open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rabanair

Ene **rabanair** (on scrijheut cobén "*rabanêre*") ou **banair di toet** ou **toûne-å-vint**, c'est ene sôre di longue plake di fier, metowe so on clotchî, u al cresse d' on toet, et ki mostere li direccion eyet l' foice di l' air. So les clotchîs, gn a sovint on cok di monté dsu : li rlomé "cok do clokî".

Divins l' tins, c' esteut ene banire (ene longue sitofe); did la li no sinonime "**banire di toet**".
Tchiminêye

Ene **tchiminêye** u **fouwire**, c' est on cwåré trô, maçné avou des brikes, kécfeye avou des bwejheas dvins, inte l' aisse do feu, li stouve, u l' for d' ene oujhene, eyet l' toet do bastimint, po miner l' foumire ådfoû. Sol toet, gn a on boket ki rexhe foû, et raetchî l' foumire.

Les hôtès tchminêyes d' oujhenes sont spotêyes des **[[cawoûte]]s**. Sacwantes sont rwaiteyes come patrimoenne industriyel.

Dins les tchminêyes di måjhons, gn a cobén des feus di tchminêye.

Les mots "tchminêye" et "fouwire" sont eto eployîs po les måjhnaedjes (maçonreyes et decoråcion) fwaits a l' intrêye di ç' trô la, dirî li stouve u l' feu e l' aisse, come li **djivå**.
Feu di tchminêye

On **feu di tchminêye** u **feu d' fouwire**, c'est on feu ki prind dins ene tchiminêye ki a nén stî ramonêye comifåt.

C' est les **[[:Wikt:crahea|craheas]]**, ecrahyîs ådvins, ki s' esprindèt.

Li feu di tchminêye si pout spåde a tote li måjhone, copurade a cmincî des plantchîs d' bwès ki djondèt li tchminêye. Ça fwait k' on houke sovint les pompîs po çoula. 

Dins les damadjes d'on feu di tchminêye, gn a les distrujhaedjes fwaits al tchiminêye leye-minme pa les pompîs po distinde li feu (metans li trawaedje udonbén li sketaedje do covra k' est sol toet. Gn a eto les degats fwaits pa l' aiwe, et les costindjes po rnetyî l' måjhon k' a stî efoumêye. Les assurances pol feu ripayèt sovint ces costindjes la. Si totafwait s' a passé å mî, ça va tolminme coster nén lon d' 1000 € (el Walonreye, dins les anêyes 2000).
Gilbert Renson

thumb|120px|left|(diviè 1960)

**Gilbert Renson**, c' est on scrijheu e walon, k' a skepyî li 30 d' octôbe  1926 et k' a morou li 23 d' avri  2017. 

Di s' mestî, il esteut adjint coloniå e Congo bedje. Pu, e 1961, il a moussî al radio (RTB). Po cmincî, i cåzéve e kicongo  dins l' emission "*La voix de l'amitié*"; adonpwis, il a eto fwait l' emission e lingala.

## Ouve pol walon
Après li disrashonnaedje del "redaccion afrikinne" di l' RTBF, i rala a Nameur, et-z amonter l' emission «900.000 Walons». Il î va egadjî foirt timpe Jany Paquay. Po li ptite istwere, i lyi dmande di dire ene fråze e walon. Et leye: «ersè, dj' a maredé avou ene fadêye di tchitchons» Et lu: «dji n' a rén comprins; adon, c' est k' vos estoz foirt boune e walon.»

Il a cmincî a scrire del prôze dins les Cayés walons e 2002.

E 2007, il a vudî, a conte d' oteur, ene otobiyografeye, sicrîte a môde di roman : Pilipili.

## Pî-note
Corone des Avéns

thumb|right|Corone des Avéns, avou 4 grandès tchandeles po les dimegnes et 24 po les ôtes djoûs.

Li **corone des Avéns**, c' est ene uzance k' a ataké e l' Almagne e 19inme sieke, et si spåde après.

C' est ene corone fwaite avou des vetès coxhes, et des tchandeles sitampêyes dissu, et k' on-z emantche po les Avéns. L' idêye, c' est d' esprinde ene tchandele di pus tchaeke djoû, u tchaeke samwinne ki raprepeye les creyants do Noyé.

Li corone des Avéns pout esse basteye avou des coxhes di sapén, di spenes, di suzea u di des ôtes bouxhons des håyes. 

Les corones simpes ont cwate tchandeles po les cis k' ont des Avéns di cwate samwinnes, et shijh po les cis k' ont des Avéns di shijh samwinnes. Les cis ki volnut fé ene grande corone, metnut ene tchandele po tchaeke djoû des Avéns. Mins, mågré tot, les tchandeles ki rprezintnut les dimegnes sont pus grandes ki les ôtes.

thumb|right|Corone des Avéns avou 7 tchandeles: 5 bleuwes po 5 dimegnes; 1 rôze, pol dimegne ''Gaudete'', 1 blanke å mitan, pol djama d' Noyé.

Les tchandeles sont normålmint des minmès coleurs ki les mousmints di messe do tins des Avéns : violé ou bleu. Mins, po troejhinme dimegne des Avéns - li *Gaudete* - gn a ene rôze tchandele, come les abiymints do curé et les drapreyes di l' åté po ç' dimegne la.

Asteure, on n' fwait pus des corones avou ene loumire po tchaeke djoû, mins seulmint po les dimegnes, et ça fwait cwate tchandeles, ou cénk, si on mete co ene blanke å mitan, pol djoû do Noyé. Li cene k' on aloume li prumî dimegne, on l' lome li tchandele do profete, a cåze des lijhaedjes, la k' on lét li profete Izayî dins les eglijhes. Li deujhinme, c' est l' tchandele di Betleyem, li troejhinme li cene do bierdjî, li cwatrinme li cene di l' andje.

Dins les eglijhes k' ont les Avéns pus longs, di shijh samwinnes, li corone des Avéns poite shijh loumires, ou set, s' i gn a ene dierinne pol djoû do Noyé.

## Istwere

Li prumire corone des Avéns a stî fwaite pa Johann Hinrich Wichern (1808–1881), èn acsegnant d' efants et teyolodjin luteryin d' Ambôr. I purda avou lu sacwants efants foirt pôves et mete so pîs ene måjhone d' ôrfuléns, lomêye "*Rauhe Haus*".

Les efants dmandént sovint cwantes djoûs gn aveut i co disk' å Noyé. Po k' les efants n' el dimandénxhe pus, e 1839, il a fwait ene corone di legne, avou 19 pititès rodjès tchandeles et 4 grandes et blankes. Tos les djoûs, les efants aloumént ene tchandele di pus, po pleur conter les djoûs, tantea k' a Noyé, elle estént esprindowes tertotes. 

E 1860, il a rfwait li minme corone, mins avou des vetès coxhes et dispoy, cisse corone a moussî ezès måjhones. 

Dins les anêyes 1930, on-z a cmincî a l' mete dins les eglijhes e l' Ôtriche ey e l' Bavire, et adon pattavå.
Province do Kongo central

thumb|200px|right|Province do Kongo central
Li **Province do Kongo central**, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Matadi. 

Elle a-st ene sitindêye di 52.920 km² po 3.734.594 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Kinshasa, Kwango, eyet on frontire avou li Republike do Congo eyet Angola eyet Oceyan Atlantike. 

Li lingaedje del province est li kikongo.

