open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Soyeu d' long

[vignette|dessén d' [E1]]
On **soyeu d' long**, c' est on soyeu ki soyive les tronces al mwin dins l' sinse del longueur, po fé des plantches, avou on . 

*Li hourd des soyeu d' long a dné si [[hourd des soyeus d' long (toponimeye)|no a sacwants viyaedjes et hamteas del Walonreye]].*

## Motlî
Les soyeus d' long estént todi a deus, onk padzeu et l' ôte padzo. I boutént so èn etcherpetaedje k' on loméve on ****.

C' est l' soyeu do dzeu, u **soyeu d' tiesse** u **mwaisse soyeu**, ki minéve li soyaedje; c' est lu k' aveut l' pus må ses rins, pask' i dveut rmonter l' fier. 

Li ci do dzo, u **soyeu d' fond** u **aidant**, aveut pus åjhey, mins i ramasséve les soyweres dins les ouys. C' est po çoula k' il aveut sovint ene calote avou ene longue pene.

## Les sôres di soyeus d' long
Les vraiys soyeus å bresse alént dins l' bwès et î baraker. I boutént po des martchands d' bwès. I travayént å pî cwåré (30 cm so 30 cm). I soyént avou l' fier.

Les tchårlîs fijhént eto do soyeu d' long, po fé les . Zels, i n' alént nén dins l' bwès, et i soyént avou ene .

## L' istwere do soyaedje di long
Les soyeus d' long, ci doet esse on vî mestî, si on tuze ki li no do viyaedje di Hour-dilé-Houyet est ddja scrît (*Hourt*) e 1309. 

Après l' guere di 1914-1918, gn a co yeu des soyeus d' long so l' Årdene, metans, a Maissin, diviè 1930. C' esteut des Itålyins et des Yougoslaves. 

Les dierins ont soyî ås  diviè 1948, so li Smwès (a Rodjîssåt). C' esteut des Siebes.

## L' ovraedje des soyeus d' long

### Les usteyes des soyeus d' long
* li fier, u hôt-fier, u  u li .
* li .
* li .
* des agrapes po agritchî l' bwès sol hourd.
* on  (fwait avou del linne) po traecî l' bwès a soyî.

### Li hourd des soyeus d' long
Li , c' est on tchessi d' bwès monté ådzeu d' ene fosse. Li fosse esteut schavêye d' après l' grandeur do soyeu di dzo. C' est deus londjrons, cwate a cénk metes long, rashîs so ene cwatrinne di montants.

On va fé rôler les bwès so ene rampe fwaite avou deus coletes. Padecô, c' esteut del tere (li cene del fosse). Cwand gn aveut on ptit hourlea, i s' î metént.

### Aprestaedje des bwès
On va schoircî les tronces avou l' hawlete (so li dzeu) et l' hepe (sol costé).
Après, i l' tcherdjèt sol hourd.

I l' tournèt dins l' bon sinse po aveur li meyeu rindmint.

I l' traecèt avou l' coirdea, trimpé dins l' brouwet. Li brouwet, c' esteut ene tinteure fwaite avou do noer di tchminêye (del ), avou do peket d' l' ôle di lén. I faleut kel brouwet ni soeye ni trop spès ni trop tene.

## Alére
* Les soyeus d' long, da Ernest Benoît, dins Singulîs, 04-2005 & 01-2006

## Hårdêye difoûtrinne
* Les soyeus d' long

## Sourdants
Les signeurs d' ôte pårt (teyåte)

**Les signeurs d' ôte pårt**, c' est ene pîce di teyåte e walon d' èn ake, sicrîte e 1995 pa Pierre Habets, po esse djouwêye pa des djonnes.

## Tinme et fråzes saetcheyes foû
### Racourti
Des efants d' on cazer, ki vikèt dins des cwårtîs « k' on n' direut des gayoles di robetes » rescontrèt des ôtes efants ki vnèt di håre et d' hote, dj' ô bén: di totès sôres di payis.

Eshonne, i s' vont mete a djåzer di leus creyances et d' leus dujhances; çou k' i trouvnut bea, et çou k' i vôrént bén k' ça candje. 

Come di djusse, les parints « ramtèt la k' leus efants håbitèt des sfwaitès djins ». Mins les djonneas, zels, pinsèt ki « minme s' i vnèt d' ôte pårt, i nos valèt bén. »

### Ôtès fråzes saetcheyes foû del pîce
* Nos alans don studyî çou k' i nos fåt fé po k' les omes divnexhe des frés.
* Efants did cial et d' ôte pårt, nos estans tertos des omes.
* Efants do monde etir, noers, rodjes, djaenes u blancs, divnans les eritîs do messaedje di påye et d' råjhon.

## Corwaitaedje del pîce pa Yvonne Stiernet
Li pîce m' a-st eblawté. C' est pår ene wadjeure di mete des djonnes sol sinne. C' est la l' avni do walon.

Fé dire ces tuzêyes la so ene sinne a des djonnes, c' est on foû bea messaedje di påye a lzî aprinde. 

Sourdant: Bulletin wallon l° 214 (djun-djulete 2004)
Batreye di Malplaket

Li **Batreye di Malplaket**, c' est ene batreye k' a-st avnou a Malplaket (*Malplaquet*), el France, nén lon erî d' Mont, li 11 di setimbe 1709, wice ki les Francès ont stî batous pås aloyîs (Inglès eyet Otrichyins).

## Ôtès racsegnes
Les Francès estént cmandés på marixhå De Villars; les Inglès pa John Churchill, duk di Malbrouk, eyet ls Otrichyins på prince di Savoye.

Gn ourit bén 30.000 moirts.

## Rilomêye do mot
Li mot a passé e l' toponimeye do walon
* Transene:  on-z a lomé insi ene plaece dins les bwès, motoit la k' on-z aveut touwé bråmint do djibî a ene tchesse (come po ds ôtes batreyes avou bråmint des moirts k' on dné des nos d' plaece, come Balaclava, Sebastopol).
* Longveye: li Malplakêye, c' est ene grosse gregne a l' intrêye do viyaedje, tot vnant d' Tourene, avou ene grande rastroetixheure dins l' toet, tantea k' on î raconte ene fåve do Diåle maçon.

