open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bugul Noz (binde di muzike)

**Bugul Noz**, c' est ene binde di muzike walone, francès- ey inglès-cåzante. 

## Alboms
Vocial el lisse des alboms : 

* 2019 : Bugul Noz
* 2020 : Chat in the freezer

## Stile

### Djinre
C' est ene binde rock eyet punk celtike.

### Poûssance
Vocial padzo, ene lisse nén-complete des bindes euxhant yeu ene poûssance dzeu : 

* Dropkick Murphys
* The Real Mckenzies
* The Mahones

## Rilomêye
Elle a wangnî el bate 2021, *La Wallonie a du Talent*.

## Sourdants
Angela Merkel

[vignette|Ene foto di leye, e [2019.]]
**Angela Merkel**, c' est el federåle tchanselresse almande dispoy 2005. 

## Ideyolodjeye
C' est ene mimbe del CDU-CSU. Ci pårti la, c' est on ribanaedje etur li CDU ey el CSU. C' est, do côp, on pårti crustin democrate eyet socio-crustin.

## Sourdant
Miyopeye

vignette|Vocial comint ene djin avou l' miyopeye pout vir.
El **miyopeye**, c' est ene maladeye des iys avou wice ki les djins voeynut nén d' lon. Come d' efet, les **miyopes** polnut vir come si gn aveut ene broyeur å lon, aprume cwand c' est l' nute.

## Sourdant
Rimetante croejhete francès-walon (waibe)

Li **rmetante croejhete francès-walon** ki l' tite e francès, c' est *Grammaire contrastive français-wallon*, c' est ene waibe avou l' mostraedje vizon-vizu di 334 diferinces inte l' emantchåjhe (sintake) do walon et l' cene do francès.

Les dnêyes avént bråmint stî tuzêyes pa Roger Viroux, mins rarindjeye pa s' fi Djohan, k' elzès meta so les fis diviè 2020.

Si rahouca dins l' Wiccionaire, c' est **CG1**.

## Sourdants
* Sintake del Gléjhe
* Årtikes Rodjî Viroux dins le Noveles des WASAB

## 
Adresse del waibe
The Carpenters

vignette|Ene foto do cope.
Les **Carpenters** (**The Carpenters** e-n inglès), c' esteut ene cope di tchanteus vinant des Estats Unis.

## Mimbes
* Richard Carpenter
* Karen Carpenter

## Plakes
* *Ticket to Ride* (1969)
* *Close to You* (1970)
* *Carpenters* (1971)
* *A Song for You* (1972)
* *Now & Then* (1973)
* *Horizon* (1975)
* *A Kind of Hush* (1976)
* *Passage* (1977)
* *Christmas Portrait* (1978)
* *Made in America* (1981)
* *Voice of the Heart* (1983)
* *An Old-Fashioned Christmas* (1984)
* *Lovelines* (1989)
* *As Time Goes By* (2004)
Nateure

Li **nateure**, c' est tot çou k' i gn a sol Daegne et ki n' a nén stî candjî pås djins.


Rantoeles bwès.JPG
Franc pectî pins silvesse.JPG
Ighil tarkeddit plantes eschayixheusès pires.jpg


## Dins les belès-letes e walon
Dins «Et l' nute s' a stindou», José Schoovaerts ratourna des beas bokets da Teyåd d' Tcherdin sol nateure:
:*Ene djin a l' droet di s' fé do mwais sonk po leye-minme, ossu lontins k' ele si sint mierseule, pierdowe dins ene masse di cayets. Mins ele si doet djoyeuzmint renonder et s' dårer pus lon diré k' ele s' abaitit ki s' vicåreye est aloyeye al tournante del nateure.

:*Dins on codowe bohêye, vos vos ewaerez d' vey des fayêyès fleurs et des mesbridjeyes, paski tchaeke pîce a stî relîte, côpêye avou sogne, ey adon, totes eshonne, raloyeyes a l' idêye. Årvierdimint, dissu èn åbe — èn åbe k' a yeu a s' bate, po crexhe, ostant conte les arokes divintrinnes ki disconte des atakes do mwais tins — les sketêyès coxhes, les froxheyès ramayes, les racrapotêyès foyes, les flaneyès fleurs sont co la, e leu plaece. Ele mosternut les bounes et les målès rescontes del vicåreye do stok ki les poite.


Rampioûle åbe rinouri.JPG
Aiwe di Lesse a Lesse trinnåd.jpg
Spî bwès naturel.jpg
Dierins tchinnes Mîtrin Atlasse håmusteas.jpg


## Sourdant
Live Herbillon so les nos d' plaece do payis d' Nameur

Li **Live Herbillon so les nos d' plaece do payis d' Nameur**, ki l' tite e francès, c' est ***Notes de toponymie namuroise***, c' est on live ki rashonne les notes di toponimeye walone ki Jules Herbillon eplaida dins «*[[Le Guetteur wallon]]*» di 1968 a 1987.

Elles ont stî  rmetowes a l' uni publiyeye et publiyeyes pa Jean Lechanteur dins l' coleccion «Bibioteke di fololodjeye et belès-letes walones» di l' SLLW, ki c' endè l' limero 8. Li live a rexhou e 2006.

ISSN 1782-4400.
Pôsåvrité linwistike

Li **pôsåvrité linwistike**, ubén li **pôsurté linwistike**, c' est on problinme linwistike k' a ene djin dins on lingaedje k' ele cåze. Çoula, on lome eto li **nénsurté linwistike**, virpus li **nénsåvrité linwistike**.  

## Definixhaedje
C' est on rissinta k' les djins ont cwand ils djåznut dins on lingaedjes ki savnut cåzer. Çoula arive dins les cåzaedjes wice k' on doet uzer on lingaedje pus poli k' el lingaedje k' on-z uze voltî. El **pôsåvrité linwistike**, ele si trove sovint amon les djins wice k' on lingaedje n' est nén s' prumî.

## Lingaedjes

### Francès
Sorlon Michel Francard, li **pôsåvrité linwistike**, c' est li fwait k' i gn a « *LE bon français* » ([WA] LI bea francès). Dj' ô bén k' todi sorlon lu, li rfondou francès sereut rwaitî come li meyeu francès. Les ôtès varyistés coinreces do francès serént rwaitîs come estant dzo el rifondou.

## Sourdant
Nåcionalisse

Li **nåcionalisse**, c' est ene idêyolodjeye ki dene ene tote grande plaece al nåcion la k' les shuvant dimeurnut. Cisse nåcion la pout esse on dislaxhî payis u nén.

## Sôres di nåcionålisses
On mete pacô d' l' adire inte:
* on «nåcionalisse di wårdance» (ki amonte dins èn estat k' egzistêye dedja)
* on «nåcionalisse di conteståcion» (ki vout askepyî on novea estat).

## 
Nåcionalisse walon
Pwetî

thumb|viye måjhon
thumb|Univiersité
Futuroscope|thumb
**Pwetî** (e-n occitan, *Peitieus*; e pweturlin, *Poetae*; e francès, *Poitiers*), c' est ene veye di France, li mwaisse veye do Pwetou.

Asteure, c' est eto ene des grandès veyes del redjon del Nouve Akitinne.

## Lingaedjes
Do vî tins, on î djåzéve l' occitan, come li mostere li no d' onk des pus vîs troveus e-n occitan, Wiyåme di Pwetî.

Adonpwis, avou l' avanceye des lingaedjes d' oyi avou les rwès d' Paris, ça a stî l' pweturlin.

Asteure, come dins totes les veyes di France, c' est l' francès.

