open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Léon Warnant

thumb|Coviete do live "Blames et foumires"
thumb|150px|Coviete do live ''Colâs Pîrlotche, écriveur''
**Léon Warnant** a skepyî a Oreye li 13 di måss 1919 et a morou a Lidje li 30 d' avri 1996. C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon.

Di s' mestî, esteut professeur d' univiersité al pirlodje di linwistike francesse di l' Univ di Lidje.

## Ouves e walon
### Belès-letes
A scrît e walon deus ramexhnêye di powinmes: “Blames et foumires” (1953) eyet “Les anêyes et les voyes” (1955). A scrît eto des pîces di teyåte, dizo li no d' pene di Léon Noël: “Li dictateur” (1960), “Såle 1417” (1961), “Et n' nos leyîz nén toumer el temtåcion” (nén eplaidî). 

### Ricweraedjes linwincieus
Come ricwereu sol walon, il a scrît on live, *[[Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse|La culture en Hesbaye liégeoise]]*, eplaidî e 1949, et rprins dins l' Djivêye des motîs do walon.

A shuvou on studia foirt sipepieus sol fonetike do walon: *[[Études phonétiques sur le parler wallon d'Oreye]]*.

## Ôtes sicrijhaedjes
E francès, il a scrît ene banslêye di sincieus ovraedjes dins s' mestî. 

Il est eto l' oteur di lives e francès d' Walonreye: *Colâs Pîrlotche, écriveur* (1981), *Mon Mononke Colâs Pîrlotche et compagnie* (1981).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Sacwants d' ses scrijhaedjes
Spontin

**Spontin** (fr: *Spontin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse: 
** asteure : **5530** 
** davance : **5311**
* Limero diyalectolodjike: **D 12**
* Lomaedje des djins did la: Spontinwès, Spontinwesses.

## Hamteas di Spontin
Longue Yebe, Salazene (so plaece: *Salazène*, e F. *Sarazinne, Salazine*).

## Istwere di Spontin
A yeu a vey avou l'&nbsp;Guere del Vatche (1275-1278). 

## Industreyes
* Cårires : Gn aveut sacwantès cårires a Spontin :
** Li grande Cårire
** Li cårire des Nûtons.
** Li cårire do Bok.
** Li trô des tchets.
** Li cårire Douwård Betchet (di ptit grani).
** Li Rotchete.
** Li cårire des Mårteas (so plaece: des *martias*).

## Tuzance walone
### Studias sol walon
Di Spontin a rexhou e 1974 on fel ricweraedje sol walon, da Jean Germain, *[[Les carrières à Spontin]]* (les cårires a Spontin).

*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Germain pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Potcha

right|

On **potcha**, c'&nbsp;est èn inseke, di l'&nbsp;ôre des ortopteres, avou des grandès pates do drî, ki pout potchî dipus d'&nbsp;dijh côp pus hôt k'&nbsp;lu. Il a deus ailes et deus ailretes.
Li cok d'&nbsp;awousse magne des insekes.
 
## Les sôres di potchas del Walonreye
* Les crikions (djinre *Gryllus*).
** Crikions d'&nbsp;måjhon.
** Crikion des tchamps et des brouwires.
* Les coks d'&nbsp;awousse
** Gros cok d'&nbsp;awousse (*Tettigonia viridissima*)
** Çou k' on lome on pitit cok d'&nbsp;awousse, c' est on crikion des tchamps.

## Sacwants ôtes potchas (foû del Walonreye)
250px|right
* Nén måfjhants.
** Tchantrê des åbes (djinre *Tibicen*).
* Måfjhants.
** potchas pelrins (*Schistocerca gregaria*).
** *Caliptamus italicus*, potcha itålyin k' a-st evayi li tchamp d' aviyåcion d' Nice e 2004.
Gorj (distrik roumin)

**Gorj** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Walakeye.
Li mwaisse-veye (Târgu Jiu) a-st ene populåcion di 98.897&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Gorj
* Târgu Jiu
* Motru
* Rovinari
* Bumbeşti-Jiu
* Târgu Cărbuneşti
* Novaci
* Ticleni

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Sorwalonde

Ene **sorwalonde**, c'&nbsp;est on mot k'&nbsp;on n'&nbsp;rescontere ki dins ene sitroete coine do payis, mins k'&nbsp;est pus diferin do mot francès k'&nbsp;el pus lådje oyowe. Eto, sacwantès sorwalondes ont stî ritnowes come rifondowes, shuvant li rîle del fôme li pus tipicmint walone.

Li sorwalonde n'&nbsp;est nén on forcoridjaedje. Mins les forcoridjaedjes polèt prinde les minmès voyes ki les sorwalondes. 

## Rîlêye lidjwesse avou cw-
* 
* , .
* foû 
* , , des , , .
Cisse rîlêye la aveut stî acceptêye å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1995).

Dipus d' racsegnes so li spårdaedje di ces sorwalondes la e 20inme sieke  : Mape PALW : I. 3

## Rîlêye pwai- / pwin- & mwai- / mwin-
Cisse rîlêye s' astoke so des pus lådjes oyowes : , , , .
* , 
* ene  di solé, on limero .
* ene  (po prusti l' påsse).
* On cuzén .
* si 
* Codjowas eyet parints di  : i fwait bon; , .
* sint .
Cisse rîlêye la aveut stî acceptêye å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1995).

Dipus d' racsegnes so li spårdaedje di ces sorwalondes la e 20inme sieke : Mape ALW 1.57  (mwaisse).

## Sorwalondes avou -IN- del rîlêye fr. -AN- --> wa. -AN-
S' astoke so des pus lådjes oyowes : , ,  (F. *Flam*'an**d, d**an**s, s**an**s'')
*  (F. ''étr**an**ger'').
* , ,  (F. ***an*'gle*).
* , ,  (F. *r**an**ger*).
* binde, bindaedje (F. *b**an**de').
* 

Riloukîz eto li .

## Sorwalonde di l' oyon AN/ON
L' oyon an/on si rfond å pus sovint dizo l' fôme AN. Mins gn a sacwantès sorwalondes avou ON e rfondou :
* 
* 
* 
* Havlondje
* Tîhondje
* Wonze

## Sorwalondes di l' oyon O/OU
Sorwalondes di l' oyon O/OU :
* , , 
* , 
* 
* 
* 
*  (F. *m*'o**nastère'').
* 
* .
* 
* , , 
* , , .

==  Sorwalondes di l' Eter-Sambe-et-Mouze avou -U- (fr. et pus lådjès oyowes avou -I-) ==
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , , , 

Sacwants atåvlas nén ritnous
* **' => 
* **' => 

Ôtes disfondowes rmarcåves, nén passêyes e rfondou
* **' ()
* ** ()

## Cawete -aye
Cawete -aye, sorwalonde del cawete -eye
* 
* 

## Sorwalondes avou -OU- del rîlêye fr -UI- --> wa. -U-/-Û-
*  (pus lådje oyowe: *pus' *)
*  (pus lådje oyowe: *cûjène, cûhène*).
Crikion

On **crikion** (on dit eto: **cricri**, **tchantrê**, **crînon**), c'&nbsp;est on ptit pitit potcha, sovint brun u noer, ki tchante e l'&nbsp;esté ou la k' i fwait bén tchôd (murea des feu e l' aisse). 