* Aiwe do Kongo
Al grande brantche do vî tchinne (teyåte)

thumb|Afitche pol creyåcion del pîce å Triyanon a Lidje li 10 di nôvimbe 2007
**Al grande brantche do vî tchinne** (*Al grande brantche dè vî tchinne*), c' est ene pîce di teyåte e walon ki mete el sinne li metingue di Gråce-Bierleu do 30 di djulete 1950, e rapoirt avou l' kesse do trône do rwè Yopôl III (la k' gn aveut yeu cwate touwés).

Li scrijheu, c' est Thierry De Winter.

Li tecse rascoda li pris des pîces di teyåte e walon del Province di Lidje e 2006.

Li pîce fourit creyeye å Triyanon li 10 di nôvimbe 2007.

## Rascourti et passaedjes
Li sinne si passe a Gråce-Bierleu li djoû do fameus metingue. 

Louwiza, ene Flaminde, rweyalisse come di djusse, tént cåbaret avou s' feye, Djihene (*Jeanne*). Cisse-ciale est roede bleuwe sote di Douwård, on sindicalisse, disconte del rivnowe do rwè. Les deus hanteus si rescontrèt "al grande coxhe do vî tchinne".

Après l' metingue, et l' anonce des moirts, c' est Colas, li fjheu d' paskeyes do viyaedje ki vént tchanter, so l' air di Leyîz m' plorer :
:*A Gråce Bierleu, n' årè pus nou bea dimegne,* 
::*Neni, måy pus.*
:*Les djoûs d' solo n' seront pus des djoûs d' fiesse,*
::*Neni, måy pus.*
:*Leyîz m' plorer; les drapeas sont-st e berne.*
::*L' payis est d' doû, tot l' payis est d' 'doû.*

:*Des taetches di sonk rilujhèt so nosse plaece,*
::*Dji so honteus.* 
:*Est i possibe k' nosse payis, nosse viyaedje*
::*Soeye si moudreu ?*
:*Leyîz m' plorer: n a do sonk cial sol plaece.*
::*Dji so honteus; dji so honteus. *

Ladsu, Douwård endè va foû payis. Et Djihene, al diloujhe, si va pinde "al grande coxhe do vî tchinne".

Vo rla Colas ki rvént, mins ki gruzene "Li Braibançone. Mins on lyi côpe li xhuflet.

:Èn ome : *Oizreut on co tchanter cisse tchanson la ?*
:Èn ôte : *Ene tchanson po li rwè !* 
:On troejhinme : *Ci n' est nén l' moumint di co miner margaye.* 
:On cwatrinme : *Mins c' est ossu l' tchanson di tos les cis ki sont moirts po l' payis.*
:Li docteur : *C' est l' tchanson da tertos, da tot l' payis.* 
:Mitchî : *Awè, da tot l' payis. Et Colas a råjhon. C' est l' moumint d' el tchanter Li moumint di s' rashonner tertos eshonne, sins pus nole margaye, po k' on drame come ci-chal n' arive måy pus. Djihene a morou paski les djins n' s' ont nén polou etinde inte di zels. Mins i n' fåt pus k' çoula arive. Et i fåt ki l' Beldjike vike, vike e påye, sins pus nou måleur come ci-chal, et solide come li vî tchinne wice ki Jeanne s' a pindou!" 

Adon Colas etone l' ime ... et les ôtes avou. Ça cmince come on gruzinmint, pus todi pus foirt.

== Conte-rindou del creyåcion ==
:*Sins raconter l' pîce, vos mådjinez bén k' on î voet l' margaye inte Walons et Flaminds ... come asteure, mins a l' evier !*

:*Et çoula dna l' ocåzion al såle di rire , ou do fruzi, pus d' on côp ... et di s' lever al fén avou les acteurs ki tchantît l' Braibançone.*

:*Mins po-z esse oniesse, end a pus d' onk ki n' kinoxheut nén les paroles ... ou ki n' voleut nén tchanter ! ''

## Sourdants
Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike

Li **kesse do trône do rwè Yopôl III** (on dit eto "**Afaire rweyåle**), c' est on herleme-herlame k' i gn ourit el Beldjike e 1950, la k' on n' voleut nén ki li rwè Yopôl III rimonte sol trône. Il aveut stî djudjî trop camaeråde avou Hitler tins del guere di 40. Et pask' il aveut rmaryî Liliane Baels, ene djin k' esteut eto foirt a droete.

Gn a yeu cwate moirts tins d' on metingue a Gråce-Bierleu, li 30 di djulete 1950 : des djindåres avént saetchî so les metingueus, et troes did zels, et on cwatrinme pormineu, fourît ahessîs djus.

Les Bedjes estént foirt pårtaedjîs sol kesse do Rwè Yopôl III. Les PSC disfindént li Rwè. Les socialisses estént conte. 

Cwand l' disdut a stî houte, gn a yeu come on tabou d' endè djåzer, disk' å cmince do 21inme sieke. On djheut "On n' distere nén les viyès vatches". 

## Sicrijhaedjes e walon sol kesse do Rwè Yopôl III
* Corwaitaedje da Lucyin Mahin (so l' Aberteke)
* Ene pîce di teyåte ki s' passe li djoû do touwaedje di Gråce-Bierleu
Avéns

Les **Avéns**, c' est l' termene des shijh u cwate samwinnes divant l’ Noyé. Dabôrd, les Avéns si stårèt so les moes d' nôvimbe eyet decimbe.

C’ est les djoûs d' abtinince et di rpintance. 

Emey les dujhances des Avéns, gn a l' corone des Avéns.

Å mitan del termene, gn a l' fiesse del Notru-Dame des Avéns.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Avéns", alez s' vey e [[:Wikt:Avéns|splitchant motî]].*

## Istwere des Avéns
Diviè l' 5inme sieke, c' est les moennes irlandès et scotches k' ont pinsé ki, come Påke, k’ i gn a 40 djoûs d' cwareme divant, i sereut åjhey di fé ene sôre di cwareme si 40 djoûs divant Noyé. 

Did la, les Gålwès et les Catalans ont pris ç’ dujhance la å 6inme sieke, et ataker les Avéns al Sint-Mårtén (li 11 di nôvimbe) et purade avou del djoye k' avou des djunes, la ki por zels l' anêye d' eglijhe comincive li minme djoû.

A Rome, ons a dit k' c' esteut bén, et ons a apontyî les Avéns å 8inme sieke, et prinde ene idêye des Irlandès: ki les Avéns fouxhénxhe des djoûs d' djune. 

Termetant, gn a eto ene idêye des Gålwès ki va passer: k' i gn euxhe ene miete di djoye avou. Et co ene troejhinme: ki les Avéns tinénxhe seulmint cwate samwinnes et nén shijh.

Pus tård, les Greks ont xhiné les Irlandès, les Roumins ont fwait come les Gålwès, et des ôtes Eglijhes do Levant ont copyî purade les Roumins. 

Après les bardouxhes rilidjeuses da Tchårlumagne, les Gålwès ont stî oblidjîs d' fé les Avéns di cwate samwinnes, come a Rome. 

## Li dierinne samwinne des Avéns
Li dierene samwinne des Avéns, do 17 å 23 d' decimbe, on tchante les antyinnes avou "Ô". C' est des antyinnes ki tchantnut des nos ki les profetes avént eployî po profetijhî do Messeye. Li prumire, c' est "O Sapientia" ("Vos, Saedjesse"), et l' dierene est "O Emmanuel". 

