open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)

thumb|Coviete
**Douda d' Aiwe d' Oûte** (*Douda d’Êwe d’Oûthe*), c' est on ptit roman scrît pa René Brialmont, ey eplaidî dins l' Coleccion Pårlaedjes do Teroe e 2013.

## Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li spoûle si passe dins les viyaedjes et hamteas dilé l' Aiwe d' Oûte : Opagne, Bårvea-so-l'-Aiwe d' Oûte, Nî, Boumål, Izir, Grand Bru, Viyé-Sinte-Djetrou, Lignli, Werisse, Bouxheamont.

C' est on racontaedje istorike, ca il est plaecî do tins des Holandès.

## Tinme
On cinsî d' Opagne va epronter ene îpe a on vijhén po irper on tchamp so Bouxheamont. Nén on sudjet po fé on roman, dit-st i l' ôte. Mins li scrijheu nos dit Djôzef Dalrossete, l' epronteu, on toursiveus potince. Cwè çk' i va bén poleur fé d' foû-ordinaire avou ene îpe ? 

Mins po pezer so l' usteye, li prusteu, Colas Lomtotoute, î a-st emantchî ene viye pezante posteure di metå, ki rprezinte ene gade, ritrovêye Diu sait wice, «paski l' îpe est on pô coûte di dints». I ricmande bén a Djôzef Dalrossete di nel nén piede.

Li londmwin, divant l' pikete do djoû, atele si cavale, et sayî d' esse al Minieye divant les ovrîs. C' est ene cårire di galinne. Il î va haper sacwants pires, pu les rascovri d' ansene. Cwè çk' il a bén a trexhe, sabaye, Maria deyî ?

## Sol no d' Douda
Douda, c' est l' såvadje no d' on Oûtlî k' aveut on difåt d’ prononciåcion ki lyi fjheut dire « d » ou « t » al plaece di « g » ou « k ». E 1815, å ndalaedje des Francès et a l’ arivêye des Holandès, il aveut abouté : «Fårè bén dis***t***andjî l’ ***D***ouda dis***t***onte li ***T***amembert !»

Ci « Douda » la, metou po « Gouda », esteut dmoré por lu come ene cwåte di vizite.

## Conte-rindou d' lijheus
:Au strumadje do lîve da René Brialmont à Barvê, René a lî l' prumi chapite di s' lîve...c'èsteut bia, bia, bia èt si télemint plaîjant qui tot l' monde riyeut à skèter sès bot'nîres !

## 
* Boket foû do live (mwaisse modêye) 

## Sourdants
Les Grignous (pitit roman)

thumb|Coviete
**Les Grignous**, c' est on ptit roman scrît pa Gaston Lucy, ey eplaidî dins l' Coleccion Pårlaedjes do Teroe e 2013, adon après l' moirt do scrijheu.

## Tinme
Les Grignous, c' esteut des côpeus d' boûsse ki dmorént dins les bwès d' Tôtiene, sol Grande Louwate.

## Istwere do tecse
Gaston Lucy aveut-st oyou l' istwere di ses grands-parints et des viyès djins k' il aléve trover cwand i fjheut ses rcweraedjes sol foclore et sol walon.

Li papîscrît esteut dins les documints leyîs pa Gaston Lucy a Louwis Baidjot. 

Il aveut stî rtapé pa Yves Joblin, avou Gaston a ses costés, dins on sillabusse lomé "Œuvres complètes". C' est so ç' sourdant la ki Lucyin Mahin riscrijha e rfondou et l' fé parexhe dins l' Aberteke å cminçmint des anêyes 2000. 

Pierre Otjacques riprinda l' mwaisse modêye, li riscrijha e sistinme Feller, tot-z ehåyant l' croejhete et sacwants rfrancijhaedje a pårti del modêye éndjolike. Po rexhe so papî 2013.

## Rapoirt di lijheus
*Dins l' lingadje dès djins qui causenut l' walon, gn-a pont d' mot superlatif. I dîjenut : « c'èst bin », «ç' n'èst nin co là si mwaîs», «dj'inme co bin», «c'èst deûs côps rin»... C'è-st-insi qu'il èst, l' Walon ! Sins grandiveûseté po twartchî s' proficyat' ! Tot l' contraîre d'one grande geûye, parèt ! 
Come dji so-st-one arèdjîye, dj'a skèpî insi, dj'a bin do mau avou ça, mi ! 
Insidon, dj'a lî « Lès Grignous », mès djins. C'è-st-on lîve da Gaston LUCY. I vint d' rèche foû do Muséye dèl Parole è l'Ârdène.
*Non di diâle ! Li préface -sicrîte par Piêre Otjacques- c'èst d'dja tot suke po-z-assatchî lès copiches ! Èt, do côp qu'on-z-è-st-au prumî chapite, dji vos l'acèrtine, on vôreut d'dja bin yèsse au dêrin, télemint qui l' fauve èst plaîjante. Dji vos l' pou bin dîre, chaque mot, chaque frâse, c'èst come on-èssôrçuladje !
Quénès rûses po d'mèrer paujère avou on sifaît conteû qu'a l' dâr di v's-amûser... Pont d' doutance, ça chôpîye sès dwègts d' toûrner lès paudjes au pus abîye ! Dj'a bin sayî dè l' lèyî là, ç' lîve-la, d' aler bèrôler one sawouce ! Nin lès pwin.nes ! Lîre « Lès Grignous», c'èst yèsse al dicauce, c'èst come si v's-aurîz pougnî dins l' flotche do caroussèl, po todi ! (Joëlle Spierkel).
Grignous

* Revintreye des Grignous : revintreye disconte do prince-eveke di Lidje pa les ptitès djins ki lomît insi leu pårti (e 1646).
* Les Grignous (pitit roman) : da Gaston Lucy, so des côpeus d' boûsse del Grande Louwete, did diviè 1760.
Flûte

Ene **flûte**, c' est èn **instrumint d' muzike** fwait d' on long buzea avou des trôs, k' on shofele divins.
thumb|Djouweu d'zurna (instrumint d'muzike a vint traditionèl marokin ossi lumè gheita)

Li ci (cene) k' endè djowe, di s' mestî, c' est on (ene) flûtisse. Li ci po s' plaijhi, on djouweu d' flûte. (On n' pout nén dire on "flûteu", ca ça, c' est onk ki boet bråmint del gote.)

## Sôres di flûtes
Sacwants flûtes ont-st on betch. Des ôtes, non.

Sacwants flutes sont-st alårdjeyes a leu dbout, a môde des trompetes ou des clarinetes.

Vocial sacwants sôres :
* flûte a l' agnon
* pitite flûte
* flûte di triviè
* flûte indyinne
* flûte di pan
* reyta (flûte marokinne a alårdjeye gueuye)
* Zurna (Gheita)
Gretri (operå comike)

**Gretri**, c' est ene operå comike sicrîte pa Joseph Schetter e 1975 so l' vicåreye da Andrî Gretri. 

Li muzike est di Berthe Delvaux.

I fourit creyé a l' operå d' Lidje li 6 d' octôbe 2013, gråce a l' etervinaedje da Guy Fontaine.

## Sipoûle
Li prumî ake, c' est cwand l' djonne Andrî va aler a Rome. Les djonnes di Blegné lyi fwaiynut fiesse. Si mayon, Mareye, est disbåtcheye. On tchenonne, so mononke (k' a scolé l' impreur Djôzef I do Sint Impire), est mwais ki les djonnes soeyénxhe si waire serieus.

Li deujhinme ake, c' est l' londmwin. 

Li troejhinme ake, c' est 50 ans pus tård, todi a Blegni. Mareye, k' a des efants et des ptits rivént so tote li vicåreye da Gretry. Come Schetter aveut léjhou les memweres da Gretry divant dis scrire si pîce, les racsegnes k' on-z î aprind ont l' air d' esse istorikes.

