open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Camilo Cienfuegos

vignette|Foto da Camilo Cienfuegos, e coleur.
**Camilo Cienfuegos Gorriarán** (6 di fevrî 1932 - 28 d' octôbe 1959), fourit-st on revolucionaire cubin, i pårticipa dins les activités siconte do dictateu coubin Fulgencio Batista eyet ourit on role foirt important dins l' Revolucion cubinne.

C' est onk des pus cnoxhous k' ont fwait cisse revolucion, avou Fidel Castro eyet Che Guevara.  

## Vicåreye
I n' pårticipa nén di l' assôt do cazer Moncada e 1953, la k' il ebague ås Estats-Unis.

E 1955 il est aresté, eyet dispoirté viè Couba.

Adon i s' mete dins les revoles des studiants siconte di Batista, eyet est acsû pa ene bale.
E 1956 il est aresté et boreaté, poy i rva åzès Estats-Unis, et, did la, å Mecsike.

Tot d' shûte après, i rdjond li ptit groupe ki Fidel Castro meteut so pîs po l' espedicion do *[[Granma]]*.

Après l' acoistaedje a Alegría de Pío, il arive a griper l' *Sierra Maestra*, li grande tchinne di montinnes ki triviesse l' iye di Couba, eyet radjonde les ôtes mimbes di l' espedicion. 
E 1958 il est lomé comandant, eyet ezès moes d' avri et may del minme anêye i cmande ene trope ki dschind des monts el plinne di Bayamo.

Divant l' siconte-ofinsive di l' årmêye da Batista i rtoûne dins les montinnes, eyet, on côp l' siconte-ofinzive batowe, Fidel Castro lyi dene li mission di fé ene ofinsive disk' al province di *Pinar del Río*, çou k' i fwait, avou l' *deujhinme colonne “[[Antonio Maceo]]”*, eyet ariver al mwaisse-veye del province li 7 d' octôbe.

On côp l' Revolucion prindant l' pouvwer, i dvént mimbe do Hôt-Comandmint d' l' årmêye, eyet combate les solevmints siconte-revolucionaires dins l' årmêye.

Il ourit eto on role foirt impôrtant dins li rfoime agraire, eyet participer dins des raploûs d' ovrîs et d' payizans, minme divant l' fén del guere, come les 20-21 di decimbe 1958 al Conferince Nåcionåle des Travayeus do Souke, adon k' i cmandéve li deujhinme colonne.

Il esteut d' ene famile d' anarchisses espagnols, eyet veyou foirt voltî des djins po si simplicisté eyet si sorire, çou ki lyi dna li spot di *Comandant do Peupe*.

E moes d' octôbe 1959 il est evoyî a Camagüey, po disfé on solevmint da Hubert Matos; c' est tot rivnant di Camagüey viè Li Habane, li 28 d' octôbe, ki si avion disparexhe el mer. On cweraedje a stî fwait do côp, mins on nel ritrova måy.

Mins nerén, les cubins siconte do govienmint d' Couba, copurade les cis ki vikèt ås Estats-Unis, dijhèt sovint ki ça sereut Fidel Castro kel åreut fwait touwer; mins i n' a rén ki vegne acertiner cisse rumeur la.
Eto, i gn a des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse èn ôte complot, mins del CIA, k' åreut bouxhî djus l' avion; les cis ki pinsèt çoula el fijhèt sol soûmint des nombreus atintats siconte des revolucionaires k' on pårticipé al guere siconte do dictateu Batista (ki rçujheut des aidants del CIA).
Årlon (veye)

**Årlon** (so plaece *Arel*, F. *Arlon*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité. 

## Foclore et spotaedjes des djins
### Foclore
* Cwarmea d' Årlon avou l' broûlaedje des bosses des "fôs" (les dguijhîs, les *Areler Gekken*), al nute.
* Sôre di peltaedje des djonnes maryîs, avou l' muzike.

### Sipotaedjes des djins
* les Choumakes. Divinltins, on n' pleut aprinde li coibjhî k' a Årlon, et les coibjhîs d' Årlon fijhént des tournêyes dins tot l' Payis Gåmet. Li dierin choumake d' Årlon a bouté disk' e 1918.
* les cis del **Knipchen** (do ptit tiene). Eto dins l' tchanson: *Zu Arel op der Knipchen / Do sin die Weiber froo / Si drénke gier eng schlipchen / Eng rift der aaner zoo* (A Årlon, sol tiernea, / drola, les cmeres sont binåjhes / Ele boevnut voltî on goirdjon / et s' priyî eto mon ene u l' ôte). *Zu Arel op der Knipchen*, c' esteut, avou, l' essegne del coirnêye sol Payis d' Årlon e l' Avni do Lussimbork.
* les *Hetschegaass* (ene des rowes d' Årlon).
* les *Areler Gekken* (les fôs d' Årlon = les dguijhîs å cwarmea). On traitéve les cis d' Årlon insi: *Dù, Areler Geck, du hos, du huos an der Girscher Pets gekukt*) Ti, po on fô d' Årlon, ti t' a stî rwaitî dins l' pousse di Guiyisch.
* les *Heireksfreisser* (golafeus d' sorets); les djins des viyaedjes ni magnént pont d' pexhons, et trovént ça drole.
* les *Biergerkleppel* (Grosse biesse di bordjoe). Les djins des viyaedjes traitént les cis d' Årlon avou ene tchanson: *Biergerkleppel / Chêss an 't Deppen / Chêsse deck, chêss denn / Chêss de Giével nit mat em* (Grosse biesse di bordjoe / Tcheye …(?) / Tcheye sipès, tcheye tene / Ni tcheye nén li … (?) avou.

## Djeyografeye
Sourd di Smwès.

## Istwere
Li cazere Leyopôl a cmincî a esse basteye e 1838, cwand li province do Lussimbork esteut co avou l' Grande Dutcheye d' asteure. 

Li cazere s' a bråmint diswalpé inte 1870 et 1905, pask' on-z aveut stî seré di cåze del guere di 1870, la k' les Francès avént stî esserés pås Prûsyins a Sdan, fok 10 km lon del frontire bedje. Li 11inme di Lene s' î astale.

E 1880 on-z a emantchî li tchamp d' tir di Lagland. On-z a basti ene pourreye ådzo del plinne des Manouves et èn ospitå militaire.
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans

«Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne»
Li **deujhinme sidje di Wîne pås Otomans** a cmincî li 12 di djulete 1683 et esse tot fwait på petaedje-evoye des Trouks li 12 di setimbe 1683. 
 
Les Hongrwès d' Transilvaneye s' avént revinté siconte di l' Impreur d' Otriche et s' batént avou les Trouks. A pårt ces noveas aloyîs la, les sôdårds di l' Impreur des Trouks vinént d' Etiopeye (purade li Soudan d' ouy), d' Edjipe, di Mezopotameye. 

Emey les grands mwaisses di l' årmêye turke, gn aveut 
* li Bassa d' Alegzandreye.
* li Bassa d' Waradinne (*Oran*, e l' Aldjereye d' asteure).
* li calife di Bagdet 
* li Beyerbeyî (bey des beys, govierneu des govierneus)
* li grand Vizir ki n' ariva k' al fén, sol kimince do moes d' setimbe

Divant d' ariver a Wîne, les Trouks avént remolou tote li Hongreye, copurade les viyaedjes walons k' estént a Nonne do Danube.

Di l' ôte des costés, emey les aloyîs di l' Impreur d' Otriche, gn aveut li Duk des Lorins; et li Rwè d' Pologne k' ariva al rischape li 12 di setimbe.

Po rinde do coraedje ås esserés, li moenne Capucin Mår d' Aviano, di Vnijhe, n' a nén låtchî do priyî.