## Sourdant
Mont (veye)

**Mont** (e francès d' Walonreye, on prononce *Monss*, Fr. *Mons*), c' est l' mwaisse veye del Province do Hinnot, eyet di l' arondixhmint do minme no, k' a divnou ene intité.

thumb|250px|Li befrwè eyet l' Måjhone del Veye - Acwarele di Marie-Claire Lefébure|centré

## Omonimeye
*I gn a eto [[Mont (ôtès plaeces)|ds ôtès plaeces]] lomêyes Mont.*

## Lingaedje do payis
Li lingaedje di Mont, c' est do picård, k' on-z a lomé **[[:Wikt:rouchi|rouchi]]**, paski c' est insi k' i dijhnut droci.

## A vey
* Li catedråle gotike di Sinte-Wådrou
* Li befrwè
* Li Måjhone del Veye.
* Des belès divanteures di måjhon des trevéns espagnols.
* Li séndje do grand gåre: po-z aveur des cwårs, i lyi fåt froyî l' tiesse del gåtche mwin.
* Li djårdén do mayeur, avou l' posteure do Ropiyeu, on gamén ki spite les djins ki passèt.
* Li posteure da Marcel Gillis, sicrijheu d' tchansons et pondeu.
3 d' octôbe

Li 3 d'&nbsp;octôbe, c' est li 276inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 277inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 89 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1881: Jules Vigneron 
* 1914: Bob Dechamps

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

1î d' octôbe - 2 d' octôbe - 4 d' octôbe - 5 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Batreye (militaire)

[vignette|Li veye di [Messene a stî l' edroet di mwintès batreyes tins del guere 14-18.]]
Ene **batreye**, c' est ene lûte inte des årmêyes di des payis ki sont-st e guere, ki n' deure k' on djoû u deus.

*Li mot "batreye" u des nos di rlomêye batreyes ont stî [[batreye (toponimeye)|wårdêye el toponimeye]].*

## Sacwants rilomêyès batreyes
* Li batreye di Sambe (-57)
* Li batreye di Hastingne (1066)
* Li batreye des sporons d' ôr (1302)
* Les batreyes da Napoleyon
** Li batreye d' Austerlitz
** Li batreye di Berezina
** Li batreye di Brinne-l'-Alou ou batreye di Waterlô (1815)
* Les batreyes del guere di Crimêye
** Li batreye di Balaclava (1855)
** Li batreye di Sebastopol (Batreye di Malacof) (1855)
* Les batreyes del guere di 1914-1918
* Les batreyes del guere di 1940-1945
** Atake di Mers-el-Kebir
** Ofinsive da Von Rundstedt
* Li batreye di Diên Biên Phu

## Sacwantès batreyes ki s' ont passé el Walonreye, u djusse djondant
* Li prumire batreye di Fleuru (1622).
* Li deujhinme batreye di Fleuru (1690).
* Li Batreye di Malplaket (1709).
* Li troejhinme batreye di Fleuru (1794).
* Les batreyes di Maissin (1914)
* Li batreye di Djiblou (1940)
* L' Ofinsive da Von Rundstedt (1944-1945). 
Ci n' est nén prôpmint ene batreye, po k' elle a duré dipus d' on mois (mågré k' on l' lome en inglès *battle of the Ardens*).

## Batreyes naivreces
* Li Batreye di Trafalgår (1805)
Pierre Habets

**Pierre Habets** (prononcî e walon «Pire Habete», *Pîre Habète*, lomé eto *Pierrot*), c' esteut on teyåtreu e walon.

Il vna å monde li 4 di setimbe 1943. I mora li 29 d' awousse 2021.

## Ouve pol walon
C' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon, ki fourit ossu acteur et mwaisse del djowe. 

C' esteut ossu on bouteu po li rivuwe Bultén walon.

## Sacwantès pîces da Pire Habete
* «Les signeurs d' ôte pårt»
* «Les toursiveus»
* «Mi rdjeton» (djouwêye å Triyanon e 2016).
* «*[[Vijhén-vijhene (teyåte)|wèzin-wèzène]]*» (djouwêye å Triyanon e 2017).

## Omaedjes
Li comene di Blegné a metou so pî on pris d' sicrijhaedje po rinde bon dvwer a Pierre Habets.
Sint-Djôr

* Sint Djôr (li sint, fiesti l' 23 d' avri)
:*I n’ est måy èn [[airtchî]] e cir si l’ sint Djôr n’ est vnou".
:*c' est sint Djôr ki vs houke : zûnaedje d' oraye
:*Djôr et Market maxhèt voltî l' brouhet (il î fwait mwais)
:*al sint-Djôr sème lès milôrds (sôre di canadas)
* Sint-Djôr-so-Mouze (viyaedje)
16 d' octôbe

Li 16 d'&nbsp;octôbe, c' est li 289inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 290inme po ls anêyes bizetes), avou 76 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1909 : Émile Lempereur

### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

14 d' octôbe - 15 d' octôbe - 17 d' octôbe - 18 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Anweye

thumb|anweye d' Urope 
thumb|bassin ås anweyes dins ene rwene rominne 
Ene **anweye**, c' est on longou pexhon, come on sierpint.

End a ene vintinne di sôres, rindjeyes dins l' ôre des anwiyifômes

## Sacwants anweyes
* anweye d' Urope (*Anguilla anguilla*), li ci k' on cnoxhe el Walonreye.
* anweye d' Amerike (*Anguilla rostrata*)
* anweye do Djapon (*Anguilla japonica*)

Ces troes sôres la polèt fé on mete céncwante.

## Sourdant
2005

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
thumb|coviete del ramexhnêye di noveles da J.P. Dumont 
* gazetes e walon : dierin l° (on dobe limero 67-68) des Noveles des WASAB, ki n' ont waire sorviké après l' moirt da Rodjî Viroux.
* Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
** On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (Roland Georges)
** "Les berlokes del Castafiore" (ratourné e walon pa Michel Chapelle)
** Contes di m' payis et d' co pus lon (Jean-Pierre Dumont)
** Li tåvlêye do diåle (Lucyin Somme)

#### Walonreye
El Walonreye, il a fwait waernu tins do moes d' awousse : ça a stî l' anêye des cwate soleas (did la li tite do roman e walon da Lucyin Somme ki vudrè e 2007, L' anêye des cwate soleas).

