open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cwarmea d' Måmdiy

thumb|Sinne do cwarmea (masses)
Li **cwarmea d' Måmdiy** (la-minme : ***lu cwarmê d' Mâm’di***, *lu cwarmé d'Mâm'dî*), c' est ene mascaråde k' i gn a tos ls ans a Måmdiy, troes djoûs å long, do dimegne di dvant l' cwareme, disk' å crås mårdi a meynute.

Gn a bén 2000 diguijhîs pol cwarmea d' Måmdiy.

## Les  personaedjes do cwarmea d' Måmdiy

* li ***', avou s' rodje costume. C' est lu ki replaece li [[mayeur]] tins des troes djoûs do cwarmea. Po çoula, li semdi, i rçût ene , k' est l' essegne di s' povwer. Adon, po rmerciyî l' mayeur di lyi aveur diné les clés del veye, i fwait on [[spitch]] di "politike måmdiyinne". 
* Li  k' enonde li mascaråde do dimegne, tot dansant l' danse del haguete. Avou si , il apice les rwaitants pa leus bodenes, et ls oblidjî a s' mete a djnos po lyi dmander pardon. On l' broûlrè so on braijhisse.
* Li '''grosse police''', moussî d' on bleu [[sårot]], et d' ene [[blanke marone]]. Il anonce li cwarmea avou lu clabot.
* Li '''[[djoupsyin|djoupsene]]''' (onk des pus vîs masses do cwarmea). Elle est mousseye d' on blanc lénçoû, et d' on fås-vizaedje avou on betchou nez. Ele cwirt après l' amagnî.
* Li ****** (''lu Vèheu'', li pus vî masse). I bouxhe sol tiesse des djins avou ene [[vexheye]] di [[pourcea]].
* Li såvadje.
* Li ***' (*lu sotê*).
* Li Hårlikin et l' Pierot. Li Hårlikin tijhnêye les djins avou l' cawe di rnåd di s' tchapea. L' ôte dene des pemes d' amour et des djaeyes.
* Les Longs-Nez : i xhinèt onk u l' ôte, et l' shuve disk' a tant k' elzî payaxhe ene tournêye.
* Li Longuès-Bresses : difûle les djins avou ses longous bresses.
* Li Long-Ramon : i martoke les tiesses des djins di s' ramon avou ene foû longue cawe.
* Li Boledjî : avou si , i saye d' eforner les rwaitants tot lzî sorlevant leu drî.
* Li Coibjhî (*lu cwapî*) : i prind mezeure des pîs des loukeuses.

## Ôtès tropes
thumb|Afitche del soce "Londi Mâmdi Todi"
Li SNR "Londi Mâmdi Todi" fwait on "måssî toû" l' londi do cwarmea.

## Sicrijhaedjes e walon sol cwarmea d' Måmdiy

### Prôze
* Troes contes da Jean-Marie Masset : onk des troes, "Li moxhe", si passe  li mierkidi des cindes a nole eure å matén.
* Les discours do trouvlé sont sovint eplaidîs dins *[[Li viye siprewe (annouwaire)|Lu vî sprawe]]*.

### Tchanson sol cwarmea
(e rfondou, pu avou l' accint d' Måmdiy)
::**Li Cwarmea d' Måmdiy** (*Lu cwarmê d' Mâmdî*)
:Li cwarmea d' Måmdiy (*Lu cwarmê d' Mâmdî*)
:On l' tchantrè todi (*Ô l' tchâtrè todi*)
:Do pus grand disk' å pus ptit (*do pus grâd djusk' â pus ptit*)
:Li cwarmea d' Måmdiy (*Lu cwarmê d' Mâmdî*)
:Et ses melodeyes (*Èt ses mèlodîes*)
:Ni seront djamåy rovyîs (*Ni serant jamês roûvîs*)

## Difoûtrinne hårdêye
* Videyo do spitch do trouvlé e 2007


Image:Cwarmea Måmdiy macrales.jpg|Macrales
Image:Malmedy carnaval Luc Viatour 2.jpg|Diguijhîs
Image:Måmdiy tchår plake clonaedje.jpg|Tchår sol clonaedje
Image:Måmdiy cwarmeus catedråle.jpg|Cwarmeus e bleus sårots, avou l' catedråle padrî
Image:Måmdiy cwarmea personaedje braijhisse.jpg|Responsåve do cwarmea avou l' braijhisse po broûler l' haguete padrî
Image:Måmdiy cwarmea trompetisses.jpg|Årmonreye
Province do Hôt-Katanga

Li **Province do Hôt-Katanga**, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Louboumbashi. 

Elle a-st ene sitindêye di 132.425 km² po 3.960.945 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Tanganyika, Loualaba eyet Hôt Lomami, eyet on frontire avou li Zambeye. 

Li lingaedje del province est li Suwahili.
Bistocaedje

On **bistocaedje** (on dit eto : **buskintaedje**), c' est ene dujhance la k' on fiestixh ene djin k' a ses ans, ene k' a fwait ene sacwè d' clapant : rascode on pris, monter e gråde, evnd. On bistoke eto al novelan.

E walon, gn a ene tournurete po bistoker ene sakî :
:*Dji vos bistoke*
:*Dji vos rastoke*
:*Tinoz vos bén*
:*Vos n' tchairoz nén*

On radjoute cobén :
:*Si vos l' ramouyîz bén*
:*Vos nd åroz co l' anêye ki vént*

Dins on bistocaedje, gn a sovint on spitch d' on bistokeu et l' response do bistoké. Adonpwis, dins les payis crustins on boet on vere di gote, di vén, di tchampagne, di cide. Gn eto sovint des gåte-li-fwin a rawyî.

Dins les payis muzulmans, on boet des limonådes et do té et magnî des ptitès biscûtes.
Fiesse

Ene **fiesse**, c' est èn etrevén la ki bråmint des djins si rashonnnut po s' amuzer eshonne. Li djoû k' i gn a ene fiesse, on dit on **fiesse-djoû**. 

Gn a des fiesses rilidjeuses, et des nén rlidjeuses, come les fiesses nåcionåles. Ele rivnèt sovint tchaeke anêye å minme momint.

Dins les fiesses rilidjeuses crustinnes, end a cwate k' on fiestixh eto l' londi : c' est les cwate **djamas** : Noyé, Påke, li Pintcosse (céncweme) eyet l' Grande Notru-Dame.

Gn a eto des fiesses k' on-z adjinçnêye po sacwantès ocåzions (loukîz a : bistocaedjes).

## Sacwantès fiesses
### Fiesses rilidjeuses crustinnes
* Les cwate djamas :
** Noyé
** Påke
** Pintcosse
** Grande Notru-Dame
* Ôtès fiesses crustinnes
** les Rwès (fiesse)
** li Tchandleuse
** li Fiesse-Diu
** li Sint-Djhan (fiesse)
** li Ptite Notru-Dame
** li Tossint
** li Djoû des åmes

### Fiesses rilidjeuses muzulmandes
* les djamas
** Fiesse del disdjune
** Fiesse di l' ofrixhaedje
** Noyé muzulman
* Ôtès fiesses
** Achoura

### Fiesses rilidjeuses djwives
 Djudayisse
…
* li Fiesse des hobetes ou les Tabernåkes (*Soukkot*).
…
* li Fiesse des loumires ou Dicåce ou Hanouca (*Hanoukkah*)
…

### Fiesses nén rlidjeuses
* li dicåce et les rlaxhådes
* les mascarådes (inte di zels : li cwarmea d' Måmdey)
* les grands feus et les ptits feus (schiråde); les ôtes bons feus
* les bistocaedjes
* les noices, et leus rfiestixhaedjes : noices di papî, di cwårton, di platene, d' årdjint, d' ôr, di diyamant.
* Fiesses del Walonreye
* Fiesse ås lingaedjes walons (dispu 2015)
* les fiesses nåcionåles
* les fiesses del tchanson, do cinema, del binde d' imådjes, del danse evnd; (inte di zels : li fiesse del tchanson e walon).
Calcaedje do flamind

On **calcaedje do flamind**, c' est on calcaedje k' a passé e walon (u dins ene ôte lingaedje come li picård) a pårti do flamind.