Li rwè d' Pologne ratourna les Trouks et fourit li grand ovreu pol victwere. Si årmêye esteut cmandêye på djenerå Sobieski.

Li sidje di Wîne a stî raconté å djoû l' djoû pa on Walon k' î esteut, et k' end a fwait ene paskeye.
Asnoe (ôtes)

* Asnoe dlé l' Tchestea (la minme *Asnwa*, fr: *Assenois*), viyaedje rebané avou Leglijhe.
* Asnoe dlé Hamwè (la minme *Asneu*, fr: *Asneux*), hamté d' Hamwè.
* Les Asnoes (la minme: *Les Asnès*, fr: *Assenois*) hamtea rebané avou Bietris.
* Asnoe (u Esnoe) dlé Ompré (la minme, *Asnè, Esnè*, fr: *Assemois*), hamté d' Ompré
* Esnoe u Esneu (la minme: *Esneu*, fr: *Esneux*), viyaedje divnou intité.

----
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, vey
e l' esplicant motî ezès intrêyes po Asnoe eyet :Wikt:Esnoe.
Lontchamp

Gn a deus viyaedjes, et kécfeye des ôtes nos d' plaeces ki s' lomnut **Lontchamp** :
* Lontchamp-dlé-Bastogne 
* Lontchamp-dlé-Du

Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Åbsoneu

Èn **åbsoneu** (ene **åbsoneuse** u **åbsonresse**), c' est ene djin ki s' î cnoxhe dins les åbussons et tchampions des bwès. 

Eto, end irè cweri endè magnî el såjhon. 

Les pus eraedjîs si metront dins des soces d' åbsoneus, et fé des escursions po disvovri des belès djîsses avou toplin d' åbussons.

## Usteyes d' èn åbsoneu
* saetchot d' plastike po mete ses tchampions.
* pitit coutea po lzî côper l' pî, et n' elzès nén råyî, po leyî l' miceliom dins tere rifé des noveas boloes.
* live so les boloes.
 
## Sacwantès soces d' åbsoneus del Walonreye
* å Tchestea.
Codjowaedje durer

Li **codjowaedje di durer**, c' est come li ci d' bouter, mins avou on candjmint d' voyale å singulî di l' indicatif prezintrece, do suddjonctif prezintrece et do cmandeu. 

A ces tins la, li bodje divént **deur-**
* dji djeure
* ti djeures
* i djeure.

## Sacwants viebes di cisse sôre la
* , 
* 
* 
* 
* , , 
* , 

## Dins les accints do walon
* E Payis d' Lidje, li prononçaedje del candjeye voyale est *eû* : dji *djeûre*.
* El Basse-Årdene, gn a k' ene seule voyale "è" : *djèrer; dju djère*.
* E Payis d' Nameur, gn a k' ene seule voyale "u" :  *djurer; dji djure*
* E sacwantès plaeces (Djodogne, Bietris), li u dvént ë : *djërer; djë djëre*

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "djurer" 
*
Crodjambot del bijhe

On **crodjambot del Bijhe**, c' est on crodjambot ki håbite li vint d' bijhe, et ki va picî les lepes, li nez u les doets des efants, s' i moussèt foû pa ç' tins la.

Gn a sacwants crodjambots del bijhe el Walonreye :
* **Djihene del Bijhe**, ki dmeure el Fåmene. Ele apice les efants ki rexhnut foû del måjhon cwand i bijhe. 
* **Pépé Djhan Bijhon**, ki dmeure so Smwès, avou ses aidants, les **Spiçons** (la-minme : les *Spinçons*) ki broûlèt les ongues des efants ki vont a l' ouxh cwand i djale.
* L' **Oujhea å Rodje Betch** u li **Colon å Rodje Betch** u li **Cok å Rodje Betch**. E sacwantès plaeces, on racourtixh si no : *Clôrobetch*, *Colôrobetch*, *Corobetch*. I dmeure el Hesbaye, e Condro, e l' Årdene. I vs betche et vos fwait des sbijheures si vos moussîz foû et k' i bijhe. I vs piçrè på nez et vos î hagnî.
Les Asnoes (Bietris)

thumb|Li passaedje do trin ås Asnoes 
**Les Asnoes** (la-minme: *Les Asnès*, F. *Assenois*), c' est èn ancyin hamtea d'&nbsp;Ofagne, rimetou avou l' Grand Bietris.

Il est trevåtchî på tchmin d' fier Bietris-Dinant.

Po l' etimolodjeye, les sinonimeyes et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Jean-Claude Van Cauwenberghe

thumb|(2004)
thumb|Van Cau veyou dins l' "Tao-tö-king" e-n imådjes
**Jean-Claude Van Cauwenberghe** (pus coûtmint lomé **Van Cau**) a skepyî a Tchålerwè li 28 d' avri 1944. 

C' est on politikî walon, k' a stî mayeur di Tchålerwè, pu prezidint do Pårti Socialisse. 

Di 2000 a 2006, il a stî prezidint del Walonreye. E 2004, il î aveut stî rlomé on deujhinme côp, normåldimint po diski 2009. Mins, e 2006, i s' a sintou oblidjî d' leyî s' plaece a Elio Di Rupo, di cåze do herleme des lodjmints sociås (Walonreye, 2006).

Di s' mestî, il esteut pårlî.

## Kékès ôtès dnêyes
Mågré tot, e moes d' avri 2006, il atåvele Pårlumint walon, avou sacwants ôtes, on pordjet di mwaisse lwè pol Walonreye. L' idêye serè diswalpêye dins l' Pordjet Destate Bressene di rdiscotaeyaedje del Beldjike, bråmint espliké e 2007.

C' est onk des prumîs politikîs k' a djåzé e walon dins sacwants raploûs oficirs, et ki n' a måy catchî k' il esteut foirt binåjhe do ravicaedje do walon. Il a-st aprins l' walon el rowe, a Tchålerwè, cwand esteut roufion.
 
E 2004, i rçuva les wangneus do Pris do Coirneu a l' Elizete.

## Cårire politike
* 1977-1983 : Pårlumintî
* 1983-1995 : Mayeur di Tchålerwè
* 1995-1999 : Minisse do Budjet, des Finances, di l' Eploye eyet del Fôrmåcion å govienmint walon eyet Minisse do Buddjet, des Finances eyet del Fonccion publike del Cominålté francesse
* 1999-2000 : Minisse do Budjet, di l' Ekipement et des Travôs publiks å govienmint walon
* 2000-2006 : Prezidint do govienmint walon.
* 2006-2007 : I dmeure simpe deputé å Pårlumint walon.

## Lingaedje walon
**Jean-Claude Van Cauwenberghe**, c' est eto on walon-cåzant (pus speciålmint, do patwès di Tchålerwè). Il l' a-st aprindou cwand il a comincî a militer. Il aveut vlou k' les nos des rowes soeynuxhe dins les deus lingaedjes.

## Sourdant
Léopold Génicot

**Léopold Genicot** (18 di måss 1914 a Forveye — 11 di may 1995 a Ocgniye) fourit èn istoryin. 

Il esteut professeur a l' univiersité d' Lovén.

## Ouve
C' est lu k' acvierna li live *Histoire de la Wallonie* (1973, ås eplaidreyes Privat a Paris), li prumî vraiy live so l' istwere di tote li Walonreye. On î lét, dins si adrovaedje:
:*Ces pådjes cial mosterront a nosse Walonreye ki s' dispiete ki si istwere est l' meyeu waerant di si avni.*

A scrît mwints lives e francès, inte di zels *Racine d' espérance* (parexhou e 2002), wice k' on-z a rashonné ses rcweraedjes.

