open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Charles-Nicolas Simonon

**Charles-Nicolas Simonon** (e walon, pus coûtmint, **Tchåle Simonon** u **Tchåle-Colas Simonon**) a skepyî e 1774, et mori e 1847. 

Di s' mestî, i s' a todi dit rintî. Il a viké tote si veye a Vå Bnoete, ki c' esteut, adon, tos tchamps.

## Vicåreye
C' est l' seu grand scrijheu e walon k'&nbsp;a cnoxhou les redjimes lidjwès, francès, holandès pu bedje.

## Ouves
I va enonder ene môde ezès belès letes e walon, li cene di s'&nbsp;rissovni romanticmint del patreye, et do vî tins. On voet bén çoula divins li long arimé "Li Côpareye", k'&nbsp;il î cåze d'&nbsp;ene viye clotche del catedråle Sint Lambiet. Li powinme a stî publiyî dins ene ramexhnêye: *[[Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)|Poésies en patois de Liège]]* (1845).

Il a eto scrît des pîces di teyåte: *Li spér* (1823), *Li mårticot* (nén tote fwaite), eyet *Conte les duwels* (1835).

Tchåle Simonon a ossu scrît des tchansons d' circonstances, come pol rivnowe da John Cockerill a Serè e 1834.

## Come troveu d' ortografeye
Dins l' adrovaedje di s' live "Powezeyes e patwès d' Lidje", i dene tot on sistinme oridjinå po scrire li "patwès d' Lidje". Et mostrer sacwants mwaisses ponts del croejhete walone. C' est l' prumî k' a yeu l' idêye di scrire li son yod todi del minme manire (lu, avou on sene ortografike especiå).

## Shuvance di ses ouves
Avou "Li Côpareye", i va enonder on clintcha passeyisse dins les Belès Letes e walon.

Dins si arimé "Li langue nåcionåle", il a prins pôzucion siconte li foirci uzaedje do holandès come lingaedje nåcionå des Bas Payis. Ci scrijhaedje la pout esse riwaitî come li prumî tecse walon di sociolinwince.

Eto, Tchåle-Colas Simonon a stî onk des scrijheus lidjwès, avou Henry Forir eyet Charles Duvivier, k'&nbsp;a fwait soude li mouvmint linwistike walon del fén do 19inme sieke.

## Hårdêyes divintrinnes
* Li langue nåcionåle (powinme)
* boket di "Li Côpareye"

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje da Simonon so l' Aberteke
* Deus powinmes sol djåspinreye "Li walon d' emon nozôtes" avou ratournaedje del "langue nåcionåle" e francès
* Esplikêyes des deus dierins hagnons del "langue nåcionåle" ezès scoles do Noû Lovén
*
Fondreye (djeyolodjeye)

thumb|Askepiaedje d' ene fondreye
Ene **fondreye** (on dit eto on **fondrî**), c' est on grand trô, pus lådje ki fond, et avou des boirds a môde di falijhea, schavé pa l'&nbsp;aiwe di plouve dins des plaeces castinnixheuses.

El Walonreye, on lzès trouve aprume sol Calistinne e payis d' Couvén.

Li minme sacwè, e pus ptit va fé des mwaiyes.

*Li mot "frondreye" egzistêye eto dins sacwants [[fondreye (toponimeye)|nos d' plaeces del Walonreye]].*

*Les fondreyes ont stî lomêyes "abannet" e [[francès d' Beldjike]] des djeyologues di ç' payis la, a cåze d' ene flotche dins l' lijhaedje d' ene mape, pa J. Rahir; li mot vleut dire [[:Wikt:ebaner|ebané bwès]], on bwès metou a costé des fondreyes di [[Nîme (Virwinvå)|Nîme]].*

*Li mot fondreye a eto [[:Wikt:fondreye 2|des ôtes sinses]]*.

## Provnance des fondreyes

Les fondreyes sont foirt corantes dins l' payis d' Couvén et Virwinvå.
I s' ont fwait å terciåre. Adon, li payis esteut covrou d' såvlon, vinou avou l' mer. Les plouves ont passé houte do såvlon et cmagnî les rotches castinnixheuses. 
A des plaeces k' i gn a, li plafond etir d' on cåvlaedje a wagué djus, tot wårdant les såvlons avou bråmint do minrai d' fier divins. Ces minires la ont stî spoujheyes poy k' on-z a saetchî å fier dispu l' vî vî tins.

Dins ene modêye del fåve di l' araedjî tchesseu, li signeur di Viêpe, po pûnicion d' aveur tchessî l' djoû des åmes, tome dins ene fondreye avou si tchvå et ses tchéns.

## Fôrmaedje d' ene fondreye

Les plouves dismantchèt li gåz carbonike di l' air, et epoirtèt dins tere do seur carbonike (H2CO3). 
Sol castinne, ci seur la atake li tchåsse (CaO), po dner do carbonate di tchåsse (CaCo3), li soûmint des rotches castinnixheuses. Les deus ôtes prodûts di ç' reyaccion tchimike la sont l' aiwe, ki court evoye, et l' gaz carbonike, ki si svinte). 
Eto, li castinne si ctrawe, come on froumadje di Swisse. Si l' aiwe rescontere ene voenne del limonite (FeO), ça dene do carbonate di fier (FeCo3). 

Cwand l' tere dizotrinne fourit griblêye di trôs, ezès trevéns do sgondaire, li tcherwåve tere a croûlé djus, et askepyî l' fondreye. Sovint, on-z î trovéve des minrais, aprume do fier. Pus tård, des trevéns tierçaires, les fondrîs s' ont rimpli avou do såvlon ki shofléve do boird del mer (ki n' esteut nén lon). 

Eto, do tins des Ancyins Bedjes, on-z î a saetchî å fier, å såvlon, et a l' årzeye, et î astaler des bas-forneas. Dins les fondreyes, gn aveut todi bråmint des craheas d' Sarazin.

Les dierinnès minires ont staté diviè 1840.