C' est des mots k' ont purade vinou e 19inme et 20inme sieke, bråmint avou les ovrîs flaminds ki vnént bouter el Walonreye. Portant, n a des mots flaminds k' ont-st arivé e walon pal voye francès del Walonreye (cote).

Les calcaedjes do flaminds sont diferins des calcaedjes k' ont-st assûné e walon des trevéns holandès, des cis do vî neyerlandès et des cis do limbordjwès ki sont pus vîs. I sont ossu diferins des mots walons ki provnèt do vî lussimbordjwès et des cis k' ont askepyî d' on bodje tîxhon, ambedeus co pus vîs.

Årvierdimint, les calcaedjes do brusselwès et do francès del Walonreye sont pus djonnes.

## Sacwants egzimpes
* cårmane
* cote
* chlop
* chmerlape
* chtoumuligne
* dag
* dringuele
* halif halof
* platezak
* volegåz
* watmane
* werker
Viebe sins djin

On **viebe sins djin**, c' est on viebe ki n' si codjowe nén ås diferinnès djins (cåzant, atôtchî, riwaitant).

## Mwaissès dnêyes
Il est todi eployî come si l' sudjet sereut on rwaitant singulî.

Å pus sovint, il est eployî avou l' prono "i", afeye eto avou l' prono "ça".

Dins des fråzes espontanêyes di djins ki n' avént nén aprins l' francès a scole, on pout trover eto des djerondifs et des infinitifs sins djin.

## Kékès egzimpes classikes
### Fråzes djeneråles

Il a stî on tins k' on-z aveut l' permis sins egzamin.
Il avize kel voleu n' a nén moussî pa l' ouxh.
I fåt çk' i fåt.
Vos n' åroz k' a mete on coplemint, s' il astchait.
I gn è vneut podecô do waeraxhe vint.
I lyi prind co ene zine.
Cwand i tchôkive dins l' taeye (dins les houyires), i faleut rastoker.
I va! Ça vos va?
Ça va drole, pa côps !
I fwait målåjhey è plaecî ene avou lu.
I fwait åjhey si porminer dins ç' pazea la.


### Dins les fråzes sol tins k' i fwait

I ploût; la k' i ratake a ploure; il a rploû so les fours.
I vôreut rploure, sabaye ?
I lût les cwate soleas; i lût l' solea des cwate costés.
I brouwene; i mozene.
Il alome; i tone; il a craké après Mierdo.
I nive; i nivtêye; i paytêye.
Il a djalé a pire finde; il a co rdjalé.
Cwand i rlegne, c' est todi k' i disdjale.
I fwait spès; i freut spès ou çk' i s' piedreut.
I fjheut on bea clair di bele.
I n' fwait nén åjhey rôler pa ç' tins la. 
I fwait fenant, i fwait brexhlant, i fwait ridant, i fwait glimonant, i fwait soelant; i fjheut ene bonté d' tos les diåles. 
I s' acleve des walêyes après Maissin.
Il a do må do ploure.
I n' pout må di rfé bon, avou ces nûlêyes la.

## Uzaedjes a pårt
Les fråzes ciddé padzo ont stî oyowes pa Louwis Rmåke di ses pus vîs temoens del Gléjhe.

### Djerondifs sins djin

### Infinitifs sins djin

## Alére
Ristudiaedje des viebes sins djin ås scoles di Bive

## Sourdants
Cesária Évora

thumb|120px|left|(2006)
**Cesária Évora**, c' est ene tchanteuse do Vete Cap k' a skepyî li 27 d' awousse 1941, ey a morou li 17 di decimbe 2011.

Ele tchante so del muzike ki maxhe li tchant tradicionel portuguès al samba do Braezi.

## 
Ene di ses tchansons rimetowe e walon (pa Zavî Biernî)
Lucien Gaspar

**Lucien Gaspar** (e walon, sicrît **Lucyin**), ki sinéve ses scrijhaedjes **Elgé**, a skepyî li 1î d' fevrî 1926, a Beamont-dlé-Ståvleu. Il a morou li 19 di djulete 2008.

Il a cmincî a scrire e walon… a scole a Lôdômé, … tot metant des mots d' walon dins ses redaccions e francès.

A metou ses bokets (tos arimés) sol pitite gazete "*Les Echos de Stavelot*" e 1979, et dispu don, cåzu totes les samwinnes. End a bén yeu 1300. Sacwants d' zels fourît rashonnés e-n on live "Ene porminåde di rimes et d' arimés" (*One porminâde du rimes èt d'ârimés*). Ci live la a stî eplaidî pal comene di Ståvleu e 1998. 

A moussî å Rweyål Club walon d' Måmdey diviè 1996, sol no di **Fré Luk**.

Justine Zander, a wangnî on côp li bate des "mamjheles lingaedje" avou on boket da Lucyin Gaspar.

Di s' mestî, il esteut cinsî.

*Lucyin Gaspar n' est nén parint avou [[Camille Gaspard]], mins l' a foirt bén cnoxhou.*

## Èn arimé da sinne
Li ci k' i lét l' pus voltî :

::***Dj' î a pinsé***

:*Cwand k' a m' grand-mere, dji bribéve on bonbon*
:*Ele mel dinéve tot m' fiestixhant les tchveas,*
:*Mi rabressî, et m' serer did tot près*
:*Dj' aléve so s' schô et schoûter ses tchansons.*
:
:*Ele mi mzureut al paroe del coujhene,*
:*Avou ene croye, et fé ene roye sol meur,*
:*Dj' aléve djouwer, pu rivni fé on toû:*
:*So dj' co crexhou? Racsurè dj' mi cuzene?*
:
:*Ele mi trovéve tofer totes sôres d' escuzes,*
:*A mes xhinêyes ou bén a mes biestreyes,*
:*Adon ki m' pere mi saetchive pa ls orayes:*
:*Leyîz l' trankile, i nel fwait nén pa rujhe.*
:
:*Ele fout malåde ki dji cwitéve les scoles,*
:*S' a-t ele plindou? Dji n' l' a djamåy savou,*
:*Ele soriya cwand k' ele m' out ricnoxhou.*
:*Mi dj' aveu håsse et dji passéve al vole.*
:
:*Tinoz dit-st ele, c' est vos k' årè m' tchaplet,*
:*Dj' a priyî dsu por vos cwand vs estîz ptit,*
:*Vos n' åroz k' a dire ene påter por mi,*
:*I s' pout k' on djoû vos î pinsroz motoit.*

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On responda da sinne (sol tévé walon-cåzante)
* Des scrijhaedjes da lu sol waibe “Li walon d’ emon nozôtes”.

## Sourdants
Produjhaedje di corant

Li **produjhaedje di corant**, c' est les sistinmes po-z aveur do corant electrike (del loumire) k' on pout evoyî å lon so des fis.

