open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Etermint

thumb
thumb|waxhea do moirt dins l' alêye
thumb|gros etermint avou toplin des otos dilé l' eglijhe, minme dins les tournants
thumb|Mot da Liliane Balfroid po l'etermint d' Aline Grandmont (e francès ådzeu, e walon ådzo).
L' **etermint**, c' est l' metaedje dins on trô fwait esprès do coir d' on moirt, d' ene moite. I pout esse dins on waxhea ou nén.

Les uzances divant et après l' etermint candjèt bråmint d' on payis a l' ôte.

## Sôres d' etermint
El Walonreye, on djåzéve di
* èn etermint a l' eglijhe ou èn etermint å curé. Divinltins, li messe esteut sovint a 10 eures, adon, l' eteraedje do waxhea e l' aite, purade diviè nonne.
* èn etermint d' dijh eures ou èn etermint d' après-nonne : po les cis ki n' passént nén a l' eglijhe (socialisses, liberås).
Mins, come les eures ki les curés sont la ont bråmint candjî, on dit puvite, asteure : etermint rlidjeus (a l' eglijhe), etermint civil (al cimintire, a l' aite).

On pout eto cåzer di :
* on gros etermint : avou bråmint del djin
* on ptit etermint : avou waire di djins

## Anonçaedje
On mete ene anonce di moirt dins les gazete. On pout eto evoyî des biyets d' doû (fwaire-pårt di moirt).

Dinltins, on fjheut tourner ene djin dins les måjhons po-z anoncî l' etermint : on priyeu (ene priyeuse) d' etermint ki djheut : "On vs fwait priyî a l' etermint da X a l' pårotche po dmwin nouv et dmey".

## Messe d' etermint catolike

Li waxhea est å mitan d' l' eglijhe. Dinltins, il esteut pacô retouré d' on bîle.

Li messe atake et, après l' pretchmint, les djins del famile vinèt voltî dire on ptit mot pol moirt. Po les waloneus ou les parints d' waloneus, ces pårlaedjes la si fwaiynut cobén e walon.

Adon, gn a l' ofrande, la k' totes les djins passèt et mete ene pîce dins l' platene. I plèt eto mete leu cwåte di vizite. I rçuvèt co sovint on sovni do moirt.

Al rexhowe do waxhea d' l' eglijhe, on tchante li De profundis.

## So l' aite
 
So l' aite, i gn a eto des cåzaedjes, aprume po les cis ki n' sont nén eterés a l' eglijhe. Ces cåzaedjes la si fwaiynut eto sovint e walon, po les waloneus moirts.

Al rexhowe di l' aite, les djins vont serer l' mwin des parints, et prezinter leus condoleyances.

## Riçuvaedje des parints et soçons
Après l' aite, les parints et près-soçons sont priyîs a boere ene djate di cafè, et magnî des mitchots (crené) ou on rouyot. Des côps, on boet eto l' gote. C' est l' ocåzion di rvey des parints did lon, ou des plankets k' on-z aveut pierdou d' vuwe. On roveye sovint si poenne, et l' airance pout minme esse djoyeuse.

## Foû del Walonreye
E Marok, gn a å pus sovint  k' les omes ki vont poirter li coir a l' aite, sins waxhea, mins rascovrou d' on drap d' essevli.

On î dit ene priyire (on passaedje d' Alcoran).

Après, gn a ene eurêye avou totes les djins k' estént la, les vijhéns, les soçons. Sovint do couscousse.


File:Etermint cotoû Mtal.JPG|Etermint å Marok
File:Etermint Chaaybat eurêye.JPG|eurêye dilé l' aite, après l' etermint


Dins les ôtes payis arabes, gn a ossu k' les omes ki shuvèt l' waxhea, rascovrou d' on lénçoû.

## 
Tecses e walon dits a des etermints
Nos campagnes (antolodjeye)

thumb|Coviete
L' **Nos campagnes** (on tite k' est tot ossu bén do francès k' do walon), c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon do Roman Payis, do moens li pårteye k' a èn accint do walon do Mitan (Åve-Djodogne).

Les tecses ont stî rashonnés pa Jean-Jacques Gaziaux.

Elle a parexhou e 1998.

## Contnou
Les tecses ont-st a vey avou l' campagne, et shuve a pô près les ovraedjes des tchamps. C' est cåzu tos arimés. I provnèt des rvuwes do Roman Payis (Li noer boton, Li soverdea, pår des Cayés walons. Nerén eto di sacwants ramexhnêyes (come ene da Louis-Joseph Courtois).

C' est cåzu tos arimés.

Gn a on long adrovaedje so l' ortografeye et so l' istwere des scrijheus e walon d' avår la (pp. 2-26).

## Djivêye des scrijheus
* Didier Belin
* Fernand Boucher
* Joseph Boucher
* Valère Bousman
* Lucie Collin
* Louis Courtois 
* Odile Coutisse-Uyttebrouck
* Louis Daise
* Joseph Decossaux
* Jacques Desmet
* André Dewelle
* Edmond Étienne 
* Jules Flabat
* Andrée Flesch
* Jean Flesch
* Marguerite Frevelshausen
* Jean-Jacques Gaziaux 
* Adolphe Godfriaux
* Arthur Grêde
* Armand Hanet
* Charles Hanquet
* Gérard Havelange
* Louis Henrard
* Henri Lerutte
* Germaine Massart-Tilmant
* Victorin Michel
* Paul Moureau
* Albert Rousseau
* Élisa Ruelle
* Paul Stienlet 
* Jean-Pierre Surkol
* Joseph Tollet
* Robert Vanorlé
* Jean Volant
* Ghislain Wautelet
Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne

Li **Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne**, kel tite e francès, c' est *Parler wallon et vie rurale au pays de Jodoigne*, c' est on live d' inketes so l' walon et l' vicaedje des djins emon des temoens do payis d' Djodogne, sicrît pa Jean-Jacques Gaziaux.

Il a stî eplaidî e 1987.

Li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temognaedjes e walon.

A cåze di s' motlî di 17 pådjes (pp. 321-337) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero **[[C49]]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
Djeu del caracole ki vleut fé l' tchet

thumb|coviete do scrinea do djeu
Li **djeu del caracole ki vout fé l' tchet**, c' est on djeu d' måjhon ki s' djowe avou deus a cénk djouweu(se)s.

Li djeu a stî apontyî e 2009 pa Pol Englebert del sicole di walon Lucien Somme.

## Droet do djeu
Gn a 44 cåzes, et on avance si pion (ki rprezinte ene caracole tot shuvant les ponts d' on dé k' on hene tchaeke a s' toû. So sacwants cåzes, gn a des gadjes, soeye-t i po tcheryî pus lon, soeye-t i po raler e-n erî, soeye-t i po passer s' toû. C' est l' ci (li cene) k' arive li prumî (li prumire) å coron (sol cåze 45), la k' gn a li scole di walon, ki piede, poy ki li såme do djeu, c' est d' .

## Djeus parints
Gn a des sfwaits djeus dins des ôtes langues, li "Jeu de l'oie" e francès, "ganzenbord" e neyerlandès, "ju d'éson" e picård. Mins dins ces djeus la, c' est sovint l' ci (cene) k' avént li prumî (-ire) å dbout ki wangne.
Vete ecråxhe

Ene **vete ecråxhe**, c' est semer ene plante (boûkete, cabu, clåves, coirvesse, faceleye) dins ene pôve tere. Pu ritcherwer l' boket cwand l' plante est 20-30 en hôte, po recråxhî l' terén.

## Aprestaedje d' ene vete ecråxhe
Après l' awousse, brijhî (ringyî) pu irper pu semer les ptitès grinnes.
Oraye

L' **oraye** , c' est èn organe do coir, ki fwait pårteye del tiesse, et ki permete d' etinde les sons d' ene rîlêye di wachlires prôpe a tchaeke indje di biesses.