## Istwere
On djåze sovint del batreye di Pwetî ki Tchåle al Mayote  wangna disconte les Arabes e 732 (c' esteut ene sawice pus a Bijhe del veye sol comene d' asteure di Vouneuil-sur-Vienne).

## Univiersité
Si univiersité est viye viye (1431). 

Î ont studyî, des rlomêyès djins come René Descartes, Joachim du Bellay oudon co François Rabelais.

Co asteure, gn a la dipus d' 29 000 situdiants.

thumb

E 2018, elle a ascoyî on raploû so les formagnîs lingaedjes, avou prezintaedje do walon (pa Lucyin Mahin) et do Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå, ki n' esteut k' a si cminçmint (pa Flipe Boula).

## Futuroscope
C' est tot ene plinne di distreyaedje. A onk des paviyons, on voet on fime so des ciryins, ki djåznut on lingaedje ki les Francès n' comprindèt nén, et c' est l' walon.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 2 143 dimorants/km²
* Peuplacion : 90 240 dimorants
* Sitindêye : 42,11 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 86
* Redjon : Nouve Akitinne
* Payîs : France

## Sourdants
Håmustea

thumb|e l' Fåmene, e moes d' djun
Li **håmustea** u **canistea**, c' est ene plante dimey formagnante ki fwait des boles so les åbes dins les payis castinnixheus di tote l' Urope, et co pus lon.

 *[[Viscum album]]*

Mins gn a des ôtes sôres di håmustea

## Discrijhaedje
Les raecinêyes s' agritchtèt dins li schoice di l' åbe et lyi pomper l' seuve.

Les foyes dimernut vetes di l' ivier, did la si valixhance rilidjeuse mon les Gålwès (gn aveut k' les drudes k' el polént aler code.

Did la ossu, si uzaedje decorrece al novelan, cwand on n' a pont di houssea.


Håmustea France.jpg|a Pwetî (France) e mmoes d' fevrî
Håmustea Tchampagne.jpg|e l' Tchampagne, e moes d' avri


## Vicaedje
Li canistea ni vént nén so les seurès teres di l' Årdene. Mins bén e l' Fåmene, å Condroz (do moens dins les fonds al canistele), e l' Gåme, e l' Tchampagne e l' France.

## Mopliyaedje
C' est l' håmustrece, li grosse gréve, k' est sote après l' håmustea, k' elle è poite li no walon et sincieus (* Turdus viscivorus*, magneuse di *Viscum*). C' est leye ki rseme les grinnes, k' ele ni sait didjerer, so èn åbe bråmint pus lon k' el prumî avou ses schites.

## Sourdant
Molén a filer

thumb
On **molén a filer** u **cariot**, c' est ene pitite usteye di måjhone, avou ene rowe et on balpî, po filer del linne.

## Istwere
Li cariot a replaecî li cnoye el Walonreye dins l' prumire mitan so 20inme sieke.
Jean-Pierre Tondu

**Jean-Pierre Tondu**, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Tchålerwè.

## Ouve pol walon
Il a enondé ene coirnêye «*Nos langues régionales*» dins l' rivuwe «*La Dépêche de Wallonie*» diviè 1995. Il esteut don mimbe di l' SNR «Coqs d’Aousse» k' eplaidive ci moetî la.

Il esteut e hant avou les djins del Rantoele (aprume Lorint Hendschel), ey eto avou Châle Massaux (do Chwès) eyet Dominique Heymans (do Moxhon d' Ônea).

E måss 1996, i vuda on limero a pårt di s' gazete, di 12 pådjes, avou rén k' des årtikes e walon, inte di zels so li rfondou. Il esteut l' oteur del mitan des pådjes di ç' limero la

Après ki tote les ahesses del SNR åyexhe sitî scarwekés dins leu locå e Bwès do Cazî (1997), il a leyî ouve.

## Sacwants d' ses idêyes
### sol walon
:*Mon l' SNR «Cok d' Awousse», assuré ki nos vlans, di tote foice, fé crexhe dins l' tiesse di tos les Walons, k' i s' lomnuxhe Toenne Coulot u Amede Ben Ramdinne, l' idêye del Waloneye, di s' tuzance eyet di si idintité… eyet nos lingaedjes walons endè fwaiynut pårteye.

:*Seulmint, nos pinsans eto ki ci n' est nén e fouxhant des integrisses do walon ki frans l' meyeu des ovraedjes. Ni s' pout on nén sbarer ki, bén sovint, les djins ki volnut dvizer li peur walon d' leu coron, roveynut d' adjouter… eyet di m' djonnesse.

:*Finålmint, cwè çki çoula vout dire, «li peur walon di m' coron» ? L' [[ome di Spî]], lu ki dmoreut todi a houte åd dibout di s' trô, assuré k' i dvizeut li peur lingaedje di Spî… mins ci n' esteut nén co do walon (ou putete ki c' esteut çoula li peur walon !).

:*Dispu don, tot å long des siekes, gn a des noûmots ki s' ont vnou rclaper so les vîs, çou ki fwait k' ådjourdu, nos lingaedjes walons ont wårdé des mots vinous do cele (gayel), des patwès laténs, do tîxhon. Nos walons lingaedjes, come  del Bole, ni sårént crexhe e dmorant «peurs». I lzî fåt, di tenawete, ès ravaler l' divanteure, fé do linwe-ehåyaedje (planificåcion). Ayir, c' esteut l' sistinme Feller. Ådjourdu, si nos l' volans, ça srè li rfondou walon.

### sol societé

### sol sintimint nåcionalisse walon
:*Èç cok la (do [[drapea walon]]), a nosse [[måjhon-comene]] di [[Boufiou]], i n' prind l' vint ki l' [[27 di setimbe]]. Les ôtes djoûs, i dmeure egayolé, erployî, tot mierseu dins on cwén d' ridant.

:*Çoula ni m' disrindje nén, mi, ki les deus drapeas ås royes — li bedje eyet l' francès — si contnuxhe des prôtes tote l' anêye, come ça s' passe pol moumint. Mins dji vou vir on rodje cok so fond d' ôr al måjhon-comene tos les djoûs ki dji m' leve.

## Sourdant
Poye arawcane

thumb

Li **poye arawcane** u l' **Arawcane**, c' est ene raece di poye ki vént do Tchili.

Ele pond des bluwåsses oûs.


Blue Araucana egg.jpg
Oû d' poye arawcane1.jpg
Oû d' poye arawcane2.jpg


## Istwere
Elle a stî trovêye e 1880 mon les Indyins Arawcan e Tchili, did la si alomåcion.

Ses bleus oûs ont stî al môde on moumint, pask' il ont stî dits moens riskeus pol crås sonk.

## Discrijhaedje
Ele n' a pont d' cropion, mins les longowes plomes ki rascovrèt l' clowake. On vout ki ça pôreut dner des rujhes po l' acoplaedje. Mins å pus sovint, les coks tirèt bén leu plan po-z edjermoner les oûs. 

C' est on trait dominant. Les croejhîs l' ont tertos.


Cok croejhî Arawcane rotant.jpg|cok croejhî Maranse; longuès plomes rascovrant l' clowake
AraucanaWithLeghorn.jpg|croejhî Leguôre; longuès plome do cou ridressêyes.


Elle a des houfès plomes sol costé do hatrea (lomés coranmint des retrovizeus u topets d' oraye).