## Alére
* Alhonse Bayot : *Les Abannets de Nismes et les dialectes; Les dialectes Belgo-romans, T. I. l° 1, 1937*.
Rogne (discramiaedje)

* rogne (biesse)
** les batracyins al cawe sont lomé pus simpmint les rognes.
** rogne d' aiwe
* rogne (maladeye)
Li Clabot (gazete)

**Li Clabot** esteut-st ene gazete e walon ki rexheut totes les samwinnes a Lidje, di 1896 disk'&nbsp;å 20 di måss 1932.

Si dvize esteut *Xhiltant totes les samwinnes*  et, a pårt des comunikés d'&nbsp;soces totafwait esteut fok e walon, minme l'&nbsp;adresse eyet l'&nbsp;pris metous sol prumire pådje.
Si mwaisse-eplaideu fourit disk'&nbsp;e 1919 Théophile Bovy.
Mins l'&nbsp;åme del rivuwe, kel fjheut viker, esteut Louis Tilkin; li gazete si djocrè po d'&nbsp;bon après s'&nbsp;moirt.

Li Clabot eplaida sovint des årtikes aspoyant li mouvmint walon, eyet po dmander li *separåcion administrative* (dj'&nbsp;ô bén, li federålijhaedje).

L'&nbsp;eplaidaedje est djoké tins del prumire guere daegnrece, et rprinde li 23 d' måss 1919; a tchaeke limero i gn a-st èn årtike politike po l'&nbsp;otonomeye walone.

E 1921, li gazete dimande ås léjheus di vôter po des politkîs ki disfindèt l'&nbsp;Walonreye åzès eleccions d'&nbsp;avri di ciste anêye la.
23 d' djanvî

Li 23 d'&nbsp;djanvî, c' est li 23inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 342 djoûs (343 po ls anêyes bizetes) ki dmornut po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*
## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2010 : Serge Fontaine
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

21 di djanvî - 22 d' djanvî - 24 di djanvî - 25 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
21 di djanvî

Li 21 di djanvî, c' est li 21inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure 344 djoûs (345 po ls anêyes bizetes) po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 1879 : atåvlaedje del lwè so l' acsegnmint ki va enonder li prumire guere des scoles.
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

19 di djanvî - 20 d' djanvî - 22 d' djanvî - 23 d' djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Nicolas Bosret

**Nicolas Bosret** a vnou å monde li 5 di måss e 1799 (dizo l' redjime francès, ki loméve oficirmint ç' djoû la 15 vintôze di l' an VII), et mori li 18 di nôvimbe e 1876, c' esteut-st on scrijheu d'&nbsp;tchansons e walon d'&nbsp;Nameur, inte di zeles, «Li Bea Bouket».

## Biyografeye
### Si ptite djonnesse
Nicolas Bosret tchantéve sins djamåy end awè s' sô. Et les djins el sipoter « l' ålouwete do cwårtî » oudonbén : li « råskignoû d' amon nozôtes ».

On djoû, a môde di rén, Matî preye Nicolas å  djeu des tchuvalîs. Vo les la, nos deus gaméns å djouwer a cori onk après l' ôte. Matî, k' est l' pus vî a totshûte li dzeu... et tricter sol dos pu dsu l' tiesse di s' fré avou ene baguete ki rshonne  bén pus a ene åre k' a on boket d' bwès. Li scorieu tchentêye li vizaedje do ptit. Les ouys sicoryîs, gn a rén yeu a fé. Nicolas a divnou aveule !

L' efant tchantéve dedja come ene andje. L' abé d' Sint-Leu k' aveut do cour s' a ocupé d' lu et lyi aprinde ses notes, l' årmonreye et a djouwer d'  l' ôre.

On lyi djheut ene sacwè on seu côp, c' esteut la, et nel pus djamåy rovyî. Cwand il a yeu s' vwès fwaite, il a tchanté å docsal. Il a scrît des cantikes, des pîces po l' eglijhe, et foiravant des tchansons.

### Dins des soces walon-cåzantes
Diviè 1820, dizo l'&nbsp;minance holandesse, il hantéve ene soce di «francs fårceus» k'&nbsp;aléve divni, oficirmint, e 1826, li «Ceke des Minteus», pu li «Cåbaret des Mintes» (1834) et co pus tård (1843) li soce Moncrabeau.

thumb|li troejhinme a pårti del hintche, avou ls ôtes askepieus del soce Moncrabeau

C'&nbsp;est Bosret ki va adjinçner, e 1857, l'&nbsp;orkesse Moncrabeaucyin. L' instumint eployî est foirt simpe: c' est l' flûte a l' agnon. Mins elle est dguijheye dins totes sôres di droles d'&nbsp;instrumints metans: li «tchén dal rimoye», les «cougnous a piston», li «tiesse di tchvå», li «malton».

Et scrire des clapantès tchansons come «Li pikete do djoû å viyaedje», «Li sondje d'&nbsp;on blessî e Crimêye», «Ene fiesse namurwesse».

Li «bea bouket» fourit compôzé e 1851, et eplaidî dizo l'&nbsp;alomåcion «Li bouket del marieye».

## Live e walon so Colas Bosret
Si vicåreye est racontêye dins l' live Bosret di s' no d' famile da Joëlle Spierkel.

## Hårdêye difoûtrinne
* Videyo sol djonnesse da Colas Bosret
* 
* 

## Sourdant
Bouswa

**Bouswa** (fr: *Boussoit*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou El Lovire.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt: |l' esplicant motî]].*

## Referinces eyet sourdants
Bovegne

**Bovegne** (e scrijha Feller: *Bovègne*, fr: *Bouvignes-sur-Meuse* u **Bouvignes**), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Dinant e 1964.

thumb|eglijhe et tchestea

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **5500** (come Dinant, n' a måy yeu on limero da sinne)
* Limero diyalectolodjike : **D 38** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Bovignî, Bovignresse; (F. *Bouvignois, oise*)
** Sipotaedje: les Magneus d' as.
* Rima ki mostere l' innmeyisté inte Bovegne, del Dutcheye di Nameur avou Dinant, di l' ôte costé d' Mouze, k' esteut Principåté d' Lidje).
:*S’ il est d’ Bovegne,<BR>K’ i vegne !<BR>S’ il est d’ Dinant,<BR>Nos l’ ritchesrans.

== Nos di des plaeces di Bovegne ==
* a [[Pré (toponimeye)|Rmeypré]] (e F. *Remepret*)
* Bouyet
* Wespin

== Istwere ==
Dispu bele ådje, gn a yeu on [[tchestea]] so les cresses di Bovegne.

E [[1180]], li [[Conteye do Hinnot|conte do Hinnot]], [[Bådwin V do Hinnot|Bådwin V]], essere Bovegne, ki n' riprezinte k' on gros viyaedje.

