open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
NordPresse

**NordPresse**, c' est ene gazete-a-rizêye, k' est eto ene parodeye di SudPresse (ene troke di gazetes coinreces, ossu lomêye : Sudinfo). Èç gazete ci a stî skepyî e 2014, på Vincent Flibustier (no d' pene).

## Sudjet
**NordPresse** n' aveut pont d' sudjet aprume cwand il aveut askepyî, mins minme si c' est on media bedje, **NordPresse** aconte di pus e pus a l' actouwalité francesse.

## Herleme
**NordPresse** est dins on procès conte SudPresse dispoy 2016.
Vincent Flibustier

**Vincent Flibustier** (no d' pene), c' est l' askepieu del gazete-a-rizêye : NordPresse.

## Cårire

### NordPresse
NordPresse

### Ôtes boutaedjes
**Vincent Flibustier** dene cours dins des scoles po aclever les efants, les djonneas eyet les mwaisses di scole ås medias. Pindant l' anêye 2020, il asprouve d' pårticiper a The Voice Belgique (ene emission d' muzike, sol les tchinnes di televuzion del RTBF). 

## Referinces eyet sourdants
Maxhnovchtchina

Li **Maxhnovchtchina** ([UK] *Махновтчина*),ubén e-n ortografeye rominne eternåcionåle «**&nbsp;Makhnovshchina&nbsp;**», c' esteut on payîs wice ki l' govienmint esteut ene organizåcion anårtchisse. Li cmandeu, c' ît Nestor Maxhno di l' askepiance disk' al fén.

## Pî-note
E walon, po dmaner pus djondant di l' oucrinnyin, on l' a scrît **Maxhno**. Come di djusse, li «&nbsp;-xh-&nbsp;» si prononce come li «&nbsp;ch&nbsp;» e neyerlandès.

## Referinces eyet sourdants
Obé

**Obé** (*[FR] Obaix*), est on pitit ban del comene di Pont-a-Cele, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Pont-a-Cele (viyaedje)

**Pont-a-Cele**, obén e Feller : **Pont-a-Cèle** (*[FR] Pont-a-Celles*), est on pitit ban del comene dal minme no, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
40

-1î sieke | **[[1î sieke]]** | 2inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 20 | anêyes 30 | **[[anêyes 40]]** | anêyes 50 | anêyes 60



35 | 36 | 37 | 38 | 39 | **40** | 41 | 42 | 43 | 44 | 45


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 40 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Obour

**Obour**, obén e Feller : **Oboû** (*[FR] Obourg ; [PCD] Obourg*), c' est on ptit ban d' Mont, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Paul Van Drise

**Paul Van Drise**, c' est on scrijheu e walon skepyî e 1905 al Basse Åve.

Si no d' pene, c' esteut Paul del Basse Åve.

Il a scrît dins Li Noer Boton.

Di s' mestî, il esteut curé (a Tourene-Sint-Lambiet).

## Deus vers da lu
:*Po esse li bierdjî des bedots,
:*I les fåt sawè prinde so s' dos.

## Sourdant
Så mozale

Li **så mozale** u **så bossene**, c' est ene så ki s' prezinte come èn åbe ås lådjès foyes.

 *[[Salix caprea]]*
Letes des viyès pires (live)

**Letes des viyès pires**, c' est on live sicrît pa Joseph Houziaux.

L' oteur î raconte ci k' i pinse di totes les noveatés k' il a rtrové dins l' viyaedje k' il aveut cwité eviè dispoy cwarante anêyes. Il a scrît ses Lètes dispoy k' il a rivnou å payis inte 1966 et 1969.
Arthur Grêde

**Arthur Grêde**, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Perwé

Il estot del soce des Romans Scrijheus.

Di s' mestî, il esteut imprimeu.

## Ouve pol walon
Il esteut onk des mimbes askepieus del Coirporåcion des Romans Scrijheus. C' est lu ki sene li prezintaedje del soce dins les Cayés walons 9/1970 p. 165-197.

Il est l' oteur d' on motî, li Motî d' Perwé.
Roman Payis (discramiaedje)

thumb|mot walon a môde di vî scrijha
* Province do Roman Payis (Province do Braibant walon)
* Roman Payis (diyalectolodjeye) (sicrijheus, accints, soces)
Coraedje (powinme)

thumb|Li tite do powinme divénrè l' tite d' on live do minme sicrijheu
**Coraedje** (*Coradje*), c' est on long powinme sicrît pa Charles Bentz e 1985 ey eplaidî divins l' ramexhnêye di tecses e walon do minme no e 1988.

## Tinme
C' est li spoûle d' on cinsî ki fwait tos les ovraedjes k' i fåt po fé crexhe ene bele dinrêye d' awousse. Mins i ploût a rlaye di blouke des djoûs et des radjoûs å long. Al fén, i n' ragregnrè rén di s' tchamp. Mins i racmince a tcherwer po l' anêye d' après.

## Creyåcion
Li 9 di djun 1985, l' *[[Aloyance Agricole (sindicat)|Alliance Agricole]]* preye li minisse di l' Agricoûteure d' adon, Paul De Keersmaeker, a ene fiesse pol rimerciyî d' aveur fwait awè des subzides ås cinsîs k' avént pierdou leu-z awousse e 1984. Li rçuvaedje si tna a Rondu.

C' est la k' on scolî vina diclåmer l' powinme pol prumî côp divant totes les djins.

C' est adon k' aspita l' idêye di ramexhner les scrîts da Tchåle Bense e-n on live ki mousrè foû e 1988.

## Mezeure des vers
C' est do ût-pîtaedje maxhî avou des vers di shijh pîs.

Mins, pacô, gn a eto dijh, nouv, des set et minme des cénk sillabes, çou ki dzanoye li schoûteu.

## Cotoû do scrijhaedje
C' est l' fén d' esté 1984, la k' i n' a nén låtchî d' ploure, adon k' l' awousse esteut tårdou dins ene pårteye di l' Årdene. Tos les dveres end ont stî fotous.
 l' pådje di l' anêye 1984.

## Tcheriaedje di l' arimé
Li cinsî a dins l' idêye di fé del bele ovraedje:
:*On cinsî aveut decidé
:*Di fé di s' tere on bea boket.

Po-z ataker, il moenne a l' ansene so s' boket et mete les ecråxhes k' i fåt:
:*Di l' ansene, des ecråxhes, çou k' vos vlîz
:*I nd aveut metou sins cawyî.

Adon, el va cmincî pa îrper po råyî les pånes evoye:
:*Les [[îpe]]s avént passé et rpassé
:*Totes les pånes, totes les pires
:*Estént å trô del viye cårire.

Pu [[semer]]:
:*Nosse cinsî, adon, aveut tchoezi
:*Les pu belès sminces do martchî
:*Et dvins s' tere, k' elzès rawårdéve
:*Els aveut catchî, on djoû, al vesprêye.

Adon, c' est tote li spoûle do crexhaedje del dinrêye, ki s' diswalpêye å pair des ponces.
:*Il est vraiy k' el tins sierveut bén
:*Li plouve et l' solea s' replaecént.
:*(…)
:*El solea fwait si ovraedje
:*Li dinrêye est boune pol mexhnaedje.

Mins l' arivêye d' ene longue termene di plouve va fé awè ene coûte djoye å cinsî:
:*Mins vo n' la-t i nén, tot d' on côp,
:*Ki l' måva tins arive come on fô.
:(…)
:*Nosse cinsî saye, etur deus [[walêye]]s
:*Di schaper çki dmeure di s' dinrêye.
:*C' est del nichté, ça n' våt pus rén;
:*Minme les poyes n' è vlèt nén.
:(…)
:*Adon, les bresses côpés pa tant d' måleur,
:*Nosse cinsî sondje a tote li souweur
:*K' il a dné a s' tere.