Les crikions si ricnoxhnut des coks d' awousse pa leus coûtès antenes, ki stitchèt padvant zels.

: *Gryllus spp*

Ôre des droetès-aiyes (ortopteres).

## Sôres di crikions
* crikion des måjhons (*Acheta domesticus*)
* crikion des brouwires
* crikion pelrin, purade lomé, e walon, potcha pelrin
Mins gn a des cints indjes di crikions.

## Criyaedje
On dit kel crikion , u .

## Dins les belès letes e walon
Ça a eto stî l'&nbsp;tite d'&nbsp;ene gazete e walon.
Cok d' awousse

thumb|cok d' awousse

On **cok d'&nbsp;awousse** (on dit eto **sôtrale**), c'&nbsp;est ene sôre di sôre di gros vete potcha, k'&nbsp;on voet el Walonreye e moes d'&nbsp;awousse.

 (gros vert cok d'&nbsp;awousse) : *[[Tettigonia viridissima]]*

Ôre : ortopteres (droetès-aiyes).

Les coks d'&nbsp;awousse si ricnoxhnut des crikions pa leus longuès antenes, rabatowes padrî.

## 
* potcha
* potcha-pelrin
Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)

thumb|L' intrêye do Muzêye des Celes a Libråmont, la k' on pout vey li vicaedje des Ancyins Bedjes
Dins les lives d' istwere del Beldjike e 20inme sieke, les **Ancyins Bedjes**, c' est les djins ki dmorént el Beldjike d' asteure djusse divant l' abrocaedje des Romins, dj' ô bén: do 5inme sieke å 1î sieke divant Djezus-Cri.

Ciste atuze la d' «Ancyin Bedje», c' est ene idêye nåcionalisse bedje ki n' respond nén a l' Istwere ey al djeyografeye.

## Ancyins Bedjes et Sarazins
Po les crustins k' endè djåzît après côp, il estént des payins. Did la, l' aloumåcion did dinltins: les **Sarazins**.

Li mot ni s' divreut nén apliker ås omes des trôs d' rotche, li peupe preyistorike ki vikéve divant zels dins l' minme aroyaedje, 2500 ans divant Djezus-Cri.

## Les tribus d' l' Ancyinne Beldjike
Gn aveut la ene grosse dozinne di peupes, mins so çou ki va divni l' Walonreye, c' esteut:
* Les Eburons: edjîstrés do costé d' Lidje et l' Limbork.
* Les Condruzes: ki dmorént sol Condroz et l' Hôte-Årdene.
* Les Trevires, ki viként sol Basse-Årdene (et l' Lussimbork).
* Les Nervyins, do costé do Roman Payis.
* Les Adouwatikes, metous paddé Nameur.
* Les Atrebates, k' ocupént l' Hinnot.
* Les Segnes, do costé del Viye Såm et d' Gouvi.

Dins çou ki va divni l' Flande, gn aveut les Morins et les Menapyins.

## Tchîfs istorikes des Ancyins Bedjes
* Bodouwogna : tchîf des Nervyins, batou pås Romins, mins nén a Préle, come li vout on floriconte.
* Ambiyorisse : tchîf des Eburons ki va ataker les Romins, mins va piede, et s' aler catchî dins les bwès d' Årdene.

## Hårdêye difoûtrinne
* Paskeye d' Ambiyorisse, sicrîte pa Louwis Lagauche

## Sourdant
Bouwêye

thumb|plantche bouwrece
thumb|plantche bouwrece di fier
Li **bouwêye**, c’&nbsp;est l’&nbsp;operåcion do rnietiaedje a l’&nbsp;aiwe et å savon des mannetès lokes.

## Istwere del bouwêye
### Li bouwêye å lavoe u å ri
On nel fijheut nén si sovint, on côp par moes, u co moens. Les femes si rashonnént po ça. On les loméve les **bouwresses** u **ayides**.

### Li bouwêye al måjhon, al mwin
On s’&nbsp;sierveut å pus sovint d’&nbsp;ene plantche bouwrece.
René Painblanc

**René Painblanc** a skepyî e 1908 et mori e 2000. 

C’ esteut on scrijheu e walon del Hesse.

Il a stî rprin dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' Antolodjeye Scrire.

Il a rascodou l’ Pris del Veye di Lidje.

## Ouve e walon
I moussa tot mierdjonne dins les Scrijheus do Cinte, et ndè divni peneu, pu mwaisse-eplaideu del rivuwe "El Moxhon d' Ônea". I scrijheut des arimés, des paskeyes, des tchansons. 

Vraiy toutche-a-tot, mins k' adierceye sovint s' côp, il a scrît ossu bén del prôze (Fåves del håye ås sokes, 1963), ki del powezeye (El Gros Moncea, 1975), eyet copurade do teyåte et des pîces pol radio (ene trintinne). 

Ene ramexhnêye di ses spoûles a stî replaideye e 2004 ås eplaidreyes do Bourdon et do Moxhon d' Ônea, so l' tite : "Les hameas distindous".

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje di scrijhaedjes da René Painblanc
Jean-Simon Renier

**Jean-Simon Renier**, c' est on  scrijheu e walon k' a skepyî a Vervî li 19 di djun 1818. Il a morou li 15 di fevrî 1907 a Heuzî.

Il a scrît des arimés, mins eto des pinsêyes.

Il est cnoxhou des diccionairîs, paski Jean Wisimus a rprind sacwantès fråzes da sinne dins si motî d' Vervî.

Il est eto rprins dins l' Antolodjeye di Vervî.

## Sacwants d' ses pinsêyes
* Al campagne tot come el veye, sovint boune mere fwait boune feye

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Gaztî

thumb|250px|des gaztîs a l' ovraedje
On **gaztî**, ene **gaztresse** u **gaztire**, c' est onk (ene) ki s' mestî, c' est di scrire ezès gazetes.

## Ovraedje des gaztîs
* li responda.
* li rapoirtaedje gaztrece
* li scrijhaedje di totes sôres di papîs d' gazete.

## Intrêye dins l' mestî
E l' Itåleye, gn a èn egzåmin, et c' est l' Ôre des gaztîs ki dene on ricnoxhou diplome.

## Sôres di gaztîs
* gaztî d' môde
* gaztî di spôrt
* gaztî politike
* gaztî d' guere

## Gaztîs d' mestî walons
* Pol Vandromme, vinou å monde a Djilî, li 12/3/1927, a éralé li 28 do moes d' may 2009 a Lavervå. A stî tchîf-sicrijheu do *Rappel*. Oteu d' on live dissu Hergé/Tintin.
* Henri-Jean Vannuvel, vinou å monde li 31-3-1901 a Djiblou, et k' î a dmoré rowe do Bouxhnisse-St-Gubiet. Il a stî gaztî et mwaisse sicrijheu al gazete "La Nouvelle Gazette", edicion del province di Nameur.
* Jean Welle, vinou å monde a Lidje li 7 d' awousse 1922. Il esteut docteur e droet. Il a stî tchîf-sicrijheu do *Pourquoi Pas ?* d' Brussele. Il a scrît : *Le Bonheur est pour demain* et des powinmes e francès dizo l' tite *Trouvé dans la rue*.
* Maurice William, vinou å monde a Framriye li 9 di djun 1920. Gaztî "diplomé", i boutéve po l' *Agence Belga*, *La Lanterne* eyet *La Meuse*. A scrît e francès : *La haute solitude d' André Baillon*, *Le Hainaut en diagonale*, *Le dernier Templier*.
* Jenny Yerna, vinowe å monde a Lidje li 1î d' fevrî 1902. Ele boutéve a "La Walonnie".
Rivuwe

thumb
Ene **rivuwe**, c' est on lijhaedje ki n' vude nén tos les djoûs (årvier d' ene gazete).