Bénrade, Bovegne va divni on bork, avou èn eclôzeure, ki rçût e [[1213]] ene tchåte di liberté do [[Conteye di Nameur|Conte di Nameur]].

Ça fwait k' les djins d' Bovegne divnèt les sfwaits des bordjoes d' [[Nameur]].

Tote li [[Moyinådje]] å long, on va cnoxhe les margayes etur Bovegne eyet Dinant, cisse-ciale estant [[Principåté d' Lidje|payis d' Lidje]]. Gn a on spot, k' e-st ene sovnance des margayes di ç' tins la: *S' il est d' Bovegne, k' i vegne; s' il est d' Dinant, nos l' retchesrans!''

Mins les margayes n' espaitchèt nén l' comiece inte les deus vijhéns, et les djins d' Bovegne si rsintèt foirt do crexhaedje del dinantreye. Li mestî des bateus d' keuve î est florixhant des trevéns då Tchårlukin. 

Mins les rascråwes kimincèt avou les gueres inte l' Espagne eyet l' France. E 1554, Bovegne est bouxheye djus pås sôdårds da Hinri II, li rwè d' France. Dispu don, li veye discrexhe todi dpus, et les bateus d' keuve schipèt-st evoye.

Nerén, Bovegne est co li dmorance d' on drossåd, et on gros bork avou deus martchîs, so tot l' tins d' l' Ancyin Redjime.

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
Jean Colot î dmeure.
### Accint did la
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint d' après Bovegne pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå.

## Sourdants
François Bovesse

alt=Portrait di François Bovesse sol meur des Walon(e)s, a Nameur|vignette|Portrait di François Bovesse sol meur des Walon(e)s, a Nameur
**François Bovesse** a skepyî li 10 di djun e 1890 et a morou li 1î di fevrî 1944. Sipoté *li Rwè des Chwès*, i fourit on politikî walon d' Nameur, k' a stî eto minisse del djustice, govierneu del province di Nameur et grand disfindeu del Walonreye.

Il a stî touwé e s' måjhone påzès recsisses li prumî d' fevrî 1944.

C' est lu k' a metou so pî les prumirès Fiesses di Walonreye e 1923.

Il a scrît onk u deus bokets e walon.

## Vicåreye
A 18 ans, i s' egadje å Pårti Liberå, eyet i s' va interesser a l' idintité walone cwand, e 1911, Jules Destrée mete so pî a Nameur ene seccion del soce des Amisses di l' Årt walon. Sol tins k' i studyive li droet a l' univiersité d' Lidje, il askepia, e 1912, li gazete *[[Sambre et Meuse (gazete)|Sambre et Meuse]]* ki rexheut totes les samwinnes. Å cmince li gazete esteut seulmint culturele, mins ele divénrè politike, militant po ls abondroets del Walonreye. Bovesse si fjha mimbe del Ligue walone di l' arondixhmint d' Nameur, eyet esse lomé penleu del Djonne Wåde di Walonreye.

Sol tins del prumire guere daegnrece, i s' bate do costé d' Lidje, poy a Anvers eyet so l' Izer; il est acsû eyet viersé (fén 1914) a l' Oditorat militåre di Calais. Al fén del guere i s' mete come pårlî a Nameur.

I fourit foirt actif dins l' militance walone, la k' i fourit animeu del Ligue walone di Nameur, dilegué a l' Assimblêye walone disk' e 1927, et co mimbe do Comité di l' Union nåcionåle walone. C' est co lu ki meta so pîs les Fiesses di Walonreye avou on comité des fiesses, e 1923. Cisse fiesse esteut l' ocåzion di rclamer l' ewalisté des droets inte Walons et Flaminds, et di denoncer les apetits flamingants. I s' bata sconte des lwès linwistikes ki metént li neyerlandès eyet l' francès oficirs so tote li Beldjike; por lu, tot come po Destrée, Flande et Walonreye divént wårder tchaeke si idintité.

Come minisse å govienmint bedje i va eto fé avancî les pôzucions do mouvmint walon: l' idêye di continouwer l' acoird militåre franco-bedje, li rfuzaedje del lwè d' amnisteye eyet l' lûte siconte do mouvmint fachisse Rex. E 1937 i dvént govierneu del province di Nameur, eyet mete so ene lete a Paul-Emile Janson ses idêyes di discintrålijhaedje administratif et dner pus di pwès åzès provinces. I fourit tapé a l' ouxh di s' posse di govierneu påzès almands a l' ocupåcion (1940), eyet si rmete a-z ovrer come pårlî.

## 
* Sacwants d' ses powinmes e francès, ratournés e walon 
*  (onk di ses scrijhaedjes e walon)
1944

## Ça s' a passé ciste anêye la
C' est l' 5inme (u 6inme) anêye del guere 1940-1945.
 
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb|
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Clairtés so les Belès Letes e walon di nosse tins da Maurice Piron
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** L' Årdene foyowe (Pierre-Joseph Dosimont)
** Fosse (Henri Deligne, ratourné pa Firmin Callaert)
** Leyon Cranasse, tchampete pa amour (Félicien Barry)

#### Walonreye
* Lidje kimince a esse bombårdêye pas les [Aloyîs li prumî d' may a 5 e. et dmey di l' après-nonne. Gn a ddja 24 djins d' touwêyes ci djoû la. Li 18 di may, c' est on scrijheu walon, [Marcel Launay k' î va leyî ses hozetes.
* Djun a setimbe : Liberåcion pa les årmêyes inglesses et amerikinnes. Racontêye e walon dins sacwants lives :
** Sonk walon (Félicien Barry, 1945)
** Louwis d' emon l' Pitchou (Henri Matterne, 2012)
* 15 å 31 di decimbe : Ofinsive da Von Rundstedt

### Ôtès sacwès
* 6 di djun : disbarcumint el Normandeye
* 22 d' djulete : sinaedje des acoirds di Burton-Bwès so les manoyes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 28 d' avri: Jean-Claude Van Cauwenberghe
* 1î d' djun: Jean-Jacques Andrien
* 8 d' octôbe: Jean-Marie Klinkenberg
* 29 di decimbe: Jean-Pierre Dumont

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 1î d' fevrî: Françwès Bovesse est assassiné a Nameur påzès Recsisses.
* 5 di måss : Hinri Bragard, k' aveut stî ramassé des Nazis li 2 d' djun 1943, et fwait prijhnî e l' Almagne, dihote å camp di Sachsenhausen-Orianbourg.
* René Barmarin

### Ôtès djins
*
10 di djun

Li 10 di djun c' est li 161inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 162inme po ls anêyes bizetes), avou 204 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1890 : Françwès Bovesse politikî eyet militant walon
* 1915 : Roger Prigneaux

### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

8 di djun - 9 di djun - 11 di djun - 12 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' fevrî

Li prumî d'&nbsp;fevrî, c' est li 32inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 333 djoûs disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye (334 po ls anêyes bizetes).

