrece. 

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:mwaiye|mwaiye]]", "[[:Wikt:prustin|prustin]]" et [[:Wikt:prustixheuse|prustixheuse]]*

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwantès sôres di prustixheuses (e francès)
Côp d' grizou

On  **côp d' grizou** u ''', c' est on petaedje di feu griyeus ådvins d' ene taeye d' ene houyire. Elle est sovint shuvowe d' on ralaedje-plin.

Li dierin côp ki ça s' a passé el Walonreye, c' esteut e moes d' awousse 1956, li rascråwe do Bwès do Cazî.

Mins, å djoû d' ouy, ça arive cobén dins sacwants payis, come el Chine.
Grizou

Li **grizou** u **feu griyeu**, c' est on gåz ki s'  fwait tot seu dins les houyires. 

## Mwaissès dnêyes
Dinltins, i s' esprindeut sovint avou les ancyinnès lampes des houyeus, çou k' on loméve li **feu griyeus**. Eto, on-z a edvinté les kénkets d' houyeu.

Li grizou, c' est on maxhaedje di sacwants esprindåves gåz, inte di zels li metane. On nel sint nén, çou kel rind co pus traite.

Li grizou si pout esprinde, et peter (c' est l' côp d' grizou), cwand il est inte 4  et 16 åcint dins l' air des fosses. Les pus laidès esplozions, c' est cwand il est a 10%.

## Ricnoxhance do grizou
Les houyeu avént ene lampe temoen, k' i metént la k' i boutént. Cwand ele si distindeut, c' esteut sene k' i gn aveut pupont d' ocsidjinne, et dandjreus do grizou avår la. 

Come Cador aveut deus lampes, Douwård lyi a dmandé :
- Pocwè nd avoz yeu deus ?
- Çtele-ci, esplike l' ovrî e mostrant ene lampe a ôle, c' est po mete å . C' est leye ki m' prevénrè del prezince di grizou.
- A ! Et comint çk' ele prevént ?
- Ès flame divént tote bleuse et télcô, ele distind. Cwand ele djoke di broûler, c' est dandjreus po nozôtes. El grizou nos mastene.

Li lampe esteut bén reclôse. Po vey si ele ni chîléve nén, on shofléve dissu divant d' dischinde e beur. Si elle åreut yeu leyî passer l' air, ele pleu leye-minme mete li feu å grizou.

E montant å poncea, Cador, meticuleus, shofléve di totes ses foices åtoû d' l' anea e vere ki protedjive li rodje flame di s' pitite lampe temoen.
- Pocwè çki vs fjhoz ça, s' efôrmêye el galopin.
- C' est po vir si m' kénket ni lait nén passer l' air. Vos n' vôrîz cwand minme nén k' il eflame el grizou.

## Sourdants
Walon do Mitan

Li **walon do Mitan**, c' est l' accint walon djåzé dins l' Province di Nameur (foû d' l' arondixhmint d' Flipveye, et l' canton d' Djedene), et l' Ess do Roman Payis (payis d' Djodogne).

C' est onk des cwate mwaisses accints do walon avou l' walon do Coûtchant, li walon do Payis d' Lidje, et l' ci del Basse Årdene.

*L' atuze di *'Mîtrin walon*', c' est purade ene idêye a vey avou li [[rfondaejde do walon]]; i våt mî nel nén eployî pol walon do Mitan.*

## Sacwantès piceures do walon do Mitan
* betchfessî XH dizo cogne CH (*pechon*, betchfessî JH dizo cogne J (*prîjon*).
* betchfessî å dizo cogne "*au*" (*aube*)
* betchfessî ô dizo cogne "ô", nén naziålijhî, omofone di "au" : ôte, trô (sovint scrîts *aute*, *trau*)
* betchfessî OE dizo cogne "*wè*" : *twèt, dwèt*
* betchfessî OI dizo cogne "*wa*" : *mwârt, fwârt*
* Sipotchåve voyale : "i" ("ë" e Roman Payis)
* betchete ki- dizo cogne c(o)-, nén todi spotchåve.
* Cawete des rwaitants di l' indicatif prezintrece : -nut : i tchantnut (Nameur, Dinant); i tchantnèt (Bijhe del Hesbaye namurwesse, payis d' Djodogne).