## Personaedjes istorikes cités dins l' pîce
Foû d' Andrî Gretry, gn a sacwants ôtes personaedjes istorikes cités dins l' pîce :
* Djôzef I do Sint Impire
* Voltaire
…
Wilfried Martens

**Wilfried Martens** a skepyî li 19 d' avri 1936 ey a morou li 9 d' octôbe 2013.

C' esteut on politikî flamind, di clintcha catolike.

I fourit prumî minisse del Beldjike des anêyes å long.

Li diåle, por lu, c' esteut José Happart, k' a fwait tchaire onk di ses govienmints.

## Pôzucion so l' Beldjike
Il esteut po on pårtixhaedje bén clair del Flande et del Walonreye, mins dins ene Beldjike uneye.

Il esteut eto on grand disfindeu di l' kiminålté uropeyinne.
Coirbidîs

Les **coirvidîs**, c' est les oujheas pareys å coirbå et al coirnaye.

## Sacwants coirbidîs
* Agaesse
* Coirbå
** Grand coirbå
** Pitit coirbå u coirbå å blanc betch
* Coirnaye
* Gris-mantea
* Ritchåd (oujhea)
* Tchawe (oujhea)
* Coirbå å rodje betch
Siegfried & Roy

**Siegfried & Roy**, c' est deus prestidoetisses k' ont skepyî onk e li 1939 (Siegfried Fischbacher) et l' ôte e li 1944 (Roy Horn). Onk est almand, l' ôte Amerikin.
Radoûcixhant mot

On **radoûcixhant mot** (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn **ufemisse**), c' est on mot ou ene motlire metou estô d' èn ôte mot, k' est djudjî måhonteus ou rabaxhant pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu.

## Egzimpes di radoûcixhants mots
* "", "" po ""
* "", "", "", po ""
* "" po ""
* "" po "", ""
* "" po ""
* "", "" po ""
* "", "" po ""
* po "", loukîz a : distcheyaedje
* "", "", "" po "coye" (mintreye)

## Diferinces coinreces
On mot pout esse normå dins ene coine do payis, et rsintou come måhonteus dins ene ôte coine. Dabôrd, gn a ki cisse deujhinme contrêye la ki va foirdjî on noûmot d' radoûcixhance :
* "", loukî come måhonteus après Tchålerwè, a stî replaeci pa "" po les djins.
* "", loukî come måhonteus, a stî replaecî par "" dispu li 18inme sieke, so cåzu tote li Walonreye.
* li mot «&nbsp;cou&nbsp;» n' est nén si måhonteus so Lidje k' ôte pårt, poy ki des ratourneures come "" sont amiståves.
* li mot «&nbsp;gueuye&nbsp;» n' est nén si måhonteus so Lidje k' ôte pårt : on pôrè dire "" a on planket.

## Mots d' efants
Les mots d' efant sont sovint des radoûcixhants mots:
* "" po ""
* "", "", "" po ""
* "", "" po ""

## Radoûcixhance pa piede d' uzaedje
Li mot "" esteut kécfeye måhonteus a on metou moumint. Il a ridivnou on mot-astoca eciclopedike.

## Mots do cåzaedje politicmint comifåt
Les radoûcixhants mots po do cåzaedje politicmint comifåt do 21inme sieke e francès ni sont co waire passé e walon.
* "" et "" dimornut eployîs normåldimint.
* "", come noûmot, pôreut replaecî "", ""
* "" est ddja eployî po "", ""; on pôreut eto stitchî : "" si on est purade pol droet del tere.

## 
* Atouwance
* Livea sociolinwistike des mots
* Politesse
* Politicmint-comifåsté
* Rabaxhant mot
* Traitaedje (linwince)
Ferdinand Davaux

**Ferdinand Davaux** (di s' no d' pene, Nennesse) a skepyî a Tchålerwè li 19 di måss 1878 ey a morou tot djonne a Mårcinele li 11 di decimbe 1918.

Il esteut Alwakî.

Riprins dins l' antolodjeye «270 sicrijheus e walon do Payis Noer».

Di s' mestî, il esteut plonkî-zénkeu, et prof di cisse coxhe la a l' Univiersité di l' Ovraedje di Tchålerwè.

## Ouve e walon
I cminça a scrire e 1895, ey evoyî ses bokets å Tonea d' Tchålerwè. Pu fé totes sôres di belès tchansons e walon.

I ndè rashonne dedja ene schôtlêye e 1913, dizo l' tite «E travayant» (*In travayant*). Ele serè replaideye e 1937.

## Shuvance
Bob Dechamps a sovint rtchanté ses tchansons, inte di zeles, Al såjhon des meumeures.

Gn a ene plake di rsovnance sol måjhon k' il a vnou å monde (metowe pa l' ALWAC li 29 di setimbe 1957.

Gn a èn adjeyant d' Tchålerwè k' a stî batijhî a s' no.


Charleroi - Ferdinand Davaux - plaque.JPG|plake metowe so l' måjhon k' il a skepyî
Davau - géant de Charleroi.jpg|adjeyant a s' no


## Vicåreye
 Pierre Arcq, *Ferdinand Davaux, une muse brisée*, El Bourdon l° 705, avri 2018.

## 
* 

## Sourdants
270 sicrijheus e walon do Payis-Noer (antolodjeye)

thumb|Coviete
**270 sicrijheus e walon do Payis Noer**, ki l' tite, e francès, c' est *200 septante écrivains dialectaux du Pays Noir*, c' est ene antolodjeye k' a stî eplaideye pa Félicien Barry po les 50 ans di l' ALWAC et des 10 ans do Bourdon (e 1958).

## Contnou
Li live est pårti e troes rîlêyes di scrijheus :
### Les mimbes di l' ALWAC å 31 di djulete 1958
…
* Robert Dechamps
…
* Nestor Lemaître
…

### Ancyin mimbes di l' ALWAC
* Pierre Azaerts
* Arthur Balle
* Adolphe Bayot
* Ferdinand Davaux
* Marcel Hecq
* Oscar Lefèbvre
* François Loriaux
* Camille Malburny
* Camille Rouvroy
* Constant Vermaelen
* Auguste Vierset

### Scrijheus nén mimbes di soces
* Émile Liétard
* André Stranard
* Philippe Sclaubas
Émile Liétard

**Émile Liétard** a skepyî a Tchålerwè li 8 di may 1864 ey a morou a Tcheslet li 13 di nôvimbe 1950.

C' esteut on scrijheu e walon, purade on cåzaedjisse.

Riprins dins l' antolodjeye "270 sicrijheus e walon do Payis Noer".

## Vicåreye
Il esteut tchanteu so les fôres et les martchîs; i vindeut les foyous d' ses tchansons po viker.

Il aveut l' ådjeu di candjî d' accint sorlon li viyaedje ou veye la k' esteut. I tchantéve eto e francès.

I bouta avou l' Tonea d' Tchålerwè e 1894.

I tchantéve co sol martchî d' Tchålerwè e 1946.

## Sacwants d' ses succès
* Les longuès penes
* Dj' årè on velo
* Dins ene payele, dins on tchena
* El piston da Louwis
* Dj' a pierdou Carolene (oyåve droci)
* El trova do tchampete

## Shuvance
Bob Dechamps ritchantéve voltî di ses tchansons.

#### 
* Ene di ses tchansons 
*

## Sourdants
Nî (Houton)

**Nî** (F. *Ny*), c' est on hamtea d' Houton dispu les grands rebanaedjes di 1977; davance on hamea d' Swè.

On ndè cåze dins l' catoû do cinsî Dalrossete dins l' live Douda d' Aiwe d' Oûte.
Doncô

**Doncô** ( *Donkels*,  *Doncols*,  *Donkols*), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye, el comene di Winderlé.

thumb|eglijhe

## Dimorants
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Doncossî, Doncosresse; 
** Sipotaedje: les Leus.

## Lingaedjes do payis
On-z î a cåzé walon, bråmint des familes todi, å 18inme, 19inme et prumire mitan do 20inme sieke.

Po on spepieus rcweraedje so les lingaedjes des familes di Doncô, lijhoz l' adrovaedje do motlî d' Doncô pp. V a XIV.