Ene rivuwe est sovint eplaideye so do pus bea papî, et todi agrafêye.

## Rivuwes e walon
Les rvuwes e walon sont sovint lomêyes «gazetes» puvite ki «rivuwe».

Come les ôtes rivuwes, ele candjnut sovint d' coviete 


Cwate Noer Boton.JPG|Noer Boton
Cayés walons sacwants cognes coviete.jpg|Les Cayés walons
Ké novele (6 limeros).JPG|ké novele ?

## Les rvuwes ki djåzèt did tot
On les lome en inglès, ey e franglès, les *News-magazines*.

### Rivuwes di Beldjike
#### e francès
* *Télémoustique*
* *Le Vif* k' a divnou *Le Vif L'Expres*. A cåzé afeye do lingaedje walon, dizo on bon rwaitaedje.
* *Le Journal du Mardi* askepyî e 1999, foirt sûti divins ses corwaitaedjes, nén elaxhî a on pårti politike. N' a nén parexhou diviè 2002, pask' on n' lyi a nén dné li pårt k' i lyi rivneut d' abondroet des subzides ås gazetes.
* *Télépro* : a afeye waitî l' walon d' on boun ouy, metans cwand Jean-Marie Klinkenberg, dins on responda, dijha ki les rfondeus estént mo coraedjeus (e moes d' octôbe 2009)

#### e neyerlandès
* *Humo*
* *Nina* (rawete al gazete Het laatste nieuws).

### Inglutere
C'&nbsp;est l'&nbsp;seul payis ki les rvuwes come *Newsweek* ni fjhèt nén do gaztaedje di tos les djoûs, mins li corwaitaedje d'&nbsp;å hôt di çou ki s'&nbsp;a passé lanawaire.

### Almagne
* *Der Spiegel*
* *Bild*.

### France
* *Paris-Match* (avou bråmint des portraits d' vudetes et ds ôtès belès fotos).

#### Rivuwes po l' Afrike eplaideyes e France
* *Jeune Afrique*
* *Afrique Asie*.

## Difoûtrinne Hårdêye
* Les rvuwes e walon
René Barmarin

**René Barmarin** a skepyî e 1884, et mori e 1945. C'&nbsp;esteut on scrijheu e walon do payis d'&nbsp;Tchålerwè, k'&nbsp;a-st eplaidî, e bokets dins l'&nbsp;rivuwe "Li Cok d' Awousse" si roman "Li mariaedje da Djhan-Flipe" (1906-1908). Ça a stî onk des prumîs romans e walon, et l' tot prumî dins l' payis d' Tchålerwè.
3 d' djun

Li 3 d' djun c' est l' 154inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 155inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 211 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1815: Honoré Chavée

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

1î d' djun - 2 d' djun - 4 di djun - 5 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 di djun

Li 4 di djun c' est li 155inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 156inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 210 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1821 : Dierinne egzecucion di condanés a moirt pa côpaedje del tiesse el Walonreye (a Lidje, c' esteut (Djenåd et Magonete)
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 1831 : Yopôl 1î est lomé rwè des Bedjes

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1866: Zéphir Henin
* 1949: Jean Germain
* 1956: Jean Colot

### Ôtès djins
*

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 4 di djun : Jean-Henri Géna & Henri-Joseph Theis (Djenåd et Magonete)

### Ôtès djins
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

2 d' djun - 3 d' djun - 5 di djun - 6 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
8 di djun

Li 8 di djun c' est li 159inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 160inme po ls anêyes bizetes), avou co 206 djoûs po dfiner l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1923 : Émile Robin scrît li tchanson « Si vôy voltî », qu' a stî metowe e muzike pa Ernest Montellier

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1819 : Alphonse Godenne
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2014 : Jean Brumioul
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

6 di djun - 7 di djun - 9 di djun - 10 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
6 di djun

Li 6 di djun, c' est li 157inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 158inme po ls anêyes bizetes), et s' n a-t i co 208 djoûs po vni foû d' l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1980 : Prezintaedje del prumire edicion e walon do Vî Bleu.
### Ôtès sacwès
1944 : Disbarcumint des Inglès et Amerikins el Normandeye.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1853 : L.J.L. Lambillion
* 1956 : Guy Mars
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1937: Théophile Bovy

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

4 di djun - 5 di djun - 7 di djun - 8 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cognêye

**Cognêye** (fr: *Cognelée*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Limero del posse: **5022** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;137**
Comanster

**Comanster** (**Cmanster** pa drî voyale; de: *Gommelshäusen*) est èn ancyin hamtea di Bhô, rimetou e 1977 avou l'&nbsp;intité del Viye Såm, la kel lingaedje do payis di Cmanster est l'&nbsp;walon (dismetant k'&nbsp;les ôtes hamteas di Bhô djåzèt lussimbordjwès).

## Istwere
Dizo l'&nbsp;Ancyin Redjime, Comanster a todi stî dpindant del Conteye di Såm, çou k'&nbsp;esplike k'&nbsp;on-z î djåze walon. 
E 1823, Comanster va-z esse rimetou avou l'&nbsp;comene di Bhô (lussimbordjwès-cåzant), mins les djins wådront leu lingaedje walon.

Tins d'&nbsp;l'&nbsp;ocupåcion almande, di 1940 a 1944, Comanster fourit l'&nbsp;seu boket do ban di Bhô a n'&nbsp;nén esse aclapé å 3inme Reich.

## Etimolodjeye
Aplacaedje tîxhon: Goma-ster (siter da Goma).
Comblin-å-Pont

**Comblin-å-Pont** (fr: Comblain-au-Pont) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou comene-intité, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 5.176 (2002)
* Limero del posse: **4170** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;116**
* Arondixhmint:
* Sitindêye: 22,64&nbsp;km²
* Dinsité: 228,62&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Comblin-å-Pont: Comblin-å-Pont avou Poûsseur.

C'&nbsp;est a Comblin-å-Pont k'&nbsp;Ambleve si vént agoliner dins l'&nbsp;Aiwe d' Oûte
Coltchicene

240px|right|
Li **coltchicene** est ene drouke k'&nbsp;on saetche des grinnes di sizrece. 
Tot dismantchant l'&nbsp;pwezon des grinnes di coltchike, et li spurer, on-z a saetchî foû l'&nbsp;coltchicene, k'&nbsp;on s'&nbsp;endè sieve dins les crijhes di gote.
Impreur Ågusse

vignette|„Augustus Bevilacqua“ (45-50 après Dj-C.)
L' Impreur **Ågusse** (*Caius Octavius*, poy *Caius Julius Caesar Octavianus Augustus*, poy *Imperator Caesar Divis Filius Augustus*), esteut d' aprume lomé **Octåve** poy **Octåvyin**, i vna-st å monde e 63 dvant Dj-C. eyet mori e 14 après Dj-C., ci fourit li prumî impreur romin.

