Halcrosse E

Li **halcrosse E** ou **mouwea E** (*e moya*), c' est on scrijha E ki n' si prononce nén.

E rfondou walon, c' est on E k' on mete al fén d' on mot, dirî ene cossoune, mins ki n' si prononce nén.

E sistinme Feller, gn a eto des halcrosses E dvintrins.

## Halcrosse E å coron
### Halcrosse E å coron et prononçaedje del cossoune
Come di djusse, li vuzlêye cossoune metowe padvant si prononce divuzlêye.

Egzimpes : 
B (nombe, tombe, åbe); D (gade, cåde, Zande); DJ (ådje, viyaedje); GU (aigue, dji bague dimwin); JH (tchimijhe, shijhe), V (on côp d' pougn e l' djaive, i n' est nén saive, del five, dji trouve); Z (dji djåze; pol boune cåze, ene rôze).

Les dvuzlêyès cossounes si prononçnut normåldimint :
C (diferince, dji cmince); CH (dji cache) F (chife, do soûfe, del soûfe); K (do souke, dji n' souke nén, ene coûke di Dinant, awè yeu les noerès plokes); P (on plope, ene pope), SS (frisse, aprindisse, coisse), T (cwåte, tåte, djate), TCH (ene taetche, dj' el catche), XH (angoxhe, dji croxhe didins)

Les cossounes likides, et les dmeyès cossounes ossu :
L (tchandele, båshele), M (mame, xhame), N (on sene, del poenne), R (li tere, tinre, cårire)
W (tchawe, li tchén bawe), Y (i soye do bwès, Mareye, del djoye)

### Francès / Feller / Rifondou
End a toplin e francès, dins l' sistinme Feller, ey eto e rfondou walon.

* Francès : *habitud*'e**; coûtur**e**; écreviss**e***
* Walon e scrijha Feller : ''åbitud'''e''', costeûr'''e''', grèvèss'''e***
* Rifondou walon :  åbitud**e**, costeur**e**, grevess**e***

Å [[pluriyal]], ces mots la prindèt on [[lete S|S]] sins k' çoula candje leu prononçaedje.

* Francès : *des habitud**es**; les coûtur**es**; aux  écreviss**es***
* Walon e scrijha Feller : *dès åbitud**es**, lès costeûr**es**, aus grèvèss**es***
* Rifondou walon :  des åbitud*'es**, les costeur**es**, ås grevess**es***

Bråmint des mots scrîts avou ene [[coron-stitchete]] e sistinme Feller, sont rashious avou on halcrosse E e rfondou walon :
* Walon e scrijha Feller : ''tchinis´'', ''pous´'', ''fiyât´''
* Rifondou walon :  tchiniss'''e''', pouss'''e''', fiyåt'''e***

## Halcrosses E divintrins
End a bråmint e francès, ey eto dins sacwantès modêyes do sistinme Feller.

* Francès : *lent*'e**ment, je répar**e**rai''
* Sicrjha Feller : ele dimeur**e**nut, align**e**mint, Parfond**e**vîye (egzimpes poujhîs e [[Motî da Léonard]])

I gn a pont d' halcrosse E dvintrins e [[rfondou walon]]. Dins ciste [[ortografeye]] la do walon, tos les dvintrins E si prononçnut "[[son è|è]]".

== Diferinces rifondou / sistinme Feller ==
Po sacwants mots omrins, li sistinme Feller eploye ene coron-stitchete, la ki l' rifondou rimete sovint on halcrosse E
	do fris´ peket => frisse; djulèt´ => djulete
Li sistinme Feller ni sait nén trop cwè fé po cwand deus cossounes si rescontrèt å mitan d' on mot :
Feller-Haust : do bat'mint, on drole d'adjinç'naedje, i n'a pont d' rat'na; ranh'ner / ranch'ner
Feller-Léonard : do batemint, on drole d' adjincenaedje, i n'a pont d' ratena; ranchener
Feller-Francard : do batmint, on drole d' adjinçnaedje, i n'a pont d' ratna; ranchner
Li rfondou a shuvou l' sistinme Francard => PONT d' halcrosse E å mitan del mots.

== Li halcrosse E dins l' tchanson e walon ==
Les tchanteus e walon prononcèt pacô li halcrosse E, a môde des tchanteus e francès.

Portant :
ci n' est djamåy naturel e walon (e francès, on s' pout rashir sol prononçaedje di l' Occitaneye)
ça divreut rcandjî li prononçaedje del cossoune di dvant :
:dins m' viyaedje si prononce e walon /dɛ̃‿m.vi.jɛʧ/ Mins s' i gn a on son padrî li /ʧ/, on rtome sol rîle do parintaedje (gade /gat/ => gadot /ga.dɔ/), adon fåreut prononcî */dɛ̃‿m.vi.jɛ.ʤə/, çou k' est ene dobe flotche di prononçaedje.

Sacwants tchanteus do 21e sieke, vome [[Vincent Delire]] u l' cope Chaumont-Boussart (plake «Matante Jane») saynut di n' n' pont mete di halcrosse E (s' i gn a deus notes, i rdoblèt l' tchantaedje do dierin [[sillabe|pî]]). Mins end a co bråmint ki tchantèt a môde francesse (tot prononçant li [[son e å rvier]] (/ə/). Des côps foirt catchetmint (François Duysink tchantant «[[Li ptit rôzî]]»), des côps foirt brutieuzmint (/bi.nɔː.**hə'''/, Marcel Slangen, «li tunel dizo Cwinte», sitroete plake «Paskeyes»).

Cwand i rprindèt des vîs tecses sicrît dvant Feller (metans do Françwès Loriaux, dins «Pårlaedje congolès» «ça rshonne si foirt å patwès, K' c' est po dire nosse pårlaedjE», i prononçnut /…ʧə/ (Bob Dechamps). Mins s' il ont dvant zels on scrijhaedje Feller, i prononcèt /…ʧə/ (Pascal Heringer).

Des cåzaedjisses k' i gn a, come André Gauditiaubois, sicrijhnut «natùr'» (nateure), «abitùd'» (abitude), «chèf' a rén» (sieve a rén), evnd. po k' leus tchanteus n' prononçnuxhe nén l' halcrosse E tot tchantant.

## Sourdant