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Sicrijheus e walon

### Sicrijheus e picård

### Ôtes rilomés Walons

### Ôtès djins

* 21 di setimbe&nbsp;: Erza Muqoli

## Ont morou ciste anêye la
### Sicrijheus e walon

* 10 di fevrî : Georges Michel
* 13 di fevrî : Raymond Mouzon
* 22 d' måss : Josée Spinosa-Mathot
* 1î d' avri : Armand Deltenre
* 27 d' octôbe : Roger Viroux

### Sicrijheus e picård
* Paul Mahieu
### Ôtes rilomés Walons
* 28 di setimbe : Pol Bury

### Ôtès djins

* 23 d' nôvimbe&nbsp;: Filiberto Ojeda Ríos
1843

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 7 di djanvî: Gaspard Goffinet

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 12 di decimbe : Wiyåme 1î d' Orandje
1830

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* do 23 d' awousse å 4 d' octôbe : Revolucion bedje
### Ôtes etrevéns
* Les Trouks sont tchessî evoye di Waradinne pa les Francès.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
* 8 di decimbe : Benjamin Constant
1709

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1680 | anêyes 1690 | **[[anêyes 1700]]** | anêyes 1710 | anêyes 1720



1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | **1709** | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1709 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
* 11 di setimbe: batreye di Malplaket

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
10 d' octôbe

Li 10 d'&nbsp;octôbe, c' est li 283inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 284inme po ls anêyes bizetes); gn è dmeure co 82 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1934 : Prumire imprimateure po on scrijhaedje e walon : l' Evandjîlesda sint Mår ratourné pa Joseph Mignolet.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

8 d' octôbe - 9 d' octôbe - 11 d' octôbe - 12 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
18 d' octôbe

Li 18 d'&nbsp;octôbe, c' est li 291inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 292inme po ls anêyes bizetes); n a co 74 djoûs disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* diviè 635 : sint Monon

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* on fiestixh sint Monon, foiravant a Nassogne

----
**Vey eto:**

16 d' octôbe - 17 d' octôbe - 19 d' octôbe - 20 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Floravile (veye)

**Floravile** (riwalnijhåve *Floreveye*, fr: *Florenville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis gåmet, divnou intité.

* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : 
* Limero del posse: **6820** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Vi&nbsp;6**
* Arondixhmint : Vierton
* Lomaedje et spotaedje des djins did la :  *Les Florantins*                                          
* Lingaedje do payis : gåmès 

## Djeyografeye
Floreveye est raiwêy pa l' aiwe di Swmès.

## Tuzance walone
Sicrijheus e gåmès : 
* Paul Siméon
* Georges Bradfer

## Viyès creyinces
L' ome å havet s' î lome **Hinri Crotchet**
Catalan (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; italike &gt; occitano-catalan &gt; **catalan**
----

Li **catalan** (*català*) est on lingaedje roman djåzé pa 8-9 miyons d' djins sol boird del Mîtrinne Mer des deus costés del tchinne des Pirenêyes; dins çou k' on lome les Payis Catalans: dins les cminåltés otonomes espagnoles di Valince, Catalogne eyet des Iyes Baleyares, wice ki l' lingaedje est oficir avou l' castiyan et cåzé pa 70 a 95 å cint des dmorants; el Principåté d' Andore, wice ki c' est l' lingaedje oficir; el Catalogne Nôr (Rossiyon), el France, eyet dins l' veye d' Alguer el Sardegne, ki fourit peuplêye d' abagants catalans; eyet dins li *Franja de Ponent* el cminålté otonome d' Aragon e l' Espagne, wice ki l' lingaedje n' a pont d' sitatut rconoxhou.

Li catalan (*català*) est, avou l'&nbsp;occitan, on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l'&nbsp;galo-roman.
Å cmince li catalan eyet l'&nbsp;occitan n'&nbsp;fijhèt k'&nbsp;on seu lingaedje, çou ki fwait k'&nbsp;on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la.
Catalan ey occitan sont co asteure foirt près l'&nbsp;onk di l'&nbsp;ôte.

Li Catalan, eshonne avou l' galicyin, li basse, l' occitan eyet il liyonès, li bable asturiyin, eyet l'aragonès, sont les lingues ricnoxhowes pa l' Espagne.

Côde ISO: **ca**.

### egzimpe di tecse

* e catalan: Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres.
* ratournaedje e walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus abondroets. Leu råjhon et leu consyince elzî fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés (prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin).

## Raprindaedje do catalan
Il a cmincî — e stoumeligne - do tins da Franco, dins les scoles.. 

## Tuzance walone
Lorint Hendschel a ratourné on tecse di Miquel Martí i Pol.

## Vey eto
Årtikes a vey avou l' Catalogne ou l' catalan:
* Els Segadors, l' imne nåcionå catalan
* Lluís Llach, grand tchanteu e catalan
* Drapea del Catalogne

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Catalan 101 Learn Catalan online 
* Ene pådje e walon sol catalan.
* Wikipedia e catalan.

## Sourdants
Linwe-ehåyaedje do walon

Li **linwe-ehåyaedje** do walon, c' est tot çou k' est fwait totavå po fé rmonter li statut do walon.

Li linwe-ehåyaedje est ene sacwè diferinne do rfondaedje do walon.

## Difoûtrinnès Hårdêyes
* Papî del « Libe Beldjike » sol walon e scole (e francès).
* Conferince da Lucyin Mahin so li rfondaedje et l' linwe-ehåyaedje  do walon (e walon avou ene miete di francès).
Djivêye di pîces di teyåte e walon

**Pordjet d' ene djivêye di pîces di teyåte e walon**

N a eto cial les operås et operetes et les pîces radiofonikes.

Loukîz eto : 
* pîce di teyåte
* teyåte e walon

## A
* L' acopleuse (Marcel Hicter, 1964)
* A Lidje, e l' an 1763 (Georges Simonis, 2008)
* Andjele (Lucyin Somme, diviè 1998)
* A l' awaite do Payis d' Lidje, (Jean Brumioul, 2001).
* Antigone (radaptaedje di Sofoke et d' Jean Anouilh pa Jenny d'Inverno, 1957, pu Jacques Barry, 2007)

## B
* Li båbô (teyåte) (Georges Ista, 1912)
* Bokets del nute (teyåte) (Franz Dewandelaer, 1935)

## C
* Califice, l' ome di nole pårt et d' ene sawice (A. Maquet)
* Li cayé d' Anne Frank (F. Bolland, 2004)
* Cuzén Bebert (operå da J. Duysenx)
* Cwand Adele ès endè mele (C. Tombeur, 1999)
* Cwand l' diåle s' è mele (Rodolphe Dedoyart & Michel Francard, 1983)
* Et come consomåcion (R. Joelants, 2005)