## Evenmints
* 1881: kimince do schavaedje do canå di Panama
* 2003: esplôdaedje del cir-naivete Columbia, tins di s'&nbsp;dischinte sol Tere.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1852 : Louis Sonveaux
* 1926 : Lucyin Gaspar

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1944: Françwès Bovesse est assassiné a Nameur påzès recsisses.
* 2009: Albert Maquet

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

30 di djanvî - 31 di djanvî - 2 d' fevrî - 3 d' fevrî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
25 di djanvî

Li 25 di djanvî, c' est li 25inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin; gn a co 340 djoûs (341 po ls anêyes bizetes) po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passéve tos ls ans
* Sol Basse Simwès, a l' anuti, les djins alént loukî li batreye des cwate vints.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1757 : li voyaedje di Tchôfontinne, li prumî des operås do Teyåte lidjwès est djouwé divant les djins pol prumî côp a Lidje.
### Ôtès sacwès
* 2011 : enondaedje del Revintreye edjipsyinne

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1879 : René Van Moffaert
* 1926 : Youssef Chahine (produjheu d' fimes d' Edjipe)
* 1942 : Euzebio (fotbaleu portuguès)

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

23 d' djanvî - 24 di djanvî - 26 di djanvî - 27 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
26 di djanvî

Li 26 di djanvî, c' est li 26inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 339 djoûs (340 po ls anêyes bizetes) dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1936 : Pierre Henry
* 1942 : Liliane Groulard

### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
* 1893 : Louis Guillaume

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

24 di djanvî - 25 di djanvî - 27 di djanvî - 28 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
27 di djanvî

Li 27 di djanvî, c' est li 27inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin. I dmane 338 djoûs (339 po ls anêyes bizetes) po-z ariver å dbout d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1945 : Fén di l' Ofinsive da Von Runschted.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1877: Henri Bragard
* 1943: Danielle Trempont

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

25 di djanvî - 26 di djanvî - 28 di djanvî - 29 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 di djanvî

Li 28 di djanvî, c' est li 28inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 337 djoûs (338 po ls anêyes bizetes) ki dmanèt co po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1867: Paul Marchot

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1905 : Théodore Chapelier

### Ôtès djins
* 1881 : Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

26 di djanvî - 27 di djanvî - 29 di djanvî - 30 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 di djanvî

Li 30 di djanvî, c' est li 30inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 335 djoûs (336 po ls anêyes bizetes) dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1841 : Sint Mucyin Mareye
* 1867 : Domenico Maria Mezzadri, eveke de Chioggia.

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2025 : Louis Marcelle

### Ôtès djins

## Fiesses
* Sint Mucyin Mareye

----
**Vey eto:**

28 di djanvî - 29 di djanvî - 31 di djanvî - 1î d' fevrî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Jean Bury

**Jean Bury** a skepyî a Lidje li 13 di djanvî 1867 ey a morou a Misterdam li 30 di djulete 1918. C' esteut-st on scrijheu e walon d' Lidje.

Di s' mestî, il esteut graveu so keuve. I fjha del rezistance tins del guere di 14, mins i dva peter evoye el Holande, la k' i dhota.

## Ouve pol walon
Dins ses scrijhaedjes il askepia bråmint d' noûmots, inte di zels, sapinse lu, **.

Il amonta li soce di scrijheus *[[Li Walonne (soce)|La Wallonne]]* e 1892, eyet manaedjî ene gazete e walon, *l' Airdiè*, ki parexha di 1892 disk' e 1894. Il aveut-st eto amonté des ôtes gazetes e walon : "Li lampion" eyet "Li spritche".

So ene vintinne d' anêyes, i scrijha ene céncwantinne di pîces di teyåte et ene dijhinne di ramexhnêyes d' arimés, emey zels *[[Joyeux Rèspleus (ramexhnêye d' arimés)|Djoyeus resploes]]* eplaidi diviè 1899.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si vicåreye e francès (sol waibe del Walone)
*
1969

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb|Coviete di "Skernaxhes"
* Gazetes e walon : sikepiaedje do "Noer Boton"
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la :
** Motî da Léonard
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** Skernaxhes (Ben Genaux)

#### Walonreye
Li 25 di måss, n a deus tréns ki s' pocnut e l' eståcion d' El Lovire, avou 16 moirts et 100 mesbridjîs.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès
Li gripe di Honconk k' aveut-st parexhou e 1969, est dclårêye houte pa les especialisses di l' ODH (*[[OMS]], [[WHO]]*) e leu grand raploû d' octôbe 1969. Mins l' irupeye ratake e l' Urope di l' ivier 1969-1970. Ele frè po les deus ans on miyons d' moirts daegnreçmint, et dandjreus 10.000 el Beldjike (sorlon les chifes di sormorance).

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 15 di fevrî&nbsp;: Tiri Dumont

### Ôtès djins

* 8 di djanvî&nbsp;: Mauro Berruto
* 25 di djanvî&nbsp;: Radostin Stoychev

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Charles Bruneau («waloneu» francès)
* Joseph Brismé

### Ôtès djins
* 30 di djanvî&nbsp;: Dominique Georges Pire (Iyes del påye)
* 28 di måss&nbsp;: Dwight Eisenhower
1968

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon

#### Walonreye

### Ôtès sacwès
* Portugal : Salazar k' esteut al tiesse do payis dispu 1932, est disdjoké al Revolucion des djalofrenes.
* 4 d' avri : assazinaedje di Martin Luther King
* E moes d' may, el France : revintreyes des studiants
* 16 di nôvimbe: L'&nbsp;Union Sovietike enonde l'&nbsp;éndjin spaciå li pus pezant a-z aveur stî enairé disk'&nbsp;asteure, li Proton-4.
* 3 d' octôbe : Macsådaedje des studiants mecsikins (a Mecsico)
* Djeus olimpikes d' esté di 1968 (a Mecsico eto)