## Biyografeye
C'&nbsp;esteut li ptit-neveu da Djule Cezår, ki l'&nbsp;va adopter. Après l'&nbsp;moudraedje da Cezår, Ågusse moenne li payis avou Mår Antoenne eyet Lépide, ki fjhèt a zels troes li deujhinme Triyumvirat.

Après aveur wangnî siconte di Mår Antoenne al batreye d' Actium e 31 divant Dj-C., i prinda tot l' povwer eyet divni li prumî impreur romin e 27 divant Dj-C. cwand l' Senat romin li dene li tite d' Ågusse (*Augustus*).

Ci tite la est ene miete a pårt.
D'&nbsp;après l'&nbsp;uzance rominne, c'&nbsp;est on no metou ki s'&nbsp;vént radjouter å no d'&nbsp;on djenerå k'&nbsp;a stî wangneu ey agrandi l'&nbsp;teritwere di Rome, et sovint ci no metou la est basti sol no do peupe k'&nbsp;a stî vincou.
Insi par egzmpe På-Emile riçujha l'&nbsp;no di *Macedonicus* après k'&nbsp;il ourit concwis li Macedwene.
Mins, adon k'&nbsp;ces nos metous la estént peurmint layikes, li mot *Augustus* n'&nbsp;esteut normålmint eployî k'&nbsp;po les dius. Çoula vout dire *li ci k'&nbsp;acrexhe*. Avou ç'&nbsp;tite la on djheut do côp k'&nbsp;Octåve esteut l'&nbsp;ci k'&nbsp;acrexheut sins djoke l'&nbsp;*agger publicus*.
Louis Lagauche

**Louis Lagauche** a skepyî li 10 di nôvimbe 1877 ey a morou e 1965. 

C' esteut on scrijheu e walon, di Lidje minme.

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Di s' mestî, i fourit årmurî, pu bibiotekî.

thumb|Louis Lagauche si siné 

## Ouve e walon
I screye dispu estant tot djonne (16 ans): ene tchanson: “Les Flaminds”. Docô, i dvént redjixheu d' ene dramatike, et-z askepyî, e 1897, ene soce di scrijheus: “Les djonnes oteurs walons”. I tchante å Cåbaret walon (1895-1900), pus a ds ôtes cåbarets disk' e 1925. Ses scrijhaedjes, c' est des sacwès po rire, et po vanter l' Walonreye. Insi, i riscrît tote l' istwere do payis d' Lidje, a môde del *“Légende des siècles”* da Victor Hugo, eplaideye dins l' ramexhnêye So m' tere” (1921).

Il a l' boune aweure di rashonner ses scrijhaedjes, tchaeke côp k' end a assez po fé on live, et sins leyî ouve, céncwante ans å long. “Å hazår del pene” (ouves 1897-1907); “Amon nozôtes” (tchansons tchoezeyes 1908-1912); “Mayon” (powinme e nouf tchants, 1909); “Li ptit hierdî” (powinme e cénk tchants 1926); “So m' tere: les belès eures” (1928); “So les ailes del tchanson” (1932); “Tchantchès, istwere d' on Lidjwès” (1935); «Prindoz vosse bordon: tåvleas, contes et noveles e prôze» (1937); “L' inmant” (powinmes) (1947).

## Djivêye des scrijhaedjes
(avou l' mwaisse ortografeye)
### Ramexhnêye d' arimés et d' tchansons
* Å hazår del pene (*A hazård dè l' Pène*) (1907)
* Amon nozôtes (*Amon nos autes*) (1912)
* So m' tere (*So m' Tére*) (1920)
* Mayon (1923)
* Li ptit hierdî (*Li P'tit Hièrdî*) (1926)
* Lès bèlès-eûres (1928)
* So les aiyes del tchanson (*So lès Eles dè l'Tchanson*) (1932)
* Tchantchès (1935)
* L' inmant (*L'Aimant*) (1947)
* Plik plok (*Plic-Ploc*) (1954)

### Pîces di teyåte
* L' ouve d' ene afitche (*L'oûve d'ine afiche*), comedeye e-n èn ake
* Cåze d' on comissionaire (*Cåse d'on comichonaire*), comedeye e-n èn ake
* Les rabrouxhes d' on fiyåsse (*Lès Rabrouhes d'on Fiyåsse*), comedeye e troes ake (1901)
* Cirano d' Bierdjirowe (*Cyrano d' Bèrdjîrowe*) pîce rimêye, 5 akes
* Lårgosse et s' domestike (*Lårgosse èt s' dômèstique), comedeye e-n èn ake
* Monsieu l' pårlî (*Moncheû l'Pårlî*), comedeye e deus akes
* Powete et bierdjresse (*Poète èt Bèrdjîre*), operete e-n èn ake, muzike da [[Joseph Duysenx]]
* Li fén do monde (*Li Fin dè Monde*), comedeye e troes akes
* Les amours da Werdjîfosse (*Lès Amours da Werdjîfosse*), operete e deus akes
* [[Lès bwèh’lîs|Les bwejhlîs]] (*Lès Bwèhlîs*), drame  e troes akes
* Pol vî mwaisse (*Pol vî maîsse*), fêyreye, èn ake, muzike da R. Derouette.

== On boket da sinne ==
 *Payis d' Heve#Dins les belès-letes e walon''

## Hårdêye difoûtrinne
* Li pådje Louwis Lagauche 
* 

## Sourdants
Han

thumb|Imådje d' ene ''han''

Ene **han**, c'&nbsp;est on pré metou li long d'&nbsp;ene aiwe, sovint dins on keude, et k'&nbsp;est dzo aiwe å rlén. 

On **hamwè**, c' est ene plaece avou des hans (des bas prés).

## Linwince do vî vî mot "han"
Dins les scrijhaedjes "francès", on l'&nbsp;pou trover come *Han* u *Ham*. Dins les vîs scrijhaedjes, on-z a kécfeye ene sorwalonde *-hain*, did la, li cawete -hinot.

E walon, li H pout tchaire dins l'&nbsp;prononçaedje a *An* (Han-so-Mouze) u a *Han*; gn è pout aveur on disnaziålijhaedje (dji va a *A*, copurade po Han-so-Eure et Han-so-Sambe).

Li femrin si voet bén a pårti di viyaedjescome Pitite-Han, Grande-Han, Moite-Han.

## Viyaedjes u [[toponimeye|plaeces]] del Walonreye avou l' mot "han" u on parint
* Avou on no d' aiwe padrî
** Han-so-Lesse
** Han-so-Eure
** Han-so-Sambe
** Han-so-Mouze (el Walonreye francesse).
* Dins èn aplacaedje tîxhon.
** Dôhan
** Frôhan
** Pouphan
* Novea grand ban:
** Han-Nålene
* Dirî èn addjectif.
* Pitite-Han
* Grande-Han 
* Moite-Han.
* Minme bodje etimolodjike
** Hamwer
** Hamwè
Han-so-Lesse

thumb|L' eglijhe di Han 
[thumb|Vuwe di Han eyet d' l' [Aiwe-di-Lesse]]
thumb| Li ptit trin pol safari a Han 
**Han-so-Lesse** (fr: *Han-sur-Lesse*, so plaece, on dit djusse **a Han**), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt.

