open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djocoe d' nute d' oujheas

On **djocoe d' nute d' oujheas**, c' est ene plaece, å pus sovint so des åbes, ki sacwants oujheas s' î rashonnnut po passer l' nute.

Les tchawes-soris fwaiynut parey. On lome li plaece k' ele doimnut la on **pindoe**.

## Egzimpes
Les sprewes si polnut rashonner pa miyons (20 miyons contés e-n on djocoe el Beldjike).


File:Djocoe oujhea ås vatches dilé maraexhe.jpg|todi des oujheas ås vatches dins on bouxhnisse dilé ene aiwe
File:Djocoe oujhea ås vatches acacia.jpg|so des mimôzas
File:Corvus frugilegus sundown.JPG|coirbås
File:Group flying dogs hanging in tree Sri Lanka.JPG|pindoe d' tchawes-soris


## Sourdants
Univiers

L' **Univiers**, c' est tot çou k' egzistêye, li Tere et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' anêyès-loumire lon.

## Viyesse di l' univiers
Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «Grand cpetaedje». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant.

Dins les creyances rilidjeuses abramreces, l' univiers a stî fwait på Bon Diu (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' Djineze, et rprins dins l' Alcoran. 

## Kinoxhances soûmintreces
Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon: li Tere, li Stoele do Bierdjî, Måss, Mierkeure, Nûtone et les ôtès planetes.

Des stoeles:  li Stoele di Bijhe (Pôcet et l' Croes d' Nonne, et totes les stoeles k' on voet e-n on telescope, ene claire nuteye do moes d' awousse.

Les stoelreyes :li Rustea, li Poye et ses Poyons, li Tchår Pôcet (li Grand Tchår), li Ptit Tchår, li Fiermint et l' Îpe, li Voye Sint Djåke. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene planete

## Spepieuse compôzucion
L' **Univiers** sereut a 3-branes sorlon l' teyoreye des coides. L' univiers, ci n' est nén fok del matire.

Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les stoeles, les stoeles al cawe, les volantès pires, et les stoeles ki schitnut), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers.

Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto:
* li Noere Matire Dirîtrinne Noere pask' ele n' evoye pont d' loumire. Matire pask' ele assaetche di l' ôte matire. Dirîtrinne pask' elle est metowe padrî çou k' on pout vey did sol Daegn (çou k' evoye del loumire ki pout ariver so tere). Li Noere Matire Dirîtrinne, c' est 25 åcint d' l' Univiers.
* li Noere Exhowe Dirîtrinne. A l' årvier del NMD, li NED riboute li matire, come èn inmant contråve. Ci sereut la l' gros boket d' l' Univiers: 70 åcint.

Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.

## 
Nost univiers
Zûna (discramiaedje)

* zûna (moxhe): brut d' ene moxhe al låme, d' on malton, d' ene moxhe al tchå, ki vole
* zûna d' oraye: brut ki rvént dins l' oraye, sins egzister ådfoû
* zûna (atôtchance): bassinaedje d' ene novele a ene pekêye di djins sol Daegntoele
Li Ptite Croejhete (waibe)

**Li Ptite Croejhete**, lomêye puvite **li ptite croejhete Hendschel**, c' est ene waibe avou on racourti del grosse croejhete, sicrît — tecse et egzimpes — e rfondou walon pa Lorint Hendschel.

I l' a metou so les fis e 2001.

Elle est eplaideye dizo libe licince.

Ele contént ene pådje diccionairrece, k' est rprinjhe dins l' djivêye des motîs dizo l' limero **R15**.

## 
* Tote li waibe
* Pådje diccionairrece

## Pî-note
Croejhete (discramiaedje)

* Croejhete (aprindaedje) : prumirès leçons so les letes.
* Croejhete (linwince) : grammaire d' on lingaedje
** Croejhete do walon
*** Grosse croejhete Hendschel
*** Pitite croejhete Hendschel
** Croejhete di l' amazir
* Croejhete (toponimeye) Li mot "croejhete" dins les nos d' plaeces del Walonreye

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li ptite croejhete da Lorint Hendschel
*  Li waibe del croejhete walone da Lorint Hendschel
Croejhete di l' arabe

«Croejhete di l' arabe marokin»
**Pådje del croejhete di l' [[arabe]]**

## Årtike
### Sicrijhaedje
Gn a k' èn årtike e-n arabe, c' est «ال» (al). C' est on definixhant årtike, totsu bén omrin ki femrin, singulî, duwal ki pluriyal. I s' loye å sustantif u a l' addjectif ki ki shût.
:الكليمة (al-kalîma, li mot)
:الوالدا (al-wâlidâ, les deus parints)
:القوم (al-qom, les peupes)
:الدار البيضاء (al-dar al-bayDa', mot po mot: li-måjhon-li-blanke, li blanke måjhon, Cazablanca)

Sacwants nos prôpes kimincèt ossu pa al-
:الخوارزمي (Alkhawârizmî, Alxhawarizmi, l' edvinteu des algorite.

### Prononçaedje
Avou sacwants cossounes, lomêyes «lunreces» (paski l' no del lune, e-n arabe kimince pa ene di ces cossounes la), i s' prononce /al/
:الموت (al-mawt, li moirt); القمر (al-qamar, li lune), الباب (al-bab, l' ouxh), الجيل (al-jîl, li djermêye di djins)
Avou sacwants ôtes, houkêyes «solreces», il est assimilé pal cossoune ki shût.
:الشمس (ach-chams, li solea), السباحة‎ (as-sibâHa, li nedjaedje), الصور (aç-çoûr, les murayes d' ene veye)

## Sustantifs ey addjectifs
### Djinre

### Nombe

## Viebes
L' infinitif n' egzistêye nén e-n amazir. Po les ratournaedjes, on dene li bodje do viebe. C' est li codjowa do rwaitant do passé.
Crankion (botanike)

On **crankion**, c' est l' dibout d' ene coxhete di sacwants gripantès plantes et rampioûles ki s' erôlnut so des astocas, po tni l' plante bén astok.

## Sacwants plantes ås crankions
* vegne
Bracnaedje

thumb
thumb
Li **bracnaedje** (on dit eto: l' **afutaedje**), c' est l' apiçaedje di djibî foû des lwès ey åjhminces d' on metou payis.

## Motlî
El djin ki bracnêye, c' est on **bracnî** u ene **brakinresse**; u on **bracneu** ou ene **bracneuse**; eto èn **afuteu** ou ene **afuteuse**. On trouve ossu «**såvadje tchesseu**» u «**såvadje tchesresse**».

Po dire li veur, c' esteut purade on «mestî» d' ome. Mins on a cnoxhou des båsheles di bracnî k' avént-st aprins l' mestî.

## Bracnaedje po viker
Li bracnaedje po viker n' est nén veyou evi pås cminåltés des viyaedjes metou dé les grands bwès. C' est puvite les gåres k' estént rwaitîs d' cresse.

Paski les gåres polént saetchî so les bracnîs et lzès touwer.


Die Gartenlaube (1876) b 169.jpg|bracnî k' atake li gåre
Benjamin Kratz Fallensteller 2.jpg|bracneu prins sol tchôd fwait
1900-12-01, Blanco y Negro, Cazador furtivo, Unceta.jpg|bracnî ramassé
Wounded Poacher Henry Jones Thaddeus.jpg|afuteu djondou d' ene bale
Das Ende des Wildschuetzen.jpg|bracnî touwé do gåre


### Istwere
thumb|Henri Matterne ki dene si conferince sol bracnaedje
Li bracnaedje a stî rapoirté dispu l' 13inme sieke, dins l' roman di Rnåd.

El France, i s' ont dné on sint patron, k' est sint Viyåte.

