open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Viebe å spitron e walon

On **viebe å spitron**, e walon, c' est des vierbires fwaites avou èn adviebe-sipitron, ki rotèt pår come les viebes ås spitrons di l' inglès, di l' almand et des ôtes lingaedjes tîxhons.

Les adviebes **evoye**, **djus**, **foû** sont les pus corants dins les viebes ås spitron. 
Mins sacwants sont bastis avou **houte**, **divant** et **avou**. 

Gn a eto ene piceye di viebes walons ki rshonnèt ås viebes ås spitrons do flamind et d' l' almand, mins ki n' si dismantchnut nén (foû-waidyî, foû-miner, foû-wårder, si houte-diner).

## Croejhete des viebes ås spitrons
### Rispitaedje dirî l' coplemint
* Droet coplemint :
:Il ont cåzu fwait l' bastimint: i n' ont pus k' a miner les trigus evoye.
* Coplemint d' manire :
:Gn aveut tant d' nive ki nosse pa l' a dvou miner a begnons evoye

### askepiaedje di parints
Les viebes ås spitrons polèt aveur des parints fwaits avou les cawetes corantes, come -aedje et -eu. Les sfwaits parints si scrijhnut avou ene loyeure.
:sipitaedje-evoye, mineu evoye, rwaitaedje-divant.

## Istwere
### L' atuze des vierbires ås spitrons e walon.
thumb|Prumî eplaidaedje di l' atuze des spitrons (1993)
Les linwincieus classikes ont bråmint corwaitî l' walon a pårti des croejhetes do francès. I n' ont nén fwait on hagnon a pårt avou les spitrons, la k' c' est ene tuze del croejhete des lingaedjes tîxhons. Dins bråmint des motîs, les vierbires ås spitrons sont metowes come des ratourneures do mwaisse-viebe. Dins l' Motî da Haust, e Motî d' Bastogne et dins l' edicion da J. Lechanteur do Motî da Villers, å hagnon "foû", on va revoyî a tos les viebes la k' gn a des eployaedjes avou ci adviebe la.

L' atuze ki des vierbires e walon rotnut come des sfwaites ezès lingaedjes tîxhons fourit eplaideye pol prumî côp pa Lucyin Mahin divins Ene båke so les bwès d' l' Årdene e 1993.

Elle a stî rprinjhe pa Lorint Hendschel dins si Ptite Croejhete e 2001.

### Vicansté des viebes ås spitrons
Les viebes ås spitrons et leu croejhete ont stî bén wårdés disk' asteure, emey les djins ki cåzént walon d' estant djonne. Vocial ene fråze rilevêye e 2005, d' ene djin skepieye e 1921.
:Gn aveut tant d' nive ki nosse pa l' a dvou miner a begnons evoye.

## Hårdêyes divintrinnes
* vierbire avou evoye
* vierbire avou djus
* vierbire avou foû

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Les adviebes (et les cis ki polnut divni des spitrons)
* Li spitaedje des spitrons dirî l' droet coplemint
* Esplikêyes e francès so les spitrons
Vierbire avou evoye

Ene **vierbire avou "evoye"**, c' est ene vierbire ki rote avou li spitron "evoye".

C' est les viebes ås spitrons les pus cnoxhous et les pus vicants e walon. 

I sont bastis avou des viebes di mouwaedje, et mostrèt on mouvmint k' eva lon erî do cåzant sudjet. 

Les vierbires avou "evoye" polèt esse sinonimes di viebes fwaits avou l' betchete e- d' endalaedje, mins end a bråmint moens ki des vierbires avou "evoye".

Po les vierbires å coplemint, li coplemint si pout vni mete inte li viebe eyet li spitron "evoye": 
:*Tapez mu totes ces viyès riketes la evoye&nbsp;!*

Les vierbires avou "evoye" polèt tofer aveur on parint avou -aedje u avou -eu Li spitron "evoye", dins ces sustantivires la, ni prind nén "S" å plurial (des tapeus-evoye). Ces mots la prindèt ene loyeure. 

Les verbires avou "evoye" rotnut pår come les vierbires avou "djus" et les cenes avou "foû".

*Po des ôtes uzaedjes do mot "evoye", alez s' vey e [[:Wikt:evoye|splitchant motî]].*

## Sacwants viebes fwaits avou li spitron "evoye"
### Viebes å coplemint
* aveur evoye
* evoyî evoye
* fote evoye
* mete evoye
* miner evoye
* poirter evoye
* rire evoye
* rissaetchî evoye
* roister evoye
* shofler evoye
* taper evoye
* tchessî evoye
* tchôki evoye

### Viebes sins coplemint
* bizer evoye
* cori evoye
* dårer evoye
* peter evoye
* rider evoye
* sipiter evoye
* souwer evoye
* sûner evoye
* toumer evoye

### Viebes å prono
* si haetchî evoye
* si schouwer evoye
* si pixhî evoye
* si sonner evoye 

## Egzimpes di parintêye
### fijhaedje
* coraedje-evoye
* fotaedje-evoye
* sipitaedje-evoye

### fijheu
* coreu-evoye
* foteu-evoye

## Li spitron "evoye" vént i do tîxhon ?

## Alére
* L. Remacle : *[[sintake do pårler walon del Gléjhe (lives)|Syntaxe du parler du parler wallon de La Gleize]]*, tome 2, pp. ...
Joseph Dufrane

**Joseph Dufrane** a skepyî a Framriye li 23 d' decimbe 1833 ey a morou a Mont li 16 di decimbe 1906. C' esteut on scrijheu e picård borin.

Di s' mestî, il esteut dins l' houyreye, et divni l' directeur d' on gros tcherbonaedje do Cinte.
 
Djôzef Dufrane est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron. 

## Ouve e picård
C' esteut aprume on scrijheu d' fåves ki sinéve  (li spirou).
 
Il a eto scrît des tchansons, li pus cnoxhowe, c' est "Èç n' est nén co Framriye" (*èn c' est nî co Framrîe*).

Il a redjårbé troes pîces da Molière e walo-picård: *Le cocu imaginaire*, *le médecin malgré lui* eyet *le misantrope*.
 
I pout esse riwaitî come l' enondeu des scrijhaedjes e borin. Il aveut cmincî pa eplaidî troes ans en erote l' "Årmonak borin" (1880 a 1992).

Di 1885 a 1888, ses scrijhaedjes seront publiyîs dins ene gazete avanciveuse : li *Tambour-battant*.

Si fi a rashonné totes ses ouves dins troes gros lives, eplaidîs e 1908 : "*Oeuvres de Joseph Dufrane*". I cmince ddja a-z î eployî les rîles do tot djonne sistinme Feller.
 
Ses scrijhaedjes ont stî replaidîs, li dierin côp, e 2005.

Po dire li veur, Djôzef Dufrane èn pout nén esse rindjî emey les scrijheus e walon, ca l' diyaleke di Framriye est metou e mitan do Borinaedje, la k' on djåze picård. 
 
## Hårdêye difoûtrinne
* Li pådje da "Bosquètia" so l' Aberteke
*
Li Grande Boursegne

**Li Grande Boursegne**, c' est on ptit viyaedje del Walonreye, rebané avou Djedene, a 1 km del Pitite Boursegne.

* Limero del posse: **5575**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Vîs scrijhas: Bursinas, (814, 816, 1075), (in novis Bursinis, 1070-1076); Borsinas, de Boursinis novis, (1275). Fômes romanes: Borsines, (1139, 1235, 1253); les Bossines, (1380); les Borsiennes,(1411); les Borsines, (1431); Boursine, (1533-1557); Bourchiennes, (1516); Bourseigne (al fén do XVI°s.)
* Eglijhe di 1867, a Sint Nicolai.
* Dicåce: li deujhinme dimegne di djun.

