open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vîs mestîs, vîs cayets (tecses)

thumb
**Vîs mestîs, vîs cayets**, c' est ene schôtlêye di tecses di prôze da Reynolds Hostin.

Il ont stî eplaidîs pa Jean Hamblenne e 2022.

ISBN 978-2-87594-047-6

## Contnou
* Emon les tonlîs
* Les ristinneus
* Plate-buze et naxhåds
* Voyaedje å paradis

## Alére
Les ristinneus,  l° 107, waeyén-tins 2023, p. 13.
Marie-Hélène Peiffer

[thumb|150px|mostrant on diplome di walon (di l' [UCW, federåcion d' Lidje)]]
**Marie-Hélène Peiffer** (di s' no d' djonne feye **Marie-Hélène Gabriel**, et di s' no d' pene, ***Cuzène Clignète***), c' est ene sicrijheuse e walon, mimbe do Rweyå Club Walon d' Måmdiy.

Di s' mestî, elle esteut monitoresse d' oto-scole.

## Ouve pol walon
Ele kiminça a siner d' on no d' pene «Inglitin». On lyi conseya d' candjî cwand ele moussa e Club walon. Adon, so on côp d' tiesse, ele tchoezixha «Cuzene Clignete».

Elle a scrît aprume pol cwarmea d' Måmdiy, pol prumî côp e 1972. Sacwants ans, c' est leye ki scrijha li spitch d' årvey al Haguete (portrait d' macrale k' on broûle al fén do cwarmea).

Elle sicrijha ossu ene pîce di teyåte d' èn ake. 

Sacwants tecses ont parexhou divins «Lu Vî Sprâwe».

Elle a eto fwait do walon e scole a Måmdiy ey a Pont-dlé-Lignouveye, di 1977 a 1993, pol moens. C' est la k' elle a toirtchî tos des ptits rime-rames po ls efants aprinde a dire li walon plaijhanmint.

Did la, on role do cwarmea d' 1977:
:*Po bén aprinde nosse walon / On dene des lçons / L' mierkidi ås Capucins / A tos les ptits Måmdiyins. / On aprind on pôk did tot / Des mots / Ses spots / Avå les voyes, les efants / Reprtèt tot ndè ralant:
:*«Èn inglitin», c' est on herin; / On «drap d' måjhon», ci n' est k' on vî **'; / Del «salêye djote», c' est del surcroûte; / **', ça fwait boûss tralala !
:''Cwand c' esteut co l' vî tins / Nos bons parints / N' avént gote a fé d' çoula. / I n' kinoxhént k' leu patwès. / Ådjourdu, c' est les wêwês / Cwand k' i rintrèt / Ki vnèt aprinde a leus vîs / Kimint k' on djåze a Måmdiy.

## 
 (onk di ses powinmes)

## Sourdant
Sombrefe (discramiaedje)

**Sombrefe**, c' est l' no di deus edroets dins l' Province di Nameur&nbsp;:
* Li corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el pitit ban si trouve.
Montniye-Tiyoû (discramiaedje)

**Montniye-Tiyoû**, c' est l' no d' on ptit ban ki s' trouve dins l' rebanêye comene avou l' minme no.
Louis Banneux

**Louis Banneux**, c' esteut on scrijheu e francès di nåcionålté bedje. 

I vna-st å monde a Rotchfoirt li 27 di måss 1869. Il a morou a Eterbek li 13 di decimbe 1932. 

## Biyografeye
Louis Banneux a fwait cårire come fonccionaire et fini hôt responsåve å Ministere di l’ Ovraedje. 

I scrijha toplin des lives di sociolodjeye et d’ economeye ‒ tertos rovyîs å djoû d’ enute. Mins on lét co voltî ses scrijhaedjes so les fåves do vî vî tins, k’ i ramexhna addé les djins des viyaedjes.

Si live li pus cnoxhou : «*L' Ardenne mystérieuse*»

## Ricnoxhance
Gn a ene rowe di Rotchfoirt ki poite si no, li cene avou l' måjhon la k' a vnou å monde.

## Ratournaedje e walon
thumb|fåve do leu et del gade, ratournêye et dite pa Daniel Colignon
Gn a onk di ses tecses k' a stî rmetou e walon pa Daniel Colignon. C' est ene fåve do vî vî tins, li leu et l' gade, come racontêye diviè 1850 a Dåvdisse.

## 
*  Pådje do Ministere del Tuzance del Federåcion Walonreye-Brussele so si ouve come sicrijheu

## Sourdants
Lurete

Li **lurete** ou les **nenès** (end a deus; on dit eto, li **sin**), c' est l' glande d' ene kimere ki prodût do laecea po poleur nouri s' påpåd.

## Motlî
Li dbout del lurete, ki l' påpåd tete après, c' est l' **tete** u l' **mamuron**.

Li minme organe ås vatches, cavales, berbis, gades si lome **pés**. Ås lexhes, cates, troyes, on dit des **tetes** (end ont doze).

## Sourdants
Raoul Nopère

**Raoul Nopère**, c' est on militant walon. Il a nexhou e 1904 eyet k' est revoye e 1969.

## Ovraedje
**Raoul Nopère** a-st askepyî li motî O3, avou l' aidance da Floribert Deprêtre. C' esteut on scrijheu d' El Moxhon d' Ônea eto.

## Referinces eyet sourdants
Jules Lempereur

**Jules Lempereur**, c' esteut on linwincieus walon-cåzant. Il a bråmint bouté dins l' motî ki rwaite el patwès d' Lidje.

## Ovraedje
**Jules Lempereur** a-st askepyî li motî E167, avou l' aidance da Jacques Morayns. Deus anêyes après, e 1976, il a-st eplaidî, tot seu, ene croejhete do patwès lidjwès.

## Referinces eyet sourdants
Civilizåcion

Ene **civilizåcion**, c' est l' eshonna di totes les dujhances et des ovraedjes d' ene metowe societé.

## Motlî
Po dire totes les djins et tos les payis ki shuvnut ene metowe civilizåcion, on djåze eto sovint di **monde** (monde arabe, monde occidintå).

Cwand ene civilizåcion si mete po pus avanceye k' ene ôte, ele lome les djins des ôtes des «&nbsp;nén civilizés&nbsp;». Ele les vout rinde come leye et fé do civilizaedje.

## Kékes rilomêyès civilizåcions
* civilizåcion greke (monde vî grek)
* civilizåcion rominne (impire romin)
* civilizåcion chinwesse (Chine)
* civilizåcion arabe (monde arabe)
* civilizåcion inca 
* civilizåcion amazire (monde amazir)
* civilizåcion coûtchantrece (monde occidintå)

## Diswalpaedje et dcwelixhaedje des civilizåcions
Les civilizåcions skepeynut, monter al copete del schåle, pu adon discrexhe, et ridischinde disk’ å prumî sploton.

## Sourdant
Basse di Laach

thumb
Li **Basse di Laach**, e-n almand *Laacher See* (mot po mot, **Mer di Laach**), c' est ene grande laetche ki s' a fwait dins on distindou volcan di l' Efel. 

C' est ene des basses volcanikes k' on ndè trouve sacwants dins l' Efel.
Coirnaedje (årtisyince)

thumb|coirnaedje d' on vea k' a l' rôguea
thumb|a ene berbis k' a on crantche e s' nez
Li **coirnaedje**, c' est on mot d' årtiss des grossès biesses di cinse, ki mostere on respiraedje k' on pout ôre did lon.

## Cåzes do coirnaedje
On coirnaedje est cåzé på rastroetixhaedje des adujhoes d' air dizeutrin. Sorlon si eplaeçmint, li brut d' coirnaedje est diferin.

I pout provni do nez, del goidje (larink u farink) u — pus rålmint — del tchenåle a l' air. 