## D
* Li dictateur (Léon Noël, 1984)
* Dijh-ût cint trinte (teyåte) (T. Beauduin & M. Duchatto, 1930)
* On drame el fagne (pîce radiofonike da Andrée Sougnez)

## E
* L' efant sol toet (Jean Rathmès, 1978)
* Et l' ivier ki va vni (Monique Dussaussois, 1977)

## F
* Li fiesse di Xhoutsiplou (operå da Vivario, 1757)

## G
* Al grande brantche do vî tchinne (Thierry De Winter, 2007)
* Gretri (Joseph Schetter, 1975, creyeye e 2013)

## H
* Li harloucrale  (Albert Maquet)

## I
* Imbaras po on moirt (Norbert Trokart)
* les Ipocondes (operå da Simon de Harlez, 1758)
* L' istwere do bea bouket (operete da Jules Evrard, muzike da Nesse Montellier, diviè 1950)

## L
* Li Lidjwès egadjî" (operå da Jacques-Joseph Fabry, 1757).

## M
* li Målignant (François Matthieu Henault, diviè 1790)
* On dit k' les manaedjes ni vont pus (Christian Derycke, anêyes 2000)
* Mwaisse Houbiet (teyåte)

## N
* Li novea mwaisse di scole (A. Masson)

## P
* Li paltot (pîce radiofonike, redjårbaedje da "Gogol", pa Albert Maquet, metou so cassete å CRIWE.
* E Payis Noer (Isi Steinweg)

## R
* Ratacans, mes efants (pîce po l' radio)
* Revolucion et consyince (R. Joelants)

## S
* Sadi Hozete (Albert Maquet, diviè 1992, k' est ene pîce al mierdjin)
* Les signeurs d' ôte pårt (Pierre Habets, 1995)
* Simon li Scrinî (pîce di teyåte di Vervî, sins cnoxhou scrijheu, replaideye pa Jean Haust)

## T
* Tåtî l' Perikî (E. Remouchamps, diviè 1890)
* Tåvleas (René Brialmont, 2006)
* *[[Teyåte lidjwès (operås)|Théâtre liégeois]]* (4 operås sicrîts pa Simon de Harlez et ses soçons e 1757-1758, replaidîs pa F. Bailleux e 1854)
* Tintin (Henri Van Cutsem)

## V
* Li voyaedje di Tchôfontinne (operå da Simon de Harlez, 1757)
* Les vwès del nute (da Jean Rathmès, sicrîte e 1961, creyeye e 2013)
Jean-Philippe Legrand

thumb|150px|(e 2019)
**Jean-Philippe Legrand** (e walon, Djan-Flipe) a vnou å monde e 1976. I dmeure a Ståvleu.

Di s' mestî, est caricaturisse po les gazetes d' eterprijhes.

Come pasmint d' tins (foû do walon), i djowe del muzike et saveur les viyès danses. Il a ddja stî scoleu al Fiesse ås danses d' Andanças, e Portugal.

C' est li ptit-fi da Camille Gaspard.

## Vicåreye
Il a rtrové les creyåcions di s' grand-pere, et ovrer avou Marie-Thérèse Gaspard (1927-2000), si grand-mere, et Françwès Duysinx. 

Il boute co å djoû d' ouy so on live avou ces scrijhaedjes la, avou totes sôres d' esplicåcions so l' walon d' Wene, li viyaedje di l' oteur. 

Il a viké sacwants ans e Portugal, et låvå, aparfondi si idintité walone. Sapinse lu, cwand on-z est a l' etrindjir, on parpinse çou k' on est dvintrinnmint. Et ridiscovri ses raecinêyes.

## Ouve pol walon
Il a bouté eto avou André Lamborelle, come prezinteu del bate Mamjhele lingaedje.

thumb|avou Marcel Jeanpierre, tapeu d' baguete
I va eplaidî on gros live avou tote l' ouve di s' grand-pere, Camille Gaspard: li *[[Live Camille Gaspard|Camille Gaspard, auteur wallon]]* (2017).

Adonpwis, e 2018, on live avou toplin des djåzaedjes e walon, *«[[Marcel Jeanpierre, tapeu d' baguete|Marcel Jeanpierre sourcier d'Ardenne]]»*.

Il est ene miete dismefiyant eneviè li rfondou, ca i vout aprume mwaitri li walon d' après Ståvleu. La k' il a co l' ocåzion di l' ôre dilé des temoens des viyaedjes avår la, loyîs a s' famile. Mins i vout ki les waloneus (et les ôtes) djåzexhe walon inte di zels, çou k' i fwait lu-minme mo voltî.

## Hårdêyes difoûtrinnes
### di si ovraedje
*  Totes sôres di dessinaedjes
*  Desséns fwaits e direk po des raploûs

### Responda da Djan-Flipe Legrand
* Ene shijhe avou Djan-Flipe Legrand

### Pådje des lives k' il a-st eplaidî
* Marcel Jeanpierre, tapeu d' baguete
* Live so Camile Gaspard
Fiesse ås danses d' Andanças

Li **Fiesse ås danses d' Andanças**, c' est on rapoûlaedje di tot les cis k' inmèt danser so des airs tradicioneles d' Urope. 

C' est a Carvalhais (çou ki vout dire , plaece wice k' on-z a planté des tchinnes"). C' est tot près d' São Pedro do Sul ("Sint-Pire di Nonne"), a 150&nbsp;km di Porto, e Portugal. 

## Hårdeyes difoûtrinnes
*  Soce po l' riclame del danse et del muzike did dinltins (k' adjinçnêye li festival)
* Pådje di fotos del fiesse
7 d' octôbe

Li 7 d'&nbsp;octôbe, c' est li 280inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 281inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 85 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1942 : ene ordonance almande askepeye li Werbestele

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1895: Maurice Grevisse
* 1926: Nicolas Donnay
* 1935: Paul Malherbe

### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

5 d' octôbe - 6 d' octôbe - 8 d' octôbe - 9 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
6 d' octôbe

Li 6 d'&nbsp;octôbe, c' est li 279inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 280inme po ls anêyes bizetes); i n' dimane pus ki 86 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1988 : Simone del Goulete
* 1993: Ernest Montellier
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

4 d' octôbe - 5 d' octôbe - 7 d' octôbe - 8 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
21 d' octôbe

Li 21 d'&nbsp;octôbe, c' est li 294inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 295inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 71 djoûs po fini l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
1998: li pårlumint walon si vént edjîstrer e l' ancyin ospice Sint-Djîle, sol Grognon, a  Nameur

### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* Batreye di Trafalgår

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
*

----
**Vey eto:**

19 d' octôbe - 20 d' octôbe - 22 d' octôbe - 23 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 d' octôbe

Li 4 d'&nbsp;octôbe, c' est li 277inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 278inme po ls anêyes bizetes). Gn a co 88 djoûs divant l' anêye esse houte.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
* 1830 : Proclamåcion do dislaxhaedje del Beldjike, ki dfene li revolucion bedje.
### Ôtès sacwès

### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

2 d' octôbe - 3 d' octôbe - 5 d' octôbe - 6 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
L-Innu Malti

***L-Innu Malti***, c' est l' imne nåcionå d' Male. Li tecse fourit scrît pa Dun Karm Psaila, on powete Maltès, eyet l' muzike copôzêye pa Robert Sammut.
I fourit djouwé pol prumî côp li 3 d' fevrî 1923, eyet oficirmint metou come imne di Male e 1945.  