## Rilidjon
Eglijhe sint Djangou

## Istwere
E 1469, do trevéns des Bas Payis borguignons), Doncô esteut l' mwaisse viyaedje d' ene maireye del privoté d' Bastogne, avou Sonlé, Grumså, Nortrindje, on boket d' Wanderlé, Berlé, Tartchamp, Harlindje, Watrindje, Nefe, Brå, Wårdin, Arjhi, Mont-dlé-Bastogne, Marveye, Lutrubwès, Bjhåri et Luzret.

Tins del Guere di 30 ans, Doncô esta piyeye pås Polonès, k' apoirtît li noere pesse. Did la li no d' plaece «Å vî Doncô», ki c' esteut la l' eplaeçmint do viyaedje.

Mågré l' cåzaedje walon dins bråmint des manaedjes, et li dmande des dmorants po-z aler avou l' Beldjike, Doncô serè raloyî al Grande Dutcheye al Påye des 24 hagnons (avou Sonlé, mins sins Brå, portant li minme pårotche).

## Tuzance walone
thumb|coviete do motlî d' Doncô

### Accint walon
li minme ki l' ci d' Wårdin.

### Motlîs
Motlî d' Doncô (1980)

### Scrijhaedjes
On seu tecse did la a-st arivé disk' a nozôtes, "Li leu d' Doncô".

## 
* Li seu tecse e walon di Doncô (rimetou e rfondou) 
*   Istwere et sociolinwince (dins S44)

## Sourdants
Djoû des åmes

thumb|Vizite et florixhaedje des tombes pol djoû des moirts
thumb|Fijhaedje des tombes: padvant: tombe nén rneteye; padrî: tombe bén etertinowe
Li **Djoû des åmes** (eto, li **Djoû des moirts**), c' est l' londmwin del Tossint; li 2 d' nôvimbe, dabôrd.

## Mwaissès dnêyes
Ci n' est nén on fiesse-djoû el Beldjike.

C' est ç' djoû la k' on dvreut aler so l' aite dire ses priyires a ses moirts.

## Doûcès creyances
El Walonreye, e mwintès plaeces (so Smwès, todi), on creyeut k' on n' diveut nén ovrer l' djoû des åmes.

## Dins les belès-letes e walon
On tecse da Gaston Lucy, «Les pépés do vint» rimimbere li doûce creyance k' i n' fåt nén ovrer l' djoû des åmes.

## 
Tecse Lucy sol djoû des åmes 

## Pî-notes
L' Avni d' Gochliye (dramatike)

[thumb|Virginie & Daniel Dewitte dins "[Dji vou vir Mioussev"]]
**L'Avni** (ki s' no est dné e francès : *L'Avenir*), c’ est ene dramatike di Gochliye.

## Istwere
C' est ene dramatike e walon k' a skepyî e 1903, la k' ene pîce di teyåte fourit djouwêye el Måjhon do peupe. 

Li mwaisse del djowe a stî lonmint Jacques Barry, ki ratoûrnéve eto les pîces ki l' soce djouwéve.

L'Avni a wangnî li cope do Rwè e 1980. Ele l' a rwangnî e 2007 avou l' pîce Antigone.
Le wallon frontalier de Doncols-Sonlé / Grenswallonisch aus Doncols-Soller

thumb|Coviete
Li **motlî d' Doncô** (ki l' mwaisse tite est e francès ey e-n almand : *Le wallon frontalier de Doncols-Sonlé* / *Grenswallonisch aus Doncols-Soller*), c' est on motî walon-francès et walon-almand, scrît pa Alain Atten, ey eplaidî pal comene di Winderlé a Lussimbork e 1980. I fwait 105 pådjes

I dene, e sistinme Feller, les mots walons corants eployîs a Doncô eyet Sonlé, les deus miers viyaedjes walon-cåzants del Grande Dutcheye e 20inme sieke.

Li motî d' Doncô est rprins sol limero **[S44]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Come adrovaedje å motî, gn a on foirt sipepieus studia so ces deus viyaedjes la, avou troes mapes sol walon di tote li contrêye metowe al frontire del province do Lussimbork et del Grande Dutcheye (pp. 3-32)

Shût l' motî lu-minme, k' i gn a eto des nos d' plaeces divins. Tchaeke mot walon est ratourné e francès ey e-n almand.

Al p. 100, on tecse e walon et s' ratournaedje e francès (pp 102-103)

Les sourdants do motî sont lijhîs pådjes 104 et 105.

## Shuvance
Li motî d' Doncô a dvou esse on sourdant foirt consecant po l' enondaedje et l' tcherpintaedje do motî d' Bastogne, ki rascove ene contrêye djusse astok, et avou cåzu l' minme accint do walon.

Li ratournaedje e-n almand est eto foirt ahessåve pol Wiccionaire walon.

## Sacwants piceures diyalectolodjikes
Les viebes del deujhinme troke sont avou on long "i", dabôrd ki dins l' motî d' Bastogne, i l' sont avou ou court.
: * ( dins [[S0]])*

## 
* Copeye éndjolike
* Mots dedja ristudyîs (sol Wiccionaire)
Samwinne

Ene **samwinne**, c' est ene termene di 7 djoûs.

Gn a cwate samwinnes et dmeye dins on moes, et 52 so ene anêye.

## Kiminçmint del samwinne
Mon les Djwifs et les Muzulmans, ele kimince li dimegne (lomé "djoû prumî" e-n arabe). 

C' esteut parey po les prumîs crustins.
:*Cwand l' sabat fourit houte, Mareye Madlinne et Mareye, li feme da Djåke, avou Salomé, atchtît des aromates, po poleur aler oende li coir da Djezus. Tot å matén, li *'prumî djoû del samwinne*', ele alît å monumint. *(Evandjîle sint Mår, 16, 1-2)

C' est dandjreus l' uzaedje des djwifs di cmincî li samwinne après l' djoû di rpoize, et l' metaedje di ç' djoû di rpoize la li dimegne, k' a fwait ki li samwinne kimince asteure li londi.
Cossina d' Bonn

Li **Cossina d' Bonn** a stî siné l' 2 d' djulete 1931, pås deus peclêyes d' Eglijhes ki c' est: les Eglijhes anglikinnes et les Eglijhes vî-catolikes. Après ç' cossiné cial, ces Eglijhes la s' ont metou eshonne po rconoxhe li shûjhaedje apostolike et dire Messe eshonne.
Les ciwagnes rivnèt tofer al minme plaece (teyåte)

**Les ciwagnes rivnèt tofer al minme plaece** (*Lès cigognes riv'nèt tofér al minme plèce*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2013.

## Prezintaedje
Li guere di 40 est dedja lon, mins elle a leyî bin des plåyes k' ont stou longues a rweri.

L' istwére si passe divins les anêyes nonante, la k' i dmaneut co bråmint des temoens po raconter les sofrances di totes ces anêyes la. Elle a stou mådjinêye mins kî sait, ele s' a motoit bin passé ene sawice ca, si l' guere pout fé d' èn ome, èn « ero », ele permete ossu, a des cis k' i n a, di s' siervi d' leye po-z ahopler ås çanses, po s' vindjî, pa djalozreye oubin, tot simplumint, po l' povwer…

Li Bin come li Må ont tofer håbité l' cour des omes et rén n' î pout candjî !

## Sourdants
Clavete

Li **clavete**, c' est on long fén oxhea sins miyôle, ki raloye li spale a l' oxhea del pwetrene (sternom).

Les biesses ås cwate pates n' ont nole clavete. 