C' est eto å mitan d' l' oraye k' i gn a les organes di l' asgurdixhance (ekilibe).

## Pårteyes di l' oraye
* l' oraye d' ådfoû : li pegnon d' l' oraye et l' ecdût oriyrece difoûtrin, ki finixh sol timpan
* li mîtrinne oraye : troes ptits oxheas, li mårtea, l' eglome et li strî moennnut les sons viè l' divintrinne oraye. Ci tchambe la est raloyeye al goidje pal tchenå d' Ustatche.
* li dvintrinne oraye, avou les troes dimey-rondès buzetes ki dnèt å cervea les racsegnes sol pôzucion do coir dins li spåce. C' est did la ki l' nier di l' etindance endè va å cervea.
* les musses di l' oraye: permetnut a bråmint des biesses di bodjî leus orayes po les diridjî la wice k' ele volèt schoûter.

## Maladeyes di l' oraye
### ås biesses et ås djins
* Efouwaedjes di l' oraye : oriyite ou otite : difoûtrinne, mîtrinne (ki vént sovint del goidje), divintrinne (ki pout djonde li cervea).
### purade ås djins
* sourdisté : cwand on n' ôt pus bén clair.
* råyaedje do pegnon d' l' oraye
* boutchon e l' oraye, ki pout esse provoké cwand on saye di rsaetchî l' brin avou ene wate.

### purade ås biesses
* potche di sonk e l' oraye (tchén)
* fototinrûlijhaedje
* rogne des orayes (tchéns, robetes)
* playe di rexhowe des microfilåres do vier do cour å tchén
* agripaedje di boschet (tchén, bovrins)

File:Tchén_plåyes_oraye_vier_cour.jpg|plåyes ås orayes d' on tchan (vier do cour)
File:Gros_porea_åmea_oraye.JPG|Gros porea a l' oraye d' èn åmea
File:Tchén_potche_sonk_oraye.jpeg|potche di sonk a l' oraye d' on tchén
File:African_swine_fever_ears.jpg|Rodjeur des orayes dins l' pesse afrikinne des pourceas
File:Fototinrûlijhaedje_oraye_noer_blanc.JPG|fototinrûlijhaedje so l' oraye d' ene berbis ki spågne les noerès plaeces
File:Nocrê oraye.JPG|nocrê a l' oraye d' ene berbis


## Ôtès fonccions d' l' oraye

Ås djins, aprume ås cmeres, l' oraye sieve a-z î pinde des pindants.

Ås biesses d' aclevaedje, l' oraye sieve a-z î mete des oriyetes avou on limero. Ou adon des tchikes éndjolikes di ricnoxhance del biesse, stitcheyes dizo l' pea d' l' oraye.

A sacwants biesses ås grandès orayes (rinåd d' wastene), li pea do pegnon sieve eto å reglaedje del timperateure do coir.

Li bodjaedje des orayes permete ås såvadjès biesses di mî ôre les bruts k' il ont dandjî d' schoûter.

Les acleveus d' bedots, di pourcea, di bovrins côpèt ou kernèt les orayes po médyî sacwants maladeyes.

## Pî-note
Ben Aarabi

**Ben Aarabi**, di s' plin no **Mouhiddîn Ibn Aarabi**, c' esteut on filozofe soufi, skepyî li 25 di djulete 1165 a Mourceye, e l' Andalouzeye. I mora li 8 di nôvimbe 1240 a Damasse. 

## Vicåreye
E 1198, il esteut a Marakech al moirt da Ben Rachid (Averowesse), et a racpagnté s' coir disk' a Cordowe, come li savant l' aveut dmandé.

E 1200, i cwita l' Andalouzeye, ey aler dmorer a Tunisse, pu al Meke, pu e l' Anatoleye.

## Ses idêyes filozofikes
Por lu, li Bon Diu est les djins k' il a fwait skepyî d' amour, c' est l' minme sacwè. L' Askepieu et l' askepyî sont-st aloyîs pal minme exhowe. Si comprinde lu-minme, c' est trover li Bon Diu k' est ådvins del djin. Et discovri l' Bon Diu, c' est s' discovri lu-minme.

## Sourdants
Taxhea (djeu)

Li **taxhea** u l' **paradis** u **falu**, u **cwåré** u l' **pîtlaedje** c' est on djeu d' efant, et purade di båshele, k' on fwait nouv cwårés el tere, todi l' minme ôre, et potchî so on pî, po fé tcharyî, tot pitant dvins, on pitit boket d' bwès lomé eto "taxhea".

Li taxhea pout esse ossu on fond d' botaye di veule, ou ene pire. 


File:Street_party_hopscotch.jpg|
File:Hopscotch_with_rock.jpg||avou ene pire po fé taxhea


## Droet do djeu
Li djouweuse et l' taxhea si metèt sol prumire cåze, ki c' est l' Daegne.

Li såme est di fé avni l' taxhea al cåze 9 (pades côps 10 ou 11), k' est l' Paradis. Cisse-lale, n' est nén on cwåré, mins on dmey rond. Mins divant d' î ariver, on pout toumer e l' infier (cåze 6).

Tot såtlant, li djouweuse ni pout nén mete si pî sol roye des cwårés. Li taxhea nerén, ni pout dmorer dsu. Ni foû des cwårés, come di djusse. Adon fåt ricmincî.

## Pî-notes
Stoele di Bijhe

L' **Estoele di Bijhe** u **Pôcet**, c' est ene sitoele ki n' bodje nén dins l' cir tot å long del nute (dins l' dimeye Bole bijhrece, pask' elle est metowe dins l' prolondjmint di l' aessi del Daegne.

## Rapoirt avou les stoelreyes
Si on ricnoxhe li Grand Tchår, on prind les deus dierinnès stoeles di s' dirî, et on les conte shijh côps e rmontant.

Li stoele di bijhe, c' est eto l'&nbsp;prumire do tamon do "Ptit Tchår".

## Sourdant
À la claire fontaine (tchanson e francès)

**Addé l' ri al claire aiwe**, c' est l' tite d' on ratournaedje e walon del viye tchanson e francès lomêye «&nbsp;*À la claire fontaine&nbsp;*».

Li mwaisse tchanson provént d' on powinme d' on nén cnoxhou scrijheu do 18e sieke, el France.

## Modêye e walon
:::**I.**

:*Addé l’ [[ri]] al claire aiwe, 
:*Tot m’ alant porminer,
:*Dj’ a trové ene [[fontinne]]
:*Et dji m’ î a bagnî.

:::**Resploe**
:*Gn a si lonmint k’ dji vs voe voltî 
:*Dji n’ vos roveyrè djamåy.

:::**II.**

:*Dizo l’ [[fouyaedje]] d’ ene [[få (åbe)|få]],
:*Dji m’ a leyî rsouwer 
:*Al fene  di l’ åbe, 
:*Gn aveut-st on råskignoû.

:::*å resploe*

:::**III.**

:*Tchantez, bea råskignoû
:*Tchantez so les tiyoûs
:*Vos avoz l’ cour al djoye
:*Mi, dji l’ a-st al diloujhe.

:::*å resploe*

:::**IV.**

:*C’ est a cåze di m’-n [[amour|amrê]]
:*Ki n’ mi voet pus voltî 
:*Di cåze d’ ene [[coxhe]] di [[rôze]]
:*Ki dji n’ lyi a nén dné.

:::*å resploe*

:::**V.**

:* ki l’ rôze
:*Fouxhe co mon l’ djårdinî. 
:*Et ki l’ cour di mi amrê
:*Mi veyaxhe co voltî !

:::*å resploe*

## Sourdant
Li walone tchanson di m' payis (tchanson)

thumb|Kimince
**Li walone tchanson di m' payis** (e måmdiyin| *Lu walone tchanson du m’ payis*, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Henri Bragard et metowe e muzike pa Max Michel.