## Tecse e maltès

:Lil din l-art ħelwa, l-Omm li tatna isimha,
:Ħares, Mulej, kif dejjem Int ħarist:
:Ftakar li lilha bl-oħla dawl libbist.

:Agħti, kbir Alla, id-dehen lil min jaħkimha,
:Rodd il-ħniena lis-sid, saħħa 'l-ħaddiem:
:Seddaq il-għaqda fil-Maltin u s-sliem.

## Ratournaedje e walon

:A cisse doûce tere, el Mame ki nos dna s' no,
:Protedje lu, Signeur, come Vos avoz todi fwait:
:Rimimbroz vs ki vos l' avoz rabeazi avou l' pus hôte gråce. 

:Acoirdez, èm Diu, del saedjesse ås cis kel goviernut,
:Rindoz l' induldjince åzès mwaisses, eyet l' foice åzès ovrîs;
:Assurez l' unité etur les Maltès eyet l' påye.
Hinnin

**Hinnin** (fr: *Hainin*, so plaece *Énin*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inzî.

* Limero del posse: **7350** (vî limero **7361**)
* Limero diyalectolodjike **Mo&nbsp;38**

Etimolodjeye: erî-rfwait tîxon "hagininja" (so Hinne).
Vî scrijha: *Hainin* (1146).
Édouard Thirionet

**Edouard Thirionet** (di ses nos d' pene, **Maulair** et **Djan Kirît**) fourit on scrijheu d' walon do payis d' Nameur. 

I skepia li 1î d' djun 1891 (a Djambe) et mora li 10 di fevrî 1930.

Riprins dins les Cayés d' guere des Relîs namurwès.

## Ouve e walon
Onk des scrijheus dins l' Ban-cloke (i sene «Maulair» dins l' prumî limero).

Il a croxhî come on mwaisse tote ene håynêye di portraits di pititès djins, dizo l' tite “Djins d' nos djins” (1910-1912). 

Ses sovnances di s' tins d' prijhnî e l' Almagne tins del guere 1914-1918, i les racontrè a Edmond Wartique divant d'&nbsp;mori tot djonne. C' est Wartique k' elzès scrirè dins l' tchîf d' ouve di prôze istorike k' est "Les croes dins les brouwires" (1932).

Il a stî prezidint des Relîs Namurwès di 1921 a 1930.

## Alére
*[[Les Kriegscayès]]* p. 84-86 (biyografeye) & 262-285 (tecses).

##
Edmond Wartique

**Edmond Wartique** fourit on scrijheu e walon.

I skepia li 11 di nôvimbe 1893 a Vilvôr. I mora li 20 di nôvimbe 1953. 

I scrijheut e-n on sistinme Feller timprou, tot notant l' accint d' Årsumont.

Riprins dins l' antolodjeye «Ké bea bouket» et divins les Cayés d' guere des Relîs namurwès.

Di s' mestî, il esteut fonccionaire ås finances pu a l' acsegnmint.

## Ouve e walon
I mousse dedja ås Relîs namurwès e 1912. 

E 1914, al guere di 1914-1918, il est prijhnî a Soltau, la k' il emantche ene «soce des Relîs prijhnîs» avou troes ôtes Relîs : Gustave Arnould, Fernand Danhaive et Édouard Thirionet. Après Soltau, on l' evoya bouter dins des cinses e l' Almagne. Il î porshuva ses scrijhaedjes d' arimés. Elzès va rashonner avou ds ôtes dins «Tote ene veye» (1941).

Mins si tchîf d' ouve a stî do mete so papî ses sovnances di prijhnî e l' Almagne, k' i va copler ås cenes da Edouard Thirionet, po rexhe «Les croes dins les brouwires» (1932).

Èn an après s' moirt, on rsôrtixheut ses dierins scrijhaedjes, des contes foû naturels: «Dierins contes» (1954).

## Onk di ses bokets
Sicrît al fén di s' veye, il î dit si amour po s' feme et s' plaijhi di rvey ses efants et ses ptits-efants.



Tecse : Feller C.W. 1937 | Rifondou walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Onk di ses scrijhaedjes dins l' «''Guetteur wallon''»] (Å Payis Noer, å dzo del pådje, a shuve so les deus pådjes d' après) (mwaisse modêye)
* Bokets des «Croes dins les brouwires»  (rifondou walon)
Acrostitche

[thumb|Acrostitche sicrît pa [Mimile Petcheu e 2004]] 

Ene **acrostitche**, c' est ene sore erîlé powinme ki les prumirès letes des vers, léjhowes do dzeu å dzo, fôrmèt li no d' ene djin k' on voet voltî, udonbén ene pitite fråze.

## Cwålité literaire des acrostitches
Å pus sovint, c' est des scrijhaedjes a l' asulon, sicrîts al varade, sins les pinses ki ça serè eplaidî on djoû.

## Egzimpes d' acrostitches e walon

* ***MAREÏE*** (Guillaume Apollinaire, 1899)
:**M**i crapåde, dji vos inme et vos l' sepez, Mareye.
:**A**l rôze, fleur di l' esté, vos estoz, m' fleur, pareye.
:**R**abressez m' ! Dinez mu, Mareye, on betch d' amour !
:**E** walon m' binamêye, e walon, dji vs e preye.
:**I** m' fåt todi wårder divins vosse pitit cour.
:**E**lle est si trisse, li veye: i fåt k' nost amour mourt.

* **DJI L' INME** (Victor Chardome, 2004).