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 7 di may: Traci Lords
* 28 di may: Kylie Minogue

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 28 di måss: Gaston Hoyaux
* 3 d' may : Joseph Calozet
* 10 di nôvimbe : Jules Evrard

### Ôtès djins
* 4 di djun : Robert Kennedy
1967

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walonreye
* 4 d' octôbe : Fexhe-å-Hôt-Clokî : 3 tréns si sbeulnut : 11 moirts, 76 mesbridjîs
### Ôte pårt el Beldjike
* 22 d' may : a Brussele, li Grand botike "*L'Innovation*" broûle : 323 moirts.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
*28 di djanvî&nbsp;: Rudy Trouvé
## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Henri Pétrez
* 15 d' awousse : René Magritte
### Ôtès djins
1966

## Evenmints
* 22 d' octôbe : Tchalèrwè : ène fabrike di tchimikrîe pète è l' êr : 9 mwârts, 4 misbridjîs

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 14 di måss&nbsp;: Jean-Philippe Stassen
* Laurent Hendschel
### Ôtès djins
* 11 di nôvimbe : Benedicta Boccoli, actoresse itålyinne, di cinema et d' teyåte

## Ont morou ciste anêye la
* 1î d' fevrî : Buster Keaton
* 20 d' djun : Georges Lemaître
* 29 di djulete : Gérard Coulonval
* 15 di decimbe : Walt Disney
1940

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye

Dierin raploû di l' Assimblêye walone, ki n' est pus k' ene poûssance francès-cåzante dispu 1923.

#### Campagne des 18 djoûs
* 10 di may : Canal Albert. Les areyoplanes almands atacnut. Les paratchutisses ploncnut. Li Pont d' Pane pete e l' air. Des planeus distchedjnut des sôdårds almands dirî les lenes di l' Årmêye bedje.
* 11 di may : 9 areyoplanes bedjes vont distrure les 3 pont ki dmeurnut dissu l' Canal Albert. Cénk sont-st abatous.
* 12 di may : 2 Panzers sont dedja dissu l' Pont d' Uwer cwand les Bedjes arivèt a l' fé peter. Li lieutnant De Wispelaere est touwé.
* 13 di may : adlé Ptit-Vorst, les Guides s' arocnut ås Almands et lzî fé 14 prijhnîs.
* 14 di may : A Turnhout, ene pougneye d' omes arive a rastårdjî les Almands.
* 15 di may : Do costé d' Lovén, les Tchesseus a pî rastådjnut les tropes almandes.
* 16 di may : Mågré les atakes des Chtoukas, el Foirt des Bonceles tént co. On l' fwait sôter al dinamite et l' Comandant Charlier est touwé.
* 17 di may : A Duffel, les ciclisses del 12 DI aspoyèt l' ritraite po Anverse.
* 18 di may : Dissu l' Tinre, les Tchesseus Årdinwès tegnnut bon. Leus oficîs sont touwés onk après l' ôte. Po fini, i n' dimeure pus k' on sordjant.
* 19 di may : Avou l' aspoye di canons, a Zwijndrecht, les tanks do 4inme Lancîs tinèt tiesse.
* 20 di may : Dissu l' Escô, el 3inme Tchesseus, avou l' aspoye do 19inme d' Årtilreye, fwait rescouler les Almands.
* 21 d' may : El 5inme di Lene ès bate comifåt. El madjôr Jacques "rineteye" li pont a côps d' gurnådes.
* 22 di may : Li fôrt di Batice a stî dinamité. Les sorvicants è rexhnut et des Almands lzî rindnut les oneurs.
* 23 di may : A Zelzate, les artiyeus s' batnut a pî.
* 24 di may : Dissu l' Lisse, ça comince a divni deur po s' disfinde.
* 25 di may : A Ronsele, 200 Almands sont fwaits prijhnîs.
* 26 di may : A Vinckt lès Tchesseus Årdinwès fjhèt rescouler les Almand d' on kilomete.
* 27 di may : A Knesselaere, les Carabinîs ciclisses fwaiynut 100 prijhnîs.
* 28 di may : Li messe est fineye. Les åres sont rindowes.

#### Ôtès sacwès
* 18 di may : Les Redîmés Payis sont ranecsés pa l' Almagne : les djonnes d' avår la sont-st egadjîs d' foice dins l' Årmêye almande, ou divni dzarteus.

### Lives e walon
* Li boune novele (Joseph Mignolet)
* Tchipotreyes (Max-André Frère, 1940)

### Ôtès sacwès
#### Fime del guere di 40
* 3 d' djulete : L' aviåcion inglesse atake les bateas francès enancrés addé Waradinne (Oran), a Mers-El-Kebir (les Francès do redjime di Vichy n' avént nén vlou raminer tos leus bateas dins les pôrts inglès, come Churchill lezî aveut dmandé. 1300 francès sont tuwés.
* 28 d' octôbe: L'&nbsp;Itåleye evayixh li Grece

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 14 di fevrî : Jean-Denys Boussart
* 23 d' måss : Jeannine Lemaître
* 3 d' may: Willy Leroy
* 13 di decimbe : Georges Simonis

### Ôtès djins
* 22 d' djulete: Warda
* 2 d' setimbe : Régis Debray

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Joseph Vrindts
* Jules Feller
### Ôtès djins

* 21 di djun&nbsp;: Hendrik Marsman
Briye

**Briye** (fr: *Brye*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vénreut (a-z aveuri) do gayel *Brica* (pont).

## Hamtea
* L' Håjhe 
* Li Såt d' Målet 
* Li Tidje

## A vey
On-z î pout veye ene tchapele la k'on-z î rclame Sinte Adele, la k'&nbsp;i gn a-st on sourd k'&nbsp;on dit k'&nbsp;si aiwe freut des miråkes, et rweri les ouys.
Li sinte åreut leye-minme ritrové l' vuwe miråculeuzmint.
Sinte Adele

**Sinte Adele**, c' esteut l'&nbsp;feye da Dabogiet II, rwè d'&nbsp;Ostrazeye do 7inme sieke.

Elle est knoxhowe come l'&nbsp;askepieuse do mostî di Pfalzel, nén lon erî di Trive, e l'&nbsp;Almagne.
Elle est eto li grand-mame da Sint Grigwere d' Utrecht, onk des evandjelijheus d'&nbsp;l'&nbsp;Almagne.
On n'&nbsp;kinoxhe nén bén li date di s'&nbsp;moirt, 735 ou 740 sorlon les sourdants.