C' est ene tchanson a môde d' air d' operå.

L' air, les paroles (rimetowes e sistinme Feller, et on ratournaedje e francès ont stî eplaidîs divins « *[[Li lire d' après Måmdey (live di tchansons)|La lyre malmédienne]]* » (eplaidaedje do Rweyå Club walon d' Måmdey, 1966).

## Rilomêye
Elle a stî rprinjhe pa Jules Bastin sol sitroete plake « *Airs folkloriques wallons* ». C' est ç' modêye la k' est rtchantêye pa des ôtes tchanteus ou tchantresses, metans Marie-Catherine Baclin.

Dins cisse modêye la, on n' riprind ki les prumî et troejhinme coplets. Çou ki amoenne on mescomprindaedje å cmince do deujhinme coplet. L’ addjectif « rapåjhtêye », metou al tiesse do coplet, n’ est pus comprindåve, ca i rahouke tot çou k’ est dit e deujhinme coplet, so l' Aiwe di Wåtche.

## Tecse del tchanson
Li mwaisse tecse a stî scrît e-n on scrijha di dvant Feller. Vo l' ci cial riscrît e rfondou walon:

:::**I.**
:*Ele tchante e m’ cour et dvins mi oraye,
:*Li walone tchanson di m’ payis.
:*Nole pårt, dji n’ etinda l’ pareye ;
:*Nole come leye ni m’ pout ahåyî.
:*On direut l’ ramadje do prétins,
:*On riya di djonnès femreyes
:*S’ acoirdant l’ dimegne å matén
:*Al houcåjhe d’ ene distante sounreye (2 côps).

:::**II.**
:*C’ est l’ plinte del [[Wåtche]] ezès rotchîs
:*Et ses djoupes d’ aveur vinki l’ vene,
:*Li brutinaedje do ri e l’ hé
:*Et les clairès games del Wartchene ;
:*Et s’ i lyi prind d’ groûler télfeye
:*Et d’ emonter avou l’ måle bijhe
:*K’ ashofele do waeraxhe payis,*
:*I n’ lyi deure ki l’ valeur d’ ene  (2 côps)

:::*'III.*'
:*Rapåjhtêye, elle est l’ tchant d’ l’ oujhea,
:*Li son d’ ene cloke birçant l’ sofrance ;
:*Elle est tofer ezès coxheas
:*Li fiestixhante vwès do [[vint d' France]].
:*Insi tchante-t ele divins mi oraye,
:*Li walone tchanson di m’ payis.
:*Nole pårt dji n’ etinda l’ pareye ;
:''Nole come leye ni m’ pout ahåyî (2 côps)

## 
* Modêye e scrijha Feller 
* Hårdêye eviè ene videyo del tchanson , prezintêye 

## Pî-notes
Théo Beauduin

**Théo Beauduin** fourit on scrijheu d' pîces di teyåte e walon sovint assoçné a Michel Duchatto.

## Sacwants pîces
Dijh-ût cint trinte (teyåte)

## Hårdêyes difoûtrinnes
Îpe (sitoelreye)

L' **Îpe** ou ** Cassiopêye**, c' est ene sitoelreye metowe nén lon del Sitoele di Bijhe.

C' est ene shijhinne di stoeles ki lujhèt foirt, et fôrmer on "doblû". C' est po ça k' on ls a spoté **walonès stoeles** dins on scrijhaedje di belès letes.
Sólveig Lára Guðmundsdóttir

**Sólveig Lára feye da Guðmundur** (izlandès *Guðmundsdóttir*) est l' evekesse di Hólar.

Elle a stî apriesteye el 4 di may 1986: c' ere li prumî côp k' ene comere esteut priyesse e l' Eglijhe d' Izlande.

El 12 d' awousse 2012, elle a tourné veke: des ôtes vekes lyi ont metou les mwins so l' tiesse et l' rabeni. Etur did zels: Agnesse di Rékiavik, Kristján Valur di Skáholt, Sofie Petersen di Nuuk (Grounlande).

Elle a èn ome, deus efants et cwate pitits-efants.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  http://archive.is/EdvB9
*  http://www.feykir.is/archives/57137
Nodeur

Ene **nodeur** ou **odeur**, c' est ene sinsåcion k' on-z apice tot houmant l' air k' on respire, gråce å sinse lomé noda.

Gn a des bounès odeurs (les fleurs, les sint-bon), et des mwaijhes (pufkene, curêye, tchamossî). Mins ci djudjmint la pout candjî d' ene sôre di biesse a l' ôte.
Acinsion

L' **Acinsion**, c' est ene fiesse crustinne ki rmimbere li montêye å cir da Djezu-Cri, raviké. 

Ça s' passéve 40 djoûs après Påke, çou ki fwait ki ça toume todi on djudi. 

## Racontaedje di l' Acinsion dins les Akes des Apoisses
L' Ouve des Apoisses kimince på racontaedje di l' Acinsion :
:*Tins d' ene eurêye k' i purdeut avou zels, i lzî ricmanda di n' nén cwiter Djeruzalem, mins k' i rawårdénxhe çou ki l' Pere aveut prometou : "c' est l' promesse, dijha-t i, ki vs av oyou di m' boke. Ca Djhan a batijhî e l' aiwe; vozôtes, divins wai d' djoûs, vos seroz batijhîs e Sint Esprit".
:*Les cis k' estént avou Lu lyi dmandît adon : "Signeur, est ç' asteure ki vs alez rmete so pîs li Rweyåme d' Israyel ?" I lzî responda : "Ci n' est nén a vozôtes di saveur les tins et les moumints ki l' Pere wåde e s' droet. Mins vos alez rçure ene foice, li cisse do Sint Esprit ki vénrè sor vos. Vos seroz adon mes temoens, a Djeruzalem, divins tote li Djudêye et l' Samareye, et disk' å coron do monde".
:*Cwand i ourit dit çoula, i s' eleva divant leus ouys, et ene nûlêye el rafûla erî d' leus rloucas. Il estént co a rloukî après l' cir la k' i s' emontéve, ki deus omes, tot blanc moussîs, so tnént djondant d' zels. "Omes di Galilêye, dijhént i, pocwè dmanoz vs a rloukî après l' cir ? Li minme Djezus, ki vént d' esse epoirté erî dvozôtes rivénrè, d' el minme manire ki vs l' av veyou end aler e cir".
:*I radschindît adon çou k' on lome li Tier des Olivîs, k' est djondant d' Djeruzalem - c' est l' voye k' on pout fé on djoû d' sabat, et i rintrît el veye. I rmontît e Cenake, la ki Pire, Djhan, Djåke et Andrî, Flipe, Touma, Bietmé, Matî, Djåke li fi da Alfé, Simon li Zelote et Djuda li fi da Djåke dimanént. Il estént la tertos eshonne a priyî d' on seu cour, sins leyî ouve, avou les femes et avou Mareye, li mame da Djezus et ses frés.''

## Sourdants & pî-notes
Macrolide

Les **macrolides**, c' est ene famile d' antibiyotikes, ki ses molecules sont purade ovrûles disconte les bactereyes Gram+, mins ki plèt eto touwer les micoplasses.

## Sôres di macrolides
* macrolides naturels : 
** eritromicene
** espiramicene
** tilôzene
* macrolides mitan-sintetikes : i touwnut eto sacwants bactereyes Gram-
** tilmicôzene
** tulatromicene
** gametromicene
** azitromicene

## Mwaissès piceures
Les macrolides wangnèt totshûte les blankès globules, eto les macrofadjes. Adon, i sont pus lontins ovrants ki leu livea dins l' sonk ni l' leye a pinser.

## Eployaedje
### el medcene
Les macrolides sont voltî eployîs po les infeccions del boke, foirt avant les evilmeures ås dints.