:**D**ins les aireurs do djoû, dji vos åreu vlou dire
:- **J**amwais, dji n' l' a co fwait rén k' pol pris d' on sorire, 
:**I**nsi, et rén k' po-z esse ureus, simplumint tot
:**L**eyant endaler m' bik -, vos dire come on grand sot:
:"**I** fåt todi dmorer çou k' on-z est, divins l' veye.
:**N**i candjîz sortot nén; nos serans vîs abeye.
:**M**ins avou deus båsheles come vos nd av' ådjourdu,
:**E**tot vs leyant viker, vos seroz vî sins brut."
Male

**Male** est on payis d' Urope, en inglès eyet e maltès *Malta*; c' est ene iye metowe e fén mitan del Mîtrinne Mer, di 316&nbsp;km² long et lådje, avou 400.000 dimanants.

## Istwere
I gn a-st avou des djins so l'&nbsp;iye dispoy 5.200 divant noste ere. Les Fenicyins l'&nbsp;ont lomé *Malat*, çou ki vout dire "poirt å rcoet". 
Les iyes ont stî shuvannmint dizo l'&nbsp;controle di Cartadje (400 divant noste ere), poy Rome, eyet les Arabes e l'&nbsp;anêye 870, ki vont pår marker li tuzance maltesse. 

E 1127, c'&nbsp;est les Sicilyins k'&nbsp;arivèt et Male ridvént crustinne. 
E 1530 les iyes sont dnêyes ås Tchvalîs d' Sint Djhan d' Djeruzalem (asteure kinoxhous come les Tchvalîs d' Male), k' avént stî tchessîs foû d' Rôde påzès Turks. 

Napoleyon evayixha les iyes e 1798, poy les Inglès e 1800. 
E 1814, al Påye di Paris, Male fourit oficirmint metowe come pårteye di l'&nbsp;Impire britanike. Ele s'&nbsp;endè dislaxha li 21 di setimbe 1964, et rdjonde l'&nbsp;Union Uropeyinne e 2004.

## Politike

## Redjons

Iyes d' Male:
* Male
* Gozo
* Comino
* Cominotto

Veyes:
* Valetta
* Birkirkara
* Birgu

## Djeyografeye
thumb|250px|left|''Mape di Male''
Li payis est fwait d' l' iye di *Male*, li pus grande, del cene di *Gozo*, di mitan pus ptite, eyet del tote pitie *Comino* metowe inte les deus; les iyes sont e fén mitan del Mîtrinne Mer.

Ele si trouve a nonne del Sicile, dispårteye pal sitroetere di Male.

## Economeye

## Djins
* Jean Parisot de la Valette
* Enrico (Nerik) Mizzi
* Sammy Bartolo

## Culteure

## Vey eto

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe avou des fotos d' l' iye di Gozo
* Videos d' l' iye di Gozo / Malta
* Malta travel guide
* Malta holidays information
* Malta TV
* Malta Travel Guide
Drapea d' Male

thumb|250px|right|Dimincions do drapea: 2:3 
Li **drapea d' [[Male]]** est on drapea a deus coleurs, rodje et blanc, dispårteyes d' astampé, avou l' blanc do costé d' l' astele (a hintche) eyet l' rodje do costé do vint (a droete). 
Ces deus coleurs rodje e blanc vnèt des åres del viye mwaisse veye do payis, Mdina.

Dins l' coine dizeutrin costé astele (sol blanc, dabôrd), i gn a-st ene croes do Roy Djôr d' Inglutere (et nén ene croes d' Male, come on l' croe sovint); cisse croes la a stî bistokêye på Roy Djôr d' Inglutere pol coraedje des Maltès tins del deujhinme guere daegnrece.
9 di nôvimbe

Li 9 di nôvimbe, c' est li 313inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 314inme po ls anêyes bizetes), avou 52 djoûs ki dmeurnut co disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1889: Camille Dallons
* 1922: Raymond Devos

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1918: Guillaume Apollinaire, sicrijheu e francès.
* 1970: Charles De Gaulle

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

7 di nôvimbe - 8 di nôvimbe - 10 di nôvimbe - 11 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
14 di nôvimbe

Li 14 di nôvimbe, c' est li 318inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 319inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 47 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

### Ôtè sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Djins a vey avou l' walon eyet l' Walonreye

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Djins a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1933 : Oscar Colson

### Ôtès djins
* 1831 : Hegel

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

12 di nôvimbe - 13 di nôvimbe - 15 di nôvimbe - 16 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
17 di nôvimbe

Li 17 di nôvimbe, c' est li 321inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 322inme po ls anêyes bizetes), avou 44 djoûs ki dmeurnut po nd avni å coron.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1873 - Hongreye: rebanaedje des veyes di Buda, Óbuda eyet Pest po fé Budapess, li nouve mwaisse veye do payis.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1587: Louwis d' Djer, askepieu di l' industreye suwedwesse.
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1970: Élisée Legros

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

15 di nôvimbe - 16 di nôvimbe - 18 di nôvimbe - 19 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
18 di nôvimbe

Li 18 di nôvimbe, c' est li 322inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 323inme po ls anêyes bizetes), avou seulmint 43 djoûs po-z ariver al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1817 : Jacques Bertrand

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1876 : Nicolas Bosret
* 1895 : Louis Sonveaux
* 1943 : Maurice Peclers

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

16 di nôvimbe - 17 di nôvimbe - 19 di nôvimbe - 20 d' nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
19 di nôvimbe

Li 19 di nôvimbe, c' est li 323inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 324inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 42 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 461 - Sint Hilåre divént Påpe.
* 1493 - Cristofe Colomb arive a l' iye di *Borinken*, k' i lomrè *San Juan Bautista*, et pus tård serè rlomêye Porto Rico. 
* 1946 - L' Afganistan, l' Izlande eyet l' Suwede moussént a l' ONU.
* 1969 - Apollo XII arive sol Lune

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1883 : Charles Bruneau ("waloneu" francès)
### Ôtès djins
* 1711 - Mixhail Vassilyevitch Lomonossov, sicrijheu et matematikî rûsse.
* 1962 - Jodie Foster, actresse etazunyinne.

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

17 di nôvimbe - 18 di nôvimbe - 20 d' nôvimbe - 21 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29 di setimbe

Li 29 di setimbe, c' est li 272inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 273inme po ls anêyes bizetes), avou 93 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

27 di setimbe - 28 di setimbe - 30 di setimbe - 1î d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
11 di nôvimbe

Li 11 di nôvimbe, c' est li 315inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 316inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 50 djoûs po-z aveur tot fwait avou ciste anêye cial.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1787: Louis Brixhe
* 1885: Charles Camberlin
* 1924: Louis Baijot

### Ôtès djins
* 1821 - Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy, sicrijheu rûsse.
* 1966 - Benedicta Boccoli, actoresse itålyinne, di cinema et d' teyåte

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Les crustins fiestixhèt sint Mårtén.
* Årmistice do 11 di nôvimbe 1918 (fiesse-djoû e l' Beldjike)

----
**Vey eto:**

9 di nôvimbe - 10 di nôvimbe - 12 di nôvimbe - 13 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tereze (roman)

thumb|coviete

**Tereze** (*Tèrése*), c' est on roman sicolodjike, sicrît pa Lucyin Somme, eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2002.

## Rascourti
C' est l' vicåreye d' ene feme inte deus ådjes, ki s' manaedje n' a nén stî, et k' a deus grands efants ki sont å diåle et co pus lon (onk e l'  Amerike, l' ôte a Brussele), et ki passe pa totès sôres di laids moumints po rtrover - motoit - ene miete di påjhirté sol fén, kécfeye li bouneur. 

## Plaeçmint dins l' tins et dins li spåce
Li live si passe å 21inme sieke - gn a ddja des euros - dins l' vraiy monde del Walonreye d' asteure, avou des djins k' ont totès sôres di mestîs d' enute: livrî, manaedjeu d' grosse boesse, vindeuse dins on botike di môde, feme di cpagnêye di pinsionés k' ont bén l' moyén. 

Li monde des ptitès djins raparexhe tenawete cwand Tereze riva vey li cinse di ses parints, et s' rapinser si efance lavola.

Ôtmint, on dmeure dins ene societé ki vike bén, des djins ki sont sovint dins les restorants et les cafès, avou ene miete di bôreataedjes (des hapeus d' boûsse k' atakèt ene livreye), di suspinse policî (on tchôcaedje di cocayene dins les bagaedjes so ene avion); avou d' l' amour tot do long, mins ki n' va måy trop lon.

## Corwatitaedje tecnike

### Li walon do roman.
C' est do walon al leccion, ki saye di dire li monde do 21inme sieke avou des mots simpes, sins trop d' calcaedjes do francès. Mins fåt cwand minme bén des GSM (axhlåves), des facs et des fotocopieuses. 

Al fén do live ene pitite vintinne di pådjes di motî. Ça vout dire k' end a la ene banslêye, di beas mots walons, metans: ahoter, arinner, refådler.

Gn a eto sacwants noûmots: les disgraptêyès vatches (li maladeye des sotès vatches).

### Li langue des personaedjes
Les personaedjes djåznut tofer e walon, çou ki fwait onk des prumîs romans la k' on n' riprind pus les dujhances do lingaedje do monde reyel la ki l' roman si dvreut passer (dins l' payis d' Nameur, diviè l' an 2000). Dins les restorants, les botikes di môde, et les tchesteas di PDG d' grosse bwesse, on n' cåzéve nén e walon al kimince do 21inme sieke el Walonreye, ubén k' c' esteut èn evenmint, nén ene sacwè k' aléve tot seu).

Cisse tecnike di cåzaedjes "monolingwistikes" (sins aconter li lingaedje ki les personaedjes djåzrént podbon) aveut ddja stî eployeye pa Laurent Hendschel e 1996 dins So l' anuti. Ele va esse riprinjhe pa des ôtes sicrijheus come Lucyin Mahin et Chantal Denis. Ci fourit on vraiy dislaxhaedje po poleur sicrire des paskeyes foû do cåde di personaedjes walons et waloncåzants ki dmorèt el Walonreye tradicionele.

## Hårdêye difoûtrinne
Ôte prezintaedje do live (e francès, avou passaedjes e walon).
Codjowaedje tcheryî

Li **codjowaedje di "tcheryî"** riprezinte li codjowaedje des viebes del troejhinme troke.

I rshonne å codjowaedje tchicter del prumire troke, mins avou les cawetes di codjowaedje del deujhinme & troejhinme troke.

## Disrîlés viebes
* bôgyî (g => gu)
*  : viebe disrîlé dins les accints do walon, di cåze di l' assaetchance do francès "marrier"; erîlé e rfondou, apus k' pol pårticipe erirece femrin, ki pout esse eto "marieye" (erîlêye cogne : "mareye").

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea d' codjowaedje des viebes del troejhinme troke
*  (dedja studyîs e Wiccionaire)
Gåle

Li **Gåle**, c' esteut, dins l' Antikité, li stindêye di teres metowes inte li Rin, les Ales, et les Pirenêyes. Ele esteut peuplêye pa des peupes celes, ki djåzént gålwès, et pratiker ene rilidjon da zels.
## Les bokets del Gåle
Ene pårteye do teritwere des Gålwès esteut ddja romin divant l' arivêye da Djule Cezår:
* Li **Gåle cizalpene** (li plinne do Pô, al Bijhe di l' Itåleye): po les Romins, c' est l' Gåle, pask' i gn a la des peupes celes. Mins ci n' est nén l' Gåle, djeyograficmint. 
* Li **Gåle tranzalpene**, u **Province** (rominne), k' a wårdé disk' asteure si no (Provance).
Li restant fourit apicî pa Djule Cezår e 53 divant Djezu-Cri. Dins s' live "Li guere des Gåles", el pårtixha e troes bokets:
* Li **Gåle Beldjike**: a Bijhe di Sinne et d' Måne, et å Coûtchant do Rin. C' esteut l' payis des Ancyins Bedjes.
* L' **Akitinne**, a Nonne di Garone.
* Li **Gåle celtike**, inte les deus.
## Sacwantès veyes del Gåle
Petbay

**Petbay** (avår la, on prononce *Pètbây*,F. *Piètrebais*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Incoû, e l' province do Roman Payis.

## Foclore
* Ome di strin k' on lome eto **Petbåy** et k' on rexhe å cwarmea, eyet l' troejhinme dimegne d' awousse, al dicåce (k' on lome li fiesse di l' ome di strin).

## Istwere
Sol difén do 19inme sieke, gn ava des djins d' Petbåy po-z ebaguer eviè l' Wisconsene.

## Referinces
Atrebates

Les **Atrebates** (çou ki vout dire *colons*) estént ene tribu gålwesse; i viként e l' Atrebateye, k' esteut a pô près so çou ki dvénrè pus tård l' Artois.
Leu mwaisse veye, **Nemetocenna**, divénrè Atraik ([FR] *Arras*).

Å cmince des gueres gueres del Gåle, Commius, li tchîf des Atrebates, s' aloya-st avou Djule Cezår; mins pus tård, i s' meta-st avou Vercingetorix et s' bate siconte des Romins. Il ont pårticipé å sidje d' Alesia.
Pus tård, on côp batous, il a bagué avou ene pårteye di s' peupe viè les iyes britanikes, dins l' boket nonnrece di çou ki dvénrè l' Inglutere, wice k' il ont basti leu novele mwaisse veye **Calleva Atrebatum** (Silchester).

Les dschindants da Commius vont esse les mineus di leu novea payis disk' a tant ki Claudius finirè pa concweri eyet mete li *Britannia* dizo l' mambornance rominne.
Li payis des Atrebates divénrè li royåme romin-amishtåve des *Regnenses*.

## Tchîfs des Atrebates
* Commius, li Gålwès, i fourit roy disk' a -35 a pô près. On ndè cåze dins li *Stratagemata* da Frontinus
* Commius li djonne, li valet do prumî, fourit roy di -35 a -20 a pô près.
* Tincommius, fi da Commius li djonne, i fourit roy -20 a 7 di noste ere, cwand i fourit displaecî pa s' fré. Sacwants tecses mencionèt si voyaedje a Rome po cåzer di s' cas a l' Impreur Ågusse.
* Eppillius, li fi da Commius li djonne, fourit roy di 7 a 10 di noste ere; i fourit eto displaecî pa on fré da lu. Après cwè i s' ebaga eyet divni roy des Cantiaci.
* Verica, fi da Commius li djonne, roy di 10 disk' a motoit 42 di noste ere, cwand les Atrebates ont stî concwerous påzès Catuvellauni. Verica dimanda l' aidance di Rome, çou ki dna a l' impreur Claudius l' escuze po-z evayi l' Grande Burtaegne.
Wancene

**Wancene** (fr: *Wancennes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.

* Limero del posse: **5570** (vî limero **5583**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;106**

L' etimolodjeye do no vént do tîxhon *Wahla's-heim* (måjhon des Walons).

Wancene si trouve nén lon d' Djivet.
Biarin

Li **grand Biarin**  (fr: *Beauraing*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Nameur.

thumb|Eplaeçmint Biarin
thumb|Tote li veye

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 8.128 (2002)
* Arondixhmint: Dinant
* Sitindêye: 174,44&nbsp;km²
* Dinsité: 45,59 djins/km²

## Ban d' Biarin
** Biarin (veye)
** Baronveye
** Dion
** Djavingue
** Fechå
** Felene
** Focan
** Froede-Fontinne
** Martoujin
** Onai
** Pondrome
** Vonneche
** Vieme-dilé-Biarin
** Wancene
** Yinene

## Istwere
E 1932, l' Aviedje î a vnou dins ene grote.

## Tuzance walone
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Joseph Dawagne avou l' accint d' après Biarin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Walin (rebanêye comene)

Li **Grand Walin**, pus sovint **Walin** /wa.'lɛ̃/ (fr: *Walhain*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Roman Payis.

## Ban d' Walin
* Walin-Sint-På
** Perbay
** Sårt-dilé-Walin
** Sint-På (Walin)
* Nî-Sint-Vincént-Sint-Mårtén
* Tourene-les-Ourdons


WalhainSG.jpg|E Walin, l' mitan djeyografike del Beldjike
TourinnesStL.jpg|Eglijhe di Tourene Sint-Lambiet
WalhainSS.jpg|Eglijhe Sint-Serwai
Eglijhe di Walin.jpg|Eglijhe Sint-På
WalhainPer.jpg|Eglijhe Sinte-Tereze a Perbay


## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon *Walha-heim* (måjhon des Walons).

## Istwere
Gn ava des djins d' Walin po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke. Et lomer on viyaedje do minme no (Walin-el-Wisconsene.

## [[Politike linwistike eneviè l' walon]]
Li comene di Walin a rci l' label Nosse comene dit OYI e 2024.

Tins des vôtaedjes comunås di 2024, li lisse do mayeur (k' a wangnî les vôtaedjes) s' a co egadjî a sotni les accions kè l' comene doet fé po l' label Nosse comene dit OYI et, emey cesses-cile, les rescontes avou des walon-cåzants et les ocupaedjes sol walon dins les scoles.

## Adjermelaedje
Walin est adjermelêye avou :  Trentels (France)

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Vôneche

**Vôneche** u **Vonneche** (Feller *Von.nèche*, fr: *Vonêche*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5570**
** Di 1969 a 1977: **5577**
* Limero diyalectolodjike: **D 107**
* Arondixhmint: Dinant

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do latén *Waloniaca* (dås Walons), avou prononçaedje tîxhon do W.

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
Florent Mathieu î a vnou å monde e 1860. Dins ses prumîs scrijhaedjes, il aveut prins come no d' pene «Li diåle di Vôneche».

### Accints do walon

## Sourdants
Pire (toponimeye)

Li mot pire aparexhe dins bråmint des nos d' plaeces el Walonreye, soeye-t i , soeye-t i dizo des parints : , , , .

Li mot pire a eto dné l' mot Peron k' a dné des nos d' plaeces cominåles.

Il a eto dné les mots pirreye, pirire, k' avnèt eto el toponimeye.

Dilé "pire", li mot "cayô" est ses parints ont eto dné des nos d' plaeces e walon.


File:Li Trô plake hamtea Peri.jpg|Plake do hamtea d' Peri (Trô)
File:Lîssin_plake_Piroe.jpg|Plake del rowe do Piroe a Lîssin
File:Mitchrou keyeu.jpg|Plake "So les Cayoes" a Mitchroû]]


## pire

Sovint dins des aplacaedjes tîxhons, come "Pirtchamp" u "Pirontchamp", metans, on n' sait nén todi dire si c' est on tchamp ås pires, u on tchamp da , da .
* Pirtchamp, a Malåtchî
* Pirpont, a Mårcin.
* Pirontchamp

## peret
* So les Perets : Årveye, Atrivå.

## peri et ses parints
* Peri (hamtea d' Trô).
*  : ås Lîbins (so plaece *Pèrijê*).

## piroe
* Li Piroe d' Lîssin.

## pirire
* al Pirire a Måtche-el-Fåmene

## cayô et parints
* Cugnon : Li Blanc 
* Mitchroû : So  (*a "Sur les Kèyeus"*)