*Adele* est on ptit no tîxhon fwait sol bodje *adal* (nôbe).

Li Sinte Adele si fiestêye li 24 di decimbe.
Els Segadors

**Els Segadors** (*Les fåtcheus*) est l'&nbsp;imne nåcionå del Catalogne.

C'&nbsp;est ene viye tchanson populaire do 17inme sieke.
Les *fåtcheus* del tchanson fjhèt rferince å revintaedje des fåtcheus di 1640, ki divna-st ene revolucion so tote li Catalogne, eyet provoca li guere inte les catalans, cmandés pa Pau Claris eyet les tropes da Flipe IV di Castile, cmandêyes på Conte-Duk d' Olivares.
Li rvintaedje ni fnixha nén bén, la kel Catalogne pierda si indepindince, li Sardegne eyet l'&nbsp;Rossiyon ont stî anecsé pal France, eyet l'&nbsp;restant anecsé pa l'&nbsp;Espagne.

Li tchanson en etir (ossu lomêye *tradicionele*) est foirt longowe eyet rasconte les evenmints d' adon.
L' imne oficir n' a k' troes coplets, avou l' rifrin tchanté inte les coplets eyet al fén; avou des paroles di 1899 da Emili Guanyavents.

E l'&nbsp;Espagne li tchant a stî proyibé tins des dictateures da Primo de Rivera (1923-1930) eyet då djenerå Franco (1939-1975).

Li 25 di fevrî 1993 li pårlumint catalan vota-st ene lwè po fé del tchanson *Els Segadors* l' imne oficir del Catalogne.

## Paroles oficires
:Catalunya triomfant,
::*Catalogne triyonfante,*
:tornarà a ser rica i plena.
::*erserè ritche et plinne.*
:Endarrera aquesta gent
::*Fijhans ndaler ces djins*
:tan ufana i tan superba.
::*si grandiveus et si arogants.* 

:*Respleu*
:Bon colp de falç,
:Bon colp de falç,
::*Bon côp d'&nbsp;fåchele,*
:defensors de la terra!
::*disfindeus del tere!*
:Bon colp de falç!

:Ara és hora, segadors.
::*Asteure c'&nbsp;est l'&nbsp;eure, les fåtcheus.*
:Ara és hora d'estar alerta.
::*Asteure c'&nbsp;est l'&nbsp;eure d'&nbsp;esse en abranle.*
:Per quan vingui un altre juny
::*Po cwand vénrè èn ôte moes d'&nbsp;djun*
:esmolem ben bé les eines.
::*ersemans foirt bén les usteyes.*

:Que tremoli l'enemic
::*Ki tronne l'&nbsp;innmi*
:en veient la nostra ensenya.
::*e veyant nosse åbarone.*
:Com fem caure espigues d'or,
::*Tot come nos fjhans tchair les påtes d'ôr,*
:quan convé seguem cadenes.
::*cwand c'&nbsp;est l'&nbsp;moumint nos côpans les tchinnes.*
Djordin (aiwe)

thumb|Djordin
**Djordin** est ene aiwe del Palestene, ki prind sourd sol Plazrê do Golan, el Sireye, et-z egoliner dins l'&nbsp;Moite Mer.
L'&nbsp;Aiwe di Djordin fwait frontire inte li Palestene eyet l'&nbsp;Djordaneye.
Ufrate (aiwe)

L'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;**Ufrate** (en arabe *Forate* (الفرات), e trouk *Firat*) est ene mouze do Moyén Levant, 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el Tourkeye, cori el Sireye, po rdjonde li Tigue e l'&nbsp;Irak, et si rlomer *[[Tchate el Arabe]]*, divant d'&nbsp;s'&nbsp;egoler dins l'&nbsp;Gofe Piersike, sol cotoû d' Bassora.

Ele raiwe des ritchès teres di culteure dins ces payis la.
Djeruzalem

thumb|100px|left
**Djeruzalem** est ene veye d'&nbsp;Israyel (mitan å Coûtchant) et d'&nbsp;Palestene (mitan å Levant).

Si no e-n ebreu, c' est רושלים (*Yerouchalayim*); e-n arabe, c' est القدس (*El Qouds*).

## Valixhance ezès rlidjons monoteyisses
Djeruzalem est rwaiteye come ene sinte veye pås troes rlidjons monoteyisses (djwifs, crustins, muzulmans).

Po les crustins, c' est la ki Djezus-Cri a stî crucifyî.

Po les djwifs, c' est li veye do Timpe, ki n' dimeure pus kel Meur des Dislamintaedjes.

Po les muzulmans, c' est ene des veyes ricmandêyes pol perlinaedje, et vni dire ses priyires so l' Esplanåde des Moskêyes. C' est did la ki l' profete Mawoumet a stî evoyî eviè l' cir, pu rivni (acinsion d' Mawoumet).

## Istwere
Ele divna l' mwaisse veye di l' estat djwif di Djudêye.

Li timpe di Djeruzalem fourit distrût deus côps, e l’ an 586 divant l’ Crisse pås Babilonîs, pu e 70 après l’ Crisse, på Romins.

Ele si rinda ås Arabes, mins les Djeruzalemîs dmandît a Omar Ben Xhattab di vni esprès del Medine, et lyi rmetît les seroûles (clés) des poites del veye.

Ele fourit prinjhe des Croejhîs, dizo l'&nbsp;kimandmint da Godfrwè d' Bouyon, e 1099, tins del prumire croejhåde. Adonpwis, ele divna li mwaisse veye do Rweyåme di Djeruzalem.

E 2003, on meur di "disfinse", 8 metes hôt, a côpé les coulots arabes di Djeruzalem del campagne di Palestene metowe djusse astok.

E 2017, l'anministrâcion Trump ric'nèt Djeruzalem come mwaisse veye oficire d' l'Estat d'Israyel, èsconte l'avis d'one grande paurt do rèstant dès payis del daegne, èt boudje oficiremint l'èbassâde dès-Estats Unis d'Amérike, anciènemint à Tel Avi, dins ç' veye.
1964

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
Li 25 di may : a Wedjîmont, on côdcircût e tchestea fote on målfeu ki fwait 17 moirts.

