open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
2 d' djanvî

Li 2 d'&nbsp;djanvî, c' est li 2inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 363 djoûs (364 po ls anêyes bizetes) dimorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

31 di decimbe - 1î d' djanvî - 3 d' djanvî - 4 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
3 d' djanvî

Li 3 d'&nbsp;djanvî, c' est l' 3inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 362 djoûs (363 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co po ndaler disk'&nbsp;al fén.

## Etrevéns
* 1933 : dierin aparexhaedje di l' Aviedje a Biarin (il avént cmincî li 29 di nôvimbe 1932).

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1924 : André Franquin

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1936 : Jules Destrée

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

1î d' djanvî - 2 d' djanvî - 4 di djanvî - 5 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 di djanvî

Li 4 di djanvî, c' est li 4inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 361 longs djoûs (362 po ls anêyes bizetes) po ndè vni mwaisse.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1643 (rashiou come 25 di decimbe 1642 e calindrî djulyin) : Isaac Newton

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1907 : Joseph Kinable
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

2 d' djanvî - 3 d' djanvî - 5 di djanvî - 6 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 di djanvî

Li 5 di djanvî, c' est li 5inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 360 djoûs (361 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co po disk'&nbsp;al fén.

L' alnute do 5 di djanvî, c' est l' **nute des Rwès** (djoû divant les Rwès). Dins l' payis d' Lidje, les efants alént heyî.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1954 : Christine Decock

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1997 : André Franquin (spiroutî walon)

### Ôtès djins
* 2014 : Eusébio da Silva Ferreira (Euzebio)

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

3 d' djanvî - 4 di djanvî - 6 di djanvî - 7 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
6 di djanvî

Li 6 di djanvî, c' est li 6inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 359 djoûs (360 po ls anêyes bizetes) po l'&nbsp;anêye esse foû.

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 980 : Oton II, impreur do Sint Impire Romin Djermanike, sol dimande da Notdjî, declare li Principåté d' Lidje on dislaxhî payis. Insi, Notdjî divént l' prumî Prince-Eveke di Lidje.
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoûs la
### Rilomés walons et waloneus
* 1939 : Georges Ista
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

4 di djanvî - 5 di djanvî - 7 di djanvî - 8 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
7 di djanvî

Li 7 di djanvî, c' est li 7inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin; i dmane co 358 djoûs (359 po ls anêyes bizetes) po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1843: Gaspard Goffinet

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2026 : Nicole Goffart
* 2026 : Jeannine Hansenne (prezidinte do CHADWE)

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* li fiesse di Noyé po sacwants crustins do Levant (come e l' Edjipe).

----
**Vey eto:**

5 di djanvî - 6 di djanvî - 8 di djanvî - 9 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29 di fevrî

Li 29 di fevrî n'&nbsp;egzistêye k'&nbsp;ezès anêyes bizetes, la k'&nbsp;il end est li 60inme djoû, avou 306 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

I gn a-st ossu yeu, pa troes côps, el Suwede-Finlande e 1712 ey e l'&nbsp;Union Sovietike e 1930 eyet 1931, on bizåre *[[30 di fevrî]]*.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

27 di fevrî - 28 di fevrî - 1î d' måss - 2 d' måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' måss

Li prumî d' måss, c' est li 60inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 61inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure 305 djoûs disca l' fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1949 : Nicolas Trokart

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

28 di fevrî - 29 di fevrî - 2 d' måss - 3 d' måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 di fevrî

Li 28 di fevrî, c' est li 59inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 306 djoûs (307 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt po disk' al fén d' l' anêye.

## Etrevéns
* 1828 : A Paris, c' est l' creyåcion di l' operå "Li Moyale di Portici", ki serè djouwêye li 25 d' awousse 1830 a Brussele, la k' i va-st enonder on bardouxha, ki mina al revolucion bedje.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1949: Claire Colonval

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1917 : Jean Istace

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

26 di fevrî - 27 di fevrî - 29 di fevrî - 1î d' måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Måss (moes)

djanvî | fevrî | **måss** | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31 
----

Li **moes d' måss**, c' est l' troejhinme moes do calindrî grigoryin.

C' est ossu l' prumî moes do prétins.

Si no vént di *Martius* (Måss), li diu romin del guere.
                                                                                
## Fiesses do moes d' måss
*17 di måss : el Sint-Patrik (fiesse foirt shuvowe e l' Irlande)
*Des anêyes k' i gn a, cwand elle est timprowe, li fiesse di Påke tome e moes d' måss (si date est candjante, inte li 22 d' måss eyet li 25 d' avri).

## 
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

## Pî-note
Avri

djanvî | fevrî | måss | **avri** | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
----

Li **moes d' avri**, c' est li cwatrinme moes do calindrî grigoryin, k' est 30 djoûs long.

## Etimolodjeye
Si no vénreut do latén *Avrilis* (no del deyesse Afrodite), ou *aperire* (drovi), la ki c' esteut dvant l' calindrî djulyin li prumî moes d' l' anêye.

Li moes d' avri est tot etir e bontins.
                                                                                
## Fiesses do moes d'&nbsp;avri
* li prumî do moes c'&nbsp;est l'&nbsp;djoû des pexhons d' avri.
* Des anêyes k'&nbsp;i gn a, li fiesse di Påke (li date est candjante, inte li 22 d' måss eyet li 25 d' avri.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje des scrijhaedjes e walon sol moes d' avri e l' Aberteke

## 
Dipus d' racsegnes sol Calindrî | sol Calindrî grigoryin | so les 366 djoûs d' l' anêye

## Pî-note
10 d' awousse

Li 10 d'&nbsp;awousse, c' est li 222inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 223inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 143 djoûs po l' anêye difiner.
## Li spot do djoû
:*Li dijh d' awousse et les nutes d' après,* 
:*Les stoeles si mokèt*

## Etrevéns
### A vey avou çou k' va divni l' Walonreye
* 1678: sinaedje del Påye di Nîmegue
### A vey avou l' walon
* 1895 : Prumî cåzaedje e walon å Pårlumint bedje... po mostrer ki les Flaminds î dvént djåzer francès.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1902: Jean Hanin

### Ôtès djins
* 1909: li rwè Mawoumet V do Marok

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1955: Eugène Gillain

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

8 d' awousse - 9 d' awousse - 11 d' awousse - 12 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
13 d' awousse

Li 13 d'&nbsp;awousse, c' est li 225inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 226inme po ls anêyes bizetes), avou 140 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1762 : Terwagne di Marcour

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

11 d' awousse - 12 d' awousse - 14 d' awousse - 15 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
14 d' awousse

Li 14 d'&nbsp;awousse, c' est li 226inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 227inme po ls anêyes bizetes), avou 139 djoûs ki dmeurnut co po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1921: Louis Marcelle
*1956: Jules Sabaux

### Ôtès djins
## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

12 d' awousse - 13 d' awousse - 15 d' awousse - 16 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 di fevrî

Fevrî n'&nbsp;est ki 28 ou 29 djoûs long; mins nerén, pa troes côps e l'&nbsp;istwere i gn a-st avou, dins des payis k'&nbsp;i gn a, on moes d'&nbsp;fevrî avou 30 djoûs.