## Rapoirt å tuzance walone
E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.

I troveut ki l' vicaedje walon diveut esse sititchî dins l' pactaedje "culteure walone". Il esteut consyin kel lingaedje walon esteut ene des pires pol bastixhaedje di l' idintité walone, et s' cåzeve-t î voltî walon avou les djins d' ses djins. Mins i n' a nén scrît e walon.

## Difoûtrinne hårdêye
 Biyografeye so «Wallonie en ligne»
Édouard Van Beneden

[thumb|si posteure a [Lidje (veye)|Lidje]]
**Édouard Van Beneden** a skepyî e 1846 ey a morou e 1910.

C’ esteut on prof di zolodjeye a l’ univiersité d' Lidje. 

## Ovraedje
Il a stî ricnoxhou long et lådje pa ses studias so les naweas des celules djenitåles. 

Tot corwaitant li blanc vier do tchvå, kimint çki ses oûs s’ fwaiynut, i discovere ki les cromozômes si dispwairièt, mins k’ onk di tchaeke pwaire est tapé evoye. C’ est parey po les celules des djermons et des ovaires.

Ça a stî on nouzome trova k' a drovou l' voye a totes les avanceyes del djenetike e 20inme sieke.
Motî Cambresier

thumb
thumb|pådje del rawete do motî da Cambresier 
Li **Motî Cambresier** ki s' vraiy tite, c' est *Dictionnaire walon-françois ou recueil de mots et de proverbes françois Extraits des meilleurs Dictionnaires*, c' est onk des prumîs motîs do walon måy eplaidîs.

Il a stî scrît pa Remi-Henri-Joseph Cambresier, on priyesse. 

Il a moussî foû e 1787.

Il est rprins sol limero **[E89]** dins l' djivêye des motîs do walon.
 
## Accint
Li motî da Cambresier note l' accint d' Lidje. Mins al fén do motî, gn a eto ene rawete ki mostere les diferinces avou l' accint do Payis d' Heve (Limbôr), inte di zeles les cenes a vey avou l' prononçaedje di çou ki s' lomrè li betchfessî å.

## Ortografeye
Cambresier dit lu-minme k' i n' a nou sistinme ortografike, mins k' i scrît come el sint.
* Li lete S (ki rprezinte les sons S et Z) est scrîte, come c' esteut l' uzance di ces trevéns, avou l' longowe cogne "ſ" (e walon come e francès) (*Aſpouï, Aſtaplé*, cauſer, enſemble). I n' ridobele nén cisse lete la dins les mots walons : walon *aſener*, F. aſener
* Li son in est noté "en" : *atenri* (atinri).
* Li son è est sovint disfafloté : ateni (c' est l' minme sicrijha k' e rfondou).
* Li ixh-låte est marké H : *mohe* (moxhe); ci scrijha la serè rprin e sistinme Feller.
* I n' sicrît nén li son yod : *miol* (miyôle)

## Egzimpes d' intrêyes
* *Ateni* tiédir v.n. Devenir tiède, faire tiédir de l'eau.
* *Mohe* mouche, f.f. Sorte de petit inƒecte qui a des ailes.
* *R'bouwé* blanchir, v.a., On dit qu'une femme blanchit quelqu'un pour dire qu'elle blanchit le linge de celui dont on parle.

## Adjinçmint
Droldidmint assez, les ratourneures ni sont nén scrîtes e walon 
: *Ateg* épingle, f.f. On dit, prov. & fig. Tirer ſon épingle du jeu , pour dire ſe retirer ſe dégager d'une mauvaise affaire.
Ça fwait k' on n' sait dire si c' est ene ratourneure walone u francesse. Mins dandjreus k' c' est ene francesse. Ci sistinme di diccionairaedje la (kimincî d' on mot walon po fé on motî di rcoridjaedje do francès cåzé pås aprindisses) est eployî eto dins l' motî da Dasnoy, ki date des minmes trevéns.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Copeye do motî (sol waibe Lexilogos)
* So l' Wikisourd e francès : Motî Cambresier.
Sinte Magrite

thumb|right|Sinte Magrite
**Sinte Magrite** a viké et mori mårtire a Antiyoche di Pisideye e 3inme sieke. 
 
C' est l' boune dame des fiyeus et des femes ki ratindnut famile.
 
C' est ene sinte fiesteye el Walonreye. Les femes ki sont grosses li rclamént a Tîne. Les cis k' avént stî e pelrinaedje poirtént ene beneye binde so leu vinte.
Dimorant oujhea

On **dmorant**, tot djåzant des oujheas, c' est ene sôre ki dmeure tote l' anêye el minme plaece, eneviè les voyaedjeus, ki n' acovèt nén la k' i passèt l' ivier.
 
## Sacwants oujheas ki dmorèt el Walonreye
* verdire
* agaesse
* coirnaye
* moxhon d' toet
Émile-Joseph Piret

thumb|Bokets del Bibe redjårbés pa Piret (replaidaedje 1979) 
**Emile-Joseph Piret** a skepyî e 1885, et mori e 1959. C' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Frantchîmont. 

Di s' mestî, il a stî mwaisse di scole a Hodrémont pu a Rômedene (1923-1952), la k’ il a yeu Yvon Laurent come sicolî. El guere di 1914-1918, il esteut a prijhnî dins on camp e l’ Holande.
 
Come bråmint des scrijheus walon do 20inme sieke, Emile-Djôzef Piret ni djåzéve måy walon avou les cis k' i rescontréve po s' mestî. Si n' a-t i måy dit a ses scolîs k’ i scrijheut e walon, u vanter l’ lingaedje walon divant les djins.

## Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e 1920 et a ramexhner des mots walons, copurade k' il a stî temoen po l’ ALW. Inte 1955 et 1957, il a fwait do diccionairî. Il a insi rashonné 2500 mots, des nos d’ plaeces eto, arindjîs pa coron, avou ene croejhete.
 
Di 1950 a 1960, i shuva les scolaedjes da Arille Carlier a Tchålerwè. 

Il a eto stî ås Relîs Namurwès (il a yeu l’ cocåde). Si fourit i eplaidî dins les Cayés Walons eyet l’ Bourdon. 
 
Si prumî live rexha e 1953. C' esteut «A l' åvrûle des gaeyîs», (*A l' auvrère des gayîs*), avou 88 arimés, sovint avou ene luçon al fén.
 
Ci côp la, il a vudî les *Extraits bibliques*, des relîs bokets foû del Bibe, redjårbés a môde di paskeye ki s' pasrént e payis walon. I vudît on prumî côp e 1960, et fourît replaidîs e 1979, todi pås Cayés Walons.
 
Mins, gn a on live da sinne k' a dmoré nén eplaidî : c' est "Å payis d’ Chinele et des Francs" ene schorsêye di bokets d' prôzes et d' arimés. 
 