## Maladeyes del clavete
* sketeure del clavete: foirt corante cwond on tome setchmint so ses mwins. Si rfwait tote seule, tot mintnant les spales rissaetcheye e-n erî pa ene dossire especiåle. I fåt 3 a 4 samwinne. I s' fwait sovint on nuk d' oxh å rdjondaedje.
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces

Li **Maladeye ås crexhioûles froumadjreces** u **[[linfadeneye froumadjrece]]** u **clawite froumadjrece** u **[[maladeye ås froeds clås prindåves ås bedots]]** c' est ene maladeye des berbis la k' elzî aspite toplin di ptits clås, ki rshonnèt a des crexhioûless.

## Cåzaedje
Elle est cåzêye pa ene bactereye lomêye *[[Corynebacterium pseudotuberculosis]]* u *[[Corynebacterium ovis]]*.

## Minêyolodjince
Li maladeye est corante si les berbis paxhèt dins des payis avou bråmint des spenes. Mins co pus sovint, li må est spårdou so tot l' coir på tondaedje. Les foixhes trawnut èn abcès, et ristitchèt l' microbe tot la k' i dgretnut l' pea.

## Sene des maladeye
Les clås polèt aspiter so tot l' coir, les plaeces avou del linne et les cene sins.

Si on trawe les clås, i gnè rexhe ene matire come do froumadje, d' ene djaenåsse coleur.

Li microbe pout voyaedjî dins l' sonk, et s' edjîstrer dins èn organe divintrin come li peumon.

Les clås dvintrins ni cåznut ki rålmint des sintomes.


Berbis froeds clås (fritches).jpg|berbis avou des clås plins l' coir
Crexhoûles froumaedjreces berbis1.jpg|clås nén tchitchîs
Berbis froeds clås mwin.jpg|piçaedje d' on clå al mwin
Froeds clås berbis crinnaedje.jpg|flîmaedje
Crexhoûles froumaedjreces berbis2.jpg|Tchitchaedje do clå
Matire froeds clås berbis.jpg|djaenåsse matire 
Froeds clås berbis matire froumadjrece.jpg|come on boket d' froumadje
Clås berbis djoixhe oraye.jpg|vîs clås avou do moirt texhou
Clås froumadjrece berbis djoixhe oraye.jpg|sifwaitmint



## Damadjes ås organes divintrins

Å cweraedje des tchås a l' abatwer, i s' prezintnut come des masses di matire froumadjrece, avou des cekes ådvins. Djondant, gn a des efouwés texhous.
Matire

* matire (medcene) (pus)
* matire (fizike) (çou ki compôze les sacwès)
* Noere Matire Dirîtrinne (e l' astronomeye, matire k' on n' sait vey, mins k' on pise k' egzistêye a cåze di certins caculaedjes.
Mouze (discramiaedje)

* Mouze (sins årtike) (aiwe k' est li screne del Walonreye)
* on mouze ou fleuve, c' est ene aiwe k' egolene el mer
Mouze (grande aiwe)

On **mouze** ou **fleuve**, c' est ene corante aiwe ki s' va egoler dins ene mer ou èn oceyan. 

## Motlî

Li leu d' maxhaedje des aiwes si lome l' egoleure ou eboutcheure.

On mouze si pout alårdji divant di s' vudî el mer. C' est si egoloe.

On mouze est sovint pus grand k' ene rivire et son k' on ri, mins end a eto des foirt courts, les cis ki prindèt leu sourdant nén lon d' ene coisse.

Li bassin ou vås d' on fleuve, c' est li stindêye di payis ki ses aiwes si rtrouvnut finålmint dins l' mouze.

Li plaece k' on mouze riçût ene ôte aiwe (èn agolinant) si lome maxhe d' aiwe, condå ou egolina.

## Spårdaedje di l' atuze di fleuve
L' atuze di "fleuve" come ene aiwe ki court disk' al mer n' est nén si corante ki ça dins les lingaedjes etrindjirs, et nerén e walon. Dethier dins l' adrovaedje di s' motî del Hesbaye vout k' i gn åye nou mot walon pol francès "fleuve". Li walon "fleuve" est on calcaedje do francès des scoles di djeyografeye. Li mot "mouze" n' esteut eployî å 20inme sieke k' après Lidje et dins les tecses di Belès Letes.

Dins les setchs payis, gn a les aiwes ki s' tapèt el mer, mins ki sont sovint a setch sont purade lomés ouweds.

## Sacwants rlomés fleuves

### a vey avou l' Walonreye
* Mouze
* Escô (sacwants aiwes ki cournut el Walonreye s' î vont egoliner)
* Aiwe do Rén (sacwants aiwes ki cournut el Walonreye s' î vont egoliner)

### ôte fleuve di Beldjike
* Izer
### ôtès fleuves d' Urope
* Danube
* Volga
* Aiwe di Dniepe
* Vistule
* Aiwe di Gwadalkibir
* Aiwe di Gwadiana
* Aiwe di Dwero
* Aiwe di Taedje
* Aiwe di Pô
* Sene (aiwe di France)
* Lwere

### mouzes d' Azeye
* Ufrate (aiwe)
* Tigue (aiwe)
* Yangtzé
* Indousse
* Gandje
* Mecongue
### mouzes d' Afrike
* Congo
* Aiwe do bontins (Ouwed Oum Rabii)
* Ouwed Tensif
* Melwiya (Ouwed Moulouya)
* Nîl
* Zambeze
* Nidjer (aiwe)
* Senegal (aiwe)

### mouzes d' Amerike
* Mississipi (aiwe)
* Amazone (aiwe)
* Ourougway (aiwe)
* Sint-Lorint (aiwe)
Cede

Les **cedes**, c' est des sôres di grands foirts åbes sapinreces.

 **[[Cedrus]]**

 sapinacêyes (*[[Pinaceae]]*)

## Spårdaedje

Les cedes vinèt naturelmint dins les montinnes di l' Ouwess di l' Imalaya et des payis del Mîtrinne Mer. 

I crexhèt a des hôteurs dizeu l' mer di 1000 a 2.200 metes el Mîtrinne Mer et di 1500 a 3200 metes dins l' Imalayas.

Il ont stî aclimatés e l' Urope coûtchantrece.

## Sincieus rindjmint
Les sincieus n' sont nén d' acoird sol sincieus rindjmint des cedes, ene ou cwate indjes.

Si on ndè fwait cwate, on-z åreut adon : 
* Li cede di l' Imalaya : *[[Cedrus deodara]]*
* Li cede di l' Atlasse : *[[Cedrus atlantica]]*
* Li cede do Liban : *[[Cedrus libani]]*
* Li cede di Tchipe : *[[Cedrus brevifolia]]*
Cede di l' Atlasse

Li **cede di l' Atlasse**, c' est on cede ki vént naturelmint dins les montinnes do Marok (Rif et Mîtrin Atlasse) et d' l' Aldjereye.

 *[[Cedrus atlantica]]* ou *[[Cedrus libani atlantica]]* (indje ou dzo-indje do cede do Liban)

## Discrijhaedje
Tot djonne, il a l' cogne a triyingue des sapéns.

Après, les coxhes crexhnut d' on costé nén come di l' ôte, et dner l' ombion bén ricnoxhåve do cede di l' Atlasse.

Les pemes di cede sont a pô près rondes, 10 cm lådjes.


File:Passåjhe Zag plake cedes.jpg|el passåjhe do Zag
File:Cedes Atlasse vert tchinne pormoenneus.JPG|cedes di l' Atlasse et vetes tchinnes (Ijdir)
File:Bwès cedes Atlasse.JPG|bea bwès al copete des tienes inte Itzher et Ijdir


## Uzaedjes
Eployî e mnujhreye po fé des stocaesses ouxhs et poites et totès sôres di meubes.

Dins s' près-payis, on ndè fwait eto des toets d' plantches.

Les coxhes et l' bwès cayeus sieve come bwès d' tchåfaedje, aprume dins les fors di boledjîs.

## Vicansté
Li cedrire est atakêye patocosté. 

Les abateus foû-lwè (sovint des pôvès djins do payis) tchoezixhèt les pus bea, les fote djus, fé des hourds dins l' bwès, et rvinde les sômîs d' deus metes, poirtés a dos d' moulet eviè les ptitès veyes. Les fwestîs lezî fjhît ene guere sins ahote. Å Marok, dispu eviè 2007, les gåres di bwès fourît åmés, et plît touwer les moulets des hapeus d' bwès. Insi fé des côps des moirts, les bwejhleus volant disfinde leus biesses.

Les tropeas d' bedots et purade di gade magnèt totes les ptitès djetes. Ås anêyes di setchresse, il côpèt djus des coxhes po l' bisteu magnî.

Les bierdjîs polèt esse sorprins dins ene timpesse di nive. Po n' nén mori d' froed, il esprindnut cobén on feu sol schoice d' on cede.


File:Buk cede veyou del pate.JPG|coixhî bôr dandjreus pa on feu metou al schoice
File:Buk cede coixhî.JPG|li minme veyou do coixhî costé del pate


## Maladeyes
Li maladeye des cedes di l' Atlasse fwait co kécfeye dipus d' damadjes al cedrire ki les djins.


File:Holene cede 3.jpg|holenes
File:Holene cede 1.jpg|


## Li cedrire come biyonaxhe
Le cedrire leye crexhe ådvins li vete tchinne et co toplin des ôtes bouxhons.

Ele ahoute totes sôres di biesses : singlés, mårticots, tchacals, rinåds. 

Come oujheas : des coirbås, les betche-bos, evnd.
Pectî a l' ecinse

thumb|Beas pectîs a l' ecinse e Grand Atlasse do Marok
thumb|deus pectîs a l' ecinse fén scoxhîs
Li **pectî a l' ecinse**, c' est on pectî provnant d' Afrike bijhrece ki crexhe dins les payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Juniperus thurifera]]*

## Discrijhaedje
Il a ene eschoice tote a firlotches.

Ses poes sont rodjes å cmince, pu divni bleus. I sont magnîs voltî pa les coirbås ki les rsemèt dins leus schites. Ca i n' plèt nén rdjeter tozès seus, a cåze del deure schafiote del petche. 


Aderhmam schoice.jpg|schoice
Efant buk nouzome pectî a l' ecinse.jpg
Pekets pectî ecinse.jpg|poes e moes d' setimbe


## Sipårdaedje
thumb|Spårdaedje
On l' rescontere assez bén dins les montinnes do Marok, aprume li Grand Atlasse et li Ptit Atlasse ey e l' Aldjereye. C' est l' dizo-indje *Juniperus thurifera africana*.

End a eto e l' Espagne ey el France. C' est l' dizo-indje *Juniperus thurifera thurifera*.

## Vicansté
Li pectî a l' ecinse est foirt edurant al setchresse. I rdjete voltî cwand on l' sicoxhe.

C' est èn åbe foirt voltrûle, ki pout crexhe dins des craeyes inte deus rotches.

Li pectî a l' ecinse est foirt ataké dins l' Grand Atlasse. Les djins li rcôpèt tofer po s' tchåfer et po sognî les berbis et les gades, aprume les anêyes di setchresse. Tantea ki, e mwintès plaeces, i n' dimeure pus ki des rabodjous åbes.


Pazea pectî ecinse.jpg|waire sipiné 
Scoxhî pectî camionete ABG inte Ayt Wanougdal et Ifrane.jpg|pareymint
Ayit Bougemmez trope pectî.JPG|foirt sipiné al copete
Ayit Bougemmez stok pectî roteus.JPG|souwé evoye
Bodje pectî crevé vå waw n sremt.jpg|item est i
Juniperus thurifera africana Imlil 5.jpg|sôre d' Afrike


## Sourdant
Pectî (discramiaedje)

* pectîs (*Juniperus spp*)
** franc pectî ou djneuve (*Juniperus communis*, ki vént el Walonreye)
** pectî fenicyin (*Juniperus phoenicea*, ki vént ezès payis del Mîtrinne Mer)
** pectî a l' ecinse (*Juniperus thurifera*, ki vént ezès payis del Mîtrinne Mer)
** pectî å daguet (*Juniperus oxycedrus*, ki vént ezès payis del Mîtrinne Mer)
* håvurna (paski dins sacwants accints do walon, a cåze di leu rshonnance des fruts, on-z a eto lomé "pekets" les poes d' håvurna)


File:Juniperus communis communis Italy.jpg|pekets d' franc pectî
File:Juniperus phoenicea 1.jpg|pekets d' pectî fenicyin
File:Juniperus thurifera.jpg|pekets d' pectî a l' ecinse
File:Cade2.jpg|pekets d' pectî å daguet
File:Rosales - Sorbus aucuparia - 7.jpg|pekets d' håvurna
Matire (medcene)

Li **matire** (pus spepieuzmint: **matire di clå**; on dit eto **oumeur** ou **pus** k' est on rfrancijha), el medcene, c' est çou ki rexhe d' on clå k' on trawe.

## Fôrmaedje del matire di clå
Li matire di clå provént todi d' èn efouwaedje ådvins do coir. Li reyaccion normåle do coir, c' est d' evoyî des blankès globules po rmagnî li coir etrindjir, fizike u biyolodjike, k' a moussî ådvins des texhous.

Cwand gn a bråmint a rmagnî (gros coir fizike, toplin des bactereyes) les blankès globules morèt après awè fwait leu bouye, et c' est çoula ki fôrmêye del matire.

Si l' coir a reclôs l' efouwêye plaece, tot fjhant ene ewalpeure di texhou radjondrece, li matire si rashonne, et askepeye on clå. Ki s' nourixh, pus s' abôtyî et cweri a percer l' pea. Insi li coir si va dihaler des mannestés, et rweri.

## Sôres di matire di clå
* pus ordinaire : djaene, crinmeus, ki n' ode nén mwais.
* pus glairieus : ki vént d' ene fene pea dvintrinne
* pus froumadjrece : dins l' pitizeye et les maladeyes vijhenes (come les crexhioûles froumadjreces ås berbis).
* flairant pus : s' i gn a des texhous ki sont moirts ki vudnut avou l' matire.


File:Orkite vea pondaedje matire corant.JPG|matire ordinaire vinant foû d' l' aweye (orkite a on vea)
File:Crexhoûles froumaedjreces berbis3.jpg|pus froumadjrece berbis
File:Boursite matire froumaedjrece.JPG|pus froumadjrece poye
File:Froed clå prindåve ås bedots peumon.jpg|clå e peumon linfadeneye froumadjrece a on bassî


## Sourdants
Cinse (bastimint)

thumb|Cinse di dvinltins, e l' Årdene
Ene **cinse**, c' est l' bastimint d' on haswè agricole.


Cinse Tchampagne.JPG|a Tchampagne (El Rubiveye) (Hôte Årdene)
Cinse hesbaye.jpg|a Lîssin (Hesbaye)
Cinse Viyance.jpg|thumb|a Viyance (Årdene)
Cinse Bestin divanteure.jpg|Cinse tchestrinne (sins coir di lodjisse)


## Bokets do bastimint
Classicmint, el Walonreye, gn aveut dins ene cinse :
* on coir di lodjisse
* on (des) ståve(s) po rmete les biesses.
* ene gregne po rmete li four et les djåbes, pu li strin.
* on gurnî po rmete les grins après l' bataedje
* padecô : on tcheri ou bår ou hangår po rmete les gros ekipaedjes, k' est å pus sovint on bastimint a pårt.
Gwendal Piégais

**Gwendal Piégais**, c' est on scrijheu e burton. 

Il a skepyî e 1990 et ahiver, avou deus copleus, l' gazete Nidiad.

Il est eto spikeu al Radio U.