Li Suwede (eyet li Finlande, k'&nbsp;adon endè fjheut pårteye) decida di passer do calindrî djulyin eviè l'&nbsp;calindrî grigoryin a pårti di 1700, tot simplumint e n'&nbsp;nén radjoutant les djoûs di pus des anêyes bizetes po les 40 ans shuvants. Do côp, 1700 n'&nbsp;a nén stî bizete el Suwede, mins nerén, 1704 eyet 1708 ont stî bizetes ambedeus, mågré l'&nbsp;plan. Çoula fjha ki l'&nbsp;calindrî suwedwès a stî on djoû trop lon pa rapoirt å
calindrî djulyin mins co dijh djoûs pa drî l'&nbsp;calindrî grigoryin.
Cisse confuzion a stî coridjedje e **[[1712]]** tot radjoutant deus djoûs bizetes, çou ki dna ciste anêye la ene date do 30 di fevrî (corespondant å 29 di fevrî do calindrî djulyin, ey å 11 di måss do calindrî grigoryin).
Ci *30 di fevrî 1712* la a stî adon li 61inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye, avou 306 djoûs dmorant disk'&nbsp;a l'&nbsp;fin d'&nbsp;ene anêye di 367 djoûs.
Li candjmint del Suwede viè l'&nbsp;calindrî grigoryin a stî fwait finålmint e
1753.

E 1929 l'&nbsp;Union Sovietike meta-st en alaedje on calindrî revolucionåre sovietike avou tos les moes di 30 djoûs, eyet les 5 ou 6 djoûs dmorant estant des djoûs d'&nbsp;condjî sins moes.
Do côp, i gn ourit e **[[1930]]** ey **[[1931]]** on 30 di fevrî, mins e 1932 les moes ont stî rmetous dins leu longeu di dvant.
Ces deus *30 di fevrî 1930 et 1931* la ont stî adon les 60inmes djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye, avou 305 djoûs dmorant disk'&nbsp;a l'&nbsp;fin d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

A noter eto kel moes d'&nbsp;fevrî aveut bén 30 djoûs les anêyes bizetes do calindrî djulyin d'&nbsp;oridjene, ça fwait 12 côps inte les anêyes 710 eyet 746 di Rome (-44 eyet -8 di noste ere).
Mins nerén ci n'&nbsp;esteut nén on *30 di fevrî*, la k'&nbsp;on n'&nbsp;loméve nén les djoûs do moes come asteure; on djheut li *Pridie Calendas Martias*.
On pout vey eto ki, normålmint, i n'&nbsp;åreut dvou aveur ki 9 anêyes bizetes, et nén 12, so ces 36 ans la...
Et c' est po rimerciyî l' impreur Ågusse, ki s' rinda conte di l' aroke, k' on dna si no a on moes (awousse) eyet l' passer di 30 a 31 djoûs; do côp, on rsaetcha on djoû å moes d' fevrî, ki n' fijha pus adon ki 29 djoûs el plaece di 30 les anêyes bizetes, eyet 28 el plaece di 29 les ôtes anêyes.

----
**Vey eto:**

28 di fevrî - 29 di fevrî - 1î d' måss - 2 d' måss - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
26 d' octôbe

Li 26 d'&nbsp;octôbe, c' est li 299inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 300inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 66 djoûs po-z esse houte di l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
1977 : Li dierin cas di noerès plokes a stî rapoirté d' Etiopeye

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1887 : Arile Carlier
* 1934 : Charles Massaux
### Ôtès djins
* 1893 : Luigi Carlo Borromeo

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2012 : Arthur Schmitz
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

24 d' octôbe - 25 d' octôbe - 27 d' octôbe - 28 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
27 d' octôbe

Li 27 d'&nbsp;octôbe, c' est li 300inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 301inme po ls anêyes bizetes), avou 65 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1927 : Roger Viroux
* 1937 : Victor George

### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 2025 : Liliane Groulard

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

25 d' octôbe - 26 d' octôbe - 28 d' octôbe - 29 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Hawayiki

**Hawayiki**, c' est l' iye mitike ki les polinezyins î fjhèt rmonter leus oridjenes.

Li no est scrît *Hawaīki, Hawaiiki, Hawai'iki, Hawaii'iki, Havai'i, Ra'iatea*, ou co *Kahiki* dins les diferins lingaedjes des iyes do Pacifike.

L' iye polinezyinne di Hawayi (*Hawai'i* e hawayin) a stî inla lomêye e-n oneur di Hawayiki.

## Mwaissès dnêyes
Les ledjindes dijhèt ki les polinezyins ont-st abagué ezès iyes di l' Oceyan Pacifike avou des drovous bateas, waire candjîs eneviè les bateas tradicionels k' on trouve co enute el Polinezeye.

Dins l' tins, bråmint d' antropolodjisses dotént ki les bagaedjes racontés pa ces ledjindes årént stî des bagaedjes volontaires, et il avént ptchî d' croere ki ça sreut purade des naivieus ki s' serént pierdous, poûssîs påzès vints.

E 1947 Thor Heyerdahl naivia, avou on radea di balza, li Kon-Tiki, des coisses di l' Amerike nonnrece disk' al Polinezeye, po mostrer ki l' colnijhaedje del Polinezeye åreut polou esse fwait a pårti d' l' ouwess, tot naiviant avou les vints dominants.

Mins nerén, les rcweraedjes sol DNA mostrèt ki les polinezyins ont surmint leus oridjenes dins les iyes d' Azeye do sud-ess, dandjreus Taywan, et k' il ont naivyî viè l' Levant, siconte les vints, çou ki vout dire ki l' ebagaedje a dvou esse volou, et nén djusse èn accidint.