## Coirnaedje do nez
* coirnaedje do nez : dins l' catåre malén des bovrins, ey dins l' crantche do nez ås berbis.

## Coirnaedje do larink
* coirnaedje ås tchvås (paralizeye d' on costé do larink)
* rôguea ås veas
* dins l' pitizeye des bovrins eyet dins l' five ås crexhoûles del Mîtrinne Mer, on pout awè on houzaedje del glande linfatike metowe dirî l' farink.


Plaeçaedje aschoûtrece coirnaedje nez.jpg|årtisse ricwerant on coirnaedje do nez
Lucyin aschoûtrece coirnaedje goidje.jpg|item est i po on coirnaedje del goidje (larink)
Coirnaedje (discramiaedje)

* brut k' on fwait tot coirnant avou on coine
* brut d' clacson
* coirnaedje (årtisyince): brut d' respiraedje k' on-z ôt did lon (a ene biesse di cinse k' est malåde).
Henri Dewier

**Henri Dewier**, c' est on diccionairî do walon, oteur do Franwal di Måmdiy (**FE21**).

## Vicåreye
Hinri Dewir provneut do Hinnot (si no d' famile vout dire «di Wiyere»). Mins i djåzéve coranmint li walon d' Måmdiy, la k' i dmoréve.

## Franwal Dewier
C' est on gros motî francès-walon po l' accint d' Måmdiy, mins ki n' a måy sitî eplaidî. Il est wårdé come tapuscrît al bibioteke Nicolas Pietkin.

Ci motî la a siervi d' sourdant pol pordjet di motî francès-walon di Måmdiy et d' Waime.
Diccionaire djenerå do walon (discramiaedje)

* Diccionaire djenerå do lingaedje walon (pordjet 1900-1963) (*[[Dictionnaire général de la langue wallonne]]*)
* Diccionaire djenerå do walon (Johan Viroux) (*[[Dicsionaîre jènèrâl do walon]]*)
* DTW (discramiaedje)
** Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)
** Diccionaire di Tot l' Walon (R10)
Trexhe

thumb
Ene **trexhe**, å pus sovint **des trexhes**, c' est ene viye sôre di danse ki les danseus et danseuses s' î tnèt pal mwin. 

Kécfeye ki les cråmignons polnut esse metous dins les trexhes, come li danse do cossén eyet l' danse do ramon.

## Motlî
Po ene trope di djins ki dansèt cisse danse la, on dit k' i «minèt les trexhes» ou k' i «trexhlèt».

Ci sinse la ni s' ritrouve ki dins les motîs d' Måmdiy (E212 et E23 et dins l' motî Toussaint ki dit k' on danséve insi ås  fiesses di Måmdiy.

## Fornaiviaedje do sinse dins l' lingaedje walon
C' est purade li costé araedjant des trexhes, po les cis ki n' dansnut nén, k' a stî ritnou e lingaedje walon:
* aveur åk e trexhe, c' est cwand vos tuzez toltins al minme sacwè ki toûne dins vosse tiesse.
* ene trexhelreye, c' est on ramdam k' on n' s' etind pus, u des margayes divins on manaedje.

Mins gn a ossu des sinses di «cawêye di djins» ou di «grand nombe di djins».

## 
cråmignon
Dany Henkinet

thumb|150px
**Dany Henkinet**, oficirmint **Danièle Henkinet**, c' est ene sicrijheuse e walon do Payis d' Lidje.

## Ouve pol walon
Elle est mimbe do Cåvea lidjwès.

E 2022, elle a ratourné e walon on live so les mierzôles, li Zagroda, sortitré : "Les avinteures des sintès sinteurs contêyes ås viyès crosses".

E 2024, elle a yeu l' deujhinme pris d' sicrijhaedje al bate On scrijheu, on djheu.
Wolodimir Zelenskiy

**Wolodimir Zelenskiy** (på rwalnijhaedje sorlon li prononçaedje e-n oucrinnwès), c' est li prezidint di l' Oucrinne d' asteure. Il a divnou prezidint li 20 di may 2019. Il a nexhou li 25 di djanvî 1978, e-n Oucrinne.

## Cårire
Padvant d' fé del politike, c' esteut èn umorisse. I djouwéve dinltins dins on fouyton ewou çk' on scoleu divegne prezidint. La eto k' c' est on produjheu, on fijheu d' fime ey on scrijheu.

## Referinces eyet sourdants
Djivêye des raeces di vatches

[thumb|åmaye [BBW (a Djamblene)]]
**Djivêye des raeces di vatches**

Gn a dpus d' 1000 raeces di bovrins ricnoxhowes totavå l' Daegne.

Mins les raeces å grand rindaedje (po produre del tchå u do laecea) sont ki replaeçnut les ptitès raeces do payis, on pû tocosté. Portant, ces biesses la estént mî adûtes a des biyonaxhes pus brouxhires.

## Raeces laecreces
* Ostine (*Holstein Friesian*), esportêye do Canada viè l' Urope dins les anêyes 1960. Pu resportêye tocosté.
* viye Noere et blanke di Frize (*Friesian*, *Pie-noire*); a stî cåzu totavå replaceye pa l' grande Ostine (ki provént di s' sonk). 
* Cafloreye rodje des plinnes (*Fleckvieh* almande, mins ramidrêye avou del rodje Ostine).
* Cafloreye rodje des montinnes (*Simmenthal* swisse et *Montbéliarde* francesse); elle a ene pus grosse tcherpinte ki les cenes di dvant, mins dene moens di laecea.
* Brune swisse (raece di vatches) foncé bron.
* Djersiyesse: pitite raece avou on laecea foirt crinmeus, relîte e l' iye di Djersè.


Vatche ostine ezès tchamps.jpg
Rodjès vatches laeçreces.jpg


## Raece al tchå
* Blanc Bleu Walon (BBW) (*Blanc Bleu belge; BBB*), relî e l' Walonreye (tot blanc, cabolé bleu u cabolé noer)
* Tcharolès (tot blanc, mins les veas croejhîs sont tot brons, et sont lomés des «Francès»
* Limouzene (tote brune)
* Aberdine Angusse (noer sins coine, ki dnéve bråmint do shî, divinltins), mostrêye voltî dins les zôs.


BBW fôre Libråmont bleuwe vatche.JPG|vatche BBW 
Aberdeen Angus im Gadental 3.JPG|Aberdine Angusse e l' Otriche


## Raeces do payis
* Scôswesse ås longuès coines (*Scottish Longhorn*), vinant di l' Escôsse, aclevêye dins les fagnes ecolodjikes po rmagnî les bouxhons
* Vatche d' Erinse ki bague viè l' hôte montinne di l' esté e l' Swisse
* Brune di l' Atlasse pitite brune vatche marokinne, cåzu disparexhowe
* Endama pitite brune vatche di Guinêye-Conacri
* zebu Peul Mbororo (zebu do Senegal)
* Sinte-Djetrou (*Santa Gertrudis*), raece amerikinne avou do sonk zebu, pol rantchine.


Vatche Brune Atlasse emey veye.jpg|Brune di l' Atlasse (Marok)
Vatches Sinte-Djetrou florixhåjhe Marok.jpg|raece Sinte-Djetrou (Marok)
Bleuwe vatche e l' Andalouzeye.jpg|bleuwe vatche d' ene viye raece ås longuès coines (Andalouzeye)]
Scôswesse Longuès Coines Leglijhe.jpg|Scôswesse ås longuès coines (a Leglijhe)
Brinne-el-Conte (veye)

Brinne [n.pl.], c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Braine-le-Comte, divnou intité

avou novea limero del posse 7090; limero diyalectolodjike: [S 19]; vî limero del posse: 7490.


Brinne.jpg|thumb|Ene des intrêyes
Brinne2.jpg|thumb|ôte intrêye, avou l' eglijhe
BrinneE.jpg|thumb|l' eglijhe
Arobasse

L' **arobasse**, c' est on sene di pontiaedje k' on resconte å pus sovint dins les adresses emile.
vignette|L' '''arobasse''' avou l' fonte « Arial ».
Dins sacwants rantoeles di soçnaedje, i gn a eto des arobasses a l' atake des nos d' uzeu. Par egzimpe, so *[[Twitter]]*, li no d' uzeu da José Schoovaerts, c' est @Rabulets1 et l' ci da Michel Francard, c' est @MichelFrancard.