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
Prumirès lwès so les ptits rebanaedjes (5 di may, 18 di djun, 2 d' djulete, 26 di djulete).

Po trover del mwindouve po bouter dins les houyires et dins l' metalurdjeye, li Beldjike sene des convincions d' abagance avou l' Marok (li 27 di fevrî) eyet l' Tourkeye (e moes d' djulete).

### Ôte pårt

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
22 d' setimbe&nbsp;: Benoît Poelvoorde

Marie Vandenheuvel

### Ôtès djins
20 di måss&nbsp;: Natacha Atlas

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Lucien Maréchal
* Adelin Grignard

### Ôtès djins
* 24 di djanvî : Winston Churchill
* 2 d' fevrî : Stan Laurel
* 8 d' awousse&nbsp;: Klaus Ebner
* 20 d' awousse : Ian Fleming (James Bond)
* 4 di setimbe : Albert Schweitzer
1965

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
*4 di djanvî&nbsp;: Igor Kolaković

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Joseph Duysenx
* Louis Lagauche
### Ôtès djins
El Bourdon (gazete)

**El Bourdon**, c' est ene gazete e walon ki parexhe tos les moes dispoy setimbe 1949.

thumb|Tot prumî limero do Bourdon

thumb|limero 25 (setimbe 51)

C' est purade des scrijhaedjes di belès-letes.

Les Eplaidreyes do Bourdon editnut des lives sicrîts pa les cis ki metnut leus bokets dins ç' gazete la.

## Lomaedje
Si no provént do spot del grosse clotche do cloke-poite di Tchålerwè. On dessén di ç' befrwè la avou l' cloke padvant a dmoré dessiné so tote el prumire rîlêye del gazete. 

## Istwere
El Bourdon fourit metou en alaedje pa Félicien Barry, ecoraedjî pa Henri Van Cutsem, po-z eplaidî des tecses di belès letes e walon di scrijheus d' Tchålerwè et co d' ôte pårt, et eto dner des noveles (e francès) des boutaedjes pol walon dins l' Hinnot, dins l' Roman Payis, et co pus lon.

Cwand i parexhe, on dit k' i zûne (come li Moxhon d' Ônea et li Viye Sprewe xhuflèt). I vude tos les moes. 

E 2004, i s' a etroclé avou l' Moxhon d' Ônea, mins tot wårdant tchaeke si tite.

E 2007, il a fwait parey avou l' gazete e picård "No boutique".

Mins l' etinte ni tént ki kékes anêyes. E 2012, li «Moxhon» ridvént ene gazete a pårt.

## Lingaedjes
**Èl bourdon** est sicrite e troes lingaedjes : e walon, e picård ey e francès. Tot rwaitant les prumîs lingaedjes, les oteurs scrijhnut avou l' ortografeye k' est l' pus djondant d' wice k' is vicnut. Adon, pol walon, les scrijheus uznut voltî li sistinme Feller. Pol picård, c' est puvite do Feller-Carton.

## Imprimeus do Bourdon
Aprume, c' est Félicien Barry ki l' a-st imprimé divins si imprimreye. C' est ene cogne A4 avou do papî d' gazete. Tchaeke limero a ene coviete diferinne, mins todi so on cåde avou l' poite-cloke di Tchålerwè (et l' grosse cloke lomêye «El Bourdon») dissu, a hintche. Eyet l' malton ki s' enûle dins l' coine ådzeu, divant l' tite : «el bourdon», et l' sortite «*d'Châlèrwè èt co d'ayeûr*».


Gianolla fautcheu.jpg
Petrez Bourdon.jpg
Bourdon padzo belfleur.jpg


Adonpwis, il a stî a stî imprimé pa l' Imprimreye Scaillet, di Montniye-Tiyoû. C' est l' coleccion avou ene coviete di cwårton et do papî d' silabusse. El dessén del coviete, c' est èn amineu ki tént l' mårtea et fé aler on drapea, avou les cawoûtes des oujhenes padrî. L' årtike «el» eyet l' mot «bourdon» prindèt des grandès letes «El Bourdon»

Onk des prumîs limeros insi, c' est li 293, di fevrî 1977. Onk des dierins, li 371, do d' decimbe 1984. 

Il vudive adon a cwénze cints egzimplaires.


Imådje:Rivowe bourdon1.jpg


Li novele cogne, pus ptite (c' est d' l' A5) kimince dandjreus après. Li limero 452 date do moes d' djanvî 1993. Li tite ridvént e ptitès letes, avou èn accint so l' årtike: «èl bourdon».


Imådje:Rivowe bourdon2.jpg
Imådje:Bourdon djanvi2004.jpg
Imådje:Bourdon 01 2007.jpg


## Sacwants bouteus pol Bourdon
* Pierre Arcq
* Félicien Barry
* Jean-Luc Fauconnier
* Pierre Faulx
* Fédora
* Jean Hamblenne
* Émile Lempereur
* Robert Mayence
* Michel Meurée
* Henri Pétrez
* Danielle Trempont
* Christine Tiercet
* Dominique Vanderstoken

## 
* sol waibe "revues.be"
* sol waibe "Mir@bel"
* Co on ptit boket so les tcherbonaedjes
* Egzimpes di vîs limeros

## Sourdant
1789

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1760 | anêyes 1770 | **[[anêyes 1780]]** | anêyes 1790 | anêyes 1800



1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | **1789** | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1789 do [[calindrî grigoryin]].*

[thumb|Pire d' ene viye måjhon d' [Nayômé avou ç' date la a droete (et l' cwåré madjike a hintche)]] 
## Etrevéns
### a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 18 d' awousse: Revolucion lidjwesse, fijhant shûte al francesse; ci djoû la est discrît come "li måle djournêye" pa Marian de Saint-Antoine
:*Ki n’ avîz vs tertos l’ gueuye colêye,
:*Cwand vos breyîz e l’ **måle djournêye** :
:*« Vive Tchestret, Bassindje et Fåbrî,
:*Levoz, Cologne et Djhan l’ banslî ! » (Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs)

### ôtès sacwès
* 14 di djulete: Prijhe del *Bastille* a Paris, et cmince del Revolucion francesse.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Bacău (distrik roumin)

**Judeţul Bacău****(distrik di Bacău)**

judeţul Bacău
Mwaisse-veyeBacău
RedjonMoldaveye
AcourtixheureBC
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 14inme  6.621&nbsp;km² Populåcion
&nbsp;- Totå (2011)
&nbsp;- Dinsitéclassé 4inme
616.168 locuitori dimorants
113&nbsp;djins/km²


**Bacău** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Moldaveye.
Li mwaisse-veye, do minme no, a-st ene populåcion di 210.042&nbsp;dmorants.