Araucana hen showing ear tufts.jpg|plomes d' oraye


## Sourdant
Dado Coletti

vignette
**Dado Coletti**, c' est èn acteur di cinema itålyin.
Il a skepyî li 27 d' awousse 1974 a Rome.
LOL (^^,)

**LOL <(^^,)>**, c' est l' deujhinme studio albom di Basshunter k' a vudî e 2006.

## Lisse des tchansons
Referince: AllMusic
# "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" – 3:21
# "Boten Anna" – 3:28
# "Strand Tylösand" – 3:17
# "Sverige" – 2:58
# "Hallå där" – 2:38
# "Mellan oss två" – 3:57
# "Var är jag" – 4:00
# "Utan stjärnorna" – 3:50
# "Festfolk" [2006 Remix] – 4:00
# "Vifta med händerna" [Basshunter Remix] – 3:10
# "Professional Party People" – 3:09
# "I'm Your Basscreator" – 5:24
# "Boten Anna" [Instrumental] – 3:20
# "Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA" [Extended Version] – 7:45

## Referinces eyet sourdants
Bernard Poplineau

[thumb|tchantant [Mi ptit muzicyin]]
**Bernard Poplineau**, c' est on scrijheu e tchampnwès.

C' est eto on bouteu po cisse lingaedje la, ey on tchanteu e tchampnwès ey e walon.

Il a skepyî li 8 di djulete 1950.

## Ouve pol tchampnwès
I dmeure a Achråcoû ey eploye voltî li pårler di ç' viyaedje la. Mins i cnoxhe ossu ls ôtes accints do tchampnwès, et comprind co bén l' walon del Bote di Djivet.

Il a fwait des 33-toûs, pu des stroetès plakes avou des tchansons e tchampwnès, pu eto e francès.

I scrît dins l' rivuwe Lou Champaignat.

E 2025, il a ratourné on Tintin e tchampnwès (Li cwacwa del Licoine).
Joseph Zabeau

**Joseph Zabeau**, c' esteut on pondeu k' aveut nexhou a Lidje, li 3 d' djulete 1901. Il est revoye e 1978, todi a Lidje. 

Il esteut dintisse di s' mestî. 

## Biyografeye
Il aveut comincî a ponde po s' plaijhi a môde di  «pondeu do dimegne»; sapinse a lu.

Mins ç' côp la, il ala a ene sicole di shijhe a l' Academeye des Beas Årts di Lidje. Avou ça k' i s' ala amidrer
å libe ovroe da Paul Daxhelet, ene miete divant l' Deujhinme guere daegnrece. 

Il aveut eto rescontré Marcel Caron ey Edgar Scauflaire. Ces deus omes la, foiravant Edgar Scauflaire, ont bråmint fwait po lyi fé amidrer ses ovraedjes.

Joseph Zabeau a sovint håyné ses ovraedjes e Lidje, ey dins l' restant del Walonreye. Mins eto, e Rweyåme-Uni u co e-n Almagne e  1945 ey après. 

C' esteut ossu onk des askepieus del troke d' årtisses «10 Pointes et Brosses»", e 1949. 

Il a rprezinté l' Beldjike pol pondeure a l' espôzucion eternåcionåle di São Paulo (Braezi), deus ans après. 

L' anêye shuvante, il a distelé. Mins il a rçû el *Prix de la consécration de la ville de Liège*.

E 1972, i dmoreut sovint do costé del Provance, mins i daleut eto voltî ôte pårt e l' France, u co el Sipagne.

I fjha s' dierinne båye sacwants djoûs dvant l' drovaedje d' ene espôzucion erirece (rétrospective) metowe so pî på Rweyå Cerke des Beas-Årts di Lidje.

## Ovraedjes
I gn a pus d' 600 ovraedjes da lu, k' on kinoxhe. I gn a sacwants å Muzêye di l' årt walon ey å Palå des espôzucions di Lidje.

Il a todi pondou po lu-minme eyet bråmint d' ses pondeures èn sont nén sinêyes.

Ses ovraedjes ont-st ene avuzion vraiymint optimisse tot rwaitant leus sudjets.

Ses ouves sont rindjeyes etur l' ideyalisse ey el reyalisse.

I bouteut avou on coutea, sovint so des deurs soûmints.

## Ricnoxhance
### Bistocaedje
* 1962 : *Prix de la consécration de la Province de Liège*.

### Corwaitaedjes
Des corwaitaedjes di ses ouves ont stî scrîts e francès pa Edgar Scauflaire eyet Jacques Hendrick.

## Sourdants
Warléncoû

**Warléncoû** (la-minme e picård, *Warlécou*, fr. *Wadelincourt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Béleul, el province do Hinnot.

[thumb|ancyin [molén  vint]]

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **7971**
** Di 1969 a 1977: **7661**
* Limero diyalectolodjike: **A 56**.
* Arondixhmint: Ate
* Lingaedje do payis: picård
Sint Mårtén (discramiaedje)

* sint Mårtén d' Tour (sint fiesti e l' Walonreye, deus côps so l' anêye, li 4 di djulete, li Sint-Mårtén l' Broûlant, eyet l' 11 di nôvimbe, li Sint-Mårtén d' ivier u Sint-Mårtén l' edjalé) 
** esté Sint-Mårtén (tchôds djoûs divant l' Sint-Mårtén d' ivier)
* sint Mårtén d' Tongue u sint Mårtén bolant (ôte sint fiesti el Walonreye)
* Sint-Mårtén (viyaedje) (viyaedje del province di Nameur)
* Sint-Mårtén (iye des Antiles) (iye des Antiles, mitan francesse, mitan holandesse)
Maçon

thumb
On **maçon** (pus rålmint, on **maçneu**, on **bastixheu**), ene **maçone** u **maçnêyresse**, c' est ene djin ki s' mestî, c' est d' basti les meurs, et d' fé tot l' gros ouve des bastimints.


Maçon rîle.jpg
1975 Soviet Female Worker.jpg
2. Women's rights- Advancing gender justice (9065266727).jpg


## Usteyes do maçon
* trouwale u palete
* rîle
* dagloe
* betoneuse / betonire
* diskeuse

## Maçons k' estént scrijheus e walon
* Joseph André
* André Dewelle
* Louis Renard

## Dins les belès-letes e walon
Louis Piron, dins onk di ses tecses, cåze di maçons k' ont fwait li vôsseure d' on for. Po les préjhî, i dit simpmint: «c' est leu mestî !»

C' est l' André Dewelle k' a fwait l' pus bea tecse so ç' mestî la (dji so maçon).

## 
* Tecse da Dewelle «dji so maçon» (p. 4, sicole di Bive do 26 d' octôbe 2021)
* thumb|left|Tchanson «dji so maçon» da eyet pa André Dewelle
Årousse

**Årousse**, ([DA] *Århus*), c' est ene veye do Djutlande, el partêye coûtchantrece do Daenmåtche. 

## Referinces eyet sourdants
Tchansons po nos efants (farde)

thumb
**Tchansons po nos efants** (*Tchansons pou nos-èfants*), c' est ene pitite farde avou les cåzaedjes, les muzikes (totès seules, po les efants poleur ritchanter dsu) et les tchantaedjes (so deus stroetès plakes) di sacwants tchansons po ls efants.

L' ouve a stî eplaideye pås edicions do Bourdon e 2002 .

## Sacwants cåzaedjisses
* Nadine Modolo
* Robert Arcq
* Marie-France Gilles
* Claire Colonval

## Sacwants tites
* Cwand l' Bon Diu djowe al bolwere
* Li ptit complimint
* On cour po deus
* Li terorisse
* Å martchî
* Li ptit djårdinî
* Esse cinsî
* Les restons
* L' ôrlodje
…
Djutlande

vignette|Mape do '''Djutlande'''.
Li **Djutlande**, c' est on cåziyon. El partêye bijhrece, c' est å Daenmåtche ; mins li nonne, c' est a l' Almagne.

## Etimolodjeye
Li **Djutlande**, c' est li payis des Djutes. Come d' efet, dins les lingaedjes djermanikes *land* vout dire «&nbsp;payis&nbsp;».