## Sorcoines do walon do Mitan
* Payis d' Nameur (veyåve dins l' Motî da Pirsoul)
** Sipotchåve voyale : "i" 
** Betchfessî én dizo cogne -in : li tchin
** viebes del prumire troke avou coron -er : tchanter
** viebes del deujhinme troke avou coron -î : waitî
* Payis d' Dinant et Fåmene (veyåve dins l' Motî da Linåd et Motî d' Cînè)
** Betchfessî én dizo cogne -in : li tchin
** Sipotchåve voyale : "i" 
** viebes del prumire troke avou coron -è : tchantè
** viebes del deujhinme troke avou coron -i : waiti 
* Hesbaye namurwesse (veyåve dins les scrîts da Paul Gilles)
** Sipotchåve voyale : "i" 
** Betchfessî én dizo cogne -én : li tchén
* Payis d' Djodogne (veyåve dins les rcweraedjes da Jean-Jacques Gaziaux)
** Sipotchåve voyale : "ë"
** viebes del deujhinme troke avou coron -i : waiti
** viebes del cwatrinme troke avou coron -ë : prustë
** Cawete des rwaitants di l' indicatif prezintrece : -nèt : i tchantnèt (Nameur, Dinant).

#### 
*
Codjowaedje prusti

Li **codjowaedje di "prusti"** (on prind eto come modele **"fini"**), c' est l' essegne po codjower les viebes erîlés del cwatrinme troke da Hendschel.

A l' infinitif, il eploye li cawete di codjowaedje -i.

## Bodjes
Li codjowaedje si fwait so deus bodjes : 
* Li bodje A, c' est **prustixh-** 
* Li bodje B, c' est **prusti** u **prustixh** (come après Lidje ey ene pårteye di l' Årdene). 

Adon, a l' indicatif prezintrece singulî, a l' indicatif futurrece ey å condicioneu, on a des dobès rifondowes.

## Codjowaedjes
Les cawetes di codjowaedje ni sont nén les minmes ki po les viebes del prumire et del deujhinme troke da Hendschel :
* ås atôtchîs di l' indicatif prezintrece, futurrece et å condicioneu : **-oz**, estô di **-ez** (prumire troke) et **-îz** (deujhinme et troejhinme troke). Cisse cawete la del cwatrime troke si trouve el cénkinme.
* å Durant Indicatif Erirece singulî: **eu, -eus, -eut**, estô di **-éve(s)** (prumire troke) et **-ive(s)** (deujhinme et troejhinme troke). Ces cawetes la del cwatrime troke si trovèt el cénkinme. 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåve do codjowaedje di "fini"
*
Fondreye (toponimeye)

**Pådje des mot "fondreye" et "mwaiye" el toponimeye**

On rtrouve li mot "fondreye", pus sovint dizo l' disfondowe "*fondrî(e)*", dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

On trouve eto li mot "mwaiye", k' est ene pitite fondreye.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:fondreye 2|fondreye]]" et "[[:Wikt:mwaiye|mwaiye]]".*

## Plaeces lomêyes "fondreye"
### E payis d' Couvén & Virwinvå
Gn a 12 fondreyes dins l' comene di Virwinvå, et  5 ôtes dins l' restant del Province di Nameur. Vo ndè la sacwantes :
*  a Nîme
** Li Trô des Tchéns u Fondrî des Tchéns (so plaece: *Fondri des tché<SUP>n</SUP>s*) :
** Li Fondreye des Hesses, metowe å dbout do Bwès "Les Ebanés" (so plaece *Les Abannets*).
** Fondrî do Gurnadî (sol Mouréni)
** Fondrî Midou
** Fondrî Squellard
* a Ptegniye
** Li Fondreye (so plaece: *el fondrîye*) .
* Li Fondreye do Moustî: so Virwinvå
* Li Fondreye do Franc Bwès a Couvén

### Ôte pårt
* Les Salzenes a Derbu
* Les fondreyes di Pont-a-Cele
* Les fondreyes do Filot Vierset

## Plaeces lomêyes "mwaiye"
C' est ene pitite fondreye ki rshonne a ene mwaiye di boledjî.
* Buzet : El pré al mwaiye (*el pré al mé*)
* Djoupeye : El mwaiye (*èl Mê*)
* Esneu : El mwaiye (*èl Mê*)
* Fontinne-l'-Eveke So les mwaiyes *su les Més*)
* Ive : Li Trî al Mwaiye(*Trî al Mé*)
* Nefe : Rowe al mwaiye (*ruwe al Mé*).
* Sour-so-Sambe : El mwaiye (*el Mé*)
Motî Pirsoul

Li **Motî Pirsoul**, kel tite e francès, c' est ***Dictionnaire Wallon-Français Dialecte de Namur***, c' est on motî walon francès fwait pa Léon Pirsoul.