### mon les årtisses
Les macrolides s' eploynut sovint po les mamites ås streptocokes.

Les mitan-sintetikes ont stî metous sol martchî bråmint po médyî les peumoneyes.
Yvonne Gendarme

**Yvonne Gendarme**, c' est ene sicrijheuse e walon d' après Lidje.

Ses tecses ont stî eplaidîs dins «Djåzans walon».

## 
Ene pådje avou ses scrijhaedjes
Famile d' antibiyotikes

Ene **famile d' antibiyotikes**, c' est ene troke d' antibiyotikes ki si rshonnèt, tchimicmint.

Les diferinnès familes eployeyes asteure, c' est

## [[betalactamene]]s
penicilenes, cefalosporenes : puvite siconte les Gram+

### Penicilenes
* penicilene G
* benzilpenicilene
** penetamate:  diyetilaminowetilester di benzilpenicilene; po l' årtisyince (po sognî les mamites), todi come sé (idriyodide di penetamate).
* ampicilene
* amocsicilene

### Cefalosporenes
* ceftiyofur

### Assoçnaedjes
On radjoute voltî do seur clavulanike (puvite a l' amocsicilene), po on pus lådje espeke.

Sovint, dins les doukes po les biesses, les viyès penicilenes sont-st assoçnêyes a on aminozide. Classicmint, li penicilene eyet li streptomicene.

## [[aminozide]]s
streptomicene, canamicene, neyomicene, djintamicene : lådje espeke.

## fenicolîs
 «fenicolî»
* po les djins et les biesses : cloranfenicol, tiyanfenicol : lådje espeke.
* rén k' po les biesses : florfenicol.

## tetraciclenes
 «tetraciclene»
* ocsitetraciclene, clortetraciclene
* docsiciclene : lådje espeke.

## macrolides
 macrolide
* macrolides naturels eritromicene, espiramicene, tilôzene) : purade siconte des Gram+ et des micoplasses.
* macrolides mitan-sintetikes : tilmicôzene, tulatromicene, gametromicene

## [[lincozamide]]s
lincomicene : sitroet speke.

## [[polimicsene]]s
colistene : purade siconte des Gram-

## [[sulfamide]]s
* sulfagwanidene, ki n' passe nén houte des boyeas
* sulfadiyazene, ki va pa tot l' coir); sovint on-z î radjoute do trimetoprim, po on pus lådje espeke.

## kinolones
 kinolone
* seur nalidicsike, seur ocsolonike : sitroet speke
* Oflocsacene, ciproflocsacene :  (medcene des djins) : lådje espeke.
* flumicsene, eroflocsacene, marboflocsacene (årtisyince) : lådje espeke.
Tchimeye

Li **tchimeye** (u pus coranmint, tot eployant l' calcaedje setch do francès, li *chimîye*), c' est l' syince ki studeye l' emantchaedje des atômes po fé des molecules.

## Motlî
Li ci (cene) k' a studyî cisse coxhe la des syinces si lome «**tchimisse**».

L' addjectif a vey avou l' tchimeye, c' est «**tchimike**». L' ployaedje l' pus corant do mot, c' est dins l' ratourneure «reyaccion tchimike».

Li viebe «» a purade a vey avou des droles di maxhaedjes, waire a vey avou l' vraiye tchimeye. Did la, li mot «» putoit eployî po djåzer di mannestés tchimikes.

Li biyotchimeye, c' est l' tchimeye des vicantès sacwès.

## Rilomés tchimisses
* Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev
* Alfred Nobel
Clément Muller

**Clément Muller** a skepyî a Måmdey li 26 di fevrî 1873. Il î mora li 2 d' djulete 1949.

C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon.

Il esteut l' bea-fi da Hubert Scius ey a bouté so s' motî.

## Ouve
* *Le vocabulaire technologique di forgeron et du maréchal-ferrant* (prumé pal SLLW e 1894).
* "Li bwès emacralé" : arimé prumé pal SLLW, eto e 1894, pu replaidî e 2014 dins li ptit live Scrijhaedjes d' ir et d' ouy.
Minton

Li **minton** (on dit eto, po ls efants : **babinete**), c' est on bôrlet d' pea metou dizo l' divant do babetch, sotnou pal ponte di ci oxhea la. Topograficmint, li minton va di djusse dizo li lepe dizotrinne, disk' al garguete.

## Poyaedjes do minton
Li minton a des poyaedjes pus longs ki sol restant do vizaedje, k' on pout leyî po fé crexhe ene båbe, ou on ptit bok.

## Fômes do minton
Li minton pout esse findou å mitan.

File:Cleft-Chin.jpg
File:Alexandre_Rosin,_Joseph-Marie_Vien_(1757).jpg


On-z atrape on "dobe minton" ou "ganache", cwand on-z est trop crås. Ou, medicålmint, cwand on prind del coirtizône.

File:Joseph_Urban-gezeichnet_von_R_Swoboda,_um_1900.jpg
File:Lewis_McDonald.jpg


## Sinifiance di sacwantès djesses avou l' minton
Rilever s' minton pout voleur mostrer k' on s' croet pus foirt, pus malén ki ls ôtes. Dis la, li ratourneure : .

Tini s' minton avou ses doets, ou l' aspoyî so s' pougn pout mostrer k' on est tuzant.


File:William_Evans_Burton.jpg|
File:Jesinta_Campbell.jpg|


On-z apice li minton d' on ptit efant, tot djhant ci rime-rame ci :
:*Dji vs apice pal babinete; li ci ki rirè li prumî årè ene tchofete.*
El Rhazali

**El Rhazali** (di s' plin no, e piersan, ابو حامد محمد ابن محمد غزالی, Aboû Hâmid Mohammad ben Mohammad Rhazâlî), c' esteut on rlomé soufi, ki provneut då Levant di l' Iran d' asteure.

I skepia diviè 1058 et mora e 1111.

## Vicåreye
Il esteut aprume on professeur di teyolodjeye. Pu, i si rsaetcha dijh ans å long po fé ene tuzinne. Il åreut viké a Damasse dins ene sicole alcoranike chafiyite. 

La, i s'abéntixh k' i gn a des fås savants, djurisses et teyolodjins, ki n' tuznut k' a leu gloriole. Gn a eto des filozofes ki, por lu, distournèt les muzulmans di leus pratikes rilidjeuses. I voet eto des cis ki s' diynut soufis, mins ki pratikèt li "disvoyî soufisse". Adon, i dfene si tuzinne, et s' rimete a-z acsegnî ås djins, ey aprume a ses dicipes k' il acviernêye dins èn ermitaedje.

## Ses idêyes

Por lu, li priyire cwirrece mistike et l' inspiråtion k' ele dene doet prumer so les syinces rilidjeuses (teyolodjeye, droet et filozofeye). Po mostrer ki l' teyolodjeye (ki n' est k' on tuzaedje, ene ouve di l' esprit) est moens consecante ki li sprouve mistike (k' est ene esperyince di l' åme), i djha : "Li Bon Diu ni si studeye nén; i s' gostêye".

## Sicrijhaedjes
«L' altchimeye do bouneur».

## Sourdants
Fizike

Li **fizike**, c' est l' syince ki studeye li cdujhance les coirs nén vicants.

## Sacwants coxhes del fizike
* astrofizike
* optike
* electricité
* fizike nawearinne

## Rilomêye djin
Isaac Newton, c' est onk des fizicyins les pus cnoxhous istoricmint. L' istwere da lu avou l' peme ki tchait so s' tiesse est foirt rlomêye. C' est eto l' ome dirî li prumire lwè d' fizike a s' no.

## Referinces eyet sourdant
Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke

thumb
Les **Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke**, ki l' tite e francès, c' est, courtinnmint, *Proses wallonnes*, c' est on live ki rashonne les dierins scrîts da Louwis Rmåke, aprume ses sovnances disk' a l' ådje di 20 ans.