## Referinces eyet sourdants
Tiki-taka

[vignette|On djife d' esplicaedje avou do tecse e [Espagnol (lingaedje)|spagnol ey e-n inglès.]]
El **tiki-taka**, c' est l' no d' ene tactike do fotbale. Li mot la a stî askepyî al mitan del dijhnêye 2000, mins il a divnou peuprece tins d' el dijhnêye shuvante.

## Oridjene

### Askepiaedje
Ci môde di djouwer la a stî grandmint metowe so pî pa Johan Cruyff. C' esteut on djouweu do FC Barcelona (ene des ekipes di Bårçulone) dins les anêyes 1970. La k' il a stî etrinneu drola dins les anêyes 1990. C' est a ç' moumint la k' a nexhou el **tiki-taka**.

### Etimolodjeye
Li mot a stî askepyî e 2006, pa on cåzeu d' matche espagnol-cåzant pindant on matche di l' Espagne conte el Tunizeye.

## Rilomêye
C' est l' sistinme k' a stî uzé på relijha nåcionå d' Espagne, inte 2004 eyet 2012. C' est gråce a ça, ki ç' payis la a divnou tchampion d' Urope deus côps ey a wangnî ès prumire cope daegnrece, e 2010. Totfeye, foiravant tins del cope daegnrece di 2014, on-z a rwaitî ci tactike la e-z estant el råjhon do spoûlaedje di l' Espagne.

Cwek' el **tiki-taka** a sti metou so pî el Sipagne pa on etrinneu neyerlandès, ès sistinme la est uzé dins d' ôtes payis. Metans, Pep Guardiola ki fé djouwer ses omes avou ci tactike la a Manchester City.

## Pî-note

* Li mot «**&nbsp;tiki-taka&nbsp;**» ubén l' idêye ni sont nén rprindous dins l' R5.

## Referinces eyet sourdants
Innuyere

Innuyére ((riwalnijhåve *[[Hinnuyire]]*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Hennuyères, rebané avou 7090 Brinne ; limero diyalectolodjike: [S 20]; vî limero del posse: 7498

]
Ronkiêre

Ronkiêre (riwalnijhåve *[[Ronkire]]*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ronquières, rebané avou 7090 Brinne ; limero diyalectolodjike: [S 21]; vî limero del posse: 7198

## Avey
clintchî passaedje ås bilandes.
Wastene (dizert)

thumb|Èn åbe bins l' '''wastene'''.
[gauche|vignette|Li comene di [Tata, å Marok, si trouve dins on **wastene**.]]
Ene **wastene**, asteure, purade el **dizert**, li **dzert**, c' est ene grande sitindowe di tere sins waire di plouve, dins les tchôds payis.

## Sôres di dzerts
Å pus sovint, li tere d' on dzert, c' est do såvlon, ki pout esse evolé do vint. Et fé des tierneas d' såvlon (dunes di såvlon).

Mins ça pout esse ossu des montinnes di rotches sins plantes.

## Rilomêyès wastenes
* Kalahari
* Sara
* Wastene di Gobi
…

## Sourdants
Alaksandar Loukachenka

**Alaksandar Loukachenka** (scrît dinsi på rwalnijhaedje do prononçaedje d' èç no ci e bielorûsse), c' est li prezidint del Belarûsseye dispu 1994.

## Ideyolodjeye
**Alaksandar Loukachenka** a metou so pî ene ideyolodjeye nåcionalisse d' ewalisté tins d' ès prezidince. Ci sôre d' ideyolodjeye la ricandje ene ideyolodjeye ki s' raspoye sol metaedje e dvant-plan do mineu. Avou ça k' il est cnoxhou po nén awè edvinté si prôpe ideyolodjeye.

Ès govienmint a wårdé bråmint d' piceures soûmintreces do comunisse al môde di Karl Marx eyet Vladimir Lenin. Mins nerén, ci comunisse la n' est pus l' ideyolodjeye del Belarûsseye. Cwek' **Alaksandar Loukashenka** vôreut bén rivni å stalinisse, k' est on djinre di comunisse.

## Rilomêye
Sacwants lu rwaitnut voltî tot-z estant el «&nbsp;dierin dictateur d' Urope&nbsp;». Do costé eternåcionå, il est cnoxhou po-z esse foirt djondant di Vladimir Poutene.

Disk' asteure, c' est l' pus lon mineu d' on payis uropeyin. Totfeye, tins des vôtaedjes del Belarûsseye e 2020, il a riské d' piede ès plaece di prezidint.

## Referinces eyet sourdants
Communes de Belgique (lives)

thumb|Deus tômes e francès
Les **Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike**, c' est deus gros lives ki l' tite e francès, c' est ***Communes de Belgique***, et l' dizo-tite *dictionnaire d'histoire et de géographie administrative*.

Il ont stî acviernés pa Hervé Hasquin, avou l' aidance da Raymond Van Uyten et da Jean-Marie Duvosquel.

Il ont stî eplaidîs på Credit cominå d' Beldjike ey imprimés pa *La Renaissance du Livre* e 1983.

## Contnou
Les deus lives e francès contnèt des årtikes so tos les ancyins ptits bans del Walonreye et d' Brussele, et des rebanêyes comenes d' après 1977. Dandjreus k' i gn a ossu des lives e neyerlandès, pol Flande et l' ci d' Brussele eto.

Les årtikes ont metous pa ôre alfabetike. Li prumî live va disca l' lete Lki.

Tos les candjmints administratifs des comenes î sont scrîts.

Gn a eto des hagnons so l' economeye des viyaedjes.

## Shuvance
Il ont siervi d' mwaisse sourdant po les hagnons istorikes di TG4.
Opin

**Opin** (fr. *Ophain*), c' est on viyaedje do Roman Payis, k' ene pårteye a ddja stî rebanêye avou Bollozak tins do redjime francès. Insi skepia l' ancyin ptit ban del Walonreye Opin-Bollozak, li 19 d' avri 1811.

L' ôte pårteye a dmoré avou Tubize.

## Lomaedje des djins did la
Lomaedje: Opinere; (F. *Ophinois, oise*)

## Istwere
Li viyaedje esteut dal Dutcheye do Braibant, mins gn aveut des bokets dal dutcheye do Hinnot, et des teres di l' abeye di Nivele, et del cene d' Aiwî (Coûteure-Sint-Djermwin).

## Sourdants
Bollozak

**Bollozak** , pus coranmint **Bolozak** u **Bounsuruza** u **Bosinuza** (fr. *Bois-Seigneur-Isaac*), c' est on viyaedje do Roman Payis, k' a ddja stî rebané avou Opin tins do redjime francès. Insi skepia l' ancyin ptit ban del Walonreye Opin-Bollozak li 19 d' avri 1811.

thumb|poirtå do priyuré

No des dmorants: Bolozakîs u Boûnsuruzatîs.

## Etimolodjeye
Bollozak, c' est «el Bos d' *lo* signeur Izåk» .

Bounsuruza, c' est Boûne-su-l'-Izak, dj' ô bén li pårteye di Boûne (prumî viyaedje k' a divnou Bournivå) k' esteut so les teres da l' Izåk.

## Istwere
Diviè l' an 1000, Izåk prumî d' Valinchinne esteut signeur d' Ite, Hôte-Ite et Brinne-Tchestea. 

Si ptit-fi, Izåk II, endala avou l' prumire croejhåde.

Li 5 di djun 1405, gn ava on miråke e l' tchapele di Bollozak. Li curé î trova ene osteye ki sonna cénk djoûs å long (miråke do sint sonk).