## Djeyografeye

### Almagne
Li lisse padzo rwaite seulmint les mwaissès veyes :

* *Hamburg* ([WA] Hanbork)
* *Kiel*
* *Lübeck*

### Daenmåtche
Li lisse padzo rwaite seulmint les mwaissès veyes :

* *Ålborg*
* *Århus* ([WA] Årousse)
* *Vejle*

## Sourdant
Flamind d' Brussele

Li **flamind d' Brussele** (insi lomé pa ses cåzeus et rcwereus: ***Brussels vloms***), pus spepieuzmint **[[tîxhwès braibançon]]** (insi ricnoxhou dins l' Decret Valmy Féaux), c' est on lingaedje coinrece djåzé a Brussele, del famile des pårlers braibançons tîxhons.

C' est don on matrasse tîxhon, avou l' francès come lingaedje rawetrece.

*Li flamind d' Brussele a stî rmaxhî å francès ey ene miete å walon po dner li [[francès d' Brussele]] ([[francès Beulemans]]).*

## Istwere
C' est l' lingaedje istorike del veye di Brussele, k' esteut pår tîxhon-cåzante divant k' ele ni dvegne li mwaisse veye des Bas Payis borguignons.

## Scrijheus et rcwereus e flamind d' Brussele
Jean-Jacques De Gheyndt

## 
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» e flamind d' Brussele, adiercî pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Fosfôre

|}
Li **fosfôre**, c' est èn elemint tchimike del troke des nén metås, d' essegne atomike **N**, limero atomike 15 eyet masse atomike 30,9738.
Sitrontiom

|}
Li **sitrontiom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike **Sr**, limero atomike 38 eyet masse atomike 87,62.
Beriliom

|}
Li **beriliom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike **Be**, limero atomike 4 eyet masse atomike 9,0121.
Edward Jenner

thumb
**Edward Jenner** (riprononçåve e walon *Edwård Djener*), c' est l' docteur inglès k' a trové l' atuze et l' pratike do vaccinaedje.
Zimtêye di boute-boutes (live)

**Zimtêye di boute-boutes** (*Zimtèye di boute-boutes*), c' est on live di rcetes so des plats a fé avou l' cwaye (boute-boute), sicrît pa Joël Thiry.

Il a vudî dins l' coleccion «Paroles do Teroe» do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2001.

Li live est ratourné e francès vizon-vizu, dizo titraedje «*Symphonie de cailles en sol d'Ardenne*»
Li telefone do curé (live)

thumb
**Li telefone do curé** (*Li tèlèfone do curè*), c' est ene otobiyografeye romanceye di s' veye di curé, sicrîte pa Rodolphe Dedoyard. 

Li live a stî publiyî pa Michel Francard dins l' coleccion «Paroles do Teroe» do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, e 2002.

## 
* 
* Riscanaedje do live
Govienmint bedje

Li **govienmint bedje**, c' est l' govienmint ki moenne li Beldjike.

Dispu les anêyes 1990, on l' lome li **govienmint federå**, pus coûtmint, li **federå**.

## Kékes govienmints bedje
…
* Govienmint De Croo I
Seleniom

|}
Li **seleniom**, c' est èn elemint tchimike del troke des nén metås, d' essegne atomike **Se**, limero atomike 34 eyet masse atomike 78,971.
Satûne (planete)

frameless|upright=0.5|♄**Satûne**, c' est l' deujhinme pus grosse des planetes do sistinme solrece, après Djupiter.
vignette|upright=1.5|'''Satûne''', c' est ene bole djaene avou èn anea totåtoû d' ès-n' ecwateur.

## Sourdant
Logbiermé

**Logbiermé** (si pôreut scrire eto, sins candjî l' prononçaedje, **Locbiermé**, c' est on hamtea d' Wene.

## Avey
Gn a pont d' eglijhe, mins a yeu on muzêye foirt rilomé, li Ståve des boûs. Li pus grosse pårt do muzêye a bagué a Wene, mins gn a dmoré ene pitite coleccion ladrî.

## 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Marie Hurdebise, do Muzêye «Li Ståve des boûs» di Locbiermé, k' i dit divins l' Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Polio

Li **polio** u **poliomiyôlite**, c' est ene maladeye des djins cåzêye pa on virûsse ki s’ atake al miyôle del schene. On l’ atrape estant efant .

## Senes del maladeye
Les efants s' è rmetnut, mins i plèt awè on mimbe ki n' crexhe nén comifåt. Al fén, awè ene djambe pus coûte ki l' ôte. U on bresse.


Polio sequelle.jpg|djambe disfoirceye
Alem Mumuni.jpg|pareymint
Goddess Bunny.jpg|bresse mo disfoirci


## Avnance
E l' Beldjike, gn a co yeu des cas diviè les anêyes 1950, des efants ki n’ avént nén stî eploctés a tinzayeure.

## Eploctaedje
thumb|picåve vaccén
Li vaccén a stî trové pa Jonas Edward Salk.

Li vaccinaedje si fjheut pa pikeure. Pu, ça a stî dins on sirop a boere

## Oblidjaedje d' esse vacciné e l' Beldjike et reyaccion d' sacwants
E 1966, li govienmint bedje a decidé ki tos les dmorants do payis estént oblidjîs di s’ fé vacciner. 

Gn a yeu des rouscayeus. Il ont stî rcweri ki l’ tchaeconk aveut droet å respet di s’ veye privêye (årtike 22 del mwaisse lwè d’ Beldjike). L’ afwaire a monté disk’ al Coû d' Cassåcion. Mins les dmandeus ont stî rboutés.

C' est l' seu eploctaedje k' est obligatwere e l' Beldjike.

## Sourdants
Kartigne

vignette|Li '''kartigne''' pout s' fé didins ubén a l' ouxh.
Li **kartigne**, c' est èn ocupaedje wice k' les djins comoennut on **kart**. Totfeye, on li lomreut puvite **go-kart** el Beldjike. Li **kartigne** est rwaitî come on spôrt d' oto eto, veyanmint k' c' est ene coûsse a wangnî.   

## Etimolodjeye
Les troes mots ; **go-kart**, **kart** eyet **kartigne**, c' est troes inglicisses. Dj' ô bén : deus mots vnant di l' inglès.

## Sourdant
Nutri-Score

Li **Nutri-Score**, c' est ene sacwè po sawè si èn amagnî ubén ene abwesson est bon pol santé u nén. 

## Categoreyes
I gn a cénk categoreyes, ki vont do A disk' a E. Pus c' est do costé do A, mî c' est :

* **A** centré
* **B**centré
* **C**centré
* **D**centré
* **E**centré

## Uzaedje
vignette|435x435px|Sitouwacion do '''Nutri-Score''' e-n Urope.
Li **Nutri-Score** est uzé dins les payis d' Urope. A l' atake, ça a stî askepyî på govienmint francès. Adonpwis, d' ôtes govienmints (vert foncé sol mape) l' ont ricnoxhou come on bon sistinme. Dins sacwants payis, c' est seulmint kékès soces di l' amagnî ki l'uznut (vert clair sol mape) sins k' les politikîs dijhnuxhe cwè dzeu. Totfeye, mwints Estats sont puvite contes ci sistinme cial (les cis k' sont e rôze sol mape). El Beldjike, des markes timpesse n' el uznut nén, u do moens nén co. Mins nerén, i nd a d' pus e pus k' i l' fijhnut ; copurade dins les amagnîs *discounts*. 

## Sourdant
Slovakeye

Li **Slovakeye**, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Urope. Il a stî ahivé å pårtixhaedje del Tchecoslovakeye.
## Piceure
Ès mwaisse veye, k' est Bratislava, elle est foirt djondante del mwaisse-veye di l' Otriche : Wîne.
## Lingaedje
Li lingaedje oficir, c' est li slovake.
## Sourdant
Bijhe-Macedwene

Li **Bijhe-Macedwene** ubén li **Bijhe-Macidonne**, c' est on dislaxhî payis des Balkans. Il a candjî d' no, divinltins, ci payis cial si lomeut Macedwene u co Macidonne. Come d' efet, c' est li Grece k' aveut vlou k' el **Bijhe-Macedwene** candje di no, pask' on boket del Macedwene (dins l' sinse djeyografike) si trove e Grece.
## Lingaedjes
### Lingaedjes oficirs
Li lingaedje oficir, c' est el macedwenyin ey el albanès. 

### Ôtes lingaedjes
Mins nerén, ci payis cial ricnoxhe eto l' aroumin, li bosniyin, li romani, li serbe eyet li trouke.
## Sourdant
Limbes

Les **Limbes**, dins l' crustinnisse — dins tos les cas dins l' catolicisse —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des åmes, a costé do cir, di l' infier et do purgatwere. Î alént les åmes des efants moirts sins bateme.

L' atuze a stî anixhilêye dins les anêyes 2000 .
El Rû

**El Rû** (**El Grand Rû**) (fr: *Le Rœulx*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Hinnot. 

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 8.007 (2002)
* Arondixhmint: Sougniye
* Sitindêye: 43,23 km²
* Dinsité: 185,22 djins/km²

## Ban do Rû
* El Rû (viyaedje)
* Gotgnî
* Miô
* Tî
* Veye-so-Inne (Vile-sur-Ène)

## Tuzance walone
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Dominike Heymans avou l' accint d' après l' Rû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
ABBA

[vignette|Li binde e [Rotterdam, e 1979.]]
Les **ABBA**, c' esteut ene binde di tchanteus vinant d' Suwede. Tenawete, il ont fé on novea albom, e 2021.

## Mimbes

* Agnetha Fältskog
* Björn Ulvaeus
* Benny Andersson
* Anni-Frid Lyngstad

## Plakes

* 1973&nbsp;: *Ring Ring*
* 1974&nbsp;: *Waterloo*
* 1975&nbsp;: *ABBA* 
* 1976&nbsp;: *Arrival*
* 1978&nbsp;: *ABBA: The Album*
* 1979&nbsp;: *Voulez-Vous*
* 1980&nbsp;: *Super Trouper*
* 1981&nbsp;: *The Visitors*
* 2021&nbsp;: *Voyage*

## Rilomêye
C' est avou l' tchanson ''Waterloo'' k' **ABBA** wangna l' Urovuzion, e 1974.

## Referinces eyet sourdants
Belgischer Rundfunk

[vignette|Logo del '''BRF''', c' est l' soce di radio yet di televuzion publike almand-cåzante, el [Beldjike.]]
Li **BRF**, k' on lomreut puvite e walon : **Spårdaedje di radio bedje** ([DE] *Belgischer Rundfunk* ; [FR] *Radiodiffusion belge)*, c' est ene soce publike di radio yet di tévé, metou a Neyåw, dins l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike. Elle a stî askepieye li 18 di fevri 1977, shûvant el federalizåcion k' aveut ddja comincî el Beldjike eviè 1970. Å moumint cwand les Flaminds, les Walons eyet les Tîxhon-cåzants ont divnou tchaeke troes diferinnès kiminåltés.

## Istwere
Dedja e 1945, des emissions e-n almand estént transmetowes dispoy Brussele, insi k' a Lidje e 1961 på RTB. 

Avou l' dispårtaedje do siervice publik sorlon les cminåltés e 1977 etur l' RTBF eyet l' VRT, on-z a askepyî l' **BRF** pol Walonreye prûssyinne.

## Siervices
Asteure, el **BRF** conte cwate tchinnes di radio ey ene al tévé&nbsp;:

* **BRF1&nbsp;**: ele propôze sortot des racsegnes sol Beldjike eyet l' daegne. I gn a eto sacwantès emissions sol muzike ey el culteure. **BRF** pout esse schoûter disk' a Lidje, veypus Nameur.
* **BRF2 &nbsp;** leye, elle atåvele del muzike pol djonnesse, bråmint e-n almand, mins nén seulmint. Elle est eto disponibe disk' a Lidje.
* **BRF-DLF&nbsp;**: c' est on samenwerkigne avou ene tchinne di radio almande, Deutschlandfunk.
* **100,5 Das Hitradio&nbsp;**: c' est ene radio avou les tchansons do moumint. Ele si toûne puvite viè l' Walonreye prûssyinne ey el redjon åtoû d' Åxhe.
* **BRF-TV** : c' est l' posse di televuzion. C' est ene tchinne ki traite des afwaires coinreces des Redîmés Payis. On n' el pout rwaitî k' dins l' province di Lidje.

## Hårdêye difoûtrinne
Li waibe oficire del soce.

## Referinces eyet sourdants
Miô

thumb|El gåre, diviè 1905
**Miô** (eto, dins èn ôte sôre di scrijha Feller: *Miau*; e francès *Mignault*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Rû, el province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse
** asteure: **7079**
** Di 1969 a 1977: **7079**
* Limero diyalectolodjike: **S28**.
* Arondixhmint: Sougniye

## Voyaedjåjhe
Gn a ene gåre di trén.
Sistinme Feller-Léonard

Li **sistinme Feller-Léonard**, c' est on radaptaedje do sistinme Feller ås uzances des scrijheus do payis d' Nameur.

## Istwere
I fourit bén håyné dins l' motî Léonard. Po rexhe ci live la, Lucien Léonard aveut stî lontins aspalé pa Jean Guillaume.

## Kékès piceures do sistinme
Contråvmint ås atuzes ortografikes atåvlêye pa Feller, li sistinme Feller-Léonard wåde sacwants digrafes:
* li scrijha aî, ki rprezinte li son ê (/ɛː/). Bråmint d' ces mots la si scrijhnut e rfondou walon avou l' betchfessî ai.
* li scrijha au, ki mostere on long O å lådje, k' on trouve dins des mots ki vont esse rifondous avou l' betchfessî å (*aube, aumaye, i faut*). Adon, les mots avou l' rastrindou long O sont todi scrîts avou li scrijha ô (ôte, on pô, on côp, on trô). Li rîle a stî shuvowe e rfondou walon, çou ki dna li betchfessî ô.  

I wåde li scrijha en pol son an (/ɑ̃/), dins les mots calkés do francès (*c'è-st-on lîve *'en** walon, deûs c**en*'timètes di spècheû*).

I rprind èn atåvla da Louis Remacle di scrire li shuvion naziåle + N avou on pont sol roye (*samwin.ne, plin.ne, djon.nelè, one on.ne, man.nèt, An.nevôye*).

## Sourdants
Sistinme Feller-Fauconnier

Li **sistinme Feller-Fauconnier**, c' est ene variante do sistinme Feller askepieye pa Jean-Luc Fauconnier ey eplaideye dispu les anêyes 1990.

## Mwaissès piceures
Li cawete di codjowaedje des infinitifs del prumire troke sont-st ortografyîs ** ( e Feller classike cwand ça s' prononce /e/, ey e Rfondou).

Les mots d' aplacaedje sont scrîts sins loyeure: *rguigne djin* (rguigne-djin), *mousse vôye* (mostere-voye).

Li son O long, respondant å betchfessî å est ortografyî ô.

Les mots respondant å betchfessî scrijha én sont scrîts avou «é».

Li son K est scrît avou qu (po les mots ki si scrijhèt inla e francès).