Mins l' ome riprind coraedje, et vo l' la ki s' rimete a l' ovraedje.
:*I ratake, après aveur disbleyé l' terén,
:*A tcherwer come s' i gn aveut rén.

Li powinme finixh pa ene [[morålité]]:
:*Kéne luçon por vos, mes efants!
:*Cwand ça n' va pus,
:*K' i vs shonne ki tot est pierdou,
:*Fijhoz come nosse bråve cinsî.
:*(…)
:*Riprindoz vosse coraedje a deus mwins;
:*Et sondjîz k' ça irè mî dmwin.

## 

## 
Tecse di l' arimé 

## Sourdants
Li Cok

**Li Cok** (*[NL] De Haan ; [VLS] D'n Oane*), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Romans Scrijheus (soce)

Les **Romans Scrijheus** u **Coirporåcion des Romans Scrijheus**, c' est ene soce di scrijheus e walon k' a skepyî e 1969.

Si såme esteut di rashonner tos les scrijheus e walon do Roman Payis, ostant les cis ki scrijhnut e francès ki les waloneus.

## Istwere
Sacwants scrijheus do Roman Payis (Paul Moureau, Jean-Pierre Surkol, Jacques Desmet) alént ddja ås Relîs namurwès. Mins il î estént ene miete dizôrnés paski li prezidint d' adon, Lucyin Léonard, lezî dmandéve di scrire avou l' accint d' après Nameur, dabôrd ki l' fonolodjeye des accints do Roman Payis soune foirt diferinnmint (avou l' son ë ki replaece les «i» et les «u» d' ôte pårt).

I fwaiynut ene gazete ki s' loméve «Li Noer Boton».

A on metou moumint, gn aveut pus ki les cis ki scrijhént e francès dins l' soce. Adon les waloneus ont askepyî «Li Såverdea» (gazete et soce sins papîs).

## Sicrijheus
 Li_Noer_Boton_(gazete)#Sacwants_scrijheus_do_Noer_Boton

## Sicrijhaedjes
Foû do «Noer Boton», sacwants d' leus scrijhaedjes sont rashonnêyes dins l' limero 9/1970 des Cayés walons.

## Sourdant
Semaedje

Li **semaedje**, c' est l' metaedje di grinnes e tere, por zeles produre des dinrêyes di cinse u d' corti.

## Motlî
Li såjhon des semaedje si lome li **Semåjhe**.

L' ome ki seme, c' est on **semeu**; li cmere ene **semeuse**.

Cwand on seméve al mwin, on meteut les grinnes dins ene banse **semrece**; pacô dins on dvantrin semrece. Adonpwis, gn a yeu les semoes mecanikes.

## Sôres di semaedje
* semaedje al roye.
* semaedje al volêye.
* semaedje a mierdjårnaedje (ene seule grinne e-n ene plaece; avou des semoes esprès).
Coradje !

thumb|Coviete
**Coraedje** (*Coradje !*), c' est ene ramexhnêye di tecses e walon (arimés et sinnetes) sicrîts pa Charles Bentz, ey eplaideye på Muzêye do Pårlaedje e Payis d' Bastogne e 1988.

Li motlî del fén do live est rprins avou l' limero **S49** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Istwere do live
Les tecses ont stî scrîts aprume po les efants del sicole di Rondu aler ås bates di recitaedje e walon, dispu 1980.

Li succès do powinme do minme no e 1985 al fiesse pol minisse di l' agricoûteure après les plouves di 1984, a stombyî les waloneus d' avår la, foiravant Raymond Mouzon, a rashonner les tecses do scrijheu. Copurade ki les soces po les cinsîs, aprume li Borenbonde, avént dné des subzides po l' fé.

## Contnou
*  Adrovaedje pa Yvan Guillaume pp. 5-7
*  Divant-z-ouve pa Raymond Mouzon pp. 9-11
* powinmes pp. 15-33
* deus sinnetes pp. 34-42
* powinme so Rmagne pp. 43-48
* tchant d' Noyé (avou pårticion) pp. 49-50
* powinme so Rondu pp. 51-53
* powinme «Coraedje» pp. 54-56
* powinmes et sinnetes pp. 57-77
* troes powinmes so Freu pp. 78-83
* ôtes powinmes et sinnetes, avou ene tchanson pp. 83-104
* Motlî walon-francès pp. 105-110
*  Racsegnes so tchaeke tecse (dedja eplaidîs divant l' live u nén co eplaidîs) pp. 111-113.
* Djivêye des imådjes p. 114.

## 
* Sacwants tecses do live
Raedje (discramiaedje)

* li **raedje**, c' est on sintimint ki vos fwait monter a smince.
* li **[[raedje (maladeye)|raedje]]** u l' må d' araedje, c' est ene maladeye do cervea des djins et des biesses ås tetes, cåzêye pa on virûsse.
* ene raedje di dints, c' est on foirt må d' dint.
Glin-dlé-Mont

**Glin-dlé-Mont**, obén e Feller : **Glin** (*[FR] Ghlin ; [PCD] Ghlin*), c' est on ptit ban d' Mont, e Province do Hinnot.

## Fotografeyes

Imådje:Glin-dlé-Mont Caliguluk ås Moirts.jpg|alt=|Monumint ås moirts pol Prumire guere daegnrece.
Imådje:Glin-dlé-Mont Voye 1.jpg|alt=|Ene pitite plaece avou k' des måjhones eyet del verdeure.
Imådje:Glin-dlé-Mont Eglijhe.jpg|alt=|L' Eglijhe ki s' trove sol plaece, å cinte do ptit ban.
Imådje:Glin-dlé-Mont Paxhî.jpg|alt=|Télcô, on ritrove co des paxhîs inte les (noveles) måjhones.


## Referinces eyet sourdants
Dries Van Langenhove

**Dries Van Langenhove**, c' est on politikî d' foite droete, k' a nexhou a Dendermonde, mins k' aveut crexhou a Opwijk. C' est li prezidint del pårteye do Braibant flamind do Vlaams Belang dispoy 2019. Ådzeu d' ça, c' est eto el prezidint do mouvmint idintitaire flamind eyet dislaxheu : Schild en Vrienden.

## Scolaedje
Il a stî studiant a l' Univiersité d' Gant viè l' fén del dijhnêye 2010.

## Ideyolodjeye

### Media
Dispu k' on Pano a stî stramé på VRT, **Dries Van Langenhove** s' pôzucione purade conte les medias «&nbsp;*mainstreams&nbsp;*» come li VRT (l' RTBF do govienmint flamind). I dit voltî k' ces medias la voeynut voltî d' kissåyî des mintreyes.

## Herlemes
Il a askepyî ene polemike so Twitter, avou on messaedje rwaitî tot-z estant zenofobe pa sacwantès djins. 

Ès-n' imunité politike a stî blokêye på Cour d' apel di Gant, tins do moes d' decimbe 2022. C' est a cåze di deus sakîs di l' UGent ont disploré al police d' awè stî mancîs pa lu. Li Pårlumint federå lu aveut ddja rsaetchî ès-n' imunité, å moes d' måss 2021.

## Referinces eyet sourdants
Dråwe des oidjes

thumb|vetès påtletes
Li **dråwe des oidjes**, c' est on crouwå ki vént voltî dins les oidjes, mins eto ene plante å fôraedje, ki pout fé do bon four.

 *[[Bromus hordeaceus]]*

 fenaesses

## Plantes vijhenes
*dråwe des frumints (*[[Lolium]] spp*)
*dråwe des rgons (*[[Bromus secalinus]]*)
Sint-Symforyin

**Sint-Symforyin** obén **Sint-Sinforyin**, u core e Feller : **Sinforin** (*[FR] Saint-Symphorien ; [PCD] Saint-Symphorien*), c' est on ptit ban d' Mont, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Coperative politike VEGA

Li **VEGA** (d' ès vraiy no : **li Coperative Politike des Vetes ey des Gåtchisses** (*[FR] Coopérative politique des Verts et à Gauche*), c' est on pårti politike francès-cåzant del Beldjike. 