## Rilidjon et foclore
On î aléve perliner el londi del Pintcosse (c' est ossu l' londi del dicåce). On rclame po les sonnaedjes. Les Aclots î alént d' l' avant-dinner. Di l' après-dinner, i dalént al dansreye del Tayeye Voye ou bén å Bilot.

## Sourdants
Veznå

**Veznå**, ubén «&nbsp;**Vèznau**&nbsp;» e Feller,  ([FR] *Virginal-Samme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ite.

## Djeyografeye
Metou djusse a costé del province do Hinnot.

## Referinces
Wastene (discramiaedje)

* wastene (dezert)
* Wastene (no d' plaeces)
** Wastene (dilé Malaive)
*** Malaive-Sinte-Mareye-Wastene
** Al Wastene (no d' plaece d' Odji)
** Li Wastene (no d' plaece di Chli)
** Wastenes (no d' plaece di Momgniye)
Metapedia

[vignette|Logo oficir do pordjet [Suwedwès (lingaedje)|suwedwès-cåzant.]]
**Metapedia**, c' est ene eciclopedeye éndjolike al môde di Wikipedia. **Metapedia** a stî askepyî e 2007 på djonneas suwedwès.

## Idintité

### Logo
Li logo do pordjet est veyåve so l' imådje a droete di l' årtike. On-z î pout vir ene tiesse d' ome. **Metapedia** a rprindou, pus u moens, ene sculteure da Arno Breker. Cist ome la, c' esteut on sculteu almand k' esteut dins l' NSDAP, dj' ô bén l' pårti politike d' Adolf Hitler. El no del sculteure, c' est «&nbsp;*Jugend&nbsp;*».

### Spot
Sol foto di droete, ådzo do no «&nbsp;**Metapedia&nbsp;**», gn a ene fråze. C' est l' spot del waibe. «**&nbsp;***Den alternativa encyklopedin*'&nbsp;***» vout dire «***&nbsp;***L' eciclopedeye ôtruminte***&nbsp;***».

== Lingaedjes ==
Ciste eciclopedeye la est, al fén do [[Moes d' djun|moes di djun]] [[2023]], disponibe e saze lingaedjes.

== Rilomêye ==

=== Foite droete ===
'''Metapedia''' a puvite ene mwaijhe erlomêye, veyånmint k' c' est rwaitî télcôp, å mî, come ene waibe di [[foite droete]]. Houte di çoula, il est, afeye, rwaitî tot-z estant ene eciclopedeye [[recsisse]].

=== Antidjudayisse ===
Les varyistés [[Inglès (lingaedje)|inglès-cåzante]] eyet [[Hongrwès (lingaedje)|hongrwès-cåzante]] stantchnut bråmint di contnou conte les Djwifs k' el varyisté e [[Suwedwès (lingaedje)|suwedwès]]. Avou ça ki mwints mediyas, come [[CNN]], rwaite cisse waibe la tot-z estant antidjudayisse.

== Pî-notes ==

# On n' sait nén mete el waibe tot scrijhant cist årtike ci, pask' elle est dins el lisse des waibes blokêyes pa Wikipedia. Totfeye, ele dimeure co disponibe dins les ricwirreces.
# «***&nbsp;***Ôtruminte***&nbsp;***», c' est on noûmot po ratourner l' idêye dirî l' mot «***&nbsp;**alternativa**&nbsp;**'».

## Referinces eyet sourdants
Iy-d'-påwe

[vignette|Èn '''iy-d'-påwe''' a [Gré-Dwecea.]]
Èn **iy-d'-påwe**, c' est ene fleur. Ses nos e latén, c' est ***lychnis coronaria*** eyet ***silene coronaria***.

## Edroets
Normåldimint, ci plante la vént del Mîtrinne, on-z el ertrouve foiravant e Grece ey e-n Itåleye. Elle egziste ossu do costé do Cåcaze. Totfeye, on-z el ertrouve el Waloneye, come so l' imådje di droete. Come di djusse, on-z el a acmoirdou el Beldjike ås alintoûs do 16inme sieke. El Swisse, les **iys-d'-påwe** sont protedjî på lwè.

## Piceures
Ces fleurs la ont troes coleurs&nbsp;: rôze, violé u blanc. Si crexhance fwait inte swessante eyet nonante cintimetes. La eto k' ès såjhon, c' est l' waeyén-tins. Tot rwaitant ls anêyes, on n' el voet ki tos les deus ans. 

C' est ene plante åjheye po les cis k' aprindnut el cotiaedje. Houte di çoula, ele n' est nén epweznante.

## Referinces eyet sourdants
M5 (Ledjir metro di Tchålerwè)

Li **M5**, c' est on pordjet d' lene di metro do Ledjir metro di Tchålerwè. Ci lene la divreut raloyî el cinte-veye di Tchålerwè disk' å novea ospitå di Djilî, sol teri des Vevîs.

## Atåvlaedje
Li grande pårt do tchimwin do **M5** aveut ddja stî basti pås Vicinås tins del dijhnêye 1980. Mins nerén, les lenes préveyowes n' ont djamåy sitî metowes e siervice. Adonpwis, les ovraedjes ont dmoré inla eyet ça a divnou, pitchote a midjote, on grand batch ås mannestés.

Avou l' parminêye 2020, l' Union Uropeyinne a decidé di dner s'-n acoird pol plan economike bedje. Çu ki fwait ki 60 miyons d' uros ont stî dnés po ci pordjet la.

## Lene


Imådje:Métro Léger de Charleroi M5.svg

[vignette|Ene rame BN LRV ki passe so ç' boket la del rantoele do [ledjir metro di Tchålerwè, e 2022.]]
El lisse padzo erprind les novelès ståcions, avou les cenes k' egzistèt ddja&nbsp;: 

* Tchålerwè Palå ([FR] *Charleroi Palais*)
* Tchålerwè Coûtchant ([FR] *Charleroi Ouest*)
* Tchålerwè Vilete ([FR] *Charleroi Villette*)
* Tchålerwè Ståcion Cintråle ([FR] *Charleroi Gare Centrale*)
* Tchålerwè Sambe ([FR] *Charleroi Sambre*)
* Tchålerwè Tirou ([FR] *Charleroi Tirou*)
* Tchålerwè Park ([FR] *Charleroi Parc*)
* Tchålerwè Janson ([FR] *Charleroi Janson*)
* Tchålerwè Waterlô ([FR] *Charleroi Waterloo*)
* Tchålerwè Nouvveye ([FR] *Charleroi Neuville*)
* Montgneye-so-Sambe Yernaux ([FR] *Montignies-sur-Sambre Yernaux*)
* Montgneye-so-Sambe Pinsêye ([FR] *Montignies-sur-Sambre Pensée*)
* Montgneye-so-Sambe Cintnaire ([FR] *Montignies-sur-Sambre Centenaire*)
* Montgneye-so-Sambe Tchampea ([FR] *Montignies-sur-Sambre Champeau*)
* Montgneye-so-Sambe Roctiå ([FR] *Montignies-sur-Sambre Roctiau*)
* Djilî Coirbå ([FR] *Gilly Corbeau*)
* Djilî Les Vevîs ([FR] *Gilly Les Viviers*)

Pî-note tot rwaitant li ståcion Yernaux&nbsp;: elle a candjî d' no.

## Referinces eyet sourdants
Fonk

Li **fonk** ([EN] *Phonk*) c' est ene sôre di rappigne. I vént di Memphis, ene veye des Uyessês.

## Rilomêye

### Edroets
Li **fonk** a stî metou so pî åzès Estats-Unis, mins bråmint di produjheus eyet des muzicyins rûssese djouwnut. Ci djinre di rappigne la a divnou foirt peuprece gråce ås rantoeles di soçnaedje&nbsp;: aprume avou Instagram eyet TikTok. Il a ossu divnou peuprece avou les vobuzes&nbsp;: foiravant avou YouTube eyet Soundcloud.. C' est gråce a ces vobuzes la ey å siervice di strimigne, metans Spotify, k' les djins discouvnut des novelès sôres di muzike. Al copete do mårtchî, li trape, c' est on djinre di muzike djondant do **fonk**, k' est tot ossu peuprece. C' est ene miete avou ça k' el **fonk** est fén conoxhou ouy. 