## Spårdaedje
Li sistinme Feller-Fauconnier est eployî:
* dins l' gazete «El Bourdon» dispu les anêyes 1990, et dins les eplaidaedjes del minme soce (l' ALWAC).
* dins l' troejhinme tôme do Motî do Coûtchant walon (1991), ey eto dins l' Motî del Fagne et del Tieraxhe (1984) et dins l' Motî do Virwin (2008).

Sacwants motîs do Coûtchant walon eplaidîs après 1990 n' ont nén rprins ci sistinme la (O90, O105).

## 

## Pî-notes
Violinne (teyåte)

**Violinne** (*Violène*), c' est ene pîce di teyåte e walon, di troes akes, sicrîte pa André Mus.

Elle a stî creyeye e 2015 pal dramatike walone di Djilî «*Les Disciples de Chenier*».

## Sôre di pîce
C' est ene pîce avanciveuse (ele kimince dins l' såle, ele si djowe a môde di flachbak), ki s' passe al kimince do 19inme sieke, ey avou ene plaijhante fén.

## Racontaedje del pîce
André Mus

thumb|(2021)
**André Mus**, c' est on teyåtreu e walon (comedyin eyet scrijheu d' pîces di teyåte).

Il a skepyî a Djilî e 1954.

Il dmeure a Gourdene dispu l' fén des anêyes 1990.

## Ouve pol walon
Dispu tot djonne (14, 15 ans), i scrijheut des ptits powinmes et des tchansons e walon.

E 1980, i cmince a djouwer teyåte dins l' dramatike «*Les disciples de Chênier*» a Djilî.

Pu tård, i va scrire troes pîces di teyåte e walon:
* On mestî come èn ôte (1 ake)
* I gn a pupont d' efant (1 ake)
* Violinne (3 akes, 2015)
Anne Blampain

**Anne Blampain**, c' est ene sicrijheuse e walon.

Elle a nexhou e 1947 ey a passé ès-n efance do costé d' Mårcinele.

Di ses mestîs, elle a stî infôrmaticresse, pu prof di syince, avou ene licince di djeyolodjeye di l' Univiersité d' Lidje.

## Ouve pol walon
E 2020, elle a wangnî l' Pris del prumî scrijhaedje.

Dispu don, ele sicrît dins l' Bourdon.

E 2022, elle a fwait deujhinme pris al bate di scrijhaedje do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene (eplaidî dins «De Gaulle a Tcheyou»).

E 2023, elle a wangnî l' bate «On scrijheu on djheu».

L' an 2025, elle a scrît on clapant ptit roman, eplaidî al campagne «Araedjisté po lére»: «Ene niût d' tos les diåles».

## 
* 
* 

## Sourdants
Jean-Luc Crucke

**Jean-Luc Crucke**, c' est on politikî walon yet francès-cåzant ki vneut do Mouvmint Rfômrece. Asteure, il est mimbe do pårti Les Egadjîs. Il a skepyî li 29 d' octôbe 1962, a Ronse. Di s' mestî, c' est on pårlî ey on djurisse.

## Ideyolodjeye
**Jean-Luc Crucke** milite pol Redjon walone. Houte di çoula, i si mostere po ene setinme erfôme di l' Estat.

Tot rwaitant ses deus pårtis, il a peté evoye do Mouvmint Rifômrece po Les Egadjîs, cåze des diferinces dins l' manire di tuzer avou Georges-Louis Bouchez. Cwek' il a ndalé des liberås walons, i dmeure on grand soçon da Didier Reynders, avou l' ci k' il est foirt djondant politicmint.

Il est ricnoxhou po sey on grand liberå. Tenawete, dit-st i, c' est on politikî «&nbsp;liberå, sociå eyet vert&nbsp;». Tolminme ki tins d' ses studes a l' univiersité, il esteut libertaire.

## Bon dvwer
Dispoy 2024, il est titulaire do gråde di Grand oficir di l' ôre da Yopôl.

## Referinces eyet sourdants
Plançnwè

**Plançnwè** (F. *Plancenoit*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lane, el province do Roman Payis.

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» redjårbêye a s' môde pa èn ome né-natif di Plançnoe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces
Franwal d' Ite

thumb|El coviete do '''franwal d' Ite'''.
Li **franwal d' Ite** (di s' plin no: «*&nbsp;Dictionnaire Français — Wallon pour Ittre, Haut-Ittre, Virginal et environs&nbsp;*»), c' est on motî francès-walon sicrît pa Jean-Marie Gervy et ses aidants (les «»), ki dene des mots walons (avou l' accint d' Ite, di Hôt-Yite di Veznå et des payis djondants) po ene djivêye di mots francès.

Il a vudî e 2021.

Come franwal, il est rprins sol limero **[FO105]**.

Djusse divant, li diccionairî aveut fwait rexhe li Motî d' Ite.

## Contnou
Houte des vîs mots walons, dedja rashîs sol motî walfran, gn a eto des noûmots, sovint des calcaedjes do francès, mins eto des noûmot foirdjîs, come miyet (selfiye). Li prumî est espliké dins l' fråze d' egzimpe:
:*Waitîz mes miyets: *'mi yet''' li rwè, mi yet l' curé, mi yet l' pladje di Knouke-dilé-Zote, mi yet l' Lada.

## Hårdêye difoûtrinne
Waibe oficire do franwal.
Amburguer

Èn **amburguer** (eto: on **hamburguer**) ou, pus splicanmint: on **vitolet stitchî dins on pistolet**, c' est èn amindjî abeye, fwait d' on rond pistolet avou do vitolet k' est stitchî dvins.


Imådje:Hamburger sandwich.jpg|avou del cabuzete.
Imådje:Big Mac hamburger.jpg|gros spès ambourguer


## Etimolodjeyes
Li lomaedje e walon (vitolet stitchî dins on pistolet) vént d' ene tchanson da Wiyam Dunker, ki l' cåzaedje est d' André Gauditiaubois, et ki s' lome «Condroz et Western».

:*Mins Godom ! èn amburguer,
:*Ça n' est k' on vitolet
:*Stitchî dins on pistolet.

Li mot eternåcionå, *'hamburger**, c' est l' [[no des dmorants]] di : [[Hambork]], el veye almande.

== Ôtès sôres ==
Po candjî del mwaisse ricete, on pout radjouter eto do [[froumadje]], des [[verdeure]]s ([[salåde|vetès salådes]] u [[tomate]]s) eyet del [[såce]].

== Dins les belès letes e walon ==
[[Jean Goffart]] riprind l' lomaedje dins ene des noveles di «[[Djins d' amon nozôtes (noveles)|Djins d' amon nozôtes]]»:

:''On ptit distoû pa on [[restorant abeye abeye]] lyi dna l' ådjeu di mindjî on **vitolet stitchî dins on pistolet''' avou del salåde et del såce.

## Sourdants
Clavir (viyaedje)

**Clavir** (e sistinme Feller, *Clavîr*; F. Clavier), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye metou el province di Lidje, et k' a divnou ene intité

## Mwaissès dnêyes
avou novea limero del posse 4560; limero diyalectolodjike: [H 72]; vî limero del posse: 5290.
Les Åvins

**Les Åvins** (dins ene fråze, å pus sovint **ås Åvins**; F. *Les Avins*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Clavir, el province di Lidje.

Li pluriyal vént di çk' i gn a Åvin et Ptit-Åvin.

thumb
thumb|ancyinne gåre

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4560**
** Di 1969 a 1977: **5296**
* Limero diyalectolodjike: **H 70**.
* Arondixhmint: Hu

## Djeyografeye
Gn aveut ene gåre di trén sol lene 126 Cînè-Hu.

## Istwere
Batreye des Åvins
Batreye des Åvins

[thumb|dessén del batreye, pa on Francès; li grande aiwe, c' est l' Hoyou; li ptite a droete, c' esr l' [Bône (aiwe)|Bône]]
Li **batreye des Åvins** (po les Francès, *bataille d'Avein*), c' est ene batreye ki s' a passé ås Åvins li 20 di may 1635, tins del guere di trinte ans (1618-1648), tot å cmince del guere France-Espagne (1635-1659).

## Margayeus
Les Francès, ki s' batèt do costé des protestants (Suwede, Provinces Uneyes et sacwants estats almands), ont-st abroké so les Bas Payis espagnols, la k' c' est les rwès d' Espagne ki sont al tiesse di l' Aloyance catolike (avou des ôtes estats almands).

N aveut 35.000 Francès (dins çou k' i lomént l' årmêye di Flande) disconte 14.000 Espagnols. L' årmêye espagnole, c' esteut bråmint des sôdårds des Bas Payis espagnols (Beldjike et Grande Dutcheye d' asteure, sins l' Principåté d' Lidje).

## Eplaeçmint
Les Åvins, c' est li dierin viyaedje «dins l' guere», poy ki a ene pixheye did la, gn a Okir k' est Principåté di Ståvleu-Måmdiy et Terwagne k' est Principåté d' Lidje. Ces deus payis la sont neutes. Les Espagnols n' î moussèt nén, mins les Francès n' end ont d' keure, poy k' i volnut rdjonde l' årmêye holandesse dilé Måstraik. C' est po ça ki l' årmêye des Bas Payis espagnols ratind les Francès dins l' dierin viyaedje divant l' frontire, po les espaitchî d' passer dins l' principåté, et rdjonde åjheymint les Holandès.  

## Disrôlmint
Les Francès avént abroké pa Djivet, Biarin et Rotchfoirt. La, i s' avént cpårti e deus aiyes, ki racloyît les Espagnole inte deus feus.

C' est les Francès ki wangnèt, leyant 19.000 moirts (7000 Francès et 12000 Espagnols). Et fé 1500 prijhnîs. Des ôtes cåznut di 5000 moirts (espagnols) et 900 prijhnîs. Les Francès prindèt co 14 canons ås Espagnols.

Gn a 700 coixhîs ki sont-st eminés a Hu (k' est principåté d' Lidje).

## Shûtes
### Dins l' grande istwere
L' årmêye di Flande porshût si avance ey assidjî Lovén. Ele prind l' fôrt di Schenk. Adon, ele ridjond ene årmêye holandesse (del minme aloyance protestante ki l' France). Çoula, todi e 1635.

Mins les Espagnols si recråxhèt avou des ranfôrts, et parvegnnut a rbouter les Francès et les Holandès.

Li victwere des Åvins a lontins stî ene des seules des Francès dins l' guere France-Espagne. Richelieu s' endè sierveut voltî dins s' propagande.

### E payis minme
Deus moes après, les curêyes des sôdårds estént co sol tchamp d' bataye, avou l' tcholeur di l' esté et les rats k' estént al dicåce. Et on djåzéve todi dpus del noere pesse. 

Adon, on ls a-st eteré dins ene schavêye, inte Atrin et Clavir, k' on lome co todi « Schavêye ås moirts ».

## Sourdants
Frank Vandenbroucke (politikî)

**Frank Vandenbroucke**, c' est on politikî di gåtche flamind eyet l' minisse des Dujhances Sociåles yet del Santé del Beldjike dispoy li 1î d' octôbe 2020. 

## Referinces eyet sourdants
Charles Lizen

**Charles Lizen**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il aveut vnou å monde a Ontè. Il a morou e 2000.

Di s' mestî, il esteut mwaisse sôdård.

I dveut esse riprins dins l' .

## Onk di ses bokets
:::**Lorint d’ mon Gate**
C’ esteût on vî djonne ome
On simpe, sins instruccion,
Èn ome tot bon.
I vindeut des laecetes,
Del linne et des filés.
Et tocosté,
On veyeut s' tcherete
Et s’ viye mame rafûlêye
Tote distchårnêye,
Airboutêye å tamon,
Tot s’ leyant rmorker
Po bén roter.

D’ å matén disk’ al nute,
Ricnoxhous tot do long,
Deus vîs ki vont
Vinde leu linne, leus filés.
Ki les aidront viker
Sins dveur briber.

Lorint bouxhive a ene poite
Et cmincîve ene påter :
Li notru-pere.
Tchoûlant come èn efant
Tot djhant ki les gaméns
Ont stou calins.

«Il ont tapé des pires,
il ont gueuyî sor mi »
Dijheut i.

Mayane hossive si tiesse
Po dire : «C’ est bén insi.»
Ontè

**Ontè** u **Antè** (fr.  *Antheit*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Wanze, el province di Lidje.

thumb|abeye di Vå-Notru-Dame

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5520**
** Di 1969 a 1977: **5250**
* Limero diyalectolodjike: **H 26**.
* Arondixhmint: Hu

## Tuzance walone
Charles Lizen î skepia.

]
Edmond Locus

**Edmond Locus** a skepyî a Hu li 23 d' setimbe 1876. Il î a morou li 17 di djulete 1971.

C' esteut on scrijheu e walon k' aveut-st aprins l' «mestî» dilé l’ abé Joseph Schoenmaekers.

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## Ouve pol walon
I sene ene rivuwe e 1916: *E l’ bwète âs tchèts*.

Mete so pîs li dramatike «*Les compagnons de Saint-Remy*» ki djouwrè di 1927 à 1964. Il î va creyî ces pîces cial da sinne
# «*Po eune sîze di Noyé*» (1934)
# «*On doze âs pronostics*» (1951-1952).
# «*Tot avâ Heu*» 3 akes (1932-1933).
# «*Heu hare èt hote*» 3 akes (1934-1935-1936)
# «*O.K. N’ djôye…*» 3 akes (1945)
# «*Coula, c’èst crik !*» 3 akes (1952)

I scrijheut eto voltî des powezeyes mins ele n' ont djamåy sitî rashonnêyes.

## Alére
*Inte di nos seû-t-i dit* (coirnêye di L' Avni Hu-Wareme) .

## 
Biyografeye e francès (pa Jean-Pierre Dumont)
Conferince di gaztîs

Ene **conferince di gaztîs**, c' est on raploû la k' des gaztîs et gaztresses dimandnut des kesses et des messes a ene rilomêye djin. 

## Sourdant
Renson (discramiaedje)

* **Renson** (/ʀɛnsɔ̃/), c' est on no d' famile del Walonreye.
* Sicrijheus e walon lomés «Renson»
** Paul Renson
** Gilbert Renson
Ouves da Joseph Durbuy et Géo Warzée (tecses)

Les **Ouves da Joseph Durbuy et Géo Warzée**, ki l' tite e francès, c' est **, c' est on live eplaidî do Coirneu d' Hu e 2004.

## Contnou
Li pus gros boket do live, c' est ene ramexhnêye di tecses da Djôzef Derbu, k' il aveut lu-minme rashonné, dizo l' tite «Mes ouves».

Adonpwis, gn a cénk arimés da Géo Warzée (k' esteut aprume on pondeu).

## 
* Tåve des tecses
Wonze (viyaedje)

**Wonze** (eto **Onze**, u co **Wanze**, (*[FR] Wanze*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province di Lidje.

thumb|ancyinne sicole

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4520**
** Di 1969 a 1977: **5203**
* Limero diyalectolodjike: **H 40**.
* Arondixhmint: Hu.
* Stindêye: 407 ectåres.

## Djeyografeye
Metowe a deus kilometes et dmeye di Hu.

## Sourdants
Oyon an/on

L' **oyon AN/ON**, c' est on foninme co assez corant e walon, mins nén mostré dins les motîs.

I s' adjixh do prononçaedje «on» (/ɔ̃/) del naziåle «an» (/ã/).

## Sipårdaedje
Li prononçaedje «on» si rescontere e deus plaeces:
* dins ene sitindêye a môde di ptite banane al limotche nonnrece et coûtchantrece del principåté d' Lidje, ki cmince å Levant do Roman Payis (*Oû-l'-Grond* ), adon tot passant so l' arondixhmint di Hu, la k' il a stî ritnou come mwaisse intrêye po des viyaedjes come Tîhondje u Wonze.
* dins l' Levant del Province do Hinnot.

## Dins les belès-letes e walon
Sacwants scrijheus do Payis d' Tchålerwè (riprins dins des tchansons di Bob Dechamps) fwaiynut rimer paregzimpe «efant» (*èfont*) avou «bon».

Dins les vî scrijhaedjes e walon do Payis d' Lidje, minmes rimaedjes, ki mostrèt ki li scrijheu vneut do payis d' Hu.

Insi, dins l' Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne (1683), on a mo des scrijhas et pår des rimaedjes avou l' prononçaedje «on» (come li rmarcåve «Otomon» / «Otomans»).
:*L’ prumî d’ sèptimbe on fit ’ne sôrtèye ;
:*on lès broûla di leûs gal’rèyes,
:*avou turtos leûs gabiy*'ons**.
:''Adon, voci t**ont** d’ **Otomons**
:''acori à sècoûrs dès-autes,…

:''I n’y-aveût nouk di nos sôdârds
:''qui n’ voléve ine pèce di leû tchâr, 
:''din**ont** dès côps al pus gal**ont**
:''po fé spiter lès pèces â l**on**.
:''Dismèt**ont**, nos crèvins dè rîre
:''dè vèyî fûr li Gr**ond** Vizir
:''atot li rèsse dès-Otom**ons**,
:''come li bièrdjî èt sès mout**ons*'
:*qui sont èvironés dès leûps.

## Vicansté do prononçaedje
[thumb|prononçaedje «èfon» (/ɛfɔ̃/) po «[efant» pa on djåzeu di Hu]]
Dins l' payis d' Tchålerwè, il est waitî come do vî cåzaedje. Dabôrd, i n' est nén rprins dins l' coyiné carolo d' asteure, ni dins les scrijhaedjes des oteurs del deujinme mitan do 20inme sieke.

So Lidje, i dmeure vicant dins l' payis d' Hu, mon les djåzeus nés-natifs. Mins come bråmint des oteurs d' avår la eployèt purade li lidjwès standård, on nel ritrove ki rålmint dins les scrîts bokets.

## 
Rifondowes k' on wårdé  l' prononçaedje «on»

## Sourdant
Leyon Degrele, on fré (live)

thumb
**Leyon Degrele, on fré**, c' est on live e walon sicrît e 1937 pa Djôzef Mignolet, so Leyon Degrele, a môde di louwandje po ene djin k' i shonne foirt admirer.

I fwait 82 pådjes.

C' est l' seul live e walon so on sudjet politike foirt margayiveus di ces trevéns la.

Il a stî eplaidî ås edicions Rex, a Brussele..

Il est dicåçté al feye da Degrele, Chantal.

## Cotoû do scrijhaedje
Il a stî scrît divant les vôtaedjes di 1939, po fé del riclame po Degrelle.

## Kitaeyaedje do live
* Ås léjheus (p. 9-11): i djåze di tos les léjheus ki n' veyèt nén voltî Degrelle, pu dire k' il ont toirt, mins a môde di vantaedje nén espliké.
* L' Årdene (p. 13-15): discrijhaedje powetike di l' Årdene, ki finit pa on loucaedje admiriveus des Årdinwès, discrîts come «*tiestous, des coraedjeus, des foirts, ki rén n' fwait rescouler*»… po dire ki «*c' est å mitan d' djins pareys, fleur di Walons et d' bons péres, ki Leyon Degrele a veyou l' djoû.*»
* Li famile (p. 17-19): djåze romanticmint do pa et del mame da Degrele, dins leu måjhon a Bouyon.
* L' efant (p. 21-23) si ptite efance.
* Des aiyes (p. 25-29) ses umanités.
* L'univiersité (p. 31-33): si buze a Nameur, et ses 7 anêyes a Lovén. C' est la k' Djôzef Mignolet el va rescontrer:
:*La, dji l' a veyou a l' ouve, ca l' franke camaerådreye ki m' loye a lu po todi est bén pus viye ki [[Rex]].
* Li Walon (p. 37-47): corwaitaedje do live da Degrelle so [[Louwis Boumål]], on nåcionålisse walon anti-flamind. Come Mignolet å cmince:
:*L' oteur walon ki dj' so (…) s' a batou tote si veye disconte les Flaminds. Cisse bataye la m' avizéve on dvwer et dj' a fwait di m' mî dijh ans å long.
:Mins i va rtourner cazake:
:''Dispoy li recsisse, dji ricnoxhe ki dji m' a trompé.
…

## Pî-note
Bob Dylan

[vignette|Foto d' lu, e [1963.]]

**Bob Dylan**, c' est on rlomé scrijheu d' parlaedje ey on tchanteu k' a skepyî li 24 di may 1941.

## Rilomêye
Il a rçou li Prix Nobel d' Literateure, e 2016. Totfeye, il a dvou rastinde disk' å 2 d' avri 2017. 

## Sourdant
Vece

Li **vece**, pus spepieuzmint, el **vece di coûteure**, c' est plante k' on seme dins les tchamps, sovint avou des ôtes grinnes, po fåtchî come fôraedje po les biesses.

 *[[Vicia sativa]]*

 *[[påwionacêyes]]*

Mins gn a des ôtes sôres di vece.


Vece al tere Vicia sativa.jpg
Oidje et vece.jpg|semêye avou do oidje


## Ahivaedje
Come fôraedje, on l' seme voltî avou di l' avoenne; mins eto do oidje. On soye li four divant ki l' vece n' egurnêye.

On l' pout semer tote seule po les grinnes, ene ronde noere deure grinne, ki les colons magnnut voltî.
Tueurs

***Tueurs***, c' est on fime francès-cåzant avou on produjhaedje (les liårds metous po fé l' fime) : mitan bedje, mitan fracès. Il a vudî, e 2017.

## Tite
***Tueurs*** e walon dine : **Moudreus**. Ci tite cial, come el fime, est inspiré del binde des moudreus do Braibant. Cisse binde la aveut, dins l' dijhnêye 1980, fwait bråmint des volaedjes eyet axhorer des djins. Tenawete, dins l' varyisté inglès-cåzante, on li lome puvite : ***Above the Law*** ([WA] Dzeu el Lwè).  

## Filmaedje
Onk des portagonisses est djouwé pa Bouli Lanners. Li filmaedje a stî fwait k' e Beldjike, aprume do costé di Tchålerwè.

## Sourdants
Årtchimede

**Årtchimede**, c' esteut on sincieus del Viye Grece.

## Discovietes
C' est lu k' a trové li lwè d' fizike ki poite co s' no. Cwand i l' a discovrou, il a boerlé: «C' est da nosse» (e vî grek: *eurêka*). Ci mot la a passé té ké dins des ôtes lingaedjes, la k' on l' dit cwand on a trové ene divudindje a ene metowe kesse.

C' est motoit ossu lu l' a trové l' visse sins fén, poy k' on l' lome visse d' Årtchimede.

## Sourdant