Il a stî eplaidî pa Jean Lechanteur, el SLLW, e 2011.

ISBN : 978-2-93505-11-4

## Kitaeyaedje do live
* Adrovaedje da Jean Lechanteur (e francès) : pp. 5-10.
* Sovnances da-n on vî efant : pp. 7-92 (daté do 31 di may 1987). Li spoûle si finixh cwand i va dmorer a Lidje, adon diviè 1930. Elle aveut cmincî al guere di catoize.
* Contes di vî ome : pp 95-153 (tos tecses datés, sicrîts inte 1992 et 1996).
…

## Tinmes
On va plonkî a djonds pîs dins on ptit viyaedje del Hôte Årdene, di 1914 a 1930. Et aprinde des cayets k' on n' euxhe dedja lî ôte pårt. Metans : 
* li decidaedje del mame do scrijheu di cåzer walon avou s' fi, mågré ki, dins les ôtes familes, les mames kimincént a djåzer francès avou leus efants.
* l' amour da Louwis Rmåke pol walon, ene langue ki lyi a dné ses pus ureus moumints. Portant, on sait, å lére di ses memweres, k' i n' l' a nén aprins a ses feyes. Avou tos ses studias, i s' dit k' il a fwait si dvwer. Mins il a les pinses k' on n' pôrè pus lére ses scrijhaedjes après lu.
* si enondaedje dins les rcwerances sol walon, c' est l' "prof di walon" di l' univ di Lidje (dandjreus Jean Haust) ki lyi a dné les kessions di l' ALW a rimpli avou s' pårén (grand-pere).

## Sacwants racsegnes eciclopedikes
* guere di catoize : vicåreye a Wene pp. 17-41
* moude :
* metaedje a fén d' lu-minme : p. 50
* tindreye :
* metaedje å tribunå :
…
ROC Flémåle

Li ROC Flémåle (en francès *Royal Olymic Club Flémalle*), c' est ene ekipe di handbale walone di Flémåle. Po çou k' est des tites di tchampion et des copes di Beldjike&nbsp;: on-z endè conte, spepieuzmint, onze eyet troes.
## Istwere
E 1924, Joseph Demaret a-st askepyî li **ROC Flémåle**. Adonpwis, e 2009, li ROC Flémåle s' a rabindlé avou l' HC Hesta Lidje, çou ki dene el HC Hesta-Flémåle ROC.

## Rilomés djouweus
* Jean Mossoux
* Richard Lespagnard
* Marcel Dewar
* Lido Agnelli
* Thomas Cauwenberghs
* Eric Vreven
* Dino Thiam
## Hårdêye difoûtrinne
* Li waibe do ROC Flémåle
Biesses å Bon Diu

Les **biesses å Bon Diu** (on dit eto : **costirete**, **mårtén**, **mårtén-salé** et co plins d' ôtes nos), c' est des insekes foirt kinoxhous a cåze del biesse å Bon Diu ordinaire k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.

Les efants djouwént avou, et dire totes sôres di rimas.

 *[[Coccinellidae]]*

## Vicaedje
El biesse å Bon Diu mindje di deus cints a shijh cints emîleures (pouçrons) par djoû. 

## Pî-note
Betchete por-

Li **betchete por-**, c' est ene rafoircixhante betchete puvite aplakêye a on viebe.

Mins gn a eto des sustantifs avou por-, ki polnut esse des rwalnijhaedjes di calcaedjes do francès.

## Egzimpes classikes
: (djeter avou ene grande foice)
: (miner di tos les costés)
: / porcachî (tchessî sins rlaye)
: (shuve tant k' a racsure)

## Egzimpes di rwalnijhîs pots francès
### classicmint
:
### pa les rfondeus
:

#### 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Des trôs sol Bele (arimés)

thumb|Coviete 
**Des trôs sol Bele** (*Dès trôs su l' bèle*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Dominique Heymans.

Li live a vudî e 2004.

## Esplikêye do tite
Li «Bele», c' est l' Lune.
Waitroûle (discramiaedje)

* waitroûle (so l' ouy) : ahesse po mete divant les ouys
** waitroûle (haernaxhmint do tchvå)
* waitroûle d' on casse di moto, di sôdeu
* rabaxhant lomaedje di berikes (lunetes)
* waitroûle (éndjolike) : finiesse d' ene tévé, d' ene copiutrece
** waitroûlêye


File:Waitroûle_tchivå.jpeg|di tchvå d' trait
File:Waitroûle_moulet.jpeg|di moulet
File:Waitroûle_tchivå_fantazia.jpeg|di tchvå d' fantazia
File:Fåcon_poirté_aiyes_drovowes.jpg|di fåcon
File:Wooteu_waitroule_wi.jpg|di fåcon
File:Tévé walon-cåzante 2008 plake emissions.jpg|di tévé
File:Wikipedia walon 11000 årtikes.jpg|waitroûlêye do
Orecå

L' **orecå** u **oreca**, c' est l' cwårtî economike ki rascovere les otels (o-), les restorants (-re-) et les cåbarets (-cå) k' on dit eto les cafès (-ca).

Onk (ene) k' overe dins ç' secteur la si pout lomer "orecatisse".

## Mwaissès piceures
C' est on cwårtî k' eploye bråmint des djins ås ptitès cwénzinnes, sins waire di diplomes. Pår des studiants, foiravant sol trevén des vacances des scoles. 

Dins les orecatisses, les cis (cenes) ki sont direk e rapoirt avou les pratikes si polèt ahiver on ptit macsåd d' rawete rén k' avou les dringueles.

C' est eto on cwårtî la k' gn a toplin do noer. Did la l' idêye des Contribucions di fé mete, a cmincî di 2016, ene sôre di noere boesse dins l' ridoe-caisse di l' orecatisse, raloyeye éndjolicmint a leu-z administråcion.

## Impôrtance e l' Walonreye
El Walonreye, l' Oreca fwait 57.000 eterprijhes avou nén lon di 120.000 ovreus, et 10.000 indepindants.

## Fôres Orecå
Li fôre Orecå di Måtche-el-Fåmene (e moes d' måss)

## Sourdant
Cawete -åbe

Li **cawete -åbe**, c' est ene moite cawete ki provént di calcaedjes do francès, ki n' ont nén stî pår riwalnijhîs.

:
:
:
:

## Rifondaedje avou l' cawete -åve
Po les mots avou l' cawete -åbe (sovint li disfondowe -âbe) k' ont stî rwalnijhîs ene sawice, a on metou moumint, avou l' cawete -åve, c' est cisse cogne la k' est ritnowe e rfondou.
: (motî Forir, scrijhaedje da Clément Muller) (minâbe)
: (*respon'sâbe*)
: (dins on Noyé walon) (*vèritâbe*)
:

On rfond eto avou l' cawete -åve cwand l' bodje lu-minme a stî rfrancijhî, mins k' gn a on vî bodje walon.
: (*rêzonâbe*)

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Otel

Èn **otel**, c' est ene grande måjhon, pår on bildigne, la k' les voyaedjeus polèt lodjî. Il est tnou pa èn **otelî** ou ene **otelresse**.

Li cwårtî economike des otels si lome **[[ostelreye]]**. C' est onk des bokets di l' Orecå.

Dins bråmint des payis, li livea d' èn otel est mostré pa des stoeles, di ene a cénk.