Li spårdaedje des lingaedjes ostronezyins, ki les lingaedjes polinezyins endè sont èn impôrtant dzo-groupe, vént rafoirci cist atuzla la.

Eyet co, des fjheus d' bateas tradicionels ont constrût des lådjes radeas po naivyî so l' oceyan, avou des materiås eyet des tecnikes come les cis eployîs a l' epoke do spårdaedje des polinezyins, eyet naivyî avou, mostrant insi k' des sfwaits bagaedjes sont ttafwaitmint possibes.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Hawai'iki - The Ancient Land (ledjinde hawayinne, en inglès).
Mowa

Li **mowa** esteut-st on foû grand oujhea, disparexhou ouy, ki vikéve el Nouve Zelande, del famile des ostruches, ki n'&nbsp;saveut voler, e sincieus latén *Dinornithidae spp.*.

End aveut onze sôres. Li pus grande, l'&nbsp;adjeyant mowa, esteut disk'&nbsp;a troes metes hôt et pezer 250&nbsp;kg, mins gn aveut des pus ptites, nén pus hôtes ki 50&nbsp;cm.
Dins l'&nbsp;ecosistinme pårticulî del Nouve Zelande, ki n'&nbsp;aveut nole biesse ås tetes, les mowas avént l'&nbsp;role des grands paxheus ou betchteus (comes les vatches ou les ciers) ôte pårt; purade come les ciers, la ki les mowas n'&nbsp;viként nén dans des waides (end aveut waire el Nouve Zelande) mins dins les bwès.

Li mowa a disparexhou diviè ls anêyes 1500, cåze del tchesse et do disbwejhaedje. Li kiwi et l'&nbsp;emeu, ki vicnut co asteure, endè sont des près-parints.
Divant l'&nbsp;arivêye des omes, si seu predateu esteut li harpagornisse.
Ôvîfa

**Ôvîfa**  (francès *Ovifat*, almand *Vischfenn*), c' esteut on hamtea del Rubiveye, asteure onk des viyaedjes del rebanêye comene di Waime.

thumb|eglijhe
thumb

## Lomaedje et spotaedje des dmorants
* Lomaedje: Ôvîfatî, Ôvîfatresse.
* Sipotaedje: les ******.

## No di des plaeces d' Ôvîfa
thumb|Tchestea d' Renastinne (''Rénasténe'')

Kékes nos d' plaece d' Ôvîfa
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Prés
*** Pré Swerket
*** li Ri des Prés (*rû dès prés*).
* A vey avou des åbes et des bwès :
**  Tchenoe (*Tchèneu*)
** Såçoe (*Sanceu*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des aiwes :
** Fagnes
*** Li Fagne Hinrote
*** li Fagne - (*lè fagne Tchan-Djîle*)
** Herbåfa, Hodlinfa (*Hodléfa*).
** Ransinngote
** Wåtche (*Wantche* F. *la Warche*), li Trô d'&nbsp;Wåtche (vå d'&nbsp;l'&nbsp;Aiwe di Wåtche).
** li Ris
*** Ri des Prés
*** ri del Sipesse Håye (*rû dol Supesse Han.ye*)
*** Djeråri (*Djeraurû*).
* A vey avou les tienes et les vås :
** Coisrou (*Cwèsroû*)
* Avou les dmorances
** tchestea Renastinne (*Rénasténe* u *Rénarsténe*; almand *Reinhardstein*)
* A veye avou les voyes et les rowes
** Voye des Baras
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Bayixhon (*Bay'hon*)

## Spôrts
Pisse di ski.


2017 Ovifat.jpg
Pisse ski Ôvîfa di Xhofrai.jpg
Ôvîfa Årdene pisse ski dischinte.jpg
Ôvîfa kimince pisse di ski.jpg


## Tuzance walone
### Accint do walon
Li betchfessî å si prononcéve saetchant sol naziåle /ã/ e 20inme sieke.

Gn a bråmint des mots avou l' prononçaedje ixh-låte, mins waire avou l' axh-låte. Onk di zels: .

Li spotchåve voyale est «è».

Li NDIE (passé simpe) î est co bén vicant, pår dins l' cåzaedje.
:*Adon, lè bîche sè mèt*'a** a sofler dè tote sè fwèce (…), et po fini, lè bîche aban.n’n**a** l’ îdé dè lî fére tirer (s' paltot). Adon, lè solè cuèminç**a** à rèlûre èt one houbôte après, lè voyadgeûr, rèchandi, tir**a** sè mantê. Éssi, lè bîche dèvl**a** admète què l’ solè esteût lè pus fwèr’ des deûs’.

Ås [[rwaitants]], il a wårdé ene viye viye cogne avou l' [[cawete di codjowaedje -ont]]:
:''Lè bîche èt l’ solè sè dèspitînent, chaqu’onque forbatant què i-esteût lè pu fwèr’, qwand i vèy**ont** on voyadgeûr qui avancihéve, èwalpé è s’ mantê. I toum**ont*' d’acwèr’ què ci qui avinreût lè prèmîr à fé dèsmète sè mantê an voyadgeûr sèreût louqué come lè pu fwèr’.*

### Ricwereus sol walon
* François Toussaint : k' a scrît on gros spès motî walon francès ki note l' accint d' Ovîfa (Motî da Toussaint, 1952).
* Manfred Lejoly k' a-st eplaidî eto on "Motlî d' Ovîfa" e 2001.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwants mots avou l'&nbsp;ixh-låte (u l'&nbsp;axh-låte) e walon d' Ovîfa.
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Manfred Lejoly avou l' accint d' Ôvîfa pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Harpagornisse

thumb|220px|Dessén d' årtisse mostrant on harpagornisse dårant so des mowas; pinser ki les mowas fjhént 2m hôt!

Li **harpagornisse** est li pus grand moxhet måy kinoxhou, la k' i fjheut di 10 a 14&nbsp;kg eyet tchessive les mowas e l' Nouve Zelande.
Dins l' ecosistinme pårticulî del Nouve Zelande, ki n'&nbsp;aveut nole biesse ås tetes, les harpagornisses avént l'&nbsp;role des grands prédateus ôte pårt.