### Tuzance
Li **fonk** a yeu des consecwinces dins kékès ouves, metans dins l' binde-son d' on fime del pekêye *Fast and Furious*.

## Referinces eyet sourdants
Tulipe

[thumb|Pondeure di tulipes fwaite pa [Souzane Mahin.]]
Ene **tulipe**, c' est ene fleur di djårdén, foirt ricwerowe, ki l' mwaisse coleur est rodje. Totfeye, gn a eto des blankes et di totès sôres di tons.

## Edroets
Les **tulipes** sont des fleurs k' les Otomans ont apoirté. Come di djusse, les **tulipes** sont des fleurs såvadjes ki vegnnut do Tibet. Ça n' elzès a nén espaitchî d' esse foirt rlomêyes el Neyerlande, copuvite avou on djårdén touristike ewou çk' i nd a totplin&nbsp;: li Keukenhof. 

## Tuzance walone
Les Bas Payis sont soirt rilomés po l' ahivaedje di tulipes. Arthur Masson el rimimbere dins s' powinme «Li vî batea»:
:'' Il a veu l' plat payis, les grands bresses des moléns / Ki fjhèt leu sene di croes å mitan des tulipes.

## Referinces eyet sourdants
Li vî batea (powinme)

«&nbsp;**Li vî batea&nbsp;**», c' est on powinme aprume sicrît pa Arthur Masson.

## Tuzance walone
Ci powinme la a stî erprindou e tchanson pa Julos Beaucarne dins l' albom «&nbsp;Co'n rawete&nbsp;».

## Hårdêye difoûtrinne
Tchanson da Julos Beaucarne so YouTube

## Referinces eyet sourdants
Amagnî casher

[vignette|Li «&nbsp;'''u&nbsp;'''» dins l' rond mostere k' el [cafè la, c' est ene abwesson cashere.]]

L' **amagnî casher**, c' est ene môde di mindjî k' est prezinte dins l' djudayisse.

## Definixhaedje
Èn **amagnî casher**, c' est aprume èn amagnî k' est e-n acoird avou les rîles do djudayisse. Les Djwifs n' polnut nén mindjî sacwants amagnîs, inte di yeusses li pork, les cropants, les anfibyins, les insekes eyet les patådjonturîs.

Po k' ene biesse, åré les cis mincioneyes padzeu, po esse mindjeye, i fåt k' ele euxhnuxhe leu goidje coixheye. El ci ki touwe el biesse, ça doet esse èn «&nbsp;abateu rituwel&nbsp;».

## Crustinisse
Bén k' les rlidjons crustinisse vegnnut do djudayisse, les crustins n' sont nén oblidjîs d' mindjî **casher**. Avou ça k' Sint På a clatchî k' les crustins polnut mindjî d' tot, åré si on creyant est maké, metans, på tchå «**&nbsp;**ofreye a ene idole**&nbsp;**». Ça våt po l' **amagnî casher**, mins eto po l' amagnî halal.

## Referinces eyet sourdants
Madrid

**Madrid**, c' est l' mwaisse-veye di l' Espagne.

## Fotbale
I gn a troes grands clubs a **Madrid&nbsp;**: li Real Madrid CF eyet l' Atletico de Madrid.

## Referinces eyet sourdants
Li Ptit Bouttchike (binde d' imådjes)

thumb|prumî eplaidaedje e walon (1989)
thumb|Deus ôtes alboms e walon (1996 & 2020)
**Li ptit bouttchike** (*Li p'tit bout d' tchique*, sol prumî albom; *Li P'tit Bout d'Chique* so les cis d' après), c' est on personaedje di binde d' imådjes da François Walthéry.

## Istwere
E 1975, il aveut Walthery aveut ddja atuzlé l' personaedje, mins i n' lyi aveut co sepou trover on no. On bea djoû, il esteut amn s' mame, avou ses deus neveuses ki l' grand-mame wårdéve. Li racoulote, Françwesse, djouwéve avou des popenes rûsses. Tot fjhant rexhe li pus ptite, ele dijha: «Louke, mononke, c' est li ptit bouttchike !».

Waltery apiça l' idêye sol pî sol tchamp. 

Li prumire istwere fourit fwaite al varade, po replaecî Raoul Cauvin, k' aveut-st atrapé on chnope, po on limero a pårt di Spirou.

E 1976, i dessina li deujhinme istwere, «Li Baloujhnaedje do Ptit Bouttchike» (*La balade du P'tit Bout d'Chique*).

I s' va siervi do personaedje po dessiner li live da Marcel Remy «*Les ceux de chez nous*» (2005, Noer Dessén, ISBN 2-87351-124-9).

Li cogne do personaedje, mins nén ses mousmints sont-st eto dins «Mes ptits copleus» (2017, Noer Dessén, ISBN 978-2-87351-340-5).

## Ratournaedjes e walon
Li prumî ratournaedje e walon, c' est l' ci da Jeanne Houbart-Houge. Li live, titré «Li p'tit bout d' tchike » a rexhou ås «Marsu Productions» e 1989 (ISBN 2-907159-03-8).

Adon, end a deus da Paul-Henri Thomsin.
* «D' ene fiesse a l' ôte» (rexhou ås «Marsu Productions», 1996, ISBN 2-908462-75-3)
* «C' est mes condjîs a mi» (eplaidî ås «Noer Dessén», 2020, ISBN 978-2-87351-371-9)

## Sourdant
Politicmint comifåt

[vignette|Plake e-n [inglès avou on messaedje **sociålmint comifåt**.]]
Li **politicmint comifåt**, k' on lome eto **sociålmint comifåt**, c' est ene manire di dvizer. L' adierça, c' est d' aschouwer d' birer les djins tins k' on scrît ubén dit ene sacwè.

## Askepiaedje
El mot-fråze «&nbsp;**politicmint comifåt&nbsp;**» a stî edvinté tins del Revolucion rûsse, e 1917.

Totfeye, li manire di dvizer **politicmint comifåt** a stî askepieye pindant l' dijhnêye 1960. L' adierça, a l' atake, c' esteut foiravant di trover ene manire di cåzer eyet d' escrire sins birer les djins des minorités. Houte di çoula, èn ôte adierça, c' est d' mete ces minorités la e dvant-plan.

## Critike

### Djenerå
Asteure, li **politicmint comifåt** est rwaitî pa des sakîs timpesse po-z esse ene ideyolodjeye politike. L' adierça d' ciste «&nbsp;ideyolodjeye politike&nbsp;» la, dit-st i, sreut d' poûssî l' cinseure.

D' ayeur, on-z amete voltî les djins **politicmint comifåt** avou l' calindje d' uzer sacwants mots. Do côp, ces mots la, i lzès fåt rcandjî, sorlon l' mode **politicmint comifåt** di dvizer. Foû d' ça, ciste idêye la est sovint mokêye.

### Politike do monde coûtchantrece
Åzès Uyessês, e 1991, li prezidint, George H. W. Bush, l' aveut ddja disploré. Dit-st i**&nbsp;**: «**&nbsp;**Il ercandje des ancyins predjudjîs pa des noveas**&nbsp;**». Låvå, el **politicmint comifåt** dmeure todi foirt critiké på wårdiveus. 

Poirtant, el Beldjike, des pårtis wårdiveus, virpus d' foite droete, avént ddja stî ametou di dvizer d' ene manire **sociålmint comifåt** po nén daler conte el lwè conte les trepådjes. Metans, el raecisse.

## Parintaedje
Les lingaedjes, dit-st i «&nbsp;compurdixhant&nbsp;», sont rwaitîs come des consecwinces do **sociålmint comifåt**.

Po sacwantès djins, li mot «&nbsp;**politicmint comifåt&nbsp;**» a stî rcandjî pa èn ôte : «**&nbsp;[[wokisse]]&nbsp;**».