Il est rprins sol limero **[C9]** dins l' djivêye des motîs do walon; dins l' Wiccionaire, l' ortografeye del prumire modêye est rahoukeye come **[C9a]**

## Istwere des modêyes
Li prumire edicion, e deus tômes fourit publiyeye e 1902. 

Li live a stî replaidî, fén rassonré, e 1934, tot shuvant l' sistinme Feller.

## Contnou
Dins l' motî Pirsoul, gn a eto sacwants årtikes eciclopedikes.

## Shuvance
Les mots do motî da Pirsoul ont stî rprins dins l' Motî da Linåd, et mårkés, si Lucien Léonard ni les rtrovéve nén a Dinant.

Il ont stî rmetous eto avou leu-z accint dins l' motî da Somme.

## Accint walon do motî Pirsoul
Li motî da Pirsoul dene les mots avou l' accint d' Nameur, ene sôre di walon do Mitan.
* les viebes del prumire troke sont avou l' cawete di codjowaedje di l' infinitif -er : tchanter
* les viebes del deujhinme troke sont avou l' cawete di codjowaedje di l' infinitif -î : waitî. Çoula, dabôrd ki l' Motî Linåd, li grand motî namurwès ki shût, les va mete a môde di l' accint d' après Dinant et Cînè, dj' ô bén, avou on court I (moussi, priyi, brotchi).

## 
Copeye éndjolike (sol waibe "Gallica")

## Pî-note
Christian Thonet

thumb|(2022)
[thumb|Djouwant dins «[Wôr des rays»]]
**Christian Thonet**, c' est on scrijheu e walipicård do Payis del Lovire. 

Il a skepyî li 17 di setimbe 1948 a Sint-På ey a morou li 5 d' octôbe 2023.

Di si ôte pasmint d' tins, c' est on muzicyin. 

## Ouve pol walon
Il esteut mimbe des scrijheus do Cinte dispu 1996. Adon, il a stî bråmint eplaidî dins l' Moxhon d' Ônea.

Il a aprume sicrît des arimés, Mins gn a eto deus noveles dins ses ouves.

## Tites di ses ouves e walon
* Trop blanke palivole (2005, nén eplaidî; a yeu on pris d' ecoraedjmint å pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 1996).
* Saetch ås mas (2007)
* Boket d' veye (2012)
* El bos d' l' Esperance (2016)

## Come tchanteu e walon
thumb|Oyoz s' xhaxhlaedje dins l' boket «Hillary Cominsot»
L' ome djouwéve del guitåre dispu tot djonne. Diviè 2015, i s' mete dins l' tiesse, avou Augustin Beelaert, d' askepyî ene binde di tchanteus e walon. I vnèt trover Dominique Heymans po fé ene troejhinne. C' est l' nexhance di «Wôr des rayes». Il î djowe del guitåre basse, et cåzer (u fé des bruts) padrî l' tchanteu (tchanson «On-z a touwé l' pourcea»). Et xhaxhler di s' gros riyaedje, come dins «Hillary Comminsot».

## Alére
Dominique Heymans (Årvey a) Christian Thonet,  l° 109, bontins 2024.

## 
* 
* 

## Sourdants
Såvadje mariolinne

vignette
Li **såvadje mariolinne** (on dit eto: l' **oreke**), c' est ene plante come li mariolinne, mins ki crexhe dins les tchamps, ezès payis del Mîtrinne Mer.
 
Ele sieve come yebe ås maladeyes et come yerbêye.
 
No e sincieus latén : "*Origanum vulgare*".
 
*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:mariolinne|mariolinne]]" et "[[:Wikt:oreke|oreke]]"*
 
## No dins des ôtes lingaedjes
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
* arabe marokin : *z3atar*, *z3itra*, (*zaatar*, *zaaytra*), minme no kel pilé
* amazir : (techelheyt) *azoukni*.
Polurêyes

Les **polurêyes**, c' est ene famile di plantes come li pilé.

No e sincieus latén : *Lamiaceae*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "polurêye", alez s' vey e [[:Wikt:polurêye|splitchant motî]].*

## Sacwantès polurêyes
* blanke ourteye
* mariolinne
* pilé
* såvadje mariolinne
* såvadje pilé
Pitits Rebanaedjes

Les **Ptits Rebanaedjes**, c' est des sayes di rebanaedjes di des tot ptits viyaedjes ki s' ont passé divant 1977. 

Il alént-st aprester les grands rebanaedjes.

## vîs rebanaedjes
* E 1887, on rebana l' comene di Bévurcé.

## Pondants et djondants des rebanaedjes 1964-1977
E 1964, li minisse di l' interieur d' adon, li Joseph Michel, a vlou sayî di rmete eshonne sacwantès ptitès comenes. Ci n' esteut nén sol dimande des djins. Metans, dins les ptits viyaedjes di l' Årdene, les comenes avént sovint bén l' moyén et i n' tinént nén a-z aler dner leus sôs a des pus gros viyaedjes ki n' estént nén si ritches.

## Egzimpes di rebanaedjes e [[1964]]
* li 5 di may : Ernadje, Såvnire, Grand-Mayni et Lonzêye ont stî rmetous avou Djiblou.
* li 18 di djun, Les Tchairires et Mouzaive ont stî rmetowes avou Yåle.
* li 2 d' djulete :
** Roloû et Noveye-dilé-Fexhe ont stî rmetous avou Fexhe-å-Hôt-Clokî.
** Fize-li-Mårsale, Kimexhe, Ôdeu et Tisse ont stî rmatous avou Crusnêye
* li 6 di djulete : Li Gléjhe-dilé-Flemåle est rmetowe avou Les Awires
* li 26 di djulete :
** Coirnîmont, Grå-Fayi et Bayamont ont stî rmetous avou Wåjhî.
** Belfontinne et l' Pitit-Fayi ont stî rmetous avou l' Moncea.

## Egzimpes di rebanaedjes e [[1969]]
* Tchôkire avou l' Hôte Flémåle.

## Egzimpes di rebanaedjes e [[1970]]
Pal lwè do 17 di djulete (Moniteur do 11 d' awousse) : 

* Djé-Djérompont-Ptit-Rozire va rdjonde Boumål-e-Braibant eyet Sint-Andrî po fé l' comene di Djérompont
* Bietrêye, Crås-Inmna, Crehin, Li Bôlin, Onsin, Poucet, Sint-Servå-Lin et Viyé-dvant-Haneu vont rdjonde Haneu
* Dion-l'-Vå et Dion-l'-Mont sont rmetou eshonne po fé Dion-Våmont
Noûmot do walon

[thumb|Sayes di noûmots po les pårteyes del [pea (Lucien Mahin, 1995)]]
On **noûmot do walon**, c' est on mot k' on voet scrît e walon, u k' on-z ôt ene walon-djåzante djin ki dit, et ki n' egzistéve nén dvant.

## Sôres di noûmots
Les noûmots do walon polnut aveur sikepyî tot seu. C' est l' cas di bråmint des calcaedjes.

Ces-ci provnèt å pus sovint do francès. Pacô, do francès d' Beldjike. Mins end a yeu sacwants di almand, dins l' Payis d' Måmdiy), di l' inglès (mon les Walons del Wisconsene).

Emey les ehåyîs noûmots, gn a yeu deus tropes d' askepieus :
* al fén do 19inme sieke, kiminçmint do 20inme sieke, des noûmots ahessants po les belès letes ont stî foirdjîs des scrijheus lidjwès. End a sacwants k' ont stî ramexhnés pa M. Piron.
* al fén do 20inme sieke, kiminçmint do 21inme sieke, gn ourit ene cåkêye di noûmots ahåyants po scrire del prôze nén racontrece ki fourît atåvlés des rfondeus. End a bråmint k' ont stî eplaidî dins li splitchant motî do walon.

## Egzimpes di noûmots
### Sacwants noûmots foirdjîs pås scrijheus lidjwès diviè 1900
* , 
* , 
* 
* 
* , 
* 

### Sacwants noûmots foirdjîs pås rfondeus diviè 2000
* , , 
* , , , 
* , 
* , , , 
* , 
* , 

### Sacwants noûmots foirdjîs a pårti di bates di noûmots
* plake-tot-seu
* rôlants grés
* rowe-manaedje
* mailete
* zûna
* natacha
* guigne-djin
* schayete USB

## Bates di noûmots
Gn a yeu ene bate di noûmots al Walone diviè 1998. Mins come cisse rivuwe n' eplaide ki del powezeye, sovint d' ancyins scrijheus et des ptits bokets d' prôze racontrece. Les noûmots trovés s' ont racamuchî dins des ridants.

Pus consecante, li bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons (2015-2019).

## Idêyes des soces di walon-cåzants et des linwincieus so les noûmots
Li Consey des Lingaedjes et des Politikes linwistikes del Federåcion Walonreye-Brussele aprouve li fijhaedje di noûmots e lingaedjes do payis.