Li harpagornisse frumele fijheut di 10 a 14&nbsp;kg et d' 9 a 10&nbsp;kg po les måyes.
D' on dbout a l' ôte des aiyes i fjhént 3 metes, çou k' est purade court po èn oujhea di ç' pwès la, mins çoula lyi permeteut d' tchessî dins les bwès.
Ses proyes estént les mowas, des lådjes oujheas ki n' volént nén, et k' estént disk' a 15 côps pus pezants.
Les harpagornisses ataként les mowas tot dårant djus a 80&nbsp;km/h eyet pitant leus proyes sol tiesse. 
Come i gn aveut nén ds ôtes grands magneus d' tchå po lzî disputer les proyes, on harpagronisse s' åreut polou nouri sol minme proye sacwants djoûs lon.

Les prumîs dmorants del Nouve Zelande (les Maworis, arivés avårla eviè l' an 1000) ont zels eto tchessî les grands oujheas ki n' savèt nén voler, eyet fini pa fortchessî les mowas disk' å dierin.
Li harpagronisse a disparexhou diviè ls anêyes 1500, cåze ki ses proyes ont disparexhou eto, mins kécfeye ossu touwés påzès Maworis, ki dvént seur trover k' on moxhet ki tchesse voltî des oujheas di deus metes hôt (les mowas) est dandjreus po les djins.

On pinse ki les harpagornisses ont cmincî a divni diferins des moxhets i gn a on miyon d' anêyes, et divni 10 a 15 côps pus pezants so ç' termena la, çou k' est li pus grande et l' pus abeye acrexhince kinoxhowe do pwès d' on viertebré.
Çoula fourit possibe pask' i gn aveut des foirt grandès proyes, et nole ôte concurince di grands prédateus.

Li prumî a fé l' classifiaedje di cist oujhea la ci fourit Julius von Haast (did la ki, dins des lingaedjes k' i gn a, on l' lome eto *aigue da Haast*), kel loma *Harpagornis moorei* d' après George Henry Moore, li prôpietåre del plaece k' on-z aveut disteré ls oxheas studyî pa von Haast.
May

djanvî | fevrî | måss | avri | **may** | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
----

El **moes d' may**, c' est li cénkinme moes do calindrî grigoryin, avou 31 djoûs.
Si no vénreut di *maius*, en oneur al deyese rominne *Maia*.

## Fiesses do moes d' may
* 1î d' may: fiesse do travay.

## 
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

## Pî-note
25 d' octôbe

Li 25 d'&nbsp;octôbe, c' est li 298inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 299inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 67 djoûs divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1983 : disbarcumint amerikin so l' iye di Gurnåde

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1925 : Joseph Michel
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

23 d' octôbe - 24 d' octôbe - 26 d' octôbe - 27 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Baconfwè (Tniveye)

**Baconfwè**, c' est on hamtea di Tniveye.

## Istwere
Esteut dins l' ban d' Wiyonpont. Dizo l' redjime francès, i fourit rmetou avou Rteuveye.

E 1823 (redjime holandès), i fourit raloyî a Tniveye.

## Tuzance walone
Rodolphe Dedoyard esteut did la. Il è djåze sovint dins si ouve «On vikéve insi e l' laide pårotche».
Djulete

djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | **djulete** | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
----

Li **moes d' djulete**, c' est l' setinme moes do calindrî grigoryin, avou ses 31 djoûs. 

## Lomaedje
Si no vént di *Julius Caesar* (Djule Cezår), mins dvant çoula il esteut lomé *quintilis* e latén; dj' ô bén, li *cénkinme*, la kel calindrî romin cmincive å moes d' måss et c' esteut adon li cénkinme moes.

## Fiesses do moes d'&nbsp;djulete
* 11 di djulete: fiesse del Kiminålté flaminde
* 14 di djulete: fiesse nåcionåle del France
* 21 di djulete: fiesse nåcionåle del Beldjike

## Såjhon
Li moes d' djulete est tot etir e l' esté.

Gn a cobén do waernu.

Dins l' calindrî berbere, c' est li cminçmint del såjhon k' on lome "".

## [[Planete (asterlodjeye)|Planetes]]
* disk' å 21 : Crantche
* a cmincî do 22 : Liyon

## Ôtes etrevéns
* Condjîs des efants (grandès vacances)
* Toû d' France

#### 
Pådje do moes d' djulete (so l' Aberteke)

## 
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

## Pî-note
Octôbe

djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | **octôbe** | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31

----

[thumb|[grigne-dints]]
[thumb|[Alowine]]
El **moes d' octôbe**, c' est l' dijhinme moes do calindrî grigoryin.

Il a 31 djoûs.

## Etimolodjeye
Si no vént do latén *octo* (ût), la ki c' esteut l' ûtinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe. 

## Li nateure e l' Walonreye e moes d' octôbe
C' est l' waeyén-tins, avou l' disfoyåjhe.

## Li moes d' octôbe divins les cinses e l' Walonreye
Les biesses magnnut les dierinnès waides. On lzès pout rintrer al fén do moes. Mins dispu les anêyes 2020, avou l' reschandixhaedje del Daegne, ele dimorèt purade ezès pasteures disk' e moes d' nôvimbe.

On rcôpe les fours k' ont rcrexhou dispu l' fenåmoes pofé des waeyéns.

C' est l' tins del råyinne ås crompires ey ås betråles.

## Fiesses et amuzmints tins do moes d' octôbe
Al fén do moes, les scolîs sont-st e condjî po les vacances di Tossint u vacances do waeyén-tins. I vont viker l' fiesse ås grigne-dints ki s' fwait tote li samwinne divant l' Tossint.

Po les tchesseus, c' est  li ratacmint des tchesses.

## 
* Calindrî
* Calindrî grigoryin
* 366 djoûs

## 
* Pådje sol moes d' octôbe 
* 

## Pî-note
Setimbe

thumb
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | **setimbe** | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
----

El **moes d' setimbe**, c' est li nouvinme moes do calindrî grigoryin.

Il a 30 djoûs.

## Etimolodjeye
Si no vént do latén *septem* (set), la ki c'&nbsp;esteut l'&nbsp;setinme moes dins l'&nbsp;vî calindrî romin, divant k'&nbsp;on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.

## Etrevéns et fiesses do moes d' setimbe
[thumb|center|600px|Les [schaesseus d' Nameur ås fiesses di Walonreye]]
* 1î d' setimbe: rintrêye des scoles
* 3inme dimegne do moes: fiesses di Walonreye.
* 27 : fiesse del Kiminålté Walonreye-Brussele

## 
* Calindrî
* Calindrî grigoryin
* 366 djoûs

## 
* 

## Sourdant
2004

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb|Coviete do live da Dominique Heymans 
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Motî da Stasse
* Li batreye des cwate vints (Lucien Mahin)
* Joseph Durbuy et Géo Warzée (schôtlêye di tecses des deus scrijheus, Joseph Durbuy et Géo Warzée)
* Les hameas distindous (René Painblanc)
* Miytaedje (Émile Lempereur)
* Semdi (Jean-Luc Fauconnier)
* Sint-Houbert (Emile Pècheur, lives adjinçnés pa Georges Pècheur)
* Des trôs sol bele (Dominique Heymans, 2004)
* Contes do bon vî tins (live d' imådjes Paul-Henri Thomsin et François Walthéry).

#### Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 26 di fevrî: Maurice Herlin
* 22 d' setimbe: Willy Chaufoureau
* Philippe Maudoux
* François Duysinx
* Yves Paquet

### Ôtès djins
2002

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete di "Scrijheus d' Årdene"
* Emissions radio e walon: e moes d' nôvimbe ataca l' emission e walon «El tchant d' no cok» da Jean Goffart.
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :

* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Antolodjeye Scrijheus d' Årdene (Michel Francard et des aidants)
** Nos arnagas (Henri Van Cutsem, dedja moirt adon)
** Vey voltî (antolodjeye rashonnêye pa Jean-Jacques Gaziaux)
*Plakes di muzike e walon ki vudît ciste anêye la&nbsp;:
**Emacralaedje (rexhowe pa Li Rantoele)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Lucienne Sarteau
* 2 d' djulete: Bob Dechamps
* 29 di djulete: Amanda Dechamps

### Ôtès djins
2001

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb|sorcoviete di "Djonnesse a målvåt" da Wili Bal
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* Franwal di Nameur (Chantal Denis).
* Rvazîs (''Adages, dictons, proverbes populaires'') (Willy Chaufoureau).
* A l' awaite do Payis d' Lidje, (Jean Brumioul).
* Zimtêye di boute-boutes (Joël Thiry).
* Djonnesse a målvåt (Willy Bal).
* Ene måjhone sins finiesse (Chantal Denis).
* Ene miye di mi (Danielle Trempont).
* On djoû nûlêye, on djoû solea (Lucien Somme).
* Padrî les hourêyes (Jean Guillaume).

#### Walonreye

### Ôtès sacwès
* 11 di setimbe : Atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Adelin Moch
### Ôtès djins
2000

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Bultén d' Contak do Club walon d' Måmdey
* Gazetes e walon : 
** Sikepiaedje di "Intrez don".
** Nexhance do Bultén d' Contak do Club walon d' Måmdey, ki dvénrè *[[Li ptite gazete (Måmdey)|Lu p'tite gazète]]* e 2007.
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Codjowaedjes da Gilliard (Émile Gilliard)
** Del Ruwane å Bwès Djilèt (Émile Gilliard)
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Letes di m' molén (ratourné pa Paul-Henri Thomsin).
** "Ya basta", et vos nd åroz (Y. Paquet)
** Les prodûts di nos teroes (Châle Massaux)

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

* 7 di djulete&nbsp;: Iliona

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 8 di djulete : Jean Fivet
* Jean Fauconnier
### Ôtès djins
1999

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
[thumb|120px|Coviete do cénkinme live des "Fåves do Baron d' Fleuru da [Henri Pétrez]]
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Ene novele modêye, pår siplitcheye do motî da Villers eplaideye di Jean Lechanteur.
** Live des Live des codjowaedjes (da Simon Stasse)
** Magnaedjes di manaedjes (on live di rcetes da Joël Thiry)
** Droles di biesses (des arimés foû ordinaires da Marcel Slangen)
** li cénkinme ramexhnêye des Fåves do Baron d' Fleuru (da Henry Petrez)
** Do tcherbon dins les flates (da Émile Lempereur)
* Gazete e walon : sikepiaedje di Walo + gazete

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 1î d' djun&nbsp;: David Blaude

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 11 d' awousse&nbsp;: Charles Bentz 
* 22 d' setimbe&nbsp;: Charles Josserand
* 8 di nôvimbe&nbsp;: Bernard Jacob

### Ôtès djins
* 17 di setimbe&nbsp;: Henri Storck
* 6 di nôvimbe: Sleim Ammar
Blegné (hamtea)

**Blegné** (fr: *Blégny*), c' est on hamtea di Trimbleu.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént d'&nbsp;èn erî-rfwait latén "blandiacum" (bele måjhon).

Å moumint des grands rebanaedjes do prumî d'&nbsp;djanvî 1977, les viyaedjes åtoû d'&nbsp;Blegneye seront rashonnés en ene novele intité ki prindrè l'&nbsp;no di Blegné.
Bokhô (Bailou)

**Bokhô** (de: *Bocho*) est on hamtea d'&nbsp;Bailou.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon *bôk-holt* (fayi, bwès d'&nbsp;fås).
Bôhan

**Bôhan** (fr: *Bohan*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès, rebané avou Vresse.

thumb|175px|Li Smwès èt l'viyadje
thumb|175px|Li Smwès èt l'viyadje vèyus do "Pont Cassé"

C'&nbsp;est eto on hamtea di Barvea

* Dimorants: Bohinots, Bohinotes.
* Limero del posse: **5550** (vî limero **6868**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;133**
* Eplaecmint sol Daegn: 
* Arondixhmint: Dinant
* Sipotaedje: Bohinots, bohinotes.
* Vîs scrîjhas: Bohan, (1190); Bohain, (1204); Bohaing,(1205); Bouhang,(1226); Beauhaing, (1323); Boheang,(1326).

*Gn a cåzu l' minme no d' viyaedje dilé Derbu : [[Bohon (Barvea)]] (la ki "hon" n' est k' èn accint di "han").*
## Rilidjon
* Eglijhe: Datêye di 1760, dipindant di Méziéres et Reims, come tos les viyaedjes a hintche di Smwès
* Patron: Sint Ledjî. 
* Dicåces: li ptite, å 15 d' awousse; li grande, li dimegne d' après l' 2 d' octôbe.

## Lingaedje
Li pårler d' Bôhan, c' est l' tchampnwès

Li fråze tipike *"dèfroume nô fernête"* (clôs l'&nbsp;finiesse) mostere li grosse diferince di cåzaedje avou l'&nbsp;Nonne-walon del Simwès: *"clôs la vite"*.