## Hårdêye difoûtrinne
Li prumire des troes videyos eplaideyes so on vobuze ki s' fotnut voltî do '''politicmint comifåt'''.

## Referinces eyet sourdants
Dion (discramiaedje)

* Nos d' viyaedjes
** Dion (Biarin) (*Djon*)
*** Dion-l'-Mont (Biarin)
*** Dion-l'-Vå (Biarin)
** Dion-Våmont
*** Dion-l'-Mont (Roman Payis) (*Djon-l'-Mont*)
*** Dion-l'-Vå  (Roman Payis) (*Djon-l'-Vau*)
* Nos d' aiwes
** Dion (e Houye)
** Dion (e Tîle) (Dwecea (aiwe)
Schene (discramiaedje)

* come bwès d' tchåfaedje, ene **schene**, c' est ene bwejhe k' a stî findowe.
* li schene u li screne, c' est l' colone des cronzoxhs ki sotént tote li tcherpinte oxhelrece des biesses ås cronzoxhs
Schene (antomeye)

Li **schene** u **screne**, c' est l' tchinne di cronzoxhs ki sotént tot l' eskelete des biesses ås cronzoxhs.

## Pårteyes del schene
* tchinne do cô, avou todi set cronzoxhs, dins les biesses ås tetes; ele poite li tiesse.
* schene do dos, ki sotént les coisses.
* schene des rnos, ki sotént l' bassén
* cronjhî (ås djins et ås séndjes), u tchinne del cawe (ås ôtès biesses)

## Li schene e l' mangonreye
Li tchinne do cô va avou des bokets po fé do boli.

Li schene do dos va avou les coisletes (å pourceas et å bedots, todi seur).

Ås grossès biesses, del schene do dos et des rins, on rsaetche li tchå ås meyeus bifteks.

Li tchinne del cawe sieve a fé do cawî.

## 
cronzoxh
Dion (Biarin)

**Dion** (la-minme e sistinme Feller, *Dyon* u *Djon*, fr. *Dion*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Biarin, e l' Province di Nameur.

thumb|eglijhe
thumb|Mwaisse voye

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5570**
** Di 1969 a 1977: **5586**
* Limero diyalectolodjike: **D 93**.
* Arondixhmint: Dinant

## Nos di des plaeces di Dion

### hamteas
* Dion-l'-Mont (Biarin)
* Dion-l'-Vå (Biarin)
* å Fond des vås (fr. *Fond-des-Vaux*).
* Belair (fr. *Bel-Air*)

### Ôtès plaeces
* å tchampea (la-minme, *tchampia*, fr. *rue du Champia*)
* Voye di Fromlene (fr. *rue de Fromelenne*)


Dion plake.jpg
Dion voye Fromlene.jpg
Tchampea Dion.jpg


## Djeyografeye
thumb|tere årziyeuse
Metou e l' Fåmene.

Raiwé di l' l' aiwe do minme no k' î prind sourd.

Metou sol frontire francesse del l' Bote di Djivet. Fromlene est a ene pixheye did la, pus bas sol vå do Dion.

## Tuzance walone
Sapinse Johan Viroux, i gn a tenawete des messes e walon a Dion.

## Sourdants
Zizi (oujhea)

[vignette|Foto d' on '''zizi''' di seke omrin, el [Sipagne.]]
Li **zizi**, c' est on moxhon. Ès no e latén, c' est «&nbsp;*Emberiza cerlus*&nbsp;». 

## Piceures

### Lingaedje walon
I n' fåt nén comaxhî les mots «&nbsp;**zizi&nbsp;**» eyet «**&nbsp;zîzî&nbsp;**». Li prumî, c' est l' no do moxhon. Li deujhinme, c' est on mot polisemike, insi k' on mot d' efant po les iys.

### Fåwami
Li mot francès «**&nbsp;***zizi*'&nbsp;***», lu, il est seulmint uzé po cåzer do [[Vé (antomeye)|vé]]. Po dvizer del biesse, on direut puvite «***&nbsp;**bruant zizi**&nbsp;**''».

== Coir ==
El **zizi**, i fwait 15 a 16,5 cintimetes di lon. I peze dins l' vintinne di grames.

== Edroet ==
[[Imådje:Emberiza cirlus distribution map.jpg|vignette|Ene mape avou les edroets ewou çk' on pout vir des **zizis**.]]
On-z el trouve purade do costé del [[Mîtrinne Mer]]. La ki kécfeye, i va pus lon. Al [[Bijhe (costé del Daegne)|Bijhe]], i sait daler disk' å [[Benelusse]], å [[Rweyåme-Uni]] u co e-n [[Almagne]]. Mins nerén, avou les [[candjmints climatikes]], cist oujhea la va motoit rmonter pus hôt. Dins l' [[Europe levantrece]], on l' pout rålmint vir e-n [[Otriche]], el [[Hongreye]] ey el [[Roumaneye]].

Cwek' on l' pout vir kécfeye el [[Walonreye|Waloneye]], i n' vént pus nichî.

== Såvrité ==
Li **zizi''' n' est nén mancî. Totfeye, l' agrandixhmint di l' agricoûteure est mwaijhe pol biyovaryisté eyet po ci moxhon la.

## Referinces eyet sourdants
Doguerbanc

vignette|Li rodje fôme, c' est l' '''Doguerbanc'''.
Li **Doguerbanc**, c' est on banc d' såvlon ki si trouve e Mer do Nôr.

## Etimolodjeye
Li mot **Doguerbanc** vént do neyerlandès «&nbsp;***Doggersbank''&nbsp;'''». «***&nbsp;Bank&nbsp;**''», c' est l' minme mot ki «**&nbsp;banc&nbsp;**». K' c' est l' deujhinme pårt do mot «**&nbsp;Doguerbanc&nbsp;**». El pårt «**&nbsp;*Dogger*&nbsp;**», leye, n' a rén a vir avou l' [[Walon (lingaedje)|walon]]. Come di djusse, . La eto k' on «**&nbsp;doguere&nbsp;**», c' est ene sôre di [[batea]] k' el no vént do [[neyerlandès]]. 

== Edroet ==
Come on l' sait vir so l' imådje a droete, li **Doguerbanc''' est inte li Rweyåme-Uni (coûtchant) ey el Daenmåtche (levant). Il est eto djusse ådzeu del Neyerlande eyet d' l' Almagne.

## Tuzance
L' Aurore, li batea do captinne Hadok, passe drola po daler do costé di l' Izlande eyet do Greunlande.

## Referinces eyet sourdants
Aminwer

Èn **aminwer**, c' est ene oujhene ki fwait d' l' aminaedje di lingots, u di biyetes u d' toles. Di fier u d' ene ôte metå.

## Rotaedje
L' aminaedje si fwait a tchôd (1200 digrés po l' acî) u a froed. 

C' est ene operåcion k'amidere li cwålité do metå. 

Li fier a-z aminer passe inte deus cilindes ki fournèt a contråve sinse.

## Sourdant
PlayStation 2

PlayStation | **PlayStation 2** | PlayStation 3

vignette|Li logo oficir del console.
Li **PlayStation 2**, c' est l' no del deujhinme grande console di Sony. C' est ene console del shijhinme djeneråcion. Elle a rexhou e 2000, e-n Urope. Elle s' a vindou disk' e 2013.

## Istwere

### Atake
Sony aveut advierti do pordjet d' ès deujhinme grande console, li 2 d' måss 1999. Li **PlayStation 2** aveut stî prezinté a tertot, li 11 di may del minme anêye, tins di mosteure lomêye «*&nbsp;[[Electronic Entertainment Expo]]&nbsp;*».vignette|Li prumire sôre di '''PlayStation 2''' k' est grosse.
### Sôres

#### Prumire varyisté
Li **prumire varyisté** di **PlayStation 2** dmeure foirt rconoxhåve. Come di djusse, c' est les grossès consoles, come sol foto a droete. La k' i gn a ki bråmint d' coleurs diferintes, k' el madjorité des coleurs est foirt råle. C' esteut l' varyisté k' esteut sol mårtchî inte 2000 eyet 2004. 