## Egzimpes di lçons d' moråle dinêyes al fén des arimés di "A l' åvrûle des djaeyîs".
Nos l' avans veyou avou ses bokets del Bibe, Mimile Djôzef Piret esteut foirt catolike. Tos ses arimés volèt dner ene luçon. Vocial sacwants egzimpes.
* a on rapia :
:A cwè ça lyi åreut i siervou
:D' etassî tofer dins l' tchåssete 
:Si s' paradis sereut pierdou
:po n' awè viké k' pol galete ?
* po pretchî l' tcharité ås pôves
:C' est bén çoula kel ci k' a tot
:N' doet nén waitî a ene groumiote
:Po soladjî do mia k' i pout 
:Les cis k' n' ont nén ddja ene faflote. 
* po critiker les cis ki doirmèt tins d' messe :
:Mi dji di k' sokyî tins do siermon,
:Et fote li camp dvant messe fineye,
:C' est ptete onk des pus grands afronts
:K' on såreut fé å Mwaisse del Veye.
* d' onk ki rwaitive sins crankyî broûler l' måjhone d' on cinsî ki n' lyi aveut nén vlou vinde des canadas tins del guere di 14.
:Dji n' trouve nén çoula comifåt 
:Fåt todi rinde li bén pol må
:Creyoz kel Grand Mwaisse s' a rvindjî
:So les bôreas ki l' ont clawé
:Dissu ene croes
:Après l' awè
:Måtrijhî ?
:Årîz rovyî 
:Ki dvant d' rinde l' åme, Il a priyî 
:S' popa d' elzî pardoner et di n' les nén pûni ?
:Et kel tins k' Il a passé droci
:Måy li Såveu do Monde n' a dit 
:"Tot come on t' fwait, fwai lyi".

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje ås scrijhaedjes da Piret

## Sourdant
Redjime francès

Li **redjime francès**, c' est  l' sistinme politike k' i gn a yeu el Beldjike di 1796 a 1814.

Il a cmincî djusse après li Binamêye Revolucion et l' Revolucion Braibançone, di cåze di l' evayixhaedje des Bas Payis Otrichyins, et del Principåté d' Lidje pås sôdårds francès, k' a shuvou l' batreye di Fleuru (1794).

C' est l' prumî et l' dierin côp kel France si rinda mwaisse di tote li stindêye del Walonreye.

Li redjime politike del Walonreye esteut a pô près l' minme kel kel ci del France d' adon. I provneut bråmint des idêyes diswalpêyes al Revolucion francesse, ramidrêyes pa Napoleyon.

Li redjime francès a aminé bråmint do disdut el Walonreye, copurade a cåze di l' afwaire des curés djureus.

Après l' redjime francès, li Walonreye moussa dins li Rweyåme Uni des Bas Payis.

## Eritances do redjime francès ki dmorèt co å djoû d' ouy.
Li redjime francès va candjî tertotès sacwès k' i gn aveut dvant, do trevén di çou k' on loma adon «vî redjime».
* L' uzaedje do francès come seule lingaedje oficire, do dzo å dzeu del schåle administrative. 
* Li veyaedje evi d' bråmint d' lingaedjes (inte di zels li walon esteut rwaitî insi, come tos les lingaedjes do payis ôte kel francès).
* Li rmetaedje eshonne des provinces walones k' estént aloyeyes å Sint Impire Romin Djermanike eyet les cenes k' estént on boket des Bas Payis otrichyins.
* Schovaedje evoye di l’ esclavaedje.
* Pårtixhaedje e cantons.
* Pårtixhaedje e-n arondixhmints d' djustice.
* Suprimaedje des djibets.
* Suprimaedje des démes.
* Li code Napoleyon.
* Li rashiaedje e l' estat civil, et l' uzaedje des nos d' famile.
* Les çanses adicioneles.
* Les tchampetes.
* Les forestîs.
* Les djindåres.
* Les djuris d’ assijhe.
* Li moniteur.
* Li metaedje a pårt di l’ eglijhe et l’ estat.
* Les contribucions.
* Li sistinme metrike.
* Les abondroets des djins.
* Li cadasse.
* Li divoice.
* Li naturalijhaedje.
Pris del Veye di Lidje

Li **Pris del Veye di Lidje**, c' est on pris po les scrijheus e walon, purade di prôze et d' arimés. 

Il est rindou tos les deus ans (cwand tot va bén).

I pout esse diné po ene ouve tote seule, u po tote li cårire d' on scrijheu.

Bråmint des tot grands nos des belès letes e walon el rascodît.

thumb|Coviete di l' antolodjeye da Octave Servais

Octave Servais a scrît ene antolodjeye avou les wangneus del bate, di 1927 a 1961 (*Anthologie du prix biennal de littérature wallonne*).

## Djivêye des rascodeus do pris
# Joseph Vrindts, po tote si ouve.
# Lucien Maubeuge, po tote si ouve.
# Fernand Verquin
# Louis Remacle
# Franz Dewandelaer
# Nicolas Maréchal
# Max-André Frère
# Jean Guillaume
# Gabrielle Bernard
# Léon Warnant
# Willy Bal
# Georges Smal
# Emile Gilliard
# Jo Duchesne
# Jean Bosly
# Victor George
# Lucien Somme
# Nicolas Donnay
# Josée Spinosa-Mathot
# Albert Lovegnée
# Roger Prigneaux
# Charly Dodet
# Eli Michel
# Paul Mahieu
# Albert Maquet
# Jean-Marie Kajdanski
# Jacques Warnier
# Laurent Hendschel
# Lisa Chastelet
# Paul-Henry Thomsin
# Bernard Louis
# Maggy Frisée
# Chantal Denis
# Lisa Dejardin
# Joseph Selvais
# Jeannine Lemaître po *Ås tchants di nosse coq*
# André Leleux
# Jean-Luc Geoffroy
# Michelle Fourez

## Hårdêye difoûtrinne
* Dipus d' racsegnes sol Pris del Veye di Lidje
Tîne-dilé-Nivele

**Tîne-dilé-Nivele** (la-minme, *Tîne* F. *Thines*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou avou Nivele el province do Roman Payis.

## Rilidjon et uzance
On î rclaméve sinte Magrite.

## Referinces
Djamagne

**Djamagne** (F. *Jamagne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.

A n' nén maxhî avou Djamogne, e l' Gåme.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5600**.
** davance : **6341**.
* limero diyalectolodjike : **Ph 37**; mwaisse pont d' l' A.L.W. 
* Arondixhmint : Flipveye.

## Tuzance walone
Li pa da Josée Spinosa-Mathot esteut did la.
Såtou

**Såtou** (la-minme: *Sautou*, F. *Sautour*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.

thumb
thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5600 **.
** davance : **6352**.
* limero diyalectolodjike : **Ph 49**.
* Arondixhmint : Flipveye.
* Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Såtou
### Hamteas
* Tchapele di Fwè (F. *Chapelle de Foi*)
* Forbot (F. *Faubourg*)
* Pixhlote (F. *Pisselote*)
* Pont-d'-Pire (F. *Pont-de-Pierre*)
* Vî-Såtou.

### Ôtès plaeces
thumb
* A les Maketes.
* El vå (fr. *Lavaux*)

## Rilomêyès djins did la
Li mame da Josée Spinosa-Mathot esteut did la.
Frantchîmont

**Frantchîmont** (F. *Franchimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Flipveye, el province di Nameur
* Limeros del posse :
** asteure : **5600**.
** davance : **6344**.
* limero diyalectolodjike : **Ph 42**; mwaisse pont d' l' A.L.W. Li respondeu fourit Emile-Joseph Piret.
* Arondixhmint : Flipveye.
* Sipotaedje des djins : les **Djines** (kécfeye a cze d' on prononçaedje nzialijhî do mot "djins").

Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
 
*Gn a [[Teu (viyaedje)|èn ôte Frantchîmont]], dilé Teu, rilomé a cåze des [[600 Frantchîmontwès]].*

## Rilidjon
Pårotche dicåçtêye a sint Mårtén.
Walin (corinveye)

**Walin** (F. *Walhain-Saint-Paul*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province do Roman Payis.

thumb|L' eglijhe Sint-På.

## No di des plaeces di Walin
### Hamteas
* Perbay
* Sårt-dilé-Walin
* Sint-På

## Istwere
Sint-På, avou l' eglijhe do minme no, c' esteut on hamtea dilé Walin, mins on a fwait on seu mot des deus viyaedjes, dedja e 12inme sieke.