Il a studyî a l' UCL å Nou-Lovén.
Cinse (haswè)

Ene **cinse**, c' est ene sitindowe di tchamps, avou les bastimints ki vont avou, la k' on prodût des sacwès po magnî, sovint tot tcherwant des teres.

## Motlî
Li djin ki fwait tourner ene cinse si lome **[[cinsî]]** ou **cinsresse**. 

Ene pitite cinse si lome ene **cinslote**.

Li cinse pout apårtini a on ritche prôpietaire, ey esse louwêye a on **trecinsî**, ki lyi doet payî, tos ls ans, les **trecins**.

D' on foirt pitit cinsî, on dit on **petron**, on **halcotî**, mins assez rålmint, on **payizan**.

## Sôres di cinses
[thumb|discrijhaedje d' ene pitite cinse ([Årdene, anêyes 1960)]]
Dins ene cinse come dinltins, on acleve totes sôres di biesses (bovrins, pourceas, poytreye, tchivås et pus toit, boûs d' atelaedje, et motons). 

Et ahiver diferinnès couteures (four, dinrêyes d' awousse, crompires, betråles).

Dispu l' fén do 20inme sieke, el Walonreye, les cinses sont divnowes pus specialijheyes. Gn a, metans:
* des cinses laeçreces
* des cinses di veas tetåds
* des poitchreyes
* des poytreyes.
* des cinses coûtivreces (sins bisteu): frumint, betråles.
…

Gn a yeu eto des cinses avou des aclevaedjes a pårt:
* cinse ås bizons
* cinse otruchrece

Sacwants d' ces cinses la ont divnou des cinses sicolreces.

## Pî-note
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)

thumb|coviete do prumî ratournaedje e walon
**Les aviretes da Alice å payis des marvoyes**, ki l' mwaisse tite c' est "*Alice's Adventures in Wonderland* (sovint racourti "*Alice in Wonderland*"), c' est on roman scrît e 1865  e-n inglès pa Charles Lutwidge Dodgson dizo l' no d' pene di Lewis Carroll.

## Istwere do scrijhaedje do live
Li 4 di djulete 1862, Lewis Carroll fijheut on toû e naeçale sol Tamijhe avou les troes feyes då doyén di s’ sicole, Édith (8 ans), Lorina (13 ans) eyet Alice, k’ aveut ses 10 ans ç’ djoû la minme.

Les båsheles li taenît po k’ i lzî racontaxhe ene istwere. Et lu emantchî li fåve d’ ene lomêye Alice.
:*Et tofer, cwand l' fåve divneut tote foû scwere, dji sayive di m' rischaper pol sayî d' el rimete d' adrame tot djhant «Dji vs dirè l' restant pus tård», les troes glawenes criyént d' on randon «on-z est ddja pus tård» 

== Racourti ==
Alice s' anoyive sol yebe la k' el pitite trope esteut ki fjheut prandjire. Tot d' on côp, la on blanc [[lapén]] avou des rodjes ouys ki passe divant zels e corant. Il esteut ecayté d’ on coirsulet. I s' a aresté po rprinde alinne, et tot rsaetchant ene [[monte (ôrlodjreye)|monte]] do gwisset di s' djilet, a låtchî «Mondju todi, Louwis! Dji va-z esse tårdou». Ci côp la, il a rbizé evoye.

Alice ni fjha ni ene ni deus: ele shuva l' robete diski tot å fond di s’ terêye. 

La, ele va rescontrer totes sôres di biesses ki cåzèt avou leye, sovint des bates di dvizes sins cou ni tiesse, mins ki shuvèt ene lodjike d' efant.

Tot åd dilong do conte, Alice va poleur crexhe (disk' ådzeu des åbes) et discrexhe (assez po manker di s' neyî dins ene basse fwaite di ses låmes).

== Ratournaedjes ==
Li live a stî ratourné dins ene cåkêye di [[lingaedje]]s.

E [[walon]], gn a yeu on [[translataedje]] fwait pa [[Jean-Luc Fauconnier]] k' a moussî foû e [[2012]] (*Lès-avirètes da Alice ô payis dès mèrvèyes*, ISBN 978-1-78201-005-0).

E [[2017]], èn ôte pa [[Bernard Louis]], dizo l' tite: *Lès paskéyes d'Alice è payis dès mèrvèyes* (ISBN-13 978-1-78201-173-6).

E [[picård]] ([[borén]]), end a yeu ene da [[André Capron]] (*Lès-Aventûres d’Alice ô Pèyis dès Mèrvèy'', 2012, ISBN 978-1-904808-87-92012).

## 
Vindaedje del deujhinme modêye walone

## Sourdant
Lewis Carroll

**Charles Lutwidge Dodgson** a skepyî li 27 di djanvî 1832 ey a morou li 14 di djanvî 1898.

C' esteut on scrijheu e-n inglès, mî cnoxhou dizo s' no d' pene "**Lewis Carroll**".

C' est lu ki scrijha li rlomé roman «Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes».

C' esteut ossu on matematikî.
Clå (discramiaedje)

* clå (ponte di fier)
* clå (boton avou del matire ådvins
** boigne clå
** clås d' esté ås vatches
Cinsî

thumb|Cinsî ki mode ene vatche al machene
[thumb|Cinsî ki [atelaedje des boûs|tcherwêye avou des vatches  a l' eraire]]
On **cinsî** u ene **cinsresse**, c' est ene djin ki boute so ene cinse k' est da sinne.

## Motlî
On fwait sovint ene diferince inte les **coûtiveus** (k' ahivèt des dvers) et les **acleveus** (ki tegnnut des biesses). Mins sovint, les cinsîs fwaiynut les deus mestîs a côp.

E walon, li mot «**payizan**» u «**payizante**» est sovint rsintou come foirt rabaxhant. I n' est nén politicmint comifåt po djåzer d' on cinsî.

Des ôtes mots ene miete rabaxhants po cåzer d' on ptit cinsî: on ptit **petron**, on **halcotî** (ki fwait do cinsî ey èn ôte mestî avou).

Asteure, e l' Walonreye, i gn a todi dpus di cinsîs biyo.

Li ci u l' cene k' overe so ene cinse d' ene ôte djin, c' est on trecinsî u ene trecinsresse. I u elle paye les trecins, sovint al Sint-Rmey.

## Sicrijheus e walon k' ont stî des cinsîs
* Serge Fontaine
* Lucien Gaspar
* Camille Gaspard
* Louis Nisen

## Sourdant
Walt Disney

thumb|Walt Disney (1946)

**Walter Elias Disney** a skepyî li 5 di decimbe 1901 et mori li 15 di decimbe 1966 a Chicago, Illinois.
Jean-Philippe Stassen

**Jean-Philippe Stassen**, c' est on dessineu di bindes d' imådjes k' a skepyî a Hermåle-dizo-Årdjetea li 14 d' måss 1966.

## Referinces eyet sourdants
1302

## Ça s' a passé ciste anêye la

* 18 di may&nbsp;: Les Matenes di Brudje, k' est l' no dné al revintreye flaminde conte leus suzrins, el France.
* 11 di djulete : Batreye des sporons d' ôr, k' ava stî wangneye på Flande di l' epoke.
Batreye di Brinne-l'-Alou

Li **batreye di Brinne-l'-Alou** (la k' ça s' a passé) ou **bataye di Waterlô** (la k' les Inglès avént leu cwårtî djenerå, did la, tchoezi l' no po l' lomer), c' est l' dierinne batreye da Napoleyon Bonapåre, la k' i rçuva si deujhinme et dierinne dispoûslêye. Ele si passa les 16, 17 et 18 di djun 1815.

C' est ene des pus rlomêyès batreyes ki s' a passé sol teritwere di çou k' est asteure li Walonreye (avou l' cene di Bastogne, a l' Ofinsive da Von Rundstedt).