Po mete ubén rsaetchî ene plake, on doet aspoyî l' boton avou li triyingue et rectingue bleus åtoû. Po l' côper, on doet aspoyî lonmint sol boton ådzeu&nbsp;: el ci avou l' mot «&nbsp;Reset&nbsp;» e vete. Si on-z astoke seulmint k' on ptit côp, el console va rdemarer. 

#### Deujhinme varyisté
vignette|355x355px|Li deujhinme sôre di '''PlayStation 2''' avou s' pî. Elle est grandmint pus tene.
Li **deujhinme varyisté**, leye, elle est bråmint pus ledjire. I gn åré yeu ki cwate coleurs&nbsp;: li noer (li pus peuprece), li grijhe (peuprece eto), li rôze (el minme sacwè) ey el blanke. C' est l' **varyisté** k' a stî sol mårtchî pindant ey après 2004 disk' al fén d' ès vindêye.

Po l' erdemarer ubén l' distinde, i fåt fé les minmès sacwès avou l' boton di droete ki po li prumire varyisté. Po candjî d' cédés ubén di dévédés, on doet astoker l' boton al mitan. El diferince, c' est k' el lijheu di plakes ni ride pus. Al plaece, ça si drouve e hôteur.

## Éndjolreye

### Materiå
Ès chipe ([EN] *processing unit*), c' est l' Emotion Engine. Ene d' ses noveaté, c' est d' awè stî, a l' epoke, ene console avou on lijheu d' cédés eyet di dévédés.

### Limerotaedje
Li **PlayStation 2** a cnoxhou sacwants limerotaedjes, «&nbsp;SCPH-xxxxx&nbsp;». Ça candje sovint sorlon l' edroet ewou çk' el console est vindowe. Po çoula, i fåt djusse rwaitî el dierin limero, dj' ô bén, l' ci k' est l' pus a droete&nbsp;:  

* SCPH-xxxx1&nbsp;: Amerike bijhrece
* SCPH-xxxx2&nbsp;: Ostraleye eyet Novele-Zelande
* SCPH-xxxx3&nbsp;: Urope (åré Rweyåme-Uni)
* SCPH-xxxx4&nbsp;: Rweyåme-Uni
* SCPH-xxxx5&nbsp;: Corêye nonnrece

## Rilomêye
Disk' asteure, li **PlayStation 2** dmeure el console ki s' a l' pus vindou ttåvå. Do costé des troes consoles del , elle a grandmint mougnî ses deus bateus&nbsp;: li Xbox di Microsoft ey el GameCube di Nintendo. I nd a puzieurs råjhons a ça, metans k' les manotes estént les pus åjheyes a prinde dins les mwins eyet k' ele rotént sins rujhe.

Poirtant, li **PlayStation 2** n' esteut nén l' pus roede. Tot rwaitant el moteur des consoles, i gn aveut k' el DreamCast di Sega k' esteut pus flåwe. La k' li Xbox esteut dvant ele. Avou ça k' el GameCube li bateut ossu sol plan tecnike. 

## Referinces eyet sourdants
Sûtisté éndjolike

Li **sûtisté éndjolike** (ossu: **sûtisté årtificiele**), c' est tos les programes infôrmatikes foirt sipepieus, ki polèt fé des ovraedjes complikés, å livea del sûtisté d' ene djin. 

## Sacwants dominnes del sûtisté éndjolike
* Ricnoxhance di vwès et produjhaedje di dvize.

## Djins a vey avou l' sûtisté éndjolike
Philippe Boula de Mareüil

## 
*  Bate di dvizes so l' uzaedje del sûtisté éndjolike pol walon
*  Pordjet di rconoxhance di vwès e walon (a pårti do lijhaedje do Ptit Prince, ratournaedje e rfondou walon, léjhou avou èn accint eterpayis)
PlayStation (grande console)

**PlayStation** | PlayStation 2
vignette|Li logo oficir del console.
Li **PlayStation**, c' est l' no del prumire grande console di Sony. C' est ene console del cénkinme djeneråcion. Elle a rexhou e 1995, e-n Urope. On-z end a fabriké disk' e 2006.

## Istwere

### Djermon
Li **PlayStation**, c' esteut aprume ene djonccion inte Sony eyet Nintendo. L' adierça, c' esteut d' fé on lijheu d' cédés po les grandès consoles di Nintendo. Seulmint, ça n' a nén prindou. D' ès costé, Sony aveut decidé d' fé ene console, mierseu. Tins k' Nintendo trovéve ene novele eterprijhe po l' aspaler avou el lijheu cédé&nbsp;: Phillips.

### Sôres

#### Prumire varyisté
vignette|Li prumire sôre di '''PlayStation''' avou ene manote ey ene plakete.
Li **prumire varyisté** del **PlayStation**, elle aveut l' fôme d' on rectingue. Elle esteut, å pus sovint, di grijhe coleur. C' est l' modêye del fén del dijhnêye 1990.

#### Deujhinme varyisté
Li **deujhinme varyisté**, leye, elle est bråmint pus ronde. Ès coleur soûmintrece, c' esteut li blanc. C' est l' modêye k' a rexhou e 2000 eyet k' on-z end a fabriké disk' al fén. Si spotaedje, c' est **PSOne**.

## Referinces eyet sourdants
Violete

Li **violete**, c' est ene des prumirès fleurs ki florixh å bontins.

## Uzaedjes come [[yebe ås maladeyes]]
boune po les catåres, li matchurea, li kéntosse, les roumatisses.
Fiesse nåcionåle del Beldjike

Li **fiesse nåcionåle del Beldjike**, c' est tos ls ans, li 21 di djulete. El date ni candje djamåy d' anêye e-n anêye.
[vignette|Pondeure k' erprezinte [Yopôl I d' Beldjike.]]

## Istwere
Li 21 di djulete 1831, Yopôl I d' Beldjike ava prometou siermint po divni rwè del Beldjike.

Il årè kécfeye falou rastinde l' an 1890 po k' li 21 di djulete soeye erconoxhou tot-z estant li djoû del **fiesse nåcionåle**. Padvant çoula, c' esteut li 27 di setimbe, mins Yopôl II d' Beldjike a decidé ôtrumint.

E 2013, a ci date la, li rwè d' asteure, Flipe di Beldjike a rcandjî s' pa, Albert II d' Beldjike. Tolminme k' ès-n' abdicåcion aveut stî anonceye li 3 di djulete 2013.

## Bistocaedje

### Rweyåme
Djenerålmint, onk (ubén kékes) djoûs dvant l' **fiesse nåcionåle**, li rwè diboke on layusse. El **fiesse nåcionåle**, c' est l' ene des deus djournêyes di l' anêye, avou l' **fiesse do rwè** (15 di nôvimbe), wice k' on fwait on «&nbsp;***Te Deum&nbsp;***». C' est on préjhaedje k' on fwait voltî å Bon Diu (bondiusté crustinne), dins les troes redjons del Beldjike.

### Fiesse
Tot dvizant des activités do bistocaedje, li prumî grand etrevén, c' est l' **Bal nåcionå**. Å livea federå, li 21 di djulete, c' est ene djournêye di condjî. Bråmint des activités sont metowes so pî come el convoye militaire. Å swer, gn a on feu d' årtifice.

## Referinces eyet sourdants
Come des gaeyes so on baston ey ôtes powinmes (powinmes)

**Come des gaeyes so on baston ey ôtes powinmes** (*Come dès gayes su on baston et autres poèmes*), c' est ene pitite ramexhnêye d' arimés e walon sicrîte pa Émile Gilliard. Elle a vudî e 1995, dins on limero speciå des *[[Les Cayés walons (gazete)|Cayés walons]]* (58inme anêye, , nôvimbe 1995).