Dizo l' redjime holandès (18 di fevrî 1822), Walin divna ene seule comene avou Sårt-dilé-Walin, k' aveut stî comene dizo l' redjime francès.

E 18inme sieke, gn ava èn ome di Walin, Florian Streyckman, k' aveut ebagué e l' Wisconsin e 1856. L' anêye d' après, i rivna egadjî dipus d' 250 djins po-z aler setler låvå. I dmerît eshonne e-n on viyaedje k' i lomît Walin-el-Wisconsene.


Walhain.jpg|L' eglijhe Sint-Mårtén.
WalhainSPaul.jpg|Li monumint ås sôdårds.
WalhainSM.jpg|L' eglijhe di Walin-Sint-Mårtén.
WalhainSM2.jpg|Li plaece did la.
Walhainsart.jpg|L' eglijhe Sints Djôzef et Mårtén.


## Referinces eyet sourdants
Feu d' li

thumb|on feu d' li dôré (''Lilium Auratum'')
thumb|Co ene ôte blanke sôre
thumb|Ene djaene sôre
Li **feu d' li** (on scrît eto : feu-d'-li; on dit ossu **fleur di sint Djôzef** u **lisse**), c' est ene fleur des cortis, po gårni, avou des grandès fleurs di sacwantès coleurs, mins ki c' est les blankes les pus rlomêyes.

No e sincieus latén *Lilium spp.*

Famile : feudlissêyes.

## Discrijhaedje del plante.
Come les ôtes feudlissêyes, c' est ene plante avou èn agnon. Gn è vént cénk a shijh fleurs so tchaeke bodje, e moes d' djun, djulete (el Walonreye). 

Li feu d' li crexhe voltî ezès clairès plaeces, et voet evi l' crouweur.

## Sôre di feus d' li
* blanc lisse (ås blankès fleurs).
* djaene lisse (ås djaenès fleurs).
* bonet d' Trouk (F. *Lis Martagon*, almand *Türkenbund*).

## Uzaedje come [[yebe ås maladeyes]]
* Po les agaesses, on spate èn agnon d' feu d' li tot crou, et on l' mete disso l' må.
* Po fé meuri les clås et les boignes clås, on cût èn agnon d' feu d' li direk so les braijhes, et l' mete bén tchôd sol må.
* fé d' l' **ôle di lisse**, tot leyant distrimper des petales di feu d' li dins l' ôle d' olive. On stind cisse ôle la so les broûleures et schôdeures.
* Li djus d' agnon d' feu d' li pout aidî a n' nén aveur des pleus.

## Li feu d' li dins les [[fåves do vî vî tins]]
* Eve åreut planté on feu d' li cwand elle a stî tchesseye evoye do paradis.
* Venusse, deyesse di l' amour ni veyeut nén voltî les feus d' li. C' est leye k' elzî emantcha on djaene pisti.
* On rprezinte sovint sint Djôzef avou on feu d' li e s' mwin. Did la, li no e walon "fleur di sint Djôzef".

## Li feu d' li dins les belès letes e walon
Li feu d' li est l' essegne del purté et d' l' enocince. I fourit sovint tchanté pås fjheus d' arimés e walon. Joseph Vrindts li lome li "sins taetches". Et Henri Simon, dins "li ptit rôzî", scrît :
:*I n' florixha k' ene rôze ossu blanke k' on feu-d'-li.*
Französisches Etymologisches Wörterbuch

thumb|l' årtike so "" 
Li **Motî etimolodjike von Wartburg**, e l' almand : ***Französisches Etymologisches Wörterbuch***, pus cnoxhou dizo l' acourtixha ***F.E.W.***, c' est on motî etimolodjike ki corwaite tos les sourdants des mots do francès et des ôtes pitits lingaedjes do payis galiroman. 

Il est scrît e-n almand, mins est ratourné pa bokets e francès po si eplaidaedje éndjolike.

Po les dnêyes do walon k' on n' trouve nén ôte pårt, il est rprins sol limero **[G103]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Discrijhaedje
C' est on nouzome ovraedje enondé pa Walther von Wartburg et porshû po ses shuvants.

Li FEW, c' est 25 gros spès volumes, k' ont cmincî a rexhe e 1922, et k' ont stî eplaidîs a Bonn, a Leipzig, a Båle, et co ôte pårt.

C' est ene ouve etcherpintêye eshonne pa tos linwincieus ki s' î cnoxhèt. Pol walon, l' ovraedje a stî bråmint fwait u rcoridjeye pa Jean Haust, Elisée Legros, Jules Herbillon et Louis Remacle. Tos les conte-rindous ont stî edjivlés pa Reine Mantou, dizo l' tite *Index des comptes rendus du F.E.W.*, eplaidî dins l' *Bulletin de Commission royale de Toponymie & Dialectologie* e 1969 (p. 165-169).

Gn a vormint bråmint dpus d' racsegnes sol walon ki so les ôtes lingaedjes diléreces di Beldjike, France et Swisse.
 
Des motîs walon francès foirt sipepieus dinèt li pådje do FEW la ki l' etimolodjeye des mots walons est a trover. Metans li Motî d' Bastogne u li replaidaedje pa J. Lechanteur do Motî da Villers. Eto, å pus sovint, l' ALW.

## Sistinme di notåcion fonetike
thumb|faflotaedje do motî von Wartburg
C' est on sistinme avou toplin des faflotes.

## Réndjolijhaedje
Il a cmincî al fén des anêyes 2000.

On î a sayî eto di rinde pus plaijhant li håynaedje des letes, tot boutant avou des féns cnoxheus del tipografeye.

## Alére
* Baldinger, K., *Introduction aux dictionnaires les plus importants pour l'histoire du français*. Paris, Klincksiek, 1974, 185 pp.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Prezintåcion do FEW
*  naiviaedje éndjolike dins l' motî

## Sourdants
Djan-Djé

**Djan-Djé** (pus sovint prononcé *Tchan-Djé*, F. *Saint-Jean-Geest*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.

## Lomaedje des djins
Djan-Djéstî, Djan-Djéstresse; (F. *Saint-Jean-Geestois, -oise*)

## Tuzance walone
### Accint walon
Eployaedje do mot "evôs".

### Sicrijheus e walon
Gn ava des djins d' Djan-Djé k' ebaguît eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke. Inte di zeles, les tayons do scrijheu Alfred Vondertie.

## Sourdants & pî-notes
Sint-Mår-dilé-Tornè

**Sint Mår** (F. Sint-Maur), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tornè, el province do Hinnot
* Limeros del posse :
** asteure : **7500 **.
** davance : **7506**.
* limero diyalectolodjike : **To 65**.
* Arondixhmint : Tornè
* Djåzaedje do payis : picård.

## Istwere
Li viyaedje esteut ene simpe tchapele a sint Mår di Glanfoû (shuveu da sint Benoet), metowe sol comene d' Ere. Elle a divnou ene pårotche e 1326.
Limero diyalectolodjike

On **limero diyalectolodjike**, c' est on limero ki les diyalectolodjisses dinèt a on viyaedje la k' i vlèt rcweri totes les piceures d' on pårler, k' il ont les pinses k' i pôreut esse diferin des cis des viyaedjes astok.

Les limeros diyalectolodjikes siervèt a fé des inketes linwistikes, pu a dressî des atlasses linwistikes.

Les limeros diyalectolodjikes k' on s' endè sieve po studyî les lingaedjes romans del Walonreye.
* limeros diyalectolodjikes di l' ALW. End a 1561, po totes les comenes e 1935, del Beldjike Romande. I sont fwait di deus letes po l' arondixhmint, pu di 1, 2 u 3 chifes pol viyaedje.
* limeros diyalectolodjikes da Tchåle Bruneau. End a 93, limerotés di 1 a 93, sins ôte lete. I sont metous sol Walonreye, sol Walonreye di France, et so des ôtes viyaedjes des Årdenes francesses.
* limeros diyalectolodjikes di l' Atlasse des lingaedjes del France. End a 23 el Walonreye.
Ridoblete

Ene **ridoblete**, c' est ene tourneure di stîle la k' on repete on deujhinme côp l' minme sacwè, avou on mot sinonime do prumî, pask' on croet k' onk des deus n' est nén bén comprins. 

*Ene ridoblete, ci n' est nén l' minme k' on [[dodobe mot]].*

## Mwaissès piceures
E linwe-ehåyaedje, on pout fé des rdobletes a pårti do mot ki les djins compudnut tertos, mins k' est calké do spotchant lingaedje, et mete padrî li mot tipike k' on vout rispåde.

E toponimeye, ene ridoblete va aminer des nos d' plaeces ki sont l' ridoblaedje del minme sacwè e lingaedje sustrat (k' on n' comprind pus) et e lingaedje sourdant.

## Egzimpes di rdobletes dins l' lingaedje corant
### e walon
* c' est seur et certin.
* vini sins dire ni bondjoû ni diewåde.
* Po dire li  eyet l' vraiy.
* Ni vs catibulez nén avou ça et ni fjhoz pont di rprotches a  ni a personne.
### e francès
* *les us et coutumes* (les uzances et les dujhances; les alaedjes et les uzances).
* en lieu et place de
### e [[neyerlandès]]
* *We moeten peinsen et denken* (nos dvans pinser et tuzer).
### e l' inglès
* Priyire do live d' Ofices anglican (*Book of Common Prayer, BCP*) «*a full, perfect, and sufficient sacrifice*». Troes mots, onk dilé l' ôte, po dire li minme sacwè: «*full*» po k' les ptitès djins compudnuxhe li mot; «*perfect*» po fé plaijhî ås soçons do francès; «*sufficient*» po les latinisses. Si l' BCP a-t i spårdou totes sôres di mots, des cis des djins del copete et des cis des djins des corons.

## Egzimpes di rdobletes dins les nos d' plaeces
### e walon
* Li prumî boket est gayel, li deujhinme est latén (aplacaedje tîxhon)
** ,  (mont metou å hôt)
** Belfontinne (po Bé-fontinne, sourdant do sourdant).
* Li pus vî boket est tîxhon, li novea est walon.
** Hestape : li pré del bam (flamind "*bampt*", pré)

### e-n espagnol
* Puente d' Alcántara (çou ki vout dire "pont do pont", ca al-qantara e-n arabe vout dire "li pont")

### e-n [[arabe marokin]]
Li prumî boket est arabe, li deujhinme est berbere (aplacaedje latén) :
* *Aayin Aghbalou* (sourdant do sourdant); so les plakes e francès *Source Aïn Aghbalou* (sourdant do sourdant do sourdant).
Filolodjeye walone

Li **Filolodjeye walone**, c' est li studiaedje do walon pa des linwincieus. Gn a eto des djins nén d' mestî, mins bén scolés pa zels-minmes, ki fwaiynut li minme bouye.

## Istwere
Al fén do 19ime sieke, li walon a bråmint stî studyî pa des linwincieus etrindjîs. Les prumîs sincieus ki vlént studyî l' walon s' ont-st adon  rashonné dins l' SLLW, åtoû d' Tchåle Grandgagnage.

A pårti di l' arivêye da Jean Haust et Jules Feller el SLLW, cåzu tos les rweraedjes filolodjikes sol walon s' ont fwait u ont stî acviernés pa des mimbes di cisse societé la, copurade les cis k' estént profs dins les univiersités walones (Univiersité d' Lidje, UCL, et ene miete eto l' ULB).

Mins, gn a cwand minme todi yeu des linwincieus almands po bouter su les etimolodjeyes des mots walons, po mete dins l' Motî etimolodjike da von Wartburg.

Gn a yeu eto, e 20inme sieke, sacwants rcweraedjes pås filolodjisses des univs flamindes.

Tot on tins, li tchamp del filolodjeye walone a stî cåzu ocupé tot-houte pås diyalectolodjisses.

Li rfondaedje do walon a stî enondé pa des filolodjisses, mins bråmint etcherpinté pa des rcwereus et des bouteus po leu plaijhi.

*Li [[sociolinwince]] do walon, c' est des rcweraedje linwistikes foû del filolodjeye walone.*
## Situdiaedje do walon pa des linwincieus etrindjîs
### e 19inme sieke
* Strürzinger, J. *Remarks on the conjugation of the wallonian dialect* divins *Transactions of the Modern Language Association in America* I, 204. Li linwincieus a yeu èn ome di Måmdey po lyi responde.
* Horning divins : *Zeitschrift für romane Philologie*, T. 9. L' ome a yeu ene djin d' Serè po lyi responde.
* Altenburg *Versuch ciner Darstellung wallonischen Mundart, [[Neyåw|Eupen]]* (1880). Li cacheu a fwait responde des Walons del Prûsse walone. 
* Zeliqzon *Die französische Mundart in der Preusswallonie*, divins : *Zeitschrift für romane Philologie* T. 17.
* J. Niederländer, *[[Die Mundart von Namur]]*, divins *Zeitschrift für romane Philologie*, T. 24 (1900). Li sincieus almand aveut maryî ene Namurwesse.
Loukîz eto a : Walon et tîxhon.

## Prumîs studiaedjes di des linwincieus walons
* Paul Marchot *Vocables couvinois* (1890).
* Edouard Liégeois. *Lexique du patois gaumet* (1897). C' est l' prumî motlî fwait a pårti d' on seu viyaedje.
Ompré

**Ompré** (F. Hompré), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' nouve rebanêye comene, del Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6640**.
** davance : **6649**.
* limero diyalectolodjike : **B 30**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Bastogne

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] d' Ompré
### Hamteas
* Esnoe (la-minme : *Esnè*; a Bastogne *Asnè*, F. *Assenois*).
* Tchåmont (la-minme *Tchâmont*, F. *Chaumont*); Lomaedje des djins : les Tchåmonîs; Sipotaedje: les Pouchlons; 
* Clotchîmont (F. *Clochimont*).
* Granru (F. *Grandrue*)
* Lozindje (F. *Losange*); c' est la kel princesse Matile a stî al pitite sicole.
* Rimeytchampagne (la-minme: a *Rmîtchampagne*).
* Rimwèveye (la-minme: a *Rmwavèye*).
* Serwåcoû (la-minme: Serwâcoûr, F. *Salvacourt*), ki n' a waire sofrou a l' Ofinsive da Von Rundstedt

### Ôtès plaeces
* A vey avou des aiwes :
** Al Schate-Aiwe.
Dictionnaire populaire wallon français en dialecte verviétois

Li **motî d' Vervî**, k' el vraiy tite, c' est *“Dictionnaire populaire wallon français en dialecte verviétois”*, c' est on motî adjinçné pa Jean Wisimus, et eplaidî e 1947. 

Il est rprins sol limero **[E34]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Mwaissès dnêyes
L' accint noté, c' est l' ci d' Vervî. Mins l' motî rprind ossu sacwants mots ki n' si djhént k' a Solwåster.

Li motî d' Vervî, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e scrijha Feller, sins imådjes.

Gn a des fråzes d' oteurs, des vîs scrijheus d' Vervî.

Gn a eto sacwants nos d' plantes e sincieus latén.
 