## Nos d' plaeces
### Hamteas
* li Bwès Djan
* Herissårt
* La Soce
* Les Dolimarts (cinte di vacances)

## Istwere
Bôhan esteut l' principåle signeurreye del Måjhon d' Orcîmont; ele aveut stî dnêye å cadet del Måjhon, tot e rsiervant po Orcîmont, li hôte djustice.

Hinri d' Bôhan, tcheslî do Tchestea-Rnåd mora l' 10 di djulete 1326. Dins l' eglijhe, on voet co s' pire tombale avou kékes letes ki dmorèt:
:LIERS.SIRES.DE.BOHEANG.KVI.DIEX.ASSOLVE.KI.TRESPASSAT.EL.LAN.DE.GRASCE.MIL.CCC.ET XXVI.X.IORS O.MOIS.DI.JULIET. PROYES.POVR SARME.
Pus tård, Bôhan a stî dzo l' imprijhe do Signeur d' Olimart, on bandit k' a spolyî les djins d' Bôhan, djusk' a on djudjmint al fén rindou a Lussimbork.

## Economeye
Payis d' toubak, avou on miyon et dmey di pîs, abandné après l' deujhinme guere daegnrece.

Djusk' al guere di 1914, i gn ourit ene foite activité di clåwtîs al mwin, ki travayént a façon dins leu boutike. Leu foice motrice a stî bén lontins on tchén dins on tabeur.

## A vey
Viyaedje di frontire, foirt touristike, putoit izolé dins les meyandes di Smwès, avou on cazer tchampnwès pårticulî.

Divant 1940, Bôhan a portant stî rloyî å tram di Vresse-Djedene pa deus ponts et on tunel po passer l' cresse eter Mambe et Bôhan.
Bohon (Barvea)

**Bohan**, c' est on hamtea d'&nbsp;Barvea-so-Oûte.

*I gn a ene ôte plaece lomêye cåzu parey *'Bôhan*', rebanêye avou Vresse.*

* Dimorants: Bohinîs, Bohinresses.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon "Bodo-ham" (han, pré da Bodo).
Simwès

**Simwès** (dirî voyale : ***Smwès***; fr: *Semois, Semoy*, de: *Sasbach*, lussimbordjwès d' après Årlon  *Setzbaach*), c' est ene grosse aiwe del Walonreye, 210&nbsp;km longue.

[thumb|upright=1.2|right|A [Tchespire.]]

Ele prind sourd e Payis d'  Årlon pu passe el Gåme pu e l' Årdene, pu endè va so France, la k' ele si tape e Mouze a Montermé.
[gauche|vignette|[Ri des Alinnes|Les Alinnes, on ri ki s' egoline didins.]]

## Motlî
E Payis walon, les viyaedjes metous al dilongue di Smwès sont lomés **li Rivadje**. Les cis metous pus hôt, c' est les **Hôteurs** (la-minme, les ***Yôteurs***).

## Coraedje di Smwès
[thumb|upright=1.2|A [Frôhan, veyou d' Rotchô, ele court a costé del «&nbsp;Tombe di l' Adjeyant&nbsp;», ene des pus plaece touristike d' avår la.]]
Ele prind sourd nén lon erî d'&nbsp;Årlon, pu va e payis Gåmet, et cori a Etale, Tintni, Djamogne, Tchini, Floravile, Tchespire). Drola, ele si lome **Simwès somrinne** (Hôte Simwès). 

Adonpwis, d' Arbûmont, Dôhan a Bouyon, ele fwait frontire inte li payis walon eyet l' payis Gåmet. 

Djus d' Bouyon, on djåze del **Simwès djuzrinne** (Basse Simwès). Ele raiwe Pouphan (droete erive), Rotchô (d.), Frôhan (hintche erive), Yåle (h.), Mouzaive (h.), Li Foret (h.).

Après l' Foret, ele passe e payis tchampnwès: Vresse, Mimbe, Bôhan, wice k' ele mousse e France ås Rivires. Après, ele bagne co Nohan et Tîlai, po s'&nbsp;aler egoliner e droet costé d'&nbsp;Mouze a Montermé, 10&nbsp;km djus del frontire.

## Aiwes ki s' maxhèt a Smwès
Les aiwes ki vnèt agoliner e Smwès:
* Rule (so droete erive, a Tintnî)
* Viere (so droete erive, a Djamogne).
* Rixhea Sint-Djhan (so droete erive, ås Rivires).
Blanke Aiwe

Li **Blanke Aiwe** (fr: *l'Eau Blanche*) est ene aiwe del Walonreye, ki prind sourd a Chimai, et s'&nbsp;aler maxhî al Noere Aiwe a Nîme eyet, adon, s'&nbsp;rilomer "Virwin".

[thumb|350px|mape do [Virwin ki mostere kel Blanke aiwe court sol Calintinne]]

Li no di *Blanke Aiwe* c'&nbsp;est a cåze ki l'&nbsp;aiwe tchereye les croyixheusès broûs del Calistinne.
Dins l'&nbsp;mape chal a costé on voet bén ki l'&nbsp;Blanke Aiwe court lonmint dins l'&nbsp;Calistinne (li binde e foncêye coleur), et s'&nbsp;si tcherdjî di castenixheusès broûs, årvier del Noere Aiwe.
Blegné

**Blegné** (*Blègné*, fr: *Blegny*), télcô scrît «&nbsp;**Blegneye**&nbsp;», c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n'&nbsp;egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province di Lidje.

Li no vént do no d'&nbsp;on hamtea di Trimbleu, la kel nouve intité est fwaite pa rebanaedje des viyaedjes åtoû di cisse plaece la.

E 2018, c' est ene des prumires comenes a rcire li label Nosse comene dit OYI.

## Ban d' Blegné
* Bårxhon
* Housse
* Moirtî
* Sint-Rmey
* Saive
* Trimbleu
** Blegné (hamtea)

## A vey
Muzêye del houyire.

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Chimai

Li **Grand Chimai**, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province
thumb|Chimai|275px

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 9.867 (2002)
* Limero del posse:
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Twin
* Sipotaedje:
* Sitindêye: 189,19&nbsp;km²
* Dinsité: 49,79&nbsp;djins/km²

## Ban d' Chimai
* Chimai
* Baileu
* Bailieve
* Bourlé
** Scourmont
* L' Ecayire
* Foidjes
* Lompré
* Rieze
* Robchiye
* Sale
* Sint-Rmey
* Li Vå-dlé-Chimai
* Vilé-al-Tour
* Virele

## A vey
I gn a-st el veye li tchestea des princes di Chimai.

Mins copurade l' abeye Notru-Dame di Scourmont, nén lon erî d' la (dilé Foidjes et Bourlé), wice ki des moennes trapisses cistercyins fijhèt les rlomés froumadjes eyet bire di Chimai.