Il est rwaitî come on pårti d' gåtche veyanmint k' i disfinda l' ideyolodjeye socio-ecolodjisse.
Palivole ås ourteyes

les **palivoles ås ourteyes**, c' est deus sôres di påwions d' djoû ki leus halenes vinèt so les ourteyes
* rodjåsse palivole ås ourteyes, avou bråmint dpus d' rodje, sol boird des aiyes) (*[[Aglais urticae]]*)
* noeråsse palivole ås ourteyes, avou ene grosse noeråsse taetche sol mitan des aiyes) (*[[Vanessa atalanta]]*)
Freu

**Freu** (la-minme e sistinme Feller, *Freû*; F. *Freux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

* Limeros del posse:
** asteure: **6800**
** Di 1969 a 1977: **6606**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 26** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Freudurlin, Freudurlinne;
** Sipotaedje: les **Peûyeûs** (). 

## Discrijhaedje
thumb|left|waide ås ågnes, sol voye di Libråmont
Li viyaedje est metou dilé on tchestea avou des grands vevîs. 

Li voye di Libråmont a Bastogne passe inte li tchestea et les astantchêyes.

Li viyaedje est retouré d' bwès.

## Rilomés Freudurlins
Charles Bentz î a vnou å monde e 1937.

## Sourdant
46

-1î sieke | **[[1î sieke]]** | 2inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 20 | anêyes 30 | **[[anêyes 40]]** | anêyes 50 | anêyes 60



41 | 42 | 43 | 44 | 45 | **46** | 47 | 48 | 49 | 50 | 51


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 46 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Ourteye (discramiaedje)

* grande ourteye u grande kixhåde u (*[[Urtica dioica]]*)
** palivole ås ourteyes 
*** rodjåsse palivole ås ourteyes (*[[Aglais urticae]]*)
*** brunåsse palivole ås ourteyes (*[[Vanessa atalanta]]*)
* blanke ourteye u blanke kixhåde (*[[Lamium album]]*)
* djaene ourteye u djaene kixhåde (*[[Lamium galeobdolon]]*)
Aclevaedje des biesses

L' **aclevaedje des biesses** u l' **elevaedje** u l' **tinaedje** di biesse, c' est cwand ene djin a ene biesse ki l' schoûte, por leye s' endè siervi.

## Motlî
Ene sifwaite biesse est lomêye **[[aclevåve biesse]]** u **[[doumiesse biesse]]**; ci n' est nén totes les biesses k' on pout insi tni; les lives, metans, ni sont nén aclevåves. Ça dmeure todi des såvadjès biesses.

Pol viebe, on sieve pus sovint li mot «tini» (téle u téle sôre di biesse).

Gn a l' aclevaedje di rinte (di cinse) et l' aclevaedje di cpagneye. Po les biesses di rinte, on dit purade: **tini** (des vatches, des gades, des robetes).

L' ome ki tént des biesses si lome èn **acleveu** u èn **eleveu**; li cmere, ene **acleveuse** u **aclevresse** u **eleveuse**.

Ene aclevåve biesse, on l' doet poleur tini astok, metans pol médyî.
Tchén (discramiaedje)

* tchén (biesse ås tetes, *Canis lupus familiaris*)
** tchén (toponimeye) dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye
* pîce d' on fizik
* cwårs del cwénzinne ki l' ovrî catche a s' feme
* dierin boket d' ene cigarete
Eredjistreu

Èn **eredjistreu**, c' est èn aparey ki pout prinde des sons, et les wårder, po les paleur rishoûter après.


151004-Tonbandgerät-01.jpg|eredjistreu ås bindes
Yves Gourdin.jpg|eredjistrumint di djåzeus d' walon (2000)


## Sôres d' eredjistreus
* eredjistreus ås bindes (anêyes 1950-1960)
* eredjistreus ås cassetes (anêyes 1980-1990)
* eredjistreus éndjolikes (anêyes 2000)
Tiyoû ås grandès foyes

thumb|Tiyoû ås grandès foyes di Conjoû
Li **tiyoû ås grandès foyes**, c' est ene sôre di tiyoû avou des grandès foyes.

 *[[Tilia platyphyllos]]*
Eredjistrumint

L' **eredjistrumint** u **eredjistraedje**, c' est l' prindaedje di sons avou èn eredjistreu.


TP sociolinwince Bietris.jpg
Lahaye.jpg
Ratournaire

On **ratournaire**, k' on lome ossu **tradûccionaire**, **tradiccionaire**  obén on **bilinwe diccionaire** u co on **bilinwe motî**, c' est on motî ki ratourne des mos eyet sacwants dijhaedjes d' on lingaedje viè èn ôte eto. Ces diccionaires la sont foirt peupreces dins les scoles ey a l' univiersité (po les studiants d' lingaedjes). Åré l' fwait k' les ratournaires soeynut nén unilinwes, li cogne d' ces diccionaires dmore l' minme. 

## Egzimpe

### So papî
Les **ratournaires** so papî sont pus sovint des bilinwes motîs dujhanreçes come les diccionaires so papî.

### Sol waibe
Les **ratournaires** sol waibe sont pus sovint des plurilinwes motîs mins ki polnut soulmint rapontyî d' on lingaedje viè èn ôte. Asteme, k' on ratournaire n' est nén èn otomatike ratourneu. Li diferince est k' on ratournaire tradujhe l' idêye eyet nén l' mot obén l' fraze, contråvmint a l' automatike ratourneu k' asprovnut d' el fé.

## Referinces eyet sourdants
Cocker spaniyel amerikin

Li **cocker spaniyel amerikin** est ene raece di tchén del ûtinme troke des tchéns.

## Vicåreye
Ces cockers la sopoirtnut bén l' froed eyet l' tchôd. Mins nerén, il ont bråmint des problinmes rwaitant leu santé :

* avou leu cour,
* avou leus iys,
* avou leus orayes ey
* avou les crantches.

Minme k' il ont ces problinmes la, les cockers polèt viker etur onze eyet traze anêyes, moens ki leus cuzéns inglès.

## Coleur


Imådje:Ch Obo American Cocker Spaniel.jpg|Ch Obo II, li popa d' el raece esteut on cocker spaniyel inglès ledjirmint speciå.
Imådje:AMERICAN COCKER SPANIEL PUPPY 7 WEEKS.jpg|Tchinot d' set moes.
Imådje:AmericanCockerSpaniel wb.jpg|Blond cocker amerikin.
Imådje:Golden American Cocker Spaniel.jpg|Doré cocker amerikin.


## Referinces eyet sourdants
Pårti Libertaryin

Li **Pårti libertaryin**, c' est on pårti francès ey almand-cåzant del Beldjike. Il est rwaitî come on pårti d' droete, veyanmint ki disfind l' ideyolodjeye do libertaryanisse. On-z a decidé, li 11 di måss 2023, di fé disparexhe ci pårti ci, a cåze d' ene mancance di fijhaedjes.  

## Rilomés djins

### Vicant
* Baudouin Collard
* Alexis Grabinszky

### Revoye

## Referince
Pure FM

**Pure FM** esteut ene tchinne di radio djenerålisse bedje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 2004, padri l' disribanaedje di Radio 21. C' esteut ene tchinne di radio foirt peuprece del RTBF eyet del radio bedje eyet francès-cåzante. C' esteut ene tchinne purade muzikåle.