## Etimolodjeye
"Burs", e shuvant Foerstemann, sereut ene plante k' on lome "Borse" e hôt almand (*Bursa, [[ledum palustre]]*), ki crexhe dilé les rixheas. Èn ôte tuzaedje vôreut ki ça vénreut di "Burc, Borc", ki sreut on radicå aminant "Borsus" et "Bourcy", vinant do tîxhon "Berk", beyôle.

Li "Borse" almand, ki s' åreut lomé dinltins "Bursibaut", sereut ene sôre di myrica, ki crexhe dins les frexhès fagnes et ki sieve e-n omeyopateye, po soladjî les pikeures di moxhes al låme et les dismwindjaedjes.

Dins les fagnes del Croes-Schaye (fagne di l' Abîme, Marotele, valêye di l' Ours, on rascontere li *Myrica Gale*, ki Gaston Lucy loméve li "myrthe des marais", ene plante aromatike k' on meteut dins les årmås a léndje on pô crowes, po-z espaitchî l' léndje di prinde on gosse di tchamossî. Gn a-t i on rapoirt di onk a l' ôte, et avou Boursegne? Pocwè nén?

## Istwere
Les deus Boursegnes, li Ptite et l' Grande, ont shû a pô près l' minme tchimin, a pårt ki l' Grande esteut putoit rataetcheye a l' Abeye di Wåssårt et al Conteye di Nameur, avou des acwintances avou Poilvache. Li Grande Boursegne a oyou a sofri e 1640 des tropes francesses ki vnént fé l' sidje di Tchårlumont (Djivet).

Al guere di 1914, po on uhlan touwé al frontire, les Almands ont broûlé 72 måjhons. I n' dimoréve ki l' eglijhe et 18 måjhons.  Va co bén k' les djins avént saiwé e bwès.

E 1944, e-n alant so Vierzeye, i gn a plin di parachutaedjes d' åres pol Makis et les prumîs paras bedjes sol sol nåcionå, djusse divant l' liberåcion.

## A vey
Li site del Croes-Schaye fwait pårteye del viye comene del Grande Boursegne. C' est ene sitroete binde di teres k' el riloye avou l' viyaedje e passant eter Riene etVierzeye et k' on lome: "Les longs boyeas".
Li Ptite Boursegne

**Li Ptite Boursegne** (fr. *Bourseigne-Vieille*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene, e l' province di Nameur.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5575**
** Di 1969 a 1977: **6893**
* Limero diyalectolodjike: **D 111**.
* Arondixhmint: Dinant
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Dimanants: 220 an 1830, 163 an 1910, 155 an 1930.

## Rilidjon
* Eglijhe di bele vinowe, di 1868, a Sint Pire.
* Dicåce: prumî dimegne d' octôbe.

## Toponimeye
### Hamtea
* Boyé

## Istwere
Dins l' vî tins, les deus Boursegnes estént rashonnêyes a on seu dominne, avou li Ptite Boursegne k' aveut l' eglijhe et ki dominéve.

C' est seulmint å cmince do 16inme sieke k' on-z a veu ariver on signeur po tchaeke viyaedje, tot e dipindant onk come l' ôte del prevôté di Poilvache.

I gn a yeu des piyaedjes francès come al Grande Boursegne (1635-1660).

Pont d' problinmes e 1914.
Li Grande Louwate

**Li Grande Louwate** (la-minme ***Lu Grande Luwate***; F. *Louette-Saint-Denis*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djedene, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5575 **
** davance : **6874**
* Limero diyalectolodjike : **D 121**
* Arondixhmint : Dinant
* Eplaeçmint sol Daegn: 49° 57' 55 N - 4° 57' 55 E.
* Dimanants: 347 (1830), 516 (1910), 478 (1930)
* Eglijhe du 1878, stîle odjivå.
* Patron: Sint Denis. 
* Dicåce: li dimegne ki shût l' 9 d' octôbe.
* Ecarts: Mwinterne, ene anclave dilé Herisson, al frontire francesse, a 8-10 km do viyaedje.

Li Grande Louwate a stî basteye après l' Pitite Louwate.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Louwate|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Grande Louwate
### Hamteas
* *F. Fontaine-la-Dame*
* *F. Mointerme*
### Ôtès plaeces
* Al Plate Pire : cårire di pires primaires foirt rimarkåves (gn a k' deus cårires insi dins l' Urope ; l' ôte est el Hongreye.)

## Istwere
Li pårotche del Grande Louwate rimonte bén lon, pusk' e 946, l' impreur Oton baye, dins l' Pagus d' Årdene, a l' Abeye di Wålsårt, on manse signorå, avou 30 manses, ene eglijhe a Sint Dnis, deus bressenes et deus fors a pwin.

Li Grande Louwate a fwait pårteye do doyené di Graide et pårticipéve ås croes banåles di Sint-Houbert. Louwate a sayî d' aler putoit a Astire, mins a stî contrinte di rintrer dins l' djeron di Graide, avou Belfontinne et Nafraiteure, ki fjhént pårteye del pårotche.

E 1635, Li Grande Louwate, come tot l' payis, a sofrou bråmint do passaedje des troupes francesses. Li viyaedje a dmoré dabôrd å dzert durant mwintes anêyes.   

Li Grande Louwate a stî lontins e procès avou Nafraiteure po des afwaires di molén banåve, avou les moennes di Mouzon, pol tchesse, avou des ôtes pol potince, si bén ki les moennes ont rvindou leu bén å signeur di Belfontinne, Charles de Vaux (26 avri 1765).

Cwand li diyoceze di Nameur a stî rmetou so pî, e 1803, Li Grande Louwate a dischindou å rang d' vicaireye del Pitite Louwate, po rdivni pårotche seulmint e 1837.

## Tuzance walone
* Li roman e walon «Les Grignous» da Gaston Lucy mete e sinne des côpeus d' boûsse k' î dmorént.
Boshale

thumb|boshale d' avoenne (Årdene, 1978)
Ene **boshale** (on djheut eto: ene **marionete**, ene **damjhele**, on **sôdår**, on **djougåd**, ene **copale**, ene **copurnale**), c' esteut on dressaedje di deus djåbes di four u d' avoenne, loyeyes al copete.

On djheut parey d' ene grosse bote di fiole, di luzere, dressêye sol tchamp, disk' a esse tote fenêye.

*Li boshale est diferinne do [[dijhea]] ki s' fijheut djusse po les [[dinrêyes d' awousse]], avou bråmint dpus d' djåbes.*

## Etimolodjeye
Les mots «», «boshale» eyet «» fwaiynut sondjî a ene djonne comere. 

C' est kécfeye l’ idêye d' on cotrê d' båshele ki tape å lådje, a môde di triyingue izocele, ki prume.