## Sôres d' otels
* otel classike (dins ene grande måjhon come les ôtes dins l' viyaedje, li veye)
* otel do long d' ene grand-voye; otel des aires d' otostråde
* otel di tchinne d' otels
* pinsion d' famile


File:Herbeumont — Grand-Place.jpg|Troes otels rashonnés a Arbûmont (viyaedje ås tourisses)
File:Otel Espagne posteure cier.jpg|Otel deus stoeles e l' Espagne (li long d' ene grand-voye)
File:Hotel Llao Llao, Bariloche, Argentina.jpg|Otel Llao llao a Årdjintene


## Sistinme di lodjmint ki rshonne ås otels
* Oberdje di djonnesse
* Djîsse e viyaedje

## Otels ki n' sont nén des otels
Sacwants måjhons sont pacô lomêye "otel", et k' c' est nén des otels po lodjî des voyaedjeus.
* otel di veye => måjhon-comene
* otel da ene mierdjin (Fr. *hôtel particulier*)
Coidlire des Andes

thumb|250px|Andes
Li **Coidlire des Andes** ou tot belmint les **Andes**, c' est ene longowe tchinne di montinnes d' Amerike nonnrece ki va del Colombeye å Tchili.

## Dins les Belès letes e walon
djeu d' mot : Definixha del Societé Zande pere et fi : les electricyins k' on-st edvinté l' Coidlire des Zandes (P. Faulx).
Pegnon d' rotche

[thumb|pegnon d' rotche e l' [Åviene]]
On **pegnon d' rotche**, c' est ene grosse rotche ki rexhe foû d' ene montinne, et ki s' vént sketer tote nete, mostrant ene falijhe.

Emey les pegnons d' rotche, gn a les cis ki s' vinèt difiner el mer.

*Les pegnons d' rotche sont diferins des [[sporons d' rotche]], ki montèt e cir come des aweyes.*


Imådje:Ayt wanougdal pegnon rotche viyaedje.jpg|e Grand Atlasse (dins l' Vå des Ayites Bougmesse
Imådje:Namur JPG07.jpg|li vî tchestea d' Nameur
Imådje:Les Dames de Meuse Laifour.JPG|Les Dames di Mouze.


## E l' istwere
Les pegnons d' rotche sont des belès plaeces po basti des tchestea d' disfinse. Metans li vî tchestea d' Nameur (citadele).
Cwarpece

Ene **cwarpece** ou **cwate-peces**, c' est cropante biesse avou cwate pates, ki vike so tere. 

Si no (cwate-peces = cwate pîces = cwate pîs) a stî tchoezi årgår do sierpint, ene cropante biesse sins pate.

N a trinte-shijh meye sôres di cwarpeces avå l' Daegne.

## Vicaedje
Li coirpece iviernêye.

Si on lyi apice si cawe, ele si scote. Mins ele ricrexhe après on tins.

Ele pond des oûs, mins end a ki ponnut des oûs ås djonnes (come li cwarpece ås oûs ås djonnes).

## Sôres di cwarpeces
### ki vicnut el Waloneye
* Cwarpece ås oûs ås djonnes (*Lacerta vivipara* ou *Zootoca vivipara*), pus ptite sôre des cenes del Walonreye (mape di si spårdaedje).
* Cwarpece des meurs (*Lacerta muralis* ou *Podarcis muralis*), ki s' trouve e Condroz, el Fagne ey el Fåmene (mape di si spårdaedje).
* Cwarpece des sokes (*Lacerta agilis*) ki n' si rescontere k' el Gåme (spårdaedje el Walonreye).


File:Lacerta_vivipara_2_hen_(Marek_Szczepanek).jpg|Cwarpece ås oûs ås djonnes
File:Podarcis_muralis,_Livorno.JPG|Cwarpece des meurs
File:Jaszczurka_zwinka_1.jpg|Cwarpece des sokes


### foû del Walonreye

* Cwarpece tete-vatche (*Chalcides ocellatus*)
* Cwarpece del wastene al sipineuse cawe (*Uromastix spp*)
* Tarintoûle des meurs (*Tarentola mauritanica*)
Mape (djeyografeye)

Ene **mape** ou **cwåte di djeyografeye**, c' est on dessén ki rprezinte ene sitindêye di payis, e bråmint pus ptit, mins dins l' minme rapoirt di mzeure.

## Rischålaedje
Li dgré d' raptitixhaedje si lome li "schåle" ou l' "rischålaedje".

## Les cwate costés del Daegne so ene mape
So totes les mapes d' asteure, Bijhe est metowe å dzeu, li Levant a droete, Nonne å dzo, et l' Coûtchant a hintche.

Il a stî on tins ki l' Coûtchant s' meteut å dzo (did la l' alomåcion "Basse Burtaegne" pol Burtaegne coûtchantrece).

## Sourdants
Mwin

thumb
Li **mwin**, c' est l' dibout do bresse d' ene djin, après l' pougnet, ki comprind li påme (tancea) et les cénk doets.

## Maladeyes et måfôrmaedje des mwins
* doet rawetrece
* maladeye Dupuytren
* artrôze des dognons
* rastrindaedje do tchenå cåprece
Ostraleye

L' **Ostraleye**, c' est on dislaxhî payis, el pus grand d' l' Oceyaneye.

Mwaisse veye : Cambera

Ôtès grandès veyes : Sidney, Melbôre (*Melbourne*)

Manoye : dolår ostralyin (AUD)

Lingaedjes :
* inglès (oficire)
* lingaedjes des prumîs dmorants

## Djeyografeye

### Djenerålté
C' est ene grande iye, avou diferins climats, del wastene al fwestreye tropicåle.

### Grandès veyes
Les nos sont leyîs e-n inglès, åré il egziste on ratournaedje e walon&nbsp;:
* Cambera ([EN] *Canberra*)
* Sidney ([EN] *Sidney*)
* Melbôre ([EN] *Melbourne*)
* Perth
* Brisbane
* Adelaide

## Istwere
Colnijheye des Inglès. Elle fwait co pårteye do Comenwel.

Divnowe republike e ….

## Politike
Deus grands pårtis, socialisse et wårdiveus, come e l' Inglutere.

## Agricoûteure
Rilomêye po si aclevaedje di bedots.
Murasaki Shikibu

thumb|
**Murasaki Shikibu** (紫式部), c' est on scrijheu e djaponès.

Il a skepyî a Kyoto li 978, ey a morou e 1014 ou 1025.
Matsuo Bashō

**Matsuo Bashō**, c' est on powete fijhant di l' haycou e djaponès.

Il a skepyî a Tokyo e 1644, ey a morou a Osaka li 28 di nôvimbe 1694.
Tamazir do Mîtrin Atlasse

Li **tamazir do Mîtrin Atlasse** ou pus simpmint **tamazir**, c' est on lingaedje amazir do Mitan do Marok, dins l' Mîtrin Atlasse, mins eto les payis Zayane et Zemmour (Xhemissete, Tiflete). A Bijhe, i va disk' a Taza.

Côde ISO 639: **tzm**

## Ortografeye
### Politike linwistike marokinne
El politike linwistike d' asteure å Marok, li tamazir do Mîtrin Atlasse est scrît avou des caracteres tifinars. Dins l' acsegnmint di l' amazir, i n' est nén schåyî des ôtes lingaedjes amazirs do Marok, li techelheyt eyet l' rifin.

### Uzances des Wiccionaires
Li Wiccionaire walon shût l' minme atuze; les mots tamazirs do Mîtrin Atlasse ni sont nén metous a pårt des ôtes. Mins i sont notés come tamazirs do Mîtrin Atlasse dins l' hagnon "Spårdaedje". C' est insi k' on les pout aveur so ene categoreye tote seule. Come les ôtes mots amazirs, i sont ralfabetijhîs e caracteres laténs et, pacô, e caracteres arabes.

Sol Wiccionaire inglès, les mots tamazirs do Mîtrin Atlasse sont scrîts e tifinar. I sont loukîs come on lingaedje a pårt, diferin do lingaedje echleu.

## 
*  Eredjistrumints di tamazir: Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea) sol Djåzant atlasse
** Accint d' Imilchil (Imilchil)
** Accint do payis d' Goulmima (Goulmima)
Råskignoû

On **råskignou**, c' est èn oujhea ki xhufele foirt bén, purade a l' anuti.