## Idintité

* 2004-2017 : Pure FM
* 2017-2020 : Pure

## Disparexhance
**Pure FM** a disparexhou li 7 di setimbe 2020. Ele s' aveut, e-n efet, ribanêye avou li tchinne del televuzion, La Deux, po divni on mediom dispolûle al radio, al tévé eyet sol waibe k' est lomé : Tipik (kécfeye scrî : Tip!k).

## Referinces eyet sourdants
Claude Snaps

thumb|100px
**Claude Snaps**, c' est on waloneu k' a eto fwait del politike a Gré-Dwecea. Il î djha li siermint d' conseyî del comene e walon (adon k' el fåt dire e francès).

Di s' mestî, il est årtisse des biesses.

## 
* Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Claude Snaps avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
* Li Diåle di Canva, paskeye racontêye pa Claude Snaps (so Wikisourd)
*  Skepiaedje des «Longuès Penes» (il î moenne on responda da Raymond Evrard)
Bing Crosby

vignette|302x302px|Bing Crosby
**Harry Lillis Crosby**  "**Bing**" **Crosby**  a skepyî e 1903 (a Tacoma) et a morou e 1977. C' esteut on rlomé acteur et tchanteu amerikin.
58

-1î sieke | **[[1î sieke]]** | 2inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 30 | anêyes 40 | **[[anêyes 50]]** | anêyes 60 | anêyes 70



53 | 54 | 55 | 56 | 57 | **58** | 59 | 60 | 61 | 62 | 63


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 58 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
M1 (Ledjir metro d' Tchålerwè)

Li **M1**, c' est ene lene do ledjir metro d' Tchålerwè, c' est li lene avou l' rodje coleur. Come li M2, ele raloye Tchålerwè ey Anderluwe.

## Lene


Imådje:Métro Léger de Charleroi M1.svg
Imådje:Charleroi metro line 1 map.png


### Antene vinant d' Anderluwe

#### Tram

* Anderluwe Caliguluk (*[FR] Anderlues Monument*) 
* Anderluwe Rowe del Ståcion (*[FR] Anderlues Rue de la Station*) 
* Anderluwe Djonccion (*[FR] Anderlues Jonction*) 
* Anderluwe Voye di Twin (*[FR] Anderlues Route de Thuin*) 
* Anderluwe Surxhisse (*[FR] Anderlues Surschiste*) 
* Fontinne-l'-Eveke Coron då Bierdjî (*[FR] Fontaine-l'Évêque Coron du Berger*) 

#### Permetro

* Fontinne-l'-Eveke Petria (*[FR] Fontaine-l'Évêque Pétria*) 
* Fontinne-l'-Eveke Fontinne (*[FR] Fontaine-l'Évêque Fontaine*) 
* Fontinne-l'-Eveke Paradis (*[FR] Fontaine-l'Évêque Paradis*) 
* Liene-e-Hinnot (*[FR] Leernes*) 
* Goutrou Morniye (*[FR] Goutroux Morgnies*) 
* Moncea-so-Sambe Molén (*[FR] Monceau-sur-Sambre Moulin*) 
* Mårciene De Cartier (*[FR] Marchienne-au-Pont De Cartier*) 
* Mårciene Providance (*[FR] Marchienne-au-Pont Providence*) 
* Dårmè (*[FR] Dampremy*) 
* Dårmè Pidjes (*[FR] Dampremy Piges*) 

### Blouke di Tchålerwè

#### Vinant d' Anderluwe

* Tchålerwè Coûtchant (*[FR] Charleroi Ouest*) 
* Tchålerwè Vilete (*[FR] Charleroi Vilette*) 
* Tchålerwè Nonne (*[FR] Charleroi Sud*) 

#### Viè Anderluwe

* Tchålerwè Nonne (*[FR] Charleroi Sud*) 
* Tchålerwè Tirou (*[FR] Charleroi Tirou*) 
* Tchålerwè Park (*[FR] Charleroi Parc*) 
* Tchålerwè Janson (*[FR] Charleroi Janson*) 
* Tchålerwè Waterlô (*[FR] Charleroi Waterloo*) 
* Tchålerwè Beas-Årts (*[FR] Charleroi Beaux-Arts*) 

### Adjinçna




## Referinces eyet sourdants
Privot

On **privot**, c' esteut on djudje ki, tins del Moyinådje rindeut l' djustice so on metou aroyaedje (li privoté).

Ses djudjmints estént sins apel.

## Egzimpes di djudjmints
C' est bråmint zels k' estént djudjes dins les procès d' macrale (metans a Viêpe).

## Sourdant
Tour houcrece

thumb
Li **tour houcrece** u **minaret**, c' est l' tour del moskêye la k' el houkeu ås priyires va po-z ahoukî les muzulmans a aler priyî, cénk côps par djoû.

## Tcherpetaedje
Li minaret si prezinte come ene cwårêye tour, deus a puzieurs astaedjes hôte, avou des ptitès finiesses a tchaeke astaedje.

Ådvins, c' est sovint des caracolantès montêyes.

Pol djoû d' ouy, ådzeu, gn a des gros hôt-pårleus ki s' metnut e-n alaedje a ene eure sipepieuzmint relîte po tchaeke moskêye, sorlon si pôzucion djeyografike.


Moskêye Sfarate.JPG
Moskêye Lohahsa.jpg


## Sourdants
De Lijn

Li ***Vlaamse Vervoermaatschappij*** «**&nbsp;''De Lijn''&nbsp;**», ubén **De Lijn** seulmint ([WA/Literå] Li Lene), c' est ene societé redjonåle di kimons transpoirts. Elle est ovrante e Flande avou sacwantès lenes dalant a Brussele ubén ås Bas Payis. **De Lijn**, come li TEC e Walonreye, aveut stî askepieye e 1991 shuvant l' redjonålijhaedje des Vicinås.

220x220px|vignette|Li logo oficir.
## Istwere

### Askepiance
Avou l' redjonålijhaedje des kimons transpoirts bedjes, les MIVA et MIVG ont stî rebanêyes avou **De Lijn**. El MIVA, c' esteut l' rantoele etercomunåle d' Anverse, tins k' el MIVG, c' esteut l' ci d' Gant.

### Idintité
**De Lijn** a li blanc come principåle coleur ey elle a li djaene eyet li gris come coleurs sgondaires. Si mwaisse-buro si trouve a Malene. El soce est copårteye e cénk&nbsp;: ene pårteye pa province. 

## Referinces eyet sourdants
Cwåré

On **cwåré**, c' est ene figueure djeyometrike ås cwate costés les minmes, et ki sont di scwere (ki fwaiynut èn ingue di 90 digrés) onk avou l' ôte.

## Cognes vijhenes
On cwåré metou so onk di ses ingues et ki sereut spotchî, ça dene on lozindje.

On cwåré k' on åreut ralongui deus des costés a l' adroet, c' est on rectingue
Li pope d' Anverse (roman)

**Li pope d' Anverse**, c' est on roman e walon scrît pa Joseph Vrindts.

Il a moussî foû e 1896, pu esse replaidî a môde di fouyton dins l' årmonak des cwate Matî.

## 
Boket do roman
Inglutere

L' **Inglutere**, c' est ene nåcion do Rweyåme-Uni, avou l' Escôsse, l' Irlande Bijhrece eyet l' Payis d' Wale. Elle est, come les ôtès nåcions a pus k' l' Irlande Bijhrece, sol l' iye di Grande-Burtaegne.

## Referinces eyet sourdants
Het Laatste Nieuws (gazete)

thumb|leu-z imådjete
***Het laatste nieuws*** (çou ki vout dire: «li dierinne novele», «li dierinne codowe»), e racourti, **HLN**, c' est ene gazete di Beldjike e neyerlandès.
M4 (Ledjir metro d' Tchålerwè)

Li **M4**, c' est ene lene do ledjir metro d' Tchålerwè. C' est el lene avou li bleuse coleur. Li **M4** raloye Tchålerwè eyet Djilî.