## Pocwè fé des boshales ?
### Avou les cawes-di-rat
Cwand on fåtchive al få des fioles (cawes-di-rat), on n’ les ståréve nén. On les levéve, paski l' fiole c' est on hôt fôraedje. Si est ele åjheye a setchi, estant stampêye. Cwand elle esteut souwêye, on l' riståréve so des loyéns , po leyî rsouwer l’ cou. Adonpwis, on l' loyive po-z e fé  des djåbes pus maniåves po regregnî.
a
### Avou l' avoenne
Si c' esteut d' l' avoenne — elle arivéve sovint el fén del rotåcion —, on seméve, avou, des ptitès sminces (clåve) po regrinner l’ tchamp.

Li four di trefe k’ aveut crexhou dins l’ avoenne fijheut ki l’ cou des djåbes esteut pus massif ki l' copete. Dabôrd, i dveut-z esse metou a l’ air, çou ki n’ s’ åreut polou fé, si on åreut yeu loyî do côp.

## Sourdants
Tawire

thumb|cårire di tawe a Ettringen, e l' Almagne
Ene **tawire**, c' est ene cårire di tawe u d' tawea. 

El Walonreye, les tawires estént a l' air libe, come a Lîssin, mins on-z î a kécfeye cåvlé des taeyes, come a Lîsmea.

Les voennes di tawea sont pacô assez tenes (0,6 a on mete), pacô pus spesses (3 a 4 metes).

## Sacwantès cårires di tawea el Walonreye
Grossès cårires
* a Lîssin : al Pirreye
* a Lîsmea
* dins l' vå do Hoyou
* do costé d' Måstrek
Pititès cårires
* so Grand-Haloe
* a Oû-l'-grand
* a Pelinne
* a Wansin
Patiniye

**Patiniye**, c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.

* Dimanants: 274 (1840); 212 (1910); 210 (1930).
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sitindowe:  839 Ha.
* Hôteur:  370 m.
* Canton: Djedene
* Arondixhmint: Dinant
* Province: Nameur
* Payis: Beldjike.
* Vîs scrijhas: *Pantiniacus, Pentegnies* (1235). 
* Ecarts: Molén del Galete, so Houye;
* Eglijhe, di 1834, stîle roman, anecse di Djedene.
* Patron: Sts Côme et Damyin
* Dicåce: dierin dimegne di setimbe.

### Istwere
Minme istwere ki Djedene.
E 1914, passaedje des Almands: 3 måjhons broûlêyes; e 1916, 5 deportés.

### A vey
* Coûsse di vitesse motos å moes d’ awousse.
* Molén del galete et valêye di l' aiwe di Houye.
Riene

**Riene** (fr: *Rienne*), c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.

* Sitindowe: 1.611 ha., ki 800 c' est des bwès.
* Hôteur: 371 m.
* Eplaçmint sol Daegn: 
* Dimanants: 480 (1840) ; 765 (1910) ; 671 (1930).
* Canton: Djedene
* Arondixhmint: Dinant
* Province: Nameur
* Vîs scrijhas: Riennes in Arduenna, Ryenne, Rines 
* Ecarts: Buchère, Romprebaix, Rompré, Colole et l' molén d' Riene
* Eglijhe di 1873, stîle roman.
* Patron: N. Dame di l' Assoncion.
* Dicåce: dimegne ki shût l' 18 d' octôbe.

### Istwere
Riene (pårotche) dipindeut d' Astire (XII°s.) mins parexheut ddja ås croes banåles di Sint-Houbert, ki rmontèt a 837.

Pol civil, c' ere on fî d’ Orcîmont, po passer, å XVII°s., dins les mwins di Djan, baron di Wahå, tchesturlin di Rotchfoirt.

E 1870, li viyaedje a stî e pårteye distrût po feu, k' a devoré 70 måjhons.

E 1914, rén d’ gråve. E 1916, 34 deportés.

Al guere di 1940-1945, i gn ourit on makis actif dins tos les viyaedjes, et des algarådes avou les Almands. 
Li mayeur di Riene, Gabriel Mathieu, et l’ Abé Grandjean, curé d’ Vierzeye, ont stî hapés pås almands aspalés pås rexisses, voyîs et moirts dins les camps d’ concintråcion.

### A vey
* Li Croes-Schaye, (alt. 503 m.) a 4 kilometes do viyaedje
Vencîmont

**Vencîmont**, c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.

* Dimanants: 603 (1840); 685 (1910); 643 (1930).
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sitindowe: 863 ha., ki 554 c' est des bwès.
* Hôteur: 267 m., so Houye
* Sipotaedje des djins: les Magots, po les djins d’ Vonneche k’ estént, zels, lomés: Boyons.
* Canton: Djedene
* Arondixhmint: Dinant
* Province: Nameur
* Payis: Beldjike.
* Vîs scrijhas:  *Venecisus mons* (Roland); *Vennecimont*, (1235); *Venecimont* (1248); *Wynchumont* (1558); *Vinchymont* (1501-1503-1505); *Vincimont* (1532); *Vyncimont* (1532); *Venchimont* (1648-1617); *Vincymont* (1608 à 1673); *Vensimont* ( 1632-1715-1770 a 1775)
* Eglijhe, di 1877, stîle neyo-roman.
* Patron: Sint Lambiet
* Dicåce: dimegne ki shût l' 17 di setimbe
* Pelrinaedje a Sint Antoenne, li 13 di djun.

### Istwere
Li viyaedje est dné a l’ abeye di Florene pal famile di Rumigny; passe après al måjhon di Hierges. Les signeurs di Biarin l’ ont yeu a pårti do 16inme sieke.

Li viyaedje a sofrou bråmint des tropes espagnoles et del pesse e 1632 et 1651. Tchårlumont, tot près, n’ a nén aminé ki des bons vijhéns.

Les vîs redjisses cåzèt des måleurs di Vencîmont al fén do 18inme sieke (djalêye estrawordinaire, e 1788; disboirdaedje di Houye, e 1789, oraedje avou gros gurzeas, e 1789, pômagne, e 1795 et li feu ki ravadje li viyaedje e 1803.)

Al guere di 1914, rén d’ gråve (viyaedje a tchinne, pierdou å mitan des bwès. E 1916, 44 deportés (8 e l’ Almagne et 36 å bwès des Manizes, dilé les Hôts Butés).

### A vey
* Divant guere, li dicåce esteut l’ ocåzion di danses, come li danse do ramon, li danse des 7 sårts, li danse des tchikes, li caracole.
* E Bwès l’ abé, dvant l' guere, on pleut co vey les fondåcions do monastere di Félipré, distrût å 13inme sieke.
* Belès porminådes dilé Houye et å Barbouyon.
Lîsmea

**Lîsmea** (la-minme: *Lîsmia*, F. * Linsmeau *, Ny *Linsmeel*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Élessene, el province do Roman Payis.

## Etimolodjeye
*Lîsmea vout dire "Pitit [[Lîssin (viyaedje)|Lîssin]]"; po les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Lîsmea|l' esplicant motî]].*
## Industreyes
* cårire di tawea serêye e 1950. Elle esteut manaedjeye del famile Lorent. On-z î a fwait des taeyes.

## Referinces
Noûmot

On **noûmot** ou **novea mot**, c' est on mot k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje. 

Gn a todi on noûmot ki doet aspiter tchaeke côp kel kiminålté des djåzeu(se)s est dvant l' arivêye d' ene novele sacwè (usteye, tecnike, atuze, adjinçnaedje administratif u sociål).
 
Les noûmots e walon sont studyîs dins ene pådje tote seule.

## Sôres di noûots, d' après leu vitesse di comprindance
On djåze di clair noûmot ou di spès noûmot.
### clair noûmot
On clair noûmot, c' est on novea ot k' èn uzeu (ene uzeuse) ordinaire del langue pout adviner sol côp çou k' i vout dire. 

Metans, e walon, li mot : «», «».

Li noûmot pout esse clair pask' il a divnou corant dins èn ôte lingaedje ki les cåzeus kinoxhnut bén :

Par egzimpe, e walon : mobilofone, emile, Toele (Internete), årtchive

### spès noûmot
On spès noûmot, on n' comprind nén do côp s' sinse. Mins on l' aprind raddimint si bråmint des djins s' è sievnut po ene novele sacwè foirt corante.

Par egzimpe, e walon : «», xhinåd (dessén), Daegntoele, .

## Manires d' askepyî des noûmots
Les cwate mwaissès manires po des noûmots skepyî, c'est :
* Li stindaedje do sinse
* L' aparintaedje
* L' aplacaedje
* Li eprontaedje
 
Gn a eto des tecnikes diléreces :
* li spårdaedje d' on no d' måke di fabrike come on cmon no, metans, dins bråmint des lingaedjes "coca".
* li spårdaedje d' on sigue, ki n' est pus rsintou té ké : sida, *aids*.
 
Après leu skepiaedje, les noûmots divèt co esse eployîs pås cåzeus et pås scrijheus do metou lingaedje. 
 
## Acceptance des noûmots
Dins les lingaedjes avou on linwe-ehåyaedje oficire, les noûmots ki skepeynut tot seus polèt esse acceptés u nén pa l' intitucion k' erîle li langue. Årvierdimint, ciste institucion la pout atåvler des ôtes noûmots po replaecî les cis k' ele ni vout nén (sovint pask' i sont calkés d' ene langue etrindjire, riwaiteye come on spotchant lingaedje).
* les calcaedjes di l' inglès del fotbale på francès (*corner*, *penalty*) e francès replaecîs pa des mots pår francès *coup de coin*, *pénalité* (cône, penalti).
* li calcaedje di l' inglès *compiuter* u do francès *ordinateur* (copiutrece) pa l' arabe replaecî pa on mot pår arabe *hasoub*.
 
L' askepiaedje di noûmots pa les djins, c' est on sene di vicansté d' on lingaedje. Les lingaedjes dilérins ciminçnut a mori podbon cwand i n' sont pus capåbes d' edvinter des noûmots. Adon, i lomnut totes les novelès sacwès dins li spotchant lingaedje, sins minme redjårber leu no. E walon, c' est çou k' on lome les francijhas.
 
## Hårdêye divintrinne
* Askepiaedje di noûmots e l' arabe marokin.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tchaptrê so les noûmots do live "Ké walon po dmwin ?" (e francès, avou on racourti e walon)
* Li pådje so les noûmots di l' Aberteke (maxheye, walon et francès).
Måvjhén

**Måvjhen**, c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Djedene.

* Dimanants: 204 (1840); 308 (1910); 320 (1930).
* Stindowe: 507 ha, ki 280 c' est des bwès.
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Canton: Djedene
* Arondixhmint: Dinant
* Province: Nameur
* Payis: Beldjike.
* Vîs scrijhas: *Mauvesin, Måvesin*.
* Eglijhe, di 1840, stîle Rinexhance, 
* Patron: St Hilåre, priyî po les niers et les rumatisses. 
* Dicåce: 3° dimegne di setimbe.
* Tchapele a Sint Antoenne. Les conscrits vnént dmander po tirer on bon limero, po n’ nén fé leu siervice.

### Istwere
Måvjhén a todi dmoré dins l' signeurreye di Djedene. On sait djusse ki, d’ après l’ curé Henroz, li 9 d' octôbe 1651, les tropes da Don Esteven de Gamarre ont lodjî e viyaedje et rwiner Måvjhén, Patiniye et l’ Sårt.

Måvjhén esteut pårotche di Djedene et n’ aveut pont d’ tchapele, ca on curé d’ Måvjhén a si dale funeraire a l’ eglijhe di Djedene.

Divant 1940, Måvjhén esteut del comene di Patiniye.
Li viye cinse-tchestea sierveut lanawaire di måjhon comunåle, sicole et cure.
E 1914, passaedje des Almands; e 1916, 13 deportés.
Rodjissårt

**Rodjissårt**, c' est on ptit hamtea di Djesponsårt (Jespunsart) el France, a on kilomete di Pûsmadje.

Dinltins, payis d' clawtîs.
Framriye (viyaedje)

**Framriye** (F. *Frameries*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **7080** (vî limero **7230**)
* Limero diyalectolodjike: **Mo 44**
* Sipotaedje des djins: les bosketeas.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins .*

## Tuzance
* Sicrijheu : Joseph Dufrane.
## [[Diyalectolodjeye]]
Li borin d' Framriye est pus près do walon do cinte ki do "vraiy" borin d' Wame et d' Pasturaedje.
* Li cawete -ea s' î prononce *-ia* (come e mîtrin walon ey e walon do Coûtchant et nén *-iô* come e picård. 
:, , , , , , , , , , . 
Les mots k' ont cwand minme li cawete picåde -iô, c' est a cåze d' on livea speciål, po s' fote u po préjhî (metans *capiô*po djåzer d' on laid tchapea, u d' on foirt tchir novea tchapea). 
* Li cawete -î dimeure **-î** come e walon (, , , ) et nén ***-ié*** come e picård (pié, mestier, cinsier, sakier).

## Sourdants
Borén

Li **borén** (la-minme, on prononce *boringn* u *borègn*), c' est on pårler do picård ki s' djåze dins l' Borinaedje.

## Spårdaedje des pårlers boréns
Les prlers boréns sont les cis des comenes metowes a Nonne coûtchantrece di Mont, disca l' frontire francesse, dj' ô bén, les comenes di Cargnon, Hornu, Boussu, Doû (viyaedje), Warkigniye, Pasteraedjes, Widjî, Flinnu, Djimape-dilé-Mont, Cwaime et Wamuyeu. La, les djins si djhèt boréns, et ricnoxhèt les ôtes insi. I fåt radjouter Framriye, la k' les djins si deynut «di Framriye» (mins sont metous po boréns pa les ôtes). Mins les djins di ces comenes la ni raguidèt nén les cis d' Elouje, di Weriye, di Noercin et d' Djinli come borén, mågré k' les nés-natifs did la s' î rwaitèt.

Li pus tipike des pårlers borins, c' est l' ci d' Wame et d' Pasturaedje. Li ci d' Framriye et del Bouvriye rissaetche dedja est ene miete do walon.

## Escrijheus et scrijhaedjes
On prumî årmonak, l' *Armonac du Borinage in patois borain pou l' année [[1849]]* fourit eplaidî on n' sait nén pa kî.

Li prumî "vraiy" escrijheu e borin fourit, sins manke, Joseph Dufrane, ki va rprinde li dujhance di vudî èn årmonak troes ans å long, di 1880 a 1882.

## Antolodjeyes
André Capron *Essai d' illustration du parler borain*

## Motîs et motlîs e borén
* Pierre Ruelle *Vocabulaire professionnel du houilleur borain* (1953).
* Emmanuel Laurent
** *Glossaire étymologique borain* (1975)
** *Dictionnaire borain-français* (1979)
** *Nouveau dictionnaire borain-français* avou al fén on motlî francès borén (1983)
* Émile Mester *Dictionnaire borain-français (Mon borain)* (1979)

## Egzimpe di tecse e borén
:*Vous stez bié honnête èyë ça m'a fait plaisi que vous m'invouyisse vou voeux d bonne annèe. Ed souhaite tout çu qui pwèt awo d bon dvins les douze mois qui s'amousstè pou vous èyë pou vou famille (comme i scrîttë su les cartes de bon an).* (Vos estoz bén oniesse, eyet ça m' a fwait plaijhi ki vos m' åyoxhe evoyî vo veus d' boune anêye. Dji sohaite tot çou ki pout awè d' bon dvins les doze moes ki s' amoussèt, por vos eyet po vo famile (come i scrijhèt so les cwåtes di bounan).
:*Que tou dallisse bié.* (Ki tot alaxhe bén)

## Sourdants
Sint Mårtén d' Tour

thumb
**Sint Mårtén d' Tour** (u **Sint Mårtén d' [[Tours]]**), c' est on rlomé sint fiesti e l' Walonreye*'

Il a skepyî e [[316]] ou e [[317]] a Sabaria ([[Szombathely]]) e l' [[Hongreye]] d' asteure, et a morou a [[Cande-Sint-Mårtén|Cande]] e l' [[France]] d' asteure e [[397]].

*I n' doet nén esse comaxhî avou sint Mårtén d' Tongue u sint Mårtén bolant, èn ôte sint fiesti el Walonreye.*

== Mwaissès racsegnes ==
C' est onk des [[Peres di l' Eglijhe]], et on [[sint]] po l' [[Eglijhe Catolike]], [[Eglijhe Ortodosse|Ortodosse]], [[Eglijhe Anglikinne|Anglikinne]]. Si vicåreye, on l' kinoxhe do live ki s' lome *Mårtén s' vicåreye* da [[Sulpice Sever]].

Il est fiesti li [[4 di djulete]] (c' est l' Sint-Mårtén d' esté), eyet li [[11 di nôvimbe]] (Sint-Mårtén d' ivier). Cwand gn a ene termene di bon tins a ç' moumint la (fén octôbe, kiminçmint d' nôvimbe), ça s' lome l' [[esté Sint-Mårtén]].

== Vicåreye ==
On n' sait rén do tot di s' mame.

C' est come sôdård k' i s' fijha batijhî a Amiens, la k' il åreut pårti s' mantea avou on pôve. 

Il a stî eveke di Tours e France (370-371). I prêtcha po spåde l' Evandjîle dins les campagnes del Gåle.

== Sacwantès eglijhes Sint-Mårtén el Walonreye ==
* [[Frantchimont-dlé-Rmeton]]
* [[Leglijhe (viyaedje)|Leglijhe]] (la-minme, on prononce *sît Mârtî*): eglijhe distrûte d' on [[stron d' pourcea]] diviè 1978.
* [[Madjrè]] : Cwand ene feme ki ratind rexhe foû d' l' eglijhe pask' ele si sint må, on î djheut :"C' est Sint Mårtén ki l' a pité".
* [[Transene]] (la-minme *sint Mârtin'')


Transene veulire Sint-Mårtén2.jpg|veulire di l' eglijhe di Transene
Transene veulire Sint-Mårtén1.jpg|
Staufen St. Martin Fahne 293.JPG|so ene sitofe, el Bavire
Virele

**Virele ** (F. *Virelles*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Chimai, el province do Hinnot.
* Limeros del posse : **6461** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : **Th 66**
* Arondixhmint : Twin
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Virele|l' esplicant motî]].*
## Hamtea d' Virele
* Ferire (F. *Ferrières*)

## Avey
Basse d' aiwe di Virele.
Sinte Matrice

**Sinte Matrice**, c' est ene forveyowe sinte fiesteye li 16 d' octôbe. 
 
C' est ene sinte priyeye al tchapele di Boubåye (Vizé), avou sint Elwè et sint På metou dlé leye. 
 
Å cmince, c' esteut fok ene imådje di l' Aviedje, avou on scrijhaedje *in honorem Matris Dei*. Les djins ont creyou ki "*Matris*", c' esteut l' no del sinte, eyet les femes li vni priyî po les mås d' matrice.
 
Gn a eto des tchapeles a sinte Matrice a Farnire (gåtche erive di Glin, inte li Viye Såm et l' Haleu, po les crapådes trover on bon marieu. 
 
End a eto ene ås Cahotes (a Horion-Hozémont).
Cweme

**Cweme** u **Cwinme** (la-minme ***Cwême***, F. *Cuesmes *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye dedja rebané avou Mont e 1971, el province do Hinnot.

* Arondixhmint : Mont
* Lingaedje do payis : picård rouchi.

## Etimolodjeye
*Po l' vî scrijha, riwaitîz dins [[:Wikt:Cweme|l' esplicant motî]].*

## Tuzance
Djôzef Dufrane cåze di Cweme dins s' tchanson Èç n' est nén co Framriye.

## Rilomêyès djins d' Cweme
* Vincent Van Gogh î a dmoré on moumint.

## Referinces eyet sourdants
Wame

* Wame-e-Borinaedje
* Wame-Odmé
* Wame (aiwe ki s' maxhe e-n Inne)
* Wame (aiwe ki s' maxhe e Lome)
Wame-e-Borinaedje

**Wame-e-Borinaedje** (F. *Wasmes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Colfontinne, el province do Hinnot.
* Limeros del posse :
** asteure : **7340**
** davance : **7200**
* Limero diyalectolodjike : **Mo 41**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Nameur
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Wame|l' esplicant motî]].*

## Foclore
Porcession del Puçlete, al Pintcosse. Li dragon d' Mont provénreut d' Wame.
Cwåte di vizite

[thumb|cwåte di vizite da [Pablo Saratxaga po s' mestî]]Ene **cwåte di vizite**, c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e handele u dins ene SNR dene a ses candes u ses cousses por zels li poleur atôtchî pus åjheymint.

## Mwaissès dnêyes
Li cwåte di vizite est scrîte dins l' lingaedje des candes, u li cmon lingaedje k' i comprindnut l' pus (sovint l' inglès po les boesses eternåcionåles).

Ene cwåte di vizite pout eto racsegnî so on tite, ene ancyinne plaece u ene ôte sacwè k' on ndè fir.

On pout eto mete si cwåte di vizite ås etermint et cwand on va dire si tchaplet po on moirt, po dire k' on-z î a bén stî.

So ene cwåte di vizite, gn a bén seur li no eyet l' mestî do ci (del cene) ki c' est da sinne, mins eto si (ses) adresse(s), limeros d' telefone, di fak (dispoy les anêyes 1960), si emile (dispoy les anêyes 2000). Di 1950 a 1970, on-z î pleut trover eto on limero d' telek.

Dispoy l' arivêye des bonmartcheyès scrireces dins ls anêyes 2000, gn a scwant djins ki fwaiynut zeles-minmes leus cwåtes di vizite å buro.


Cåvea lidjwès cwåte vizite.JPG|do Cåvea lidjwès


## Cwåtes di vizite e walon
Les scrijheus e walon (Françwès Nyns, Lucyin Mahin) fwaiynut tenawete des cwåtes di vizite e walon.
Bire ås ampônes

Del **bire ås ampônes** (on dit eto: **ås rodjès åmônes**, ås frambåjhes), c' est ene bire di 7 digrés, fwaite avou do djus di rodjès åmonnes, djusses displouctêyes. 

N a, avou, del bire k' est djusse sinbontêye avou on estrait d' ampones. Elle est rwaiteye come "nén vraiye" pås produjheu del prumire sôre.

Ene bire ås ampones a stî prodûte a Rdû dispu 1990, dizo l' no walon d'  (avou li scrijha a môde francesse *Ampounette*), trové pa Lucyin Mahin. Les ampones vinént d' ene amponete ahivêye a Rdû minme.
Ampônî

thumb|ampônes
vignette|ampônes
vignette|
Èn **ampônî** (on dit eto: on **rodje-åmônî**, èn **amblî**, on frambåjhî), c' est ene ronxhe ki dene on frut bon a magnî, rodje saetchant sol rôze, l' **ampône** (on dit eto: li **rodje åmône**, l' **ampe**, et l' frambåjhe u l' amande, mins ces mots la siervèt ossu po des ôtes fruts).

 *[[Rubus idaeus]]*

 rôzacêyes.

## Discrijhaedje
Li rodje åmonne est fwaite di totès ptitès boles, come des makes d' ataetche.

El Walonreye, ele vént do moes d' awousse å moes d' octôbe.

C' est purade on frut del froede Urope, ki n' vént nén dins les payis del Mîtrinne Mer, todi nén dins les plins.

## Uzaedjes
L' amponî vént dins les bwès, mins pout esse ahivé, po fé del gote d' ampônes et del bire ås rodjès åmônes.

Avou les ampônes codowe ezès bwès, on pout fé del confiteure et des dorêyes.
Viyaedjes et aiwes

**Pådje des viyaedjes et des aiwes del Walonreye ki s' lomnut parey**

C' est assez corant el Walonreye d' aveur des viyaedjes ki s' lomèt d' après l' aiwe k' elzès trevåtche.
Cisse pådje ci moster les nos d' viyaedje ki s' lomnut come des nos d' aiwe, k' ele passexhe dins l' viyaedje ou nén.

Loukîz eto : 
* emacralé no d' viyaedje
* emacralé no d' aiwe

## [[:Wikt:Djåce|Djåce]]
* aiwe di Djåce, ki passe a Djåçlete !
* aiwe di Djåçlete, ki passe a Djåce !
* i gn a eto l' rebanêye comene d' Oû-Djåce (ki Djåce endè fwait pårteye)
* coulot d' Gråce-Bierleu (la-minme : *Djâce*)

## [[:Wikt:Lesse|Lesse]]
* Aiwe di Lesse
* Lesse (Ridû) (hamtea di Rdû, so l' aiwe do minme no)

## [[:Wikt:Mouhagne|Mouhagne]]
* Aiwe di Mouhagne.
* Viyaedje di Mouhagne (Magne).

## Our / Oûte
### Viyaedjes
loukîz eto a : Hour
* Our-Ôpont (fr: *Our*)
* Our-dilé-Libråmont (F. *Ourt*; sourd di l' Oûte Levantrece)
* Oûte (fr: *Ourthe*; hamtea d' Buhô, sourd di l' Oûte Bijhrece
### Aiwes
* Our (fr: *Our*, ki mousse e l' Aiwe di Lesse)
* Our e Lussimbork (ki mousse e Seure) ???
* Oûte (fr: *Ourthe*, aiwe)

## Seure
* Seure (aiwe) (la-minme *Sûre*)
* Seure (Nive) (la-minme *Sûre*)

## [[:Wikt:Wame|Wame]]
* Wame-e-Borinaedje
* Wame-Odmé
* Wame (aiwe ki s' maxhe en Inne)
* Wame (aiwe ki s' maxhe e Lome)
Ronxhe

Les **ronxhes**, c' est on djinre di vicassès plantes, avou des picas so leus montants, k' i gn a dipus di 700 sôres, ki crexhnut purade dins li dmeye-bole bijhrece.

 : *[[Rubus]] spp*

## Motlî
Ene plaece avou toplin des ronxhes si lome on **ronxhî**. Ci mot la a eto dné des nos d' plaece del Walonreye.

## Sacwants ronxhes
Les pus cnoxhowès sôres di ronxhes el Walonreye sont l' amponî et l' meuronî.
Mam'zèle Chôse

thumb|coviete do live 
**Mamjhele Tchôze** (***Mam'zèle Chôse***), c' est on roman e walon sicrît pa Hinri Van Cutsem et eplaidî e 1950.

I raconte li spoûle d' ene veye djonne feye, Palmire - Mamjhele Tchôze, dabôrd -, ki tneut botike do costé d' Tchålerwè.

C' est on roman lineyåre, ki cmince å skepiaedje do mwaisse personaedje, et ki s' atcheve a s' moirt.

C' est on roman sicolodjike.

## Boket saetchî foû do live
::**Fén des Féns**
::Tossint...

:Batisse do Calonî a fini si tornêye dins l' cimintire e metant, shuvant l' uzaedje, ene potêye di sinte-Catrine sur les tombes novelmint rnetieyes di ses parints, d' ene masseur et d' on mononke. Il est avou si feme.
:I n' oize nén dire :
: - Alez è salouwer l' tombe da Monsieu Zidôre et da Mamjhele Palmire.
:Il a peu ki si feme ni rapetache co l' afwaire des tchapeas do djoû del passêye. Mins, e fjhant shonnance di rén, il arive tot l' minme dé leu cavô, tire ès caskete. Il est prou... Ès feme fwait l' sene del croes.
:- On direut k' i gn a nolu k' a vnou, dit-st ele prumire! Pont di fleurs; el tombe n' a nén stî rlåvêye.
:- Les eritîs les ont rovyîs, respond i, tot lvant ses iys å cir et leyî, tot , ritchaire si minton so si pwetrene.
:- Dedja! C' est do prôpe.
:- L' an ki vént, feme, si nos vicans co, nos fårè coûtiver ene sinte-catrene ou deus di pus.
:- Et dj' vénrè froter les pires.
::::FÉN
Dicåçtaedje d' on live

[thumb|Dicåçtaedje do live "Rimas did dinltins" pa [Emile Petcheur (2005)]]
Li **dicåçtaedje d' on live** (on dit eto: li **sinaedje**), c' est l' metaedje d' on siné sol prumire pådje divintrinne pa l' oteur.

On tchanteu el pout fé so ene plake.

Li dicåçtaedje d' on live si fwait l' djoû do strimaedje u dins ene fôre ås lives u on mostra, la k' les scrijheus vnèt passer on moumint.

Li dicåçteu mete ene tourneure classike, s' i n' a nén l' tins, u k' i n' kinoxhe nén trop bén l' atchteu do live. I pout eto mete ene sacwè esprès po l' lijheu. 


Dicåçteus Mahin et Thiry.jpg|Lucyin Mahin (divant) et Joël Thiry (padrî), ki fjhèt do dicåçteu
dicauctaedje_sinei.jpg|dicåçtaedje mitan e walon d' on live e francès


Li dicåçtaedje des lives e walon esteut sovint fwait e francès; tolminme a pårti des anêyes 1970, on trouve des dicåçtaedjes e walon. Gn a des scrijheus e walon ki n' sinént leu live k' e walon, come Lucyin Mahin.

L' imprimeu pout adjinçner si prumire pådje divintrinne po leyî on grand vude ådzeu, po li scrijheu î poleur sicrire on spès dicåçtaedje a si åjhe.

## Sacwants dicåçtaedjes so des pådjes Wiki di scrijheus e walon
* Michel Francard
* Jacques Morayns
* Henri Van Cutsem

## Sacwants dicåçtaedjes e walon
Les scrijheus d' lives e walon diçåçtêynut pa des côps leus lives e walon. Mins ci n' est nén todi l' cas.

Dicåçtaedje walon Francard po Mahin.jpg|di Michel Francard
Dicåçtaedje walon Hendschel po Mahin.jpg|di Lorint Hendschel
Dicåçtaedje walon Minet po Jo Duchesne.jpg|di Joseph Minet


Parey po les tchanteus, po leus stroetès plakes

Dicåçtaedje walon Cabay po Mahin waiburlin.jpg|di Guy Cabay
Dicåçtaedje walon Dunker po Mahin.jpg|di William Dunker
Ronxhe (toponimeye)

On **ronxhî**, on **ronxhi**, on **ronxhisse** ou ene **ronxhire**, c'est ene plaece la k' i gn a toplin des ronxhes, ki c' est å pus sovint des meuronîs. 

Ces mots la si rtrouvnut cobén e l' toponimeye walone.

## Hamteas et coulots
* Ronxhî, hamtea di Belvå-dlé-Måmdiy
* Côroe : Al Ronxhe

## Plaeces
* Forire : Li Ronxhî
* Roli : El Ronxhire (la-minme: *Roncêre*)
* Nafraiteure : 
** Les Tchamps ås ronxhes
** les tchamps do Ronxhi
Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)

thumb|coviete do live, ki rprezinte "Mignolet", li mwaisse personaedje del prumire novele 
"**Contes di m' payis et d' co pus lon**", c' est ene ramexhnêye di noveles da Jean-Pierre Dumont eplaideyes på Coirneu e 2005.

L' ehåyaedje ortografike e sistinme Feller a stî fwaite pa Bernard Louis, avou l' aidance da Victor George.

Les enimådjeures sont fwaites pa **Agnès Closset**.

## Mwaissès dnêyes sol live
I gn a 171 pådjes di tecse, pår e walon, çou k' endè fwait li pus gros live di prôze racontrece e walon di tos les tins.

Li live riprind cåzu tos les sicrijhaedjes di l' oteur, di 2001 a 2004, avou "Mignolet" a s' tiesse, on ptit roman  k' aveut rascodou l' Pris do Coirneu e 2001. 

Gn a des totes pitites et des pus longuès noveles.

Les noveles did "co pus lon", c' est sovint el Hongreye, la kel Djhan-Pire aveut rassonré ene måjhone po-z î aler e condjî.

## Kitaeyaedje do live
* p. 3-10 : pådjes d' adrovaedje (rimerceymints, divant-z-ouve, adrovaedje, prezintaedje des tecses); ele sont scrîtes e francès. 

* p. 11 : adviertixhmint e walon :
:Totes ces istweres cial ni sont k' des carabistouyes k' ont mawri e måhaiti cervea da l' oteur. C' est al vude k' on-z î cwirreut ene ravizance avou des djins moites u evikes.

* p. 13-182 : li mwaisse tecse, tchaeke novele estant datêye.

* p. 183 : tåve.

* Coviete cou : prezintaedje do scrijheu e francès avou s' portrait.

## Les noveles ki s' pasnut foû del Walonreye
* "**Itzimer**" : disbåtchance d' ene famile hongrwesse souwabe ki rvént e s' payis après ene hapêye passêye e l' Almagne, come "rifudjîs".
* "**Edward Madrell**" : Complinte å dierin djåzeu do lingaedje gayel di l' Iye di Man.
* "**Li dierin des [[Indyins Carayibes|Carayibes]]**" : li mitan do ptit roman, c' est e l' Amerike, å moumint do disbårkumint des prumîs Espagnols.
* "**Li ptit souneu d' clokes**" : Assazinaedje do souneu d' clotche del båzlike del Nativité a Betleyem, pa des mwaisses saetcheus å fizik Israyelîs e 2002.
* "**Szenkut**" : perlinaedje des djupsyins di Hongreye.
* "**Pate di robete**" : Istwere d' on går-tchesse hongrwès.
* "**Zoly est moirt**" : Li crapåde do raconteu vike el Hongreye; si,ome vént d' mori…
* "**L' ome ki côpéve des åbes**" : disvoyance des Palestinîs so l' ocupåcion d' Israyel.

## Djudjmints sol live
Li live a stî préjhî pal gazete "*Le reflet de chez nous*" des scrijheus del Walonreye.

Sacwants lijheus ki tnèt avou les Israyelîs n' ont nén léjhou voltî les deus noveles "Li ptit souneu d' clokes" eyet "L' ome ki côpéve des åbes".

## Racsegnes eciclopedikes
* so les pailtaedjes (dins "Mignolet", cwand i vike aclapé avou ene veve).

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  (mwaisse modêye: tapuscrît do scrijheu).
* Sacwants bokets del ramexhnêye, rimetous e rfondou walon .
** "Mignolet", li prumire novele
** "Nanete", li novele avou li pus di passaedjes loukîs come "måhonteus"
** "Li dierin des Carayibes", ene des noveles "foû payis"
** Des ôtes sol pådje moennrece do scrijheu
* Corwaitaedje di «Mignolet»
Djubet

On **djubet** (on dit eto: ene **potince**), c' esteut, el Moyinådje…

Li plaece k' i gn aveut on djubet si loméve sovint li Djustice.
Djubet (toponimeye)

El toponimeye, on loméve voltî **al Djustice** u **å hapå** li plaece la k' gn aveut on djubet.  Ci potince la esteut sovint metowe so on tiene.

## Nos d' plaeces avou "djustice"
* Al Djustice : Viyance
* Li tiene al Djustice : Roli

## Nos d' plaeces avou "hapå"
* Å Hapå (*Au Apau*) : Wagnlêye
* Campagne do Hapå (*campagne du Apau*, F. *Happart*) : Nivele

## Nos d' plaeces avou "djubet"
* Å Djubet : Vådcêye (*au djibet*)
Broû (toponimeye)

thumb|300px|Les Broûs d' Viyance 
Li **broû** (u **les broûs**), el Moyinådje, c' esteut on raiwî pré, metou sol dizo d' on viyaedje, k' el four esteut då signeur, mins k' les dmanants î dvént aler aler fener al corwêye. Ci pré la rçuveut totes les aiwes di plouve k' avént corou dins les rowes do viyaedjes et k' estént recråxheyes pås flates.

Ci mot la rvént pacô ezès nos d' plaeces del Walonreye.

*Li mot [[:Wikt:broûs|broûs]], c' est eto on cmon no do walon.*

## broû(s)
* tot seu :
** e Broû a Eure-li-Romin, a Sprimont (e *Bru*) 
** les Broûs a Viyance 
* en èn aplacaedje tîxhon 
** Brûpré a Mårcin
* Aplacaedje latén
** Bwès d' *breu* a Lidje

### broûlote
* Transene : Li Broûlote (*La Brûlote*)

## Hårdêye Wiki
Comenes di France ki s' lomnut "Broû" (''Breuil'')
Drapea walon

[thumb|Li drapea walon håyné pa des djonnes waloneus a l' [Elizete, e 2003]]
thumb|A Tchålerwè, åtoû del posteure Destrée, e 2014
Li **drapea walon** (ossu: **åbarone del Walonreye**), c' est l' drapea oficir del Walonreye.

I rprezinte li cok walon, e rodje coleur, so on djaene fond.

## Istorike
C' est l' Assimblêye walone ki cwera après ene essegne pol Walonreye. On-z atåvla : li Peron d' Lidje, ene sitoele, on cok, ene ålouwete, on torea, on singlé, on spirou.

Al fén, l' Assimblêye decida ki ça sereut *on rodje cok so on djaene fond". C' est les coleurs del [[Principåté d' Lidje]].

C' est [[Paul Pastur]] ki va dmander a [[Pierre Paulus]] di dessiner l' ouve.

Li [[cok walon|cok da Paulus]] serè accepté oficirmint li [[3 d' djulete]] [[1913]].

Après li [[Redjonalijhaedje del Beldjike]], li cok walon est ricnoxhou come drapea på [[Pårlumint walon]] ([[15 di djulete]] [[1998]]), adonpwis, pal [[Kiminålté francesse]] ([[23 di djulete]] [[1998]]).

== Varyistés ==
<center><gallery>
Flag of Wallonia.svg |Drapea d' asteure ([[1998]]).
</gallery></center>

== Li drapea walon avå les voyes ==
I gn a on drapea walon sol tour di l' awaiteu, al Citadele di [[Nameur (veye)|Nameur]].
<center><gallery heights="150">
Imådje:Drapeau wallon sur la tour du guetteur à Namur.jpg|Foto do *'drapea walon''' sol Tour di l' awaiteu.


## Sourdants
Damjhele (toponimeye)

Li mot **damjhele** si rtove assez sovint el toponimeye do walon, divant on ptit no d' djin. 

* pré Damjhele Ide a Mårcin
* Bwès Damjhele Mareye a Mårcin eto.

Li mot pout eto vni d' ene ôte sôre : on bî avou bråmint des damjheles (inseke) come "Les Damjheles" a Viyance.
Fraiteure

**Fraiteure ** (la-minme: *Frinteure* ; F. *Fraiture*), c' esteut on hamtea d' Bihin, asteure on viyaedje del Grande Viye Såm, el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe 

C' est l' minme no ki Nafraiteure.

## Djeyografeye
Li barake di Fraiteure, c' est l' deujhinme pus hôt pont del Walonreye et del Beldjike. Inte 1830 eyet 1919, c' esteut l' pus hôt.

## Tourisse
pisses di ski.

## Botanike
Ene des rålès plaeces el Walonreye la k' on trouve di l' yebe di troye.
François Toussaint

**François Toussaint** a skepyî li 4 di may 1882 a Ôvîfa. Il a morou li 13 di måss 1957 .

C' esteut on diccionairîdo walon, k' a skepyî el Walonreye prûssyinne.

Di s' mestî, il esteut curé. I fourit ordoné e 1907 et lomé a a Waime e 1922.

Come pasmint d' tins, il aveut l' botanike et l' kinoxhance del Hôte Fagne. 

## Ouve pol walon
Il a scrît di 1910 a 1940, on gros motî walon, a pårti di l' accint d' Ovîfa, sovint rahoukî come li «Motî Toussaint».
Motî Scius

Li **Motî Scius**, kel tite, c' est : *Nouveau dictionnaire wallon-français*, c' est on motî k' a stî scrît pa Hubert Scius et k' a parexhou e 1893, pår 100 ans après l' ci da Villers.

Il a stî corwaitî pa Joseph Bastin e 1907 dins si *Notes sur le Dictionnaire malmédien de Hubert Scuis*, on livret eplaidî a Vaillant-Carmanne a Lidje.

Il a stî replaidî, ecråxhî di ces notes la, e 1979, amon *Charlier & fils* a Rmicoû.

Il est rprins sol limero **[E21]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Georges Simenon

thumb|Posteure da Simenon a Lidje
**Georges Simenon** (ki tot s' no, c' est Georges Joseph Christian Simenon; Lidje li 12 di fevrî 1903, et dhoté a Lausanne, li 4 di setimbe 1989).

C' esteut on scrijheu e francès vinou å monde el Walonreye.

## Dinêye so si ouve
Simenon esteut on fjheu d' romans. Si end a-t i scrît ene cåkêye : 192 romans romans et 158 pitits romans
 
Il a eto scrît so 27 nos d' pene diferins (des romans, des noveles, des rapoirtaedjes, des otobiyografeyes).
 
I s' a vindou 550 miyons d' egzimplaires di ses lives.

L' anêye 2003 a stî rclamêye **anêye Simenon** el Walonreye, et foirt fiesteye a Lidje.

Il a si posteure so ene plaece di Lidje.

## Dins les Belès Letes e walon
Dins l' live di cones «Voyaedje ezès payis d' oyi», Pålene, li heroyene, va djåzer al posteure di Simenon. Et Djonatan, l' ôte personaedje va viker dins l' comissariat la k' on cmince l' inkete sol "pindou d' Sint-Foyin" (onk des romans da Simnon). To çoula gråce al mådjinåcin da Djåke Warnî.

## Hårdêye difoûtrinne
* tote ene pådje ki cåze di Simenon, pår e walon
Fosse al diele

Ene **fosse al diele**, c' est ene cårire ou ene mene la l' on saetche al diele.

Èn ovrî d' fosse al diele si lome on **dierleu**.

*Les fosses al diele sont des près-parints des cårires di [[cawolin]].*

## Discrijhaedje d' ene fosse al diele
### Beurs
Come dins les houyires, gn a on beur ki dischind metans a 36 metes. 22 metes pus lon, gn a on deujhinme beur po si e cas, et po vudî l' måle air.

Li beur dene so ene voye a-roye-di-cir, cåvlêye dins do bolant såvlon. Ele finixh pa ene tcherpinte, la k' on a on deujhinme beur, ki va d' biyaire dins tere, 18 metes pus bas.

### Galreyes
Li galreye, sitançnêye avou des tronces di tchinne, moenne al taeye wice k' on saetche li diele. Ele fwait a pô près ût nouv twezes di long, on mete et dmey di hôt et l' minme di lådje.

### Potche d' aiwe
Dizeu l' galreye, gn a l' potche d' aiwe, ki respond a del diele dedja rsaetcheye divant. Elle est returêye pa èn ewalpaedje di daegn, 1 mete sipès.

### Maxhurea
Li , c' est ene potche dins l' potche d' aiwe. Elle est fwaite di tcherbon d' bwès ki n' a nén parvinou a s' fé totafwait. Cwand l' mer s' a rsaetchî (trevéns tercires) elle a leyî des depots ki rshonnèt a del dråxhe. C' est noer, et gn a did tot ladvins: do såvlon, des caracoles di mer, do bwès, des fetchires. Tot ça a pouri la.

## Usteyes des dierleus
* li grete, avou l' moxhe å dbout.
* li hawe
* l' «usteye»
* li yoyo

## Accidints
* 
* croûlaedje : cwand les bwès si spiynut.
* enaiwaedje : cwand on saetche del diele dizo ene basse, gn a des  ki s' fwaiynut. Ele tegnnut afeye èn an ou deus. Pu, tot d' on côp, ça bodje et ça croûle, et l' fosse est enaiwêye.

## Dins les scrijhaedjes e walon
On rpoirtaedje so les fosses al diele a stî eplaidî dins l' gazete Li Chwès.

Li vicåreye d' on djonne dieleu est racontêye dins l' roman e walon da Hinri Matterne «Al fosse al diele» (2006).

## Sourdants