## Sistinmes po produre del loumire
### Sistinmes classikes
#### [[Sipoujhåve enerdjeye]]
* Cintråle å tcherbon, å gaz, å mazout
* Cintråle atomike (li prumire a-z aveur sitî adjondowe al rantoele electrike, ci fourit li 27 di djun 1954 a Obninsk (URSS).

#### [[Todi-poujhåve enerdjeye]]
* Tourniketreye
* Panes å solea
* Cintråle å toumaedje d' aiwe (end a ene pitite a Pwès (Sint-Houbert).

### Noveas sistinmes al saye
* rashious sol foice des marêyes.
* rashious sol tcholeur del parfonde tere
* rashious sol mouvmint des waxhes

## Produjhaedje di corant el Beldjike
El Beldjike, 55 åcint del loumire vént di l' enerdjeye nawearinne (cintråles di Doul et Tîhondje).
Morfinme

On **morfinme** u **abocta**, c' est l' pus ptit boket d' mot k' a do sinse, dins ene fråze.

Dilé les morfinmes, li cåzêye fråze si pout eto pårti e foninmes.

## Sôres di morfinmes corants
Tot biesmint, les aboctas, c' est çou k' i fåt po-z abocter les mots : les bodjes, les betchetes et les cawetes. 

Dins les cawetes, gn a eto les cawetes di codjowaedje.

## Aboctas a pårt
### E walon
Les ristitchetes, c' est des morfinmes ki s' ristitchèt inte li bodje eyet l' cawete.

: = 
:naiver = ;  = crexh**i**oûle

### Divins des ôtes lingaedjes
Dins sacwants lingaedjes, on morfinme pout esse riprezinté pa ene betchete ey ene cawete ki vont todi eshonne. Metans, e-n cmon amazir marokin, li morfinme «t…t» ki rprezinte èn erîlé femrin, foirt corant.
Canada ås coines

thumb|fleurs
thumb|trukes
thumb|li plante ki crexhe
Li **canada ås coines**, c' est ene plante ahivêye po ses trukes, ki rshonnèt ås crompires mins avou bråmint des coines. Elle a des djaenès fleurs.On l' lome li topinambour. I s' sème dins les gangnadjes du tchèsse, po l' djîbî.

 *[[Helianthus tuberosus]]* 

 Sitoelacêyes.

Les canadas ås coines a des djaenès fleurs, come li solea (*Helianthus annuus*), si près-parint. Come cisse plante la, i polèt crexhe 2,5 metes hôt.

Les canadas ås coines contnèt d' l' inulene (et nén d' l' amidon) çou ki les rind meyeus po les cis k' ont do souke.

Les canadas å coines estént foirt ahivés el Walonreye disk' al kimince do 20inme sieke.

## No e des ôtes lingaedjes (nén co so Wiki)
* arabe marokin : *batata qaçbiya*.
Stoelacêyes

thumb
[thumb|[tcherdon d' ôr d' Espagne]]

Les **stoelacêyes** u **compôzêyes**, c' est ene famile di plantes, la k' les fleurs sont come des stoeles. Li pus cnoxhowe, c' est, sins manke, li magriyete.

Sincieus no del famile: *[[Asteraceae]]*

## Sacwantès stoelacêyes
* amrele (camomine) (*[[Matricaria camomilla]]*)
* arnica ou ouy-di-boû ou toubak a Djåke) (*[[Arnica montana]]*)
* blanke yebe (*[[Helichrysum arenarium]]*)
* canada ås coines (*[[Helianthus tuberosus]]*)
* foirt (*[[Artemisia absinthium]]*)
* laitisson (*[[Sonchus arvensis]]*)
* magriyete (*[[Bellis perennis]]*)
** crissôte
* plake-madame ou ouyot (*[[Arctium lappa]]*)
* rinne magrite u grande magrite (*[[Chrysantenum leucanthenum]]*)
* såvadje cécoreye (*Taraxacum vulgare* u *T. officinale*)
* sézaneye (*[[Chrysantenum segetum]]*)
* Sinte-Catrene (fleur)
* solea
* Tcherdon d' tchamp (*[[Cirsium arvense]]*)
* Tcherdon d' ôr d' Espagne (*[[Scolymus hispanicus]]*)
* Tcherdon Notru-Dame (*[[Silybum marianum]]*)

## Sourdants
Vauban

**Vauban**, si vraiy no, c' esteut **Sébastien Le Prestre** (li priyesse). Il esteut signeur di Sint-Ldjî-Våban. Il î a skepyî e 1633. Si a-t i morou a Paris li 30 di måss 1707.

On l' pout prinde come li pus grand indjenieur militaire des trevéns modienes. 

I sierveut Louwis XIV. Il a tuzé a ene roye di fôrts eyet di foitès plaeces k' aléve del Mer do Nôr a Mouze po-z espaitchî les Espagnols d' abroker el France pa Bijhe. 

Dins ces refoirceyès veyes la, gn aveut Bouyon, Dinant, Djivet (Tchårlumont), Mariambork, Flipveye et Nameur.

Vauban esteut la å prinda d' Nameur e 1692. Il î a co rivnou deus côps pa après.

## Sourdants
Bas Payis espagnols

Les **Bas Payis espagnols**, c' esteut l' adjinçnaedje politike k' i gn aveut el Walonreye, el Walonreye di France, el Flande ey el pårteye nonnrece del Holande di 1549 a 1713 (divant l' redjime otrichyin). 

C' esteut payis espagnol dispu li Pragmatike Sanccion (1549) et l' abdicaedje da Tchårlukin (1556).

La k' l' Espagne esteut tofer e margaye avou l' France, gn ava ene peclêye di batreyes pattavå l' Walonreye di ces trevéns la.

Li limotche nonnrece del Walonreye d' ouy s' a bråmint croylé do trevén des Bas Payis espagnols.

## Rilomêye djin
* Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel

## Hårdêyes divintrinnes
* Guere des Gueus
* Påye di Nîmegue
* Payis d' Tchini
* Vauban
Muzike a boke

Li **muzike a boke** u **muzike a boutche**, c' est èn instrumint d' muzike k' on tént e s' boke, et shofler dvins u saetchî après po fé des sons.

Å pus sovint, gn a troes octåves. Les notes do, mi, sol et do si fwaiynut tot shoflant; les notes ré, fa, la et si s' oyèt cwand on aspire.

*Li muzike a boutche si lome "armonika" e francès; c' est èn [[emacralé mot]] ca, e walon, l' [[årmonica]], c' est èn acordeyon.*

## Istwere del muzike a boutche
E 1821, Christian Friedrish Bushman, on djonnea d' 16 ans, fwait bruvter èn instumint a hantches di fier, metowes e rond. L' instrumint fijheut 10 cm, et dnéve 21 sons avou des årmoneyes di 6 tons. Si poleut on tni ene note ossu lontins k' on vleut.

Diviè 1826, on lomé Richter candje l' adjinçmint des hantches. Ele sont montêyes di tchaeke costé d' on pingne e bwès d' cede. Tot shoflant u saetchant dins les 10 trôs, on-z aveut 21 sons.

E 1857, on fjheu d' montes lomé Hohner a cmincî a fé lu-minme des muzikes a boutche. End a rexhou 650 ciste anêye la. E 1887, li fabrike Hohner sôrtixheut dipus d' on miyon d' muzikes a boke. Asteure, i produjhèt dipus d' 90 cognes diferinnes.  

## Sourdants
Ivier

[thumb|Li nive ki rascouve [Transine.]]
L' **ivier** u l' **moite såjhon**, c' est l' dierinne såjhon d' l' anêye, li pus froede. I cmince li 21 di decimbe, et-z esse houte li 20 di måss (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).

Mins l' **ivier meteyo**, c' est les troes moes les pus froeds d' l' anêye (decimbe, djanvî et fevrî).

E l' dimeye-bole bijhrece, c' est on tins d' froedeur. 

## Moes d' ivier
Les moes ki sont so l' ivier, c' est l' fén do moes d' decimbe, cwand l' waeyén-tins a leyî ouve, li moes d' djanvî, di fevrî et li cminçmint do moes d' måss, la kel bontins atake.[thumb|Ene [rotche ewou çk' i pousse des tchandeles.|gauche]]
## Motlî di l' ivier
Li moumint l' pus froed si lome li **[[froxhe di l' ivier]]**. Li fén d' l' ivier : li **cawe di l'ivier**.

On djåze d' on **sclat d' ivier** cwand c' est on tins d' ivier divant (octôbe, nôvimbe) u après (avri, may) l' ivier cronolodjike. Divant l' tins, on dit : «l' ivier **s' a fordjeté**». E moes d' avri, on l' lome eto l' ivier des purnalîs.

## Ça s' passe di l' ivier
[vignette|Li [Solea tape, tins di l' ivier, a Mochtchena, e l' Oucrinne.]]

### el nateure
* li nive, li relêye, li djivronde
* sognaedje des oujheas k' iviernêynut e payis.

### dins les cinses
* les biesses sont rintrêyes dins les ståves.

### dins l' societé
* li fiesse del novelan
* les shijhes
* les mascarådes (inte di zeles, li cwarmea d' Måmdey)

### dins li rlidjon crustinne
[thumb|Ene [creche stitcheye e 2021.]]
* li fiesse do Noyé
* li Tchandleuse
* kiminçmint do cwareme

## L' ivier et l' reschandixhaedje del Daegne
E l' Walonreye, i shonne ki les iviers estént pus froeds å cmince do 20inme sieke k' a s' difén.

## Eredjistrumints djåzant d' l' ivier

## 
* [vignette|Fén d' l' '''ivier''' a [Dziecinów, on viyaedje polonès.]]Pådje di l' ivier 
*  (tos tecses so l' ivier)

## Sourdants & pî-notes
Martchand d' fleurs

On **martchand d' fleurs**, ene **martchande di fleurs** (on dit eto on **florisse** u, ene miete po rire, on "***bloumisse***"), c' est ene djin ki tént on botike la k' on vind des fleurs po bistoker ene sakî po ene fiesse, u tot lyi rindant vizite.
Province di l' Itouri

thumb|200px|right|Province do Itouri
Li **Province do Itouri**, c' est ene nouve province del levantrece del Republike democratike do Congo. 

## Mwaissès dnêyes
Li mwaisse veye del province, c' est Bounia. 

Elle a-st ene sitindêye di 65.658 km² po 4.241.236 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Hôt Ouele, Kivou Bijhrece eyet Tshopo, eyet on frontire avou li Ouganda.

Li lingaedje del province, c' est l' Swahili.

## Djeyoografeye
Li province est trevåtcheye di l' Aiwe d' Itouri.
Fenaesse di flate

thumb|e moes d' may, e l' Walonreye
Li **fenaesse di flate** u **cråsse fenaesse** u **waide di låme**, c' est ene sôre di fenaesse.

 *[[Holcus lanatus]]*

## Vicaedje
Ele vént voltî dins les waides, ezès plaeces la k' gn aveut des flates.


Fenaesse di flate Holcus lanatus.jpg|e moes d' may, e l' Walonreye


## Sourdant
Province do Mai-Ndombe

thumb|200px|right|Province do Tanganyika
Li **Province do Mai-Ndombe**, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Inongo. 

Elle a-st ene sitindêye di 127.465 km² po 7.768.327 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di l'Ecwateur, Tshuapa, Kasai, Kwilou eyet Kinshasa, eyet on frontire avou li Republike do Congo. 

Li lingaedje del province est li Lingala.

* Lak Mai-Ndombe.
Betchete ra-

Li **betchete ra-**, c' est ene dobe betchete fwaite del betchete a- et del betchete ri-. 

Nerén, li betchete ra- a divnou, padecô, ene betchete avou si prôpe sinifiance.

Li betchete ra- si prezinte dizo ene cåkêye di sôres.

## Sôres di betchetes ra- ås viebes
### Betchete ra- di ratelaedje
Si lome eto "betchete ra- di radjondaedje"
* 
* 
C' est l' pindant del betchete a- d' atelaedje. Eto, gn a todi on sfwait viebe avou l' betchete a- (, ).

### Betchete ra- di rcominçaedje
* 
* 

Ces viebes la ont todi on parint avou ene betchete a- d' aprepiaedje (, ).

### Betchete ra- di rifjhaedje
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Ces viebes la n' ont nén sovint des parints avou l' betchete a- (come , ).

Gn a d' l' adire inte li viebe avu ra- et l' minme viebe avou ri-
::: clawer ene sacwè k' esteut disclawêye
::: rabocter ene sacwè avou des clås
:: : si rclôre tot fjhant on setch brut (po èn ouxh k' esteut å lådje).
:: : si (r)mete eshonne, po deus djins nén marieyes.

### Betchete ra- di racrapotaedje
* 
* 
* ; 
* 
* 
* 

Gn a nou viebe parint avou l' simpe betchete a-

Ciddé eto, gn a d' l' adire inte li viebe avu ra- et l' minme viebe avou ri-
*  : croler co on côp (après aveur discrolé)
*  : si rployî so luminme, tot fjhant des croles

### Betchete ra- di rindaedje
C' est tos viebes del cwatrinme troke (raclairi = rinde pus clair)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Li sinse est "rinde grand", "rinde pitit", mins i gn a nén sovint on viebe avou l' simpe betchete a- (come , , ).

### betchete ra- di bén fjhaedje
* 
* 
* 
*  

Cisse betchete ra- la si pout aplaker al betchete ca- po fé l' betchete raca-

Ele n' a nou parint simpe avou l' betchete a- mins pout aveur on parint avou l' betchete ri- ( & ). 

## betchete ra- di grand ricminçaedje
* passer et 
* houkî et 
* tourner et 
* souner et 
* djaler et 
* dobler et 

Ele eployeye dins ene fråze mouwrece, la kel dijheu est hode u sbaré di ci racminçaedje la.

Ele pout co esse ralongueye avou l' betchete raca-.
:*Dj' a passé et rapasser et racapasser.* 
:*Dj' a houkî et rahoukî et "rahoucras-tu"* 

## Betchete ra- speciåle ås sustantifs ey addjectifs
### Sustantifs
* des moes et des 
* des toûs et des  
* des ans et des 
* des anêyes et des 
* des siekes et des 
* les tåyes et les , tayons et 

Sacwants polnut esse eployîs å singulî (ratoû, ratayon), mins des ôtes sont todi pluriyals (rassiekes, razans, razanêyes).

Les mots ådzeu polnut esse riwaitî come des djivions, la k' on lzès va trover dins les motîs walons. N a eto des skepiaedjes espontanés, ki n' divrént nén esse riwaitîs come des djivions.
:*Cwand dj' a moussî å corti, gn aveut des [[sprewe]]s et des rasprewes.*

## Addjectif
* il est moirt et .

## Betchete a- a pårt dins des accints do walon k' i gn a
Sol Basse Årdene et l' pårteye nonnrece do Walon do Coûtchant, li betchete ra- est l' disfondowe del betchete re-

#### 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdants & pî-notes
Tchén

thumb|Tchén croejhî bierdjî bedje
thumb|tchén ene pladje
Li **tchén**   , c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, k' a stî aclevêye dispu lontins.

 *[[Canis lupus familiaris]]*

 tchinidîs.

## Motlî
Li frumele si lome ene **lexhe** (eto, ene **tchene**). Les djonnes des **tchinots** u biesmint, des **djonnes di tchén**.

On tchén ki n' a pont d' mwaisse est lomé on "tchén d' corote".

## Provnance
Li tchén provént do leu, ki s' lome eto sincieuzmint *Canis lupus*.

## Discrijhaedje
thumb|Rimetaedje des passêyes d' on tchén (1) ås cenes d' on rnåd (2)
Pout esse ricnoxhou pa ses passêyes, diferinnes des cenes d' on rnåd.

## Ovraedje et siervaedje
Li tchén sieve po wårder les måjhons, les biesses (tchén d' bierdjî, tchén d' vatche) u come kipagneye des djins. 

I pout eto saetchî des atelêyes (tchén d' tcherete, tchén di sclide). 

Dins sacwants payis come li Chine u Corêye nonnrece, on l' acleve po s' tchå. 

C' est eto ene biesse di labo.

## Raeces di tchén
 «Djivêye des raeces di tchén»
* tchén d' vatches
** bouvtî des Flandes
* tchéns d' bierdjî
** tchén-bessi
** tchén-leu
** bierdjî almand
** bierdjî bedje (inte di zels li Malinwès)
* tchén d' tchesse
** brake
** tchén d' terî
** 
* tchén d' wåde
** bouldogue
* tchén di cpagneye
** tchén-milou

## Mopliyaedje
Li lexhe va a tchén deus côps so l' an. Adon, gn a ene miete di sonk ki sûne di s' nateure. Ele dimeure e tcholeur ene cwinzinne di djoûs, mins gn a k' les dierins ût djoûs la k' elle acceptêye li måye. Ele dimeure prindåve tote cisse termene la. Dabôrd, ele pout esse plinne di deus u troes måyes diferins.

Ele va 62 djoûs.

Cwand ele fwait les djonnes, on dit k' ele . Si elle a yeu ene peclêye di tchinots, on dit, dins l' lingaedje corant k' elle a .

## Kitchinaedje des tchéns
Les tchéns d' tcherete estént sovint må sognîs, po çou k' i travayént.

Les tchéns d' corote estént sovint kitchinés des efants. On lzî emantchive des . Udonbén, les neyî pol plaijhi.

Dins bråmint des payis, i dvèt esse apicîs des tchampetes et epweznés.

:*Alére:[[Li houlot (roman)|Li Houlot]] ([[Dieudonné Salme]]) pp. ...*.

## Maladeyes des tchéns
:*[[Maladeyes des tchéns|Pådje a pårt po les maladeyes des tchéns]]*
* må d' araedje
* maladeye di Carré
* tîfusse do tchén
* viers des boyeas 
** vier solitaire do kisse idatike
** vier solitaire do tchén ås pouces
** ronds viers do tchén
* forrimplixhaedje des glandes di l' anusse
* Siplawnaedje del hantche

## Motlî walon des tchéns
Loukîz todi a : J.J. Gaziaux, *Des gens et des bêtes*, p. 263-267.
Waloneu

thumb|tchimijhe avou l' mot "waloneu"
thumb|caricateure di waloneus
On **waloneu**, ene **waloneuse**, c' est ene djin ki boute pol lingaedje walon.

I gn a bråmint des manires di bouter pol walon. .

## Sôres di waloneus
Gn a ladvins :
* les scrijheus e walon
* les rcwereus sol walon
* les tchanteus e walon
* les teyåtreus e walon
* les adjinçneus d' copinreye
* les fjheus d' emissions e walon
* les waloneus did sol Daegntoele
* les scoleus do walon
* les bouteus, ki sont todi so tchamps so voye, souner a messe et co-z esse al porcession.

C' est kécfeye Jules Sottiaux k' a-st eployî l' mot "waloneu" l' prumî tot l' prindant come no d' pene dizo l' ortografeye "*Walloneux*".

## Hårdêye difoûtrinne
* Adresse di sacwants waloneus
Almazán

300px|right
thumb|left|200px|Almazán
**Almazán**, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Province do Kivou bijhrece

thumb|200px|right|Province do Kivou Bijhrece
Li **Province do Kivou Bijhrece**, c' est ene nouve province a levantrece del Republike democratike do Congo. 

## Mwaissès dnêyes
Li mwaisse veye del province, c' est Goma. 

Elle a-st ene sitindêye di 59.483 km² po 3.564.434 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di l'Itouri, Kivou Nonnrece, Maniema, eyet Tshopo, eyet on frontire avou li Rwanda. 

Li lingaedje del province, c' est l' Swahili.

## Istwere
Après li peupe-sipata do Rwanda et l' victwere di På Cagamé, n a bråmint des Houtous k' estént dins les touweus ki s' ont radjîstré dins l' province, et mete so pî on mouvmint politike.

Dispu l' fén des anêyes 1990, gn a des revinteus disconte l' otorité d' Kinchassa sotnous på Rwanda ki s' ont ratroplé dins on mouvmint årmé, l' M23. Sol fén do moes d' djanvî 2025, ces-ci prindît Goma.

## Economeye
Li province a toplin des ritchesse dins tere. Inte di zeles, li coltan. Mins eto di l' ôr.
Bokets del nute (teyåte)

thumb|Bwès da Walter Van Billingen metou dins l' live, et kécfeye k' a siervou d' decôr po djouwer l' pîce

**Bokets del nute** (*Boquèts dèl nûte*), c' est l' live d' ene pîce di teyåte foirt especiåle da Franz Dewandelaer.

C' est kécfeye li prumire ouve di Belès letes e walon ki critike li forsipoujhaedje des ovrîs des houyires pa les patrons.

Li pîce a wangnî li Pris di Rwè Albert al bate di scrijhaedje des Relîs Namurwès di 1934. Et çoula, emey cåzu 150 ouves prezintêyes laddlé.

Elle a stî djouwêye pol prumî côp å "Waux-hall" di Nivele li 7 d' octôbe 1934.

Franz Dewandelear fijheut l' cåzeu a solo. Padrî lu, on keur di set djins ki cåzént. I sont pårtis e ceus gropes, ki cåznut tchaeke a s' toû, pu après, tertos eshonne. 

Dins l' pîce, gn eto des tchansons (so des cnoxhous airs) et des danses.

Li pîce a eto stî redjårbêye avou l' accint d' Serè pa François Masset ey e l' accint d' Tchålerwè pa Émile Lempereur.

## Li live
Li pîce a stî eplaideye e 1935 ås Edicions A. Dandoy å Tcheslet, avou des bwès da Walter Van Bellinghen.

Gn a èn adrovaedje di bén 6 pådjes, e francès, da Émile Lempereur. Adonpwis, l' adviertance do scrijheu kel dit lu-minme (ki c' est ene pîce nén come les ôtes) :

:*Ça n' est nén ene pîce,*
:*Ça n' est nén ene powezeye,*
:*Ça n' est nén minme on fime,*
:*Bokets del nute,*
:*Yet portant, c' est tot ça.*

:*Dji lai a les cis ki m' liront*
:*El bezogne di classer mes "Bokets del nute" dins les 
::*ouves powetikes*
::*ouves dramatikes*
::*ouves dramatike en èn ake*
:*oubén dins les* 
::*ouves a fote å batch*

== Personaedjes ==
Gn a k' on *'cåzeu tot seu'''	ki c' esteut l' Franz Dewandelaer lu-minme, al creyåcion d' Nivele et on keur di persounadjes. Li cåzeu tot seu est stampé padvant l' sinne.

Les djins do keur, tos omes, sont moussîs e peur. Il ont ene cingue di rodje flanele, ene lådje marone di bleuwe toele. I sont plaecîs e triyingue dissu l' sinne.

## Decôr
Li decôr al creyåcion a Nivele, c' esteut èn ovroe dessiné e noer å fond avou troes tchminêye ki foumiént. Li dzo do stoelî esteut rodje; li dzeu, c' esteut l' nute avou ès poûssire d' estoeles. Come sol bwès da Van Billinghen k' est dins l' live al pådje 50.

## Hårdêye difoûtrinne
Bokets del pîce (so l' Aberteke).
Creyåcion (teyåte)

Ene **creyåcion**, e teyåte, c' est l' djouwaedje pol prumî côp d' ene pîce sicrîte d' on scrijheu d' pîces. 

thumb|egzimpe d' uzaedje do mot «creyeye» («''crèièye''») e 1907

## Uzaedje e walon
Li mot est eployî dispu les anêyes 1900 so les livrets di sacwants pîces di teyåte (pîce **creyeye** li…). Des ôtes ont ptchî di scrire «**djouwêye pol prumî côp**».
Bwès (graveure)

thumb|bwès da Walter Van Billingen ki sieve d' imådje dins "Bokets del nute" da Franz Dewandelaer (1935)
On **bwès**, c' est ene graveure fwaite so ene plantche di bwès, et trimpêye dins ene intche, po-z esse imprimêye so do papî.

Dilé les bwès, et k' ça î rshonne foirt, gn a les linos.

## Rilomés fijheus d' bwès
(aprume les cis k' ont bouté so des lives e walon)
* Ben Genaux
* Joseph Gillain (dins "Les Cayés walons, evnd.)
* Walter Van Billignen dins bokets del nute da Franz Dewandelaer.
Israyel (estat)

L' **estat d' Israyel**, c' est èn estat do Moyén Levant askepyî e 1948 pa les Djwifs siyonisses, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li Palestene. 

Il est metou sol Mîtrinne Mer.

Li prumire maisse veye fourit Tel Aviv. 

E 1968, li Cnessete vola kel mwaisse veye d' Israyel fourit Djeruzalem. Mins gn a bråmint des ôtes payis ki n' sont nén d' acoird so çoula.

## Economeye
Po-z aveur tant des cwårs po fé l'guere, Israyel est sotnou pa bråmint des Djwifs di totavå. Ey eto, il a rçû ene banslêye di çanses di l' Almagne et des payis k' avént aidî a l' olocosse des Djwifs tins del deujhinme guere daegnrece.

## Politike
Israyel, c' ene republike avou on pårlumint, li "Cnessete", ey on govienmint miné pa on prumî minisse. Li prezidint n' a nén grand tchoi a dire, ene miete come e l' Almagne.

## Istwere
Po dvant 1947, loukîz a Palestene.

Li decidaedje fourit prins a l' ONU li 29 di nôvimbe 1947 d' askepyî deus estats : onk djwif, l' ôte arabe, et Djeruzalem dizo mambornance eternåcionåle.

Dins l' pårteye djwive, bråmint des Palestinîs k' î dmorént ont stî tchessî evoye foû payis.

Dispu si askepiaedje, Israyel a dedja fwait 6 gueres.
* Li guere d' askepiaedje (1948)
* Li guere do tchenå d' Souwez (1956)
* Li guere des shijh djoûs (1967), la k' Israyel a-st abroké dins çou k' esteut l' Djordaneye et l' Edjipe (Gaza et Sinayî).
* Li guere di Kipour (1973), ene guere disconte del Sireye et d' l' Edjipe k' a duré a pô près 3 moes.
* Li prumire guere do Liban (1982)
* Li deujhinme guere do Liban (2006)
* Li guere Israyel-Iran (å moes d' djun 2025)

## Djudjmints so l' estat d' Israyel
L' estat d' Israyel est rwaitî pa les sconte-siyonisses, et co des ôtès djins, come onk des pus grands risses pol påye e Moyén Levant eyet sol Daegne etire. 

Po les ene pårteye des Djwifs foirt rilidjeus, ci fourit est on petchî disconte do Bon Diu, di fé èn estat ki rashonne les Djwifs el Palestene divant l' arivêye do Messeye. 

## Rilomés Israyelîs
* David Ben Gourion
* Izåk Rabbin
* Ariel Sharon
* Shimon Perez
Loukîz eto :
* Rilomés rlidjeus djwifs
* Rilomés djwifs layiks 

## Sourdants
Djåcob

**Djåcob**, c' est on patriyåtche del Bibe, li fi da Izåk.

I fourit spoté, rilidjeuzmint, Israyel.

Les Djwifs si rwaitnut et sont rwaitîs pa les muzulmans come les "efants d' Israyel". I sont eto lomés "peupe d' Israyel".
Israyel

(on prononce *Israyèl* u *Izrayèl*)
* Israyel (estat)
* "Israyel", c' est l' no rlidjeus do patriyåtche Djåcob.
* Li "peupe d' Israyel" u les "efants d' Israyel", c' est l' lomaedje do peupe djwif dins les lives sacrés des troes rlidjons monoteyisses (djudayisse, crustinnisse, islam).
* Li mot "Israyel" dins l' esplicant motî.
Province do Maniema

thumb|200px|right|Province do Maniema
Li **Province do Maniema**, c' est ene nouve province a levant del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Kindou. 

Elle a-st ene sitindêye di 65.070 km² po 5.505.348 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces del Tshopo, Kivou Bijhrece, Kivou Nonnrece, Tanganyika, eyet Sankourou.

Li lingaedje del province est li Suwahili.
Fiesse des mames

Li **fiesse des mames**, c' est li deujhinme dimegne do moes d' may, la k' on bistoke les mames.

## Egzimpe d' arimé pol fiesse des mames
::***Mi ptite mame si nozêye***

:*Mi ptite mame si nozêye, vos m' avoz dné l' meyeu d' vosse cour.*
:*Mi ptite mame si nozêye, nolu ni vs såreu rinde tant d' amour.*
:*E tote mi vicåreye, dj' årè todi ene pinsêye*
:*Po tot çki vs avoz sofrou, dispoy ki vs m' avoz dné l' djoû.*

:*Vosse clair amour est si tinrûle ki, cwand c' est ki dj' so addlé vos,*
:*Mi ptite mame, dji m' sin bén påjhûle, dji so-st ureus a rinde djalots*
:*Les cis ki nos loukèt passer, a cabasse come des hanteus.*
:*I n' savèt nén, les målureus, tote li djoye k' on-z a do viker*
:*Cwand on-z a ene mame a candôzer.*

:*Mi ptite mame si nozêye, dj' awåde ki vos vicroz lontins.*
:*Mi ptite mame si nozêye, dji vs frè rovyî tos vos tourmints.*
:*Vs m' avoz dné tant del djoye, ki cwand vs seroz-st evoye,
:*Dj' wådrè-st e parfond di m' cour li rmimbrance di vosse grand amour.'' 

## Hårdêye difoûtrinne
* Co des powinmes po les mames 
* On powinme da Marie-France Gilles metou e muzike

## Sourdants
Walcoû (veye)

**Walcoû** (F. *Walcourt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Nameur. 

thumb|Li viyaedje, al nive

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5650**
** davance : **6430**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 21**.
* Arondixhmint : Flipveye
* Sipotaedje des djins : les tchiyeus d' djès.

## Avey
* Li pelrinaedje a Notru-Dame di Walcoû.
* Les måtches.
* Li miråke do djårdinet (al Trinité).
* Li muzêye (dinteles, tchimin d' fier, patrimoenne rilidjeus).
Berzêye

**Berzêye** (F. *Berzée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5651**
** davance : **6424**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 4**.
* Arondixhmint : Flipveye
* Sipotaedje des djins : 

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Berzêye|l' esplicant motî]].*
Gourdene

**Gourdene** (e sistinme Feller, *Gourdène*, F. *Gourdinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû, el province di Nameur.

thumb|eglijhe
thumb|rowe «Trô Mardjot»
[thumb|[cåbaret (po-z î boere)|cåbaret lomé «Sint Walere»]]

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5651**
** davance : **6421**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 6**.
* Arondixhmint : Flipveye

## Nos d' plaeces di Gourdene
* Trô Mardjo

## Tuzance walon
Li walon î esteut co vicant e 2020. Il est ristombyî pal måtche sint Walere. 

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa André Mus avou l' accint d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Ive

Îve [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Yves-Gomezée, rebané avou 5650 Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 30]; vî limero del posse: 6434
Prî

**Prî** (fr: *Pry*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû.

* Limero del posse: **5650** (vî limero **6431**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 12**
Tårcene

Taurcène [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tarcienne, rebané avou 5651Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 2]; vî limero del posse: 6284
Vôdjnêye

**Vôdjnêye** (la-minme, e sistinme Feller *Vôjnêye*, fr. *Vogenée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Walcoû.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5650**
** Di 1969 a 1977: **6435**
* Limero diyalectolodjike: **Ph 29**.
* Arondixhmint: Flipveye
Conferince

Ene **conferince**, c' est on rapoûlaedje la k' ene djin, li **cåzeu(se)** (on dit eto : li **pretcheu(se)**, li **conferincî** u **conferincire**) vént cåzer a des ôtes djins, ki vnèt s' i vlèt bén, po les mostrer so on metou sudjet, et k' on lome les **schoûteus(es)**.

*Cwand gn a bråmint des djins ki djåznut onk après l' ôte, on dit purade on [[raploû]].*

*Ene conferince est diferinne d' on [[spitch]] et d' on [[cours]].*

''Gn a eto les conferinces eternåcionåles, et les conferinces di gaztîs, ki c' est nén l' minme sacwè.'

## Mwaissès dnêyes
Å cmince, li pretcheu cåzéve sins rén mostrer. Adonpwis, gn a yeu prezintaedjes avou totes sôre d' imådjes et documints pindowes sol sinne, des voeyoutes k' on pordjetéve so ene toele.

E minme tins (anêyes 1970), on-z a cmincî a-z eployî des diyas.

Dispu les anêyes 2000, et les poirtåvès copiutreces, on-z a fwait bråmint des conferinces tot pordjetant ene prezintåcion, adjinçnêye avou on programe di prezintaedje.

## Conferinces dins les Belès letes e walon
* Li progrès, da Joseph Kinable (divins “Les crostions”)

## Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwantès conferinces sol walon dinêyes pa Lucyin Mahin :
* Conferince so li rfondaedje do walon, di 1992 a 2001 (2001)
* Conferince so l' istwere eyet l' avni do walon (2007)
* Conferince so les etimolodjeyes gayeles do walon (2007)
1653

## Etrevéns
* 8 di måss : Miråke di Djiblou : cwand on bodja on bondiu viè on pus clair åté, gn ourit ene chîlêye di sonk ki rexha di s' costé. L' anonce do miråke si spårda dins tote l' Urope. Gn ava ene flouxhe di pelrins po fé l' voye å **vî bondiu d' Djiblou**.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Filet d' pexhe

On **filet d' pexhe**, c' est totes les usteyes avou des måyes po-z apicî des pexhons, des grevissîs, u des ôtes pexhaedjes.


Troûle.png|troûle
Net.gsfc.jpg|poujhete


## Sôres di filets d' pexhe
* havroûle
* såme (filet d' pexhe)
*  
* troûle (filet d' pexhe) et poujhete
* 

## Sourdants
Havroûle

Ene **havroûle** (on dit eto : ene **tchactrece**, on **stiket**, on **cwåré filet**), c' est on cwåré filet d' pexhe, monté so deus baguetes ki ratnèt l' filet ås cwate coines. Ces baguetes la ont pindowes après ene pîce, al plaece la k' ele si croejhlèt. 

On pexhive al havroûle dins Smwès disk' å cminçmint do 20inme sieke 

E l' France, on-î pexhe co sol egoleure del Djironde et del Xharinte.

## Sourdants
Måjhon rominne

vignette|220x220px
Ene **måjhon rominne** (on dit eto **villa rominne**), c' est een grande måjhon k' a stî basteye pa les Romins.

Elle ont sovint ene såle di bagn (*thermae*)

## Sacwantès måjhons rominnes el Walonreye
* al Viye Habâ
* al Basse Åve

## Mots walons ki provnèt d' ene måjhon rominne
* Viyance
* Viyé
Li Viye Habai

**Li viye Habai** (e gåmès **Habâ-la-Viè**, F. *Habay-la-Vieille*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po dovni l' intité d' Habai, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse : **6723** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : ** Vi 16 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vierton
* Sipotaedje des djins : les ***Kâkirons***

## Avey

* Villa rominne di Majrwè.
Caroubî

thumb|ombion do caroubî

On **caroubî**, c' est èn åbe ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer et ki dene des caroubes. C' est ene sôre di longou frut, come ene hotche di ptit poes, avou des platès grinnes divins, k' on pout magnî.

 *[[Ceratonia siliqua]]*.

## Mopliyaedje
Li caroubî, c' est ene plante diyoyike. Gn a des åbes måyes, ki n' poirtèt nén, et des frumeles k' i gn a les fruts dsu. Li polinijhaedje si fwait pa les moxhes al låme.

Les hotches si codèt e moes d' avri (å Marok). Les novelès fleurs sipanixhèt do côp après, et aprester les grinnes di l' anêye d' après.

## Eployaedje

Imådje:Ceratonia silica seeds.jpg|souwêye hotche (wårdêye do moes d' may), tote djonnès hotches (e moes d' setimbe) et grinne di caroube
File:Ceratonia siliqua MHNT.BOT.2011.3.89.jpg|item est i

Les grinnes polèt esse magneyes totes crowes.

On lzès vind ås oujhenes di droukes di farmaçreye.

Tins del prumire guere daegnrece, dins l' ravitaymint d' Amerike k' arivéve el Walonreye, gn aveut cobén des caroubes po dner ås tchvås.
Joseph-Denis Doche

**Joseph-Denis Doche**, c' est on compôzeu d' muzike francès k' a skepyî a Paris li 22 d' awousse 1766 et mori a Swesson li 20 di djulete 1825.

I dvreut esse pus cnoxhou el Walonreye, ca c' est lu k' a compôzé l' muzike di deus rlomêyès tchansons e walon : "Lolote" eyet "Li pantalon trawé".

Il a askepyî ene academeye di muzike a Coutances (dipårtumint del Mantche).
Såle di bagn rominne

Ene **såle di bagn rominne**, c' est ene såle di bagn ki les Romins eployént.