Li dobleure ki Napoleyon rçuva a Brinne-l'-Alou va rafoirci les decidaedjes des raploûs d' Wîne, ki durît do moes d' setimbe 1814 å moes d' djun 1815. C' est ç' rapoûlaedje la ki decidrè di bråmint di nouvès frontires e l' Urope.

## Pårticipåcions walones
Gn aveut des Walons des deus costés. Les Otrichyins avént co tos des oficîs k' avént cmincî sôdårds do tins des Bas Payis otrichyins (come li conte di Latour, ki les revinteus francès lyi avént broûlé s' tchestea). Les Francès avént tos les djonnes Walons ki s' avént egadjî dins l' grande årmêye da Bonapåre. Come Tchårlî-djambe-di-bwès, k' î pierda ene djambe. Ou l' personaedje do Lidjwès egadjî.

Après l' batreye, end ava eto po-z aler ramasser l' ôr so les curêyes (come, metans, Jean-Henri Géna).

## Rimimbrances
Li batreye est rmimbrêye pa l' hourêye do Liyon d' Waterlô metowe Brinne-l'-Alou.

Victor Hugo a scrît on long arimé dsu.

## Dins les belès-letes e walon
Dins les belès-letes e walon, Julien Noël a scrît on powinme ki cåze d' on sôdård moirt a Brinne-l'-Alou et k' a divnou on spér. Les prumîs arimés do powinme (e-n ortografeye Feller) :
:*Dijoz-m’, à Watèrlo, combin d’ mwârts sins vachas,*
:*Tchèyus lon d’ leûs payis ? — èt gn-a one saqwè d’ pîre :*
:*On dit qu’ lès mârtchands d’ suke ont scroté leûs-ouchas !*
:*Asteûre, sés´, avaur-là, gn-a dèl djint mon lès spirs…*

## Sourdants
Edward Snowden

**Edward Snowden**, (riwalnijhåve ***Douwård Snôden***), k' a skepyî li 21 di djun 1983, c' est èn infôrmatikî amerikin k' a cossemé dipus d' 200.000 documints des siervices sicrets amerikins, k' il ovréve por zels on moumint&nbsp;: el *[[CIA]].*

Il a stî haeyi des Amerikins, mins préjhî di tos les payis k' estént espionés på *[[CIA]]*.

## Politike
Les politikîs estazunyins ont fé shonnance di rén sawè, mins ont tolminme dmandé escuze. Barack Obama, k' esteut prezidint a l' epoke, a clatchî e 2016&nbsp;: «&nbsp;Dji pinse k' **Edward Snowden** a mostré des transixhances ledjitimes. Seulmint, el manire di fé k' il a tchoezî ît foû-rîle, tot rwaitant les procedeures yet les fijhaedjes des siervices di racseignmint estazunyins. Si tertot fijheut come i vout cåze di ces transixhances ci, adon ça sreut foirt målåjhey d' aveur on govienmint k' est orgånizé ubén on sistinme di surté nåcionå.&nbsp;».

Donald Trump aveut lonmint rdit les cossemaedjes d' **Edward Snowden** tins des vôtaedjes di 2016. Poirtant, il a stitchî k' i pôreut bén l' acoirder ene gråce, e 2020.

## Ratrait
Cåze di tos les documints k' il a cossemé, **Edward Snowden** a dvou peter evoye des Uyessês. Plamour k' èç payis la vout l' ataker å tribunå pusk' il a cossemé des documints screts d' l' Estat. Mins nerén, cwand il a cossemé tos les documints, **Edward Snowden** esteut a Honconk. Il a tchoezî d' aler låvå, ca el libe-parole eyet li fwait d' aler conte li pouvwer dmeurnut des droets drola, sapinse a lu. Les Uyessês ont dmandé a Honconk po l' fé rivni po k' i soeye djudjî.

Djusse après awè cossemé ces documints la, **Edward Snowden** a baguer el Rûsseye. A l' atake, ça dveut esse seulmint po on tins. Nouv ans pus tård, e 2022, Vladimir Poutene l' a oficirmint ricnoxhou tot-z estant on citweyin rûsse advitam.

## Bon dvwer
Julian Assange, l' askepieu di WikiLeaks, rwaite voltî **Edward Snowden** tot-z estant èn ero.

## Alére
Désiré Malet, Les grandès orayes d' Obama,  68, ivier 2013-2014

## Referinces eyet sourdants
Marie-Guy Boutier

**Marie-Guy Boutier** (riwalnijhåve Mareye-Gui Boûtî), c' est ene ricwereuse sol walon. 

Di s' mestî, elle est professoresse di romanes a l' ULg.

## Ouve pol walon
Elle a stî ene des pus vayantès overresses di l' ALW. Tcherpeter tote seule li tôme so les biesses (). Ratchever li  so les teres, les voyes, les åbes k' aveut stî ataké pa Marie-Thérèse Counet et Jean Lechanteur. Pu co basti, leye todi tote fene mierseule, li  so les maladeyes des djins.

Elle est al SLLW, et a stî lontins mwaisse sicrijheuse del rivuwe "*[[Walones (rivuwe)|Wallonnes]]*".

## 
 Egzimpe d' ene di ses rcwerances
Jenny d'Inverno

**Jenny d'Inverno** a skepyî a Lidje li 28 di måss 1926. Elle î a morou li 25 di djun 2020.

C' esteut ene sicrijheuse e walon, aprume teyåtreuse k' eployive l' accint did la.

## Ouve e walon
Elle a purade sicrît des pîces di teyåte, des redjårbaedjes di grands teyåtreus. Elle esteut po on teyåte avanciveus, come si camaeråde Eugène Petithan.

Dins li ptite coleccion di l' SLLW, elle a eplaidî ene ramexhnêye do powinme sol tite : «On noer vevî k' on lome amour»

Elle a eto scrît e francès dins Wallonnes, et des biyografeyes di des scrijheus walons (Georges Ista, Marcel Hicter).

Elle esteut al SLLW (dispu 1971). Elle î sina l' papî Ltchanteu disconte do rfondaedje et des noûmots (1996).

## Ouves e walon
* Powinmes walons (Cayés walons, nôvimbe 1952).
* Antigone (pîce creyeye li 22 d' djanvî 1957 a Lidje, mins nén eplaideye)
* Bruzi (cayés di l' A.R.U.Lg, t. IV, l° 1 & 2 (1954).
* Zande del Bressene, BSLLW 70 (1962).
* On noer vevî k' on lome amour (pitite coleccion del SLLW, 1977)
* Mamjhele Kirsch (novele motoit otobiyografike, nén eplaideye).

## Ricnoxhance
Elle a scolé toplin des djouweus d' teyåte di tote li Walonreye, sacwants divnous des rlomés mwaisses del djowe, inte did zels, Jacques Barry. Et fé moussî do walon dins l' posse après Lidje.

Lomêye directoresse å Triyanon, li publik nel shuva målureuzmint nén dins ses programåcions di pîces di teyåte avanciveuses.

## Alére
Baptiste Frankinet, notule po s' moirt, *[[Wallonnes]]*, 3/2020, pp 7-9.

## 
* Si pådje sol waibe SLLW (nén co tote fwaite)
Tradjudeye (teyåte)

[thumb|Sinne d' ene tradjideye ([Antigone (teyåte)|Antigone)]]

Ene **tradjudeye** ou **drame**, c' est ene pîce di teyåte po plorer.

Li contråve, c' est ene comedeye.

Les pîces do teyåte e vî grek, c' esteut totès tradjudeyes.

## Istwere des tradjudeyes e walon
Dins les anêyes 1950, dins tchaeke shijhe di teyåte, les dramatikes di viyaedje djouwént sovint ene comedeye ey ene tradjudeye.

Dispu les anêyes 1980, les tradjudeyes ont divnou pus råles.