Mins asteure, si les crustins priynut l' Messeye po k' i vegne, dins leu teyolodjeye, c' est po k' i rvegne po l' deujhinme côp, po k' i mete so pîs si rweyåme ki n' finixhrè måy:
 
:*Vos, Clé d' [[Dåvide]] et haminde del måjhone d' Israyel, vos ki drouve et nouk ni sere, vos ki sere et nouk ni drouve, vinoz, et s' leyî moussî les prijhnîs foû del prijhon, come les cis ki sont ashidous e li spexheur et dins l' ombrire del moirt.* 

## Les avéns come termene del meteyo
Les Avéns, c' est on bon moumint po planter des åbes.
:*Cwand on plante ås Avéns, on wangne ene anêye di tins.*

On vout kel tins des Avéns soeye li contråve do tins d' l' esté ki shût :
:*Frexhs Avéns, setch esté ; setchs Avéns, frexh esté.*

Gn a eto on spot sol nive ki toume so cisse termene la :
:*Li nive des Avéns a todi des grands dints*.

## Sourdants
Penitince (omonimeye)

* penitince (poenne k' on-z atrape cwand on-z a må fwait)
* fé penitince, c' est s' priver d' ene sacwè k' on magne  u k' on boet voltî, udonbén k' on fwait voltî

* Li mot "penitince" e splitchant motî
Abtinince

**Fé abtinince** , c' est si spani lu-minme d' ene sacwè k' on magne u k' on boet voltî, udonbén k' on fwait voltî.

Si c' est del tchå, aprume dins li rlidjon catolike, on dirè eto : **magnî maigue**. Sovint l' abtinince esteut assoçnêye å djune; on djheut : "fé djune et abtinince". C' esteut l' cas tins do cwareme, mins eto tins des Avéns.

Si on si spanit di rlåcions secsuweles, on dirè **fé cinteure** u **fé penitince**. On pout eto djåzer di «rastinance».
Antécri

thumb|Cial, å 12inme sieke, l' Antécri est mådjiné come on Rwè
L' **Antécri** u **Antécrisse**, c' est on forveyou personaedje ki pretchreut conte li Crisse, purade al fén do monde. En arabe, et dins li rlidjon muzulmande, on l' lome «el messih ed-dajjâl» (المسيح الدجال, li fås Messeye).

El Walonreye, il esteut sovint mådjiné come ene foirt maigue djin. Did la, li ratourneure "mwinre come l' Antécri". 

Pacô, dins sacwants payis, on l' riprezinte come on Rwè.
Heye (tchanson d' Noyé)

Noyé walon

thumb|livret avou sacwants vîs noyés, aprume do Levant del France
Ene **heye** (coinreçmint, eto "*héle*, *héye*"), c' est ene viye tchanson tchantêye ås Avéns et å Noyé pa des ptitès djins ki s' metnut al plaece des bierdjîs ou des rwès mådjes cwand i savèt cwè po li skepiaedje da Djezus-Cri.

Les vîs noyés walons sont metous so ene pådje tote seule.

## Lomaedjes
E francès on les lome *vieux noëls*, mins cisse ratourneure la (vî noyé) n' est waire eployeye e walon, la k' on djåze pus voltî di **[[noyé walon]]**. 

E-n inglès on les lome *carols*, on mot ki vént do latén *choraula*, ki vout dire "tchantreye". 

E roumin, les heyes si lomnut *colinde*, do latén *kalendæ*, et l' minme mot s' a spårdou ezès lingaedjes vijhins: e russe *koliadki*, bulgåre et polonès *koleda*, etch etch.

## Sipårdaedje
### mwaissès dnêyes
Li dujhance des vîs noyés egzistêye e tote l' Urope. Elle a stî foirt al môde ezès 17inme et 18inme siekes. Elle a disparexhou al fén do 19inme sieke. El Walonreye, les heyes ont stî rmetowes d' assene pås eplaidaedjes da Auguste Doutrepont eyet Maurice Delbouille (live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons), tantea k' i restît eredjistrés so stroetès plakes sol fén do 20inme sieke, kiminçmint do 21inme sieke.

Dins les heyes, on-z a sovint on cåzaedje inte deus djins. A costé des sacwès a vey avou li rlidjon, on-z î aprind les dujhances des djins des campagnes dizo l' Ancyin Redjime.

### Egzimpes
## France
thumb|250px|Mwaisse tecse (prumirès strofes)
L' imådje mostere les prumirès strofes d' on vî noyé francès.

## Inglutere ey Estats unis
Li heye li pus cnoxhowe pås Inglès et Amerikins est *[[Adeste fideles]] / O Come All Ye Faithfull*.

### Roumeneye
On ndès djåze dins l' roman (Gabriyel eyet Gabriyel)

## 
* Vî noyé d' France (so Wikisourd)
* boket dr roman avou les heyes e l' Roumaneye 

## Sourdants
Microsoft

**Microsoft**, c' est ene societé d' comiece ki vént des programes po les copiutreces.

thumb|Li måjhon Microsoft e l' Almagne

Il est cnoxhou long et lådje di cåze di s' sistinme d' operance "Windows", ki fwait roter 90 åcint des copiutreces di måjhon so Daegn etire. C' est l' sistinme d' operance "Windows" k' a spårdou li tecnike des purneas.

L' askepieu et lontins prezidint d' Microsoft, Bill Gates est ene des pus ritchès djins do monde.

On-z a rprotchî a Microsoft di n' nén dner li scret di s' sistinme d' operance, ey insi espaitchî les programeus a leu boûsse d' etcherpeter des programes ki vont avou "Windows".

## Li margaye di Microsoft et l' Comission uropeyinne
Dispu 2004, li Comission Uropeyinne est e margaye avou Microsoft, pask’ i spotchèt tos les ôtes fijheus d' sistinmes d' operance eyet d' programes.

Ça fwait ki, li 24 di måss 2004, Microsoft a stî gadjî po 497 miyons d’ uros.
 
Li 8 di djun 2004, Microsoft ala-st en apel al Coû uropeyinne di djustice a Lussimbork. Ci-cial oblidje Microsoft a payî l' aminde divant l' djudjmint d' apel. Mins zels, i n’ schoûtèt nén. Ça fwait ki, li 15 di decimbe 2005, li Coû d’ Lussimbork ricodåne Microsoft a payî ene astrinte d' 1 miyon et dmey d’ € par djoû pask’ i n’ ont nén apliké l’ djudjmint di 2004. 

Microsoft ni paye todi nén. Et, pitchote a midjote, å 12 di djulete 2006, li desse avind les 280 miyons d’ uros. 

Li 17 di setimbe 2007, li Coû d’ Lussimbork rind s’ djudjmint, tot dnant tos les toirts a Microsoft. 

Li 22 d’ octôbe 2007, Microsoft anonce k’ i n’ irè nén en apel.

Si vont i accepter :
# di drovi les lokets di si sistinme d’ operance Windows. Dabôrd, les programeus a leu boûsse pôront vni ovrer dsu.
# di clawer li montant des abondroets ridvous a Microsoft po bouter a pårti d’ leu tcherpinte infôrmatike a 10.000 uros, on côp l' an, po tchaeke diswalpeu d’ programes.
# di baxhèt cråndimint les abondroets pol sistinme « Windows » : di 5,95 %, i pasnut a 0,4 åcint des vindaedjes. 

## Sourdants
Afiyaedje d' efant

L' **afiyaedje** ou **adopcion** ou co **adoptaedje d' efant**, c' est cwand èn efant (sovint ôrfulén) divént l' fi u l' feye d' ene sakî d' ôte ki ses parints d' sonk.