## Tite
Émile Gilliard esplike dins l' divant-z-ouve ki l' tite vint d' ene ratourneure : « arindjî tot come des gaeyes so on baston », çu ki vout dire adjinçner ene afwaire sins pinser ås rujhes, rever k' tot irè bén. Adon, por lyi, li tite « Come des gaeyes so on baston » pôreut esse ratourné pal mot francès *utopie* (utopeye).

## Contnou do live
I gn a ki cwate powinmes dins l' live (c' est tot des powinmes e libes vers) :
* ***Come dès gayes su on baston*** : on long powinme di shijh pådjes, ki cåze di politike et disfind les ptitès djins (*lès sins-caurs, lès sins-têres, lès sins-ovradjes èt lès sins-nom*). Il a stî scrît li 27 di djulete 1979 a Vinon, ene veye di France, dins l' Var. Dins ç' powinme la, Gilliard, i dit k' l' ome n' est nén libe, et ça l' rind måvlé.
::*sicole gayole*
::*fabrique gayole*
::*casêrne gayole*
::*lodj'mint gayole*
::*état gayole*
:Sins vraiymint l' dire, i fwait comprinde k' i sohaite li revolucion.
::*Faurè bén qui l' vint toûne.*
::*Faurè bén qui l' djoû vègne,*
::*on sèm'di, on dîmègne,*
::*on djoû…*
:Dins sacwants passaedjes, on trouve minme ene filozofeye anårtchisse :
::*Gn'ârè pupont d' passe-drwèt,*
::*pupont d' poûssant.*
::*Èt nos bouterans tortos èchone :*
::*I gn'ârè pont d' pwarteû d' drapia*
::*èt pont d' drapia,*
::*pont d' maisse nèrén*
* ***Rapsodiadjes po dès vîs mots pièrdus*** : on powinme di cwate pådjes k' aveut ddja stî eplaidî dins *Silicose Valey-Tchôkmwâr*, e 1989. Pol dire radmint, c' est on boket miråcolieus, ki rgrete k' on n' cåze pus waire walon.
* ***I bètche après*** : on powinme di deus pådjes, avou on rfrin. C' est on boket ki cåze do tins ki passe et ki conte li viye d' ene sakî, avou totes les grandès estapes. Il a stî scrît li 30 di nôvimbe 1988.
* ***Sacants spites*** : ene priyire crustinne d' ene pådje, ki l' oteur a scrît li 23 d' avri 1989.

I gn a eto on motî d' ene pitite pådje al difén do live.

## Sourdants
Slô

vignette|Des djins ki dansnut li '''slô'''. La eto k' on manaedje dinse avou leu påpåd.
On **slô**, c' est ene danse. Li **slô** s' danse a deus eyet sovint so des tchansons d' amour.

## Etimolodjeye
Li mot «&nbsp;**slô&nbsp;**» vént di l' inglès «**&nbsp;''slow''&nbsp;**», ki vout dire «**&nbsp;**lintiveus». Pus spepieuzmint, ça s' loméve e-n inglès**&nbsp;**: «**&nbsp;''slow fox-trot''&nbsp;**».

## Danse
Li **slô** s' danse a deus. Djenerålmint, les deus danseus sont-st ene feme ey èn ome. Totfeye, ci n' est nén oblidjî. I fåt roter a gåtche, pus a droete. I fåt eto fé des ronds, insi k' fé tourner s' copleuse.

## Tuzance walone
William Dunker aveut rprindou Lolote da Jacques Bertrand. Il l' a fwait al môde d' on **slô**, al plaece d' e fé do blouze avou.

## Referinces eyet sourdants
Ramet

**Ramèt** (e francès *Ivoz-Ramet*), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou 4400 Flémåle; limero diyalectolodjike: [L 97]; vî limero del posse: 4120
Ehin

Èhin [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ehein (Neupré), rebané avou L' Noûpré, 4120; limero diyalectolodjike: [H33]; vî limero del posse: 5101.
Tåve di sponte

Ene **tåve di sponte** u **tåve d' esponte** (ossu: **tåve di nute**), c' est ene pitite tåve ou on ptit meube ås ridants, metou a costé do lét.


Antique bedside table - Casa Loma.jpg|a môde di tåve
Bed & Nightstand (49875912823).jpg|a môde di ptit meube ås ridants
Braket (plante)

thumb
Li **braket** u **lisse des fagnes**, c' est ene plante ki vént so les troufire.

 *[[Narthecium ossifragum]]*

## Discrijhaedje
Ses raecinêyes, c' est des rampes ki corèt sol frexhe tere.

Ele ni vént nén pus ki 15 cintimetes hôte. Ses foyes sont orandjêyes, pitites ey aplateyes. Ele crexhèt a ptitès boheyes do pî del plante.

Li montant passe les foyes, et poite on flormint di ptitès fleurs di 2 cintimetes, djaene vif, mins ki divnèt orandjes cwand l' plante divént pus viye.

## Ecolodjeye
I lyi fåt aveur les pîs e l' aiwe et l' tiesse å solo. Adon, on l' ritrouve dins les poureyès fagnes, la k' on efagne åjheymint. On n' î pleut nén aler waidyî les boûs, come rilevé a Zôrbrôte:
:*Wice ki l' braket crexhe, li boû n' va nén.

Mins on-z î pleut [[troufler]]:
:*Wice ki l' braket crexhe, i gn a del troufe.

## Epweznance
Li plante sereut on pwezon po les biesses.

 

## Sourdants
Aiwe-e-cour (maladeye des roemiants ås riketseyes)

thumb|cour d' ene gade avou d' l' aiwe dins l' saetch (fritches)
L' **aiwe-e-cour**, c' est ene maladeye des vatches, les berbis et les gades, et les såvadjes roemiants, avou come mwaisse damadje, di l' aiwe plin l' saetch do cour.

Li maladeye si rescontere e l' Afrike eyet dins les Iyes carayibes.

## Cåze
thumb|li riketseye, c' est les pitits ponts mostrés del fritche
Li cåze, c' est ene riketseye (pitit microbe, pus fråjhûle k' ene bactereye), lomêye asteure *[[Ehrlichia ruminantium]]* (davance *[[Cowdria ruminantium]]*). 

On l' pout trover dins les celules do cervea.

## Minêyolodjeye
Li microbe mousse e coir pa on hagnaedje di tiket del sôre des *[[Amblyomma]]*. Ci boschet la vike dins les climats frexhs et tchôds, aprume s' i gn a des bouxhnisses.

Li maladeye est inzotike dins tote l' Afrike a Nonne do Sara, ey eto a Madagascar. On l' voet ossu dins les Iyes carayibes.

Mins i shonne k' on l' pôreut rtrover eto, plicplok, e l' Afrike bijhrece.

## Senes del maladeye
Gn a del five ådzeu d' 40°C. Li biesse respire pus rade.

Les glandes al linfe sont-st houzêyes et moles. Sacwants musses tronnnut. On pout awè des senes nierveus: mawiaedje al vude, cablonçaedje, sorsintaedje (iperestezeye).

Li cour si rimplit d' aiwe so troes cwate djoûs. A ç' moumint la, les bruts do cour shonnnut lon erî di l' aschoutrece. 

Li tess di splincaedje del voenne hatelrece est pôzitif (cisse-ciale dimeure rimpleye djus do pôce ki tchôke dissu å mitan do hatrea.

Gn a sovint ossu del sonnante et flairante schite.

## Damaedjes d' otopseye
Å discopeçaedje dl curêye, on trove do sûnaedje dins l' saetch do cour, mins eto didins l' cadje coistrece et l' peritoenne. Gn a eto li l' aiwlinne divins les peumons et dins l' cervea. 

## Médiaedje
Come les ôtes riketseyes, li maladeye pout responde binamêymint ås tetraciclenes. Mins come di djusse, i fåt k' ça fouxhe tot å cminçmint. Cwand l' saetch do cour est rimpli d' aiwe, c' est trop tård.

## Sourdants