## Lene


Imådje:Métro Léger de Charleroi M4.svg
Imådje:Charleroi metro line 4 map.png


### Antene vinant d' Djilî (Permetro)

* Djilî Soleamont (*[FR] Gilly Soleilmont*)
* Djilî Såt-Culpåt (*[FR] Gilly Sart-Culpart*)
* Djilî Marabout (*[FR] Gilly Marabout*)
* Djilî (*[FR] Gilly*)
* Djilî Gåzomete (*[FR] Gilly Gazomètre*)
* Tchålerwè Samaritinne (*[FR] Charleroi Samaritain*)
vignette|300x300px|Intrêye del ståcion Marabout viè Tchålerwè

### Blouke di Tchålerwè

#### Vinant d' Djilî

* Tchålerwè Waterlô (*[FR] Charleroi Waterloo*) 
* Tchålerwè Beas-Årts (*[FR] Charleroi Beaux-Arts*) 
* Tchålerwè Coûtchant (*[FR] Charleroi Ouest*) 
* Tchålerwè Vilete (*[FR] Charleroi Vilette*) 
* Tchålerwè Nonne (*[FR] Charleroi Sud*) 

#### Viè Djilî

* Tchålerwè Nonne (*[FR] Charleroi Sud*) 
* Tchålerwè Tirou (*[FR] Charleroi Tirou*) 
* Tchålerwè Park (*[FR] Charleroi Parc*) 
* Tchålerwè Janson (*[FR] Charleroi Janson*) 
* Tchålerwè Waterlô (*[FR] Charleroi Waterloo*) 

## Referinces eyet sourdants
Cocker spaniyel inglès

Li **cocker spaniyel inglès** est ene raece di tchén del ûtinme troke des tchéns.

## Vicåreye
Ces cockers sopoirtnuts bén l' froed eyet l' tchôd. Mins nerén, il ont bråmint des problinmes rwaitant leu santé :

* avou leus iys ey
* avou leus orayes.

Minme k' il ont ces problinmes la, les cockers polèt viker etur doze eyet kécfeye dijh-ût anêyes. Les cockers inglès ont ene miyire santé ey ene miyire rafiyance d' vikance k' leus cuzéns amerikins.

## Coleur



Imådje:"Bill" - Cocker spaniel anglais 2.JPG|On tchinnot cocker inglès di 4 mwès.
Imådje:Ch Obo American Cocker Spaniel.jpg|Ch Obo II, li popa d' el raece des cockers spaniyel amerikins esteut on cocker spaniyel inglès.
Imådje:Cocker spaniel angielski zlotyy.jpg|Cocker inglès doré.
Imådje:Blue Roan English Cocker Spaniel.jpg|Cocker spaniyel inglès bleu foncé.
Imådje:English Cocker Spaniel young.JPG|On tchinnot cocker inglès.


## Referinces eyet sourdants
Triviere

**Triviere**, obén e Feller : **Trivière** (*[FR] Trivières*), c' est on ptit ban d' El Lovire, e Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Mauradje

**Mauratche** (la-minme, e Feller : Maurâtche, Maurâtch′); *[FR] Maurage*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Lovire, e l' Province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Muse

**Muse**, c' est ene binde al muzike do Rweyåme-Uni (purade inglès), k' a-st askepyi e 1994. Ele djouwe puvite do rok.alt=|vignette|275x275px|Logo del binde.
## Mimbes

* **Matthew Bellamy** : Clavî, guitare eyet tchant.
* **Dominic Howard** : Batreye eyet percussion
* **Christopher Wolstenholme** : Basse, harmonika, keur eyet tchant

alt=|vignette|267x267px|Muse pindant on concert a Wembley.

## Discografeye

### Alboms studios




### Concerts eyet remicses

alt=|vignette|258x258px|Muse pindant on concert e 2018.

* Showbiz Tour (1998-2000)
* Origin of Symmetry Tour (2000-2002)
* Absolution Tour (2003-2004)
* HAARP Tour (2006-2008)
* The Resistance Tour (2009-2011)
* The Second Law Tour (2012-2014)
* Psycho UK Tour (2015)
* The Drones Tour (2015-2016)
* Simulation Theory World Tour (2019)

## Referinces eyet sourdants
Gôgnere

**Gôgnere**, ubén e Feller  « **Gôgnère** » (*[FR] Houdeng-Gœgnies*), c' est on ptit ban d' El Lovire, el province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Teleferike

thumb

On **teleferike**, c' est on sistinme di rmontêye et di ridschindaedje des djins et d' ledjirès ahesses inte deus ponts metous a deus hôteurs foirt diferinnes.

## Adjinçna d' on teleferike
C' est des cabenes, come des grossès gayoles ki sont pindowes après des cåbes d' acî. Si c' est djusse des tcheyires, on dvize purade d' on **telesidje**.

Gn a on gros moteur ki fwait tourner des rowes la k' les cåbes tounnut dsu. Les cåbes sont sotnous pa des posteas d' beton, avou ene ôte rowe pol cåbe passer houte.


Ropewaay.jpg|cåbe et role
File:HART, Training at Ocean Park Rescue Basket (cropped).jpg|cabenes
File:ROPEWAY.jpg|posteas


## Rilomés telererikes
### Walonreye

20110612 dinant164.jpg|Dinant
20120627 huy51.JPG|Hu
Kabelbaan in Plopsacoo.jpg|telesidje di Cô

* teleferike di Nameur (kimincî e …, fini e … 
* teleferike di Dinant
* teleferike di Hu
* telesidje di Cô

### foû Walonreye
teleferike del montinne Sint-Pire, e l' Crimêye, inte Aloupca et Sebastopol.

## Dins les belès-letes e walon
On djåze do teleferike di Nameur dins l' live di noveles da Hinri Matterne «Zande et Twenete».
:*A non, Zande! Dji n' irè nén dins l' teleferike: t' es berloké d' rif et d' raf dins ene pitite gayole et tes boyeas si nucnut a tchaeke postea.

Il est kession do teleferike del montinne Sint-Pire el Crimêye dins l' [[roman e walon]] da [[Lucyin Mahin]] «[[Vera (roman)|Vera]]»:
:*C' esteut Vera. Gn aveut on bon cande k' els aveut houkî å telefone. Il aveut ene éndjole ki rotéve cron. C' esteut on sistinme d' imprimaedje di tikets, raloyî direk al copiutrece-abuvroe, del societé d' teleferike do Hôt Tiene Sint-Pire, « Ay Petri », sapinse k' on dit låvå. On n' pleut tolminme nén arester l' teleferike tote li fén d' samwinne. C' est ces djoûs la k' i gn a l' pus d' intrêyes.
M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)

Li **M3**, c' est ene lene do ledjir metro d' Tchålerwè. C' est el lene avou li djaene coleur. Li **M3** raloye Tchålerwè eyet Gochliye.

## Istwere
Cisse lene ci a stî metowe sol voye al fén do moes d' djun 2013. C' est l' prumire lene di tram del TEC ki raloye l' cinte-veye di Tchålerwè yet Gochliye. Tenawete, il egzistéve des lenes ki raloyive ces deus pitits bans disk' e 1988 avou les Vicinås. Normålmint, elle åreut dvowe stî erdrovowe padri les boutaedjes des anêyes 1980, mins ça n' a måy stî uzé po çoula. Etur 1988 yet 2008, soulmint el tchimwin ki raloye el ledjir metro yet l' depot di Djumet a stî uzé. Al fén del dijhnêye 2000 yet disk' a l' adrovaedje e 2013.