## Sipeciålités
Cisse *bire trapisse di Chimai*, rodje, bleuwe ou tripe est obtinowe pa on procedé di *hôt travayaedje* (a pus di 20°C). Pu, gn a-st on deujhinme fermintaedje après l' metaedje ezès botayes.

C' est ene bire nén pasteurijheye.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe des ''Bires di Chimai''
Hoûgne

L'&nbsp;**aiwe di Hoûgne** ou li **Hoûgne** ou li **Poleur** ou **ri del Poleur** (fr: *la Hoëgne*), c' est ene pitite aiwe del Waloneye, ki racsût l' Vesse.

## Coraedje

Ele prind sourd el Fagne del Poleur dilé l' restorant "*Mont-Rigi*".

Ele passe djondant Hokea, triviesse Poleur, Frantchimont. 

C' est la k' ele riçût les aiwes do Wayea.

Adonpwis, trevåtchî Teu.

Pu passer pa Djuslinnveye et s'&nbsp;vini agoliner e l'&nbsp;Aiwe di Vesse a Pepinster.

## Tourisse
Po les tourisse, li pus bea boket kimince inte les hôteurs di Hokea et les hôteurs di Sårt-dilé-Spå.
Bêfe (aiwe)

L'&nbsp;aiwe di **Bêfe** (fr: *Befve*), c' est ene pitite aiwe del Walonreye, k'&nbsp;egolene divins Berwinne.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon "bat-ahwjo" (boune waide, did la, boune aiwe).
Djåce (aiwe)

**Djåce** (fr: *la Grande Gette*, nl: *de Grote Gete*), c' est ene aiwe del Walonreye (Roman Payis) et del Flande, ezès vå d' Escô.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no est on vî no gayel d' aiwe.

## Coraedje
Ele prind sourd a Yache, adon passer dé Perwé, pu trevåtchî Djérompont, Mont-Sint-Andrî, Boumål-dilé-Torebåy, Glime, Djåçlete, Djodogne sovrinne, Djodogne, Loumåy, et aler so Tirlumont, e payis flamind. Ele s' î egoliner el Tîle, ki s' tape e Rupel ki dvént l' Demer, ki s' maxhe on pô
pus lon a l' Escô.

Droldimint assez, Djåce passe a Djåçlete et Djåçete passe a Djåce. 

## Sourdants
Djer (aiwe)

[thumb|Djer a [Måstrek.]]
L' aiwe di **Djer** (fr: *le Geer*, nl: *Jeker*) est ene aiwe del Walonreye eyet d' Flande, ki prind sourd etur Li Bôlin eyet Sint-Servå-Lin (ambedeus rebanés avou Hanut et 1977), passe e viyaedje di Djer, poy ki court so Wareme, Tongue (e Flande), et s'&nbsp;va egoliner e Mouze riwaitant Måstrek.
L' aiwe di Djer est trevåtcheye do Tchenå Albert å livea del Montinne Sint-Pire.

## Etimolodjeye
Li no d' l' aiwe vént do gayel *Yakara*, claire aiwe, çou ki dna e latén *Jecora* (li neyerlandès *Jeker* wåde co li son "k" do vî no)

## Istwere
C' est dins l' vå d' Djer (a pô près wice k' i gn a asteure Bassindje) k' Ambiyorisse, li Mwaisse des Eburons a fotou ene dobleure a deus ledjons (6000 sôdårds) da Cezår, minêyes pazès tribuns Sabius et Cotta.
Cisse dispoûslêye la fourit l' pus consecante ki les romins ont yeu tins del Guere des Gåles.
Virwin

thumb|Vå d' Virwin, veyowe did so li dzeu d' Vireu
thumb|Mape del Calistinne avou Virwin, li Blanke Aiwe et l' Noere Aiwe

**Virwin** (fr: *le Viroin*), c' est ene aiwe del Walonreye ki cmince dilé Doûpe do maxhaedje, 150 metes hôt, del Noere Aiwe ki vént d'&nbsp;Nîme, et del Blanke Aiwe ki vént d'&nbsp;Chimai et Mariambork.

A Tregne, i passe li frontire francesse, et, cwand il a yeu tot crawyî dins les hans, s'&nbsp;aler egoliner e Mouze a Vireu-Molén, el Walonreye di France,  110 metes hôt.

Virwin, come li Blanke Aiwe, continowe si tchmwin dins l'&nbsp;Calistinne.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, alez s' vey e [[:Wikt:Virwin|splitchant motî]].*
Djåçlete (aiwe)

**Djåçlete** (fr: *la petite Gette* ou co *la petite Ghete*, nl: *de Kleine Gete*), c' est ene aiwe do Roman Payis, ki bagne Djåce.

Note: Djåçlete passe a Djåce (viyaedje), mins Djåce raiwe Djåçlete (viyaedje) !
Aiwe d' Oûte

L' **Aiwe d' Oûte**, c' est ene aiwe del Walonreye, ki court e l' Årdene, et s' maxhî a Mouze a Lidje. 

Ele kimince a Engrè, på maxhaedje di l' Oûte Nonnrece a l' Oûte Bijhrece, al plaece k' on dit **ås deus Oûtes**.

Adonpwis, ele passe al Rotche, a Marcour, a Rindeu, a Houton, a Derbu, a Barvea, a Hamwer.

A Doûflame (Comblin-å-Pont), ele riçût, so droete erive, l' aiwe di l' Ambleve, et cori eviè Esneu et  Imbour.

C' est la kel Vesse s' î vént agoliner.

L' Aiwe d' Oûte si maxhe a Mouze a Lidje (tot a nonne del veye, djusse après Angleur).
Escô

L' **Escô** (fr: *Escaut*, nl: *Schelde*), c' est on mouze ki prind sourd dilé Gouy (Aisne, France) et trevåtchî l' Beldjike, po-z egoler dins l' Mer do Nôr, inte Breskens eyet Flessingue ezès Bas Payis.

Dins l'&nbsp;tins, elle aveut deus bresses, mins gn a ki l' ancyin bresse coûtchantrece ki radjond co l' mer å djoû d' ouy.

Il est 350&nbsp;km long.