## Sacwantès piceures do motî d' Vervî
* doblon pol son S pôcea (*pôssê* et *pôcê*).
* sacwants mots avou on ahiket : *splaon* ().

## Come sourdant do DTW
Li motî d' Vervî a bråmint siervou dins les intrêyes do DTW. End a, al boune, 10852.Contaedje å 24 d' avri 2025.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Riscanaedje
Motî Somme

thumb|coviete do live
Li **Motî Somme**, c' est l' prumî motî walon-francès ki s' vraiy tite est e walon : «**Live di mots d' après Nameur et avår la**» (*“Lîve di mots d'après Nameur èt avaurlà”*).

Il a stî scrît pa  Lucien Somme, avou l' coplaede da Chantal Denis, et eplaidî dizo cogne di sillabusse pås Relîs Namurwès e 1997. I rprind 95 a 99 åcint des dnêyes do Motî Léonard.

Li motî Somme, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e «scrijha Feller a môde des Relîs Namurwès», sins imådjes ni fråze d' oteur.

C' est on motî ki dene les mots walons avou l' accint d' après Nameur, mins eto d' Dinant.

Il est rprins sol limero **[C100]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Motî Somme et Motî Léonard
Li motî Somme, c' est les minmes dinêyes ki les cenes do "Motî Linåd", mins arindjêyes cial shuvant l' ôre alfabetike. Mins il a eto radjouté des mots, et purade metou les rahoucantès cognes des mots sorlon l' accint d' Nameur. Mins eto l' ci d' Dinant, come dins l' motî Linåd.

* Viebe des prumire sôre : dizo cogne "bouter" dins l' motî d' Nameur, *boutè* a Dinant.
* Viebe des deujhinme et troejhinme sôres : dizo cogne "lodjî" dins l' motî d' Nameur, *lodji* a Dinant.
Live (discramiaedje)

* **[[live (biesse)|Li live]]**, ene sôre di biesse ås tetes.
** Live d' Urope
** Blanc live
** Live xhufleu
* **[[live (po lére)|Li live]]**, des raloyîs foyous d' papîs.
* **[[Live (Nameur)|Live]]**, èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nameur.
* **[[Live (aiwe)|Live]]**, ene pitite aiwe k' egolene dins Mouze

Vos cweroz motoit pus spepieuzmint :
* Li pådje moennrece so les lives e walon. 
* .
* Li live d' Urope
Sint Petersbork

**Sint Petersbork** (Rûsse: Санкт-Петербург, *Sankt-Peterbourg*; elle a stî eto lomêye **Petrograd** (Петроград) di 1914 a 1924, eyet **Leningrad** (Ленинград) di 1924 a 1991) c' est li mwaisse-veye touristike del Rûsseye.

Askepieye e 1703 po s' aprepyî d' l' Urope (c' est l' pont l' pus coûtchantrece del Rûsseye), li veye divna l' mwaisse-veye di l' Impire rûsse disk' a 1918, cwand cisse fonccion la rivna-st a Moscou.

Tins del deujhinme guere daegnrece, Leningrad fourit assidjî pås almands et rezister so ene termene di 22 moes, çou ki lyi vala d' esse li prumire *veye eroyike* d' l' Union Sovietike.
Sibereye

Sibereye (rûsse: Сиби́рь, *Sibir*) c' est li pus grande redjon del Federåcion d' Rûsseye, ki va des Monts Oural disk' a l' Oceyan Pacifike.

## Veyes
* Omsk (1 153 971 h.)  
* Novosibirsk (1 473 737 h.) 
* Krasnoyarsk (973 891 h.) 
* Vladivostok (592 069 h.) 
* Irkoutsk (587 225 h.) 
* Xhabarovsk (577 668 h.) 
* Novokouznetsk (547 885 h.) 
* Kemerovo (532 884 h.) 
* Tomsk (522 940 h.) 
* Tchita (323 964 h.) 
* Oulan-Oude (404 357 h.) 
* Petropavlovsk-Kamtchatski (179 526 h.) 
* Angarsk (233 765 h.) 
* Bratsk (246 348 h.) 
* Sourgout (306 703 h.) 
* Blagovechensk (214 397 h.) 
* Yakoutsk (269 486 h.) 
* Abakan (165 183 h.) 
* Tobolsk (99 698)
Tobol (aiwe)

**Tobol** (rûsse: *Тобол*), c' est ene aiwe do Kazaxhtan eyet del Rûsseye, ki s' va egoler e l' aiwe d' Irtish a Tobolsk.
Irtish (aiwe)

L' aiwe d' **Irtish** (rûsse: Иртыш; kazaxh: Эртіс, *Ertis*; tatår: İrteş) est ene aiwe d' Azeye, ki prind sourd ezès Monts Altay, el Mongoleye, passer ene miete (525 km) e Djoungareye (Chine coûtchantrece) poy e Kazaxhistan (1835 km) eyet el Rûsseye (Sibereye, 2010 km) po s' aler egoler, après 4370 km, dins l' aiwe d' Ob.

Li mwaisse aiwe k' agolene dins Irtish c' est l' aiwe di Tobol.
Li vå d' Ob-Irtish est ene des mwaissès vås d' l' Azeye, la k' ele rascovere li pus gros boket del Sibereye coûtchantrece, eyet les Monts Altay.

Les bateas polèt navyî so l' aiwe d' avri a octôbe, cwand i n' a pont d' glaeces.
Li veye d' Omsk c' est l' sidje del copagneye rûsse di bateas d' l' aiwe d' Irtish, eyet l' pus grand poirt di fleuve di tote li sibereye coûtchantrece.
I gn a eto des grandès citråles idro-electrikes dilé l' frontire inte li Kazaxhistan eyet l' Chine.
Des canås d' raiwaedje d' Irtish-Karaganda apoirtèt d' l' aiwe dins les setchès stepes di Kazakstani.

Les boirds di l' aiwe d' Irtish ont stî peuplêyes pa des Chinwès, des Kalmiks eyet des Mongols, disk' a l' arivêye des Rûsses å 16inme sieke.
Les Rûsses ont yeu concwerou pår li vå d' Irtish å cmince do 19inme sieke.

## Veyes so l' aiwe d' Irtish
* Öskemen/Ust-Kamenogorsk (Kazaxhistan)
* Semey/Semipalatinsk (K.)
* Pavlodar (K.)
* Omsk (Rûsseye)
* Tara (R.)
* Tobolsk (R.)
* Xhanti-Mansiysk (
Lë Sauvèrdia (gazete)

thumb|coviete do limero 384 (avri 2021) 
thumb|coviete di dvant (måss 2021) 
thumb|coviete di dvant (ôte coleur) 
**Li Soverdea** (ki si scrît *Lë Sauvèrdia*), c' est ene rivuwe del soce di scrijheus «Les Soverdeas d' après Djodogne», k' eplaide des belès letes e walon. Li no provént do lomaedje do moxhon d' toet dins l' payis d' Djodogne.

Elle a rexhou 397 limeros, di 1983 a 2022.
 
## Discrijhaedje
Gn a 10 limeros tos ls ans. I n' vude nén tins des grandès vacances (moes d' djulete et d' awousse)

C' esteut des foyous tapés al machine, enimådjîs di des ptits desséns å croyon.

Ci n' est k' dispu 2011 ki l' tapaedje passa do sistinme del viye machine a scrire, a on aspougnaedje di tecses.

Divant 2012, gn av pont d' tåve avou l' contnou.

## Istwere
Ene sifwaite gazete avou l' minme tite, «Li Soverdea», aveut ddja stî enondêye e 1892 pa Edmond Etienne. Mins s' n' aveut ele duré k' èn an.
 