## Lene


Imådje:Métro Léger de Charleroi M3.svg
Imådje:Charleroi metro line 3 map.png


### Antene vinant d' Gochliye

#### Tram

##### Viè Tchålerwè (Gochliye)

* Gochliye Forbot d' Brussele (*[FR] Gosselies Faubourg de Bruxelles*)
* Gochliye Rowe di Tchimin d' Fier (*[FR] Gosselies Rue du Chemin de Fer*)
* Gochliye Emayereyes (*[FR] Gosselies Émailleries*)
* Gochliye City Nord (*[FR] Gosselies City Nord*)
* Gochliye Voye di Fleuru (*[FR] Gosselies Chaussée de Fleurus*)
* Djumet Carrosse (*[FR] Jumet Carrosse*)

##### Viè Gochliye (Gochliye)

* Djumet Carrosse (*[FR] Jumet Carrosse*)
* Gochliye Calvaire (*[FR] Gosselies Calvaire*)
* Gochliye Brouwire (*[FR] Gosselies Bruyère*)
* Gochliye Forbot di Brussele (*[FR] Gosselies Faubourg de Bruxelles*)

##### Etur Gochliye eyet Tchålerwè

* Djumet Carrosse (*[FR] Jumet Carrosse*)
* Djumet Madlinne (*[FR] Jumet Madeleine*)
* Djumet Rowe da Berteaux (*[FR] Jumet Rue Berteaux*)
* Djumet Voye di Djilî (*[FR] Jumet Chaussée de Gilly*)
* Djumet Roed (*[FR] Jumet Puissant*)
* Djumet Sint-Toenne (*[FR] Jumet Saint-Antoine*)
* Lodlinsåt Maria Curie (*[FR] Lodelinsart Marie Curie*)
* Lodlinsåt Dischåssis (*[FR] Lodelinsart Deschassis*)
* Dårmè El Plantche (*[FR] Dampremy La Planche*)
* Dårmè Sacré Madame (*[FR] Dampremy Sacré Madame*)

#### Permetro

* Dårmè Sacré Madame (*[FR] Dampremy Sacré Madame*)
* Dårmè Pidjes (*[FR] Dampremy Piges*) 

### Blouke di Tchålerwè

#### Vinant d' Gochilye

* Tchålerwè Beas-Årts (*[FR] Charleroi Beaux-Arts*) 
* Tchålerwè Waterlô (*[FR] Charleroi Waterloo*) 
* Tchålerwè Janson (*[FR] Charleroi Janson*) 
* Tchålerwè Park (*[FR] Charleroi Parc*) 
* Tchålerwè Tirou (*[FR] Charleroi Tirou*) 
* Tchålerwè Nonne (*[FR] Charleroi Sud*) 

#### Viè Gochliye

* Tchålerwè Nonne (*[FR] Charleroi Sud*) 
* Tchålerwè Vilete (*[FR] Charleroi Vilette*) 
* Tchålerwè Coûtchant (*[FR] Charleroi Ouest*) 
* Tchålerwè Beas-Årts (*[FR] Charleroi Beaux-Arts*) 
** Rimarke : Blouke dås Beas-Årts 

## Referinces eyet sourdants
Sterpi-Bracgnere

**Sterpi-Bracgnere**, ubén «&nbsp;**Stèrpi-Brakgnère&nbsp;**» e Feller (*[FR] Strépy-Bracquegnies*), c' est on pitit ban d' El Lovire, e Province do Hinnot.

## Tuzance
Gn a, dins ç' pitit ban rola, des soces ki bistocnut l' cwarmea. Ça trevén al mitan do moes d' måss. E 2022, il a stî mårlomé pask' ene sakî a spotchî å moens 32 djins avou s'-n' oto. Inte di yeusses, 6 ont morou.

## Referinces eyet sourdants
Vlaams Belang

Li **Vlaams Belang** ([WA] Flande Aprume), obén **VB** (obén ancyinmint : **Vlaams Blok**) est on neyerlandès-cåzant politike pårti Bedje. Il est rwaitî come 'l deujhinme pårti pus populaire å livea des votaedjes, dispoy 2019. Il est rwaitî eto come on pårti d' foite droete. 

## Rilomés djins

### Vicant

* Filip Dewinter
*Chris Janssens
*Tom Van Grieken
* Dries Van Langenhove

### Revoye

* Jürgen Conings (seulmint etur 2020 yet 2021 eyet seulmint sopoirteu)
*Karel Dillen

## Politike vey-voltî

### Foite droete
Li **Vlaams Belang** est foirt djondant do Schild & Vrienden : on mouvmint idintitaire askepyî eyet manaedjî pa Dries Van Langenhove. Al copete do martchî, cisse pårti la rischeut eto èn pårti neyerlandès d' foite droete : Partij voor de Vrijheid. Come d' efet, Tom Van Grieken eyet Geert Wilders (les prezidints des deus organizåcions) shonnnut foû soçons.

### Radicale droete
Do costé del N-VA, Theo Francken aveut d'dja ricnoxhou k' i s' inspire do plan d' èç pårti cial so les kesses d' ebagance. 

## Prezince e Walonreye
Li **Vlaams Belang** est prezint e Walonreye po les eleccions federåles, redjonåles ey uropeyinnes, sol shuvant no : **Nos gens d' abord**. Mins nerén, i shonne moens ovrant dins ç' redjon k' ès redjon d' oridjene. 

## Referinces eyet sourdants
Fabienne Desmet

thumb|150px|diviè 2012
[thumb|pol tchapele di [Gobtindje]]
**Fabienne Desmet**, c' est ene mwaisse veulirresse walone k' a skepyî so tere a Djiblou li 7 di fevrî 1967. 

C' est l' feye da Jacques Desmet.

## Biyografeye

### Di s' djonnesse
Tote djonne, elle a stî asblaweye pa l' loumire des veulires. 

Ses scoles ni l' ont siervou k' a fé l' mia possibe po-z ariver a s' mestî, mwaisse veulirresse.

Après li ptite sicole di Djiblou et l' mwèyène di Djodogne, ele wangne ses diplomes di pinte-graveu å 75 a Brussele.

### Scolaedje po s' mestî
Mins po-z ariver a s'-t idêye, i gn a pupont di scole el Walonreye, ni el Beldjike. D' Ôrvå, on l' revoye a Anverse. Vo l' la oblidjeye do cori å lon. Ele tchait so li scole di Filozofeye et d' Årts sacrés di Cenves (el Liyon. Vaila, ele rescontere des mwaisses et des årtisses k' ont l' five di leu mestî et d' tot çk' est bea.

Adonpwis, ses stadjes shuvnut n' onk l' ôte :
*Verreye: adlé Monsieu Picard, mwaisse-veurlî a Chapaize
*Cwårea: adlé Maria Rokeplo e l' Pologne
*Pondeure so les murayes: adlé Monsieur Bellomi a Verone
*Imådje : adlé Madame Tsolakis a Patmos.

## Si stîle
Ele cache a bouter dins les uzances did dinltins come les mwaisses-veurlîs k' ont gårni les eglijhes et les catedråles:

Ele saye di fé ene sacwè d' novea. 

Si filozofeye, c' est ki l' ouve doet rinde li plaijhi di rtrover çou k' i gn a d' meyeu dins l' cour, ki provént di çou k' nos avans-st aprins e scole, mins eto di tot çki les tayons et ratayons ont leyî.

## Ouve
Elle a dessiné et fé dipus d' cénk cint veulires, tertotes nén ene come l' ôte, po des måjhons d' mierdjins, po des eglijhes et po des bastimints d' administråcion. Mins bråmint e l' France.

Ele ni fwait nén k' bouter po des eglijhes: elle overe eto come les mwaisses veurlîs did dinltins tot ragrandixhant ses ouves dins des sovnis d' bateme u d' comunion, oucobén des essegnes po des djins d' mestî.