El Walonreye, li bracnaedje po magnî a egzisté disk' ås anêyes 1960. Après çoula, gn a cmincî a-z awè des bracneus industriyels. Ey adon, li refoircixhaedje do Sint-Houbert club.

### Rilomés bracnîs
El France, li pus rlomé bracnî, ci fourit dandjreus Laurent Labruyère (moirt li 22 d' decimbe 1798), k' a divnou gåre di tchesse pol conte di Clermont.

### Dins les belès letes e walon
C' est cisse sôre di bracnaedje la k' est discrît dins les belès letes e walon, la ki l' bracnî a todi l' bea role.
* Li bracnî (roman e walon da Joseph Calozet).
* Colas l' bracnî (novele e walon da Serge Fontaine).
* Conferince da Hinri Matterne sol bracnaedje; eredjistré på Coirneu d' Hu, et réndjolijheye pa Lucien Mahin po Jacques Desmet eyet Jean-Pierre Dumont e 2017.

## Li bracnaedje des biesses ki pôrént disparexhe
thumb|olifant avou ene bricole al droete pate di drî (djusse ådzeu d' l' aiwe)
Li bracnaedje des indjes di biesse ki pôrént disparexhe (olifants, rinocerosses) a divnou ene plåye po l' Afrike, la l' les bracnîs sont bråmint mî ustiyîs k' les gåres.

## Sourdants
Prono d' djin

On **prono d' djin**, c' est on prono ki replaece ene kinoxhowe djin.

Gn a k' ene ôte sôre di prono, li nén definixhant prono.

## Sôres di prono d' djin
* pronos d' djin sudjet
* prono d' djin coplemint
** prono d' djin droet coplemint
** peono d' djin coplemint nén direk
* prono d' djin tonike u prono d' djin metou tot seu, å pus sovint del minme cogne ki l' prono  d' djin dirî dvancete.

## Candjmint d' voyale do prono d' djin metou drî l' viebe
Les pronos d' djin «» (sudjet), «» (sudjet et coplemint) eyet «» (coplemint) metous dvant l' viebe avou l' voyale **i** candjnut d' voyale cwand i sont plaecîs padrî l' viebe, eyet prinde on **u**
### pronos sudjets
* dji / 
::***dj<FONT COLOR="#ff0000">i</font>''' pinse ki vs avoz toirt <> pinse '''dj<FONT COLOR="#0000ff">u</font>''' bén, tot djhant çoula ?
* ti / 
::***ti** boutes dimwin ? <> boutes **tu** co å Cora ?
=== pronos coplemints ===
* mi / 
::''ele **mi** dit k' nonna <> dene **mu** on côp di spale, s' i t' plait bén
* ti / 
::''ele **ti** fotrè a l' ouxh, dimwin u après ! <> dispaitche **tu'''  don; li trén n' ratind nén

## 
* Dressêye avou les pronos d' djin (sol pitite croejhete Hendschel)
*  Dressêye avou les pronos d' djin (sol grosse croejhete Hendschel)
*  (sol Wiccionaire)
Dobe betchete re-

Li **betchete re-**, c' est å pus sovint ene dobe betchete des mots walons, fwaite di ri- eyet d' e-.

## Sôres di betchetes re-
Adon elle va poleur awè deus valeurs
* betchete re- di recloyaedje: , , 
* betchete re- d' eralaedje: (, , ).

Rålmint, elle a ene valixhance prôpe (); dj' ô bén ki l' rapoirt avou ene betchete e- n' est nén clair a pårti des bodjes walons d' ouy.

## Li betchete re- dins les accints do walon
*  sol walon do Mitan et do Levant: ()
* ra- (omofone del betchete ra-) sol Basse Årdene et l' pårteye nonnrece do Walon do Coûtchant: ()
*  sol boket bijhrece do Walon do Coûtchant et les Aschates walon-picård ()

#### 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Pî-note
Henri Karthaus

**Henri Karthaus**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Vervî.

I skepia a Dizon li 26 di  fevrî 1906 et mora a Vervî li 12 di setimbe 1974.

## Biyografeye
I moussa el soce di scrijheus «Li vî tchinne» e 1937.

## Ouve e walon
I scrît tot djonne, e 1930, a 24 ans.

I scrijha des powinmes lomés «*Œuvres wallonnes*» eplaidîs pa on ceke di bénfjhance (k' aspaléve èn ospice di viyès djins).

## On boket da sinne
:::**L' aprindisse**
:*Dji freu bén come tolmonde, disfinde nosse bea patwès;
:*Ci sereut dins mes coides, mins l' idêye n' est nén nouve,
:*Et scrire des comicreyes, dj' åreu vite li côp d' bwès;
:*S' fåreut catyî po rire po léjhant mes tchîfs-d'-ouve.

:*Leyans l' bouf, våt co mî; dji n' so k' èn aprindisse;
:*Ki n' si sint nén capåbe di poleur fé d' l' esprit.
:*Dji n' frè nén blåme ås ôtes; po çoula, n' a nou risse,
:*Et dj' so seur et certin di n' ramexhner nou pris.

## Alére
Guy Belleflamme, *Quelques textes de Henri Karthaus*, *[[Wallonnes]]*, 4/2016.

## Sourdant
Vexheye

Li **vexheye**, c' est ene boûsse metowe dins l' sistinme pixhrece des biesses ås tetes, po rashonner li xhlé ki vént des rnos, divant del fé rexhe e-n on côp, å pixhaedje.

## Discrijhaedje
Li vexheye riçût l' exhlé do tchenå a l' exhlé (urtere). C' est èn organe ki s' pout rinfler.

Dins s' paroeze, gn a on rodje musse, ki va pressî sol contnou po vudî l' organe, å pixhaedje.

Po stoper l' boûsse, gn a on musse cecrece al tiesse di l' ecdût a l' exhlé. 

## Maladeyes del vexheye
* vexhiyite
* forboutaedje del vexheye
Såvlon

Li **såvlon** u **såbe**, c' est ene sôre di tere fwaite di tos ptits féns grins.

## Poujhaedje do såvlon
Il est poûjhî dins des **såvnires** u **trôs d' såbe**, k' ont leyî des nos d' plaeces el Walonreye. Eto sol boird di mer ou dins l' lét des corantès aiwes.

## Sôres di såvlon
* såvlon d' pladje.
* såvlon d' wastene (do dezert)
* crås såvlon
* rodje såvlon
…

## Uzaedjes do såvlon
I sieve bråmint ås maçons po les moirtîs. Divant di s' è siervi, el fåt raidjî.

Li crustal est fwait di 61 åcint d' såvlon et 25 åcint d' plonk et des ôtes tchimicreyes.

Les efants djouwnut voltî dins l' såvlon. C' est po ça k' on ls ahesse avou des batchs å såvlon (dins les cortis u les plinnes di djeu).


File:Raidjaedje såvlon2.jpg|raidjaedje (såvlon d' rivire)
File:Distcherdjaedje såvlon.jpg|distecherdjaedje di såvlon d' mer
File:Efant batch å såvlon.jpg|batch å såvlon


## Tere å såvlon
### Plantes
Les plantes ki plèt crexhe sol såvlon, c' est des plantes a pårt, ca ele divèt prinde li mateur å moumint do plovaedje. Paski pocwè? Paski l' såvlon est foirt aiwipassant (permeyåbe). 

Les vatches ki paxhèt so des teres å såvlon endè polèt magnî bråmint, et fé des maladeyes del panse et des boyeas. Les tchvås parey, et awè des trintchêyes.

### Passêyes
Li såvlon lait les passêyes di biesses (et d' djin).


File:Pájara Morro Jable - Playa del Matorral 12 ies.jpg|djin
File:Passêyes tchivå såvlon.jpg|Feré tchvå
File:Passêyes tchén såvlon.jpg|tchén


## Grande air et såvlon

Li såvlon si leye voltî epoirter på foirt vint. Dins l' desert, çoula dene ene timpesse di såvlon.