## E l' Istwere
C'&nbsp;est on fleuve k'&nbsp;a djouwé on grand role dins l'&nbsp;diswalpaedje economike eyet politike del Flande, do Braibant eyet do Hinnot dispoy li Moyinådje.

## Coraedje
Il est canålijhî et naiviåve a pårti di Cambrai et triviersêye Valenciennes el France, Tournai, Gant eyet Anverse el Beldjike. 

I gn a kékès 250 sicluzes ey astantches so s'&nbsp;tradjet eyet l'&nbsp;ci des aiwes ki s'&nbsp;î vnèt-st agoliner, emey les kénes on pout lomer li Scarpe, li Lys eyet li Sensée.

C'&nbsp;est on fleuve londjin et waire pouxhant ki les marêyes fijhèt sinti leu-z influyince disk'&nbsp;a 160 kilometes lon di l'&nbsp;egolineure el Mer do Nôr.

Si egoloe est puzieurs kilometes lådje, eyet les brohisses k'&nbsp;i gn a dvins ofrèt-st ene nouzome ritchesse ecolodjike.
Djun

djanvî | fevrî | måss | avri | may | **djun** | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
----

Li **moes d' djun** u **fenåmoes**, c' est l' shijhinme moes do calindrî grigoryin, avou 30 djoûs.

## Lomaedje
Si no vént di *junius* diné en oneur di *[[Djunon]]*, deyesse rominne feme da Djupiter.

## [[Planete (asterlodjeye)|Planetes]]
* disk' å 21 : Djermale
* a cmincî do 22 : Crantche

## Såjhons
Li 21 di djun, c' est li cminçmint d' l' esté.

El Walonreye, les cinsîs fwaiynut l' fenåjhe.

## Ôtes etrevéns
* al fén do moes : 
** condjîs des scolîs (grandès vacances)
** Kiminçmint do Toû d' France

#### 
Pådje do moes d' djun (so l' Aberteke)

## 
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

## Pî-note
Noere Aiwe

Li **Noere Aiwe** (e francès, *l'Eau Noire*), c' est ene aiwe del Walonreye.

## Coraedje
Ele prind sourd dins les bwès d' Chimai, passe a Couvén et Ptegniye; låvå, dins les «grotes di l' », l' aiwe si pårtixhe e deus brantches, ene pa dzo tere et l' ôte a l' air libe.

Li brantche pa dzo tere raparexhe a Nîme eyet radjonde å pî d' l' eglijhe l' ôte brantche k' a dmoré a l' air libe.
Sacwants kilometes pus lon, ene miete divant Doûpe, li Noere Aiwe si va maxhî al Blanke Aiwe eyet, adon, s'&nbsp;rilomer *[[Virwin]]*.

Li no di *noere* aiwe c'&nbsp;cåze ki l'&nbsp;aiwe, est bén claire la k'&nbsp;ele vént direk des bwès, eneviè l'&nbsp;*Blanke* aiwe, ki l'&nbsp;aiwe est brouyeye pa des croyixheusès broûs.
Ôrnô

thumb|Mape mostrant l' coraedje d' Ôrnô
**Ôrnô** (F. *Orneau*), c' est ene aiwe ki prind sourd a Djiblou. Ele passe på Grand-Mayni, padzos Côroe-l'-Tchestea et Bossire, på Mazi, Ôno (viyaedje ki poite si no, c' est la k' ele trevåtche l' otostråde di Walonreye padzos li Pont d' Ôno), et Djmepe-so-Sambe. Elle egolene dins Sambe a Han-so-Sambe.

Ses pus gros aplourants sont l' Arton et l' Ligne.

## Difoutrinnès hårdeyes
måjhone do tourisse Sambe-Ôrnô
Awousse

djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | **awousse** | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
----

El **moes d' awousse**, c' est l' ûtinme moes do calindrî grigoryin.

Il a 31 djoûs.

## Etimolodjeye
Si no vént di *Augustus Octavianus* (l' Impreur Ogusse), mins dvant çoula il esteut lomé *sextilis* e latén; dj' ô bén, li *shijhinme*, la kel calindrî romin cmincive å moes d' måss et c' esteut adon li shijhinme moes.

Li candjmint d' no di *shijhinme* viè *moes d' Ogusse* si fjha-st e l' an 8.

Ogusse åreut volou on moes a s' no et radjouter on djoû d' pus (rissaetchî a fevrî) po ki s' moes åye ostant d' djoûs kel ci poirtant l' no da Djule Cezår (djulete).

## Fiesses et ocupaedjes tins do moes d' awousse
* awousse des dinrêyes
* Grande Notru-Dame

## 
* Calindrî
* Calindrî grigoryin
* 366 djoûs

## 
* 

## Sourdant
Province do Lussimbork

Li province do **Lussimbork** (fr: *Luxembourg*), c' est l' province li pus a nonne di Walonreye, ey ossu li pus grande.

## Mwaissès dnêyes
Elle est pårteye e 5 arondixhmints po 43 comenes intités. 

Si mwaisse veye, c' est est Årlon

Elle a des frontires avou (dins l'&nbsp;sins des aweyes d'&nbsp;ôrlodje tot-z atacant a l'&nbsp;ess): li Grande Dutcheye do Lussimbork, li France, et les provinces bedjes di Nameur eyet Lidje.

## Djeyografeye
Metowe bråmint so l' Årdene, ey, a Nonne sol Lorinne (Payis gåmès).

Les aiwes k' î prindèt sourd alèt beacôp eviè Mouze, mins end a eto ki s' poroynut eviè Mozale. 

### Arondixhmints

Image:Arrondissement Arlon Belgium Map.png|Arondixhment d' Årlon
Image:Arrondissement Bastogne Belgium Map 2024.png|Arondixhment d' Bastogne
Image:Arrondissement Marche-en-Famenne Belgium Map.png|Arondixhmint d' Måtche


Image:Arrondissement Neufchâteau Belgium Map.png|Arondixhmint do Tchestea
Image:Arrondissement Virton Belgium Map.png|Arondixhmint d' Vierton


### Comenes del province


Photo de notre Drapeau de la Province de Belgique - Auteur de Mr Edmée Garant.JPG|Li drapea
B-Arlon09.JPG|Li palå provinciå a Årlon
Coat_of_arms_of_the_Province_of_Luxembourg.svg|L' essegne
Logo - Belgique - Province Luxembourg - Une Ardeur d'avance.svg|Ôte essegne et li dvize e francès (ene ardance divant ls ôtes)