E l' Walonreye, on pôrè aler vey ses ouves a l' eglijhe di Sint-Pire-dilé-Libråmont eyet l' tchapele di Gobtindje (prumire veulire do droet costé).
Canå Tchålerwè-Brussele

**Canå Tchålerwè-Brussele** est on canå d' cwatrinme categoreye (disk' a 1,35 T) raloyant Tchålerwè eyet Brussele askepyî e 1832. Åtou d' Tchålerwè, les deus cotés då canå sont londjîs på les lenes do RAVeL.

## Scluzes

# Mårciene
# Gochliye
# Vivele
# Ronkière
# Ite
# Lembeek
# Al
# Lot
# Ruisbroek
# Anderleke
# Molenbeek-Sint-Djan

## Fotografeye

## Referinces eyet sourdants
Grande djin

Ene **grande djin**, c' est ene djin k' a dipus d' 18 ans (asteure), ki c' esteut purade 21 ans divinltins.

Po les biesses, on dirè ene **biesse fwaite**.

## Sôres di grandès djins
* djonne grande djin (18-30 ans)
* grande djin al foice di l' ådje (30-50 ans)
* grande djin dedja d' ådje (50-65 ans): cwand elle atrape des blancs tchveas
* viyès djins

## Pî-notes
Univiersité d' Nameur

L' **UNameur** est ene univiersité askepyî e 1831, på Herman Meganck, on djezwite. Cist univiersité a 6 facultés, ene sicole ey on dipårtumint eterfacultaire.

## Organizåcion

### Dipårtumint eterfacultaire, facultés eyet scole

* Dipårtumint di l' Acseignmint eyet d' pedagojeye
* Faculté då Droet
* Faculté d' Filozofeye eyet d' Linwe
* Faculté d' Informatike
* Faculté d' Medcene
* Faculté des Syinces
* Faculté des Syinces Economikes, sociåles eyet d' Destinêye
* Scole des vivants lingaedjes

### Campus
Èç univiersité a soulmint on campus dins l' cinte-veye di Nameur.

## Referinces eyet sourdants
Télésambre

**Télésambre**, c' est ene tchinne di televuzion coinrece ki est veyowe dins l' redjon d' Tchålerwè, insi ki dins l' nonne del Province do Hinnot. Elle a stî askepieye e 1983.

## Idintité
centré|vignette|Logo del tchinne

## Emissions e walon
* Pal bawete

## Rilomêyès djins

### Vicantes
* Luc Maton

### Revoye

## 
* Waibe del tchinne

## Referinces eyet sourdants
Velobike

On **velobike** est on velo po 'ndaler dins les montagnes u core po fé do trail.

## Fotografeye

Imådje:Singlespeed-mountainbike.jpg|Velobike avou ene seule vitesse
Imådje:Mtb in snow.jpg|Les velos come çoula rind åjhey l' fwait d' pedaler dins l' nive.


## Vitesse
Li pus sovint, ces velos vont avou des vitesses eyet, po les velos d' adultes, des plakettes

 


## Referinces eyet sourdants
Tchåle-Françwès Velbruk

**Tchåle-Françwès Velbruk** (oficirmint **François-Charles de Velbrück**; pus coûtmint, **Velbruk**), c' esteut li divant-avant-dierin prince-eveke di Lidje.

I cminça a ringnî e 1772 et mora li 30 d' avri 1784.

Il aveut des idêyes foirt avanciveuses po s' tins.

## Dins les belès-letes e walon
On è cåze di cisse manire cial ins ene des tchansons del binamêye revolucion.
:*Avou Velbruk li binamé
:*— Ki n' el polans dj' fé raviker ! —
Constantin d' Heusbrouk

**Constantin d' Heusbrouk** (oficirmint a Lidje: ***César-Constantin-François de Hoensbroeck***, mins a si nexhance: ***Cesar Constantijn Frans van Hoensbroeck***), c' esteut li dvant-dierin prince-eveke di Lidje.

Il aveut skepyî 28 d' awousse 1724 (ezès Bas Payis); i mora li 3 d' djun 1792.

Il esteut spoté li **Rossete Calote**.

## Ringne
Si ringne kiminça e 1784.

Il esteut foirt wårdiveus, årvier di s' divanceu, Velbruk. Pår ene miete dictateur.

Ene di ses prumirès accions politikes, e 1785, ci fourit d' espaitchî li drovaedje d' on novea cazino a Spå, çou ki va-st enonder l' Afwaire des djeus di Spå, et fi-z e-n aweye, li binamêye revolucion.

E 1792, i stepa evoye eviè l' Almagne al shûte di l' abrocaedje des Francès après leu revolucion.

## Hårdêyes divintrinnes
* Binamêye revolucion
* Djivêye des princes-evekes di Lidje

## Sourdants et pî-notes
Gåtche anticapitalisse

Li **Gåtche anticapitalisse** (*[FR] Gauche anticapitaliste — [NL] Stroming voor een Antikapitalistisch Project*), c' est on pårti k' est ovrant cåzumint tertos e Beldjike. lln' est nén foirt peuprece ki ci soeye e Walonreye, a Brussele, u core e Flande. Il est rwaitî sovint come on foite gôtche pårti, veyanmint ki disfindat ene comunisse, ecosocialisse ey ene feminisse ideyolodjeye.

## Istwere
Li **Gåtche anticapitalisse** aveut askepyî e 1971, mins 'ç pårti aveut egzisté so d' ôte nos :

* 1971-1984 : Ligue revintreyeuse des bouteus
* 1984-2005 : Pårti ovrî socialisse
* 2005-2017 : Ligue comunisse revintreyeuse 
* 2017-Asteure : Gåtche anticapitalisse

## Rilomés djins

### Vicant

### Revoye

## Mouvmints

### Jonge antikapitalisten
I gn a on mouvmint des djonneas då pårti, lomé **Jonge antikapitalisten**, mins då costé flamind soulmint.

## Referinces eyet sourdants
Pårti comunisse Walonreye-Brussele

Li **Pårti comunisse Walonreye-Brussele** ([FR] *Parti communiste Wallonie-Bruxelles —* [NL] *Communistische Partij van Wallonië-Brussel*), c' est on pårti k' est ovrant, dispoy 2009, seulmint e Walonreye ey a Brussele. l n' est nén foirt peuprece ki ci soeye e Walonreye ubén a Brussele. Il est rwaitî sovint come on pårti d' foite gåtche, veyanmint ki disfind ene ideyolodjeye comunisse.

## Istwere
Li **pårti comunisse bedje** aveut stî askepyî e 1989, mins e 2009 li pårtêye flaminde do pårti a peté evoye. Dispoy çoula, li pårti si lome : **pårti comunisse Walonreye-Brussele**.

## Rilomêye djin

### Vicante

* Arne Baillière

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
Societé des Transpoirts Etercommunås d' Tchålerwè

Li **Societé des Transpoirts Etercommunås d' Tchålerwè**, obén **STET** soulmint (*[FR] Société des Transports Intercomunnaux de Charleroi* — *STIC*) aveut askepyî e 1962. Ç' esteut ene societé etercommunåle di kimon transpoirts. Elle esteut ovrante e Tchålerwè eyet dins les viyaedjes levantrece åtou. Li **STET** aveut disaprexhou e 1991 padri l' redjonålizaedje dås kimon transpoirts. Asteure, li rantoele di **STET** est rprindowe pål TEC. 

## Idintité

### Coleur
Li **STET** aveut li coleur blanc padzeu eyet li coleur vete padzo come principåles coleurs.

### Imådje

Imådje:Blason STIC.jpg|Armwereyes uzêye so les trams (1962-1974).
Imådje:Logo STIC 1990.svg|Logo etur 1988 disk' al fén (1991).