## Hårdêyes divintrinnes
* Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons
* Datåcion d' on mot

#### 
* Motlî di noûmots (2025)
* Pådje moennrece so les noûmots do walon  
* Studias
**  Studia da Michel Francard (2023)
**  Tuzaedje sol foirdjaedje di noûmots e walon
**  Papî so les noûmots e walon (da Lucien Mahin, dins Ké walon po dmwin, metou so les fis) 
* Noûmots do walon dedja studyîs e Wiccionaire (sorlon leu viyesse)
**  
** Calcaedjes :
*** 
*** 
*** 
*** 
* Djivêyes di noûmots d' éndjolike e walon
** (1995) Prumî motlî po les éndjoleus (Lucyin Mahin)
** (1998) : Li prumî motî walon-inglès des copiutreces (Lorint Hendschel)
* Bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons
** Fi sol bate 
** Atåvlas des 12 bateus 2015
**  Les dijh meyeus e 2016
**  Les dijh meyeus e 2017
**  Les dijh meyeus e 2018

## Sourdants
Albert Maquet

**Albert Maquet** a skepyî li 22 d' may 1922 a Lidje. Il î a morou li 1î d' fevrî 2009.

Il est relî dins li ptite et l' grande antolodjeye da Piron ey il a sovint stî publiyî dins l' rivuwe *[[MicRomania (gazete)|micRomania]]*.

Di s' mestî, il esteut prof d' itålyin a l' Univiersité d' Lidje.

## Ouve e walon
### Mwaissès piceures
Il a scrît bråmint des arimés, et-z eplaidî des coûtès ramexhnêyes. I scrijha, avou, del prôze-powezeye.

Il a ossu foirdjî sacwantès pîces di teyåte e walon, inte di zeles, des redjårbaedjes di des scrijheus itålyins did dinltins. Ey ossu des scrijheus k' eployèt des lingaedjes diléreces di l' Itåleye.

Il a eto studyî, e francès, sacwants scrijheus e walon, copurade des ptits fjheus d' arimés, rovyîs pa l' istwere. Il a scrît sol teyåte e walon, po dmander on pus hôt livea do tecse, et di l' esinnaedje.

Ses scrijhaedjes e francès ont stî rsintous come foirt grandiveus pa bråmint des waloneus.

Il esteut SLLW-î; il î moussa e 1956. Il evoya des cåkêyes di papîs po leus rvowes.

Il a wangnî li Pris del Veye di Lidje e 1987.

### Sacwants eplaidaedjes d' arimés
* Djeu d' apeles (1947)
* D' å fond do tins ratournaedje di powezeyes da Tavo Burat (1993)
* *[[Powinmes do vî tins des Greks et des Romins redjårbés e walon lidjwès (ramexhnêye d' arimés)|Poèmes de l'Antiquité grecque et romaine adaptés en wallon liégeois]]*, on live eplaidî a MicRomania e 2001.
* *[[Powezeye e lingaedje walon do Payis d' Lidje (ramexhnêye d' arimés)|Poésie en langue wallonne du pays de Liège]]*, on relijha di tecses riprins cronolodjicmint di sacwants ôtes livrets, eplaidî a MicRomania e 2004.
* Cint haycous, ene ramexhnêye di haycous, eplaideye al pitite coleccion del SLLW e 2006.
* Sins rime ni rame (2008)

### Sacwants eplaidaedjes di teyåte
thumb|Onk di ses eplaidaedjes di teyåte.
Come sicrijheu d' teyåte e walon, on lyi doet :
* "Sadi Hozete", ene pîce a ene djin djouwêye al televuzion pa Joseph Duysinx. 
* "Califice, l' ome di nole pårt et d' ene sawice"
* "Li paltot" (pîce po l' radio, d' après l' istwere do minme no da Gogol).
* "Li harloucrale" (d' après *La Mandragola*, d' eviè 1512, da Niccolò Machiavelli
* "Ratacans, mes efants" (pîce po l' radio)
* "Li guere å cou" et "L' araedje e cour" (d' après des dvizes e patwès da Ruzante.

## Pôzucion dins l' politike linwistike eneviè l' walon
**Albert Maquet** esteut puvite conte el rfondou, tot vlant d' eployî des noûmots. Mins nerén, lu-minme askepia li noûmot walon "".

E 1994, i pretinda ki les scrijhaedjes e walon ni s' plént nén passer foû del Walonreye. C' est ene des råjhons pocwè el live « So l' anuti » a stî scrît. Dj' ô bén : po disdire ciste idêye la.

I n' djåzéve nén voltî walon e societé. 

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Onk di ses scrijhaedjes rashiou e rfondou 
*  On corwaitaedje da sinne so les belès letes e walon

## Sourdants