 *[[Luscinia megarhynchos]]* (råskignoû ordinaire el Walonreye)

## Dins les beles-letes e walon
Li veye d' on råskignoû est racontêye romanticmint dins ene des noveles do live d' istwere di biesses da Jean Lejeune di Djoupeye «Avå trîxhes et bwès», ki l' tite, c' est «Gozî d' ôr», (pp. 81-87).

## Sourdants
Cwarpece ås oûs ås djonnes

Li **cwarpece ås oûs ås djonnes** ou **cwarpece ninte**, c' est ene pitite sôre di cwarpece, corante el Walonreye. 

 *[[Lacerta vivipara]]* ou *[[Zootoca vivipara]]*

## Vicaedje
Årvier des ôtès sôres di cwarpece, cisse-ciale vike ossu bén ezès frexhès plaeces k' ezès setches. On l' voerè dins les troufreyes, les clairisses, les prés, ou les hés al brouwire.

Li cwarpece ninte est minme capåbe di nedjî, sovint po schaper a on dandjî.

## Spårdaedje
 mape di si spårdaedje el Walonreye.
Ele si rescontere totavå l' Walonreye. Mins eto dins tote l' Urope. Mins pus k' i vike å froed, pus k' si iviernaedje serè long (9 moes, eneviè 3 moes ezès pus tchôds payis).

## Mopliyaedje
Les djonnes discloynut d' l' oû docô après l' pounaedje. I sont ddja 4 cintimetes longs.

## 
Foyou Natagora sol cwarpece ninte

## Sourdants
Nassogne (viyaedje)

**Nassogne** (ki c' est parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :  **6950** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Ma 49**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Nassognåd, Nassognåde (F. *Nassognard, -arde*)
** Sipotaedje: les Cawets u Scawets. 

## Rilidjon
Li Porcession des rmouwaedjes assaetche ene flouxhe di djins vnant priyî Sint Monon po-z aveur ene proteccion so totes les djins et les biesses del cinse.

## Tuzance walons
* Sicrijheus e walon
** Edouard Peraux
** Joseph Bily
* Live e walon: So Nassogne, fwait bon viker

## Sourdants
Cawe (antomeye)

; *li mot «[[cawe]]» tot seu ravoye vaici*

Li **cawe**, c' est l' dibout del schene des biesses, rascoviete del pea et di sacwants ptits longous musses.

Li plaece del cawe ås djins, c' est çou k' on lome li cronjhî.

## Sacwants fonccions del cawe
Sieve a tchessî les moxhes (bovrins, tchivås).

Sieve a-z atôtchî (tchéns).

Pout sketer, pu rcrexhe (cwate-peces).

## Operåcions sol cawe
Des biesses di cinse k' i gn a, on lzî côpe li cawe (bedots, tchivås d' trait, sacwants raeces di tchéns). C' est li **scawaedje**.
Ôle d' argane

L' **ôle d' argane**, c' est ene ôle saetcheye do frut d' l' arganî.

## Molaedje des arganes
Ele si fwait co al mwin, avou on ptit molén. 

Si c' est po fé d' l' ôle po magnî, les arganes k' ont stî greyeyes dins ene tåye.

Si c' est po fé d' l' ôle di farmaçreye et d' enôlaedje, on leye spotche téles kénes.


File:Molén argane.jpeg|molén a l' argane et ôle d' argane å dzo
File:Fadêye ôles argane olive côrins figues seurès orandjes.jpg|sol pwin (fletchtåd di hintche)
File:Potikets riméde argane-rac.jpeg|rimédes fwait avou l' ôle d' argane


## Prôpietés
Elle est foirt ritche e seurs di cråxhe nén bôrés, aprume les omega 3.

Ele s' aspexhit foirt a 5°C.

## Eployaedjes
### Coujhene
On l' pout mete avou s' pwin ou dins des djotreyes.

Maxheye a ene farene d' amande amandes, ele dene on likide po mete sol pwin lomé "amlou".

### Farmaçreye
On fwait des rmédes avou.

### Enôlaedje estetike
On-n enôle li pea avou, pol wårder djonne.
Pogrom

On **pogrom** (do rûsse «», atacaedje, bardouxha), c' esteut des atakes des kiminåltés djwives del Rûsseye tsarisse, minêye pa des cminåltés crustinnes, nén espaitcheyes på povwer politike.

Les atakeus piyént les béns des atakés, et sovint touwer les djins.

Çoula s' passsa purade inte 1881 eyet 1921.

## Foû del Rûsseye
Gn ava eto des atakes disconte les djwifs, ezès minmes trevéns, dins des ôtes payis (Almagne, Otriche, Roumaneye payis des Balkans, Marok, Aldjereye, Piesse), mins nén si waeraxhes.

## Consecwinces des pogroms
Les djwifs atakés foirdjît l' idêye d' èn estat djwif, ey askepyî li mouvmint siyonisse.
Fiesse des hobetes

thumb|Hobete ki les praticants djwifs dimorèt dvins set djoûs
thumb|Priyires al fiesse des hobetes
Li **fiesse des hobetes** ou **fiesse des houtes** u **fiesse des tabernåkes**, c' est ene fiesse djwive ki deure set djoûs.

## Esplikêye
Ele rimimbere li dmoraedje des djwifs e l' wastene do Sinayî, divins des toeteas.

## Dins les tecses ratournés e walon
On ndè cåze dins l' evandjîle Sint Djhan, **7**, 1-10
:*Li djoû del fiesse des hobetes, Djezus dit clairmint di la k'&nbsp;i vént
:*Après çoula, Djezus tourna avå l' Galilêye; i n' voleut nén aler el Djudêye, a cåze ki les Djwifs cwerént a l' touwer.
:*2 On n' esteut nén lon d' on djoû d' fiesse des Djwifs, li cisse k' on lome li *'fiesse des hobetes*'. 3 Les frés da Djezus lyi djhît: "Cwitez voci, et alez e l' Djudêye, po k' vos dicipes î veyexhe çou k' vos fjhoz. (…) 6 Djezus lzî djha: "Mi tins n' est nén co vnou; (…). 8 Montez vozôtes a cisse fiesse; mi dj' n' î va nén, (…)." 9 C' est insi k' i djåza, et dmana el Galilêye. 
:*10 Cwand ses frés fourît evoye al fiesse, il î monta avou, mins nén dvant tolmonde; il î ala cåzu e catchete.*

Li fiesse deure sacwants djoûs, ki c' est l' dierin l' pus impôrtant.
:*Li dierin djoû, k’ est l’ pus grand tote li fiesse, Djezus s’ leva-st et breya: Si ene sakî a soe, k’ i vegne aviè mi ey adon, mi, dji lyi dinrè a boere !

## Sourdants & pî-notes
Sicole di walon d' Nameur

thumb|Scoleus divant on cours
thumb|Scolîs et shuveus a ene djournêye «ouxhs å lådje»
thumb|diplome
Li **scole di walon d' Nameur**, c' est ene sicole di walon po efants et grandès djins.

## Istwere
Kiminceye diviè 1995, come ocupaedje des Relîs namurwès, do tins del prezidince Lucyin Somme. 

Cwand Lucyin Somme cwite come prezidint des Relîs, ele si rlome «sicole di walon Lucien Somme». C' est adon ki l' ekipe minante, - Chantal Denis et Pol Englebert, eplaidnut ene waibe, sovint raponteye.

E 2019, ciste ekipe la decide di leyî ouve, et li scole ripasse dins les mwins des Relîs namurwès (avou Anne-marie François, di l' ancyinne ekipe, Christine Decock, Jean Hamblenne, eyet Joëlle Spierkel). Mins e 2020 & 2021, gn a yeu dipus d' acsegnmint éndjolike ki do tot-estant-la, di cåze del minêye di cronvirûsse.