## Mwaissès piceures
L' efant afiyî est ascoyî e s' manaedje, eyet l' fé divni vosse zwer, come si ça sereut on vraiy efant da vosse. On dit **adopcion** u .

Les lwès po l' adoptaedje d' efants sont diferinnes d' on payis a l' ôte.

Gn a pacô des SNLG u des cabinets d' pårlîs ki fjhèt on handele di l' adoptaedje des efants des pôves payis. 

## Sôres d' afiyaedje
* sorlon l' provnance djeyografike di l' efant.
** Afiyaedje divins l' payis
** Afiyaedje foû payis
* sorlon les loyéns k' i gn a avou les parints d' sonk
** Afiyaedje simpe
** Mierafiyaedje
** Afiyaedje divins l' famile

## Istwere di l' adoptaedje d' efants
L’ adopcion est viye come les tchmins. Moyisse a stî adopté des Farawons. 

Les Impreus romins tchoezixhént sovint leu shuvant tot-z afiyant ene sakî. Metans Adriyin ki shuva Måc-Årele. 

Al Moyinådje, les nôbes adoptént po-z aveur des zwers po lzî dner leu-z eritance, et k’ ele ni tome nén dins les mwins di parints al cwatrinme botnire k’ i veyént evi. 

C’ est tins del Guere di 14 k’ on-z a cmincî a bråmint adopter des efants. C’ esteut purade des efants k’ estént abandné d’ leu mame, nén marieye. 

Avou l’ avnowe des pilules po n’ pont aveur d’ efants dins les anêyes 1960, gn a yeu todi moens di djonnes abandnés. Adon, les manaedjes sins zwers ont sayî d’ adopter des efants foû payis, co pus vite dins les coines del Daegne wice ki les djins ont fwin. U la k’ i gn aveut des gueres u des bardouxhas. 

## Hårdêye difoûtrinne
* Les lwès so l' adopcion el Beldjike (e francès)

## Sourdants
Sawou

thumb|Fleurs di sawou
thumb|Poes d' sawou, nén co ttafwait maweurs
On **sawou** (on dit eto on **sawri**, on **suzea**, on **suzon**), c' est on bouxhon avou on tinre bwès (mins ki durit cwand i sowe), ki florixh blanc, et dner des ptits noers poes.

El Walonreye, i florixh e moes d' djun ey est e poes diviè l' moes d' setimbe.

Il a ene foirt graevleuse eschoice.

 *[[Sambucus nigra]]*

## Ôtès sôres di suzons
* *Sambucus racemosa*
* *Sambucus ebulus*

Mins li sawou n' est nén del minme indje k' el sawou d' aiwe.

## Uzaedjes
Li sawou sierveut po les efants fé des bouxhales.

C' est eto ene plante ås maladeyes. On ndè fwait do sirop pol tosse.

Po fé des mantches di piyotche. El fåt leyî rsouwer 6 moes.&nbsp;Copinreye di Bastogne, 17 di måss 2008.


Sawou ombion aube djonne.jpg|Ombion d' on djonne åbe
Sawou ombion aube vî.jpg|Ombion d' on vî åbe
Sawou poes3.jpg|Poes, bén maweurs
Sambucus-nigra-bark.JPG|Li schoice


## Sourdants
Province do Cwilou

Li **Province do Cwilou**, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Kicwite. 

Elle a-st ene sitindêye di 78.219 km² po 1.144.415 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Mai-Ndombe, Kasai, Kwango, eyet Kinshasa.

Li lingaedje del province est li kikongo.

* Aiwe do Cwilou
Binde d' imådjes e walon

Ene **binde d' imådjes e walon**, c' est ene binde d' imådjes, sicrîte po cmincî e francès, et ratournêye e walon, sovint bråmint après aveur moussî foû pol prumî côp.

Gn a eto sacwantès BD k' ont-st askepyî direk e walon, mins nén e coleurs.

Li prumire binde d' imådje kinoxhowe lon et lådje e walon, ci fourit "Li vî Bleu" da Françwès Walthery. Avou les replaidaedjes, il a vudî a bén 80.000 egzimplaires. Il a eto rmostré a bråmint des djonnes del Walonreye ki l' walon, ça egsistéve co.

Li prumire BD k' a rexhou e rfondou walon, ci fourit Gaston Libiestreye N°10. Il a stî spårdou el Walonreye inte 5000 et 10.000 egzimplaires.

## Djivêye di binde d' imådjes e walon
### BD francesses ratournêyes, eplaidêyes e-n albom
* Li vî Bleu (F. Walthéry, ratourné pa Jeanne Houbart-Houge, 1980)
* Letes di m' molén (A. Daudet, ratourné pa Paul-Henri Thomsin, 2000).
* Tintins :
** "Les berlokes del Castafiore" (ratourné e walon pa Michel Chapelle, 2005)
** "Les pindants del Castafiore" (ratourné pa Christine Tombeur, 2006)
** "L' emerôde del Castafiore" (ratourné pa François Nyns, 2006)
** "Les ôrreyes del Castafiore (ratourné pa Jean-Luc Fauconnier, 2008)
** "Les ôrreyes del Castafiore (ratourné pa Charles Massaux, 2009)
* Gaston e walon (ratourné pa Yannick Bauthière, 2007)
* Tchantchès (F. Walthéry, ratourné pa Jeanne Houbart-Houge, 1988)
* Contes al bire (Raoul Cauvin & Louis-Michel Carpentier, ratourné pa Jeanne Houbart-Houge, 1987)
* A vosse santé (Raoul Cauvin & Louis-Michel Carpentier, ratourné pa Jeanne Houbart-Houge, 1996)
* Mes ptits copleus (F. Walthéry, ratourné pa Paul-Henri Thomsin, 2017)

### Ôtes BD francesses ratournêyes
* Li Tchalete, da Jean-Claude Servais, ratourné dins Les Cayés walons pa Lucyin Mahin (1983 & 1985.
* Li monse di Bebrona, da Maurice Moray, ratourné pa Rodjî Viroux, rexhou dins "Li Rantoele" do l° 18, esté 2001 å l° 23, erî-såjhon 2002.

### Bindes d' imådjes askepieyes e walon
Elle ont moussî foû dins des gazetes e walon, u eplaideyes sol 
* On cokea å solea (sicrît e walon pa Jean Goffart, 1989)
* El fiesse do fleurtins (Luc Bailly, parexhou dins "Li Rantoele" do l° 13, ivier 1999 å l° 17 (prétins 2001)
* Bindes d' imådjes e walon da José Schoovaerts
* Cokea et Mwaisse Cok (Jean-Luc Fauconnier & Jean Raes)
* Gama-coûte (José Schoovaerts et Lucien Mahin)
Yoran Embanner (eplaideu)

thumb|(2015)

**Yoran Embanner** ("eplaidreyes Yoran"), c' est ene eplaidreye di lives e burton.

L' askepieu di l' eterprijhe, c' est Yoran Delacour.

## Sacwants ovraedjes a vey avou l' walon
Il ont ratchté les abondroets so les "Gaston Lagaffe" et vudî on Gaston e burton e 2005.

Come ça s' aveut bén vindou, il a rataké e 2007 avou li ratournaedje dins 7 pitits lingaedjes, inte di zels, li walon (4000 egzimplaires), l' alzacyin (2500 eg.), savoyård (sôre di franco-provinçå) (1500 eg.), côsse (1500 eg.), basse (2000 eg.), occitan (4000 eg.).

E 2009, i vude :
* on motî d' taxhe walon francès & francès walon
* on roman e rfondant carolo : Dji m' lome Meliye


Imådje:Jean Goffart Meliye.jpg|Coviete do roman da J. Goffart


## Adresse di l' eplaidreye
:Yoran Delacour
:71 *Hent Mespiolet*
:F-29170 Fouenant (Burtaegne, France)
:tel + 33 (0)2 98 56 10 11

## Hårdêye difoûtrinne
Si waibe
Alphonse Maréchal

**Alphonse Maréchal** (e walon **Fonse Marixhå**), c' est on rcwereu sol walon. C' est lu l' prumî k' a croylé li pårtixhaedje del Beldjike romande et mostrer les limodjes do walon, eneviè li gåmès eyet li picård. C' esteut e 1926.

Ådvins do walon, i vout ricnoxhe troes grandès trokes d' accints, li lidjwès, li namurwès eyet li tchålerwetî. 

Li pårtixhaedje da Fonse Marixhå po dismarker l' walon des ôtes pitits lingaedjes a stî acertiné pa on linwincieus inglès, E.B. Atwood. Mins, ådvins do walon, ci-cial ni ricnoxhe ki deus grandès taetches di pårlers omodjinnes : li lidjwès eyet li namurwès (mins l' namurwès da Atwood ni si spåde nén sol province do Lussimbork, come sol pårtixhaedje da Maréchal). Inte li walon eyet les ôtes lingaedjes d' oyi, gn a des lådjès contrêyes wice ki l' cåzaedje candje pitchote a midjote.

Divant çoula, li Fonse Marixhå aveut ddja bouté sol djeyografeye linwistike di l' arondixhmint d' Nameur.  

## Sourdants
Ketchwa

Li **ketchwa**, c' est on lingaedje do payis di l' Amerike do Sud (Perou, Boliveye, Ecwateur). So les deus prumîs payis, les cåzeus do ketchwa sont vijhéns, et pacô maxhîs, avou les cis d' l' aymara. 

Gn a co bråmint des djins ki djåznut ketchwa, mins i maxhèt todi dpus d' espagnol avou, et gn a waire di mouvmint po wårder li lingaedje peur, et l' fé rviker. 

## Sourdants
Moncea-so-Sambe

**Moncea-so-Sambe** (pus coûtmint : **El Moncea**, la-minme *el Moncha*, *au Moncha*, F. *Monceau-sur-Sambre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

* Sipotaedje des djins : ???
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Moncea|l' esplicant motî]].*

## Toponimeye
### Hamteas
### Ôtès plaeces

* Park Nelson Mandela

## Tuzance walone
Justin Cherton î skepia li 7 d' awousse 1878.

## Referinces ey sourdants
Aite

[thumb|viye aite et eglijhe di [Transene]]
Ene **aite** u ene **cimintire**, c' est ene plaece la k' on etere les moirts, et lezî fé fé ene tombe.

El Walonreye, on-z etertént les çmintires bråmint pol Tossint et l' djoû des åmes.

Davance, on-z î aléve eto après l' messe des moirts, li londi del dicåce.

*Les mots "aite" et "çmintire" si rtrovèt dins [[aite (toponimeye)|sacwantès plaeces del Walonreye]]."*

## Les çmintires, dins les diferinnès rlidjons
### cimintires crustinnes
Dins les aites des crustins, gn a sovint des tombes avou des croes. Pacô, c' est des croes totes seules. Les djins k' ont des parints vont fé les tombes a tinzayeure. Pol moens, al Tossint. Dispu les anêyes 2000, les tombes des djins ki n' ont pupont d' parints sont etertinowes pa des ovrîs del comene.

Les tombes sont tertoes å pus beles, et mostrèt li ritchesse del famile. A costé des simpès tombes gn a eto des cavos. Insi, on pout eterer sacwants djins ene so l' ôte.

Dins les aites militaires, totes les croes sont les minmes. Gn a eto des cmonès fosses, la k' on-z a eteré des sôdårs ki n' estént nén ricnoxhåves.


Imådje:Aite Bietris Luchi.jpg|Cimintire militaire di Luchi (Bietris).
Imådje:Fize tombes croes.jpg|Tombes del cogne di simpès croes d' fier a Fize-li-Mårsale.
Imådje:Cimintire2.jpg|Waxhea à l' intrêye do cimintîre.
Imådje:Aite Ban-Bwès cavos.jpg|Cavos onk so l' ôte, e l' aite do Banbwès.
Imådje:El Dochriye Aite.jpg|Ene des deus intrêyes di l' aite d' El Dochriye.


### cimintires muzulmandes
[thumb|cimintire a [Sidi Smaïl (Marok)]]
Les çmintires muzulmandes, å Marok, todi, ni sont nén rnetyîs. Les tombes sont des simpès pires avou on scrijhaedje dissu. Ele sont foirt sitroetes : nén dpus d' on dmey mete, et a pô près tertotes les minmes. On n' etere nén deus djins al minme plaece.
Province do Cassay

Li **Province do Kasai** (riwalnijhåve province do Cassay), c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Louebo (Lwebo). 

## Djeyografeye
Elle a-st ene sitindêye di 95.631 km² po 3.199.891 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces del Tshuapa, Sankourou, Louloua, Kwango, Kwilou, eyet Mai-Ndombe, eyet on frontire avou Angola. 

## Lingaedjes
Li lingaedje del province, c' est l' tchilouba.

## Rilomêyès djins did la
Patrice Loumoumba î skepia li 2 d' djulete 1925.

## 
* Province do Cassay levantrece
* Aiwe do Cassay
Province do Hôt Wélé

thumb|200px|right|Province do Hôt Wélé
Li **Province do Hôt Wélé** ( *Haut Ouele*), c' est ene nouve province al Bijhe del Republike democratike do Congo. 

## Mwaissès dnêyes
Li mwaisse-veye del province, c' est Iziro. 

Elle a-st ene sitindêye di 89.863 km² po 1.920.867 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Itouri, Tshuapa, eyet Bas Ouele, eyet on frontire avou l' Soudan.

Li lingaedje del province, c' est li swahili.

## Djeyografeye
Elle est trevåtcheye di l' Aiwe do Wélé
Sichouan

thumb|200px|right|Province do Sichouan
Li **Sichouan** (四川 *Sìchuān* — *Seutchouan* — « Cwate aiwes » : Mékong, Yangzi Jiang, Huang He, eyet Salouen), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Chengdou. 

Elle a-st ene sitindêye di 485.000 km² po 87.250.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin eyet li tibetin.
Younnan

thumb|200px|right|Province do Younnan
Li **Younnan** (云南, pinyin Yúnnán — « Nonne des nûlêyes » ), c' est ene province a nonne del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Kunming. 

Elle a-st ene sitindêye di 394.100 km² po 44.150.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Moirci

**Moirci** (la-minme *Mwârci*, F. *Moircy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6800**
** davance : **6607**
* Limero diyalectolodjike : **Ne 27**
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Sipotaedje des djins : les Tchacosseas (*Tchacossê*; dandjreus on mot råle, ki les cis do viyaedje djusse dilé n' eployént nén)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Moirci|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Moirci
### Hamteas
* Bounru-dlé-Libråmont
* Djenveye

### Ôtès plaeces

## Tuzance walone
* Sicrijheuse e walon : Paula Fourny.
* Videyo e walon so Moirci, prezintêye å  libråmonissime.

## Hårdêye difoûtrinne
* On powinme so Moirci
San Esteban de Gormaz

300px|right

**San Esteban de Gormaz**, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Chandong

thumb|200px|right|Province do Chandong
Li **Chandong** (山东, pinyin shāndōng — « Levantrece del montinne » ), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Jinan. 