## Rantoele
Vete tram di Tchålerwè

## Referinces eyet sourdants
Cayôs d'êwe (arimés)

**Cayôs d' aiwe** (*Cayôs d'êwe*), c' est l' tite d' ene ramexhnêye d' arimés da Georges Smal, k' a vudî e 1973, come livraedje a pårt des Cayés walons (po les moes d' djun et djulete, limeros 6 & 7).

## Contnou
Li live est fwait di 18 powinmes di 12 vers, ût-pîtés, arindjîs a 3 strofes.

## Egzimpe di boket
Il buono, il brutto, il cattivo

**Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu** ([IT/Oridjinå] *Il buono, il brutto, il cattivo*), c' est on fime di coboy al môde itålyinne (*wester-espagueti*) fwaits pa des Itålyins, des Spagnols eyet des Wess-almands.

## Tite

### Personaedjes

* **Li Bon** (lomé **Blondî**, pa l' **Calfake**) : Clint Eastwood
* **Li Calfake** (ubén d' ès vraiy no, **Tuco Benedicto Pacifico Juan Maria Ramirez**) : Eli Wallach
* **El Mamborneu** (ubén d' ès vraiy no, **Sordjant Sentenza**) : Lee Van Cleef

### Ratournaedjes
Li tite oridjinå, k' est e-n itålyin, a stî må ratourné.

Po dire li veur, dins les modêyes francès-cåzante ey inglès-cåzante, metans, **el Calfake** eyet **l' Mamborneu** sont rcandjîs. Çoula vént d' on fås-amisse avou l' mot italyin : ***brutto***.

* [EN] : *The Good, the Bad and the Ugly* => *The Good, the Ugly and the Bad*.
* [FR] : *Le bon, la brute et le truand* => *Le bon, le truand et la brute*.

## Istwere
L' istwere mete e l' sinne troes djins ki saynut d' trover on trezôr muchî e-n ene aite : Sad Hill.

## Referinces
Cafè (abwesson)

Li **cafè**, c' est ene abwesson divnowe foirt corante dispu les anêyes 1750.
vignette|Ene djate di noer cafè.
Elle est fwaite tot passant del bolante aiwe so des grinnes di cafeyî molowes. Padecô, on radjoute do laecea, des bokets d' souke, u co bén&nbsp;; tot-z el aprestant&nbsp;; del cécoreye.

## D' ewou çk' i vint l' cafè
Ene fåve raconte k' enawaire, on bierdjî d' Etiopeye, on lomé Kaldi, åreut discovrou l' prumî l' cafè come moyén di s' sinte rewoeyî. Il åreut veyou ses gades si cotaper d' pus ki d' pratike après k' elle årént mindjî sacwants fruts d' cafeyî. Adonpwis, nosse bierdjî åreut pårti cite syince la avou les Moslimîs d' avår la ki, zels minme, årént yeu l' idêye di mete rashir les fruts dins l' bolante aiwe.

Po l' vraiy, les istoryins ont ddja les prouves ki l' cafè come tchôde aboere esteut ddja bevou e l' Etiopeye  dispu l' Preyistwere. Il î ont dimostré, durant des fouyaedjes, ki les fruts d' cafeyî estént siervou po d' l' aboere mins po d' l' amonucion eto. Des studes so les diferinnès indjes di cafeyîs mosternut ki l' pu vî cafeyî sol Daegne (*Coffea Arabica*) vint d' Etiopeye. Pus recta, e çk' on lome asteure li province di Kaffa.

## Do ponant disk' e l' Urope
vignette|Dès grins d' cafè rostis
Li cafè s' a stramé d' l' Etiopeye disk' e l' Arabeye gråce ås pelrins moslimîs ki ralént a Meke. di d' la, i s' a cossemé ås cwate corons do cåziyon. C' est l' Impire otoman, tins d' Solimane li Grand (1494-1566), ki frè ki l' culteure di cafeyî va crexhe come nén deus. Les Otomans vont fé des fels progrès so l' atraitiaedje del plante et l' broûlaedje di ses grins. Bråmint des måjhons d' cafè vont drovi pa ttavå l' impire, afeye non sins pont d' tracas, ca l' cafè esteut ddja veyou pa sacwants come contraire ås regues di l' Islam.

E l' Urope, les grins d' cafè arivnut d' l' Itåleye å 17e sieke so les bateas itålyins, ki fjhént afwaire avou l' ponant. Ene fåve vout k' on saetchot bôgyî d' grins d' cafè åreut stî leyî pa les sôdårds otomans ås adjets d' Constantinope après k' il ont yeu fini l' bataye di 1453, mins c' est des crakes. I s' sitrame co avå l' bote et rmonter l' continint, tot passant mon l' Påpe ki, aprume, inme ostant calindjî ç' novel aboere vinant d' djins ki n' sont nén crustins. Li cafè continowe a rmonter l' Urope alant sk' e l' Grande-Burtaegne, wou ç' ki les cåbarets cminçnut a l' vinde å mitan do 17e sieke.

## Motlî
Spirou eyet Fantasio

**Spirou eyet Fantasio** est ene binde d' imådje askepêye e 1938. I gn' a 55 alboms asteure eyet li produccion porshuve core. Des ouves derivêyes, tel k' on cartoune e 2006, ont rexhou.

## Fotografeye
[centré|vignette|Dessén d' Spirou eyet d' Fantasio al [Charleroi Janson (Ledjir metro d' Tchålerwè)|ståcion Janson.]]

## Referinces eyet sourdants
Arondixhmint di Tchålerwè

L' **Arondixhmint di Tchålerwè**, c' est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.

## Arondixhmint

### Mape

Imådje:Arrondissement Charleroi Belgium Map (1977-2018).svg|Etur 1977 eyet 2018.
Imådje:Arrondissement Charleroi Belgium Map.png|Dispoy 2018.


### Comenes del Arondixhmint

 

## Referinces eyet sourdants
Siermon so les pasmints d' tins des femes

Li **Siermon so les pasmints d' tins des femes**, c' est on vî scrijhaedje e walon ki provént do payis d' Nameur.

Li tecse est rindjî å l° **xxx**  dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon
Metro d' Brussele

Li **metro d' Brussele**, c' est ene rantoele metro ki rôle so tote li redjon d' Brussele.

Il est manaedjî på STEB, k' ès no etir c' est&nbsp;: Societé des Transpoirts Etercomunås d' Brussele.

Il a cwate lenes.

## Piceure
C' est l' seu lourd metro bedje. Come di djusse, les metros di Tchålerwè yet d' Anverse, ci n' est nén des lourds metros. Pol veye walone, c' est puvite on ledjir metro. Yeyet, do costé flamind, c' est purade ene rantoele di tram avou on permetro (dj' ô bén : èn edroet del rantoele di tram dzo les voyes).

## Rantoele

### Lenes d' asteure

* Lijn 1
* Lijn 2
* Lijn 5
* Lijn 6

[centré|vignette|452x452px|Li rantoele asteure, dispoy [2009, avou les lenes 3 et 4 do tram, ki sont rwaiteyes come des lenes di permetro.]]

### Lenes di davance
Ces lenes la ont stî dismetowe e-n ovraedje e 2009.
* Lijn 1A
* Lijn 1B

### Avnante lene
On-z est ki candje di cogne del lene 3. Come di djusse, c' est, disk' ouy, ene lene di tram. Mins nerén, a l' avni, ci srè ene lene di metro.

## Rames

12-04-051 MIVB 252 Brussel-Heizel.jpg|Foto d' ene rame U3.
Rame "Boa".jpg|Ene rame BOA (ossu lomêye : M6).|alt=Rame BOA (ossu lomé : M6).


## Referinces eyet sourdants