Otisse

L' **otisse**, c' est on tourmint do diswalpaedje. Il egziste des sôres timpesse.

vignette|'''Eugen Bleuler''', el ci k' a discovrou l' '''otisse'''.

## Definixha
*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "otisse", alez s' vey e [[:Wikt:otisse|splitchant motî]].*

### Etimolodjeye
L' etimolodjeye d' èç mot ci vout dire li racrapotaedje å livea do caractere. Li mot a stî edvinté, e 1911, pa Eugen Bleuler, k' esteut sicatre d' ès mestî.

### Clasmints
Il egziste ene pekêye di clasmints po les sôres d' **otisse**. Li tåvlea padzo end erprind deus&nbsp;: li dijhinme varyisté do spicilaedje eternåcionå des maladeyes ey el DSM-5.




## Piceures

### Soûmint
Ci n' est nén ene maladeye del tiesse, mins on tourmint do diswalpaedje. Sorlon el DSM-5, les djins, copuvite les djonnes, ki sont **otisses** ont des piceures soûmintreces. Tinsion k' el foice des senes n' est nén l' minme po tertos eyet tertotes&nbsp;:

* Ene målåjhmince di l' atôtchance dins bråmint d' sitouwåcions.
* On caractere seré eyet repetitif d' leu kidujhance, d' leus fijhaedjes eyet des sacwès k' i lzès copetnut.

Les cis k' c' est leu mestî polèt dedja ricnoxhe l' otisse a 18 moes. Mins, po-z esse seur, i fåt conter 3 ans. Adon, l' efant otisse 
ni rwaite nén les grandès djins dins les ouys cwand on lyi cåze. I pout piker ene crijhe di colere. Gn åreut ene sakî so cint ki sreut **otisse**. Gn a bråmint des medcéns ki n' kinoxhnut nén assez cisse maladeye la, et rtårdjî l' moumint k' on va ataker al médyî sicolodjicmint. On contreut purade 30 sôres d' **otisse**.

L' ONU a-st askepyî, e 2008, li **Djournêye daegnrece di l' astemaedje di l' otisse**. C' est tchaeke anêye, li 2 d' avri. Tot rwaitant li moes d' avri lu-minme, c' est l' **moes di l' otisse**.



Imådje:Co-Occurring Conditions Autism 1.png|lien=|Tourmints ki polnut esse la å minme moumint k' l' **otisse** (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : tourmint avou l' rotaedje des sinses ; tourmint avou l' rotaedje di l' etindmint ; mancance d' atincion et tourmint d' iperacoyesse ; tourmint di djåzaedje ; tourmint di transixhance ki shût ene coixheure ; angoxhe ; racatuzance ; aroke di vavite des boyeas ; épilepseye yeyet tourmint di doirmaedje.
Imådje:Common Autistic Strengths 1.png|lien=|Beas costés raloyîs a l' **otisse** (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : copetaedje et passion ; grand focusse ; spepiaedje ; boune memwere ; naxhiaedje ; integrité ; sinse del djustice ; oniesté ; lweyåté yeyet aidance.
Imådje:Common Autistic Traits 1.png|lien=|Piceures raloyeyes a l' **otisse** (di gåtche a droete eyet di hôt e bas) : ritård di diswalpaedje ; ebrouymint sociå ; passion et copetaedje ; oniesté ; sogne di l' iy-a-iy ; mezåjhe d' arotinaedje ; compôrtumint repetitif ; diferince di livea tins del diswalpaedje des competinces ; disorganizaedje yeyet des grandès emôcions.



### Duwalité des sinses
El diferince inte èn **otisse** ey ene ôte sakî, c' est k' l' **otisse** rwaite li monde avou ses iys eyet nén avou s' tiesse. El **duwalité des sinses** candje sorlon les sakîs. Li **duwalité**, ça rote al môde d' ene opôzicion. 

#### Voltî
Å livea di l' etindmint, les **otisses** inmnut ôre des halcotreyes, metans les boerlåds, eyet del muzike foite. Il inmnut eto d' fé des sons foirts eyet daler dins des edroets ewou çk' i gn a do brut timpesse. Tot rwaitant leu vuzion, i sont assaetchîs på loumires eyet les sacwès ki blincnut. I polnut ossu carwaitî åk ubén onk. Télcô, il ont dandjî d' hushtiner leus mwins ubén des tchôzes. Avou leu nez, afeye, il voeynut voltî les grandès odeurs ubén si sintnut sovint les doets. Ça pout daler disk' a sinti voltî tot çki pufkene. Houte di çoula, gråce a leu nez, i polnut esse des magnåds. Kécfeye, ça pout daler trop lon, metans disk' a mindjî des sacwès ki n' polnut nén esse mindjî. La k' copadecô, i polnut inmer d' esse toutchîs ubén racaprotés, metans dins des covtoes.

Mwints **otisses** ni savnut dmorer sins bodjî. Al copete do mårtchî, sacwants **otisses** n' ont nén sogne d' esse e hôt. Des abitudes k' des **otisses** polnut awè voltî, c' est li fwait di crîner des dins, u co d' mindjî des lokes. Tenawete, i n' savnut nén des truks d' leu nateure, come nén sawè cwand boere u nén.

#### Evi
Si des **otisses** veyèt voltî kékès sacwès, des ôtes e polnut end awè rade leu sô. Come di djusse, èn **otisse** pout ôre voltî des halcotreyes ubén del muzike foite, pindant k' èn ôte pout end awè sogne. C' est l' minme sacwès avou les loumires ubén l' toutchî. Ådzeu d' ça, i polnut sey kécfeye målåjhey avou leu nourixhince ubén avou leu haitisté.

Cwand i rote, les **otisses** polnut awè sogne di tchaire, u co d' esse e hôt. La k' i polnut roter eto so leus betchetes.

## Oridjene

### Djenetike
L' oridjene di l' **otisse** est mo studieye. Come di djusse, l' oridjene, virpus les oridjenes, dmeurnut puvite nén bén cnoxhowes. Mins nerén, des ovraedjes dzeu mosternut k' el djenetike polnut sey responsåve a 90%. Il a été mostré dins ene djermalêye ki si èn efant so les deus est otisse, el deujhinme pout må d' l' esse eto. El risse est etur 60 eyet 90%. E heyance djenetike, el risse k' on parint **otisse** euxhe èn efant avou l' minme tourmint est etur 40 eyet 80%.

### Vaccén
Des sakîs ont pinsé voltî a ene rlåcion inte l' **otisse** eyet les vaccéns. Come di djusse, ene estude eplaideye dins *Lancet*, ene gazete syincieuse, aveut apinsé a on loyén inte l' **otisse** eyet les vaccéns. Foiravant el ci conte les rodjeurs, les rovioûles eyet les orayons. Metnant, li *British Medical Journal* a mostré k' ciste estude la esteut ene frawe, e 2011. Avou ça ki troes ans après, l' on-z a clatchî avou ene meta-analize ki les vaccéns n' polnut esse raloyîs å diswalpaedje di l' **otisse**. Ci stude ci aveut cénk hierdulêyes avou, å totå, les fådes 1,5 miyons d' efants.

## Sôres
### Aspergerisse
L' **aspergerisse** est rwaitî tot-z estant ene måstitchance k' on n' sait nén weri. Mins nerén, i dmeure ledjir. Les deus grossès diferinces inte les **aspergerisses** eyet les ôtes **otisses**, c' est k' les **aspergerisses** n' ont, å pus sovint, pont d' rujhe ås liveas d' leu lingaedje eyet d' leu sûtisté. Totfeye, il ont nouv côps so dijh må bén l' air. Li vnowe des rujhes ki rwaitnut l' **aspergerisse** si fwait pus tård, mins les risses raloyîs ås tayons sont pus grands. Do costé des sekes, les gaméns sont cwate a cénk côps pus toutchîs k' les båsheles. 

### Kannerisse
Contråvmint a l' aspergerisse, el **kannerisse** est purade loude. Les efants **kannerisses** polnut awè des problinmes cwand il asprouvnut di dvizer. Metans, i n' erwaitnut nén les djins dins les iys. Il ont eto des kidujhances markêyes eyet repetitives sins sawè pocwè. Al copete do mårtchî, les **kannerisses** sont cnoxhous po-z awès cénk sacwès d' pus&nbsp;: des fobeyes, des problinmes di doirmaedje, des problinmes di nourixhince, des crijhes di niers eyet des fijhaedjes setchs conte yeusses-minmes.

### Otisse foû-rîle
L' **otisse foû-rîle**, c' est ene sôre d' **otisse** k' est mo diferinte des ôtes. Po cmincî, ci fôme ci vént pus tård. Adon-après, les criteres djenerås po l' **otisse** n' sont nén rimplis. L' **otisse foû-rîle**, c' est l' cåze d' on ledjir astådje do diswalpaedje, mins eto d' on pus ptit risse di kidujhance markêye.

### Rettisse
Li **rettisse**, c' est ene fôme d' **otisse** ki n' erwaite ki les båsheles. A l' atake, les comeres si diswalpèt bén, disk' a on moûmint, ewou çk' leus competinces discrexhnut&nbsp;:

* On flåwixha do lingaedje ki pout sey complet.
* Ene astoke do rotaedje.
* Ene apracseye.

## Médiaedje
Disk' asteure, i n' egzistêye pont d' **médiaedje** totoute. La eto k' nolu medicamint egzistêye po-z î médyî.

### Scolaedje
Les **otisses** polnut daler a scole dins l' acsegnmint speciålijhî. Il egzistêye des scoles ki metnut so pî èn acseignmint rén k' po les **aprindans otisses**. Djenerålmint, c' est l' cinte SMS ki rwaite si l' djonne a des rujhes.

Des ôtes dvudindjes egzistêynut eto, metans l' måjhon-acsegnmint. Come les scolîs sins tourmint do diswalpaedje, les **otisses** polnut eto daler a scole ki shût l' acsegnmint normå.

### Tchivå-terapeye
Ene des terapeyes, c' est li tchvå-terapeye, fé monter les efants otisses so des tchvås. Li **tchivå-terapeye** a sacwants beas costés, metans l' acdinaedje d' esse stimulé avou les sinses. La k' ça rind pus åjhey d' adjincî les mouvmints fizikes.

## Tuzance peuprece
Totplin des erlomêyès djins sont **otisses**. On-z endè rtrouve dins des dominnes timpesse&nbsp;: el militantisse ecolodjike (Greta Thunberg), el muzike (Bob Dylan), el medcene (Marie Curie), el fizike (Albert Einstein), l' informatike (Bill Gates), el pondeure (Vincent Van Gogh), et tchik et tchak. Mins nerén, dins les gazetes, on clatche k' ene sakî est **otisse**, mins, télcôp, çk' on clatche n' est nén aveuri ubén disdit.

## Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé da Yves Paquet so li tchvå-terapeye.

## Referinces eyet sourdants