Lete di beloyance

Ene **lete di beloyance**, c' est ene lete sicrîte tote seule, mins loyeye å mot di dvant pa ene loyeure (e rfondou walon). Les deus eshonne, c' est ene loyeure di beloyance.

Li mwaisse role d' ene lete di beloyance, c' est di ristoper èn ahiket. Ele serè don todi metowe dirî ene voyale et dvant ene ôte voyale.

## Lete di beloyance -z
### Eployaedjes corants
Li lete di beloyance -z si trouve å pus sovint après les dvancetes , , ,  (divant pårticipe prezintrece) et  (divant on viebe sustantivé); ou après l' adjondrece «».
:*I fåt bén ene eure po*'-z** ariver
:''Il a deur a**-z** ataker
:''Dj' a yeu ça e**-z** eralant
:''On nd a onk po rén tot**-z** atchtant ene tåvlete éndjolike
:''Å**-z** ôre les djins, i sereut reclôs a Lantin.
:''Fé fonde li boure dins ene casrole, et**-z** i mete doûcetmint l' farene ''([[C. Massaux]]).

=== Eployaedjes a pårt ===
Pa des côps, li lete di beloyance -z si rtrouve dirî des ôtes mots, mins ele pout eto esse rissaetcheye
:''On n' sårè**-z** eraler.
:''I pout**-z** endaler.
:''pitit**-z** a ptit
:''dins cint**-z** ans
:''inte cwate**-z** ouys

=== Etroclaedje ===
Li lete di beloyance -z si pout vni [[etrocler]] e-n on vraiy djivion:
*  
:Va rzè
* 
: Va t' ezè
* 
: Va rzî

Dins les cåzaedjes ordinaires, sins respet do metaedje do prono coplemint divant l' [[aidant viebe]], on-z a eto :
:**' 
:*on n' pôré nén *'zî** aler;
:**'
:*on n' pout nén *'zè** code 

Miercorecmint, ces fråzes la divnét : 
:''on n' î pôré nén aler 
:''on ndè pout nén code

Mins zî s' pout eto rescontrer al tiesse del fråze :
:''Fé fonde li boure dins ene casrole, et-z i mete doûcetmint l' farene; bén maxhî; **zî** mete ptit-z a ptit li tieni laecea 

Li [[shuvion]] on-z pout ossu divni èn etrocla : 
:***Ons*' a fwin

## Lete di beloyance -t
Li lete di beloyance -t si voet :
* dirî on viebe å rwaitant dins ene fråze di dimande
:*Va*'-t** i fé bon ?
*dirî l' prezintoe d' apårtinance s' (divant voyale)
:''C' est s’**-t** ome ( =  c'est s'-n ome = c'est si ome)

==Lete di beloyance -n==
On eploye li lete di beloyance -n :
* dirî les [[prezintoes d' apårtinance]] singulîs des cåzants ou des atôtchîs, del cogne 
tchålerwetresse («» et «»), divant voyale.
:''no**-n** ome
:''vo**-n** amisse
* dirî les prezintoes d' apårtinance «» et «», «» et «», «» et «», divant voyale.
:''Mi**-n** ome, c' est on Piete di Bousvå.
:''Et cwè, m’**-n** ome !?
:''Ti**-n** afwaire e tribunå, ça tchereye ?
:''I fåt raiwer t’**-n** åbe si t' vous k' i rprinde.
:''Ti**-n** espwer, c' est d' riweri bénrade.

==Lete di beloyance -st==
On eploye voltî li lete di belogance-st derî on codjowa, todi divant voyale
:''Va**-st** al djote
:''C' est nén mi, dit**-st** i
:''I sont**-st** evoye

Dirî **', metou dvant voyale, on n' eploye nén li lete di beloyance -st,poy ki l' mot a ddja ces deus letes la a s' coron.

:*Il est evoye si lét /i.lɛ.stɛ.voj/

== Lete di beloyance -y ==
Li lete di beloyance -y- n' a nén stî ritnowe e rfondou. 

Ele si rescontere sovint e [[walon do Mitan]] ey e l' [[Årdene nonnrece]].
:**, **, **

Il est scrît eto dirî : mi, ti, si
:*mi**-y-**ome*,*ti-y-èfant*

et minme dirî des mots a pårt :
:on p'tit-y-ome

E payis d' Vervî, li prono d' djin sudjet  ni dvént nén  divant voyale. L' ahiket si ristope pa ene lete di beloyance -y- ki s' divreut scrire :
:i-y-a stou a messe

Li lete di beloyance «-y-» a stî [[etroclaedje (linwince)|retroclêye]] al tiesse di sacwants mots e [[rfondou]] :
* a l' atake do mot : [[Yåle]]
* å coron do mot :  k' a dné, a môde di [[dodobe mot]] : . 

== Frecwince de letes di beloyance sorlon l' coine del Walonreye ==
Li lete di belogance -st est puvite eployeye e [[walon do Levant]].

Li «-z» est eployeye tocosté.

Li «-n» est tipike do [[Coûtchant walon]] avou «» et «»; do Coûtchant et del [[Basse Årdene]] dirî m' , t' et s'.

Li «-t» dirî on viebe al troejhinme djin si voet totosté. Dirî si et s', do costé d' Nameur 

== Sicrijhaedje des letes di beloyance ==
Dins l' [[sistinme Feller]], les letes di beloyance si radjondêt pa deus [[loyeure]]s å mot di dvant et å mot di drî, çou ki dene pacô des droles di acawmints: 
: *i-n-a-st-in-ome ki ravize on påwion, Simon''

E Feller, li «n» et li «gn» di «i n a» et «i gn a» sont loukîs come des letes di beloyance et sont loyîs ås deus mots vijhéns.

Divant l' sistinme Feller, on scrijheut voltî li «z» di beloyance tot seu (metans Edouard Remouchamps dins «Tåtî»). Sacwants scrijheus come Jeau Bosly ont porshuvou cisse dujhance la, minme tot scrijhant e Feller.

## Sourdants