## Liveas
* prumî livea, des aprindisses
* deujhinme livea, des scolés
* troejhinme livea, des capåbes.

On pout rdobler l' troejhinme livea ostant k' on vout.

## Sacwants scoleus
### Anêyes 1990
* Lucien Somme
* Laurent Hendschel
* Chantal Denis
* Henry Matterne

### Anêyes 2000 et 2010
* Chantal Denis
* Pol Englebert
* Anne-Marie François
* Albert Delvaux

### Après 2020
* Jean Hamblenne
* Joëlle Spierkel
* Anne-Marie François

## 
Djeu del caracole ki vleut fé l' tchet : djeu askepyî e l' sicole.

## 
* Waibe del sicole Lucien Somme
*  Videyo d' on cours
Ponte el mer

Ene **ponte el mer** ou **cap**, c' est ene ponte di tere ki si stitche dins ene mer ou èn oceyan. 

## Sacwants rlomêyès pontes
* Noere Ponte
* Ponte di boune Rafiyance 
* Ponte Horn
Rahoucaedje (documintåcion)

Li **rahoucaedje**, el documintåcion, c' est li mincion do sourdant d' on scrijhaedje. Ci scrijhaedje la, c' est l' **rahouca** u **referince**.

Li rahoucaedje si fwait sovint pa des pî-notes ou copurade des notes di fén d' årtike.

## Piceure d' on rahoucaedje
On rahoucaedje comprind, classicmint :
* li no do scrijheu do rahoukî papî
* l' anêye ki ça a stî scrît
* li tite
* li gazete ou l' live wice ki ça a stî eplaidî.
* po les lives, li limero ISBN

## Ahoucants mots
 ahoucant mot
Po-z aidî les rcwereus a trover on rahouca po leus scrijhaedjes, l' oteur d' on sincieus papî î mete voltî des ahoucants mots.

Dispu l' arivêye des rcwirreces éndjolikes, les ahoucants mots sont bråmint pus consecants.

## Sourdants
Apele

Ene **apele**, c' est on xhuflot ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou moxhon, po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.

## Rilomés fabrikeus d' apeles
* Joëlle Spierkel
Ôle po magnî

Ene **ôle po magnî**, c' est ene ôle (on crås likide) ki provént do stoirdaedje des grinnes di sacwants plantes, aprume les olives.

## Sacwants ôles po magnî
* ôle d' olive
* ôle di solea
* ôle di poes d' Trouk
* ôle di golzå
* ôle di cacawete
* ôle di palmisse
* ôle d' argane
Ôle

Ene **ôle**, c' est on crås likide (a 20°C), ki n' si maxhe nén a l' aiwe.

Gn a des ôles ki provnèt di plantes (ôles po magnî), des ôtes di biesses, et des ôtes di l' industreye tchimike. Ele siervèt a-z ecråxhî les machines.
Ahoucant mot

Èn **ahoucant mot** (eto : **rahoucant mot**, **mot-clé**), c' est on mot ki pout ahoukî on rcwereu aviè on metou sincieus papî.

## Egzimpes di rahoucants mots
* li payis, li contrêye, li veye, li viyaedje la ki li rcwerance a stî fwaite.
* li dominne di rcwerance (li pus spepieus possipe).
* li sincieus no d' ene plante, ene biesse, ene bactereye, on virûsse k' on-a a ovré sincieuzmint dsu.
* li no d' ene maladeye (purade e-n inglès).
* li no d' ene tecnike a pårt k' on åreut eployî pol contaedje, li carculaedje, li tchoezixhaedje des sayoes.
…
Fiesse des loumires

Li **fiesse des loumires** ou **Hanouca**, c' est ene fiesse djwive. 

On l' fiestixh nén lon erî (ou nén lon divant) Noyé.

## Dins les tecses ratournés e walon
On ndè cåze dins l' cayé da Ane Frank.
Lingaedjes tîxhons

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; **lingaedjes tîxhons**
----
Les **lingaedjes tîxhons** ces les lingaedjes ki sourdèt di l' indo-uropeyin, et ki s' ont diswalpé inte les lingaedjes eslåves (å Levant), et les lingaedjes gayels pu romans å Coûtchant.

## Mwaissès piceures

## Rindjmint
Cierfouy di pidjon

Li **cierfouy di pidjon**, c' est ene plante ki ode bon, k' on trouve dins les håyes et les tchamps.

  *[[Myrrhis odorata]]*

 Ombrelires

## Discrijhaedje
Grande plante ki pout crexhe 2 metes hôt.

Foyes finmint ctaeyeyes, ene miete come les cenes des raecenes.

Li plante florixh do moes d' måy å moes d' djulete, el Walonreye. Et diner des blankès fleurs ombrelreces.

Buzlế bodje.


File:Myrrhis odorata, Roomse kervel bloemen closeup.jpg|Fleurs
File:Myrrhis-odorata-seeds.JPG|Siminces


## Uzaedjes

Ele si pout magnî come salåde.

Avou s' buzlé bodje, on pout fé ene flûte a l' agnon.

Esteut eployeye come yebe ås maladeyes (foyes, siminces ou raecinêyes).

## Sourdant
Dewe

* plantche di tonea (clape, djerdjåd)
* dewe (toponimeye) : frexh pré.
* dewe do foete (formagnant court plat vier)
** grande dewe do foete (*[[Fasciola hepatica]]*)
** pitite dewe do foete (*Dicrocelium lanceolatum*)
Prumî live Louwis Rmåke sol walon del Gléjhe

thumb|coviete
Li **Prumî live Remacle sol walon del Gléjhe**, ki l' tite, e francès, c' est *Le parler de la Gleize*, c' est on memwere, prezinté pa Louis Remacle a l' Academeye francesse di Beldjike e 1937. 

L' accint walon studyî, c' est l' ci del del Gléjhe. Les mots sont rashious e sistinme Feller.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[E8]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Dessinaedjes
[thumb|left|150px|Egzimpe di dessén do live (tinkiaedje d' ene [tcherêye di four)]]
Li rcwereu a dessiné lu-minme les plantches do live.

## Pî-notes
Paxhnåde (discramiaedje)

* paxhnåde ordinaire (*[[Heracleum sphondylium]]*)
* paxhnåde do Cocaze (*[[Heracleum mantegazzianum]]*)
* paxhnåde ås boute-foû (*[[Ammi visnaga]]*)
Timpe di Djeruzalem

Li **Timpe di Djeruzalem**, c' esteut on timpe metou a Djeruzalem.

C' esteut l' bastimint li pus sacré del rilidjon djwive.

## Istwere
Il a stî basti på rwè Salomon.

Il a stî distrût deus côps, e l’ an 586 divant l’ Crisse pås Babilonîs, pu e 70 après l’ Crisse, på Romins. Tchaeke côp, li E li 9 do moes ab do calindrî lunrece.

## Consecwinces do distrujhaedje do timpe po les djwifs
Å deujhinme distrujhaedje, les priyesses et les tchîfs des djwifs estît tchessîs evoye di Djudêye. Ci fourit la li skepiaedje del diyaspora djwive.

Li rlidjon djwive tineut bråmint do cas des ofrixhaedjes (touwaedje di biesses) å timpe. Elle a bråmint candjî avou l' distrujhaedje do timpe, eyet s' rashir so des priyires dijhowes ezès sinagokes.

Meskeyous do timpe, bråmint des djwifs — emey les ptitès djins k' avént dmoré la, todi — s' ont cviersé å crustinnisse, pu pus tård, a l' islam, et divni les Palestinîs d' asteure. Des Palestinîs dmorés el rilidjon djwive, end aveut co a pô près ene vintinne di meye diviè 1900.

## Sourdants