Li rvuwe a riskepyî e 1983, dabôrd ki li «Noer Boton» vineut di stater.
 
Dispu li cmince, li mwaisse-eplaideu a stî Henri Lerutte, eyet li penleuse, Germaine Massart. Dispu les anêyes 2000, c' est bråmint Jean-Jacques Gaziaux ki s' ocupe do secretariat. 

Dispu 2007, c' est lu k' est ossu mwaisse sicrijheu. Jean-Jacques Gaziaux divna mwaisse sicrijheu a cmincî do l° 242 (moes d' fevrî 2007).

E 2013, Jean-Jacques Gaziaux, malåde, diva leyî ouve. C' est Joseph Decossaux ki dvénrè mwaisse sicrijheu. Mins c' est bråmint Andrée Flesch ki fwait tourner l' gazete.

Cwand cisse-ciale dihote e 2021, c' est Jules Sabaux ki rprinda l' coirdea. Mins après s' moirt, co djonne, e 2022, li gazete si djoca.

## Antolodjeyes aparintêyes
Les scrijhaedjes do Soverdea ont siervou d' soûmint a deus antolodjeyes a tinmes, ramexhnêyes pa Jean-Jacques Gaziaux :
* Nos campagnes, sol tinme do vicaedje dins les cinses (1998).
* Vey voltî, sol tinme des hantaedjes et do mariaedje (2002).

## Sacwants scrijheus publiyî e Soverdea
* Joseph Boucher
* André Coutisse
* Joseph Decossaux
* Jacques Desmet
* André Dewelle
* Françoise Evrard (dins les dierins limeros)
* Jules Flabat
* Andrée Flesch
* Jean Flesch
* Marguerite Frevelshausen
* Gérard Havelange
* Jean Hamblenne (dins les dierins limeros)
* Paul Janson
* Henri Lerutte
* Jules Sabaux
* Jean-Pierre Surkol
* Germaine Tilmant
* Joseph Tollet
* Odile Uyttebrouck
* Guillaume Warnier

A l' ocåzion, i rprindént ossu des tecses di pus vîs scrijheus:
* Paul Moureau
* Jean Volant

## Alére
Moirt d' on Soverdea (avou ene lete da Joëlle Spierkel,  l° 105, bontins 2023.

##
Edmond Etienne

**Edmond Etienne** (e walon, on djheut **Edmond Stiene**) a skepyî li 7 di måss 1862 et mori tot djonne li 15 d' avri 1895. C' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon do payis d' Djodogne. I sinéve cobén do no d' pene «*In' fine*» u «***Stiène***».

Ci fourit l' prumî rlomé scrijheu e walon do Roman Payis.

## Ouve e walon
Il askepia ene gazete «Li Soverdea» (*Li Sauverdia*) (prumire modêye), mins ki n' a rexhou ki do 17 d' avri 1892 å 12 di nôvimbe 1893. 

Si pîce di teyåte li pus conoxhowe: «On pî dins li strevire», 3 akes, (1888).

Ôtes pîces:
* Nos marians Cadiye, tåvleas, èn ake (1890)
* Li rôze di Rou-Muroe, comedeye a-n èn ake, 1893
* Bracnîs, drame a-n èn ake.
* Come dins l' årmonak, comedeye, èn ake
* Pol boûsse et pol cour, comedeye a deus akes, 1895
* Måjhone pierdowe, , comedeye a deus akes, 1895

## Shuvance
L' ouve da Stiene a todi stî èn aspoya po les grands scrijheus do roman payis ki vont shuve, inte di zels Paul Moureau.
Tobolsk

**Tobolsk** (rûsse: *Тобольск*) c' est ene veye di 95.000 dmorants (e 2001), ki s' trouve e l' Oblast di Tioumen, el Sibereye, Rûsseye.
Li veye est sol place ki les aiwes di Tobol eyet d' Irtish si rascontrèt.

Tobolsk fourit fondêye pa Yermak Timofeyevitch e 1585-86, a l' epoke des prumirès avanceyes rûsses e l' Sibereye.
Ci divna l' sidje do vice-roy (*namestnik*) do Tsar el Sibereye; avou les pårtixhaedjes administratifs ki vénront pus tård, Tobolsk va dmorer l' sidje do Govierneu-Djenerå del Sibereye Coûtchantrece disk' å moumint ki ça va esse transferé a Omsk (ezès anêyes 1820-30).
Disk' al Revolucion di 1917, Tobolsk fwait di mwaisse-veye pol redjon (*guberniya*) tot åtoû.

Bråmint d' veyes di sibereye avént l' essegne di Tobolsk å dvins del cene da zels, po mostrer k' ele ricnoxhèt l' otorité da Tobolsk. C' esteut l' cas da Omsk, Tioumen eyet Tomsk; Omsk el continouwe co asteure.

thumb|manoye d' årdjint di comemoråcion ki mostere li ''kremlin'' d' Tobolsk

Tobolsk c' est l' seule veye di Sibereye — et minme ene des råles di Rûsseye — a co aveur on *kremlin* (veye-foitresse), metou so ene hôteur sol boird di l' aiwe.
Les blancs meurs ki datént del moyinådje, les tours, eglijhes et palås ki copôzèt l' *kremlin* d' Tobolsk, sont on trezôr nåcionå d' istwere eyet d' årtchitecteure.

C' est eto a Tobolsk ki vina-st å monde li tchimisse Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev, kinoxhou come onk des deus syincieus k' ont fwait l' prumire modêye do tåvlea periodike des elemints.

## Difoûtrinnès hårdêyes

* https://web.archive.org/web/20060216122904/http://etobolsk.ru/
Roman Payis (diyalectolodjeye)

**Pådje sol walon del [[Province do Roman Payis]]**

## Dins les rcweraedjes e walon
Dins l' ALW, li Roman Payis, c' est l' arondixhmint d' Nivele, dabôrd, c' est tos les viyaedjes k' ont on limero diyalectolodjike ki cmince pa **Ni**.

Ene cåkêye di rcweraedjes pa tinme, foirt sipepieus, ont stî fwaits pa Jean-Jacques Gaziaux.

## Les scrijheus e walon do Roman Payis
Vola les pus rlomés.
* Jacques Desmet
* Edmond Etienne
* Andrée Flesch
* Jean Flesch
* André Hancre
* Paul Moureau
* Albert Rousseau
* Jean Volant
* Robert Vanorlé
* Georges Willame

Mins end a bråmint ds ôtes k' ont cpôtyî l' pene et mete leus bokets dins l' Noer boton ou dins l' Soverdea d' après Djodogne.

## Les diccionairîs
* Alphonse Massaux
* Jean-Jacques Gaziaux
* Arthur Grêde

## Les gazetes et les soces
* Gazetes e walon
** *[[Li Noer Boton (gazete)|Nwêr Boton]]*
** *[[Li Soverdea (gazete)|Lë Sauvèrdia d'après Djodogne]]*
** *[[Èl Roman payi èrvike ! (gazete)|Èl Roman payi èrvike !]]*
* Soces pol walon
** Les Romans Scrijheus
* Dramatikes
** Les Longuès Penes (soce) (Tourene)
** Dramatike di Cérou-Moustî
** Dramatike des djonnes di Perwé (k' a djouwé dins l' fime Li langue åd dibout del linwe
* Antolodjeyes
** Vey voltî (antolodjeye)
** Nos campagnes (antolodjeye)

## Les accints walons do roman payis
Do costé d' Perwé, c' est purade come a Nameur.

So Nivele, c' est ddja l' Coûtchant walon.

Tot å Coûtchant, (Biernissåt, Brinne-Tchestea), c' est ddja do picård.

## 
Sol Wiccionaire
* 
**