Swele

Li **swele** (on dit eto: li **waessén**, li **rgon**, li grin, li blé), c' est ene dinrêye d' ivier ou d' esté, ki vént bén dins les pôvès teres (såvlon et schayisse).

 *[[Secale cereale]]*

## Motlî
E 20inme sieke, on loméve li swele d' on no diferin d' on payis a l' ôte.

* do  (disfondowes: *swèle, swale, swèye, swaye, swâye, swane*.)
* do 
* do  (disfondowes: *wassin, wèssin*).
* del  (disfondowes: *blé, blè*).
* do .

## Discrijhaedje
Li swele a on longou strin, ossu hôt k' ene djin, ene grande påte avou des courts picas, et ene pitite fene simince, metowe so deus rindjeyes.


File:Påte swele Douccala.jpg|vete påte
File:Swele påte.jpg|maweure påte
Secale cereale MHNT.BOT.2015.2.40.jpg|*Secale cereale* - Museum specimen


## Sôres di swele
* Li court des Flandes (nén si hôt).
* Li swele des Celestins.
* Li waessén (hôte sôre, avou des payetes ås eriesses, on pô come li speate).
* Sorlon si provnance, on cåzéve di rgon d' forneas ou swele di sårt, di swele di djouxhire, di swele d' ansene.

## Ahivaedje do rgon
### Tecnike
Come li grin est foirt pitit, ça s' seme «inte les doets».

El fåt semer setch. On djheut : "Li swele ès seme dins l' poûssire, eyet l' grin dins les broûs".

Li rcatchaedje ni doet nén esse sipès. On djheut "Li swele inme bén vey eraler s' mwaisse", oucobén: "i fåt kel swele vos vey raler cwand vos l' avoz semé".

### Istwere del coûteure do swele.
Dinltins, on l' seméve voltî dins les sårts, et dins les pôves payis, come l' Årdene. Dins l' Bon Payis (Fåmene, Condroz, Hesbaye), on ahivéve pus voltî do frumint, ki rapoirtéve dipus.

A stî bråmint abandné paski li strin esteut trop grand, et k' ça flaxhive rade, et kel grin djårnéve so pî.

El Walonreye, li swele a stî replaecî på swele-frumint diviè ls anêyes 1970. E l' Almagne, on seme co voltî do rgon å djoû d' ouy.

## Uzaedjes do swele

* Esteut purade ahivé po fé des wås (pitite djåbe k'&nbsp;on fjheut des toets di strin).
* On ndè fjheut eto des  u  (loyéns d'&nbsp;swele), po loyî les djåbes et les boshales a l'&nbsp;awousse.
* On fwait do pwin avou l'&nbsp;grin. Li pwin d' swele est bén pus macasse ki l' ôte.
* Dinltins, avou l'&nbsp;farene, on fjheut co bén del cole a tapisser. 
* Po sognî les biesses: li grin n'&nbsp;convént nén d'&nbsp;trop pol bisteu, ca l'&nbsp;amidon del dinrêye plake trop foirt cwand li biesse ; mins cût, il est foirt bon po-z ecråxhî les toreas. Il est foirt bon po les coshets ossu, et s'&nbsp;les fwait i doirmi.
* Po fé del treye, et des tchapeas di strin. A cåze del måle k'&nbsp;a-st e terén dins l'&nbsp;vå d'&nbsp;Djer, li swele vént pus blanc k'&nbsp;ôte pårt, et dene des pus beas tchapeas.
* C'&nbsp;esteut l'&nbsp;dinrêye k'&nbsp;on seméve dins les sårts.

## Maladeyes do swele
Li swele esteut sovint , dj' ô bén, ataké pås dints d' leu (*Claviceps purpurea*), on tchampion ki fjheut des noerès brokes so les påtes. Li pwin fwait avou ces grins la poleut aminer l' ergotisse, k' a touwé bråmint des djins el Moyinådje.

## Ahivaedje do swele sol Daegne
E Marok, on l' seme divins les pus froedès plaeces des montinnes. 

Dins les bounès teres, on s'&nbsp;endè sieve come hayon dins les aireyes ås pastekes.


File:Rigon hôteur.JPG|tchamp tot seu (plinnes do Marok)
File:Swele Ayite Mhammed.JPG|pus tene, ezès montinne
File:Swele Ayite Bouguemmesse.JPG|a Ayite Bouguemmesse (Grand Atlasse)
File:Djåbletes di rgon Ayite-Bouguemmesse.JPG|Djaveas djusse soyîs
File:Swele aireye ås pastekes près.jpg|semé come hayon dins on tchamp d' pastekes
File:Sipåtlé swele pastekes.JPG|sifwaitmint, k' a meuri ey esse sipåtlé


## Sourdants