## Veyes do distrik di Bacău
* Bacău
* Oneşti
* Comăneşti
* Moineşti
* Buhuşi
* Darmaneşti
* Târgu Ocna
* Slanic Moldova

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Bihor (distrik roumin)

**Judeţul Bihor****(distrik di Bihor)**

judeţul Bihor
Mwaisse-veyeOradea
RedjonTransilvaneye
AcourtixheureBH
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 4inme  7.544&nbsp;km² Populåcion
&nbsp;- Totå (2002)
&nbsp;- Dinsitéclassé 12inme
600.223 dimorants
80&nbsp;djins/km²


**Bihor** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.
Li mwaisse-veye (Oradea) a-st ene populåcion di 206.527&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik di Bihor
* Oradea
* Salonta
* Marghita
* Beiuş
* Alesd
* Valea lui Mihai
* Ştei
* Vaşcău
* Nucet

* Oradea & Bihor

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Bistriţa-Năsăud (distrik roumin)

**Judeţul Bistriţa-Năsăud****(distrik d'&nbsp;Bistriţa-Năsăud)**

judeţul Bistriţa-Năsăud
Mwaisse-veyeBistriţa
RedjonTransilvaneye
AcourtixheureBN
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 26inme  5.355&nbsp;km² Populåcion
&nbsp;- Totå (2001)
&nbsp;- Dinsitéclassé 34inme
326.383 dimorants
61&nbsp;djins/km²


**Bistriţa-Năsăud** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.
Li mwaisse-veye (Bistriţa) a-st ene populåcion di 87.169&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik d'&nbsp;Bistriţa-Năsăud
* Bistriţa
* Beclean
* Năsăud
* Sângeorz-Băi

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Bistriţa

**Bistriţa** (prononcîz *Bistritsa*; en almand *Bistritz*; e hongrwès *Beszterce*) est ene veye di Roumaneye.

Ele si trouve el distrik di Bistriţa-Năsăud, redjon di Transilvaneye, eye esse bagneye pa l'&nbsp;aiwe do minme no.

## Istwere
Å 13inme sieke, Bistriţa esteut-st ene florixhante plaece di comiece, la k'&nbsp;ele si trovéve al croejhlåde di sacwantès voyes di comiece.
E 1241 elle a stou devastêye dås Tatårs k'&nbsp;alént viè l'&nbsp;Urope cintråle. 

E 1353, Bistriţa wangne li droet di mete so pî ene fôre di 15 djoûs tchaeke anêye, eyet a-st ossu des åres del veye ki mostrèt-st ene ostrutche avou on fier a tchvå dins s'&nbsp;betch.

E 1465, li veye aveut 18 tours di disfince et bastins, ey esse disfindowe pa les guildes locåles.

## Populåcion
2000: 81.467 djins
1770

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1750 | anêyes 1760 | **[[anêyes 1770]]** | anêyes 1780 | anêyes 1790



1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | **1770** | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1770 do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
* 27 d' awousse : Hegel

## Ont morou ç' djoû la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins
Argeş (distrik roumin)

**Judeţul Argeş****(distrik d'&nbsp;Argeş)**

judeţul Argeş
Mwaisse-veyePiteşti
RedjonWalakeye
AcourtixheureAG
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 10inme  6.862&nbsp;km² Populåcion
&nbsp;- Totå (2001)
&nbsp;- Dinsitéclassé 9inme
675.727 dimorants
98&nbsp;djins/km²


**Argeş**, c' est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Walakeye.
Li mwaisse-veye (Piteşti) a-st ene populåcion di 187.558&nbsp;dimorants.

## Veyes do distrik d'&nbsp;Argeş
* Piteşti
* Campulung
* Mioveni
* Curtea de Arges
* Costesti
* Topoloveni

Vey eto: Distriks del Roumaneye
1774

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1750 | anêyes 1760 | **[[anêyes 1770]]** | anêyes 1780 | anêyes 1790



1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | **1774** | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1774 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* Charles-Nicolas Simonon
### Ôtès djins

* 24 di måss&nbsp;: Pierre Sanfourche-Laporte

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
### Ôtès djins
1784

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni Walonreye
Kiminçmint do ringne da Hoensbroeck come prince-eveke di Lidje.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 29 di nôvimbe: Henry Forir

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 12 di djanvî : Jean-Charles Benoît

### Ôtès djins
1787

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



la: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1760 | anêyes 1770 | **[[anêyes 1780]]** | anêyes 1790 | anêyes 1800



1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | **1787** | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1787 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
#### A vey avou l' walon
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la
** Motî da Cambresier, li prumî motî walon di tos les tins.

### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
Dins l' payis d' Lidje, ça cmince a boure. Les djins do peupe et les bordjoes s' montnut todi dpus conte li clerdjî. C' est dins ç' cotoû la k' etervént l' Afwaire Calbalasse.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 11 di nôvimbe: Louis Brixhe

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
*

## Sourdant
1790

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 25 di may : Henri-Joseph Theis (loukîz "Djenåd et Magonete")

### Ôtès djins
* 16 di decimbe : Yopôl Prumî d' Beldjike

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
1792

## Etrevéns
* Philippe Aubry scrît, al mwin, "*Observations sur le patois du duché de Bouillon*", li prumî motî walon pol Basse Årdene, ki serè replaidî e 1878.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 30 d' avri: Tchåle-Françwès Velbruk

### Ôtès djins
1793

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* Lives sol walon ki vudît ciste anêye la : *[[Motî da Villers|Le Dictionnaire Wallon = François par Augustin François Villers de Malmedy, Licencié ès droit, à l'usage de ses enfants]]* li deujhinme motî walon di tos les tins, sicrît pa Augustin Villers, dabôrd. I serè replaidî e sistinme Feller e 1999.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1794

## Etrevéns
*14 di may : Bardouxhaedje del Abeye d' Aulne på les francès.
*26 di djun : Troejhinme batreye di Fleuru.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
* Augustin Villers