## Sourdant
Annouwaire (belès-letes)

Èn **annouwaire** u ene **annouwaire** d' ene soce di scrijheus, c' est on live ki rexhe tos les ans, avou des scrijhaedje des soçons.

## Sacwants annouwaires di soces di scrijheus e walon
* Bultén del Societé d' Lidje
* Annuwaire del soce "Les oteurs walons" (Lidje)
* Annouwaire del soce "Li vî tchinne" (Vervî) 
* Li vî sprewe (Måmdey)
Li grande cizete (teyåte)

**Li grande cizete**, c' est ene pîce di teyåte e walon e-n èn ake, sicrîte pa Jean-Denys Boussart ey eplaideye e 1971.

Elle a rascodou l' pris do Cavo lidjwès.

## Tinme
C' est li spoûle d' on codåné a moirt ki va passer al grande cizete côpe-tiesse.

## Idêyes do scrijheu
Sacwants cåzaedjes des personaedjes avizèt esse des idêyes do scrijheu:
:*I n a deus mondes, valet. Li prumî, c' est l' ci des aveules ki s' plaijhèt bén e leu nute. Des marionetes ki n' tuzèt måy ås «po kî?» et ki shuvèt leu vicåreye come èn etermint. C' est nosse monde. 
:*L' ôte, c' est l' monde des sûtis. I tnèt les fis d' årca. I nos fjhèt dire et fé çou k' i volèt. C' est todi po nosse bén: li guere, li påye; touwer, esse touwé oubén mori e s' lét on djoû come èn ôte, sins aveur rén candjî divins l' meyeu des mondes. Awè! ni rén candjî, sortot! Po k' zels dimanexhe lontins avou l' cou e boure, et ki l' societé rote bén droet tot letchant ses plåyes. ''(p. 6)
H (discramiaedje)

* H (hach) (Lete H)
** Scrijhas H e walon
*** scrijha H e sistinme Feller
*** halcrosse H (sistinmes di dvant Feller)
*** scrijha hy
** Sicrijhas avou l' lete H dins des ôtes lingaedjes
*** H mouwea francès; H shoflé francès
*** scrijha th (inglès)
*** scrijha hu (espagnol)
* sons H
** son H divuzlé (cossoune froyrece goidjrinne divuzlêye)  (/h/: walon, neyerlandès, almand, inglès…, lete arabe «ه», lete tifinar «ⵀ»
** son H vuzlé (cossoune froyrece goidjrinne vuzlêye)  (/ħ/: egzistêye e-n arabe, ki c' est l' lete «ح» ey e-n amazir ki c' est l' lete «ⵃ»
* foninmes do walon scrîts avou l' lete H
** H prumrece
*** fås H prumrece
** H dilérece (*[[Les variations de l'H secondaire en Ardenne Liégeoise]]*)
** Betchfessî xh
** Betchfessî jh
** Betchfessî sch
** Betchfessî sh
Canård

On **canård**, c' est èn oujhea ki vike so les doûcès aiwes, nén si gros k' les åwes.

 åwidîs

## Discrijhaedje
Li måye a sovint des pus belès coleurs ki l' frumele, lomêye **cane**

Si betch est aplati.

Si ploumaedje pout esse di diferinnès coleurs, mins sovint li ci do måye est diferin do ci del frumele. 

## Sôres di canårds
* canård å vert cô
* canård amazir

## Maladeyes des canårds
* Pesse des oujheas
* Botulisse
Soyoere

Les **soyoeres** u **soyeures** u l' **soyén**, c' est l' poûssire ki tome djus del lame ki côpe do bwès.

C' esteut divinltins ene soyete, ene riceprece. Asteure, purade on circulaire, ene tronçneuse, on ruban d' soyreye u di mnujhreye, ene sicrepeuse, ene potchante soyete…

## Uzaedjes
* fé ene dansrêye, po mî leyî rider les danseus.
* fé djômyî l' feu, po fé l' fé durer pus lontins.
* broûler come kibroûloe po fé tourner les machenes (shabotreye)
…


File:Soyoeres saetch.jpg|saetch di soyoere po mete dizo les fraijhîs
File:Soyoeres stok beyôle.jpg|soyoere di tronçneuse d' ene beyôle djusse abatowe
Pretchmint

On **pretchmint**, **pretchaedje** ou **siermon**, c' est on cåzaedje do priyesse al mitan del messe. Sovint po-z acsegnî les djins so on metou pont di rlidjon.

I s' fijheut dinltins dins l' pirlodje (tchaire å pretchî).

Li pretchmint egzistêye dins totes les coxhes do crustinnisse ey eto e l' islam.


Bishop Patrick Joseph McGrath 070602 1.jpg|pretchmint dins l' keur
Святейший Патриарх в Архангельске.JPG|Pretcheu ortodosse


## Pretchmints e walon
* di sacwants pretcheus do payis d' Nameur, divins les Cayés walons, rashonnés pa Lucien Léonard.
* di Paul Malherbe, sovint avou l' aidance d' on Relî namurwès.
* da Raymond Mouzon: onk di zels est eplaidî dins Scrijheus d' Årdene (ey eredjistré dins li stroete plake); il ont stî tertos eredjistrés so cassetes et wårdés å CIDWEL.
* da André Henin. 
* sicrîts pa Joseph Dewez.
* da Gaston Schoonbroodt.
* da Bernard Van Vynckt (les cis d' l' anêye 2020 sont ramexhnés dins l' live: «Rastrind, saiss !».
* da René Dardenne.

## 
* Pretchaedje po les Parizyins (da Gaston Schoonbroodt) 
*  On pretchaedje da Raymond Mouzon (dins Scrijheus d' Årdene)

## Sourdants
Brin-d'-leu

Li **brin-d'-leu** u **rodje kipagnon**, c' est ene fleur des tchamps ki florit e moes d' may, tot dnant ene bele rodje-måve fleur.

 *[[Silene dioica]]*

## Sourdant
No prôpe

On **no prôpe**, c' est l' no d' ene djin, d' ene veye, d' on payis, k' i gn a k' onk u ene cope d' egzimplaires.

Li no prôpe est diferin do cmon no u sustantif.
El Djadida

[thumb|260px|Viye veye, divinltins, li [mella]]

**El Djadida**, e-n arabe «الجديدة», al-djadîda; arabe marokin «», j-jdida, amazir «», jjdida (minme prononcaedje: ), francès «*El Jadida*», dinltins «*El Djedida*», espagnol «*El-Yadida*»), c' est ene veye do Marok, mwaisse leu del province do minme no, et del contrêye des Douccalas.

Ele s' a lomé divinltins Mazagan.

## Djeyografeye

Veye metowe so l' Oceyan Atlantike.

Cwand l' Aiwe di Flifla esteut-st espaitcheye d' egoler vite assez el mer dilé l' Djaene Falijhe, ele rivneut aviè El Djadida, et cåzer des grossès aiwes (disk' a l' an 2000). Les dierinnès ont stî e 1995 eyet 1996.

## Peuplåcion
Do tins del mambornance francesse å Marok, c' esteut ene veye di 40.318 åmes (diviè 1950); on contéve 1704 Francès, 120 etrindjîs (Uropeyins nén francès), et 3.328 djwifs (todi contés a pårt dins les rcinsmints francès.

Sol «Teritwere di Mazagan» (dandjreus les Douccala d' asteure), gn aveut 

## Urbanisse
Li viye veye est retourêye di murayes fwaites pa les Portuguès. Å mitan, gn a l' vî tchestea portuguès, eyet li rlomêye citere ås vôsseures. Do tins des Francès, c' esteut la l' mella.

Elle a stî ricnoxhowe patrimoenne di l' Umanité pa l' Unesco.

On î pout co vey l' ancyinne ambassade amerikinne et l' consulat inglès. Mins les måjhons sont foirt dilåbrêyes.

Li nouve veye a stî adjinçnêye pås Francès sorlon l' plan del veye di Deauville: deus mwaissès voyes ki shuvèt l' boird di mer et avni sol cwårtî administratif (ancyinne «Plaece Lyautey», la k' gn a co ouy li teyåte eyet l' posse.

L' ancyinne «veye indidjinne», rilomêye «medina», est metowe après ci cinte la, tot rshuvant l' mer a Nonne. Gn a la asteure les martchîs ås botikeas (souks).

Tot åtoû, i s' a basti ene håvlêye di noveas bildignes, disca rdjonde li viyete pladjrece di Sidi Bouzid.

Tot prindant l' voye di Marakech, on passe nén lon del gåre des tréns, pu vni tot do long d' on zonigne, divant d' cwiter l' veye, tot trevåtchant (pa padzo) l' otovoye Cazablanca-Asfi (drovowe e 2017). Do corin-veye, on l' pout aler prinde tot rmontant l' boird do mer eviè Bijhe, et passer dvant l' ipodrome. Si on dmeure sol viye voye, on va passer tot do long d' on cazino-otel lomé «Mazagan».

## Istwere
Åreut ddja stî on pôrt do tins des Romins. Il est discrît on sfwait pôrt a 7 miles di l' egoleure di l' Aiwe do bontins.
Alphonse Massaux

Alphonse Massaux (1874 — 1949) esteut on priyesse k' a scrît li *[[Motî Alphonse Massaux|Lexique brabançon (Dion-le-Val et environs)]]*.

## Sourdants
*  *[http://www.dhnet.be/regions/brabant/les-petits-papiers-de-l-abbe-massaux-51b73fbae4b0de6db976e89a Les petits papiers de l’abbé Massaux]*, DH.be, 28 février 2013.
*  *[http://www.lavenir.net/cnt/dmf20130429_00303225 Le parler wallon a son lexique]*, L'avenir, 29 avril 2013.
A (discramiaedje)

* Linwince
** Lete A
** son a
** Lete Å
*** Å (discramiaedje)
*** Betchfessî scrijha å
*** Scrijha å
** Lete Â 
** Divancete "a": 
* Djeyografeye
** A (viyaedje) = Han-so-Eure
* Botanike
** a (*[[Allium sativum]]*)
** A des håyes (*[[Alliaria petiolata]]*)
** A des tchamps (*[[Allium ursinum]]*)
Ouy di veule

Èn **ouy di veule** (èn **ouy di vere**, èn **iy di vere**), c' est ene bole di veule u d' plastike k' on mete estô d' èn ouy k' a stî råyî dins èn accidint, ou côpé-evoye e cérudjeye.
Ploketes volantes ås oujheas

thumb|Plokes a on poyon d' cinse
thumb|dîne bén rascråwêye
Les **volantès plokes ås oujheas**, c' est ene maladeye des poyes et di sacwants ôtes oujheas markêye pa des nocrês åtoû do betch, des ouys, sol cresse et les berlokes.

Estô del pea del tiesse (cogne difoûtrinne), li må si pout abate so les frexhès peas del boke et do gozî (cogne divintrinne). 

Les deus cognes ni s' veyèt nén eshonne.

## Cåze
Li rascråwe est cåzêye pa on pocvirûsse, li pocvirûsse des poyes et dînes. Dins les colons, ci virûsse la ni cåze k' ene mwinre maladeye. I n' acsût nén les canaris ni les ôtes moxhons (soverdiyîs) (ki sont rascråwés d' èn ôte vîrûsse).

Bråmint des ôtes oujheas si polnut epestiferer, inte di zels, les canårds et sacwants såvadjès oujheas come l' albatrosse.


Plokes caneton.jpg|a on caneton
LAchickwithPox-WRH.jpg|a èn albatrosse


## Minêyolodjince
Les plokes ås poyes passèt d' èn oujhea a l' ôte. Des poyes, ele polèt  avinde les dînes, avou l' minme hagnûlté.

Li cogne difoûtrinne atake voltî e waernu, et divni pus griyeuse e waeyén-tins. Li cogne divintrinne si voet purade e l' ivier.

Les poyes di ptits poyîs sont sovint edurantes naturelmint, tant l' virûsse est spårdou dins l' nateure. C' est adon les djonnes poyons ki sont-st acsûts.

## Senes del maladeye
Li cogne difoûtrinne est åjheye a ricnoxhe. 

Ele kimince pa èn efouwaedje del pea del tiesse. Shuvèt des ptitès gris-djaenès bouyetes so les disploumêyès pårteyes del tiesse.


Cok d' Inne ploketes volantes faze efouwaedje.jpg|fåze d' efouwaedje a on cok d' Inne
Plokes poyon do dzeu.jpg|åtoû do betch
Ploketes volantes cok parintrece.jpg|crapes
Ploketes volantes cok parintrece avou djontivite.jpg|avou djontivite
Ploketes volantes cok parintrece evilmaedje gorlete.jpg|avou evilmaedje del gorlete
Ploketes volantes dîne tiesse.jpg|grossès plokes a ene dîne
Ploketes volantes cok parintrece rifwaites.jpg|cåzu rfwait


Les taetches s' alårdjixhnut, et tourner a grossès grijhès crapes, a môde di poreas.

Les crapes souwèt-st evoye, et tchaire. 

Si les oujheas n' crevnut nén, li må si rfwait tot seu dins l' cwénzinne dins les cas nén trop laids. Dins les 3 a 4 samwinnes dins les cas pus griyeus.

Dins l' cogne divintrinne, les poyes vont haner, et kécfeye estofer di cåze des crapes dins l' tchenåle a l' air.

## Espaitchance
Les poyetes (et cokeas) merreces, come les poyetes ponresses sont-st eploctêyes divèt dijh samwinnes d' èn eplocta stitchî dins l' pea d' l' aiye avou ene dobe aweye.

On n' vaccene nén sovint dins les ptits poyîs.

## Sourdant
Sint Lambiet

**Sint Lambiet** (sovint rfrancijhî *sint Lambert*), c' est on sint fiesti el Walonreye li 17 di setimbe.

I skepia diviè 640 å Traik. I fourit diviè 705 e-n ene plaece k' esteut lomêye *Leodium*, et ki dvénrè l' veye di Lidje.

## Vicåreye
Sint Lambiet esteut eveke a Måstraik. Mins on minisse da Pepin d' Hesta, Ebroyin, vleut mete si fi e s' plaece. Il acwera tant Lambiet k' i dva peter evoye. I s' rassåva å moustî di Ståvleu.

Mins li rwè Pepin s' meta cwite do minisse Ebroyin, et rhoukî Lambiet å Traik. 

Mins Pepin esteut andoûlé d' ene crapåde, k' i vleut maryî. Lambiet esteut disconte ci mariaedje la. Li mayon do rwè finixha pa l' fé assaziner, on côp k' il aveut vnout dire messe al tchapele Notru-Dame a **Leodium**, dabôrd.

## Patronaedjes
El principåté d' Lidje, il esteut l' sint patron des poirteus ås saetchs et des rnetieu d' linne.

## Sourdant
Ouy (discramiaedje)

* ouy u iy (organe po vey)
* ouy di veule (po mete el plaece d' on råyî ouy)
* ouy-di-boû (discramiaedje)
** ouy-di-boû (plante) (*[[Arnica montana]]*)
** ouy-di-boû (bastimint) (po vey houte d' èn ouxh d' intrêye)
Bråme (discramiaedje)

* boerlaedje do cier
* bråme (pexhon) (*[[Abramis brama]]*)
** bråmes (sôres) (*[[Abramis spp.]]*)
** bråme di mer (pexhon des familes *Sparidae* eyet *Bramidae*, ki vikèt dins l' Atlantike)


File:Red deer Bushy Park.jpg|boerlaedje
File:AbramisBramaWaal.JPG|pexhon
Sargo ås grossès lepes

Li **sargo ås grossès lepes** u **bråme roylé**, c' est on pexhon foirt corant di l' Oceyan Atlantike, del sôre des bråmes di mer.

 *[[Diplodus cervinus]]*

 sparidîs

## Discrijhaedje
Grossès spessès lepes; lådjes royes, a môde di zebreures, ki dischindèt do dos å vinte; creslete d' eriesses sol dirî do dos.

I pout fé disca 55 cm, mins pus coranmint åtoû d' 35 cm.

## Vicaedje
Vike dins les rotches, inte 30 et 80 metes fond.

## Pexhaedje
Al cane pexhrece, å spervî, å tchalutî.

## Sourdants
Raiye (discramiaedje)

File:Axhletes.jpg|raiyes di roistaedje
File:Vindaedje låme e raives.JPG|raiye di låme
File:Skate ray fish.jpg|pexhon
File:61 - Ash Key Chair, Janet Schooley (4655236231).jpg|raiyes di tcheyire
sploton
Salzene

**Salzene**, c' esteut on hamtea d' Nameur.

Lomaedje des djins did la : Salzinî, Salzinresse

## Djeyogrefeye
Metowe so Sambe; Salzene-ås-Moléns est sol gåtche peret.

## Nos d' plaeces
* so les Trîs
* Salzene-les-Moléns

## Rilomés Salzinîs
*Paul Malherbe î a skepyî
*Guy Delvaux (penleu ås Relîs namurwès)
Djivêye des forveyous viyaedjes et veyes

«forveyou payis»
Ene **djivêye des forveyous viyaedjes et veyes**.

## metous el Walonreye ou aloyî a on scrît e walon

## metous puvite el France
*  (viyaedje pierdou, ki n' egzistêye nén)
* Champignac-en-Cambrousse: viyaedje di Spirou et Fantazio
* ôtes viyaedjes des bindes d' imådjes: Gleux-lès-Lure, Corchien-le-Manoir, Beausonge
* Combray: dins les romans da Marcel Proust
* ôtes viyaedjes di romans: Saint-Loin-la-Mauderne, Mâlemort, Pierroux, Aubignane

## metou purade e l' Inglutere
* St. Mary Mead

## metous puvite ezès Stats Unis
* Gotham City, li veye da Batman.
* Metropolis, li veye da Superman
* Springfield, li viyaedje des Simpson

## Sourdant
Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)

**Prindoz vosse baston, Simon**, c' est on vî cråmignon.

Il a stî eredjistré so ene cassete CRIWE (*contines et enfantines*) dins les anêyes 1990.

## Tecse

::::**I.**
:*C' est å Pont ds Åtches, ås novelès måjhons, Simon;* (deus côps)
:*I n a-st èn ome ki ravize on påwion, Simon.*

::***Resploe***
:*Prindoz vosse baston, Simon*
:*Et s' minez nosse cråmignon* (deus côps)

::::**II.**
:*I n a-st èn ome ki ravize on påwion, Simon.* (deus côps)
:*Il a ene boke come on for å floyon, Simon.*

:å resploe

::::**III.**
:*Il a ene boke come on for å floyon, Simon.* (deus côps)
:*Il a des tchveas come del linne di moton, Simon.*

:å resploe

::::**IV.**
:*Il a des tchveas come del linne di moton, Simon.* (deus côps)
:*Il a des ouys come des pouris agnons, Simon.*

:å resploe

::::**V.**
:*Il a des ouys come des pouris agnons, Simon.* (deus côps)
:**L a-st on minton k' on-z î djouwreut l' violon, Simon.''

:å resploe

::::**VI.**
:**L a-st on minton k' on-z î djouwreut l' violon, Simon.* (deus côps)
:*Il a on vinte come on saetch ås latons, Simon*.

:å resploe

::::*'VII.**
:''Il a on vinte come on saetch ås latons, Simon''. (deus côps)
:''Il a des bresses come des cawes di ramon, Simon.''

:å resploe

::::**VIII.**
:''Il a des bresses come des cawes di ramon, Simon.'' (deus côps)
:''Il a des djambes come des pîces å houbion, Simon.''

:å resploe

::::**IX.*'
:*Il a des djambes come des pîces å houbion, Simon.* (deus côps)
:*C' est å Pont ds Åtches, ås novelès måjhons, Simon.''
 
:å resploe
Éliane Tillieux

**Éliane Tillieux**, c' est ene politicresse walone.

Elle a skepyî li 25 d' avri 1966 a Nameur.

## Cårire
Elle est mimbe do Pårti socialisse.

Elle a stî minisse di l' eploye et do scolaedje ås mestîs dins l' govienmint da Paul Magnette (dispu li 22 d' djulete 2014 djuskå 28 di djulete 2017).
Noû Testamint

thumb|Ratournaedje e walon di bokets do Noû Testamint
Li **Noû Testamint** u **Novea Testamint**, po les crustins, c' est l' pårteye del Bibe ki raconte el veye da Djezus-Cri (Evandjîles) et des prumîs crustins (Ouve des Apoisses, letes d' apoisse et co ds ôtes). 

## Rapoirt avou les live sacrés des ôtès rlidjons abråmikes
Ces scrijhaedjes la ni sont nén rprins del tradicion djwive, dabôrd ki l' restant del Bibe, li Vî Testamint est cåzumint parey amon les djwifs.

I n' ont waire passé nerén divins les scrîts des Muzulmans, adon ki bråmint des passaedjes do Vî Testamint si rtrovèt divins l' Alcoran). 

Portant, ene pårt di çou k' est scrît dins les Evandjîles l' est ossu dins l' Alcoran: l' istwere da Djhan-Batisse, li personaedje di Zacareye, li nexhance da Djezus-Cri di l' Aviedje Mareye pal voye do «shofla do Bon Diu». 

Li grande diferince, c' est ki, po l' Alcoran, Djezus n' a nén stî touwé pa les Djwifs, mins a monté direk e Cir.

## Pårteyes do Noû Testamint
* les Evandjîles oficirs
** l' Evandjîle sint Matî
** l' Evandjîle sint Mår
** l' Evandjîle sint Luk 
** l' Evandjîle sint Djhan
* l' Ouve des Apoisses
* l' Apocalipe
* les letes sint På
** li lete sint På ås djins d' Efeze
** li prumire lete sint På ås djins d' Corinte
** li deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
** li lete sint På ås Galates
** li lete sint På ås Colossîs
** li lete sint På ås Flipîs
** li lete sint På ås cis d’ Tessalonike
** li lete sint På ås Romins
* les letes des ôtes apoisses et prumîs crustins
** li lete sint Djåke
** les deus letes sint Djhan
** les deus letes Sint Pire
** li lete Djude
** les deus letes Timoté
** li lete Tite et Filemon
** li lete ås Ebreus

## Ratournaedjes e walon
On pordjet Jean Hamblenne di ratournaedje etir do Noû Testamint a stî eplaidî al fiesse ås lingaedjes walons 2016.

Les cwate evandjîles oficirs, l' Ouve des Apoisses, et sacwants letes d' apoisse sont dedja lijhåves e walon. 

L' Ouve des Apoisses est ossu schoûtåve (léjhowe avou l' accint del Hôte Årdene pa Jean-Marie Lecomte).
Betchete contru-

Li **betchete contru-**, c' est ene moite betchete ki vént aprume di calcaedjes di francès.

Ele si rtrouve dins des viebes () come des sustantifs ().

## Valixhance del betchete contru-
* sinse rafoircixhant (tot plin di): egzimpe: 
* sinse d' esse astok po-z aspoyî, rafoirci l' ôte.
* sinse d' esse astok po-z aler disconte, mins avou l' idêye d' ene eteraccion etur les deus ()

## Dins les noûmots
On reploye voltî l' betchete contru- po des mots sincieus ki cmincèt pa anti- dins sacwants lingaedjes.
: contrusonnant (*anti-hémorragique*) 

## 
so Wiccionaire
* 
* 

## Sourdant
Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte

[thumb|kischirêye copeye e [cope (lingaedje)|cope (a hintche)]]
thumb|modêye e latén
[thumb|Ratournaedje e [suwedwès]]
Li **deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte**, c' est on boket do Noû Testamint. 

Come si no el dit bén, c' est ene lete d' apoisse sicrîte pa sint På avou Timoté et evoyeye ås noveas crustins d' Corinte, et di tot l' payis alintoû (l' Acayeye, asteure, li Grece). I lzî aveut ddja scrît ene prumire lete divant.

## Compôzicion del lete
On est a pô près seur ki c' est bén sint På k' a scrît l' messaedje. Mins motoit ki ci n' est nén ene seule lete, mins deus u minme pluzieurs. On acsegne aprume les tchaptrês 11 a 13, la ki l' ton est bråmint pus straegne et rprotchiveus ki dins les 10 prumîs tchaptrês.

## Etcherpetaedje
* 1:1–11 Salutåcions d' intrêye
* 1:12 – 7:16 – På disfind çou k' il a fwait et acsegnî, mostrant k' i voet voltî les cis d' Corintwès.
* 8:1 – 9:15 – Dimande di portchesse po les pôves di l' eglijhe di Djeruzalem.
* 10:1 – 13:10 – Disfinse pu hagnante di si acsegnmint.
* 13:11–13 – Salutåcions d' cloyaedje.

## Cotoû istorike
Les rapoirts di sint På avou les Corintwès si plèt espliker insi:
* Prumî voyaedje; i va dmorer la 18 moes (Ouve des Apoisses 18:11). Adonpwis, i va cwiter Corinte et passer cåzu troes ans a Efeze (Ouve des Apoisses 19:8, 19:10, 20:31). Çoula trevna a pô près di l' an 53 a l' an 57.
* Tins di s' prumire anêye a efeze, På lezî scrît ene lete po les prevni (di n' nén candjî d' idêye) (Prumire lete ås Corintwès 5:9).
* Tins di s' deujhinme anêye, i scrît li prumire lete sint På ås Corintîs.
* I rva a Corinte on deujhinme côp, dandjreus å mitan di s' troejhinme anêye a Efeze (come i dijheut k' i freut dins l' prumire lete, 16:6). Dins l' deujhinme lete, i lome ci vizite la «li poenneuse vizite».
:*Ça fwait ki, di dj' mi dins mi-minme, dji n' erirè nén dé zels estant peneus  (deujhinme lete, 2:1)
* På scrît li «lete des låmes» (nén ene [[lete d' apoisse]]).
:*Dji vos a scrît di ç’ façon la afén çki, arivant dlé vozôtes, dji n’ soeye nén rindou peneus pås cis ki m’ divrént ragaiyi, paski dji croe moirdicusse ki m’ prôpe contintmint serè l’ contintmint da vozôtes tertos (2:3.).
* I scrît adon li deujhinme lete dijhant k' i les vout aler rtrover on troejhinme côp (12:14, 13:1). Li lete ni dit nén li plaece k' elle a stî scrîte, mins on pinse ki c' est cwand il va cwiter Efeze po ndaler el Macedône (Ouve des Apoisses, 20), k' adon, ci sereut di Flipe u d' Tessalonike.
* Après awè evoyî l' lete, På rala dandjreus pol troejhinme côp a Corinte, ca les Ouves des Apoisses (20:2–3) rilevnut k' i passa troes moes el Grece. Il î scrijha si lete ås Romins, la k' il preye li bondjoû å Romins del pårt des mwaisses mimbes di l' eglijhe d' Efeze.

##
Oufalijhe (veye)

**Oufalijhe** (la-minme e sistinme Feller, *Oufalîje* F. *Houffalize*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, avou l' tite di veye, divnou intité.

thumb|priyeuré Sinte-Catrene

* Limeros del posse (nén candjî): **6660**
* Limero diyalectolodjike : **B 15** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Bastogne
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Oufurlin, Oufurlinne; (F. *Houffalois, oise*)
** Sipotaedje: les Bordjoes (*Bordjeûs*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Oufalijhe
### Hamteas et coulots
* Sint-Rok
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
* A vey avou des åbes et des bwès :
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
* A vey avou des aiwes :
* A vey avou les tienes et les vås :
* A vey avou des rotches :
** li trô des nûtons (li lon del voye del Rotche)
* Les voyes et les rowes.
** voye del Rotche
** voye di Lidje
* Ôtès sacwès et målåjhminces

## Istwere

Foirt distrûte a l' Ofinsive da Von Rouchtete

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
Marcel Léonard

### Copinreye
Ene copinreye, lomêye "Copinoufa" î a viké dins les anêyes 2010 (askepeyes pa André Lamborelle

### Accint walon d' Oufalijhe
* divancete  dizo cogne «dil»

## Sourdants
Tåve

thumb|al foye di bleuwe pire
Ene **tåve**, c' est ene plake di bwès (di plantches ou nén), di fier, di måbe, evnd, metowe so des pates a on mete di tere (des côps moens), po magnî dsu, u fé des ôtes ovraedjes.

## Motlî
Li plake est lomêye li **foye del tåve**..

Les montants c' est les pates u pîs del tåve.

## Uzaedjes
* tåve di coujhene
* tåve di buro
* askepiaedje di son po-z acpagner ene tchanson emey tchapele
* tåve-mwaiye: si drouve so on cofe ki fwait mwaiye


Crapådes a Nameur fiesse Lingaedjes tåve.jpg|po les Crapådes bouxhî dsu
Kitaeyaedje yerbêyes basse tåve.jpg|po ctaeyî les yerbêyes
Djistou tåve ås lives e walon.jpg|po håyner des lives


## Cognes
thumb|ås shijh costés
* cwårêye tåve (rectingulrece) metowe on mete hôt; cogne ordinaire el Walonreye
* tåve ås ralondjes.
* basse tåve: cogne ordinaire dins sacwants payis
* ployante tåve u tåve ki si rploye (pol campigne)
* tåves ås shijh costés
* ronde tåve

## Sourdants
Tåve (discramiaedje)

* tåve (meube)
** tåve di nute, tåve di sponte
* tåve di mopliyaedje
* tåve d' on live (kitaeyaedje do live)
* Ronde tåve
** Ronde tåve (floriconte)
** Ronde tåve (raploû)
Boschetaedje

Li **boschetaedje** u **gonflaedje**, c' est cwand on roemiant a l' panse ki s' rinmplit d' gåz (ou d' eschome), k' i n' sait reuper foû.

## Cåzes do boschetaedje
L' efexhaedje (novele)

**L' efexhaedje** (*L'èfèhèdje*), c' est ene novele e walon sicrîte pa Jacques Warnier. Ele fourit eplaideye e 2013 dins l' coleccion *Terre natale* des edicions *Audace*. (Mins l' tecse aveut ddja stî scrît e 2008).

Li novele est ratournêye e francès å coron do live.

ISBN 978-2-917453-44-5

## Tinme
On djambot endè va avou s' grand-pere pa ene nute di grande air, e-n on bwès metou so on foirt tiene.

Avnou al copete, li grand-pere lyi mostere si scret: ene tcherpinte di sômîs, di coides et d' d' bleuwe toele k' il a emantchî dins les åbes. C' est çoula, l' efexhaedje.

Li valet sårè-t wårder li scret?

## Dirî-scrijhaedje
Tote li novele est tiptapêye di bokets do powinme «Li moirt di l' åbe» da Henri Simon. C' est l' seule ouve e walon, motîs avou, la k' on trouve li mot «», dit-st i. On l' pout ritrover divins l' ouve da Mignolet todi : 

*Et tot shuvant l’ oujhea k’ aléve d’ on ci d’ on la* 

*Avå l’ *'efexhaedje** des hôts åbes.''

== Clasmint ==
Li novele pout esse metowe dins l' trepådje des [[Roman e walon#Les romans et les ptits romans foû-naturelsromans foû-naturels|romans foû-naturels]]. Po sawè pocwè, fåt lére li live disk' å coron.

== Corwaitaedje do walon ==
=== Motlî ===
Li scrijheu sieve li walon standård di Lidje, avou s' ritche motlî:
:''Ene porminåde? Avou l' tins k' i fjheut? Roter å solo? Ça î est: mi grand-pere a-st ene  el tiesse.
:''Mi grand-pere ni rotéve pus  si roed, mins motoit n' esteut ç' k' ene idêye, si télmint k' dji m' rafiyive d' ariver. ''(p. 18).
:''C' est a ç' moumint la ki l' vint  di  co s' foice. Sol côp, i  les noerès pezantès nûlêyes, leyant l' plaece al lune, k' i ritneut prijhnire padrî zels ''(p. 28).
:''Bon-popa a morou come çoula, tot d' on côp, sins aveur li tins di s' vey endaler, d' ene drole di [[moirt]]. Mins ni l' avize-t ele nén djourmåy, cwand c' est k' on l' doet  li tins d' on [[doû]]? ''(p. 29).

=== Croejhete ===
==== Suddjonctif erirece ====
Uzaedje tipike do [[suddjonctif erirece]]:
:''Dji dmana la, al tere (…) a loukî cori les nûlêyes disca tant k' li vint , ki l' cir si , et k' ene fene et froede plouve  po ramouyî tot. ''(p. 29).
==== Acoird di pårticipe erirece ====
On côp, li [[pårticipe erirece]] est acoirdé flotchreçmint avou l' droet coplemint metou padvant, a môde del croejhete francesse:
:''Pol dierin côp, nos avans-st apougnî li longue caisse di bwès, et nos l' avans **tcherdjî*' sol plantchî. *(p. 37; li mwaisse tecse dene "tcherdjî" å femrin)

## Tipografeye
Li tipografeye n' est nén sins rprotche. Gn a des dobes espåces di rleyîs.

Li rcepaedje des mots ni shût nén li dujhance normåle, sillabe pa sillabe, do walon (tchè-rpinte, p. 28; tchè-rdjèye; p. 37).

Pa deus troes côps, li mot «», li mot minme do tite, est scrît d' caegne (*èfèdje* p. 19 et 29).
Egoloe

L' **egoloe** d' on mouze, c' est èn alårdjixhmint di ç' fleuve la, divant k' i n' si vude dins l' mer (la k' c' est l' egoleure).

## Biyolodjeye
Sovint, les salêyès aiwes del mer s' î vnèt maxhî ås doucès aiwes do fleuve. Adon, totes sôres di pexhons d' mer î polnut vni viker.

Dins les setchs payis, cwand l' fleuve a pår ditoumé, l' egoloe pout djusse esse rimpli d' aiwe di mer.
Egoleure

L' **egoleure** ou **eboutcheure** d' on mouze, c' est la k' i s' vude dins ene mer u èn oceyan.

E-n amont d' l' egoleure, gn è pout awè èn egoloe.
Tiznite

**Tiznite** (amazir «ⵜⵉⵣⵏⵉⵜ», «tiznit», arabe «تيزنيت», «tîznît»; arabe marokin «تيزنيت», «tiznit», francès «*Tiznit*»), c' est ene veye do Marok, mwaisse leu del province do minme no.
Bleu pexhon

thumb|foirt gros pexhaedje
Li **bleu pexhon**, c' est on pexhon d' mer d' ene bleuwe coleur.

 *[[Pomatomus saltatrix]]*

## Spårdaedje
Dins les tchôdès aiwes di l' Oceyan atlantike et des mers k' î sont raloyeyes (Mîtrinne Mer, Noere Mer). Mins eto e l' Amerike, l' Azeye nonnrece, l' Ostraleye.

## Discrijhaedje
thumb|left|adjinçna des naivurons
Li naivuron del schene a set a ût sipenes sol dos, pu 23 a 26 reyons padrî. 

Li naivuron do vinte a deus spenes eyet 23 a 27 reyons.

I fwait å pus sovint 4 a 5 kilos, po 50 a 70 cm di long. Mins des côps i pout mzurer disca on mete et co hay.

## Vicaedje
C' est on pexhon magneu d' tchå ki tchesse e bindes, tins del djournêye, åd dilong des coisses. Mins i pout intrer dins les egoloes des mouzes. I cwite rålmint li binde coistrece pol hôte mer.

Il est foirt hagnûle, et pout minme hagnî les djins.

## Uzaedjes
thumb|tonaedje pexhî totavå l' Daegne
Il est pexhåve. Mins on nel pexhe nén tocosté. Les gros pexhaedjes si fwaiynut å Senegal, å Braezi, el Tourkeye, ezès Stats Unis (waitîz sol mape).

Å Marok dins l' payis Haha, divinltins, il esteut côpé a trintches, cût e for, pu souwé, et adon si poleur wårder lontins assez po-z esse vindou so les martchîs disca bén lon des coisses.


Filleting bluefish.jpg|discôpaedje e trintches
Pan frying bluefish.jpg|cujhaedje al paile


## Sourdants
Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux

Li **Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux**, ki l' tite e francès, c' est «*Recueil de comparaisons populaires wallonnes*», c' est on motlî di rmetaedje sicrît pa Joseph Defrecheux ey eplaidî e 1886.

Il est rprins dins l' djivêye des lives di ratourneures et spots walons dizo l' limero **SpG8**.

## Piceures
Sicrît e-n on scrijha di dvant Feller.

Riprins des rmetaedjes di totavå l' Walonreye.

## 
Copeye éndjolike
Rodjî (toponimeye)

**Pådje des nos d' plaece ki vegnnut do ptit no tîxhon Hrodgar (Rodjî)**

## Hamteas å mot-parint
L' aparintaedje sont fwait do bodje «Rodjî», ki piede si cawete -î.
* Rodjrî (Bovgnî, fr. *Rogery*))
* Rodjreye (Djihé-Bôgneye, fr. *Rogerée*)
* Roudjriyes (Gougniye-Tchåsseye, fr. *Rogeries*)

## Hamteas a l' aplacaedje tîxhon
L' aplacaedje tîxhon si fwait purade tot wårdant on long i (ki s' pout scrire sins toetea divant ene vuzlêye cossoune).
* Rodjîssåt (Clabek, fr. *Rogissart*)
* Rodjîster (Les Batices, fr. *Rogister*)
* Rodjivå (al Rotche) (Li Rotche-e-l'-Årdene, fr. *Rogival*)
* Rodjivå (Hesta), fr. *Rogivaux*)

## Forveyous hamteas
* Rodjimont, edvinté pa Émile Gilliard
Aiwe di Tensif

L' **Aiwe di Tensif** (e-n arabe, «وادي تنسيفت», «wâdî tansîft», arabe marokin «واد تنسيفت», «wad tensift», amazigh «ⴰⵙⵉⴼ ⵜⴰⵏⵙⵉⴼⵜ», «asif tansift», francès «Oued Tensift»), c' est ene corante aiwe do Marok, sovint a setch.

## Coraedje
Ele trevåtche li påmrete di Marakech.

Ele croejhele li mwaisse voye s' El Djadida a Swira inte Tnin Bekhati eyet Talmest.

Divant d' s' egoler dins l' Oceyan atlantike, ele s' alårdjixh a môde d' egoloe. C' est on pô a Nonne do viyaedje di Swiriya.

L' egoloe, di l' esté, est djusse rimpli d' aiwe di mer, veyanmint ki l' ouwed est a setch.


File:Africa (1878) (14775902492).jpg|emey les pålmîs d' Marakech
File:Ouwed Tensif cåzu a setch dilé Talmest.jpg|dilé Tamelst, e moes d' may, cåzu a setch
File:Maroc. Oued Tensif.jpg|minme plaece, e moes d' djulete, fene setche
File:Ouwed Tensif dilé Talmest plin.jpg|minme plaece, e moes d' djanvî, bén plinne
File:Aiwe Tensif dilé Talmest astantche.jpg|minme plaece minme moumint, e-n amont (avou ene astantche di raiwaedje)
File:Egoloe Ouwed Tensif naçale.jpg|egoloe (rimpli d' aiwe di mer) avou ene naeçale di pexheu
File:Egoleure Ouwed Tensif.jpg|egoleure dins l' Oceyan Atlantike (å dbout, après on dierin crawion)
Rodjrî

**Rodjrî** (F. *Rogery*), c' est on hamtea d' Bovgnî, asteure onk des viyaedjes di l' intité d' Gouvi.

## Rilidjon
Tchapele Sint-Eloy di 1713, rilevant del pårotche di Bovgnî.

## Sourdant
Djihé-Bôgneye

**Djihé-Bôgneye** (F. *Jehay-Bodegnée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, askepyî e rebané 1822 (tins do trevéns holandès tot metant eshonne les viyaedjes di Djhé, di Bôgneye et d' Rodjreye.

Dismantchî ås grands rebanaedjes di 1977. Djihé ala avou Ama; Bôgneye et Rodjreye avou Verlinne.

* Limeros del posse :
** asteure : **4540**
** davance : **5262**
* Limero diyalectolodjike : **H 21** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Hu
Lucy èt l' Neûre Rotche (live d' imådjes)

thumb
**Luciye et l' noere rotche** (*Lucy èt l’ Neûre Rotche*), c' est on live d' imådjes eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2017.

Li mwaisse ovraedje e francès da Nadine Fabry (tecse et dessinaedjes) a stî ratourné e walon (so les pådjes di hintche) pa Djowel Tiri. 

C’ est l’ prumî live del coleccion po ls efants, k’ on-z a lomé «Spitant» u «Li spitante coleccion».

## Sourdants do live
Nadine Fabry, c' est li ptite-feye del pondeuse Lucy Fabry, k' a-st aprins do pondeu Richard Heinz. Ci-la a fwait ene pondeure del Noere Rotche di Werisse.

Li spoûle do live mete el sinne ene pitite båshele, Luciye (mins ki dmeure ortografeye *Lucy*), k' est e vacances mon di s' grand-mame, a Sî (dilé Ferire), so l' Aiwe d' Oûte. Ele î va rescontrer on vî pondeu ki lyi va-st aprinde a ponde.

## Tecnike des desséns
Les desséns Nadine Fabry, c' est des coleurs a l' aiwe, mins nén trop distrimpêyes.

Mins li mwaisse toele da Richard Heinz, c' est ene pondeure a l' ôle fwaite å coutea, come dit dins l' live:
:*Mi, i n' mi fåt ki deus ou troes pinceas. Et des couteas avou. I sont bråmint pus d' ahesse po miner l' bataye *(p. 10).

I dene eto si manire di ponde, metans èn nén prinde do noer:
:*Nén dandjî del noere pinteure. Si on maxhe do bleu, do rodje et do djaene, c' est tot djusse li boune coleur po fé rsinti mes sintimints *(p. 8).

## Corwaitaedje do walon

## Sourdant
Mile

On **mile daegnrece** u **mile** tot court, c' est ene unité di mzuraedje des longueurs ki våt a pô près 1.609 metes. 

## Eployaedje
On l' sieve co asteure dins les payis inglisacsons.

On l' a-st eployî el Principåté d' Lidje, do moens e 12inme sieke.

## Sourdant
Verlinne

Li grande **Verlinne** (la-minme, e scrijhaedje Feller *Vèrlinne, Vèrlin.ne*; e francès  F. *Verlaine*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

## Ban d' Verlinne
* Verlinne (viyaedje)
* Tchapon-Serè
* Serè-Tchestea
Verlinne (discramiaedje)

* no d' famile del Walonreye, a l' estat civil, Verlaine…
** På Verlinne (powete francès)
* viyaedje et hamteas
** Verlinne (rebanêye comene)
*** Verlinne (viyaedje dilé Lidje)
** Verlinne-so-Oûte
** Verlinne-dilé-l'-Tchestea


File:Verlaine - Gemeentehuis.jpg
Plake Verlinne-dilé-l'-Tchestea.jpg
Paul Verlaine.jpeg
Rowe På Verlinne plake.jpg
Divize (discramiaedje)

* ene divize, c' est on cåzaedje inte deus djins
** bate di dvizes
* divize (fôrmule di djhaedje)
* (codjowa do viebe «divizer», fé ene operåcion d' pårtixhaedje)
Divize (fôrmule di djhaedje)

Ene **divize**, c' est ene coûte fråze ki mostere l' idêye d' ene djin, d' ene contrêye, d' on payis.

## Rilomêyès dvizes
### Walon, todi!
«Walon, todi!», c' esteut aprume li dvize do Club walon d' Måmdey, motoit askepeye pi Nicolas Pietkin. 

A divnou l' divize del Walonreye li 15 di djulete 1998 (decidaedje do Pårlumint walon). 

### l' union fwait l' foice
«l' union fwait l' foice» (francès «*l'union fait la force*», neyerlandès «*eendracht maakt macht*»), c' est l' divize del Beldjike, dandjreus edvintêye e 1830, cwand les Walons et les Flaminds s' metît eshonne disconte li redjime holandès.
Lete arabe H (divuzlé)

Li **lete arabe H divuzlé** (**[[ح]]**), c' est l' ... lete eyet l' ... cossoune di l' alfabet arabe.

## Ralfabetijhaedje
### Arabe marokin

Coranmint ralfabetijheye avou l' chife «7» dispu les anêyes 2010.
Lamproye

Les **lamproyes** u **anweyes ås set trôs**, c' est des ptits pexhons foirt simpes.

 *[[Petromyzontidae]]*

## Discrijhaedje
C' est des ptits pexhons come des anweyes, avou djusse on ptit naivuron sol dirî do dos.

Il ont set trôs d' respiraedje dirî l' ouy.

## Kékes sôres di lamproyes
* lamproye di mer (*[[Petromyzon marinus]]*)
* lamproye di mouze (*[[Lampetra fluviatilis]]*)
* lamproûle u lamproye di ri u pitite lamproye (*[[Lampetra planeri]]*)
Lamproye di mer

Li **lamproye di mer**, c' est ene lamproye ki passe li grande pårt di s' veye dins les mers, mins ki rmonte les corantès aiwes po-z î vni froyî.

 *[[Petromyzon marinus]]*

## Vicansté
Come toplin des pexhons voyaedjeus, ele disparexhe cwand on båre les corantès aiwes avou des grandès astantches.

Elle a disparexhou des vås d' Mouze inte 1920 eyet 1935. Elle a viké ene miete pus lontins dins les vås d' l' Escô, mins n' î est pus trovêye ezès anêyes 2000.

## Sourdant