Han est cnoxhou disk' a foû payis po ses bômes, ene beaté naturele ricnoxhowe sol Daegn etire.

* Limero del posse: **5580** (vî limero **5432**)
* limero diyalectolodjike: **D&nbsp;101**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Sipotaedje des djins: les Hayès, les Ayès. On vout k' ça soeye d' on mayeur do 19inme sieke ki djheut *ayè* po *ayi* (oyi).

*Gn a eto des ôtes viyaedjes lomés [[Han#Viyaedjes del Walonreye avou l' mot "han" u on parint|Han]].*

## No di des plaeces di Han
* A vey avou des tchamps et des prés:
** Al preyale (so plaece: *[[:Wikt:preyale|ol Préle]]*)
** Ås Vegnes. 
** Soyire

* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Sol Ban.
** al Bressene.
** al Cårire (so plaece: *Cârîre*).
** Coulot d' Lidje (so plaece: *Culot*).
** å Pådje (so plaece: *o paudje*).
** å posti.
** So Tchession (metou so ene cresse, ki rwaite el Gofe di Belvå, on-z î pout co trover des viyès pires).
** Sol Tchestê . (so plaece: *su l' Tchestê*).

* A vey avou des aiwes :
** ås Broûlins, (so plaece: *Brûlins*).
** li Fontinne Sint Mårtén.
* A vey avou des monts-et-vås :
** Li Tiene do Djubet.
** Li Tiene ås oxheas (so plaece: *ouchés*)

* A vey avou des rotches : 
** Trô d' Han : plaece ki l' Aiwe-di-Lesse vént foû d' tere (elle a moussî e tere e l' egolina d' Belvå).
** Trô stope-cou.

* Voyes 
** Les Tcherås.

## Istwere des Grotes di Han
E 1771, l' abé de Feller aveut ddja moussî sacwants metes dins l' Trô d' Han. 

E 1860 gn a yeu des rcweraedjes di des sincieus, k' ont trové des novelès voyes. 

E 1895, li dominne des Grotes (bômes) divént ene Societé anonime. On-z î mete li loumire et ele kimince a-z assaetchî todi dpus d' tourisses. On fwait on tram inte li viyaedje et les bômes.

Ci n' n' est k' e 1988 ki des omes-gurnouyes ont parvinou a passer di l' egolina d' Belvå å trô d' Han. Sacwants ôtes avént morou dvant zels, tot sayant d' fé parey.

Sourdant: Li Chwès.

## Tuzance walone
* Adelin Lebrun sicrijha on live “Å bea payis d' Han”.
* Sicrijheu e walon di Han: André Henin
Han-so-Eure

**Han-so-Eure** (so plaece ***A***, pus sovint  ***Èl Bourk***,  *Ham-sur-Heure*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nålene po fé l' intité di Han-Nålene, e l' province do Hinnot.

## Etimolodjeye
Li no **Han-so-Eure** vout dire k' el ancyin ptit ban, c' est on han metou so l' Aiwe d' Eure, k' on lome eto l' «&nbsp;Aiwe do Radea&nbsp;».

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6120**
** Di 1969 a 1977: **6428**
* Limero diyalectolodjike: **Th 34**.
* Arondixhmint: Twin
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Bourkî, Bourkene
** Sipotaedje: les Marloyas.
* Dijhêye: «Gn a k' on Bourk, come i gn a k' on Paris».

## Economeye
 Bingnêye#Economeye

## Sourdant
Han-so-Sambe

**Han-so-Sambe** (la-minme *A*, fr: *Ham-sur-Sambre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene di Djmepe-so-Sambe, e l' province di Nameur.

## Hamteas
Li Rabot

## Referinces
Han-Nålene

**Han-Nålene** (la-minme *A-Naulène*,  *Ham-sur-Heure-Nalinnes*), c' est ene comene-intité di Walonreye, e l' province do Hinnot, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, på rashonnaedje di Han-so-Eure, Nålene et sacwants ôtes viyaedjes.

[thumb|Li Tchestea d' [Han-so-Eure|centré]]

## Ban d' Han-Nålene
* Cour
* Djanmioû
* Han-so-Eure
** Bingnêye
* Marbwê
* Nålene

## Tuzance walone
Sicrijheus et rcwereus sol walon:
* Willy Bal
* André Gauditiaubois
* Émile Lempereur
* Éric Monaux

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
* Waibe de Patrick sul comene

## Referinces
Han-so-Mouze

**Han-so-Mouze** (fr: *Ham-sur-Meuse*), c' est on viyaedje del Walonreye di France, dilé Djivet.

* Limero del posse: **08600**
* Limeros diyalectolodjikes 
** da C. Bruneau : **Br 5**
** da A. Doppagne : **G 4**
* Dipårtumint des Årdenes
* Sitindêye: 61,9&nbsp;km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 110&nbsp;metes
* Dimorants: 248 (1999)

*Gn a eto des ôtès plaeces lomêyes [[Han#Viyaedjes del Walonreye avou l' mot "han" u on parint|Han]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Han-so-Mouze
Sol boird di droete di Mouze, pa dvant l' viyaedje, i gn a yeu lontins ene malådreye, did la kel viyaedje a lontins stî lomé *Han-les-Malådes*; ci no d' plaece la egzistêye co.
Djimepe

Plaeces ki s'&nbsp;lomèt **Djmepe**:
* Djimepe-so-Sambe, el province di Nameur
* Djimepe-so-Mouze, rebané avou Serè, el province di Lidje.
Frôhan

thumb|300px|Frôhan, veyou d' Rotchô
**Frôhan** (F. *Frahan*), c' est on hamtea di Rotchô.

Les cis d' Frôhan sont lomés les Frôhinots, Frôhinotes u les Frohantîs, Frohantresses.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Frôhan|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Metou sol hintche erive di Smwès, ene miete divant Rotchô (did la, li ratourneure : abotner Rotchô avou Fôhan). 

Astoké al Tombe di l' Adjeyant.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Frôhan
* A vey avou des åbes et des bwès :
** les Beas Tcheneas (la-minme: *les bés tchènés*).
** al Côre
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** li Gregnete (la-minme: *la Gragnète*)
* A vey avou des aiwes :
** les Bresseus (la-minme: *les Brassûs*) : dandjreus ene plaece la k' gn aveut des rnåds d' wapeur.
** les Frexhis (so plaece: *les frexhis*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Åjhey Tiene (la-minme: *êjî terme*)
* Les voyes et les rowes.
** li Croejhete (la-minme: *la Croûjète*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** li Bondon
Pouphan

**Pouphan** (la-minme, ***Poupan***, [FR] *Poupehan*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon.

## Lomaedje eyet spotaedje
* Dimorants: Poupanîs u Popinots.
* Sipotaedje des djins: les Dårnîs.

## Nos di des plaeces di Pouphan
Merluhan (disfondowe: *Merlëhan*); les Condjroûles (disfondowe: *les Condjrëles*).

## Economeye
C' esteut onk des pus rlomés viyaedjes del Simwès po l' ahivaedje del toubak.

## 
 (tecse sol coûtivaedje del toubak a Pouphan)

## Referinces
Franz Dewandelaer

thumb|120px|left|a 20 ans

thumb|112px|right|coviete di ''El moncea ki crexhe''
**Franz Dewandelaer** a skepyî li 20 di may 1909 a Nivele et a morou tot djonne a Brudje li 23 d' awousse 1952.