C' esteut dins les villas, u cråndimint des bastimints a pårt, ki tertos î poleut aler bagnî.

Dins l' måjhon rominne d' Habâ, on voet bén les troes pårteyes des såles di bagn : ene tchambe avou del tchôde aiwe, ene avou del tiene aiwe, et ene avou del froede.

Li plan del pårteye avou del tchôde aiwe a stî rprins, cåzu l' minme disk' å djoû d' ouy, dins les såles di bagn arabes.
Potale

thumb|Ene potale a l' Aviedje

Ene **potale**, c' est on trô dins on meur, bén maçné, ki pout siervi a sacwants uzaedjes :
# mete di l' amagnî
# mete des sovnis
# mete des posteures rilidjeuses, copurade des cene di l' Aviedje.


Roman villa Habay potales.jpg|des potales dins ene måjhon rominne a Habâ


## Potales rilidjeuses
Si c' est des potales ki sont-st avå les voyes, i gn è pout aveur on vere po waeranti les posteures k' i gn a dvins.
Cawete -ale

Les **cawetes -ale** et **-ele**, c' est les femrinnès fômes del cawete -ea.

Ele vént del cawete latene -ella.

## Dins des sustantifs et kékes addjectifs
Li fôme -ale est pår walone, mins on-z a rfondou a môde d' ene dobe rifondowe, po tni conte des mots la kel disfondowe "-ale" est foirt sitroete, metans :
*  (*novale* seulmint après Bastogne)
*  (*båçale* so Bastogne et Sint-Houbert)
*  (*bale* fok so Fumwè)

## Dins les nos d' plaece
Dins les nos d' plaeces, on-z a rfondou come on dit la-minme, cwand li cmon no n' egzitêye nén :
* 
* 

Mins on-z a wårdé -ale po des mots foirt clairs, k' egzistèt avou l' fôme -ale eyet l' fôme -ele.
* 
* 
* al Kessale

## Dins les accints do walon
Li cogne «-ale» est purade sol walon do Levant et betche ene miete l' walon do mitan (purnale) et l' Basse Årdene (*novale* a Bastogne, *bauçale* a Sint-Houbert, *massale* a Forire); li cogne «-ele» si voet puvite sol walon do Coûtchant eyet l' Årdene nonnrece (purnèle, machèle). Dins ces payis la, si les mots î arivnut avou l' cawete -ale, ele pout esse avou on long A (*macrâle*).

## Calcaedje e francès d' Walonreye
Sacwants mots avou l' cawete "-ale" ont passé e francès del Walonreye come «» et «».

Portant, dins les nos d' plaece, li riscrijhaedje e francès ni ricnoxhe nén li nateure femrinne del cawete: *Durnal* (po Durnale).

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Måjhon (toponimeye)

**<big>Pådje do mot «måjhon», ses parints et ses sinonimes e l' toponimeye del Walonreye</big>**

On rtrouve li mot måjhon et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## måjhon
* Måjhon (la-minme: Maujo), hamtea d' Sint-Djuråd.
* Måjhone do Bwès (hamtea d' Mélin) 

## måjhoncele
* Måjhoncele (hamtea d' Ebli)

## måjhire

## måjhret
* Måjhret
* Madjrè (?) 
* *Mageroy* (Habâ-l'-Viè) (måjhroe ?)

## barake
les Barakes di Transene

## bure

## burete

## Sourdants
Wårdin

**Wårdin ** (la-minme **Wârdin**, F. * Wardin *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bastogne, e l' province do Lussimbork.

[thumb|[ravel dilé Wårdin]]

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6600 **
** davance : **6651**
* Limero diyalectolodjike : **B 27**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Bastogne
* Sipotaedje des djins : 
** Wårdin : les Tiesses di tchén
** Bunontchamp : les Grevesses (*Grèvèches)
** [[Brå-dlé-Bastogne|Brå]] : les [[:Wikt:veråt|Veråts]] (*Vèrâts*)
** [[Arjhi]] : les [[:Wikt:tchacåd|Tchacåds]] (*Tchacâs*)
** [[Madjrè]] : les [[:Wikt:tchafiåd|Tchafions]] (*Chafions*)
** [[Marveye]] : les [[:Wikt:vea|Veas]] (*Vés*)
 
== No di des plaeces di Wårdin ==
Sacwants [[Toponimeye do walon|Nos d' plaece]] (sovint des ptits hamteas)
* [[Arjhi]] (*Arji*, *Arzé*, a *R'ji*)
* [[Bijhåri]] (*Bizôri*) / a [[Bjhåri]] (*B'jôri*)
* Bunontchamp
* [[Brå-dlé-Bastogne]] (*Brâ*, fr. *Bra*)
* [[Madjrè]] (*madj'rè*)
* [[Marveye]] (*marvi*)
* [[Mont-dlé-Bastogne]] (Mont addé Bastogne)
* [[Nefe]] (*nèf*, fr. *Neffe*)
* Saiwoe (*sêwè*, fr. *Saiwet*)
* Trecoû (fr. *Trécourt*)
* [[wé toponimeye)|Wé]] (fr. *Welz*)

== Avey ==
Muzêye del linne di Bjhåri (*Animalaine'')

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon :
** Arthur Schmitz î a vnou å monde, et noter l' accint did la dins ses scrijhaedjes.

## Sourdants
Caricateure

[thumb|Barack Obama ki moenne Bush evoye del Blanke Måjhone, fwaite pol l° 48 del [Rantoele-gazete]]
Ene **caricateure**, c' est on **ctoirdou dessén**, ene **kitoirdowe imådje** d' ene rilomêye sakî, po fé rire les cis et cenes kel riwaitnut, u po critiker li djin k' est dessinêye dissu.

## Motlî
Onk, ene ki ndè dessene, c' est on **caricaturisse**.

## Rilomés caricaturisses
José Schoovaerts a fwait toplin des caricateures.

Po si ovraedje avou l' walon, il a croxhî bråmint des waloneus, et ruzer leus tiesses dins totes sôres di pordjets diferins.


Sohaitaedje bounès fiesses.jpg|caricateure di José Schoovaerts pa lu-minme, po fé l' personaedje di Titôrvå
Titôrvå Rantoele8.jpg|li minme, avou caricateure di Joël Thiry (måve texhou, å fond); tos les personaedjes sont des ctoirdous portraits di vraiyès djins (dins )
Yves Leterme

thumb|left|120px|(e 2009)
[thumb|Yves Leterme veyou dins [Rabulèts]]
**Yves Leterme**, c' est on rlomé politikî flamind, k' a skepyî a Wervik li 6 d' octôbe 1960.

Il a stî minisse-prezidint del Flande do 20 di djulete 2004 disk' å 26 di djun 2007.

I fourit rlomé long et lådje cwand, estant fôrmeu do govienmint bedje, on lyi dmanda di tchanter l' Brabançone, et lu etoner l' Marseyesse.

*Li no "Leterme", c' est on mot [[gåmès]] eyet do [[francès d' Beldjike]], ki vout dire "li [[:Wikt:tiene|tiene]]".*
Province del Mongala

Li **Province del Mongala**, c' est ene nouve province a cintråle del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Lisala. 

Elle a-st ene sitindêye di 58.151 km² po 1.793.564 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Oubangui Bijhrece, Bas Ouele, Hôt Ouele, Tshopo, Tshuapa eyet Oubangui Nonnrece. 

Li lingaedje del province est li Lingala.

* Aiwe del Mongala