open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ghislaine Caussin

**Ghislaine Caussin**, c' est ene sicrijheuse e walon ki provneut d' Ôlwè. Elle a dandjreus vnou å monde dins les anêyes 1910 et mori dins les anêyes 1980.

Elle a dmoré lontins a Fumwè.

Elle esteut Relîte namurwesse. 

Ele sicrijheut des arimés. 

Si a-t ele sicrît bråmint dins les Cayés Walons, di 1963 a 1985. Elle a eto stî eplaideye dins "*Ardenne Wallonne*".

## Onk di ses scrijhaedjes
C' est èn arimé ki cåze del tchapele Sint-Rok do Bati a Fumwè.
::***Plaece do Bati***

:*Avou ses gros tiyoûs k' ont pus d' on côp cint ans,*
:*Avou s' tchapele Sint-Rok et avou ses vîs bancs,*
:*Elle a dmoré por mi ene des doûcès sovnances...*
:*K' ont fwait les pus beas djoûs d' ene binamêye efance...*

:*L' esté, et ås condjîs, cwand i fjheut do solea,*
:*On pleut vey les båsheles, roslantes dizo l' tchapea,*
:*Ashides so on ployant et keudant des dinteles*
:*So des dzeus di tchminêye, des [[:Wikt:tîke|tîkes]] ou des draps d' toele.*

:*E preparant l' trousso, on cåzéve do galant,*
:*Et l' cene k' end aveut pont, schoûtéve e s' dimandant*
:*Si ç' n' esteut nén l' moumint di cori a l' tchapele,*
:*Rabressî l' clå so l' ouxh ou broûler ene tchandele,*
:*Po trover dins l' anêye, on valet å bråve cour*
:*Et k' åreut tot çk' i fåt po basti l' vraiy bouneur...*

:*On î [[:Wikt:woeyî|woeyive]] ossu, deus côps l' an, al dicåce;*
:*On danséve co l' cwadrile; cwand arivéve li pôze,*
:*Les djonnès djins zouplént tertos dsu les tchvås d' bos,*
:*Les beles drî leus galants, les rserant on pô dtrop.*

:*C' est å "Djårdén d' Esté" k' on beveut e famile,*
:*Et pu, ene miete pus lon, on pleut djouwer ås gueyes;*
:*On djouwéve po l' plaijhi, mins ossu po l' djambon,*
:*Ki, flori d' ene cocåde, ratindeut el tchampion.*

:*Ttaleure, prumî a l' baye, tot djusse padvant l' muzike,*
:*I dischindront Fumwè å minme pas ki l' djimnike...*

:*Li Bati, ces djoûs la, aveut èn ôte vizaedje,*
:*Il esteut come neyî dins l' brut et dins l' dalaedje.*

:*Mins l' londmwin, dins l' tinresse d' on doré åmatén,*
:*On î etindeut messe po tos les trepassés...*

:*Dj' a ristî so l' Bati, dj' a rveu li ptite tchapele,*
:*Mins dj' n' a pus veu d' båshele î broûler ene tchandele.*

foû di "*Ardenne Wallonne*" l° 8, moes d' djun 1977.

## Djivêye di ses scrijhaedjes dins les "Cayés walons"
* "Boune anêye", 1967 (1), 22.
* "Moman", 1967 (7), 161.
* "Soçons d' Mouze", 1973 (5), 71; riprins e 1982 (7), 113.
* "Li Bouneur", 1973 (10) 154.
* "Ci n' est nén si aujhey", 1974 (1), 11.
* "*Hommage à [[Jules Rivière]]*", 1974 (3), 47.
* "L' Aviedje des Schayteus", 1975 (1), 4.
* "Dji vôreu co ...", 1975 (5), 82; riprins e 1977 (10), 155 ey e 1985 (1), 12.
* "Por mi ...", 1976 (9), 142.
* "Sovnances", 1977 (8), 124.
* "Grand-meres", 1977 (10), 156.
* "On reve", 1977 (10), 157.
* "Rôze di Noyé", 1977 (10), 157.
* "Pinsêyes po ene moman trop rade evoye", 1978 (7), 117; riprins e 1983 (2) 30.
* "A no curé...", 1979 (2), 32.
* "Li plaece do Bati a l' esté", 1979 (2), 40.
* "Bijhe", 1980 (1), 6; riprins e 1982 (7), 113.
* "El madame al blanke tiesse", 1981 (3), 38.&nbsp;

## Hårdêye difoûtrinne
Mwaisse modêye et ratournaedje e francès di l' arimé cial å dzeu

## Sourdants
Hé (Strintchamp)

thumb|plake, avou ene hé (bwès) padrî
**Hé** (Fr. *Haid*), c' esteut on hamtea di Strintchamp, asteure rimetou avou Havsin e l' rebanêye comene di Cînè.
Secoya

**Esneu**, li pus gros adjeyant secoya do payis|175px]]
On **secoya**, c' est des åbes sapinreces ki vnèt naturelmint e l' Amerike bijhrece. 

C' est les pus gros et pus hôts åbes del Daegne.

## El Walonreye
End a sacwants dins des djårdéns ås åbes el Walonreye. Li pus gros est a Esneu.

End a onk del sôre *[[Dendron giganteum]]* dins l' cinse do tchestea di Hermåle-dizo-Hu.

## Sourdant
Californeye

Li **Californeye**, c' est èn Estat des Estats Unis d' Amerike.

C' est onk des pus grands, et avou li pus di djins.

Si l' Californeye sereut on dislaxhî estat, ele sereut kécfeye dins les 10 prumirès pouxhances economikes del Daegne.

E 2019, li novea govierneu, ci fourit Gavin Newsom. 

Li Californeye conte les åbes les pus gros et les pus hôts del Daegne : des secoyas.
Rouvwa

**Rouvwa** (fr: *Rouveroy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Estene.

* Limero del posse: **7120** (vî limero **6562**)
* Limero diyalectolodjike: **Th&nbsp;17**
Hamwer

**Hamwer**, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

>> ban d' Hamwer: 

* Hamwer (viyaedje)
* Comblin-al-Tour
* Fîlo
Hamwer (viyaedje)

Hamwer [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F.   Hamoir, divnou intité, avou novea limero del posse 4180; limero diyalectolodjike: [H 74]; vî limero del posse: 4180.
Yerbêye

Des **yerbêyes**, c' est des plantes k' on mete tote etires, vetes u souwêyes, dins l' amagnî, po dner do gosse.

On met les yerbêyes dins les tchås et dins les sopes, mins eto dins sacwants fromaedjes, avou des fricassés oûs, evnd.

## Sacwants yerbêyes
* li brele
* li celeri
* li cerfouy
* li dragone
* les foyes di lawri
* li mariolinne
* li pierzin
* li pilé
* li såvadje mariolinne
* li såvadje pilé
Marlanwé-Marimont

**Marlanwé-Marimont** (la-minme *Marlanwè-Marimont* F. *Morlanwelz-Mariemont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité. 

I s' loméve Marlanwé disk' å 20 di decimbe 1963 (aresté royå).

* Limeros del posse :
** asteure : **7140 **
** davance : **6510**
* Limero diyalectolodjike : **Th3**.
* Arondixhmint : Twin
* Lomaedje des djins : Marlanwézî, Marlanwézresse; (F. *Morlanwelzien, ienne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Marlanwé
### Hamteas
* Bachcoû (F. *Bascoup*)
* Al Tchåssêye (*al tchausséye*, F. *Chaussée Brunehaut*)
* Å colebî (*au colombî*, F. *Colombie*)
* Gratene (F. *Gratinne*)
* Ås Hayetes (*as ayètes*, F. *Hayettes*)
* Marimont
* L' Olive (*l' olîve*).
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Cron-fistou (*cron-fèstu*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** A l' abeye (*a l'abi*)
* A vey avou des aiwes :
** Fontinne å tchapea (*fontène a capia*) 
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** a l' estoele (*a l' ètwale*)

## Avey
* Muzêye d' Marimont
* Park di Marimont

## Tuzance walone
### Accint walon
* Divize so Marlanwé e 1912 (eredjisrumints des Tchåle Bruneau)
### Sicrijheus e walon
Charles Geerts

## Sourdants
Djule Cezår

thumb|150px|Posteure da Cezår
**Djule Cezår** (*Caius Iulius Caesar IV*), c' esteut èn on rlomé politikî romin. 

Il a skepyî a Rome diviè 100 dv. Dj.C., ey a morou li 15 di måss di l' an 44 divant Dj.C.

C' est lu k' a-st abroké sol Gåle e 53 dvant Dj.C.

I s' a batou avou les Ancyins Bedjes, inte di zels, Ambiyorisse. Il a eto vinké, tot djusse, les Nervyins al batreye di Sambe.

Il a fwait scrire ses memwere dins on live "Li guere des Gåles" k' est on mwaisse sourdant po nozôtes kinoxhe les dujhances des Gålwès et l' civilizåcion cele, e djenerå.

C' est lu eto k' a dné l' no di l' operåcion cezaryinne. Eyet li mot "Caizer".

## Rilomêyès paroles
, dijhêye k' il åreut dit cwand il ascoxha on ptit ri, li Rubicon, po-z aler ataker onk di ses bateus a Rome, e 49 dv DjC).

## ''Hårdêye difoûtrinne''
* On tecse so Cezår do Chwès, riprins so l' Aberteke (da Bernard Louis)
Åbe ås clås

Èn **åbe ås clås**, c' est èn åbe ki les ki les djins î vnèt agritchî des esvotos, dj’ ô bén, des lokes avou ene dimande po-z esse egzocé do sint ki l’ åbe est dicåcî. 

Les åbes ås clås sont metou emey les åbes foû-ordinaires.

El Walonreye, on cnoxhe l' åbe ås clås d' Erciye, sol Pazea des Tchets, on tchinne, dicåcî a sint Antoenne.

A Sint-Houbert, gn aveut on sfwait åbe al plaece k' on dit "Li Croe do ptit Colas".

A Fumwè, el Walonreye di France, gn aveut eto èn åbe ås clås, on tiyoû, sol tchapele do Bati. Les cmeres î vnént planter on clå, et l' båjhî, po-z aveur on galant. Après k' il åye yeu crevé, on plantéve des clås so l' ouxh del tchapele.
Betchete co- nén spotchåve

Li **betchete co- nén spotchåve**, c' est ene ehåyeye betchete, sol môde del cogne namurwesse del betchete ki- / c(o)-. 

Loukîz todi cial.

## Mots avou ene vraiye betchete
* cotuzer, cotuzeu
* codjower, codjowaedje

## Mots avou ene fåsse betchete
* coplemint

## Mots rfondous on moumint avou l' betchete co-
* conferince (*coferince*)
* consecant (*cossecant*)
* convoye (*covoye*)
* comprinde (*coprinde*)
Waibe-blok

On **waibe-blok** u **djournå éndjolike**, c' est ene waibe da ene sakî wice ele dit l' sinne tos les djoûs, ou cåzu. Adon, c' est ene sôre di djournå intime, mins so les fis, k' on pout tertos lére, et co-z î leyî afeye des ptits messaedjes. C' est eto ene fele usteye po les politikîs u po les cis ki sont sconte di zels. Les waibe-bloks polèt esse atakés pås bôreus, come les emilreyes. 

## Waibe-bloks avou do walon
Li prumî waibe-blok avou bråmint do walon dvins a stî adjinçné pa Francis Baudoux et s' lome «&nbsp;Li waibe di l' enocin Citron&nbsp;». 

## Hårdêye difoûtrinne
* Li waibe di l' enocin Citron
* Berdelaedje so les waibe-bloks avou des bokets d' walon
Djournå (discramiaedje)

* djournå (tos les sinses di cmon no sol Wiccionaire)
** djournå, viye muzeure di stindowe
** djournå ki rexhe so papî tos les djoûs (k' on dit puvite "ene gazete").
** djournå (live) (sicrijhaedje d' ene mierdjin, por leye).
** djournå éndjolike (li minme sacwè, so les fis)
** djournå å posse ey al tévé
*** noveles å posse
*** noveles al tévé
* Djournå (no prôpe)
** Djournå (viyaedje) (viyaedje del rebanêye comene di Tniveye)
Sinte Djetrou

**Sinte Djetrou** (*Djètrou* a Lidje) ou ***Sinte Djèdru*** (a Nivele), c' est ene sinte fiesteye el Walonreye (li 17 di måss).

## Vicåreye
C' esteut l' feye da sinte Ide eyet Pepin d' Lande; dabôrd, c' est l' sour da sinte Bedje.

Avou s' mame, ele va basti on moustî a Nivele.

Sinte Djetrou  vina-st å monde e 626 et mori e 659, li 17 di måss, li djoû k' on l' fiesteye (c' est l' minme djoû ki sint Patrik).

## Dins l' lingaedje walon
Li no walon do viyaedje di Séntru, li coron est dandjreus assaetchî på no d' sinte Djetrou (dizo disfondowe *Djètru*).
-44

-2inme sieke | **[[-1î sieke]]** | 1î sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes -60 | anêyes -50 | **[[anêyes -40]]** | anêyes -30 | anêyes -20



-49 | -48 | -47 | -46 | -45 | **-44** | -43 | -42 | -41 | -40 | -39

*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye -44 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
### Ont vnou å monde ciste anêye la
### Ont morou ciste anêye la
* 15 di måss : Djule Cezår
Ans då Bouda

Les **ans då Bouda** sont fiestés po s' sovni do skepiaedje do Bouda, li hûtinme djoû do cwatrinme moes do calindrî lunrece chinwès. C' est on fieståve djoû a Hong-Kong, a Macao eyet el Corêye nonnrece. Li date des ans då Bouda est candjante pol calindrî grigoryin mins ele tchait e moes d' avri, di may ou d' djun.  Les boudisses polèt fiester les ans då Bouda on moes å lon.
Diyalectolodjeye walone

Li **diyalectolodjeye walone**, c' est li studia des accints do walon, sorlon les atuzes del diyalectolodjeye.

On-z a ataké a fé del peure diyalectolodjeye walone avou Djhan Haust, k' a rascodou ene pirlodje a l' ULg po çoula, diviè 1910.

Après, gn a yeu des sfwaites pirlodjes univiersitaires a l' UCL, ULB eyet Faks di Nameur.

A l' ULB, c' est Albert Henry, pu Jacques Pohl, pu Pierre Ruelle, pu Daniel Droixhe pu Barbieri k' ont stî lomés profs.

A l' ULg, après Djhan Haust, ça a stî Elisée Legros, pus Louis Remacle, pu Jean Lechanteur, pu Marie-Guy Boutier.

A l' UCL, gn a yeu Willy Bal, pu Jean-Marie Pierret.

A Nameur, Jean Guillaume.

Gn a on fel acmaxhaedje inte li diyalectolodjeye walone eyet l' filolodjeye walone. C' est cåzu a 99 åcint les minmès djins ki fwaiynut les deus.
Hatrea

vignette|Hatrea
Li **hatrea** u li **cô**, c' est l' boket do coir metou inte li tiesse et les spales.

Li dvant do hatrea si lome li **goidje**.

Li hatrea est basti so les cronzoxhs do hatrea, ki fwaiynut li screne do cô. Li schene do hatrea s' acopele al tiesse al djonteure del hanete. 

Les biesses ås tetes ont tertotes 7 cronzoxhs å hatrea, del mizrete al djirafe.

Les ôtes organes edjistrés e hatrea :
* l' avaloe (farinke)
* li buzea al vwès (larinke)
* li buze d' avaloe (uzofadje)
* li tchnôle a l' air (tratchêye)
* l' artere haelrece (carotide)
* li voenne hatelrece (voenne djugulaire)

Po les oujheas, sol divant do hatrea, gn a èn organe especiå k' on lome li djave.

## Hårdêyes divintrinnes
* gros colé (må do hatrea)
* pindaedje (d’ on condåné, d’ onk ki vout fé l’ fén d’ lu-minme)
* gorea (po fé saetchî les tchvås)
* colé (po-z elaxhî les tchéns)
Limotche (foclore)

Li **limotche** (u ***lumrotche***), c' est ene mascaråde ki s' passe a Fosse, et sacwants ôtes viyaedjes di l' Eter-Sambe-et-Mouze.

## Mwaisse personaedje
A Fosse, li mwaisse personaedje di cisse mascaråde la riprezinte on spér. I rexhe li londi del dicåce. Il a  on valet d' pike pindou å cô. On l' moenne disk' å hamtea des Hôts-Vints. 

A Vietrivå, a Mtet, a Nådjumont, a Préle et a Rojni, i rprezinte ene vatche.

## Hårdêye difoûtrinne
Inkete do Muzêye del veye walone sol limotche
Fosse-li-Veye (corinveye)

**Fosse** (po discramyî : **Fosse-li-Veye**, F. *Fosses-la-Ville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Nameur.

## Sipotaedje
Les djins di drola sont spotés les **Chinels**.thumb|Cope di Chinels a l' intrêye des anêyes 1960|centré

## Referinces
Fosse-li-Veye (rebanêye comene)

Li **Grand Veye di Fosse**, ubén li **Grande Fosse-li-Veye** ([FR] *Fosses-la-Ville*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

## Ban d' Fosse-li-veye
* Fosse-li-Veye (veye)
** Li Banbwès
* Ezemonts
* Li Rou-dlé-Fosse
* Li Sårt-a-Statche
* Li Sårt-Sint-Lorint
* Vietrivå

## Tuzance walons
Les plakes di rowes e walon sont drola dispu, å moens, 1982. Avou ça ki dispu li moes di djun 2022, èç comene ci est mimbe do programe «&nbsp;*Oui aux langues régionales&nbsp;!&nbsp;*».
thumb|Plake di rowe e francès et walon|centré

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Vietrivå

**Vietrivå** (la-minme, ***Viètrîvau***, F. *Vitrival*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Fosse-li-Veye, el province di Nameur.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Vietrivå|l' esplicant motî]].*

## Referinces
1509

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
* Les Portuguès colnijhèt Asfi (e Marok d' asteure). Il î dmorront disk' e 1541.
## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
## Ont morou ciste anêye la
Asfi

thumb|Deus adjeyantès djusses di potreye, metowes come essegne del veye

**Asfi** (e-n amazir, «», asfi, e-n arabe, **آسفي**, asfi, e francès ***Safi***, e portuguès ***Safim***), c' est ene veye do Marok, metowe so l' Oceyan Atlantike.

Les cis d' Asfi si pôrént lomer e walon "***Safiawîs***" (e francès, les *Safiots*). 

## Istwere
Asfi a stî colnijheye dås Portuguès di 1509 a 1541. On î voet co asteure deus eglijhes, ene dins li stîle manouwelyin.

## Economeye
Oujhene di rovraedje des fosfates.

Oujhenes di metaedje e consieves des sårdenes.

Pôrt di comiece (shoufe, prodûts des fosfates, frumint apoirté,

Potreyes classikes et d' asteure.

Ene miete di tourisse, mins bråmint moens ki les ôts veyes del coisse atlantike.

## Avey
Li "tchestea d' mer" (li *Castelo de mar* des Portuguès), ancyin prijhon.

Li "tchestea d' tere" (*Castelo de Terra* des Portuguès), avou ses murayes la k' gn a co l' essegne do rwè Manouwel. Pu Ådvins des rampårds, li "måjhon des Zultans" (dar Soltant), divnou eyet on muzêye des potreyes. Eyet l' ancyin "buro arabe" do tins des Francès, 

Li vuwe sol pôrt a pårti di "Ras el-lefaa" (li tiesse do sierpint).

Espôzucion di potreyes.


File:Asfi 08 02 meur buro arabe.jpg|muraye portuguesse et ancyin "buro arabe" do tins des Francès
File:Asfi adjeyante tadjine.jpg|Adjeyante tadjine
File:Asfi ouxh viye veye.jpg|Ouxh del viye veye
File:Aube musee poterie safi.jpg|Åbe do "Buro arabe" (i vént do Braezi)
File:Scrijhaedje ebreu Asfi.JPG|Aite djwif (7 fis Ben Zmirou)
File:Asfi coulot frances.jpg|Ancyin coulot francès (avou les toets clintchîs)


## 
Rapoirtaedje sol pôrt d' Asfi
Stîle manouwelyin

Li **stîle manouwelyin**, c' est on stîle d' årtchitecteure diswalpé å Portugal e 16inme sieke do tins do rwè Manouwel 1î.

On l' voet bén al catedråle portuguesse d' Asfi.
1541

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
Les Portuguès sont tchessîs evoye d' Asfi (e Marok d' asteure). Il î avént abroké e 1509.
## Ont vnou å monde ciste anêye la
*
## Ont morou ciste anêye la
*
Fiesse ås danses

En **fiesse ås danses** u **fiestival di danses**, c' est ene fiesse la k' totès soces di danses, foclorike u modienes, si dnèt radjoû po deus troes djoûs.

## Rilomêyès fiesses del danse
* Fiesse ås danses d' Andanças (e [Portugal]])
Portugal

Li **Portugal** (minme sicrijhaedje e portuguès), c' est on payis d' Urope coûtchantrece, mimbe di l' Union Uropyinne

Il est metou tot a l' Ouwess do continint, so l' Oceyan Atlantike et avou fok ene frontire avou l' Sipagne, a l' Ess eyet å Nôr

Sitindowe : 91.632 km²

Dimanants : 10.300.000 (des Portuguès et des Portuguesses).

Mwaisse-veye: Lisbone (*Lisboa*). 

Ôtès grandès veyes: Porto, Setúbal, Coimbra, Faro.

## Li Portugal eyet l' [[ebagance]]
Dins les anêyes 1960 eyet 1970, gn a bråmint des Portuguès k' ont vnou bouter el Beldjike. 

Dispu les anêyes 1990, c' est l' contråves mouvmint : li Portuguès rçût bråmint des abagants, des Payis d' Urope levantrece, eyet do Braezi.

## Istwere do Portugal
Li Portugal a stî al tiesse d' èn impire. Ladvins, gn a yeu, on moumint, les veyes d' Asfi et d' El Djadida, e l' Afrike bijhrece (Marok d' asteure).

Les payis d' asteure k' estént coloneyes portuguesses : li Braezi, li Mozambike, li Guinêye Bissaw, les Iyes do Vert Cap, li Timor Levantrece, li veye di Macaw (el Chine.

Cåzu totes les coloneyes portuguesses s' ont dislaxhî e 1975 après l' revolucion des djalofrenes.

## Årts et tourisse
* Stîle manouwelyin
* Fiesse ås danses d' Andanças.

## Rilomés Portuguès
* Vasco d' Gama
* Salazar
* Eusebio

## Hårdêye difoûtrinne
* Official Travel and Tourism office website
* Weather forecast for Portugal
Revintreye ås djalofrenes

Li **Revintreye ås djalofrenes** (on dit cobén **Revolucion des djalofrenes**, e portuguès *Revolução dos cravos*), c' est ene doûce revintreye ki s' a passé å Portugal e moes d' avri 1974.

Li djalofrene aveut stî tchoezeye come essegne påzès revinteus.

Li Revintreye ås djalofrenes a disdjoké Marcelo Caetano, li shuveu da Salazar, ki minéve l' Estat come ci-cial, a môde di dictateure. 

C' est après l' Revintreye ås djalofrenes ki bråmint des coloneyes portuguesses s' ont dislaxhî.
Salazar

thumb|António de Oliveira Salazar
thumb|right|Salazar

**Salazar** (riwalnijhåve **Salazår**), c' est l' lomaedje corant da **António de Oliveira Salazar**.

L' ome a skepyî li 28 d' avri 1889 ey a morou li 27 di djulete 1970). 

Ci fourit on dictateur do Portugal.

## Mwaissès dnêyes
Salazar a stî li straegne mwaisse do Portugal di 1932 a 1968. Adon, i s' a rsaetchî del tiesse do payis, et mete èn ome di bos, Marcelo Caetano. Ci-cial a stî disdjoké al Revolucion des djalofrenes e 1974. Ci fourit l' fén do sistinme politike amonté pa Salazar, et lomé l' "*Estado novo*" (li noû estat).

Droldimint assez, ene inkete d' ene tévé portuguesse e 2007 l' a relî li pus grand Portuguès d' tos les tins (divant Vasco d' Gama).
Scrijha an

Li **scrijha AN**, dins 99 åcint des cas, riprezinte li naziåle AN:
: dim'''an'''der, tr'''an'''si, c'''an'''djî, ...

Dins sacwants cas, ki n' sont nén markés ortograficmin e rfondou, i rprezinte li shuvion A + N :
* djacar'''an'''da (*djacar*'an´**da'')
* [[:Wikt:mancî|m**an**cî]] (''m**an´**cî")
* [[:Wikt:pantî|p**an**tî]] (''p**an´**tî''), panter, panteu, pantaedje, pantreye.
* djårdén [[:Wikt:Pantok|P**an**tok]] (''P**an´**tok'')

Prindoz asteme : e rfondou walon, li scrijha EN riprezinte todi li shuvion È + N :
* [[:Wikt:åmen|åm**en**]] (-m**èn´**)
* [[:Wikt:en|**en**]] Inglutere (**èn´**)

Minme rotindje po li scrijha IN :
* Linda (''L**in´*'da*)
Panes å solea

thumb|panes å solea po on pousse e Marok

Des **panes å solea** u **panes å slo** u **hape-solea** (on dit co **panea solrin**, **panea solrece**), c’ est come des noerès panes, metowes ene dilé l’ ôte a môde di panea, ki poujhèt l' loumire do solea eyet l' candjî a corant electrike.

## Kékès dnêyes
Elle ont ataké el Walonreye diviè les anêyes 1970, po tchåfer d’ l’ aiwe. Mins c’ esteut foû tchir.

Dins les pôves payis c’ est on clapant sistinme po les viyaedjes metou lon erî d’ tot, les mierseulès måjhons, u les ahesses come les pousses et les antenes metous e peure campagne u dins les montinnes.


Panes au solea antene Reyunion.jpg|po-z ahessî ene antene metowe al copete d' on volcan, so l' Iye del Reyunion


## Sourdants
Abdel Halim Hafez

thumb|left|120px|(diviè 1970)
**Abdel Halim Hafez** (**Aabdelhalim Hafizh**, en arabe **عبد الحليم حافظ**; **Halim** po les soçons), c' esteut on rlomé tchanteu edjipsyin. Il a skepyî li 21 di djun 1929 et a morou li 30 di måss 1977. 

C' est onk des pus grands tchanteus del tchanson arabe di tos les tins.

Il ataca a fé concert diviè 1954. Li prumî côp, i s' va fé xhufler, pask' i tchantéve des tchansons da sinne, et nén do rlomé tchanteu d' adon, Mohammed Abdel Wahab.

I s' fijha cnoxhe avou des tchansons patriyotikes, les prumires al revolucion da Nasser, e 1952. Ci-cial el vina schoûter mwints côps a ses concerts, li prumî côp, la k' i passéve djusse après Oum Kalthoum.

Pu i tchanta co po-z ecoraedjî l' årmêye edjipsyinne al Crijhe di Souwez (1956). Adonpwis e 1967, tins del guere des shijh djoûs. K' a divnu rade ene coûte djoye, cwand les årmêyes arabes ramassît ene dispoûslêye.

Al fén, cwand les Edjipsyins rprindît l' erive levantrece do tchenå d' Souwez e 1974. Après çoula, i tchanta po-z ecoraedjî li politike di påye avou Israyel da Sadate.

Mins li pus grosse pårt di ses tchansons, c' est des tchansons d' amour, sovint foirt peneuses. Come d' efet, i veya voltî ene comere, mins nel pola spozer, di cåze del famile del feye, des gros ritches do Caire.

I mora del bilarziôze, k' il aveut atrapé tot djonne tot pexhotant dins les cropantès aiwes di s' viyaedje, et k' il a trinné tote si veye.

## Abdelhalim eyet l' cinema
Il a djouwé dins 16 fimes, di 1955 a 1969. Li dierin, c' esteut "*Abi foq ech-charara*" ("Popa al copete di l' åbe").

Gn a on fime so s' vicåreye k' a rexhou e 2006.

## Sacwantès rlomêyès tchansons
* Tchansons patriyotikes 
** "*Nasser, ya horiyya !*" (Nasser, twè, l' liberté !)
* Tchansons d' amour
** "*Qari'at el fenjan*" (dijheuse di boune advinteure li lét dins les veres)
** "*Rissala min tahat el ma* (lete did dizo l' aiwe)
** "*Samrae*" (brune comere)
Biômont (veye)

**Biômont** (F. Beaumont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.

## Dijhaedje
* Spot k' on dit: "A Biômont, basti sul rok, on n' est nén co parti k' on n' ratrote".

## Referinces eyet sourdants
Djalofrene

thumb|djalofrene naturale (''Dianthus caryophyllus'') ezès montinnes di Turkeye
Li **djalofrene**, c' est ene fleur des cortis, sovint di rodje u måve coleur, ki fwait des nozés dokets. Elle crexhe eto dins sacwantès campagnes. Elle a cénk petales, avou les boirds tot crenés.

Li plante etire si lome "**djalofrinî**". Il a des longuès stroetès foyes.

N a dpus d' troes cint sôres di djalofrenes.

No e sincieus latén : **Dianthus spp.**
Famile : djalofrinacêyes.

*On lome li "[[revintreye ås djalofrenes]]" ene doûce [[revintreye]] ki s' a passé e moes d' avri 1974 e [[Portugal]].*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "djalofrene", alez s' vey e [[:Wikt:djalofrene|splitchant motî]].*

## Sôres di djalofrenes
thumb|bouket-tot-fwait, ''Dianthus barbatus''
* kimene djalofrene, djalofrene des martchands : *Dianthus caryophyllus*.
* bouket-tot-fwait, djalofrenes des fjheus d' arimés : *Dianthus barbatus*.
* *Dianthus carthusianorum* (e neyerlandès *Kartuizer anjer*)
* Bele grande djalofrene (*Dianthus superbus*, disparexhowe des campagnes ezès Bas Payis e 1905)
* *Dianthus armeria*) (Ny. *Ruige anjer*) 
* djalofrene des pires (*Dianthus deltoides*)

Gn a ene sôre ki crexhe a Nice, ki node bon, avou des fleurs di totes les couleurs, apus k' bleu. Davance, les omes metént voltî ci fleur la a leu botnire.
Djalofrinacêyes

Les **djalofrinacêyes** (e sincieus latén *Caryophyllaceae*), c' est les plantes del famile des djalofrenes.
Bouket-tot-fwait (arimés)

thumb|Coviete
**Bouket-tot-fwait** (*bouquet-tout-fait*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Franz Dewandelaer k' a rexhou e 1933. 

C' est tos arimés so Nivele.

C' esteut l' prumî live då scrijheu.
Bouket-tot-fwait (fleur)

thumb|Li doket n' est i nén pår tot fwait ?
Li **bouket-tot-fwait**, ki s' dit eto **djalofrene des fjheus d' rimeas**, c' est ene fleur des corti del sôre des djalofrenes, avou les fleurs di sacwants coleurs so tchaeke petale.

Tantea k' on pout fé on clapant doket avou rén k' ces fleurs la.

 *[[Dianthus barbatus]]*.
Bouket-tot-fwait

* **[[Bouket-tot-fwait (fleur)]]** : sôre di djalofrene
* **[[Bouket-tot-fwait (arimés)]]** : live da Franz Dewandelaer
El Caire

thumb|Vowe do Caire, avou deus rlomêyès moskêyes
**El Caire** u **Li Caire** (en arabe, **القاهرة**, *El Qa'ira*), c' est l' mwaisse veye di l' Edjipe.

C' est ene nouzome veye, avou bråmint del mannixhance di l' air.

C' est la k' gn a ene des pus grandès univiersités islamikes, *El Azhar*.
Djirofe

thumb|adjinçna d' ''Eugenia caryophyllata''

Li **djirofe** (on dit eto *[[emacralé mot|djinofe]]*), c' est èn åbe des tropikes, ki ses fruts siervèt di spéce. I rshonnnut al grinne do clawson, et sont lomés **clawson**, **clås d' clawson** u **clås d' djirofe**. 

Dintlins, les clawsons vnént bråmint d' Indonezeye aviè l' Beneluss.

 *Eugenia spp.*
Anacreyon

thumb|120px|si posteure å Muzêye do Louve a Paris
**Anacreyon**, c' esteut on fjheu d' arimés grek do VIe s. div. Dj.C..

Onk di ses scrijhaedjes a stî ratourné e walon pa Françwès Dwizink.

## Hårdêye difoûtrinne
* On ratournaedje d' Anacreyon e walon
Spicia

Li **spicia** (pus sovint dizo cogne francijheye: l' **epiceya**) ou **sapén ordinaire**, c' est l' åbe sapinrece li pus corant el Walonreye. 

On l' lome sovint sapén mins les sapéns eyet les spicias ni sont nén do minme djinre botanike.

 *Picea sp.*.

## Indjes
On trouve tot costé e Walonreye li comon epiceya (*Picea abies*).

Des côps, on a ossu planté l' epiceya di Sitka (*Picea sitchensis*).

## Istwere
Il a stî planté bråmint al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke so les hés, les trîxhes et po-z assouwer les fagnes.

E 21inme sieke, li reschandixhaedje del Daegne et les setchresses k' eshuvèt fwaiynut rcrinde bråmint des rujhes des spicias e l' Walonreye sol difén do 20inme sieke.

## Vicaedje
I n' leye cåzu pont d' plante crexhe dizo lu. Ça pout fé des rujhes dins des plaeces pol nateure come les troufreyes oudonbén les brouwires, ewou ç' k' on saye di les oister.

El Walonreye, on nel pout planter ki dins les aires di bwès. Mins end a k' è plantèt dins les tchamps, tot djhant k' c' est po des sapéns d' Noyé.

Les spicias sont åjheymint råyîs des timpesses, et fé des chablis.


Chabli.jpg
Råyîs sapéns chabli.jpg


## Uzaedjes
On s' endè sierveut voltî come bwès d' mene.

On ndè fwait des plantches et des bwès d' tcherpinte. Po çoula, on ratind k' il åyexhe 60 ans.

Les spicias ni doeynut nén passer les 100 ans, ca i pierdèt d' leu valixhance.

Les spicias scolités si vindèt po pîce di pwin.

Si bwès est foirt eployî e mnujhreye, po les bassès ovraedjes, et po fé des måjhons d' bwès. 

Li "pichpin", c' est ene sôre impôrtêye, pus blanke, k' esteut foirt al môde dins les anêyes 1970.

On pout aler ramasser ås carotes di sapén po-z esprinde li feu.

## Maladeyes
Onk des scolites: scolite di l' epiceya *([[Ips typographus]])*.
Iye del Reyunion

L' **Iye del Reyunion**, c' est ene iye metowe e fén mitan d' l' Oceyan Indyin. Li mwaisse veye, c' est Sint-Dni del Reyunion.

C' est ene ancyinne coloneye francesse, todi aloyeye al France dizo li statut di "redjon di Djudla Mer".

C' est ene iye volcanike.

C' est on climat tropicå, metans avou des adjeyantès fetchires.
Fetchire måye

thumb|Adjinçna del plante
thumb|fetchire måye so on peri
Li **fetchire måye**, c' est ene des pus corantès fetchires del Walonreye.

No e sincieus latén : *Dryopteris filix-mas*.

Li fetchire måye n' est **nén** l' plante "måye" del fetchire frumele. Ele fourit lomêye insi paski ses foyes sont bråmint moens a frintches ki les cenes del fetchire frumele.

Li fetchire måye est foirt voltrûle. Ele crexhe voltî dilé les håyes, dins les taeyes, so les rotches, evnd. I n' lyi fåt k' ene miete di crouweur po vni.
Aprestaedje medicå al moirt

L' **aprestaedje medicå al moirt** (pus coûtmint, **apresses po mori**), c' est çou k' les docteurs et les aidants sicolodjikes fijhèt a onk k' on sait bén k' i va mori bénrade.

Gn a ladvins des droukes, come li morfene, po-z aswadjî l' sofrixhance.

Gn a eto ene aide sicolodjike et rlidjeuse (po les céns ki volenut).
Doû (discramiaedje)

* Doû (pol moirt) (dujhances sociåles cwand on-z a on moirt dins s' famile)
* Doû (comene)
** Doû (viyaedje)
* e splitchant motî :
** doû : ratourneures sol mot "doû".
** Doû : etimolodjeye et vîs scrijhas do viyaedje di "Doû"
Oyon oû/û

L' **oyon oû/û**, c' est èn oyon do walon, k' on rescontere po sacwnats mots, sovint k' ont on parint francès avou l' coron "*-oeuf*" u "*euil*".

Il assez bén erîlé, “oû” so Nameur et Lidje eyet l' sol Coûtchant walon

Sol Basse Årdene, c' est “û”.

Gn a sacwants disrîlêyes avou “ë”, a môde francesse, copurade so les aschates walon picård ey e l' Årdene nonnrece ("*yë*" po "oû", "*dëy*" po "doû", bië po "boû")

Come di djusse, li rfondaedje si fwait so “oû”, li pus lådje oyowe.

Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est l' mot **' (Mape [[ALW]] **1*', 4).

On pout waitî eto les mapes ALW 3.12 (ploure), 3.13 (i ploût) et, bråmint pus comaxheye, 3.14. (plouve), 4.18 (soû).

Åtoû d' Bastogne, dins l' motî d' Francard, li mape "boû" (p. 28).

== Mots ki shuvnut cist oyon la ==
*  (Basse Årdene : *bû*, aschates walon picård *bië*)
*  (*fû*)
*  (*linçû*)
* ,  (*nû, nûve*)
*  (*û*, *yë*)
*  (*plûre*); i ploût (*i plût*);  (pr. *ploûve*, *plûve*, Lidje : *plëve*)
*  (*sû*, Simwès *së*)
*  (*tiyû'')

## Mots erîlés so cist oyon la, mågré k' les rîlêyes diyalectolodjikes sont scawêyes
* 
*
Diyalectolodjeye

thumb|mape diyalectolodjike po l' etroclé årtike «do»
thumb|Prezintaedje d' ene mape éndjolike pol picård
Li **diyalectolodjeye**, c' est ene coxhe del linwince ki studeye les diferinces inte les diyalekes d' ene plaece a l' ôte, k' i soeyénxhe u nén dins l' minme lingaedje.

*Li diyalectolodjeye do walon est studieye so [[diyalectolodjeye walone|ene pådje tote seule]].*

## Mwaissès dnêyes
Les diyalectolodjisses vont trover des djins skepyîs dins l' payis, et ki djåzèt coranmint l' pårler. I les lomèt des "**temoens**". I lzî dmandèt di ratourner des mots, sovint dins li spotchant lingaedje, eviè l' pårler do payis. Les diyalectolodjisse ki cnoxhnut eto li mancî lingaedje polèt ovrer avou les temoens a môde di responda.

Après, i dessinèt des mapes tot croylant les plaeces la k' i gn a li pus d' adire inte deus pårlers vijhén. C' est les faxhenes d' izoglosses.

L' ovraedje tecnikes des diyalectolodjisses vént todi bén a pont po les rfondeus. C' est zels, metans, ki mostrèt les limodjes d' on pårler k' on vout rfonde.

Mins l' diyalectolodjeye sipåde ossu dins on lingaedje nén co ehåyî l' idêye ki les pårlers sont foirt diferins inte n' on l' ôte. Ciste idêye la divént on fel arayoe po li rfondaedje d' ene langue. Li linwincieus Jean-Marie Comiti, tot studiant l' lingaedje côsse, cåze di diyalectopateye po discrire cite sôte di fornaiviaedje.

## Temoen diyalectolodjike
Po bén fé, li temoen diyalectolodjike, c' est ene djin k' a vnou å monde el plaece ki li diyalectolodjisse situdeye. Et ki n' l' awè nén bråmint cwité. Et ki c' est l' lingaedje di s' mame. Et ki cåze å pus sovint dins ç' lingaedje la avou les djins k' i vike avou zels, ki divrént eto esse do minme payis.

## Istwere del diyalectolodjeye
Li diyalectolodjeye, come syince, a skepyî al fén do 19inme sieke.

## Mapes diyalectolodjikes
Les diyalectolodjisses bastixhnut voltî des mapes la k' i rpoirtèt li spårdaedje des diferins sinonimes, u les diferins prononçaedjes d' on mot.


Waessin_mape.jpg|Sinonimes di "rgon"
Mape aessi.jpg|Disfondowes di "aessi"
Mape_airtchî.jpg|Sinonimes di "rayire"
Mape_diyalectolodjike_sinonimes_åbusson.jpg|Disfondowes di "åbusson"
Mape faw.jpg|thumb|lomaedjes do faw


## Hårdêyes divintrinnes
* ALF
* ALW
* Sacwants rlomés diyalectolodjisses walons

## Sourdants
Havlondje

thumb|Pôzicion del comene dins l' province di Nameur
**Havlondje** u ***Havlandje*** (fr: *Havelange*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Nameur.

## Ban d' Havlondje
* Havlondje (viyaedje)
* Barvea-e-Condroz
* Djinefe-e-Condroz (a *Gngnèfe*)
* Flostwè
* Mafe
* Meyon (*Mèyon*, *Mèyan*)
* Miecret
* Poitchrece-e-Condroz
* Verlêye

## Antroponimeye
Havlondje a dné eto on no d' famile del Walonreye : Havelange.
Havelange

Li viyaedje ki s' lome "Havelange" e francès si lome Havlondje e walon :
* Havlondje : li comene.
* Havlondje (viyaedje) : li viyaedje

Il a dné on no d' famile ki sis scrît come li viyaedje, e francès. Gn a deus rlomêyès djins kel poirtèt :
* Gérard Havelange : on scrijheu e walon.
* João Havelange, l' ancyin bosse del FIFA, on Braezilî, ki s' pa esteut walon.
Havlondje (viyaedje)

**Havlondje** (on prononce eto **Havlandje**, e francès *Havelange*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
* Limeros del posse : **5370 ** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **D 16**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Dinant
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Havlondje|l' esplicant motî]].*

*C' est l' viyaedje d' Havlondje k' a dné dné l' [[nos d' famile del Walonreye|no d' famile]] : [[Havelange]].*
Påne (plante)

Del **påne**, k' on dit co des **dints-d'-tchins**, c' est on crouwå, foirt målåjhey a råyî.

 *[[Elymus repens]]* (ossu: *[[Elytrigia repens]]*, *[[Elymus caninus]]*, ''Agropyrum caninum)

 fenaesses


Påne souwêye.jpg|plante souwêye
Elytrigia repens - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-203.jpg|adjinçna


## Sourdants
Fenaesses (famile)

[thumb|Adjinçna des fenaesses ([rigon)|243x243px]]
[vignette|Foto d' on [milet.]]
Les **fenaesses**, c' est ene famile di plantes ki dnèt del boune waide, u ki sont semêyes po do four u come dinrêyes.

Mins gn a eto des såvadjès fenaesses ki sont des crouwås.

 *[[Poaceae]]*

## Sacwantès fenaesses
* semêyes po do four u k' c' est des bounès yebes po les biesses
** Raigra (*Lolium perenne*)
** Rexhe waide (*Dactylis glomerata*)
** Cawe-di-rat
** Bossene des prés (*Festuca pratensis*)
** Rodje bossene (*Festuca rubra*)
** Bossinete (*Festuca ovina*)

* semêyes come dinrêyes :
** Avoenne (*Avena sativa*)
** Frumint (*Triticum aestivum*)
** Oidje (*Hordeum vulgare*)
** Sipeate (*Triticum spelta*)
** Swele (*Secale cereale*)

* crouwås :
** Bossenes & bossinete
*** Bossene des prés (*Festuca pratensis*)
*** Rodje bossene (*Festuca rubra*)
*** Bossinete (*Festuca ovina*)
*** Grande bossene (*Deschampsia chaespitosa*)
** Dråwes
*** Dråwe des frumints (*Lolium spp.*)
*** Sôlante dråwe (dårnale, doirmiyon, *Lolium temulentum*)
*** Dråwe des rgons (*Bromus secalinus*)
** Påne (*Elytrigia repens*)

* fenaesses des bwès
** Waide des bwès (*Deschampsia flexuosa*)

## Referinces eyet sourdants
Payis e diswalpaedje

On **payis e diswalpaedje**, u **payis moens diswalpé**, c' est on payis k' est moens diswalpé k' on payis diswalpé, sol pont d' vuwe economike.
Båtcheye (di meurs)

vignette|båtcheye di plantches (gris foncé) ådzo
Ene **båtcheye** u on **båtchî**, c' est des plantches k' on mete po rascovri li dzo d' on meur, so on mete, 1,20 m., ådvins.

Å dzeu del båtcheye, on pout aveur ene tringue (en inglès *Dado rail*. Å dzo, li båtcheye pout esse ricovrowe des plintes.

On ndè fwait eto di plåsse, u d' måbe.

Asteure, on fwait eto des båtcheyes di plastike, ki rshonne a do bwès.

Mete ces plantches la si dit "båtchî" (on meur).

*Li mot "båtcheye" a eto des [[:Wikt:båtcheye|ôtes sinses]].*
Buzet

**Buzet** (pr. *Bûzè*, F. *Buzet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Pont-a-Cele, el province do Hinnot.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Buzet|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Buzet
### Hamteas
* Froumiêye (F. *Fromiée*)
* Buscaye (F. *Buscaille*)
* Cado (F. *Cadeau*)
* Lamote
* å Marès (F. *Marais*)
* Rojneye (F. *Rosegnies*)
* Taeyeye Voye (F. *Taillée-Voie*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** El pré al mwaiye (*el pré al mé*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** al taeye-bos (* al Taye-bos*, aplacaedje tîxhon : å bos d' taeye)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** El parfond tchvå (*el perfond tchfau*)
** el tchimin ås gades (*el tchèmin as gâdes*)
* A vey avou des aiwes :
** el Vevî Djårni (*el Vivî Djârni*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins
** El cinse di l' Eschaye.
** El Doyåre (*èl Dowére*)
* Les voyes et les rowes.
** el tchimin ås gades (*el tchèmin as gâdes*)
** el tchimin Mardjôzefe (*el tchèmin Maudjouzefe*)
** el tchimin Plachtia
** el tchimin des voleus
** el taeyeye voye (*el tayéye voye, el trayéye voye*)
* A vey avou les cwate costés del Daegn.
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** A Bisroule

:Sourdants : O5

## Sourdants
Mwaiye

(pus sovint scrît *mé* u *mê*)
* mwaiye di boledjî 
* mwaiye des berlinnes
* Dipus d' racsegnes so les mwaiyes e djeyolodjeye 
* Nos d’ plaeces del Walonreye ki s’ lomnut « mwaiye »
* li mot "mwaiye" : e splitchant motî
Końskowola

**Końskowola**, c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del Pologne.

Li veye a eneviè 2188 dimorants. 

I gn a ene viye eglijhe catolike do 17inme sieke.
Sints d' glaece

Les **sints d' glaece**, Transene, 2020c' est ene termene di troes djoûs, les 11, 12 eyet 13 di may.

Les sints k' estént fiestis ci djoû la, c' esteut sint Mamer (li 11), sint Pancrace (li 12), eyet sint Serwai (li 13). 

## Meteyo
Sol termene des sints d' glaece, el Walonreye, li tins s' rafroedixh todi. Et, des anêyes k' i gn a, i pout minme djaler; c' est l' ivier des purnalîs.

On dit k' i gn a pont d' esté divant les sints d' glaece, mins k' i gn a pupont d' djalêye après.
Transene, 2020

Vegne divant sints glaece.jpg|divant les sints d' glaece (Transene, 2020)
Edjalaedje Sint Mamer vegne foyes.jpg|al Sint-Mamer (11 di may, ôte vignnêye, pus djonne, todi a Transene, 2020)
Edjalaedje Sint Mamer vegne foye trokete.jpg|pareymint
Edjalaedje Sint Mamer vegne foyes.jpg|item est i
Edjalaedje Sint Mamer peturon.jpg|parey, po on peturon


## E corti
On dit k' i n' fåt måye semer les feves divant les sints d' glaece.

## Aveurixhaedje estatistike
I shonnreut k' i gn åye nole prouve estatistike ki ces troes djoûs la sont todi pus froeds.

## Ricnoxhance oficire catolike des sints d' glaece
Il ont tertos stî rsaetchî des årmonaks oficirs catolike. Sint Serwai a stî l' prumî a voler foû (e 1811).

Les deus ôtes l' ont stî å Concile Vatican II.
Fiesses del Walonreye

[thumb|[Afitche e rfondou walon po les Fiesses del Walonreye 1997, li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]
Les **fiesses del Walonreye** (u : **fiesses di Waloneye**), c' est totès fiesses ki s' pasnut totavå l' Walonreye diviè l' 15 di setimbe.

Teyoricmint, li mwaisse fiesse, c' est l' troejhinme dimegne di setimbe, e rmimbrance des Walons ki s' batît al revintreye di 1830.

Les fiesses di Walonreye ont stî enondêyes pa François Bovesse. C' est kécfeye po ça k' ele sont foirt fiesteyes a Nameur.

## Divintrinne hårdêye
* Sacwantès anonces po les fiesses del Walonreye 2008

## Difoûtrinne hårdêye
Pådje waibe des Fiesses di Waloneye a Nameur (e walon, francès et neyerlandès
Terwagne di Marcour

thumb|left|120px|e mousmints classikes
**Terwagne di Marcour**, di s' vraiy no, **Ane-Djôzef Terwagne** a skepyî a Marcour li 13 d' awousse 1762 eyet a morou a Paris li 8 di djun 1817

thumb|ôte portrait, mousseye a môde feminisse

Elle dimoréve a Marcour; si esteut ele Lidjwesse. Mins elle esteut a Paris des trevéns del Revolucion francesse. 

Ci fourit ene revinteuse vudete, wice k' on l' loma bénrade *Anne-Josèphe Théroigne de Méricourt*.

Elle est rwaiteye come ene des prumirès feminisses di l'&nbsp;istwere.
El Gwira

[thumb|Mape del Gwira, eneviè les pôzicions dins l' margaye do [Sara coûtchantrece, e 2007]]
**El Gwira** u **Li Gwira** (espagnol *La Güera*, francès *Lagouira*, arabe  الكويرة), c' est (u *c' esteut*) l' viyaedje li pus a Nonne do Sara coûtchantrece.

Il est metou sol dibout d' on cåzilea k' est pårti e deus, å mitan, pa ene lene di tchmin d' fier ki fwait limotche inte li Moritanreye eyet li Sara coûtchantrece. Li boket metou a l' Ess, c' est dal Moritanreye. Li boket metou a l' Ouwess, so l' Oceyan atlantike, c' est då Sara coûtchantrece.

Dabôrd, El Gwira rwaite Nwadibou.

Elle a stî ocupêye pa l' årmêye marokinne e 1975. Mins, di cåze des atakes do Polissario, i s' ont rsaetchî evoye e 1979. Li Moritanreye î a astalé docô ene brigåde, po waeranti l' veye di Nwadibou.

Dispu don, Li Gwira, c' est ene veye-espér. Gn a pus k' sacantès famile di pexheus k' î vicnut. Tot l' viyaedje est cåzu rascovrou di såvlon.

Li Marok continowe a rashir El Gwira dins ses comenes, mins li måjhon-comene est metowe a Daxhla, 600 km a Bijhe.

## Hårdêye difoûtrinne
* Fé do tourisse a Lagwirate (rapoirtedje so l’ Aberteke)
Libe Univiersité francès-cåzante di Brussele

L' **ULB** e cåzant spepieuzmint, c' est l' pårteye di l' ancyinne LUB, la k' les cours sont dnés fok e francès. 

Li Libe Univiersité d' Brussele avént cmincî a dner eto des cours en neyerlandès dispu 1935. E 1969, totes les faks neyerlandès-cåzantes vont schetler evoye, et fé l' VUB.

Li pirlodje di diyalectolodjeye walone a stî tnowe pa Albert Henry, pu Jacques Pohl, pu Pierre Ruelle, pu Daniel Droixhe Elle a bråmint bouté sol toponimeye do walon. E 2007, a rén près d' aveur sitî schovêye evoye, ele fourit rlomêye "pirlodje di diyalectolodjeye romane" et dnêye a Mr Barbieri. 

## Rilomêyes djins k' ont passé pa l' ULB
(après 1969)
* Amélie Nothomb : sicrijheuse di Walonreye e francès
Léon Mahy

**Léon Mahy** a skepyî e 1900 et mori e 1965.

thumb|Li coviete do "Bourdon" k' anonce el prumî boket do roman fouyton "Padzo ene belfleur"

I scrijha, e walon, des arimés, des pîces di teyåte et des fåves. Ele fourît eplaideyes dins l' Bourdon.

Si tchîf d' ouve fourit, sins manke, on roman, "Padzo ene belfleur", ki rexha e fouyton dins l' minme gazete e walon e 1956 et 1957.

Po s' mestî, i boutéve a Brussele.

## Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l’ Aberteke
Vexhåd

Li **vexhåd** (on prononce pus coramint *vèchau* u *fichau*) u **vexheu** (on prononce pus coramint *viheu*), c’ est ene biesse ås tetes del famile des bascolidîs.

Les vexhåds, 20 a 30 cm di longs, sont pus gros k’ les marcotes et les roumenes, mins pus ptits k’ les fawenes les lotes et les mådrês. Il est bråmint pus noer di pwels ki ces-la, copurade so les pates eyet l' cawe. I polèt aveur des pus blancs pwels sol tiesse.

C’ est les cis ki sintèt l’ pus mwais cwand i låtchèt leu nodeur foû des glandes del cawe.

Les vexhåds sont aclevåves, et on les lome adon des furets.

No e sincieus latén : *Mustela putorius*

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:vexhåd|vexhåd]]" et "[[:Wikt:vexheu|vexheu]]".*

## Amagnî et vicaedje
I polnut touwer des biesses bråmint pus grosses ki zeles, des poyes et des robetes, metans.

Li vexhåd pout apicî des oûs dins s’ gueuye, et les repoirter e s’ bôre, sins lzès casser.

I fwait s’ bôre dins tere u dins des lignires (tas d’ bwès).

## Waerantixhaedje
 
Asteure, el Walonreye, on n' pout pus touwer les vexhåds, ni ls epayî. Portant, dins les bascolidîs, c' est ene biesse ki dmeure foirt corante, sins waire di risse d' esse dizindjnêye.
Furet

Li **furet**, c’ est ene sôre di vexhåd k’ a stî aclevé.

On s’ endè sieve po tchessî ås såvadjès robetes. Tchessî å furet si dit « furter ».

Si aclevaedje a stî disfindou el Walonreye el kimince do 20inme sieke.

Dins sacwants payis, li furet a divnou ene biesse di cpagneye.

No e sincieus latén : *Mustela putorius furo*.

## Aclevaedje
### Sognaedje
On lzî dene des oûs, laecea, do froumadje, do foete. Å Marok, on les sogne avou do pwin et di l' ôle d' olive.

Les cis k' ont rtourné såvadje apicèt eto des rinnes, des soris, des cwate-peces.

## Mopliyaedje
Li mere k' est e tcholeurs (e moes d' måss e Marok), ele grete tofer après s' cadje. Elle est tote frexhe dilé s' nateure.

On l' va mete å måye, et l' leyî la ene dijhinne di djoûs.

Les djonnes crexhnut rade. A deus troes moes, on les pout ddja dressî po-z aler al tchesse.

## Li furtaedje
Po tchessî avou, i nel fåt nén abitouwer a magnî del tchå. Ôtmint, i vos golafrè les robetes ådvins del terêye, estô di vs les rapoirter.

On cwirt tos les trôs d' ene terêye di robetes. On mete ene havroûle so totes les rexhowes, apus k' ene : li cene k' on va stitchî l' furet dvins. Dins les rotches, cwand gn a k' ene gueuye al terêye, on tchôke li furet, pus mete on saetch sol gueuye do trô.

## No dins des ôtes lingaedjes
(lomaedjes nén co so Wiki)
* arabe : باقع (*baqii*)
* arabe marokin : النمس (*en-nems*)
Li furet a stî apoirté e Marok dandjreus d' Urope. Il a ridivnou såvadje dins les bwès et les falijhes do Rif.
Lete ô

Li **lete ô** (O tchapea u O toetea) riprezinte aprume li betchfessî ô.

Ele provént eto d' on spotchaedje des cossounes å coron, aprume dins des mots å mierpî (mots d' ene sillabe) :
* fôrt (po les sôdårds)
* ôr (latén *auRuS*)
* ôre 2 (kimandmint, Fr. *oRDRe*)
** dizôrner (Fr. *désoRDonner*)
* ôre 3 (instrumint d' muzike des eglijhes, Fr. *oRGUe*)

* pôrt (po les bateas)
** espôrt (boune bire)
* prôze
* rôze

Po ces mots la, l' accint "oû" (Nivele, Vå-so-Seure, evnd.) s' ôt a tot côp bon : *roûze*, ariver a bon *poûrt*, ene bague d' *oûr*.

Li lete ô egzistêye ossu dins sacwants shuvions di des mots calkés do francès. 
* -ôze : cawete -ôze des maladeyes (bruçlôze, micoplasmôze, leucôze)

On-z a disfafloté :
* ordinateur, ortografeye (feller : *ôrdinateûr, ô<SUP>n</SUP>rdinateûr, ôrtografîye, ô<SUP>n</SUP>rtografîye*), betchete orto-.
* portrait (viebe traire, betchete por-; Feller *pôrtraît*, *pô<SUP>n</SUP>rtrêt*, *poûrtrét*)
* buro, cado, tuyo (Feller *burô*, *cadô*, *tuyô*)

## Ôtes mots ki si scrijhnut avou ô e sacwants accints do walon, mins nén e rfondou
Pacô, c' est li rfondaedje al pus lådje oyowe k' a relî li scrijha avou O estô do scrijha avou Ô
* for (lidjwès *fôr*)

Pacô, c' est ene sorwalonde (Coûtchant walon, Sint-Houbert) k' a stî tchoezeye, tot stindant li rîle do disfaflotaedje divant Y.
* shuvion OY : voye, evoye, roye (pus lådje oyowe : *vôye*, *èvôye*, *rôye*, coinreces : *voûye*, *roûye*)

## Ôtes mots avou l' lete ô
* cayô
Sinte-Catrene (fleur)

thumb|Ene potêye di Sinte-Catrene, on pô dvant l' Tossint
Li **Sinte-Catrene** u **crizantinme**, c' est ene fleur del famile ki vént tård dins l' såjhon.

 *[[Chrysanthemum]] spp.*

 stoelacêyes

## Al Tossint
Li pus cnoxhowe, c' est l' Sinte-Catrene des martchands d' fleurs, ki florixh foirt tård dins l' anêye, et k' on mete voltî so les tombes al Tossint. C' est ene fleur ki provént di *Chrysanthemum indicum* et d' croejhmints avou *Chrysanthemeum arcticum*, *Chrysanthemum morifolium*, et co ds ôtès sôres.

Ele si vind e potêyes.
Sinte-Catrene

* sinte Catrene (li sinte crustinne, si fiesse, les creyances et les dujhances loyeyes a s' fiesse)
* Sinte-Catrene (fleur)
* rowes Sinte-Catrene
Tåvletes di Tatåreye

Les **tåvletes di Tatåreye**, c' est troes tchôzes fwaite e cûte tere. Ça datreut do neyolitike, åtoû del cénkinme meynaire dvant l' nexhance då Crisse. 

## Istwere
Nicolae Vlassa, èn arkeyolodjisse roumin, ls åreut discovrou e 1961. Il a cdût ene estude dzeu, deus ans après. On n' sait nén rmonter l' tins avou l' carbone-catoize, veyanmint k' ele ni sont nén compôzêyes d' carbone k' araedje.

## Referinces eyet sourdants
Hendrik Conscience

thumb|120px|left|diviè 1875
**Hendrik Conscience** (prononcî e walon ***Hinri Consyince***) a skepyî a Anverse li 3 d' decimbe 1812 ey a morou a Brussele li 10 di setimbe 1883.

C' esteut on rlomé scrijheu flamind mins ki scrijha, aprume, sacwants arimés e francès.