Gålwès (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; britonike &gt; **gålwès**
----

thumb|coviete do live da Pierre-Yves Lambert sol lingaedje gålwès

Li **gålwès**, c' est ene sôre di gayel, on moirt lingaedje djåzé pa les Celes del Gåle.

## Kinoxhance do gålwès
Li gålwès n' esteut nén scrît, a cåze di sacwants creyance rilidjeuses.

Il a stî cnoxhou ene miete pal voye di sacwants scrijhaedjes (so des tombes, des pires di rmerceymints ås diès, des bagues, des taexhons, des pezeas di cnoyes, et on calindrî). Les mots ritrovés so ces sacwants  la ont stî metous e rapoirt avou les lingaedjes celes d'&nbsp;asteure (gayelike d'&nbsp;Irlande, do Payis d'&nbsp;Wale di Scôsse, di l'&nbsp;Iye di Man et burton) et did divinltins (vîs scrîts irlandès et galwès, sicrijhaedjes *[[alfabet ogam|ogam]]* des vîs Burtons).

Les scrijhaedjes gayels sont foû råles, paski les sincieus el Gåle, c'&nbsp;esteut les drudes, k'&nbsp;estént eto les priyessess, et ki n'&nbsp;vlént nén ki leu syince fouxhe sicrîte.

Les Gålwès ni scrijhént nén leu lingaedje dins èn alfabet da leur, mins eprontént l'&nbsp;alfabet des peupes vijhéns.

Li gålwès a dné des mots å walon.

## Sôres d' alfabets eployîs pås Gålwès

### L' alfabet etrusse

Ritrovés el Gåle cizalpene, diviè 250 divant Djezus-Cri. Après çoula, les Gålwès cizalpins vont scrire li gayel e-n alfabet grek, pus vont piede leu lingaedje.

### L' alfabet grek

Li scrijhaedje gayel-grek a cmincî a Marseye (coloneye greke a pårti di 350 divant Dj.C.), la k'&nbsp;des gros martchands avént aprins l'&nbsp;grek et viként al môde greke. C'&nbsp;esteut diviè 100 divant Dj.C.. Di Marseye, li môde di scrire li gayel dins des tombales et des pires di nîmes s'&nbsp;a spårdou dins tote li Gåle Celtike (mins nén el Gåle Beldjike).

### L' alfabet latén

thumb|for di potî, foirt rishonnant ås cis des Gålwès, la k' i cujhént des taexhons, avou des scrijhaedjes dissu 

Les scrijhaedjes gayels-laténs ont stî fwait dins les cint-z ans k'&nbsp;ont shuvou l'&nbsp;abrocance rominne (di 50 divant Dj.C. a 50 après Dj.C.), aprume el Gåle Celtike. Mins ci côp cial, gn a sacwants trovas el Gåle Beldjike (el Tchampagne et l'&nbsp;Picårdeye d'&nbsp;asteure), mins nouk el Walonreye.

A pårti di 100 ap. Dj.C., gn a pupont yeu di vrais scrijhaedjes e gayel. Mins les Celes di Grande-Burtaegne, zels, vont adon edvinter èn alfabet da zels, l'&nbsp;*[[alfabet ogam|ogam]]*.

## Kesses tecnikes a vey avou sacwantès letes do gayel, riscrîtes ezès alfabets grek et latén

### Sicrijhaedjes gayels-greks

Letes do grek ki n'&nbsp;siervèt a rén e gayel (ces sons la n'&nbsp;egzistèt nén): li xhi (χ), li têta (θ) eyet li fi (φ).

Sons do gayel nén cnoxhous e grek: l' afrikêye 'ts' (come les sons walons tch eyet dj) et li spirante (axhlåte). 

Rexhowe: on s' sieve do têta po scrire l' afrikêye ts.

Tant k'&nbsp;å xhi, i va siervi a scrire li son do gayel k'&nbsp;a l'&nbsp;valixhance di l'&nbsp;axhlåte.

### Sicrijhaedjes gayels-laténs
framed|right|li pezea del kinoye (å dzo), c' est la k' on-z a co rtrové des scrijhaedjes gålwès e latén

Å cmince, po l' afrikêye (son «&nbsp;ts&nbsp;»), on-z a wårdé e gayel-latén li lete greke têta. Pitchote a midjote, ele s' a srît come on D avou ene bårete å mitan. Ci lete la, les Romins el lomît li «&nbsp;T gayel&nbsp;» (*tau gallicum*). Les Romins, k' estént d' doûce creyance, contént ki ci lete la aveut on povwer madjike.
C' est interessant d' noter ki, enute, on eploye des rshonnantès letes dins sacwants lingaedjes: **ð/Ð** en izlandès (son *d* avou les dints; li lete esteut eployêye e vî scandinave ey en anglo-sacson eto), **đ/Đ** e crowate (on *d* afriké e palåtijhî) eyet vietnamyin (wice ki *Đ* est eployî pol son *d* dismetant ki *D* c' est po on son rshonnant å walon *dj*).

Eto, li *x* e gayel-latén n'&nbsp;a nén li valixhance «&nbsp;ks&nbsp;» mins sieve a noter l'&nbsp;axhlåte, a môde di l'&nbsp;ancyin xhi do gayel-grek. L'&nbsp;axhlåte (li dvanceu do son xh do walon), n'&nbsp;egzistêye e gayel ki dins les trokes «&nbsp;xt&nbsp;» eyet «&nbsp;xs&nbsp;».

## Mots do walon ki vnèt do gålwès
Sacwants mot do gålwès sont l' sourdant etimolodjike di des mots k' i gn a do walon.

### Mots do gayel passés e walon ey e francès

* *caljo*, *caillio* (coyon, ronde pire), --> francès *caillou*, walon «&nbsp;&nbsp;»; francès *couille*, walon «&nbsp;&nbsp;».
* *brace* -> walon , francès *brai* (minme sinse).
* *bir* (corante aiwe) -> walon  (e plaeces, *bîr*, minme sinse), francès *bief* (bî d' molén).

### Mots do gayel passés e walon ey e tîxhon

* *redo* (aler e tchår) -> walon ; tîxhon *reiten* (aler a tchvå).
* *tazgo* -> tîxhon *dachs * & walon taesson (minmes sinses).

### Mots do gayel passé e walon et nén e francès

* *caito*, *caillo* (bwès) --> cayet (pitit boket d'&nbsp;bwès des caytresses u po-z atoker l'&nbsp;feu).
* *boio*, *bogio* (sôdård ki s'&nbsp;bate bén, ki broye tot) -> bodje walon bouxh- (bouxhî, bouxhe).
* *breto* (djudjmint, tribunå) -> aberteke (la k' on-z afitchive les djudjmints, et mostrer les codånés.
* *breta* --> walon brete.

### Mots do gayel passés e latén, et did la dins sacwants lingaedjes romans, emey zels li walon

* *carro* (tchår a cwate rowes) -> francès *chariot*, walon tchår, castiyan *carro*.
* *tazgo* --> walon taesson, itålyin *tasso*, castiyan *tejon* (minmes sinses, pal voye d' on mot d' patwès latén, *taxo*).

### Mots do gayel passés dins les nos d' djins et d' plaeces

* *uxso* (metou å hôt) -> Orcîmont, Ucîmont (repetaedje "mont d' å hôt").
* *Belisama* (no d' on diè ) -> Bieme.
* *maro* (grand) -> no d' famile Maron.
* *nemetum* (nîme) -> viyaedjes di Nîme et d' Nîmi.

### Cawetes e betchetes do gayel passêyes e walon

* betchete gayele *com-* (pår, totafwait, etirmint) -> betchete walone k(i)- / c(o)-, bråmint pus addlé l' sinse gålwès ki l' sinse del betchete latene con- (fé avou).
* betchete gayele *ver-* (sor-) -> betchete walone for- (sor-, avou ene idêye d' aler trop lon).

## Motîs do gålwès
thumb|Motî Delamarre

* Motî Delamarre do gålwès : Delamarre, Xavier. *Dictionnaire de la langue gauloise (une approche linguistique du vieux-celtique continental), Editions Errance*, Paris, 2003. ISBN 2-87772-237-6

* Motî Degavre do gålwès : Degavre, Jean. *Lexique gaulois (recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leurs interprétations. Mémoires de la Société belge d' études celtiques, n° 9 *, Brussele, 1998, ISBN 2-87285-061-9; *Nén metou scrijheu. *Supplément au lexique gaulois de Jean Degrave.* sins leu, 2004.

* [[Motî Lambert do gålwès]] : Lambert, Pierre Yves. *La langue gauloise. Description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies. Editions Errance'', Paris, 1e ed. 1994; 2e ed. 2003, ISBN 2 87772 237 6.

## Hårdêyes divintrinnes
* Les etimolodjeyes gålwesses do walon
* Motî des etimolodjeyes gayeles do walon

## Hårdêye difoûtrinne
Ene pådje so les Celes et leu lingaedje