Elle a-st ene sitindêye di 156.700 km² po 91.800.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Fråze di noyaedje

Ene **fråze di noyaedje** (on-z a dit eto **niyeye fråze**, **fråze nonniatrece**), c' est ene fråze ki noye li djhêye basteye avou l' sudjet, li viebe et les complemints.

Ele si fwait pal voye d' èn adviebe di noyaedje. 

Les fråzes di noyaedjes les pus corantes e walon sont : 
#*I n' a [[:Wikt:nén|nén]] minti.*
#*Dji n' a [[:Wikt:pus|pus]] stî a Djiblou dispu bele ådje.*
#*Gn a [[:Wikt:pont|pont]] d' ome come lu; neni, gn a pont.*
#*Dji n' a [[:Wikt:pupont|pupont]] d' cwårs; neni, dji nd a pupont.*

Dins les fråzes 3 eyet 4, gn a todi ene idêye di cwantité. Mins asteme, les adviebes "pont" eyet "pupont" sont tipikes di Nameur et del Basse Årdene, + ene grande pårteye do Coûtchant walon (tote li Mîtrinne Walonreye). Å Levant et so les aschates walon-picård les fråzes 3 & 4 divegnnut :

3. *Gn a nén d' ome come lu* (u : *gn a [[:Wikt:nol|nol]] ome come lu)*
4. *Dji n' a pus d' cwårs; neni, dj' end a pus.*

Ça fwait k' i gn a pont d' flotche d' eployî "pus" estô d' "pupont", mins l' contråve n' est nén vraiy.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "noyaedje", alez s' vey e [[:Wikt:noyaedje|splitchant motî]].*

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li niyeye fråze e walon
* Li fråze di noyaedje e walon (esplikêye e francès)
Astire

Li **grande Astire** (fr: *Hastière*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
[thumb|Li [Mouze èt l'èglîje Sint-Pîre (1033-1035).]]
## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 5.230 (2006)
* Sitindêye: 56,46 km²
* Dinsité: 93 djins/km²
* Arondixhmint: Dinant

## Ban d' Astire
** Astire (viyaedje)
** Åssôrt
** Blémont
** Ér
** Ermeton-so-Mouze
** Li Vå-dlé-Astire
** Nådjumont

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Lorint Hendschel avou l' accint d' après Astire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Hamwè

Li **Grand Hamwè** (fr: *Hamois*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 6.649 (2006)
* Sitindêye: 76,42 km²
* Dinsité: 87 djins/km²
* Arondixhmint: Dinant


Hamois JPG00.jpg|l' eglijhe di Hamwè
Skeuvre JPG001.jpg|li tchestea di Skeuve


## Ban d' Hamwè
* Hamwè
* Achet
* Chaltin
* Emtene-dilé-Hamwè 
* Mohiveye
* Natoye
* Sî

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Rudy Demotte

thumb|right|Rudy Demotte

**Rudy Demotte**, c' est l' prézidint del Walonreye dispu 2007. Divant ça, il esteut minisse federå dins l' govienmint Verhofstadt deus.

E 2008, i dvénrè prezidint del Federåcion Walonreye-Brussele (do tins k’ on l' loméve co « Kiminålté francesse di Beldjike »), tot dmorant l' grand tchîf del Walonreye.
Assesse

**Assesse** (fr: *Assesse*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
150px|L' eglijhe

* Dimorants: 6.2525 (2006)
* Sitindêye: 78,16 km²
* Dinsité: 80 djins/km²
* Arondixhmint: Nameur
* Ban d' Assesse: Assesse, Côrire, Crupet, Florêye, Môyin, Li Sårt-Sint-Bernåd, Sorene.

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene
Onhaye

**Onhaye** u **Onwaye** ( *Onhaye*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 3.120 (2006)
* Sitindêye: 65,53 km²
* Dinsité: 48 djins/km²
* Arondixhmint: Dinant

## Ban d' Onhaye
* Onwaye (viyaedje)
* Antêye
* Falayin
* Djerin
* Serveye
* Somire 
* Weyin

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Sourdants
Provinces di Walonreye

E Walonreye, asteure, gn a 5 **[[province]]s** :

* li Province di Lidje, kel mwaisse veye, c' est Lidje.
* li Province di Nameur, kel mwaisse veye, c' est Nameur
* li Province do Roman Payis, kel mwaisse veye, c' est Åve
* li Province do Hinnot, kel mwaisse veye, c' est Mont
* li Province do Lussimbork, kel mwaisse veye, c' est Årlon

Li province est minêye pa on **govierneu d' province**, ki dmeure dins l' **[[mwaisse veye]] del province**.

Disk' e 1995, li province do Braibant rashonnéve çou k' est asteure li Province do Roman Payis eyet l' Province do Braibant flamind.
Florefe (rebanêye comene)

**Florefe** (fr: *Floreffe*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

## Pitits bans

* Florefe 
* Florifoû 
* Furnêre 
* Sôye

[alt=L' abeye des Prémontrés|centré|vignette|150x150px|L' abeye di '''Florefe'''. La k' on fwait li [froumadje ey el bire do minme no.]]

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Fosse

* Fosse po saetchî on minrai ou ene tere foû del daegne
** Fosse (tcherbonaedje)
** Fosse al diele
** ôtes fosses
* Fosse = foncea dins l' payizaedje
** Fosse (toponimeye)
* Trô po-z atraper des såvadjès biesses
** Fosse ås leus
* Viyaedjes et veyes
** Fosse-li-Veye (rebanêye comene)
** Fosse-li-Veye (veye) (l' ancyinne veye)
** Fosse-dilé-l'-Troes-Pont
Ohè (rebanêye comene)

**Ohè** ([FR] *Ohey*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.thumb|Li måjhon-comene d' '''Ohè'''.|centré

## Ban d' Ohè
* Ohè
* Djalet
* Evlete
* Gône
* Hayo
* Perwé-dlé-Hayo

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Sambveye

**Sambveye** (fr: *Sambreville*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur. 

Li comene a skepyî e 1977 ås grands rebanaedjes.

Si lomaedje, c' est on noûmot do walon (i gn a pont d' ancyin ptit ban ki s' lomreut insi).

thumb|Åvlè - Avnowe del Liberåcion|alt=|centré

## Comene

### Pitits bans
No des pitits bans -- Limerol del posse&nbsp;:
* Årsumont -- 5060
* Åvlè -- 5060
* Farjole -- 5060
* Keumiêye -- 5060
* Mougnlêye -- 5060
* Tamene -- 5060
* Velinne -- 5060

### Hamteas
I gn a vint hamteas po set ptits bans e Sambveye.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces ey sourdants
Parfondveye

**Parfondveye** (fr: *Profondeville*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
thumb|Li måjhon-comene (1864)
150px|L' eglijhe Sint-Rmey (1897)

* Dimorants: 11.367 (2006)
* Sitindêye: 50,34 km²
* Dinsité: 226 djins/km²
* Arondixhmint: Nameur
* Ban di Parfondveye: Parfondveye, Åbe-dilé-Fosse, Li Bwès-d'-Vilé, Léve, Lustin, Rivire.

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene
Li Gléjhe

* li mot «gléjhe», c' est on vî mot po «eglijhe».
* Li Gléjhe-dilé-Flémåle
* Li Gléjhe-dilé-Stoumont
** Motî deL Gléjhe (E2)
** «Li pårler deL Gléjhe» [E8]
Li Gléjhe-dilé-Flémåle

**Li Gléjhe-dilé-Flémåle** (dins ene fråze, on dit : dji va **al Gléjhe**, dinltins **Awire-Notru-Dame**; F. *Gleixhe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou les Awires li 6 di djulete 1964.

* Limeros del posse : **4400**
** davance : **4131** (Les Awires)
* Limero diyalectolodjike : **L 84**
* Arondixhmint : Lidje

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou so on ptit plin, å mitan des tiers, tot do lon d' on ri, li ri del Gléjhe, ki prind sourdant sol platea del Hesbaye, et s' aler egoliner dins Mouze 

## Istwere
hamtea del signeurreye di *Hautepenne*.

## Rilidjon
Pelrinaedje a sint Gui.
Acacia

thumb|ombion d' on bouxhon d' acacia (Acacia karroo ?)
thumb|fleurs di mimozas

Les **acacias**, ki beacôp s' lomnut eto **mimozas**, c' est des åbes u des bouxhons, k' i gn a dipus d' 1500 sôres sol Daegn, inte di zeles dipus d' 1000 rén k' e l' Ostraleye.

No e sincieus latén : *Acacia spp.*

Famile : påwionacêyes

## Uzaedjes
Les acacias, c' est ene påwionacêye, eto, c' est on sourdant d' proteyenes po les magneus d' yebes, k' î betchtèt voltî.

Li fleur est vizitêyes pås moxhes al låme k' endè rexhèt avou des grossès hozêyes.

Bråmint des acacias siervèt eto po ndè saetchî ene gome, k' on fwait do rodje souke avou.

Li bwès d' acacia est stocaesse, mins ploye åjheymint : c' est do bwès k' on fwait des violes. 

## Sacwants acacias
* l' acacia do Nil (*Acacia gummifera* u *A. nilotica*)
* li mimoza d' Espagne (*Acacia karroo*)
Notru-Dame des Avéns

[thumb|right|''Notru-Dame des Avéns'' pa [Rubens.]]
thumb|right|Li Sinte Ane mete å monde l' Aviedje Mareye.
**Notru-Dame des Avéns** est ene fiesse del Aviedje Mareye ki tchait li 8 ou 9 di decimbe, tofer å tin des Avéns, et ki fiestixhe li djoû ki l' mame da Mareye l' a yeu leye e s' vinte.

Cisse fiesse la a cmincî a esse fiesteye å 8inme sieke pås Greks, el 9 di decimbe, so l' modeye del Notru-Dame do prétins, et esse lomêye "Li Cocevaedje dal Sinte Ane, cwand k' elle a yeu e s' vinte li Foirt Sinte Mame do Bon Diu". Li Notru-Dame do pretins, c' est l' 25 di måss, pår nouv moes divant Noyé. Come po nén dner al Aviedje tolminme li minme oneur k' å Crisse, les Greks n' ont nén fiestî l' Notru-Dame do prétins li 8 di decimbe (nouv moes divant l' 8 do setimbe, li fiesse cwand k' elle åreut skepyî), mins on djoû pus tård, el 9.

Après les croejhådes, a Nåpe en Italeye ey a Liyon on a cmincî a fiestî l' Notru-Dame des Avéns eto, li 8 di decimbe, et l' lomer "Li Cocepcion di Notru-Dame". Mins c' esteut ene fiesse nén pattavå å Coutchant, minme s' elle a prins des raecenes e-n Inglutere et a Båle e Swisse.

Li påpe Peye V, e 1570, a tapé evoye bråmint des fiesses del Aviedje: Notru-Dame del Plovinete, Notru-Dame d' Awousse, etch etch.

Pus tård, e 1854, cwand l' påpe Peye IX a declaré l' idêye do cocevaedje sins tatche del Aviedje, il a rmetou so pîs li fiesse del Notru-Dame des Avéns, la k' tolminme ele n' aveut nén disparexhou, mågré Peye V. Asteure elle a divnou ene grande fiesse.

Notru-Dame des Avéns est paralele a Notru-Dame do pretins. Li prumire tchait e cwareme avår li dimegne Lætare, et c' est ces deus djoûs la do cwareme k' on eploye li coleur roze. Li deujhinme tchait ez Avéns avår li dimegne Gaudete, et c' est co ces deus djoûs la des Avéns k' on eploye li roze.
Mimoza d' Espagne

thumb
El **mimoza d' Espagne** u l' **arcacia mimoza**, c' est on bouxhon des payis del Mîtrinne Mer, avou toplin des belès djaenès fleurs.

 *[[Vachellia karroo]]* (*[[Acacia karroo]]*, *[[Acacia eburnea]]*)

## Discrijhaedje
I crexhe dipus d' troes metes hôt.

Il a des foitès longuès spenes.


Acacia karroo1.jpg|fleurs
Arcacia mimoza foyes fruts.jpg|foyes et hotches
Arcacia mimoza spenes.jpg|foyes et spenes


## Uzaedjes
On s' endè sieve po decôr dins les djårdéns. Copurade pask' i sint bon cwand i florixh. I sieve eto po fé des håyes. Et come åbe po-z aveur di l' ombrire dins les setchs payis, ca il edeure bén l' setchresse. Ses longuès stocaessès spenes espaitchnut les biesses del magnî.

Po dire li vraiy, c' est on bouxhon ki provént di l' Afrike nonnrece. La, il a beacôp des ôtes uzaedjes. 

## Sipårdaedje djeyografike
thumb|mape di spårdaedje
Li mape mostere les payis d' provnance di l' åbe, la ki si spårdaedje est so tote li stindowe djeyografike. Si bîce ecolodjike va do dzo d' l' Angola disk' å Mozambike å Levant, et disk' a l' Nonne-Afrike å Sud.

Mins, ezès payis del Mîtrinne Mer, i n' est marké ki so l' aroyaedje di cwate payis (Marok, Libeye et Tunizeye, Espagne et Portugal). Pask' i n' î a stî planté k' e 20inme sieke, po cmincî, dins les parks des veyes et les cortis.
Acacia do Nil

[thumb|L' ombion di l' [acacia.]]
thumb|Acacia souwé evoye après 9 ans d' setchresse en erote, dins l' vå do Draâ, e l' Marok.
Èn **acacia al gome** u **acacia do Nil**, c' est on bouxhon d' Afrike, do Moyén-Levant disk' a l' Inde ki crexhe sol boird do dezert, tot-z alårdjixhant s' coxhlaedje al copete.

I sopoite bén l' setchresse.

No e sincieus latén : *Acacia nilotica*

## Sinonimes et lomaedje dins les ôtes langues
* Nos e sincieus latén
** Acacia arabica - Willd
** Acacia abyssinica - Willd
** Acacia glaucophylla - Willd
** Acacia gummifera -Willd
** Acacia scorpioides - W.Wight
** Acacia senegal - Willd
** Acacia vera - Willd
** Acacia verek - Guill
** Mimosa arabica (Lam)
** Mimosa nilotica (L)
** Mimosa scorpioides (L)
* no en arabe "*tolh*", "*talh*"
* no en amazir : "*armand*", "*amrad*"

## Sipårdaedje
thumb|L' aire di crexhaedje.
Zhuangzi

**Zhuāng Zǐ** (pinyin), ou **Zhuang Zhou** (e chinès 荘子, avou les caracteres al viye môde, ou 庄子, avou les caractere simplifyîs), c' esteut on tuzeu chinwès do 6e sieke divant Dj.-C. C'&nbsp;est lu k'&nbsp;åreut scrît onk des mwaisses lives do dawoyisse, li live k'&nbsp;on lome Zhuangzi eto.

On n'&nbsp;sét si Zhuāng Zǐ a viké podbon. S'&nbsp;apinse li live d'&nbsp;istwere da Sima Qian, i provneut di Meng, a nonne del djaene Mouze (Huang He), ki c'&nbsp;est l'&nbsp;province do Henan enute. On dit k'&nbsp;c'&nbsp;esteut on ptit foncsionåre, ki n'&nbsp;vola nén do posse di prumî minisse kel rwè lî aveut ofri. Tins di s'&nbsp;viyesse, i vikéve come on såvadje ome, emé les ptitès djins.
 
Li Zhuangzi (li live) e-st onk des scrijhaedjes classikes e chinwès eyet onk des prumîs lives do dawoyisse.

Li Zhuangzi (l'&nbsp;ome) est rwaitî come onk des pus cossecants sujheus da Laozi, ca bén k'&nbsp;sacwants rcwereus pinsèt k'&nbsp;il åreut motoit viké dvant Laozi lu minme.

Li mwaisse atuze da Zhuangzi, c'&nbsp;est li Voye (Dao, (道)), ki les sacwès sujhèt totes seules, cwand c'&nbsp;est k'&nbsp;on n'&nbsp;les disrindje nén. Les djins sont capåbes di s'&nbsp;bouter erî del voye pa çou k'&nbsp;i fjhèt eyet çou k'&nbsp;i djhèt. Li nouk, c'&nbsp;est ki, cwand c'&nbsp;est k'&nbsp;on cåze do monde pol kinoxhe eyet l'&nbsp;situdyî, on l'&nbsp;discôpe d'&nbsp;ene façon k'&nbsp;est leye minme dins l'&nbsp;monde, erî del voye.

Do côp, si ça n'&nbsp;est nén avou l'&nbsp;cåzaedje k'&nbsp;ont sét cnoxhe podbon, kimint pout on comprinde li plaece del djin dins l'&nbsp;monde?

Li response, s'&nbsp;apinse a Zhuangzi, c'&nbsp;est do n'&nbsp;"nén bodjî" (wuwei 無為). Ça n'&nbsp;vout nén dire dimorer a rén ou s'&nbsp;tini erî d'&nbsp;totafwait, mins "fé" tot dmorant dvins l'&nbsp;nateure des sacwès eyet des sakîs. I n'&nbsp;nos fåt pus sondjî a "bodjî l'&nbsp;monde", a sayî del toûrner po l'&nbsp;fé come nos vôréns bén. I gn a rén d'&nbsp;politike la dvins, rén k'&nbsp;a a vey avou l'&nbsp;soce: c'&nbsp;est åk ki nos rwaite tchaeke tot seu.

Dins ene fåvirete do Zhuangzi, Zhuangzi sondje k'&nbsp;il e-st on påvion. Cwand i s'&nbsp;dispiete, i s'&nbsp;dmande si ça n'&nbsp;esteut nén l'&nbsp;påvion ki sondjive k'&nbsp;il esteut Zhuang Zi.
L' anêye des cwate soleas (roman)

thumb|Coviete do live
**L' anêye des cwate soleas** (***L'anéye dès quate solias***), c' est on roman da Lucyin Somme, eplaidî e 2007 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.

C' est on roman classike, avou ene sipoûle ki rote cronolodjicmint a pårti del pådje 20. Et ki s' disrôle, pitchote a midjote, po-z ariver a ene fén a môde di pont di dmande al pådje 98. Mins on-z advene ki ci serè ene plaijhante fén.

## Rascourti
Djan (c' est sovint li ptit no des mwaisses personaedjes då Lucyin Somme), c' est on scolî d' reto a Djiblou. Li djoû del rintrêye, i tchait båbe a båbe avou ene novele sicolresse, èn an ådzo d' lu, ki s' lome Sabine.

Mins on-z aprind bénrade ki cisse djonnete la, foirt coixhe å cminçmint, c' est èn "efant d' djudje". Et on va spåde li brut totavå k' elle a l' sida.

Mins nosse Djan, lu, d' astcheyance, toume sol pa da Sabine, k' on lyi a disfindou di vey si båshele. Li djonnea et l' ome fwaiynut camaeråde. D' èn ôte des costés, Djan est relî pa ene prof did la po copler Sabine po rpasser ses lçons. Disk' å djoû k'il aprind çou k' on bruteye sol laide maladeye da Sabine...

## Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li roman s' passe "l' anêye des cwate soleas", çou ki corespond a l' anêye 2003. On l' voet bén avou l' vicaedje des djins. Les telefones axhlåves (k' on lome cial "telefone di potche", "pitit telefone", "djé") xhiltêynut tocosté. Li pa da Sabine a ene copiutrece poirtåve. Les djonnes do sgondaire boevnut do coca.

Gn a djusse on passaedje k' est dispwairyî. Li pa da Djan cåze des iviers di s' djonne tins, divant l' guere di 40. Çou ki n' va waire avou l' ådje da Djan.

Li roman s' passe a Djiblou.

## Môde di racontaedje
Li sudjet cåzant, c' est l' Djan, l' ero. C' est don on live fwait al prumire djin. Portant, tenawete, li personaedje di dit "dji", c' est èn ôte :
* Sabine al p. 82 :
:*Li Djan, *'dji** l' åreu télmint vlou houkî, ni fouxhe k' ene pitite munute, tot rexhant foû d' l' eglijhe.''
* Marcel Tîlman, li pa da Sabine al p. 92 : 
:''Cwè çk' i **m' **dijheut la, hon, lu ? Mi feye ki m' voleut rescontrer !''
* Li djudje k' a l' dossire da Sabine al p. 89
:''Si vos sårî djamåy, Monsieu Tîlman, tot çki s' a passé dins **m' *'tiesse tins ki vos estîz ashid padvant mi, e buro !*

Mins ces passaedjes la sont foirt courts. Ci rest docô après li Djan ki rdit "dji".

## Sourdants & pî-notes
So Nassogne, fwait bon viker (tecses)

thumb|Coviete do live
"**So Nassogne, fwait bon viker**" (*Su Nassogne fêt bon vikè*), c'est ene schorseye di tecses e walon sicrîts pa Joseph Bily. Li live moussa foû e 2007, eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

Divins cisse schorseye la, on trouve :
* do gaztaedje so des etrevéns do payis d' Nassogne
* des tecses di prôze nén racontrece, sicrîts d' après des respondas di temoens, come so les brictreyes a Harsin.
* Des sinnetes po ls efants
* Des fåves do vî vî tins
* des rapoitroûles sol vicaedje des djins
* Des pinsêyes
* des arimés

## Infôrmåcions sol live dins les gazetes e walon
On-z a cåzé do live dins sacwantès gazetes e walon :
* Dins "Li Chwès" do moes d' avri 2008 : prezintaedje do live e walon.
* Dins "Li Rantoele" l° 47, riprijhe do tecse so les brictreyes di Harsin.