## Egzimpes di tradjudeyes
* Antigone

## Sourdant
Djenåd et Magonete

**Djenåd et Magonete** (*Djènâ èt Magonète*), c' esteut deus bandiys do payis d' Oufalijhe, k' ont stî apicîs al fén et condånés a moirt. Il ont yeu leu tiesse côpêye a Lidje li 4 di djun 1821.

Ç' a stî les dierins codånés a-z aveur li tiesse djus so çou k' est asteure li Walonreye.

## Vicåreyes
**[[Jean-Henri Géna]]** a skepyî a Lignli (Hé-dlé-Houfalijhe) e 1795. Tot djonne, i dvénrè ritche tot-z alant ramasser l' ôr so les curêyes del batreye di Brinne-l'-Alou (1815).

**[[Henri-Joseph Theis]]**, spoté « Magonete » a skepyî al Grande Mormont (Wibrin), li 25 di may 1790. Po cmincî, i s' va acanayî avou l' binde da Noyé l' Poyou, divant d' s' acalandjî avou Djenåd.

Magonete serè ramassé a Tchanxhe et Djenåd al dicåce di Soûgné (dilé Rmoûtchamp).

On pout co vey li guiyotene k' els a rascourti å Muzêye do vicaedje des Walons.

## Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze insi dins ene pådje do live Professeur Titôrvå :
:*Enute, Ane, vos nos dvoz prezinter Djenåd et Magonete.
:*Way ! Dj' av ene miete rovyî ciste afwaire la. Çou k' dji so a pô près seure, c' est k' å cmince di leu mwaijhe veye, Djenåd et Magonete muzurént a pô près 1 mete 75 ou 76... et pus k' on mete 45 al fén.
Batreye des sporons d' ôr

Li **batreye des sporons d' por** ou **batreye di Courtrai**, c' est ene batreye ki s' a passé a Courtrai li 11 di djulete 1302.

D' on costé, gn aveut les nôbes Francès, kimandés på conte d' Artwès, Robiet II. Di l' ôte, les mestîs flaminds, kimandés pa Pire De Coninck. Ces-ci fourît aidîs pa 600 cavlîs vinous del conteye di Nameur. Gn aveut eto des Almands et des Zelandès. 

Les cavlîs d' après Nameur vinît bén a pont, ca les Francès avént tertos des tchvås, et les Flaminds cåzu pont.

C' est les Flaminds ki wangnît, et après l' batreye, aler ramasser les sporons des nôbes francès touwés, k' estént fwait d' ôr.

## Shuvance
Li batreye des sporons d' ôr va esse metowe come li foû marcant etrevén di l' istwere del Flande. Si djoû serè tchoezi come li djoû del fiesse nåcionåle flaminde.

Les istoryins del Beldjike si vont siervi di l' aidance des Namurwès po mostrer ki les Walons et les Flaminds estént aloyîs dispu foirt lontins

## Sourdants
Clostrideye

Ene **clostrideye**, k' est ene bactereye do djinre *[[Clostridium]]*.

C' est des microbes ki vikèt sins air, et ki s' wårdét on long tins dins l'evironmint tof s' candjant a spôres.

## Discrijhaedje
C' est des grossès bactereyes, gram +.

## Sôres
Les sôres di clostrideyes les pus cnoxhowes sont les cenes ki provokèt des maladeyes, ås djins et ås biesses :
**[[Clostridium tetani]]* (tetanosse)
**[[Clostridium botulinum]]* (botulisse)
**[[Clostridium perfringens]]* (tocsiboylites)
* *[[Clostridium novyi]]* (foetite distrujhante) 
* *[[Clostridium chauvoei]]* (tcherbon des tchås)
Nosse pitit cåbaret (teyåte)

thumb|ene sinne
"**Nosse pitit cåbaret**" (ki l' mwaisse tite, e picård, c' est *Dins nou p'tit bistrôt*), c' est ene comedeye da Christian Derycke k' a stî djouwêye pol prumî côp e 2005. 

Ele fourit foirt ridjouwêye pattavå l' Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye.

## Racourti
Miket et Djanine tinèt on ptit cåbaret k' il ont ddja rprins d' leu parints.

Totafwait est co el viye môde, minme les pratikes : el Djodjo, li tchampete, Mareye Traftraf, ene viye vijhene, et l' Louwis, ki s' prind po on grand årtisse pondeu.

Mins l' comene vout fé la on parkigne. Elle avoye ene lete d' esprôpiåcion a Miket et a Estele, ene ôte vijhene.

Cwand l' ouxhî vént po-z espertijhî les måjhons, les vijhéns rovièt leus ptitès bretes, po vorer dins les plomes di ci stitchî-el-påter-mågré-Diu la.
Tahant del lune

Li **tahant del lune** ou **discrexhant del lune**, c' est l' deujhinme pårteye do moes del Bele, cwand ele discrexhe.

C' est èn emacralé mot, ca dins sacwants viyaedje, e 20inme sieke, ça vlet dire li contråve (eto etimolodjicmint).
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)

thumb|coviete
**Louwis d' emon l' Pitchou** (*Louwis d'èmon l' Pitchou*), c' est on roman e walon, sicrît pa Henri Matterne, k' a rexhou e 2012. 

Il est sortitré "Istwere d' on djonne rezistant".

Li roman est eplaidî pa les Relîs namurwès.

Il a stî saetchî a 300 egzimplaires.

## Personaedjes
Louwis d' emon l' Pitchou, c' est l' no do mwaisse personaedje. C' est on djonne di 18 ans ki va esse "emacralé dins l' mouvmint (del Rezistance siconte les Almands el deujhinme guere daegnrece) po les beas ouys del feye då tchampete" (p. 7).

Cisse-ciale si lome Djuliye.

Les ôtes acteurs candjnut tofer.

## Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
### Tins
Gn a pont d' date pol kiminçmint do roman. Mins docô après li cmince, Louwis va esse evoyî al Werbestele, ci sereut don e 1942.

Dins les dierins tchaptrês, on-z anonce li disbarcumint d' Normandeye (6 di djun 1944), et on date li liberåcion d' Nameur, li 3 d' setimbe 1944. Li spoûle si finixh djusse après.

### Espåce
Li mwaisse personaedje est d' Loyi. I va a Andwè po rescontrer l' prumî côp onk di l' Årmeye blantche. Pu po des missions a Foirzêye (Havsin), a Dåve, a Sint-Dnis, al fén a Djedene, po rdjonde li maki del Cinse Djacot.

## Corwaitaedje
### Bastixhaedje do live
Li live tchereye purade come ene cronike des faitindjes d' on rezistant ki come on roman a suspinse.

Pa deus côps, gn a des tecses di discrijhaedje d' etrevéns del rezistance, riprins d' ôtes documints :
* l' atake del cinse di Maibele, on radjîstoe des rezistants.
* discrijhaedje des makis del Cinse Djacot (Croes-Schaye)

### walon
Come todi, li walon da Hinri Matterne est å pere des pôces.

## 
On boket do roman :
* Mwaisse modêye 
* Modêye e rfondou
Binde di tchanteus

[thumb|[Les Crapådes, sins instrumints, e 2017.]]
[thumb|Prumî concert di «&nbsp;Loriot&nbsp;», e [2022.]]
Ene **binde di tchanteus** ou èn **orkesse**, c' est sacwants tchanteus u tchanteuses ki tchantnut eshonne, avou des ôtes ki djouwèt des instrumints d' acpagntaedje.

## Riprezintåcions
Cwand i tchantèt dvant les djins, on lome çoula on concert.

Mins, disk' ås anêyes 1970 — e l' Walonreye, todi —, les orkesses djouwént aprume dins les bals. Après, ça a stî des discotekes.

## Sacwants bindes di tchanteus e walon
* Composs Binde
* Les Djiffs
* Foû des rays
* Les Crapådes
* Loriot
Termetant k' il arive ki sacwantès bindes francès-cåzante asprouvnut tenawete d' askepyî ene muzike e walon, come La Valise.

## Sourdant