C' est onk des pus grands fjheus d' arimés e walon. Il a scrît estant tot djonne (19-25 ans) mins nén lontins.

Riprins dins dins l' antolodjeye Gallimard des powetes do 20inme sieke, pu dins l' grosse antolodjeye da Piron. Ey eto dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

## Ouve e walon
Si prumî tchîf-d'ouve, "Bouket-tot-fwait" a rexhou e 1933. C' esteut des arimés so Nivele. 

"El moncea ki crexhe" n' a vudî k' e 1948. 

Gn ourit eto "Bokets del nute" (1935), "Tchabårêyes" (1936). 

Si ouve etire fourit rashonnêye pa Jean Guillaume dizo titraedje *Œuvres poétiques*, et eplaideye e 1970. 

Ene plake CD-rom adjinçnêye pa s' fi Yvan, avou tos les documints eplaidîs et nén eplaidîs (*Frans Dewandelaer et la culture wallonne*) a rexhou e 2003. Li minme anêye, li SLLW eplaidive on livret sor lu dins l' coleccion Memwere walone.

## Djudjmint di si ouve e walon
Ç' a stî onk des prumîs et des råles sicrijheus walons ki s' a revinté siconte des gros, des menirs, des capitalisses, et minme siconte do Bon Diu, prezintés come li cåze del sofrance des ptitès djins. Lijhoz "Bon Diu d' mizere".

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje Franz Dewandelaer 
*  Onk di ses powinmes (l' aveule) metou e tchanson (pa Jean-Pierre Tintinaglia)
Stalag

On **stalag**, rascourti di *Mannschaftsstamm und -straflager*, c' est l' no e-n almand des camps di prijhnîs d' guere, la k' les sôdårds k' avént stî pris estént resserés.
Po ls oficîs i gn aveut les **Oflag**.

Téns del guere di 1940-1945, emey les sôdårts bedjes, bråmint des walons ont passé 5 ans dins les stalags, dismetant ki les prijhnîs flaminds ont rivnou e 1941.
Les Almands, adon, dinént des preferinces ås djins ki cåzént on lingaedje djermanike, tot tuzant fé avou zels, li grand Reich prometou pa Hitler.
L' Arelerland a stî ossu caressi dins l' minme but.

thumb|Ene cåte-response po scrire ås prijhnîs d' guere 1940-1945
Sicrire ås prîjhnis estot adon foirt målåjhey. I faleut eployî les cåtes oficieles, sicrire e francès, foirt lijhåve, avou on croyon aniline et n' rén dire di contraire, sinon li cinseure ritneut l' courier et li scrijheu coreut des risses.
Pré

On **pré**, c'&nbsp;est ene waide metowe tot do long d'&nbsp;ene aiwe. On-z î pout mete les vatches ås tchamps ubén l' fåtchî.

On ptit pré si lome **preyea**, **preyale** u **preyisse** u **preyon**. Si l' pré pout esse dizo aiwe, on dit eto ene han. 

Dinltins, les prés estént sovint raiwés. On djheut kel four des prés rifjheut do noû sonk ås biesses. 

A pårti des anêyes 1960, gn a bråmint des prés k' ont stî rplantés avou des sapéns.

Li mot pré et ses parints sont foirt corant dins les nos d' plaeces el Walonreye.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pré" et ses parints, alez s' vey e [[:Wikt:pré|splitchant motî]].*
Lompré-el-Fagne

:*[[Lompré|Discramiaedje des årtikes avou "Lompré"]]
*'Lompré-el-Fagne** (la-minme ''Lomprè'', fr: ''Lompret''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Chimai]].



* Limero del posse: **6463** (vî limero **6463**)
* Limero diyalectolodjike: **Th&nbsp;68'''
Lompré-el-Fåmene

:*[[Lompré|Discramiaedje des årtikes avou "Lompré"]]
*'Lompré-el-Fåmene** (la-minme : ''Lomprè'', fr: ''Lomprez''), c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Welin]].



* Limero del posse: **6924** (vî limero **6924**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne&nbsp;3*'
* Sipotaedje des djins: les [[Tchet]]s (paski ça rime, la-minme : A *Lomprè*, c'&nbsp;est des Tchets*).

## No di [[toponimeye do walon|sacwants plaeces]] di Lompré
### Hamtea
* Bårzin (*Baurzin*, F. *Barzin*)
### Ôtès plaeces
* a Dwåve (*Dwâve*)
* al coroûle.
Hoûlmont

**Hoûlmont** (F. *Houdemont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Habâ, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6724**
** davance : **6733**
* Limero diyalectolodjike : **Vi 15**
* Arondixhmint : Vierton
* Sipotaedje des djins : 
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Hoûlmont|l' esplicant motî]].*

## Istwere
On cminça a djåzer d' Hoûlmont å disonnmint del pårotche di Viyé-so-Smwès k' ala avou li distrîxhnaedje des bwès metous so l' aiwe di Rûle. On î baqtixha ene tchapele e 1777.

Dizo l' Redjime francès, Hoûlmont et Mortinsårt estént ene seule comene, et disk' a 1823. Adon, il a stî rebané avou Rûle. Li lwè do 15 di måss 1876 endè rfwait ene dislaxhêye comene. 

## Djeyografeye
Hoûlmont est raiwé pa Rûle.

## Sourdants
Guere

[thumb|Imådjes ([graveures-bwès) so guere 14-18 d' eviè 1953]] 
Ene **guere**, c'&nbsp;est ene margaye inte deus u mwints payis, ki s'&nbsp;batèt avou leus årmêyes.

Dins ene guere, gn a sovint sacwantès grandès batreyes.
Ene guere kimince sovint pa ene **declaråcion d' guere**, et fini pa ene påye.

Gn a d'&nbsp;l'&nbsp;adire inte ene guere et ene guere civile.

Li froede guere n' esteut nén prôpmint ene guere.

Les indjéns d' guere sont metous so ene pådje tote seule.

## Sacwantès gueres
* Dipus d' racsegnes sol guere del vatche
* Dipus d' racsegnes sol guere di cint-z ans
* Dipus d' racsegnes sol guere di Crimêye
* Dipus d' racsegnes sol guere di 1870
* Dipus d' racsegnes sol guere di 1914-1918
* Li guere civile espagnole (1936-1939)
* Dipus d' racsegnes sol guere di 1940-1945
* Dipus d' racsegnes sol guere des shijh djoûs
* Dipus d' racsegnes sol guere do Viet-Nam
* Dipus d' racsegnes sol guere del Gofe (1991)
* Dipus d' racsegnes sol guere del Gofe (2003-asteure)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sicrijhaedjes e walon so les gueres
* Arimés siconte des gueres
Deujhinme guere daegnrece

[vignette|Caliguluk, si trovant a [Końskowola, po rinde bon dvwer ås cis k' avént morou, tins di l' ocupaedje på Troejhinme Reiche l' Pologne.]]
Li **deujhinme guere daegnrece** u **guere di 1940-1945**, k' on lome eto li **guere di cwarante**, c' est ene guere k' a cmincî li 1î d' setimbe 1939 cwand l' Almagne a abroké sol Pologne.

El Beldjike kiminça adon çou k' on loma "li drole di guere" : on ratindeut k' les Almands arivénxhe, avou l' idêye k' on lzî fotreut ene rude petêye, copurade avou les fôrts do payis d' Lidje. "*Ében-Emael : imprenable !*" ("Ebem-Emål, impossibe del prinde !"), end alént i les oficîs.

El Walonreye, elle a cmincî li 10 di may 1940, on vinrdi d' Pintcosse. C' est l' kiminçmint del campagne des 18 djoûs, ki s' atcheva, dabôrd, li 28 di may. 

Li Troejhinme Reich a marké cisse guere ci avou les camps d' rashonnaedje, come el ci di Natzweiler-Struthof. 

Li dierin ratacaedje des Almands Ofinsive da Von Rundstedt, fourit laide pol Walonreye.

Li guere di 40 fourit tote fwaite li 9 di may 1945, cwand l' Almagne sina si rindaedje (mins ezès payis occidintås on fiestixh purade li 8 di may, la ki l' rindaedje a stî siné avou ls aloyîs).

Dins ses cåzes, et dins ses bateus, li guere di 1940-1945 est raloyeye al guere 1914-1918. Inte les deus, c' est çou k' on lome l' Eter-deus-gueres.

## Aprestaedjes del guere
On fjheut "serer" les voyes (et les tchmins d' fier) avou des grossès bayes d' acî a rôletes.

## Li rhoucaedje des CRABs
 CRAB

## Egzôde di 1940
 Egzôde di 1940

## Walons e l' Almagne
### Les prijhnîs d' guere
Gn ourit 70.000 Bedjes prijhnîs d' guere, et ladvins, 67.500 Walons. Les Almands avént-st enondé ene politike raecisse, tot fjhant bebele ås Flaminds k' avént on lingaedje pus addé l' almand.

### Les ovreus al Werbestele
 Werbestele
Bråmint des omes divént aler ovrer dins les oujhenes e l' Almagne, ça s' loméve li Werbestele.

### Les Walons anecsés
Li 18 di may 1940, les payis redîmés sont anecsés pa l' Almagne. Les djonnes d' avår la, inte di zels les djins di l' ancyinne Walonreye prûssyinne divèt moussî dins l' årmêye almande.

## Sacwantès batreyes et operåcions del guere di 40
* Li Batreye di Djiblou.
* L' Operåcion Torch.

## Lives et racontaedjes sol guere di 40 e walon
* Sôdård di 40 (Louis Sohy). Tot l' live si passe dins on stalak.
* Li curé d' Såtô (Auguste Laloux, passaedje).
* Èn Årdinwès foû di s' payis, (Arthur Schmitz, tôme 1, ki s' passe dins ene oujhene e-n Almagne la k' i boutéve pol Werbestele).
* Louwis d' emon l' Pitchou (Henri Matterne, 2012)

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje des scrijhaedjes e walon sol guere di 40

## Sourdants
Eter-Sambe-et-Mouze

thumb|Essegne d' on cåbaret a Djerpene 

L'&nbsp;**Eter-Sambe-et-Mouze**, c'&nbsp;est l'&nbsp;boket del Walonreye ki s'&nbsp;trouve inte Sambe eyet Mouze.

Elle est co purade kinoxhowe come on payis d' måtches foclorikes.

## Sacwants veyes et viyaedjes di l' Eter-Sambe-et-Mouze
* Fosse
* Djerpene
* Cerfontinne
* Flipveye
Efant sôdård

Èn **efant sôdår(d)** , c' est èn efant (ki n' a nén co 16 ans), k' est prins po bouter u s' bate avou ene årmêye, u ene trope paramilitaire, sovint dins les gueres civiles.

End a a pô près 300.000 ki s' batnut pol moumint avou des årmêyes u des revinteus. Si on conte avou les djonneas, 16 a 18 ans vîs, end a 500.000.

Les efants sôdårds, c' est ene des sôres do boutaedje des efants.

## ovraedjes des efants sôdårds
* I s' plèt aler bate directumint.
* Å pus sovint, i s' ocupèt des olivetes dins les camps.
* Les glawenes siervèt eto po coûtchî avou les sôdårds; c' est ene des sôres di margougnaedje d' efant.

## lives et fimes so les efants sôdårs
* *[[:en:Blood_Diamond_%28film%29|Blood diamond]]*, on fime da Edward Zwick (2006)

## Hårdêye difoûtrinne
* Mape des efants sôdårds
Guere civile

Ene **guere civile**, c' est ene guere ki s' passe inte deus peupes, ki vikèt sol minme payis; ubén inte deus pårtis diferins do minme peupe.

## Sacwants piceures des gueres civiles
Cwand ene guere civile va aminer li schafiaedje d' onk des peupes, on cåze di peupe-sipata. 

Dins les gueres civiles d' Afrike, gn a bråmint d' efants-sôdårds.

## Sacwantès gueres civiles
* Li guere civile rûsse (1917-1922)
* Li guere civile d' Espagne (1936-1939)
* Li guere civile d' Aldjereye (1992-2004).
* Li Guere civile congolesse (1994-2004).
* Li guere civile siryinne (2013-2020).
* Les gueres civiles libyinnes (2013-2014, pu 2019-2020)

## El Beldjike
El Beldjike, li kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike a manké d' miner a ene guere civile.
Guere civile d' Aldjereye

Li **guere civile d'&nbsp;[[Aldjereye]]** a cmincî e 1992 cwand l'&nbsp;årmêye n'&nbsp;a nén volou ricnoxhe les rzultats des vôtaedjes ki dnént l'&nbsp;madjorité a on pårti islamike, li *Jebha Islamiya li-l Inqad* (Sibuca Islamiveus pol Schapaedje), kinoxhou eto dizo l'&nbsp;essegne F.I.S. (*Front Islamique du Salut*).

Inte 1992 et 2004, on-z avire kel guere civile aldjeryinne a costé 135 miyårds di $ U.S.

## Hårdêye difoûtrinne
Sicrijhaedjes sol guere civile aldjeryinne (belès letes)
Eter-deus-gueres

L'&nbsp;**Eter-deus-gueres**, c'&nbsp;est l'&nbsp;trevéns d'&nbsp;l'&nbsp;istwere inte li guere di 1914-1918 eyet l'&nbsp;guere di 1940-1945.

## Sacwants etrevéns politikes di l' eter-deus-gueres
* Askepiaedje do pårti recsisse.
## L' årmêye bedje dins l' Eter-deus-gueres
### Ekipmint et ahesses
* L' årmêye bedje est ahessêye di tanketes.
### Li Rezieve di Rcrutmint.
Rezieve di Rcrutmint e cas d' conflit, c' esteut tos les omes di 16 a 35 ans ki n' avént nén co fwait leu tins ou k' avént yeu on sursis.

Li Rezieve di Rcrutmint a stî amontêye pa troes rîlêyes d' arestés rweyås eplaidîs e Moniteur Bedje etur 1937 et 1939. 
L' idêye esteut d' aveur des mobilijhåves assez s' i gn arivreut ene guere. 
E 1940, li Rezieve di Rcrutmint contéve 300.000 omes. Avou les vraiys sôdårds, ça fjheut 600.000 omes.

## Politike militaire dins les ôtes payis
Les Estats-Unis ont zoupté evoye do diswalpaedje militaire. E 1940, gn aveut pus ki 200.000 sôdårds ezès Stats-Unis (dabôrd k' end aveut 600.000 el Beldjike).

## L' economeye di l' eter-deus-gueres
## Les scrijheus e walon eyet l' tuzance walone di l' eter-deus-gueres
### Rivowes e walon
* So Lidje, gn a l' Clabot ki rexhe totes les samwinnes di 1919 disk' å 20 di måss 1932.
* So Nameur, Eugène Gillain ahive les Cayés Walons (1938).
* So Tchålerwè, Félicyin Bary amonte Li Tchariguete (1938).
Oû-Djåce

**Oû-Djåce** ([FR] *Orp-Jauche*), c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, på rashonnaedje di sacwants viyaedjes do vå d' Djåce, el province do Roman Payis.

## Ban d' Oû-Djåce
* Djåce
* Djandrin-Djangnoûle
* Énene
* Fô-les-Cåves
* Marîle
* Nodwé
* Oû-l'-Grand
[thumb|160px|plake pol porminåde des [Sarazins a Oû-Djåce|centré]]

## Referinces eyet sourdants
A.L.F.

L' **Atlas des Lingaedjes del France**, u **Atlas linwistike del France**, pus conxhu dizo les prumirès letes essegne **A.L.F.**, c' est èn  ki mostere les rcweraedjes so les lingaedjes romans coinreces (lomé pås rcwereus les "patwès") del France. 

## Istwere
Les kesses di l' A.L.F. fourît atuzlêyes diviè 1895 pa Jules Gilliéron po-z esse dimandêyes so tot li stindêye galo-romande. Dj' ô bén: eto el Walonreye eyet el Swisse romande.

Les respondas ont stî fwaits pa Edmond Edmont di 1897 a 1901 dins 639 viyaedjes. 

Les responses fourît rprezintêyes so des mapes, eplaideyes di 1902 a 1910.

Al fén des inketes, l' ALF fwait 50 tômes, ki rascovrèt 25 contrêyes.

Mins, e 2019, gn aveut co waire di contrêyes k' avént tot publiyî leus dnêyes (djusse li Borgogne, e 1979, li Lorinne romane e 1998, eyet l' Tchampagne e 2012.

## Les viyaedjes del Walonreyes situdyîs a l' A.L.F.
Gn ava 23 viyaedjes del Walonreye situdyîs e l' A.L.F. Ladvins, a pô près 15 pol walon lu-minme.

## Rimanance di l' ovraedje des A.L.F.-îs.
C' est l' eplaidaedje des prumîs tomes di l' A.L.F. ki dna l' idêye a l' S.L.L.W. (e 1905) d' atuzler des pus parfondès rcwerances pol Walonreye, et d' askepyî, lontins après (e 1920), des  kesses po basti l' Atlasse des Lingaedjes del Walonreye.
C' est eto Gillieron k' a scolé Charles Bruneau, et l' enonder po ses rcweraedjes so les Årdenes francesses, et l' Nonne del Walonreye.

## Djudjmint des linwincieus so l' A.L.F.
Les linwincieus ont trové ki l' A.L.F. n' esteut nén spepieus assez. 

Insi, tot studiant les dnêyes so ût viyaedjes del Walonreye, et lzès tot rmetant ås responses di l' A.L.W., Lerond, e 1970, a trové 0.83 flotches å mot. 

C' est paski c' esteut ene seule djin k' a dvou fé tote li bouye. Si n' pleut ele nén cnoxhe tos les lingaedjes k' ele situdyive, di l' occitan d' Gascogne å walon d' Måmdey.

Les mapes di l' A.L.F. sont djusse des mots metous ådzeu des ponts des viyaedjes, sins esplikêye ni ratroclaedje po bén vey les stindêyes linwistikes.

## 
 Waibe di l' éndjolijhaedje di l' ALF

## Sourdants
Joseph Coppens

**Joseph Coppens** a skepyî li 2 di decimbe 1896 a Coûteure-Sint-Djermwin, ey a morou a Nivele e 1970.

I fourit on scrijheu e walon ey on diccionairî do payis d' Nivele.

Di s' mestî, il esteut directeur comierçå dins ene papireye. Il a eto stî prof di langues al sicole tecnike di Nivele.

## Ouve e walon
### come sicrijheu
Come sicrijheu, il est l' oteur di pîces di teyåte et d' tchansons, et co d' sacwants arimés. 

Sacwants scrijhaedjes:
* Pîces di teyåte
** on trik di bårbî (comedeye d' èn ake)
** po Rôzine (comedeye d' èn ake) (avou Eugène Heynen)
** El reve d' on pidjonisse (comedeye d' èn ake)
** Grougnî (comedeye d' èn ake)
** Xhalêye (comedeye-drame, 2 tåvleas)
** Dins 1 cep (comedeye d' èn ake)
** L' amour dins ene tchabote (operete 2 akes, muzike d' Octave Grillart)
…
* antolodjeye
** Ene kertinêye dè fleurs
* Powinmes 
** Pikete do djoû
** C' est mi
* Tchansons
** Nos tcherbonîs

### come diccionairî
Mins ses mwaissès-ouves, c'&nbsp;est 
* li “Dictionnaire aclot wallon-français” (1950)…
* …shuvou del croejhete «Grammaire aclote» (1959)…
*… pu do «Dictionnaire aclot français-wallon» (1962)

Si dierin ovraedje, ene ramexhnêye di spots et ratourneures “Rvazîs, adages, dictons, proverbes populaires” ni fourit eplaidî k' e 2001. 

Ça fwait ki c' est l' seu grand diccionairî k' a fwait l' toû do walon di s' payis.

## Sourdants
11 di djun

Li 11 di djun c' est li 162inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 163inme po ls anêyes bizetes), avou 203 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

9 di djun - 10 di djun - 12 di djun - 13 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
12 di djun

Li 12 di djun c' est li 163inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 164inme po ls anêyes bizetes); gn a co 202 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
* 1944 : del nute, li prumî robot almand tchait so Londe.

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus
* 1913 : Édouard Seret
### Ôtès djins
* 1929 - Anne Frank, djwive almande ki leya on cayé ki discrît l' vicaedje des cis ki s' muchiént des nazis, divnou ene pîce di teyåte e walon, «Li cayé d' Anne Frank».

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

10 di djun - 11 di djun - 13 di djun - 14 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Louis Piron

left|thumb|120px|(diviè 1965)
**Louis Piron** a skepyî li 15 d' awousse 1906 ey a morou li 26 di decimbe 1987. 
C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Sibret, mwaisse di scole di s' mestî.

Il a stî rprin dins l' antolodjeye «Scrire» (1992), et dins “Scrijheus d' Årdene” (2002). 

Foû do walon, esteut eto on scrijheu d' powinmes e francès.

## Ouve e walon
I screye des longuès rimêyès paskeyes, a môde des powinmes greks et laténs, sol vicaedje e l' Årdene. Els a ramexhné dins «A, c' esteut l' bon tins» (1971); «Li ptite vatchresse» (1972); «Facteurs, djindåres et li cpagneye» (1979). 

Ci fourit onk des prumîs scrijheus e walon k' a-st eredjistré ses arimés (“A, c' esteut l' bon tins”, ecassetlé e 1984).

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes