open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cawete -on

Li **cawete -on**, c' est ene cawete ki mostere on boket do bodje.

## Sôres di bodjes
Li bodje pout esse on sustantif :
*  : boket d' ene grosse pire.
*  : pårteye d' ene pexhe.
*  : boket d' ene schåle.

Mins, pus sovint, c' est on boket di l' accion fwaite på viebe ki sieve di bodje :
*  : boket d' pwin brijhî dins ene brijheye.
*  => 
*  : pårteye del pea k' a stî piceye.
*  : pitit amagnî k' on rcene avou.
*  => 
*  => 

Pacôp, li bodje n' est nén clair, u n' est pus cnoxhou, mins, tot cwerant bén, on trouve li rlåcion inte les deus :
*  : come on boket d' blanc (latén *albus*) å mitan d' on paxhi.
*  : come on boket d' ene cane.
*  : boket d' ene "måjhe", on dominne des colons galo-romins.
*  : pårteye des bastimint la k' on mete les djins k' on-z a pris.
*  : pårteye di tote li "*taexh*" (foite tere, loukîz a "", )

Did la, ele divént åjheymint ene  raptitixhante cawete :
*  : come ene pitite boûsse cizlêye å mitan d' on schalon d' tcheyire; pa stindaedje, li schayon lu-minme.
*  : pitit  (latén *clavus*).
*  : pitite håye.
*  : pitit pourcea.
*  : pitite poye.
*  : pitite schete.
*  : pitite .

Insi, ele pout servi po fé on no d' åbe, come les ôtes raptitixhantès cawetes -ea (, , ) u -ale () :
*  (bodje latén "*sambucus*" -> "*suz-*").

Po les biesses eto :
*  (li bodje "lumace" n' est nén eployî e walon).

Dins sacwants mots, ele pout åjheymint fôrmer li no d' onk des mimbes d' ene trope :
*  : onk di tos les tåyes.
*  : ene di totes les djins ki vont a pî.
*  => 

Li cawete -one est pus råle dins l' minme sinse.
*  : dobe rifondowe di "måjhon".

## Parintêye
### Sipotchaedje del voyale
Dins l' parintêye: li "o" si spotche voltî :
*  => 
*  => 
* forveyou bodje :"bracon" => , .
*  => , , 
*  => .
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 

On s' a rsiervou di cisse piceure la po fé sacwants noûmots.
*  => 
*  => 
*  => 

Cisse piceure la est viye viye, come on l' pout vey dins li scrîta. Dins des scrijhas come "brak**e**nier", Mang**e**nie, fak**e**nirs, li halcrosse E mostere dandjreus ki l' prononçaedje esteut ddja "*Mang'nî*", "*brak'nî*", "*fak'nî*" e 13inme sieke.

### Candjmint d' voyale po les mots avou ene dobe cawete, -on estant l' prumire
Si l' bodje finit pa ene dobe cossoune, come on n' pout nén aveur troes cossounes ene  dirî l' ôte, on va soeye-t i :
* mete ene ristitcheye voyale :  -> 
* rissaetchî on R do bodje :  -> 

Si l' deujhinme cawete kimince pa R, dins l' viye dujhance (divant 1850) -onr- divneut -inr- (). Adon-pwi, a pårti d' 1850, on a yeu -onr- (, Walonreye). E 21inme sieke, les rfondous ont rfwait des noûmots avou -inr- (, ).

### Dobe cawete -ion
 «Dobe cawete -ion»
Li cawete on si pout eto etrocler al sititchete -y- (cawete -ion)
* 
* 
* , 
* 

## 
(sol Wiccionaire)
*  
* 

## Sourdants & pî-notes
Bossinete

thumb
Li **bossinete** (eto: **pwel di sori**, **yebe di berbis**) , c' est ene pitite greye fenaesse.

 *[[Festuca ovina]]*
 
 fenaesses

## Discrijhaedje
Elle est 10 a 20 cm hôte.

Ele vént a bohêye so les setchès plaeces.

Les påtletes, ki rshonnèt les cenes do hôte fenaesse (*Festuca arundinacea*) ont kékes florins avou des ptits stitchets.
 
## Près-parints del bossinete
* bossene
* rodje bossene.

## Sourdant
Rodje bossene

Li **rodje bossene**, c' est ene fenaesse, 25 a 60 cm hôte, ki vént dins les waides. Les påtletes ont 4 a 7 florins ene miete pus rodjes (u pus verts) ki l' bossene. Elle ont des stitchets ki vnèt foû do florin.
 
No e sincieus latén : *Festuca rubra*
 
Famile : fenaesses
 
Près-parints del rodje bossene : li bossene eyet l' bossinete.
Dårnale

thumb|Adjinçna del dårnale

Li **dårnale** (on dit eto **doirmiyon**, **sôlante dråwe**), c' est on crouwå ki vént avou les frumints, pask' elle a l' minme tournante di crexhaedje.

Elle va fé dårner les biesses (copurade les tchvås et les pourceas) di cåze d' èn alcaloyide, li temulene, prodût pa on tchampion microscopike *Endoconidium temulentum* k' i gn a so les tchamossîs grins.

Les tchvås s' edoirmèt avå les voyes cwand end ont magnî. On ndè dnéve eto ås pourceas ki renént del nute, po n' pus esse dizeuri.

No e sincieus latén : *Lolium temulentum*

Famile : fenaesses.

Dispu les pouverijhaedjes, gn a cåzu pupont d' doirmiyon dins les frumints.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:dråwe|sôlante dråwe]]", "[[:Wikt:dårnale|dårnale]]" et "[[:Wikt:doirmiyon|doirmiyon]]".*

## Li dårnale dins les scrijhaedjes
C' est dandjreus del dårnale k' on cåze dins l' imådje del dråwe et do bon grin Evandjîle da sint Matî, tch. 13.

## Sourdants
Telefone axhlåve

«sûtifone»
vignette|Telefone axhlåve
vignette|Ene foto avou des djeyessems di diferinnès markes.
On **telefone axhlåve** (on dit eto : èn **axhlåve**, on **mobilofone**, on **djeyessem** u **GSM**, ene **schoûtrece**, on **wizesse**), c' est on **ptit telefone** k' on poite sor lu, et ki rote totavå la k' i gn a ene rantoele telefonike k' on-z est abouné avou.

A costé do cåzaedje, les axhlåves siervèt eto a-z evoyî des Courts Sicrîts Messaedjes (SMS), des emiles, a fé des fotos a cibernaivyî et hay vos nd åroz. Li diswalpaedje di ces fonccions la a dné li sûtifone.

## Sourdants
Axhlåve (discramiaedje)

L' addjectif et l' sustantif «axhlåve» vout dire k' on pout mete dizo l' axhele; c' est Piron-parey ki «».

On l' eploye e l' éndjolike:
* po on telefone axhlåve
* po ene copiutrece poirtåve.
Pîce di manoye

Ene **pîce di manoye**, c' est on rond boket d' metå (sovint d' l' årdjint) ki sieve a payî des ptitès desses.

Å dzeu des pîces, gn a les biyets.

Fé des pîces di manoyes si dit "**bate manoye**". C' esteut la on sene di dislaxhance politike tins del Moyinådje. Adon, gn aveut pont d' biyets.

Ene pîce k' est acceptêye dins on metou payis a on metou moumint, on dit k' ele **va**.

Foû d' l' årdjint, on fwait eto les pîces avou do keuve u do nikel.

## Sacwants no di pîces di manoyes k' ont stî el Walonreye
### El dislaxheye Beldjike
* ene çanse
* pîce di cénk sôs (trawêye pîce di 25 cintemes)
* pîce di dijh sôs (50 cintemes)
* pîce di cénk francs
* pîce ås cénk rwès (100 francs)
* èn uro
### des trevéns holandès
* ene çanse
### el Principåté d' Lidje
* ene blanmuze
* on patår
### el Dutcheye di Braibant
* on sô
* on cwår
### el conteye do Hinnot
* ene djigue
### el dutcheye di Nameur
* ene mastoke
### del dutcheye di Lussimbork
* on picayon
### des Bas Payis espagnols
* on patacon
### des Bas Payis otrichyins
* on skelin
### di Holande
* ene cloutche
### di l' Almagne
* on feniche
### di France
* on napoleyon
* on louwis d' ôr

## Eployaedje do no des pîces dins l' lingaedje corant
Po mostrer li grandeur, li groxheur
:*Li marcote ti mousses pa on trô nén pus grand k' ene pîce di cénk francs.*
:*I touméve des gurzeas come des pîces di cénk francs.*

Po mostrer li manke di cwårs, u l' ritchesse:
:*I n' a pus ene fayeye mastoke.* 
On cabåret s' a lomé "å dierin patår", ca c' esteut l' dierin tot vnant del veye eviè l' campagne, la k' les djins k' avént stî furler leus sôs el veye.
:*Il a l' sô; il a l' franc; il a des picayons

Po dner des regues d' economeye :
:*Kî s' leve matén,* 
:*Wangne des skelins*
:*Kî s' leve tård*
:*Wangne des patårs*

Po lomer l' årdjint, e djenerå
:*les cwårs, les sôs, les çanses''.

## Hårdêye divintrinne
* Li manoye del Principåté d' Lidje
980

*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 980 do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* Askepiaedje del Principåté d' Lidje, ki va esse li banstea do walon

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la ou a pô près adon
* Avicene

## Ont morou ciste anêye la ou a pô près adon
Chånxi

thumb|200px|right|Province do Chånxi
Li **Chånxi** (陕西, pinyin Shǎnxī — « coûtchantrece del passåjhe »), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Xi'an. 

Elle a-st ene sitindêye di 205.800 km² po 37.050.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Resucitó (tchanson)

**Resucitó** (e castiyan, ça vout dire *il a *), c' est ene tchanson crustinne e lingaedje castiyan, k' a skepyî motoit en Amerike latene.

## Mwaissès racsegnes
Cisse tchanson la est eployeye ezès mouvmints di djonnesse, ki l' tchantnut todi e castiyan, pattavå. Elle a stî adoptêye eto pal "*Neyocatecumenåle Voye*", et le, on l' tchante todi ezès lingaedjes des djins.

Les paroles ont stî saetcheyes foû del deujhinme lete a Timoté, å deujhinme tchaptré.

## Paroles e castiyan
E castiyan, les paroles sont ashidowes insi:

Respleu: *¡Resucitó, aleluya!* (:I ravica, alelouya!)

:*La muerte,**
:*¿dónde está la muerte?*
:*¿dónde está mi muerte?*
:*¿dónde su victoria?*
::(Li moirt, / ewou est ele, li moirt? / ewou est ele, mi moirt? / ewou est ele, si victwere?)

:: å respleu

:*Gracias*
:*sean dadas al Padre*
:*que nos pasó a su Reino*
:*donde se vive de amor*
::(Gråces / Rindans [gråces] å Pere / Ki nos a passé e s' Rweyåme / ewou k' on vike d' amour.)

:: å respleu

:*Alegría,*
:*alegría hermanos,*
:*que si hoy nos queremos*
:*es porque resucitó.*
::(Djoye, / djoye, mes frés, / la ki, si nos veyans ouy voltî, / c' est k' i ravica.)

:: å respleu

:*Si con Él morimos,*
:*con Él vivimos,*
:*con Él cantamos:*
:*aleluya.''
::(Si nos morans avou lu, / nos vicans avou lu, / nos tchantans avou lu: / alelouya.)

:: å respleu

## Loyéns foû
* Schoûter "Resucitó" en mp3
* Tåvlea et acoirds po l' guitare.
Tocåy

**Tocåy** (e hongue *Tokaj*), c' est ene veye et ene contrêye di Hongreye, kinoxhowe po s' vén.

Li vén d' Tocåy (u, tot biesmint, li **tocåy**; e hongue *tokaji* [tocåyi]), c' est on vén del Hongreye fwait avou des setchis rujhins. I fåt k' il åye ridjalé dsu. Les foyes des vegnes, adon, sont djaenes. 

On s' vore dissu, asteure, dins les fôres å vén el Walonreye.
Adel Imam

thumb|right|Adel Imam

**Adil Imam** (on scrît eto **Adel Emam**; arabe عادل إمام), c' est èn acteur edjipsyin k' a skepyî li 17 di may 1946 å Caire. 

C' est onk des pus grands acteurs edjipsyins di tos les tins.

Dins ses roles comikes, i fwait sovint l' fô, et toumer roed bleu sot del pus bele des actresses do fime.

Mins i mostere ossu do doet l' abribance et l' integrisse tot s' endè fotant. 

C' est ene sacwè, ca c' est råle e l' Edjipe di oizeur fé des fimes avou des sudjets politikes (come «li pårlî»). 

Dins «Bildigne Yacoubian», on oize mostrer l' omosessuwalité, ene sacwè tabou dins l'cinema arabe. Mins li fime a stî foirt cinsuré divant d' poleur passer so les tévés del Gofe arabike.

Ene des cwalités k' on ricnoxhe voltî al djin, c' est di n' nén fé do grandiveus dins les gazetes et so les tévés, come bråmint des pareys a lu. Portant, divant les fimreces, i s' dene todi les pus beas des roles, aprume li ci do bea ome ki l' pus bele glawene do fime va vey voltî al fén. Minme s' i gn a ene grande diferince d' ådje !

## Sacwants d' ses pus rlomés fimes
* *Ana wa houwa wa hiya* (Mi et lu et leye, 1964).
* *Kayfa tesraq milyionir* (Kimint haper les cwårs d' on miyonaire, 1968).
* *Ana l-doctor* (C' est mi l' docteur, 1968).
* *Imarat Yaaqoubiane* (Bildigne Yacoubiane*, diviè 2005)
* *Morgane Ahmad Morgane* (Morgane Ahmad Morgane, c' est l' gros boss d' ene societé d' comiece; diviè 2007).
* *Es-sifara fi l-imara* (l' ambassade dins l' minme bildigne, la k' i dvént vijhén di l' ambassade d' [[Israyel]] e l' Edjipe; diviè 2004).
* *Al irhabi* (li [[terorisse]])
* *El Nawm fi l-aassal* (doirmi dins del låme).
* *L-abocato'' (li pårlî)
Rachid El Ouali

**Rachid El Ouali** (e walon, ci sereut scrît ***El Wali***) a skepyî li 3 d' avri 1965 a Rabat.

Il a cmincî å teyåte, pu al tévé, adonpwis å cinema. Il a djouwé dins ene cåkêye di fimes marokins. Il î djåze todi en arabe marokin.

End a eto prodût sacwants.

I djowe totes sôres di roles dins des fiems policîs, des fimes po rire, mins la k' il est l' pus foirt, c' est dins les fimes sicolodjikes.

I djowe eto dins des reclames al tévé.

Il a eto stî fijheu d' fimes.

## Sacwants fimes k' il a djouwé dvins
* *Andha l-melHa we s-soukar, we ma-bghat-ch t-mout* (I et II) (elle a l' soucrêye pixhete et trop d' sé e sonk, et ele ni vout nén crever), fime po rire.
* On fime policî ki rshonne l' Afwaire Tabit.
* *Kaydh en-nissah* (les rujhes des femes) da Farida Belyazid e 1998.
* *Wada'aan oumma'at* (Adiè, les mames), on fime istorike so l' ebagance des djwifs marokins eviè Israyel e 1957-1959.
Vén

[thumb|Li catchet des véns del [Mozale lussimbordjwesse.]]
Li **vén**, c' est ene sôlante abwesson fwaite a pårti des roejhéns codous sol vegne.

Mins nerén, on pout eto fé do vén avou des ôtes frutaedjes.

## Motlî
Gn a do blanc, do rodje et do rôze vén.

Gn a eto des spitants véns, come li tchampagne.
[vignette|Foto d' on [vignoûle a Entrena, e l' Sipagne.]]
Li ci k' atchtêye et manaedjî li cåve ås véns dins èn otel, ene societé si lome li «kenler».

## Sacwants sôres di véns
* tocay
* tchampagne
* vén del Mozale : Rivaner, Ebligne
* borgogne
* bordo

## Véns del Walonreye
* vén des cresteas d' Mouze
* vén d' Gåme (Torgni)
* maitrank

## Alomåcion acertinêye
C' est tote ene driglêye di rîles po poleur mete ci catchet la so ene sôre di vén.

## Produts tchimikes dins l' vén
On pout mete des bisulfite po-z espaitchî sacwants rtravayaedje do vén pa les målès leveures. Ça doet esse sicrît sol botaye.

Bråmint des prodûts d' poudrijhaedje des vegnes si polnut rtrover dins l' vén.

## Referinces eyet sourdants
Telefone

thumb|Boulome å telefone e 1960 
Li **telefone**, c' est on sistinme po cåzer avou des djins ki n' sont nén a poirtêye di vwès.

## Istwere
Å cmince, ça s' fijheut avou ene aparey avou on coirnet, et ene manike po houkî èn operateur, ki compôzéve li limero ki vos dmandîz. Inte les troes djins, gn è dveut aveur des  d' telefone.

Pus tård (anêyes 1960), on-z a compôzé les limeros di l' atôtchî lu-minme, avou ene tournikete avou des chifes. Adonpwis, tot tchôcant so des botons avou des chifes (anêyes 1980).

Dins les anêyes 1990, c' est les telefones axhlåves k' ont-st arivé. Pus dandjî d' fis d' telefone, ci côp la, mins des rantoeles telefonike, avou des antenes copetrinnes, et des téléspoutniks si c' est po houkî di l' ôte costé d' ene grande basse, u ås . 

Les axhlåves n' ont vormint stî al poirtêye di tertos ki dins les anêyes 2000.

Dins les anêyes 2010, ç' a stî å toû des sûtifones di divni foirt eployîs. La eto ki, avou sacwants programes, on pout telefoner avou l' daegntoele, sins dveur passer pa èn operateur di djeyesseme.
Pîmont (djeyografeye)

thumb|Li plinne do Rahamna et les Djebletes, li pîmont do Grand Atlasse (Marok)
On **pîmont**, c' est ene plinne, avou des ptits tienes, metowe å pî d' ene montinne.

## Egzimpes di pîmonts
* li Pîmont itålyin : tote li pårteye bijhrece del plinne do Pô, metous å pî des Ales
* li Pîmont bijhrece do Grand Atlasse inte les plins do Hawouz et do Rahamna (avou les Djebletes) metou å pî do Grand Atlasse (Marok).
* li pîmont di l' Imalaya, ki c' est les plinnes d' Indusse, di Gandje et d' Bramapoute.
* li pîmont des Ales do Sud el Nouve Zelande.
* li Pîmont amerikin, sol Levant des Apalatches.


Pogorze nadolany.jpg
Demnate pîmont.jpg
Jabal hafeet shahin.jpg
Pîmont (discramiaedje)

* on pîmont el djeyografeye djeneråle.
* li Pîmont itålyin (tote li pårteye bijhrece del plinne do Pô, metous å pî des Ales)
* li Pîmont amerikin, sol Levant des Apalatches.
Crouwå

On **crouwå** (on dit eto ene **nichté**, ene **måle yebe**, on **runin**, on **crouwin**), c' est ene plante ki vént dins ene coûteure, et k' on n' vout nén.

## Motlî
Å cmince, on dveut råyî les crouwås; c' esteut «». 

On djheut pus voltî «» cwand on reployive les crouwås po sognî les biesses. Come d' efet, sacwants crouwås come li dråwe polnut dner des bounès waides a magnî come li raigra.

On fwait crever les crouwås avou des towe-crouwås u discrouwådants.

Les minmès plantes, dins ene djouxhire, si vont lomer fleurs des tchamps (do moens, les cene k' ont des belès veyåvès fleurs). Les powetes endè fwaiynut des nozés arimés. Les efants des beas buskets.

## Sacwants crouwås
* Dråwes
** Dråwe des frumints
** Dråwe des rgons
** Sôlante dråwe
* Såvadje avoenne
* Pådronne (*Rumex spp.*)
* Påne
* Såvadje cécoreye
* Pavoe
* Bleu baron

## Rissaetchaedje
Les **crouwås** polnut esse rsaetchîs al mwin. La eto, k' on pout uzer des prodûts, al plaece, minme ki sacwants d' inte di yeusses polnut må pol santé, come li linuron.

## Referinces eyet sourdants
Jean Louis d'Erlach

**Jean-Louis d' Erlach**, c' est on må-rlomé djenerå k' a rôlé l' Walonreye al tiesse d' ene binde di ...harlakes e 1649-1650. Il aveut fwait l' campagne di Flande, et dandjreus k' il a moussî el Principåté d' Lidje. 

Si no a divnou on cmon no e walon (harlakes).

## Sourdants
Dislaxhî Estat do Congo

Li **Dislaxhî Estat do Congo**, c' est on dislaxhî payis k' a stî ricnoxhou pås pouxhances e 1885. Li tchîf d' estat, c' esteut li rwè Yopôl II. Li pårlumint d' Beldjike n' accepta d' esse raloyî å Congo pal minme rwè ki s' i n' egzistéve nou loyén financî u militaire inte les deus estats.

Gn ourit on herleme eternåcionå, enondé påzès missionaires inglès, come cwè les planteus macsådént les noers ki n' vlént nén bouter por zels. Sorlon zels, li sistinme coloniå da Yopôl II î åreut provoké l' moirt di bén 2 miyons d' djins.

Li dislaxhî estat do Congo divna, pa li lwè do 18 d' octôbe 1908 li Congo bedje. Adon, I contéve a pô près 13 miyons d' djins, inte did zels, 3000 blancs, mins waire di Bedjes.

## L' espwetaedje des noers
:*Li colonialisse a stî moudreus, onk des pés so tote l' Afrike, avou des miyons d' moirts. Çou k' est l' veur c' est ki, al diferince di çou k' s' a passé ezès [[Stats Unis]], li såme n' esteut nén di touwer et dizindjner les dmorants po fé del plaece ås colons; il estént touwés paski l' espwetåcion esteut foû brutåle. Les noers estént oblidjîs d' ovrer et s' i nel fjhèt nén, si revinter ou s' winner evoye, on les touwéve ou lzî côper les mwins. Les colnijheus estént télmint waeraxhes ki les djins corént evoye cwand les blancs arivént ene sawice; et les djins s' muchiént parfond dins les bwès, avou bråmint ki s' pierdèt, et morèt touwés pa les biesses. Ossu, les culteures dins les viyaedjes estént distrûtes, et pont d' djins assez po-z ovrer dins les tchamps; beacôp ont morou d' fwin cåze di çoula.*

:*Po les eployîs da Yopôl II, cwand i foircixhént des djins d' on viyaedje a-z aler ovrer por zels a rascode li [[cawoutchou]], c' esteut normå d' aveur 20% di "pietes"; dj' ô bén, k' ene djin so cénk moreut sol tchimin inte si viyaedje eyet l' plaece wice k' on rascodéve li cawoutchou, et c' esteut normå po les blancs.*

:*So kékès dijhinnes d' anêyes, li nombe di dmorants do Congo a discrexhou di mitan; c' esta on vraiy [[djenocide]] pé ki dins tos ls ôtes payis afrikins k' estént colnijhîs eto.*

## Sourdants
Eure del Coistrece di Greenwich

thumb|L' ECG est e bleuwe coleur; l' eure d' Urope coûtchantrece e rodje
L' **eure del coistrece di Greenwich** (ECG) u **tins univiersel**, u **eure GMT**, c' est l' eure des payis ki sont a pô près sol minme londjitude kel veye di Greenwich e Rweyåme Uni. C' est pa cisse veye, metowe e l' Inglutere la k' on-z a fwait passer ene coistrece ki va esse li lene di referince po tos les ôtes meridyins, li coistrece di Grennwich, dabôrd.

L' ECG ni candje nén a l' esté.

## Eures di sacwants payis, eneviè l' eure ECG
* Walonreye et tote l' Urope coûtchantrece : ECG +2 e l' esté, +1 a l' ivier.
* Marok : ECG, esté come ivier.
Patrick Lemur

**Patrick Lemur**, c' est on scrijheu e picård. I provént d' Mont.

Il a-st adjinçné ene sitroete plake so les tchansons des Beattles e picård avou ene cåkêye di tchanteus do payis d' Mont.
Toricoû

thumb|Eglîjhe di Toricoû

thumb|Intrêye do tchèstia

thumb|L' tchèstia k' on rarindje

thumb|Tchapèle di "Lourdes" à Toricoû
thumb|Tchapèle di "Lourdes" à Toricoû, plake d' èsplicaedje
thumb|Tchapèle di "Lourdes" à Toricoû, avou Bèrnadète èt l' Avièdje
Orû

**Orû** (F. *Horrues*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sougniye, el province do Hinnot.

thumb|L' eglijhe 

* Limeros del posse :
** asteure : **7060**
** davance : **7480**
* Limero diyalectolodjike : **S 16]**
* Arondixhmint : Sougniye

thumb|Li rowe do Pontin, ene gripete viè l' eglijhe

## Avey
thumb|Viyès biesses a vir a Orû
Les walons Scrijheus d' après l' Banbwès (soce)

[thumb|[Roger Viroux (a hintche) avou André Van Ackere (a droete) a on raploû e 2002]]
thumb|li prumî limero d' leu gazete
thumb
Les **walons Scrijheus d' après l' Banbwès** (**WASAB**, oficirmint les *Walons Scrîjeûs d'après l'Banbwès*), c' esteut ene soce di scrijheus ki s' rapoûléve å Banbwès. 

C' esteut cåzu l' seule soce di scrijheus e walon la k' on djåzéve tofer walon.

## Istwere
Elle a stî enondêye pa Rodjî Viroux et disparexhe cwand çti-ci a morou, e 2005.

Maurice Chapelle pu Georges Michel î ont stî lontins prezidints.

Les WASAB ont-st eplaidî les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès di 1992 a 2005.

Il adjinçnént eto des bates di scrijhaedjes, todi anonimmint.


Walons scrijheus Banbwès Roger Viroux.jpg|Rodjî Viroux (padvant)
Walons scrijheus Banbwès Yves Paquet.jpg|Yves Paquet deujhinme, did padvant
Walons Scrijheus Banbwès djonnes.jpg|Bernard Louis (tot a droete)


## Sacwants scrijheus(es) del soce
* Maurice Chapelle
* Délina Lionnet (? -2009)
* Léopold Massinon
* Georges Michel
* Rodjî Viroux
* André Van Ackere
Mascaråde

vignette|Adjeyant al mascaråde di Welin
Ene **mascaråde** (on dit eto on **cwarmea**, on **carnaval**), c' est ene fiesse la ki totes les djins si diguijhèt, et tourner totavå ene veye.

Les mascarådes, dins les payis crustins, si fwaiynut divant d' ataker l' cwareme. Tipicmint, c' est l' cwarmea d' Måmdey, k' atake li semdi divant l' crås mårdi et durer disk' å mierkidi des cindes a nole eure å matén.

Mins on rpoite todi dpus les mascarådes tot do long do cwareme. Dipus todi, a Ståvleu, c' est l' dimegne del letare, et les diguijhîs si lomnut les "blanc-moussîs".

## Sacwantès figueures et ekipaedjes des mascarådes
* el Walonreye
** les djîles
** les adjeyants
** les tchårs
** les blanc-moussîs
* foû payis
** li Rei Momo (Braezi)

## Sacwants rlomêyès mascarådes el Walonreye
* Li carnaval di Bince (avou les djîles).
* Li cwarmea d' Måmdey (*cwarmê*), Måmdey, avou l' Trouvlea, les haguetes et les hape-tchå.
* Li mascaråde del letaré a Ståvleu (avou les blanc-moussîs)
* Li cwarmea del Calamene. 
* Li carnaval di Neyåw (divant l' crås mårdi, avou l' londi des rôzes la k' les comeres sont mwaisses). 
* Li mascaråde del letaré a Fosse-li-Veye (avou les chinels).
* Li carnaval di Floravile.
* Li mascaråde del letaré al Lovire (n a des djîles eto).
* Li carnaval di Tournai.
* Li carnaval d' Emene.
* Li mascaråde del letaré å Devôr.
* Li mascaråde di Nivele, avou Djhan d' Nivele.
* Li mascaråde di Welin (dispu 1984, sol cotoû del letaré).
* Li carnaval di Vierton, avou Djhan d' Madi.
Djavingue

**Djavingue** (fr: *Javingue-Sevry*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.

* Limero del posse: **5570** (vî limero **5584**)
* Limero diyalectolodjike: **D 95**

## Tuzance walone

Gn a ene soce di cwarmeus avou on no e walon (les chevaliers del ronde tåve).
Tchåsse-Vilrou-Blanmont

**Tchåsse-Vilrou-Blanmont**, c' est l' no del seccion ewou çk' el corinveye di Tchåsse si trouve.

## Referinces
Santos

thumb|right|250px|Santos.

**Santos** (e walon, si riscrireut "Santosse"), c' est ene veye do Braezi avou 433.966 dimorants (e 2015).

## Sacwants imådjes


Image:Santos Cathedral.jpg|Catedråle
Image:Frente do Aquário e entrada.JPG|Acwariom
Image:Port Santos.jpg|Pôrt


## Rilomés dmorants
* Waldemar Esteves da Cunha, Rei Momo dispu cåzu 40 ans.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Pådje del Veye
Côrbay

**Côrbay** (è francès: *Corbais*, è neyerlandès: *Korbeek*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Mont-Sint-Wubert el province do Roman Payis.

L' aiwe k' î passe s' lome li Ri d' Côrbåy, ki s' va taper dins l' Ône.

## Istwere
Å XVinme sieke, Griffon du Bos, signeur di Côrbay fijha båti ene tour foirtifyêye lomêye "Tour des Sarazins" k' egzistêye todi.
Tins des gueres da Louwis XIV, è 1696, les tropes des payis aloyîs disconte el France campént so les plinnes eter Côrbay eyet Tchåmont-Djistou, dizo l' comandmint del Rwè d' Inglutere Wiyåme III.
È 1844,les coûteures covrént 507 ectåres, çki fwait 83% del comene. Li viye bressene n' egzistêye pus. Ådjourdu, Côrbay a divnou aprume on viyaedje po les djins î dmorer et fé leu mestî  mins i gn a co kékès cinses.

## Tuzance
I gn a-st on live, scrît pal soce *Corbais, toute une histoire*, ki raconte l' istwere del viyaedje so tot l' dierin sieke, i s' lome *Corbais, 1910-2010* (Côrbay, 1910-2010). Il ont pinsé a scrire ci live tot lijhant l' ci del curé Théophile Ploegaerts k' asteut lyi-minme auteû del *Histoire de Corbais* (Istwere di Côrbay) la d' ça cint ans, live ki raconte li viyaedje å Moyinådje.

## Sourdants
Tatårs (peupe)

Les **Tatårs**, c' est on peupe di stok trouk, cossemé ouy so l' Urope Levantrece en Sibereye sol Rûsseye aprume sol Volga et l' Oucrinne, purade e Crimêye.

I provnèt del Mîtrinne Azeye. I fjhèt voltî rmonter leus ratayons ås Mongols da Djindjisse Xhan.

Il ont djouwé on grand role politike el Rûsseye, do vî tins do skepiaedje del Moscoveye. Il ont yeu on tins on dislaxhî payis el Crimêye, dizo mambornance di l' Impire trouk.

Il ont stî tchessîs evoye del Crimêye pa les Impreus rûsses, pu pa Staline, pask' i s' metént voltî avou les innmis des Rûsses.

I s' ont cviersé a l' islam diviè les anêyes 1600 et des.

Asteure, les Tatårs sont purade e Tatårestan, la k' il ont èn estat co assez otonome el Federåcion d' Rûsseye. End a eto des cis k' ont dmoré el Crimêye. Les ebagués fômnut des cminåltés e l' Azerbayistan ey el Litwaneye.

I djåznut u djåzént tatår, on mancî lingaedje.

## Nombe et dispårdaedje djeyografike
Des Tatårs di stok, end aveut, å dierin rcinsmint do Payis des Sovietes, e 1989, 6.600.000 so l’ Union, çou ki fjheut 3,8 åcint del djin.

Les Tatårs del Volga ont ene republike otonome ådvins del Federåcion d’ Rûsseye, li Tatårestan, ki l’ mwaisse veye, c’ est Kazan.

Gn a eto les Tatårs d’ Astrakan, les cis d’ Koundro et d’ Karagach, mins zels, i provnèt d’ èn ôte sitok mongol, et i n’ ont nén l’ minme vicaedje ki leus cuzéns del Volga.

Les Tatårs di Crimêye, eto, ont on vicaedje et on lingaedje bén da leurs, mins end aveut pus, e 1989, ki 272.000, inte di zels fok 38.000 ki dmanént el Crimêye, disconte di 189.000 e l’ Ouzbekistan.

## Istwere
Les Tatårs di Crimêye ont yeu, a on metou moumint, cåzu on dislaxhî payis, li Crimski Xhanate (Comteye di Crimêye). Elle eskepia e 1440 avou, come mwaisse veye, Baxhatchassaray. Ele divna ene pouxhance redjonåle disk’ a çki les Rûsses l’ evayixhénxhe e 1783, dizo l’ Impratresse Catrene II. 

Il ont eto stî cotchessîs après l’ guere di Crimêye. Paski les Tatårs avént stî ametous d’ aveur fwait avou les Trouks k’ estént adon avou ls Inglès et les Francès disconte des Rûsses. Di 1856 a 1862, les Rûsses reyussixhît a-z evoyî evoye 800.000 Tatårs di Crimêye. Aprume eviè li plinne del Dobroudja, inte li Roumaneye eyet l’ Bulgareye d’ asteure. Mins eto eviè les payis otomans.

Stalene fijha parey, paski les Tatårs estént disconte di lu. I les mina evoye foû d’ Crimêye eviè l’ Azerbayidjan.

## Alére
Live e walon ki cåze des Tatårs : Vera, on roman e walon da Lucyin Mahin.

## Hårdêye difoûtrinne
* On roman ki mete el sinne les Tatårs di Crimêye (da Lucyin Mahin so l' Aberteke)
Li tchant des Rèzîsseûs

## L’ tchant dès rèzisseûs
 (à l' après do "Tchant dès Pårtizants")

Camarådes, l’ vèyèz-vos l’ nwârt linçou ki dsu nos, là, s’ aflaxhe ?

Camarådes, l’ oyèz-vos l’ cri ki soûrd do payi k’ on alaxhe ?

Astampèz-vos, rèzisseûs, ptits ovrîs, ptits cinsîs, c’ èst l’ alårme,

A l’anûti, l’ inmi l’ va conêxhe l’ pri do sonk èt dès lårmes

Rèxhèz foû d’ vos måjhons, d’ vos uzines, camarådes,

Aprustèz lès fuziks, lès boulons, lès grènades,

Ardant, lès tuweûs, à l’ vîzêye, au coutia, touwèz râde,

Ardant, saboteûs, wêtèz bén ki l’ boune kèdje pète torate.

C’èst nos ki skètans lès spèsses pwates dès prîjhons, po nos fréres

Li hinne à nos guètes èt l’ mwêjhe fwim ki nos stitche li mizére.

Vos avoz dès payis k’ dins leû lét lès djins font co dès rèves

Vêci, l’vèyèz-vos, nos on rote, nos on tûwe, nos on crève

Droci, chakonk saît c’ki vout èt c’ki faît kwand i passe,

Vos tchèyèz, camaråde, foû d’ l’ ombe on ôte rèxhe à vosse plaece.

Dimwin lès kwates solias vont sètchi do nwâr sonk dsu lès vôyes.

Tchantèz camarådes, dins l’ nût l’ libèrté vos xhoûte, nos oye…

Camarådes, l’ vèyèz-vos l’ nwârt linçou ki dsu nos, là, s’ aflaxhe ?

Camarådes, l’ oyèz-vos l’ vwès ki soûrd do payi k’ on alaxhe ?

Oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh…
Freyeu

**Freyeu** (Fr. *Froidlieu*), c' esteut on hamtea d' Sohire, ey après 1977, onk des viyaedjes do Grand Welin.

Sipotaedje des djins : les  Leus
:Rima : *Freyeu, wice ki l' gade a magnî l' leu* (c' est ene fåve do vî vî tins).

C' est ddja on gros hamtea, la k' gn a ene eglijhe (di 1700 ey ene tchike).

## Sacwants nos d' plaeces di Freyeu
* Li Copoutiene (*Coputienne*).
* Li Fond d' Freyeu.
* Li voye del Vå

## Istwere
Gn a tote ene cimintire merovindjinne, sol voye del Vå.

Li hamtea esteut pårti e deus, li mitan sol Principåté d' Lidje, et l' mitan sol Dutcheye di Lussimbork. Gn a ene bône å mitan do viyaedje ki mostere co l' limotche inte les deus. Tchaeke mitan diveut etertini ses voyes. Les manêyes estént eto pårteyes sorlon li dmorance des djins.

Al guere di 40, èn avion î fourit-st abatou, et l' mineu, on Canadyin, î leya ses hozetes. Gn a on ptit monumint d' sovnance.

## Rilidjon
Eglijhe å vicaire (avou on presbitere) dicåçtêye a sint Bietmé e 1767 et raloyeye al pårotche di Honai; divnowe ene prôpe pårotche e 1808.
Éviyé

**Éviyé** ([FR] *Hévillers*), ubén «&nbsp;**Évëlé**&nbsp;» e Feller c' est ene seccion del rebanêye comene di Mont-Sint-Wubert, e l' Roman Payis.

## Referinces
Ame

**Ame** (e francès **), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, el province do Braibant walon.

## Referinces
Grand-Mayni-dlé-Djiblou

**Grand-Mayni-dlé-Djiblou** ([FR] *Grand-Manil*), ubén e Feller «&nbsp;**Au Mani**&nbsp;», c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djiblou, el province di Nameur.

## Sourdants
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyalogue)

Li **Bate di dvize inte on catolike ey on protestant**, ki l' tite e francès, c' est "*Dialogue entre un liegeois catholique et un reformé*", c' est on vî scrijhaedje e walon (pol catolike) ey e francès (pol protestant). 

Li tecse est rindjî å l° **7** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*Controverse sur la religion réformée*".

## Mwaissès dnêyes
Il est scrît a môde di diyalogue.

I date di dvant 1650.

L' incipite, c' est "*Mon compère et mon ami*". Les prumîs mots e walon sont :
:*Schoûte, kipere, dji tel dirè,...*

Il est eplaidî dins l' grosse antolodjeye da Piron, p. 13-17 (1979), et rashiou e rfondou so l' Aberteke (diviè 2000).

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse e rfondou (so l' Aberteke)
Cînè (veye)

**Cînè** (F. *Ciney*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5590**
** davance : **5300**
* Limero diyalectolodjike : **D 25**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Dinant

## Djeyografeye
Mwaisse-veye do Condroz

## Istwere
Cînè fjheut pårtêye del Principåté d' Lidje, Cînè a yeu a vey avou l'&nbsp;guere del vatche (1275-1278).

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon : Reynolds Hostin
* I gn a on cinte di scolaedje pa l' ovraedje k' est lomé *« À l' Ovradje »*.
* Accint walon : bén rashiou dins l' Motî d' Cînè, onk des gros ronflants emey les Motîs walon-francès.

## Sourdants
Canada (payis)

Li **Canada**, c' est on payis <span lang="wa" dir="ltr">d</span>' Amerike bijhrece, metou å dzeu des Estats Unis.

Mwaisse veye : Otawa.

Li Canada est pårti e provinces.

## Lingaedjes
* Lingaedjes oficirs : inglès et francès
* Lingaedjes do payis : inwite

## Provinces
* Alberta
* Colombeye britanike
* Iye Prince Edwård
* Kebek
* Manitoba
* Nouve Tere et Labradôr (Nouve Tere et Labradôr)
* Nouve Escôsse
* Noû Bronswik
* Ontario
* Sascatchewane

## Politike
Onk des rlomés prumî minisse fourit Justin Trudeau.

## Rilomés Canadyins
### Kinoxhous long et lådje
* Céline Dion
### A vey avou l' Walonreye eyet l' walon
* Jules-Joseph Pirot
1278

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Fén del guere del vatche k' a cmincî e 1275.
### Ôte pårt
## Ont vnou å monde ciste anêye la
## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
1275

## Etrevéns
### Dins çou ki va divni l' Walonreye

* Kiminçmint del guere del vatche ki va durer disk' e 1278.
### Ôte pårt
Rou-dlé-Fosse

**Rou-dlé-Fosse**, c' est ene seccion del rebanêye comene di Fosse-li-Veye.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént di “” (sårt).

## Spotaedje
Les djins avår la sont spotés les «&nbsp;Mazwîs&nbsp;».


Imådje:Leroux1.jpg|Foto prindowe dins on paxhi nén lon do viyaedje.
Imådje:Leroux3.jpg|Monumint po rinde bon dvwer åzès Zouaves.


## Referinces
Motî d' Bive

thumb|Coviete di l' eplaidaedje di 2008
Li **Motî d' Bive**, ki s' vraiy no, c' est «***Lu walon d' Bîve***», c' est on motî walon-francès adjinçné pa Louwis Baidjot a cmincî des papîscrîts leyîs pa Gaston Lucy.

Il est rprins sol limero **[S109]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Mwaissès dnêyes
Ci-cial aveut cmincî des djivêyes di mots walons so des ptits cayîs, sins nol ôre. Louis Baidjot les a rarindjî, et ecôdé. Li båze di dnêyes do motî d' Bive a stî radjoutêye al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.

Li Motî d' Bive a rexhou diviè 1999, come sillabusse. Il fourit replaidî pol dierin côp e 2008.

## Ortografeye
L' ortografeye des papîscrîts a stî rcandjeye pa Louis Baidjot. Li motî a stî riscrît a môde di rfondant walon. On eploye li lete å po les mots riscrîts avou l' betchfessî å e rfondou, et ki s' prononcèt "au" dins ça payis la.

Li son K est ortografyî come dins l' Motî d' Bastogne, ey e rfondou (C u K, mins måy QU).

#### 
* Fitchî do motî (so tåvleu Open Office)
Såvnire

**Såvnire** (la-minme: *Sauvnêre* fr: *Sauvenière*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djiblou, e l' province di Nameur.

## Demografeye
Gn aveut des djins d' Såvnire po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.

## Tuzance walone
Joseph Lahaye, on scrijheu e walon, î a dmoré disca s' moirt.

## Referinces
Li tchant des walons studiants

Li **tchant des walons studiants** u el **tchanson des studiants walons**, c' est ene tchanson ki les studiants del Walonreye tchantnut a tchaeke di leus guindayes. 

## Ratournaedje e walon
El tchantént todi e francès. Vocial li ratournaedje e walon, k' on cminça a-z ôre dispu les anêyes 2000.


**I.**

Ki diski tot å boird
On les rimplixhe etirs,
Nos veres, disca nosse moirt,
Todi del minme manire,
Ca ns estans les pus foirts
Beveus di blondès bires

**Resploe**

Ca nos dmorans (TODI !)
Walons guintchant (TOT NOUS !)
A môde di nos tayons (RATAYONS !)
Zels, les mo sôs Walons (RATAYONS !)
Al shûte do vî Bacusse
Et do rwè Gambrinusse

**II.**

Ns n’ avans nén peu des cis
K' al nute nos raviznut;
Les pandôres al rayire
Di n’ råyî del cråsse shijhe foû
Ni co bén minme kel cir
Nos tchaiye on djoû sol tiesse.

å resploe

Nos alans shure les cours (DJAMÅY !)
Afeye avou coraedje
Nos studians tenawete (DJAMÅY !)
Sins trop d’ fornåjhixhaedje
Mins ns bevans tos les côps
Todi come des såvadjes.

å resploe

Et cwand nos clôrans l’ ouy
Al brune del grande bataye
Po bén fiesti nosse doû
K’ on fwaiye ene grosse guindaye
Po nosse waxhea d’ arsouye
K’ on prinde ene plinne futaye.

å resploe

Et cwand nos parexhrans
Padvant l' ouxhlî sint Pire,
Confyins, nos lyi dirans 
« E vî tins, la sol tere
Nos n’ veyéns voltî tant
Ki les femes e l' aboere ».

å resploe

Et cwand nos serans plins
Nos irans disk' e l' Flande
Bén ârmés disk' ås dints
Po fé ene bele esclande
Dire bondjoû ås Flaminds
Et ndè fé ene påsse clapante.

å resploe

## Sourdants
Sint-Djri

**Sint-Djri** ( *Saint-Géry*), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåsse, e l' province do Roman Payis.

## Tuzance walone
Louis-Joseph Courtois î esteut curé. I cåze di si «ermitaedje» dins on long powinme sol trô d' Han.
Si vos sårîz k’ e m' ermitaedje,
Tchaeke eure amoenne si ptit bouneur,
Bouneur sins brut, come sins ombraedje,
Vos n’ rifuzrîz nén, dj’ so bén seur,
Do fé disca Sint-Djri l’ voyaedje.
 
## Referinces
Reve

**Reve**, c' est on ptit ban del comene des Bons Viyés, e Province do Hinnot.

thumb|300px|Al intrêye do viyaedje.|centré

## Nos d' plaeces
### Hamtea
* El Såt-a-Reve
* Odoumont
* Reviou
* Ståcion
* Watinmé (fr. Wattimez) la k' Félicien Barry vna å monde e 1899.

## Sourdants
Tourene

**Tourene** (e scrijha Feller ***Toûrène***, la-minme ***Tourëne***; pus spepieuzmint: **El-Grosse-Tourene**; F. *Tourinnes-la-Grosse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Bôvetchén, el province do Roman Payis.

## Tuzance walone
### dramatike e walon
* Les Longuès Penes
### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Raymond Evrard avou l' accint d' Tourene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## 
* Li Diåle di Canva: paskeye d' èn ome di Tourene ki fjheut des toû pé k' el Diåle (so Wikisourd)
*  Skepiaedje des «Longuès Penes» (responda da Raymond Evrard pa Claude Snaps)

## Referinces
Tongrene

**Tongrene** ([FR] *Tongrinne*), ubén «&nbsp;**Tongrène&nbsp;**» e Feller, c' est on viyaedje del rebanêye comene di Sombrefe.

## Referinces
Taviè

**Taviè** (F. *Taviers-sur-Méhaigne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye, e l' province di Nameur.

thumb|Eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5350**
** Di 1969 a 1977: **5055**
* Limero diyalectolodjike: **Na 2**.
* Arondixhmint: Nameur

thumb|Eglijhe et çmintire

## Nos di desplaeces di Taviè
### Hamtea
* Francnêye (*Frank'néye*, fr. *Francquenée*)
### Ôtès plaeces
* Å bas tidje (*au batîtche*)
* Les Brobales
* Les Comones
* Les Motes
* Al pavêye (*al pavéye*)
* Å Prandjloe (*au plandjwè*)
* Pont des ris
* Mouhagne (*li miagne*) 

## Sourdant
Ohin

**Ohin** (la-minme *O.in*, F. *Ohain*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lane, el province do Roman Payis.

## Rilidjon
Eglijhe Sint-Stiene
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Ohin
* Tchamps et trîs
** Li Trî Bara (F. *rue de Try-Barra); å dierin trî.
* Aiwes 
** Li Smohin (F. *Smohain*)
** Voye del Marache
* Monts et vås
** El [[Vå (toponimeye)|Vå Gobieu]] (F. *Vallée Gobier*)
** [[lô (toponimeye)|Djenlô]] (F. *Genleau'')

Imådje:Ohin Marache.jpg|Plake di voye avou l' no del mouze ki passe drola.
Imådje:Ohin Trî Bara.jpg|Plake di voye avou on no d' ene plaece d' låvå.


## Referinces
Gouangdong

thumb|200px|right|Province do Gouangdong
Li **Gouangdong** (广东, pinyin Guǎngdōng — « Grande levantrece »), c' est ene province del nonnrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Gouangzhou. 

Elle a-st ene sitindêye di 177.900 km² po 83.040.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li cantonès, hakka eyet teochew.
Gouizhou

thumb|200px|right|Province do Gouizhou
Li **Gouangdong** (贵州, pinyin Guìzhōu — « Province del (montinne) Gui »), c' est ene province del nonnrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Gouiyang. 

Elle a-st ene sitindêye di 176.100 km² po 39.040.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin..
Foujian

thumb|200px|right|Province do Foujian
Li **Foujian** (福建, pinyin Fújiàn — « veye **[[Fuzhou|Fu]]**zhou - veye **[[Jian'ou|jian]]**'ou »), c' est ene province nonnrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Gouiyang. 

Elle a-st ene sitindêye di 121.400 km² po 35.110.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li min (min nonnrece, min cintråle, min levantrece, min bijhrece, hakka, eyet puxian).
Åssôrt

**Åssôrt** (eto, e sistinme Feller: **Assoûr**, **Waussoûr**;  *Waulsort*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Astire, el province di Nameur.

thumb|passaedje d' aiwe, so Mouze

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : ** 5540**.
** davance : ** 5554**.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Åssôrt
### Hamteas
* 
* li cinse di  (li cinse do mwaisse personaedje di «So l' anuti», roman da Lorint Hendschel, pu do ci di «Li djoû k' Monsieu a rivnou»)
* Moniat (*Mogna*)

### Ôtes nos d' plaece
* Li Paradis des Tchvås (plaece k' on leyive les vîs tchvås rider djus dins l' vude, come «li Rotche ås tchvås » a Rdû)
* Å Puss (plaece k' i gn aveut on puss å mitan do viyaedje)
* Li Tcherå
* Li Boulvår (grande rowe tote droete)
* Les Påkîs
* Li Fond des Vås
* A Mouze
* Li Batreye (place k' i gn aveut on fortin) 
* Li Camp Romin (plaece k' i gn aveut on camp romin)
* Li Passaedje d' Aiwe
* Li Xhamea ("Chamia")
* Li Pairi
* Les Cascateles
* Li Tourniket
* li cinse di Grantche

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Lorint Hendschel avou l' accint d' après Åssôrt, la k' il a passé s' djonnesse, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Vedje canadyinne

Li **vedje canadyinne**, c' est ene unité d' longueur eployeye å Canada, et ki corespond å "*yard*" des Inglès. 

Ele muzeure **0,9144 m**. Dabôrd, ci n' est nén l' minme kel vedje corante walone ki valeut 4 m. 67. 

C' est li mzeure ki siert a mzurer les teréns di gof, di crikete et d' fotbal amerikin.
Mandarin

[right|thumb|300px|Mape del [Chine|Tchine levantrece. E brun clair, on voet l' plaece ewou ç' ki l' mandarin s' a diswalpé. Li rfondou mandarin est basti a pårti des cåzaedjes d' après Pekin.]]

Li **mandarin** e-st on lingaedje del famile do chinwès. I s' a diswalpé, å cmince, el Chine bijhrece. E chinwès, on l' lome "putonghua" 普通话/普通話 ("kimon cåzaedje") ou "hanyu" 汉语/漢語 ("lingaedje des Hans"). A Taiwan, on l' lome eto "guoyu" 国语/國語 ("lingaedje nacionå").

C' est l' lingaedje k' on djåze li pus sol daegn, ca i gn a houte di 800 miyons d' cåzeus.

On l' lome sovint "chinwès", ca li rfondou chinwès d' enute s' aspoye aprume sol mandarin. C' est cisse sôre la di chinwès k' a divnou oficire et k' on s' e sieve dins les siervices do goviernumint, dins les scoles, dins les medias, evnd.

Li mandarin lu minme pout esse riwaitî come on rfondaedje des pårlers d' après Pekin, k' est l' mwaisse veye dispu di pus d' meye ans. C' est les cåzaedjes di cisse coine la do payis, di pus ki l's ôtes, ki nourixhèt co todi ådjourdu li rfondou chinwès.
El crås boyea Dôna (tchanson)

**El crås boyea Dôna** (e Feller : *èl cras boya Dônat*), c' est ene tchanson e walon da Djåke Bietrand.

Li tite vout dire : el crås boyea **da** Dôna. C' est ene des piceures del croejhete walone po mostrer l' apårtinance.

I s' tchante so ene air d' ene tchanson e francès ki s' loméve "*Ma pauvre enfant*".

Li tecse a parexhou dins l' "*Journal de Charleroi*" do 23 d' fevrî 1859.

Bob Dechamps el ritchantéve voltî.

## Cåzaedje del tchanson

::**I.**

:*L' ôte djoû so on feu d' hoye* 
:*Dôna fijheut chîler*
::*Po ddjuner*
:*On long boket d' dispouye,*
:*Pezant pus d' on cwåtron.*
::*Vla k' est bon !*
:*Sorvént l' gros marou*
:*D' Lambertine Irou*
:*Ki, sintant bon l' pourcea,*
:*Lyi vole ès crås, lyi vole ès crås, lyi vole ès crås boyea.* (2 côps)

::**II.**

:*- Vla l' fwait d' on vint-godom !*
:*Dit Dôna, tot saizi,* 
::*Tot stourdi.*
:*Padlé l' måjhon Bonome,* 
:*Tot come on distchinné,
::*L' tchet coreut;*
:*El Rossea Artur*
:*Lyi vleut taener l' cur.*
:*- Djoke tu, lyi dit Dôna;
:*Araetche lyi l' crås, araetche lyi l' crås, araetche lyi l' crås boyea !* (2 côps)

::**III.**

:*Souwant et wôr d' alinne,
:*I creye å Noer Rossea :* 
::*- Cour par la !*
:*- Ba ! Ça n' våt nén les poennes;*
:*I doet esse trop poevré,* 
::*L' crås boket;*
:*Mi, ça n' m' ergåre nén;*
:*T' n' as k' a t' dismoenner.*
:*Coroz tot seu, Dôna*
:*Après vosse crås, après vosse crås, après vosse crås boyea.* (2 côps)

::*'IV.**

:''Padlé l' måjhon Louwisse,''
:''El tchet voleut cori''
::''Po s' catchî;''
:''Mins l' pus vî des Batisse''
:''Lyi tape on côp d' talon''
::''So s' mouzon;''
:''El marou gnawéve;''
::''Mins måy i n' låtcha''
:''Èç ki voleut Dôna :''
:''El boket d' crås, el boket d' crås, el boket d' crås boyea.'' (2 côps)

::**V.*'

:*El tchet s' såve dé Laliye,*
:*Mins vla kel gros Picård*
::*Da Douwård*
:*Acourt, tot e fureye*
:*Åyant flairé l' boket*
:*Ki passéve;*
:*Lu, d' on seu côp d' dint,*
:*A rade metou fén*
:*Mågré les cris d' Dôna*
:*Å boket d' crås, å boket d' crås, å boket d' crås boyea.'' (2 côps)

## Hårdêye difoûtrinne
* Rimetaedje del mwaisse modêye e scrijhaedje Feller, da Emile Vandereuse (p. 55-56)
Vierton

**Vierton** (la-minme *Vîrton*, pus a Bijhe sol Gåme: *Vièrtån*, *Viértan*; fr: *Virton*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e payis gåmès.

thumb|Eplaeçmint d' Vierton dins l' province

## Ban d' Vierton
* Vierton (veye)
* Bley
* Djerouvile
* Latou
* Minch (Méch-divant-Vierton)
* Roubiemont
* Ruwete
* Sint-Måß-dlé-Vierton
* Soumtône
* Vilé-l'-Olu
* Yéte
Vedje (muzeure)

Li **vedje**, el Walonreye, c' esteut ene viye muzeure di longueur et di stindêye.

E Canada, gn a l' vedje canadyinne ki corespond å "*yard*" des Inglès.

*Les mots "vedje" et "verdjinete" rivnèt cobén dins [[Viyès mzeures el toponimeye|des nos d' plaeces del Walonreye]].*

## Muzeure di stindêye
C' est l' sinse li pus corant el Walonreye. 

Ene **pitite vedje** u **verdjinete**, c' esteut on cwåré d' ene vedje di costé, ça fwait : 21,79&nbsp;m² a Lidje, 18 m² å Moncea, 21 m² a Courcele. 

Ene muzeure po les cortis.

Ene **grande vedje**, c' esteut 20 ptitès vedjes, dj' ô bén : 435,9&nbsp;m². Gn aveut deus grandès vedjes dins on bounî. Ene muzeure po les ptits tchamps.

## Muzeure di longueur
Ene **vedje corante**,  el Principåté d' Lidje, valeut 16 pîs pîs d' Sint Lambiet (29,2&nbsp;cm long), ça fwait 4,67&nbsp;metes. C' esteut on pô dpus so Nameur.

## Sourdants & pî-notes
Åbindje

**Åbindje** (fr: *Aubange*, e lussimbordjwès *[[:lb:Éibeng|Éibeng]]*, en almand *Ibingen*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint d' Åbindje el province

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene