open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Damasse

**Damasse**, c' est l' mwaisse veye del Sireye.

## Istwere
Ene des pus viyès veyes del Daegne, pol moens 8000 ans viye.

## Dins les scrijhaedjes e walon
Mark Twain a scrît so Damasse, et si scrijhaedje a stî rmetou e walon:
:*Damasse, c’ est ene owazisse ki ses aiwes n’ ont måy falou po des meyes d’ ans et d’ razans. Alez ossu lon k’ vos vloz dins l’ wague passé des cités, todi i gn ourit-st ene Damasse. I gn aveut nén co yeu d’ evenmint edjîstré sol Daegne ki Damasse egzistéve dedja, presse po ndè rçure les noveles. 
:*Dins les scrijhaedjes di tot l’ minme ké sieke so pus d’ 4.000 ans å long, si no est mincioné et ses prowesses tchantêyes.
:*Po Damasse, les anêyes, c’ est djusse des moumints, les decådes seulmint des furlokes do tins. Ele ni mzeure nén l’ tins nén pa les anêyes mins pas les Impires k’ ele a veyou s’ elever, lure et croûler e rwenes. 
:*Ele veya Baalbek et Tebe eyet co Efeze crexhe et divni di pouxhantès veyes. Mins Damasse vica po lzès vey dispeuplêyes. 
:*Ele veya l’ Impire d’ Israyel da [[David]] et Solomon egzalté, eyet el veya anixhilé. 
:*Ele veya l’ brotchance del Grece eyet l’ Impire d’ Alegzande flori et mori. 
:*Ele veya Rome si basti; ele veya si impire rascovri l’ monde; ele li veya peri. 
:*Damasse a veyou tot çoula, ey ele vike co. 
:*S’ i n a des ôtès veyes sol Daegne ki rclamèt k’ on les lome Cité Eternele, dj' a les pinses ki c’ est Damasse ki merite di plin droet on sfwait tite.
Et dins èn ôte live, i dit co: 
:*Damasse, vos estoz li piele do Levant, li firté del Sireye, el Djårdén d’ Eden des prumîs tins, li måjhone des princes, des djînes des ledjindes, des contes des 36.000 nutes, di l’ acî d’ Damasse foirt et côpant come on raezoe, del soye di Damasse doûce come li mashale d’ ene djonne båshele. Vos estoz li seule veye sol Daegne k’ a wårdé s’ no eyet tnou s’ plaece, etot rwaitant påjhûlmint les impires ki passént goster leu ptite såjhon di firté et d’ grandeur, divant di si svani eyet toumer el roviance.

## Rilomêyès djins

* Bachar el-Assade
* Ben el-Qalanissi

## Sourdants
Paile

Ene **paile**, c' est ene platene avou des boirds po cure des plats raddimint, tot waitant tos les ingredyints, et l' cujhaedje avancî.

## Sôres di pailes
* les pailes å lådje boird: les seules corantes e 20inme sieke. Metans po rtchåfer ene pailêye di canadas ou po fricassî des oûs; ou po fé ene vôte ou do matoufè.
* les pailes å stroet boird, nén placantes, k' ont-st arivé al fén do 20inme sieke, po cure des féns restons.
Plope

On **plope** u **poplî** u **blanc-bwès**, c' est ene sôre d' åbe, beazet hôt, ki crexhe voltî dins les plinnes dilé l' mer, sovint clintchî a cåze do vint.

 *[[Populus]] spp.*

## Sôres di plopes
* blanc plope (*Populus alba*)
* noer plope (*Populus nigra var. nigra*)
* plope d' Itåleye (*Populus nigra var. italica*)
* grijhåd (*Populus canescens*)
* tronne (åbe) (*Populus tremula*)
Motî Louis Marcelle so les nos des plantes et les mots d' botanike

thumb
Li **Motî Louis Marcelle so les nos des plantes et les mots d' botanike** ki s' vraiy no, e francès, c' est *Nom de plantes et vocabulaire botanique français-wallon*, c' est on dobe motlî (francès-walon, pu walon-francès), ki ramexhnêye les nos walons di totes les plantes et pårteyes di plantes ki sont ddja dins des ôtes motlîs et motîs. 

Il est eplaidî pal province di Nameur e 2016, avou l' aidance da Joëlle Spierkel, Maryse Mathy et Michel Fautsch.

Après l' franwal, gn a on walfran ordinaire, mins avou djusse ene pårteye des mots walons, riprins dizo l' rahouca **G100** del djivêye des motîs do walon.

On l' pout eto rahoukî come franwal dizo essegne **FG100**.

## Motîs et motlîs sourdants
* S0
* E9
* E125 (ZAK)
* E133 (SEM)
* E150 (JFN)
* E165
* FE1
* O85
* O99
* G0
…

## Ricnoxhance des plantes
Tchaeke plante est ricnoxhowe sincieuzmint avou s' no latén.

## Ortografeye
Des côps, li scrijheu rcopeye l' ortografeye des motlîs sourdants. Metans pol motlî Lejoly.

Mins des ôtes côps, il aplike des rîles d' ortografeyes aplikêyes e 21e sieke pa l' ALWAC. Metans, gn a pont d' loyeures dins les sustantivires. 
* Dianthus barbatus: G100: boukèt tot fêt (BJ = E9, JFN = E150) bouquèt tout fét (Dasc) = O85); mins dins les sourdants: boukèt-tot-fêt E8; bouquèt-tot-fait E150; bouquèt-tout-fét O85. 

Po les ortografeyes di dvant Feller, ele sont rerîlêyes e sistinme Feller]]: boukèt tot fêt (ZAK = E125); dins l' mwaisse sourdant: bouket to fait (disfaflotaedje et rsaetchaedje des halcrossès cossounes å coron).

## 
*Copeye aberwetåve (sins epådjnaedje)
*Mwaisse live
Waime (viyaedje)

**Waime** (la-minme, *Wéme* ; francès *Waimes*, almand *Weismes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4950**
** davance : **4888**
* Limero diyalectolodjike : **My 5**.
* Arondixhmint : Måmdiy
* Lomaedje des djins did la : Waimrin, Waimrinne (la-minme *Wém'rê* )

## No di des plaeces di Waime
**[[Toponimeye do walon|Toponimeye di Waime]]**
### Hamteas
### Ôtès plaeces

## Avey
Pire do diåle
Atoniom

L' **atoniom**, c' est on grand monumint d' Brussele, k' a stî fwait po l' espôzucion univiersele di 1958.

## Discrijhaedje
C' est nouv nouzomès boles, ki rprezintèt èn atôme.

## Pî-note
Charles Semertier

**Charles Semertier**, c' esteut on scrijheu e walon ey on diccionairî del minme langue, fijheu di cwate beas motlîs.

I skepia a Gant li 28 di decimbe 1860, et mora a Lidje li 2 d' fevrî 1919

Di s' mestî, il esteut farmacyin.

## Ouve e walon
### come ricwereu
thumb|Motî sol boledjreye
I toirtcha cwate sipès motlîs, k' ont tertos stî prumés ås bates di l' SLLW, et parexhe dins leu bultén:
* Motlî Semertier sol boledjreye-påstedjreye (*Vocabulaire des boulangers, pâtissiers, confiseurs, etc.*, BSLW, T.34, 1894, pp. 239-299) (rahouca E140 dins l' djivêye des motîs do walon).
* Motlî Semertier des mangons et des cråxhîs (*Vocabulaire de la boucherie et de la charcuterie augmenté de quelques termes culinaires*, BSLW, T.22, 1894, pp. 9-102 (rahouca E141).
* Motlî Semertier sol toubak (*Vocabulaire de l'industrie du tabac et des métiers y ressortissants*, BSLW, T.38, 1898, pp. 113-192 (rahouca E144)
* Motlî Semertier des apoticåres-farmacyins (*Vocabulaire de l'apothicaire-pharmacien*), BSLW, T.55, 1913, pp. 441-451 (rahouca E133). Les nos d' plante did la sont rprins dins G100.

### come sicrijheu
Les ouves les mî trosseyes serént:
* troes arimés contes: "li côp d' ene eure", "li Sint-Seuhî" et "ii dragon" 
* "Sovnances", on conte e prôze.

## Sourdant
Montenegro

Li **Montenegro**, c' est on dislaxhî payis (dispu l' moes d' awousse 2006), vinant do disrashonnaedje di l' ancyinne Yougoslaveye.


Montenegro-02376 - Flour Square in Kotor (10596522986).jpg
Durmitor (20800041273).jpg
Fjord von Kotor (2808590883).jpg


## Stindêye
C’ est on ptit payis, ene miete pus ptit kel Waloneye. 

## Peuplåcion
I n’ î vike ki 660.000 djins, li minme nombe ki les provinces do Roman Payis et do Lussimbork rashonnêyes. On les lome **Montenegrin**.

## Lingaedjes

### Lingaedjes oficirs
Li lingaedje oficir, c' est el montenegrin.

### Ôtes lingaedjes
Mins nerén, ci payis cial ricnoxhe eto l' albanès, li bosniyin, li crowate eyet li serbe.

## Istwere
thumb
thumb
Li prumire grande limotche fourit l’ pårtixhaedje inte l’ Impire Romin do Levant et do Coûtchant. Li Sloveneye, l’ Crowaceye eyet l’ Bosneye divegnnut catolikes dabôrd ki l’ Serbeye, li Montenegro eyet l’ Macedône divegnnut ortodosses. 

Pitchote a midjote, les Slåves arivnut dins l’ contrêye et metnut so pî les prumîs estats. 

Li prumî dislaxhî estat  serbe, le Rasseye, si diswalpêye eviè les anêyes 800. Å cominçmint do 14e sieke, li Montenegro si trouve dins on grand et pouxhant rweyåme serbe, ki comprind ossu l’ pårteye nonnrece del Serbeye, li Macedône et l’ Albaneye.

Li deujhinme limotche, ci serè l’ cene ki shurè l’ concwesse otomane.

Al difén do 14e sieke, les Otomans atacnut a enindjî les Balkans. E 1482, des sorvicants des gueres otomanes si rassåvnut dins les montinnes do Montenegro et askepyî l’ estat do Montenegro. Ci tot ptit rweyåme, nén pus grand k’ on cwårt a on tîce do Montenegro d’ enute et miné pa des Vladikas (des sôres di Princes-Vekes come a Lidje), serè l’ seule intité serbe a dmorer dislaxheye des Otomans disk’ å 20e sieke.
  
Tant k' al Bosneye, al Serbeye, et les ôtes pårteyes do Montenegro, i sont, zels, mwaistris pa les Trouks. 

Les Montenegrins, des rcrindous et firs guerîs, rezistêynut disk’ ås gueres del difén do 19e sieke ki les Slaves boutnut ls Otomans foû d’ leus payis. Did la leu spot : « les pus vayants des Serbes ».

E 1918, li Montenegro, k’ a divnou troes côps pus gros, est rataetchî å Rweyåme des Serbes, Crowates et Slovenes ki dvénrè l’ Yougoslaveye.

Do tins del guere di pårtixhaedje del Yougoslaveye, li Montenegro s’ a metou do costé des Serbes sins vraiymint pårticiper. Å moumint del guere do Kossovo, bén k’ fijhant pårteye do minme payis, li Montenegro s’ a dclåré neute et minme ascoyî des rfudjîs kossovårs.

## Kiminåltés
Gn a bråmint des cminåltés dins ci ptit payis la.
* des Montenegrins (å mitan)
* des Serbes et des bosnyins (al Bijhe
* des Kossovårs (å levant)
* des Albanais (do costé d’ l’ Albaneye)
* des crowates (do costé d’ Kotor et del Crowaceye)

## Rilidjons
Come les Serbes di Serbeye, les Montenegrins sont bråmint ortodosses (70 åcint). Mins gn a ossu 20 % d’ muzulmans, 3 % d’ catolikes.

## Sourdant
Dizi

On **dzi** ou **colevrot** ou **scourlot**, c' est come ene pitite coloûte ki vike dizo les pires.

 *[[Anguis fragilis]]*

## Sipårdaedje

Dins ene grande sitindêye di l' Urope. Nén e l' Nonne di l' Espagne ni del Grece; ni dins les iyes del Mîtrinne Mer ni d' l' Atlantike (mins end a e l' Inglutere).

## Discrijhaedje
Coleur : brune

Les måyes sont 30 a 40 cm longs. Les frumeles muzurnut 50 cm.

Come les cwarpeces, si longowe cawe si skete åjheymint.

## Vicaedje
Li colevrot hante les setchès plaeces, les fagnes, les paxhis, les djårdéns, les håyes, les bwès.


File:Anguis fragilis head 2.jpg|dins on corti
File:Brown reptile in Plitvice.jpg|dins l' bwès


I passe l'&nbsp;ivier e s'&nbsp;metant a rcoe a pårti d'&nbsp;octôbe disk'&nbsp;al difén di fevrî.

I magne des lumçons, des viers et des insekes.

I n' a nou velin. Dabôrd, i n' såreut fé do må a ene djin, apus k' fé sogne ås schitåds.


File:Orvet- Anguis fragilis.JPG
File:Slow Worm In Hand.JPG|i n' plèt må d' hagnî les djins


## Rilomêye do lomaedje walon
Li nierveusté del biesse a dné s' no a ene marke di moto k' esteut montêye el Walonreye: li **moto Guzzi**.

## Dins les spots di dmorants
Les Colevrots, c' est l' såvadje no des dmorants di Doûpe.

## Sourdants
Bosneye

Li **Bosneye**,  c' est on dislaxhî payis, vinant do disrashonnaedje di l' ancyinne Yougoslaveye.

## Istwere
Å pårtixhaedje inte l’ Impire Romin do Levant et do Coûtchant, li Sloveneye, l’ Crowaceye eyet l’ Bosneye divegnnut catolikes dabôrd ki l’ Serbeye, li Montenegro eyet l’ Macedône divegnnut ortodosses.

## Rilomêyès djins

* Dragan Đokanović

## Referinces eyet sourdants
Bouket-tot-fwait (discramiaedje)

* Bouket-tot-fwait (fleur) (*Dianthus barbatus*)
** ôte sôre di djalofrene
* Bouket-tot-fwait (arimés): ramexhnêye d' arimés da Franz Dewandelaer.
Morete (discramiaedje)

* comere al brune pea (R9)
* morete (oujhea, Prunella) (*Prunella modularis*) (O0)
* sôre(s) di fåbite(s) (G208)
** morete di håye
** vete-et-morete
* noere nûlêye (C105 a "nûlêye", G203)
Bernardo Rezende

[vignette|Foto da lu, e [2016.]]
**Bernardo Rezende**, c' est on djouweu, poy etrinneu, d' volebale. Il a skepyî li 25 di djanvî 1951 e Braezi. C' est l' pa da Bruno Rezende.
Åbe al soye

Les **åbes al soye**, c' est on djinre di beas grands åbes ki les foyes siervèt a nouri les viers al soye. Ses magnåves fruts si lomèt **toûtifraijhes**

 **[[Morus]] spp.**

## Uzaedjes

## El Walonreye

## Sourdants
Gustave Magnée

**Gustave Magnée** a skepyî a Lidje li 8 d' avri 1817. Il a morou a Heve li 2 d' fevrî 1897.

C' esteut on scrijheu walon.

Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.

## Sacwants ouves
### prôzes
* li crinnkinî do prince-abé di Ståvleu (1867)
* Baitri (1869)
* Li hoûlote (1871)
* li diåle del noere aigue (1889)
### powezeyes et tchansons
* Li djupsyinne
* Wåtî l' bragård (1863)
* Li spér del vå a Fawtêye
* Mi måjhinete di Tchårmoussire (1864)
* Li boubin
* Å moes d' may (1868)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdants
Berwetaedje éndjolike

On **berwetaedje éndjolike**, c' est l' voyaedje d' on fitchî éndjolike d' ene copiutrece a l' ôte pal voye del Daegntoele.

Po l' uzeu, on cåze d' èb aberwetaedje cwand i rçût l' fitcjî, eyet d' eberwetaedje cwand i l' evoye å lon.
Eberwetaedje

Èn **eberwetaedje**, c' est l' evoyaedje eviè ene ôte copiutrece, pal voye del Daegntoele, d' on fitchî éndjolike k' esteut so voste éndjole.

Li voyaedje contråve si lome **[[aberwetaedje]]**. Les deus eshonnes si lomnut des berwetaedjes éndjolikes.
Ecefalimiyôlite des poyons

thumb
L' **ecefali-miyôlite des poyons**, c' est ene maladeye k' acsût les poyons (2 sawminnes a 4 samwinnes). 

Li maladeye dene des senes nierveus bén veyåves, inte di zels, do tronnaedje. Elle est cåzêye pa on virûsse. 

Elle a bråmint baxhî dispu k' les meres ås polets sont-st eploctêyes.


Ecefali-miyôlite des poyons racrapotaedje.jpg|racrapotaedje
Ecefali-miyoolite des poyons poozucion doirmaedje.jpg|pôzucion d' doirmaedje


## Istwere des cnoxhances
Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp e 1930 a des poyons d' 2 samwinnes. Elle cåzéve des grossès pietes dins les poytreyes, di 25 a 50 åcint d' morance.

Dispu 1962, come on vaccene les parints, gn a bråmint moens di cas. On lzès trouve dins les poyons pus vîs (5inme samwinne).
Tchekeye

Li **Tchekeye**, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Urope. Il a stî ahivé å pårtixhaedje del Tchecoslovakeye.

Mwaisse veye: Prågue

Lingaedjes:
* tcheke
* almand mon les Sudetes, divant l' guere di 40, todi.

## Istwere
Sovrin (tite del Mîtrinne Ådje)

Li **sovrinnté**, c' esteut èn dins adjinçnaedje politike del Mîtrinne ådje la k' on **sovrin** (on rwè, èn impreur, motoit on conte, duk ou markis) aveut otorité so on nôbe pus bas k' lu (metans on signeur po les dierins), lomé si **waslet**.

## Droet des sovrins
* respet dins les raploûs di nôbes
* aidance po fé l' guere
* paymint di taeyes
Memweres da Félicien Barry (papîscrît)

Les **Memweres da Félicien Barry**, c' est on papîscrît e walon, di pus di 2000 pådjes sicrîtes pa Félicien Barry.

Il î raconte ses sovnances, ttossu lon k' i s' è rapinse. I les a scrît å coron di s' vicåreye, dandjreus al difén des anêyes 1970, dizo l' tite: «''Istwêres d' in scrîjeû walon»

## Corwaitaedje do walon
C' est l' minme walon ki dins ses scrijhaedjes, foirt corant, mins avou ene cåkêye di mots tipikes do payis d' Tchålerwè.

L' ortografeye est foirt dilé l' cene do sistinme Feller.

Li scrijheu ni saye nén di fé ene ouve di Belès Letes. Il eploye eto toplin des francijhas, a môde do cåzaedje des djins di s' tins.

I n' cwirt nén a foirdjî des noûmots. I dene les mots noveas e francès.

## Wårdaedje
Li mwaisse ouve est wårdêye pal famile. Mins gn a ene copeye k' a stî dnêye a l' ALWAC.

## Sacwants bokets eplaidîs
* Resconte avou Henri Van Cutsem la k' les deus omes decidèt d' askepyî l' Bourdon (El Bourdon 562, djanvî 2004).
* Sovnances del guere di 14: El Bourdon 668-669 (setimbe & octôbe 2014); ISBN 978-2-930364-68-1.

## 
Resconte avou Van Cutsem 

## Sourdants
Papîscrît

On **papîscrît**, c' est on documint scrît al mwin, ou tapé al machene (purade lomé adon **[[tapuscrît]]**), et ki n' egzistêye k' a èn egzimplaire. Ou adon, avou ene u deus copeyes.


Mahin Crapådaedje papîscrît coridjî Léonard.jpg|Prumî powinme da Lucyin Mahin
Mahin papîscrît Bierdjîs 1981.jpg|ôte powinme (Feller timprou d' oteur)


## Rilomés papîscrîts e walon
* Motî Toussaint
* Memweres da Félicien Barry (papîscrît)
Come ene bresseye di fleurs (pactêye)

**Come ene bresseye di fleurs** (*Come one brèssîye dë fleûrs*), c' est ene ramexhnêye di tecses da André Dewelle, k' a vudî e 1997.

Li live esteut livré dins ene pactêye avou ene sitroete plake di tchansons, eyet ene sitroete plake videyo, dandjreus li prumî CD-ROM avou do walon.

Li pordjet a stî adjinçné pa Robert De Meester.

Ci-cial aveut eto rashonné ene pårteye di vocabulaire do scrijheu, eyet l' mete so on tåvleu. Ci documint la est rprins dizo l' rahouca **[C68]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou do live
*  Adrovaedje
** Mot da Robert De Meester (e francès) p. 3
** Mot e walon da Henri Lerutte p. 4
** Mot da J.P. Crèvecoeur (del soce d' istwere di Djodogne) p. 4
** Prezintaedje e walon da Jean-Jacques Gaziaux p. 5
** Biyografeye da Dewelle (e francès) p. 6
…

## 
Ene des tchansons del pactêye (tecse et tchantaedje)
* Tecse di «dji so maçon» (p. 4, sicole di Bive do 26 d' octôbe 2021)
* thumb|left|Tchantaedje di «dji so maçon»
Castile et Leyone

Li **Castile et Leyone** (e-n espagnol "*Castilla y León*" e-n liyonès 'Catiella y Llión''), c' est ene franke contrêye  di l' Espagne. C' est kécfeye li pus stindowe des cminåltés otonomes).

Grandès veyes: Bourgosse, Leyone, Salamanke

## Djeyografeye
Metowe el mitan d' l' Espagne, ele comprind deus ancyins payis del Moyinådje, li Viye Castile eyet l' Leyone. Mins sins l' kiminålté d' Madrid, k' aveut divnou trop grande, mågré k' c' esteut eto e l' Viye Castile.


File:Tchestea d' Sanabriya.jpg|Tchestea d' Sanabriya (province di Zamora)
File:Villafranca Montes de Oca.jpg|pitit viyaedje dilé Bourgosse, sol voye a Sint-Djåke-el-Galice
File:Valdealvillo Castile plake d' intrêye.jpg|intrêye d' on viyaedje del province di Soria
File:Valdealvillo Castile eglijhe.jpg|eglijhe di ç' viyaedje la
File:Puerto Castillo Castile.jpg|thumb|intrêye do prumî viyaedje del Viye Castile, e vnant d' l' Estremadoure
Andrea Sartoretti

[vignette|Foto da lu, e [2010.]]
**Andrea Sartoretti**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 19 di djanvî 1971 e-n Itåleye.
Blanc bwès (discramiaedje)

* blanc-bwès (plope) (*Populus spp.*)
* blanc bwès (botanike) (coûtche botanike inte li schoice et l' deur bwès)
* blanc bwès (bwès di mwinre cwålité, pouplî, sapén, eneviè l' tchinne)
Åbon

L' **åbon** ou **blanc bwès**, c' est ene coûtche di tinre bwès metou inte li schoice, eyet l' deur bwès.

## Fonccion
L' åbon edjîstrêye les tchenås del montante seuve. C' est did cisse coûtche la k' on hape l' aiwe di beyôle.

## Forestreye
L' åbon pourixh li prumî so des åbes nén sonnés.

## Sourdants
Colesterol

Li **colesterol**, c' est ene molecule biyolodjike avou on nawea binzene.

Il est parint avou l' cortizone et l' vitamene K.

## Colesterol dins l' sonk et crås sonk
Li colesterol e sonk a stî loukî come on mzura do crås sonk dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke.
Colesterol e sonk

Li **colesterol e sonk**, c' est l' livea do colesterol divins l' sonk.

Ci chife la a stî loukî come on mzura do crås sonk dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke.

## Valixhances
On dnéve les chifes shuvants el deujhinme mitan do 20inme sieke
Sonk

Li sonk, c' est on likide ki toûne dins l' coir di bråmint des biesses et, come di djusse, dås djins. Po saveur si ene sakî est vicante, on pout mzurer s' pôsse. 

Il est miné pa les ecdûts do sonk.

Li sonk est rodje, dins bråmint des sôres di biesses. C' est l' coleur di l' emoglobene.

## Compôzucion do sonk des biesses ås tetes
* celules
** globule do sonk
*** rodjès globules
*** blankès globules
**** neutrofiles
**** eyozinofiles
**** linfocites
** plaketes
* plasma (serom do sonk)
** proteyenes do sonk
*** cråssès proteyenes do sonk; loukîz a: «crås sonk»
** ôtes prodûts
*** glucôze e sonk
*** colesterol e sonk

## Produjhaedje do sonk
Les celules do sonk sont prodûtes dins l' miyôle d' oxhea.

## Kidujhance do sonk
Cwand l' sonk rexhe foû des ecdûts, i s' va aglumyî, et fé èn alot. Pacô, patolodjicmint, çoula s' pout passer eto dvins des ecdûts ki polnut esse sitopés, çou ki moenne a èn infractusse.
Proteyene

Ene **proteyene** (eto on **blandoû**), c' est ene molecule biyolodjike fwaite di sacwants seurs aminés.

## Plaece dins l' tournante des atômes dins l' ringne do vicant
C' est dins les proteyenes k' i gn a li pus d' azote dins l' coir d' ene biesse u dins ene plante, et minme d' ene bactereye u d' on virûsse.

## Ovraedje des proteyenes
C' est des molecules foirt sipeciåles, tchaeke avou èn ovraedje a pårt dins l' rotaedje des vicantès sacwès.

## Produjhaedje des proteyenes dins les celules
Les proteyenes sont prodûtes dins des ptitès lodjes des celures lomêyes «ribozôme». Leu fôrmule est cmandêye pa on boket do SDN do nawea, k' evoye li cmande pal voye d' on SRN-messaedjî.

## Kékes sôres di proteyenes
* åbumene: proteyene do blanc d' oû
* imuniglobuleneu disfinse-globulene: proteyenes des disfinses do coir
* emoglobene: proteyene des rodjès globules do sonk
* curatene: proteyene des tchvea, des pwels, del pea, des ongues (et des ongletes et shabots des biesses, des coines des vatches, des ciers et des rinocerosse.
* inzimes 
* cråsse proteyene

## Sourdants
Crås seur bôré

On **crås seur bôré** c' est on seur di cråxhe ki tos les loyaedjes di ses atômes di carbone sont prins pa des ôtes atômes.

Les crås seur bôrés dinèt des deurès cråxhes (saeyén, shî, cråxhe di bedot et di ds ôtès biesses). On les dit **[[bôrêyès cråxhes]]**.

## Magnaedjes di crås seurs bôrés
Li magnaedje d' on trop grand porcintaedje di crås seurs bôrés eneviè les crås seurs nén bôrés va dner do crås sonk.
Sidje di Damasse di 1148

Li **sidje di Damasse al deujhinme croejhåde**, c' esteut li såme decidé pol deujhinme croejhåde å concile d' Åke. C' esteut e moes d' djulete e 1148.

I fjhît corwêye, et awè stî el croejhåde  ().

## Disrôlmint
Les rwès crustins (Croejhîs et årmêye di Djeruzalem) arivît divant Damasse avou des colones di chamôs poirtant leus bagaedjes.

Les disfindeus del veye les vont ataker å lon, mins sins les poleur fé stater.

Li dimegne 25 di djulete, on s’ bata tote li djournêye. Al nute, les Damaskîs dmorît so les murayes. Les Croejhîs estént veyåves, divant zels.

Li londi 26, a Bijhe, la des wachlires di cavlîs trouks, cûdes ey arabes k’ arivnut å scours des assidjîs. Pol londmwin, on anonce l’ arivêye di l’ årmêye d’ Alepe da Nordine Mawmoude, eyet l’ cene di Mossoul di s’ fré Saifeddine.

## Lete da Moinouddine ås assidjants
I va evoyî deus letes diferinnes. Ene ås Croejhîs, l’ ôte ås princes catolikes di Palestene.

Ås prumîs, i dit k’ i va dner l’ veye a Norddine.

Ås deujhinmes, i dit k’ el va dner a Sayfeddine, et k’ après, i lzî va rprinde leus principåtés. 

Norddine va eto abriber sacwants hôt-plaecîs des crustins por zels atourner Conråde a candjî d’ plaece, eyet ndaler å Levant d’ Damasse, tot passant dins les cortis, griblés d’ francs tireus.

Li londi al nute, si volant ratropler, i s’ ritrovèt dins on plin sins pont d’ pousse ni d’ rivire po poujhî a l’ aiwe. I sont si disbåtchîs k’ i n’ sondjnut nén ddja a rataker, mins a dårer evoye po schaper leu pea. Li mårdi å matén, i recornut eviè Djeruzalem.

Gn a nén ddja yeu cwate djoûs d’ batreye divant l’ coraedje-evoye.

Les Almands ervont so Bizance, et did la viè leu payis.
Crås sonk

Li **crås sonk**, c’ est ene atuze di docteur come cwè, cwand on va fé ene prijhe di sonk, et k’ on a do colesterol dins l’ sonk k’ est trop hôt, c’ est k’ on magne trop crås. 

Et cwand on magne trop crås (dj’ ô bén : des amagnîs avou del crås seurs bôrés), on a bråmint dpus d’ tchances d’ atraper des maladeyes di cour et des ecdûts.

Les docteurs vos scrijhèt adon ene drouke po fé baxhî l’ colesterol dins l’ sonk, del famile des statenes.

## Corwaitaedje di l’ atuze do crås sonk
Li colesterol, ci n’ est nén les cråxhes di l’ amagnî ki passèt dins l’ sonk. Cesses-la, c’ est les cråssès proteyenes. C’ est zeles, k’ on pôreut dire ki rindèt l’ sonk crås.

Ces crås blandoûs la sont foirt grosses ; ele so polèt astoker dins les ptitès voennes, et stoper l’ arivêye do sonk dins l’ texhou k’ est raiwé par zeles. Et c’ est l’ infractusse.

Asteure, est çki l’ colesterol dins l’ sonk mostere bén li sôre d’ amagnî k’ on magne. Et fé baxhî ci-la, est çki c’ est fé baxhî l’ risse d’ atraper des racros å cour ou dins les voennes (metans èn accidint ås ecdûts do cervea) 

Des studias k’-i-gn-a avént ddja mostré k’ on hôt colesterol dins l’ sonk ni vneut seulmint k’ po 10 % di l’ amagnî. Po 90 åcint, c’ est on caractere di famile.

I shonnreut don ki li mzuraedje do colesterol dins l’ sonk po-z avirer les risses d’ awè des maladeyes ni soeye nén foirt sûti. Ci pôreut esse ene atuze edvintêye pa les martchands d’ droukes di farmaceye po vinde les prodûts ki fwaiynut baxhî l’ colesterol.

## Efets dléreces des statenes
Li colesterol, c’ est ene molecule biyolodjike ki rshonne a bråmint des ôtes prodûts do coir (metans : li cortizone, ou l’ vitamene K). Les prodûts k’ abaxhèt l’ colesterol espaitchèt eto li produjhaedje di sacwants ôtes prodûts come li cowinzime K3, on controcsidant. Ces prodûts la (les controcsidants) espaitchèt l’ aviyixhmint des celules. Leu manke va dner pus åjheymint des roumatisses.

## Ricete po n' nén atraper l’ crås sonk
I gn a k’ a :
* magnî ostant d’ cråxhes nén bôrêyes (avou des omegas 3 ki d’ cråxhes bôrêyes.
** amagnîs ås cråxhes nén bôrêyes : ôles, setchs fruts, pexhon, poytreye.0
** amagnîs ås cråxhes bôrêyes : rodjès tchås (boû, pourcea, bedot), cråxhreyes (såcissons, djambon, tripes…), boure, froumadje, frisse crinme.
* fé d’ l’ egzercice (roter 20 munutes par djoû) po broûler les cråxhes.
Natacha (binde d' imådjes)

**Natacha**, c' est ene binde d' imådjes dessinêye pa François Walthéry.

N a deus alboms k' ont stî ratournés e walon pa Paul-Henri Thomsin, eplaidîs pa Noer Dessén e 2006 e-n on seu live lomé "Ene wadjeure di sôlêye".
Ene wadjeure di sôlêye (binde d' imådjes)

**Ene wadjeure di sôlêye** (*ine wadjeûre di sôlêye*), c' est ene binde d' imådjes radjustêye e walon pa Paul-Henri Thomsin. I s' adjixh d' on dobe albom di Natacha, "*le grand pari*" et "*les culottes de fer*" eplaidî pa Noer Dessén e 2006.

ISBN 2-87351-134-6
Jerry Lewis

**Jerry Lewis** a skepyî li 16 di måss 1926 ey a morou li 20 d' octôbe 2017.

C' esteut èn acteur do cinema estazunyin. Ey eto on tchanteu e-n inglès.
Tchimijhe

Ene **tchmijhe**, c' est on mousmint do dzeu do coir, avou deus mantches, ki s' abotnêye padvant; dinltins, djusse ådzeu, asteure, so tote li longueur. 

## Sôres di tchmijhes
* ås longuès mantches;  ås coûtès mantches.
* blankès tchmijhes, tchimijhes a carimadjoyes
* Té-tchmijhes (ticheur)

## Pårteyes d' ene tchimijhe
* panea ou pan di tchmijhe: long boket ki pindeut et catchî l' dirî.

## Produjhaedje des tchmijhes e 21e sieke
Ele sont fwaite dins des tchinnes di costuraedje, sovint dins des payis especiålijhîs dins l' confeccion, e l' Afrike bijhrece ou l' Azeye (Pakistan, Bangla Dech).

## Dins l' lingaedje walon
* Ratourneures: 
** ; 
** , 

## Rilomêyès tchmijhes
Li cene da Zabele di Castile (k' aveut prometou di nel nén rsaetchî) a dné l' no d' ene cote di tchvå.
Marone

Ene **marone** u on **pantalon** u u ene **coulote** u on **cou-d'-tchåsse**, c' est ene mousseure ki catche li drî et les djambes.

## Sôres di marones
* longs pantalons: 
** bleuwès marones d' ovrî todi foirt lådjes.
** bleus djines, todi foirt sitroets (ordinaires, schoyous = distindous; uzés esprès, trawés esprès...)
** pantalon d' trinnigne, di pidjama.
** coulotes di sôdårs, avou bråmint des taxhes.
* coûtès coulotes: coulotes di fotbale, chortes, bermudas.
* mitan-coûtès coulotes
* salopete


File:Macht der Mode - Der Stresemann (8).jpg|marone di toele classike
File:Spodenki1.JPG|mitan coûte coulote
File:Tuinbroek voorkant.gif|salopete
File:Freundin perfect peace awards.jpg|bleu djine di comere
File:Take my hand.jpg|Pantalon trawé


## Poirtaedje do pantalon

Les pantalons, ci n' esteut k' po les omes disca diviè 1950 (divant, c' esteut råle di vey ene comere e pantalon). Mins dins des manaedjes k-i-gn-aveut, c' esteut l' feme ki poirtéve li marone.

El kimince do 21e sieke, e l' Urope coûtchantrece, gn aveut ostant d' comeres ki metént des pantalons ki des cene ki poirtént co des cotes.

## Pårteyes d' ene marone
* brayete
* potches = taxhes
* cingue.
Caclindjî

Li **caclindjî** ou **[[frambåjhî]]**, c' est on ptit bouxhon (20 a 40 cm hôt). ki vént el Walonreye et dins les payis timperés froeds, et ki dene on magnåve bleu poes diviè l' moes d' awousse.

 *[[Vaccinum myrtillus]]*
Brokes (maladeye)

Les **brokes** u **emorowides**, c' est ene maladeye di l' anusse, di cåze di voennes ki s' ritournèt et briker ådfoû.

## Cåzes
Li resseraedje pout esse riwaitî come ene aidante cåze ca tot pressant po fé, les voennes sont rtchesseyes ådfoû.

## Sôres d' emorowides
* brokes difoûtrinnes
* 

## Médiaedje
### Idjinne
Po netyî l' dirî d' ene djin avou des brokes, elzès fåt ristitchî ådvins.

### Médiaedje ås yebes

### Cérudjeye
On rsaetche les voennes ki brotchèt foû. 

## Espaitchance
magnî toplin des fruts et des verdeures. 

Boere do kefir.
Dictionnaire des saints et des cultes populaires de Wallonie (histoire et folklore)

thumb
Li **live Colignon so les sints fiestis el Walonreye**, si vraiy tite e francès, c' est ***Dictionnaire des saints et des cultes populaires de Wallonie (histoire et folklore)***.

C' est ene sinteze foirt sipepieuse des cnoxhances so les sints fiestis el Walonreye, sicrîte pa Alain Colignon.

Elle a stî eplaideye do Muzêye do vicaedje des Walons di Lidje e 2003.

Rahouca dins l' Wiccionaire: **AG2** (po les nos d' sints) eyet **G104** (po les fråzes et les mots corants).

ISBN 2-930186-03-8

## Dinêyes e walon
Gn a dvins des spots walons so les sints la studyîs. Li livea d' riscrijhaedje e walon pout esse foirt diferin d' on sint a l' ôte, ca il a stî rcopyî des sourdants, ki leus oteurs ni sont nén todi afaitis ås sistinmes ortografikes walons.

Egzimpes:
* bon riscrijhaedje: a sinte Monike: "i fåt fé come sinte Monike, mete di l' aiwe e s' boke" (p. 441).
* mwinre riscrijhaedje: a sint Monon: gn a djusse li mot "*moudreux*" k' est walon dins «E-n erî (*a-n arîre*) Les moudreus d' Forire» (p. 444).

## Sacwants sints do live dedja ristudyîs sol Wikipedia walon
* sinte Djulene di Rtene (sinte Djulene di Coirnion)
* sint Lambiet
* sinte Madlinne
* sint Monon
* sinte Monike
Sinte Monike

thumb
**Sinte Monike** (foû do crustinnisse, **Monike d' Ipone** ou **Monike di Tagast**), c' est ene sinte ene miete fiesteye el Walonreye.

Elle a skepyî e l' Afrike bijhrece diviè 332. Ele vikéve a Tagast (asteure Souk Ahras, Aldjereye). Elle mora a Osteye (Itåleye), do tins di l' Impire romin.

On pelrinéve a si oneur a Notrudame del Såte a Hu.

El Walonreye, elle est fiesteye l' 4 di may.

## Vicåreye
C 'esteut l' mame da sint Ogustén. Si fi shuveut l' arianisse. Ele li mina e l' Itåleye la k' i rvina å catolicisse.

Elle est cnoxhowe po s' pacyince eneviè si ome kel mambornéve, et lyi dire des påters di bourike tos les djoûs. Po n' nén responde, ele wårdéve di l' aiwe e s' boke. Did la li spot ki tchôke al pacyince divant les insules:
:***i fåt fé come sinte Monike, mete di l' aiwe e s' boke***.

## Sourdant
Mareye, ene vicåreye (tåvleas)

**Mareye, ene vicåreye** (*Mârîye - One vikêrîye*), c' est on live di tåvleas sol vicåreye d' ene kimere, sicrît pa Djôzef Bodson ey eplaidî e 2016 ås edicions Audace.

## Sourdants
Li live a stî scrît aprume e francès dizo l' tite "*Marie, trents-six scènes de la vie quotidienne*" ey edité e 2001. 

Gn aveut ddja on boket k' aveut stî ratourné e walon dins l' Bourdon pa Willy Bal. Çou ki va ecoraedjî li scrijheu — ki s' abaitixha insi k' i tuzéve sovint e walon divant di scrire e francès — a radjuster tot l' live e walon.

## Contnou
Come li tite del modêye e francès li djheut ddja, c' est trinte-shijh tåvleas del veye d’ ene kimere do Payis walon. Di l’ ådje des djeus d’ glawene, disk’ a so s’ lét d’ moirt, ey åd triviè des såjhons d’ l’ anêye.

## Boket saetchî foû
:*On a rintré l' [[waeyén]]. On etind crîner l' dierin [[tchår]]. Elle est la, padrî, trimpêye di souweur, avou ses mwins so s' vinte. Ça saetche. Ele n' åreut nén dvou. Ele boute di trop.
:*Nouv moes k' ça deure. Li pwès. Li balot. Li balon. Li saetch. Çou k' ele poite e s' vinte. Ki lyi distinkeye ses djambes cwand ele rote. Li saetche so li dvant. Lyi infele ses tchveyes. Li diswaibeye. Li grossixh. Si honte et s' firté.
:*Si mwaisse ovraedje. Si djoû d' glwere. Dispu des djoûs et des niûts k' elle î sondje. Dins li spexheur. Sitindowe so s' dos avou l' ome ki ronfele a costé. Ele ni sait doirmi. Ele li voet ddja. Ça va esse on gamén, elle end est seure. Des tchveas tot crolés. Ele li voet ddja cori, la, po monter l' [[tiene]]. A costé do bwès. Dins l' [[pî-sinte]]. Les djins si rtoûnnut. "Ké bea gamén! C' est s' moman tote raetcheye." :: "Oyi mins l' nez, c' est l' nez da Matî.*

## Corwaitaedje tecnike
Ene peclêye di beas mots walons. 

Li stîle ås coûtès fråzes sins viebe est pa des côps sbarant, mins n' shonne nén displaire nén ås lijheus. Pacô, on voet bén, mågré tot ki ça a stî ratourné do francès. Metans, p. 9 : 
:*Li gade baxhe ses coines; co ene miete, ele vos dinreut des côps d' coine.

Estô di "diner des côps d' coine" on atindreut on viebe pus walon:  :
:* …co ene miete, ele vos soucreut *(disfondowmint: *cor one miète, èle vos sucreut'').

## 
*  Corwaitaedje Lieven Callant
*  ôte waibe-pådje
*  Sol waibe di l' AREW

## Sourdants
Schayete USB

Ene **schayete USB** obén, på rfrancizaedje, **clé USB**, c' est ene pitite plate sôre di deure plake k' on pout stitchî dins ene éndjole po eredjistrer u vir des dnêyes éndjolijheyes.

## Capacité d' eredjistraedje

 

## Fotografeye

Imådje:Schayete USB 2.0 1.jpg|Troes schayetes USB. Les deus prumires (noere eyet blanke) ont ene capacité d' deus Go. Mins nerén, li dierinne n' a soulmint etur 500 eyet 600 Mo.
Imådje:Schayete USB 16+64 padvant.jpg|Deus schayetes USB sol dvant. Li rodje (USB 2.0), a gåtche, a 16 Go eyet li vete (USB 3.0), a droete, a 64 Go. 
Imådje:Schayete USB 16+64 padri.jpg|Les minmes schayetes padri.


## Sourdants
John Travolta

**John Travolta** a skepyî li 18 di fevrî 1954.

C' est on rlomé acteur di cinema estazunyin.

## Rilomés fimes
Li five do semdi al nute (*Saturday night fever*) (diviè 1978), on fime k' a-st enondé li danse disco
Baloujhe (discramiaedje)

* baloujhe, balowe, åbalowe, arnicot u brouwant ordinaire (*Melolontha melolontha*)
* mônî (baloujhe) (*Melolontha hippocastani*)
* baloujhe del Sint-Djhan, balowe di four, bidiwe di four, baloujhe d' Espagne u arnicotea  (*Rhizotrogus spp.*')
Arnicotea (discramiaedje)

* djonne baloujhe ordinaire
* baloujhe del Sint-Djhan, pitite sôre di baloujhe (*Rhizotrogus spp.*)
* baloujhe ordinaire (*Melolontha melolontha*)
Achraf Baznani

vignette|Achraf Baznani
**Achraf Baznani** a skepyî a Marakech å Marok.

C' est on produjheu d' fimes et on fotografe.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Achraf Baznani official website
Tchôd-tchén

On **tchôd-tchén**, c' est ene avizance a môde d' Amerike, fwaite d'&nbsp;on pistolet avou ene såcisse divins. Sovint avou del moståde.

## Istwere
Li môde de tchôds-tchéns a moussî dins les uzances del Walonreye diviè 1965.

End a bénrade yeu dins totes les barakes ås fritches, foiravant dins les fiesses et les fancifairs.
Tripanozomôze do chamo

Li **tripanozomôze do chamo**, c' est ene maladeye do chamo ki l' cåze, c' est on protozowaire lomé *Trypanosoma evansi*.
Vå

[vignette|Li [Valêye di Comino, e-n Itåleye.]]
Ene **vå** u **valêye**, c' est on refonçmint do payizaedje, k' a sovint stî cåzé på magnaedje del tere pa ene corante aiwe.

## Motlî
Ene vå finixh dins on fond.

So ses costés, c' est les pindants do tiene.

Inte les vås, gn a des monts.

Ene setche vå, c' est cwand gn av ene aiwe divinltins, mins pus ateure (å pus sovint pask' elle a moussî ådvins d' ene rotche castinnixheuse.

#### 
Nos d' plaeces avou "vå"

## Pî-notes
Moflon ås hozetes

Li **moflon ås hozetes**, c' est on moflon d' Afrike bijhrece ki dmeure (ou dmoréve) so les pus hôtès montinnes, metans li Grand Atlasse marokin.

 *[[Ammotragus lervia]]*

## Discrijhaedje
Li biesse fwait on bon mete et dmey di long (150 a 170 cm). Elle est a pô près on mete hôte (90 a 100 cm).

Les coines sont spesses, avou des aneas. Ele si racrolèt po fé on dmey ceke, li dbout eviè tere.

Si coleur est rosse, mins li dzo do coir, l' ådvins des mimbes et l' toû del boke sont pus blancs.

A-st ene caime di longs pwels, k' on rtrouve eto å minton (a môde di long bok) et åtoû des djnos. C' est çoula les **hozetes** ki lyi ont dné s' no.  

## Sorvicance
Il a cåzu disparexhou do Marok. Davance, on l' trovéve dins l' Grand, li Mîtrin eyet li ptit Atlasse.

Il est åjheymint wårdåve dins les djårdéns zolodjikes.

## Sourdants
Françoise Marcelle

**Françoise Marcelle**, c' est ene bouteuse pol walon, aprume avou l' CHADWE.

Elle a eto scrît tenawete on boket, metans al bate «On scrijheu, on djheu» e 2011. 

## 
Schoûtez on tecse da sinne

## Sourdants
Spirou d' l' Atlasse

thumb|apicî et tnou avou on haerna
Li **spirou d' l' Atlasse** u **skiron d' l' Atlasse** u **spirou amazir**, c' est on ptit spirou k' on n' trouve cåzu k' å Marok.

 *[[Atlantoxerus getulus]]*

## Discrijhaedje
Il est purade gris so li spale, brune so s' dos, blanc so s' vinte, avou ene roye ki rmonte sol costé.

## Spårdaedje
thumb|150px|left
Dins les montinnes do Grand, li Mîtrin eyet li ptit Atlasse. Ene miete dins l' Coûtchant d' l' Aldjereye

Intrés dins l' iye di Fwentéventoura (iyes Canareyes) dins les anêyes 1960. Il î sont waitîs come ene evayixhante indje.

## Vicaedje
I vike dins les pires.


Rotches spirous amazirs2.jpg|Dimorance
Spirous amazirs so rotche.jpg|dissu l' pire
Spirou amazir pindou.jpg|thumb|cawe
Pájara La Pared - Punta Guadalupe - Atlantoxerus getulus 03 ies.jpg|ezès Canareyes


## Lomaedje avår la
E cmon amazir marokin, on l' lome «tanzit» (avou des rinflés Z et D) () u «agbor» () / abgor ()

## Sourdants
Maxhe d' aiwes

Ene **maxhe d' aiwes** (cwand l' cotoû est clair, djusse ene **maxhe**; eto on **condå**, èn **agolina**, on **deus-aiwes**, on **rabressaedje d' aiwes**) ou on **conflouwant**, c' est l' plaece la ki deus corantès aiwes si maxhnut.

Li pus ptite des aiwes si lome l' aflouwant.


File:Deus aiwes Lesse Our.jpg|ås deus aiwes, maxhe di l' Aiwe di Lesse et l' Aiwe d' Our a Lesse (Ridû)
File:Confluence of the two ourthes.JPG|ås deus Ôutes a Engroe


## Lére eto
* Grognon

## Sourdants
Spirous (indjes)

Les **spirous** ou **skirons**, c' est des sôres di rawiants foirt adjetes, avou ene grosse houfowe cawe.

 skiridîs

## Sacwants indjes
* spirou ordinaire (*Sciurus vulgaris*)
* spirou d' l' Atlasse (*Atlantoxerus getulus*)


File:Spirou Glaireuse.jpg|Spirou ordinaire
File:Spirou amazir mantche.jpg|skiron d' l' Atlasse
File:Squirrel on stone Sri Lanka.JPG|sôre do Sri Lanca
File:CA Ground Squirrel on hind legs.jpg|sôre do Coûtchant di l' Amerike bijhrece


## Sourdant
Strî (discramiaedje)

* strî: onk des ptits oxheas del mîtrinne oraye.
* strî: ahesse po monter a tchvå.
* pîce do tchår po tni l' xhamea do drî a l' aessi.
* minme pîce so les berlinnes di houyire.
* pîce des bårires
Strî d' cavlî

On **strî d' cavlî**, c' est ene ahesse agritcheye al sele fwaite d' on fier schåyî avou ene bårete po mete si pî.
Cotrê

On **cotrê** ou **djupe**, c' est on mousmint d' comere (mins padecô ossu des omes) ki s' tént al cingue, et rascove les djambes — foirt ou waire sorlon l' môde do moumint.

## Pîces ou ahesse d' ene djupe
* cingue
* li  ou : finte sol costé ou padrî po poleur roter a si åjhe.
Paul De Saedeleer (pondeu)

**Paul De Saedeleer** (oudon: **Pol De Saedeler**), c' est on pondeu bedje k' a skepyî li 4 di decimbe 1902 a Brussele et k' a morou li 12 di decimbe 1981.

## Vicåreye
Il ariva tot djonne å Marok (1935), la k' i va dmorer disk' a s' moirt.

Il esteut cnoxhou del famile rweyåle di Beldjike, et fourit salouwé pa Albert et Pawola e 1963.

Ses dierinnes ouves sont wårdêye pa s' kipagneye del fén di s' veye, Rqiyya El Harti, k' a dmoré avou lu dins l' prumî viyaedje del vå d' l' Ourica.

## Ouve
I ponda des payizaedjes (Vunijhe, Grand Atlasse), ossu bén ki des cmeres ou des moitès nateures (fleurs).

## Sourdants et pî-notes
Magrite (discramiaedje)

* grande magrite (fleur)
* , c' est on ptit no cmere walon, k' a divnou no d' famile.
** René Magritte: rilomé pondeu poirteu di ç' no la.
Hans Christian Andersen

**Hans Christian Andersen**, c' esteut on scrijheu d' floriconte daenwès.

I skepia li 2 d' avri 1805 et mora li 4 d' awousse 1875.

## Sacwants d' ses floricontes rimetous e walon
* Li båshele ås brocales (ratourné pa Lorint Hendschel e 2002 ey eto pa Jacques Vandenbroucke, e 2022)
* Li gros laid cani (ratourné pa Lorint Hendschel ey eto pa På-Hinri Thomsin, divins «Contes do bon vî tins»)
* Li princesse eyet li ptit poes (ratourné pa Lorint Hendschel)
* Li sapén (ratourné pa På-Hinri Thomsin)
* Li ptit sôdård di plonk (ratourné pa På-Hinri Thomsin)

## 
* Troes contes rimetous e walon pa Lorint Hendschel
** egurniyî sol Daegntoele
** Mwaisse PDF des minmes
** : les troes minmès fåves, rimetowes so Wikisourd
Atina

thumb|Côp d' ouy sol viyaedje

**Atina**, c' est on viyaedje itålyin di 4.235 abitants (2017), ki s’ trouve el redjon do Lacion ey el province di Frosinone. 

## Djeyografeye
Li voyaedje si trouve inte Rome et Nape a ene hôteur di 481 metes so l’ montagne di l’ Apnin do mitan.

## Difoûtrinne hårdêye
*Waibe del comene
Nafissatou Thiam

**Nafissatou Thiam** a vnou å monde el 19 d' awousse 1994 a Brussele.

C' est ene heptatlonisse.

## Vicåreye
Elle a vnou dmorer a Rénne dins l’ Payis d' Nameur. 

Elle a stî aclevêye dins ene famile a on parint avou troes ôtes efants.

Ele s' a etrinné a Lidje avou Roger Lespagnard tot porshuvant des scoles di djeyografeye.

Ele pårteut a 7 eures å matén avou s’ saetch di spôrt po daler a scole. Après les studiaedjes a Nameur, ele purdeut l’ trén viè Lidje po rvini a s’ måjhon so l’ côp d’ dijh eures å niût. Et seulmint adon awè droet a s’ soper!

## Meyeus rzultats
* Totå d' 6508 ponts reyussi les 31 di may eyet l' prumî d’ djun 2014 a Gueutzisse e-n Otriche.
* Medaye di bronze a l' Uro d' atletisse di Zurik, e 2014.
* Medaye d' ôr ås djeus olimpikes di Riyo (2016). Elle a adiercî on totå di 6.810 ponts Et disfaçant ès totå di ). 
Li podiom di Riyo
Ele fourit prumire a Riyo, divant Jessica Ennis-Hill (6.775 ponts). El Canadyine Brianne Theisen Eaton, avou ses 6.653 ponts, esta  l’ troejhinme sol podiom.


File:Nafissatou Thiam Rieti 2013.jpg|hinant l' djavlot e 2013
File:Podium Heptathlon Zurich 2014.jpg|3inme a Zurik (2014)
File:Nafissatou Thiam Beijing 2015.jpg|corant a Pekin (2015)


## Sourdant
Eptatlon

L' **eptatlon** ou **setespôrt**, c' est on spôrt avou set diferinnès diciplenes (adon, metou inte li pintatlon et l' decatlon).

## Sôres
Les sôres di spôrts sont diferins po les omes et les cmeres.
### Eptatlon d' omes
L' eptatlon des omes est vî.

### Eptatlon d' comeres
L' eptatlon des cmeres n' egzistêye ki dispu les anêyes 1980. Li prumî côp k' il a stî metou ezès djeus olimpikes, ci fourit e 1984.

Les set espôrts de comeres, c' est:
* li 100 metes ås håyes
* li hôt hoplaedje (sôt el hôteur)
* li hinaedje do pwès
* li 200 metes
* li lon-potchaedje (sôt el longueur)
* li hinaedje do djavlot
* li 800 metes

## Manire di djudjî
On dene des ponts a tchaeke esprouve, et lzès radjouter po classer les bateus(es).

Po tchaeke espôrt, 1000 ponts corespond a on rzultat moyén. Gn a on minimom a-z avinde dins tchaeke esprouve. Metans 0,75 metes pol hoplaedje el hôteur.

## Rilomés eptatlonisses
### di Beldjike
* Nafissatou Thiam (prumire ås djeus olimpikes d' esté d' Riyo, e 2016)
* Tia Hellebaut
* Sara Aerts‎
### d' ôtes payis
* Jessica Ennis-Hill (deujhinme ås djeus olimpikes d' esté d' Riyo dirî Nafissatou Thiam)

## Sourdant
Catarake

Li **catarake**, c' est l' brouymint del vuwe a cåze d' ene pea ki s' vént fôrmer sol lintile di l' ouy (custalin).

## Médiaedje
Dispu les anêyes 1990, on fwait coranmint ene operåcion dins l' ouy, et rsaetchî l' crustalin tot etir.
Acoird economike et comierçå globå (Union Uropeyinne-Canada)

L' **Acoird economike et comierçå globå**, **AECG**, pus cnoxhou dizo si sike inglès **CETA**, c' est èn acoird di comiece ki dinrè les rîles di vindince po les martchandeyes et les siervices inte les payis di l' Union Uropeyinne eyet l' Canada.

Mågré des rclamaedjes al dierinne broke del Walonreye, les martchandaedjes ont stî clôs li 18 d' octôbe 2016, eyet l' acoird siné li 30 d' octôbe del minme anêye.

## Sineus d' l' acoird

D' on costé, les 28 payis d' l' Union Uropeyinne, d' èn ôte des costés, li Canada.

Mins i s' fwait ki sacwants estats dinèt l' droet a des contrêyes otonomes di siner avou. Çou ki fwait 38 sinateures. Come çoula prindrè do tins. Adon, l' acoird si metrè ddja e-n alaedje li 1î djanvî 2017, po troes ans. 

## Sourdants et pî-notes
Benelusse

Li **Benelusse** u **Beneluss** (oficirmint **Benelux**), c' esteut èn acoird di comiece inte li Beldjike, les Bas Payis eyet l' Grande Dutcheye. Il a stî siné è 1949, mins i gn' aveut ddja ène union etur èl Beldjike ey èl Lussimbork dispoy 1928. Lès deus principåles lingaedjes sont èl Francès ey èl Neyerlandès.  

## Lomaedje
C' est les prumirès silabes di «**Be**ldjike», **«Ne**derland» (li no des Bas Payis e neyerlandès) et «**Luss**imbork» (oficirmint **Lux**emb(o)urg).

## Demografeye

* Dimorants : 29.098.000 dimorants (e 2017)
* Sitindêye : 74 657 km²
* Dinsité : 29098000 \div 74657 = 389,76dimorants/km²

## Adierça
Sorlon l' acoird di 2008 (ki n' est k' ène rapontiaedje do li ci d'1958), el Benelusse, c' est ene aloyance ki doet disfinde les djins et leus interesses. 

L' Union vout abråyler les troes payis pol diswalpaedje economike. 

## Rizultats
Èç-n union la a permetou, bén avant l' traité d' Måstrek, ki les djins ey les béns polnuxhe cotyî libmint dins ces troes payis la. 

Ça fwait ki ciste union la pout esse waiteye come l' ahiveuse di l' Union Uropeyinne. 

## Divant ey après
I shuveut l' Union manoyrece beldji-lussimbordjwesse.

Il a pierdou cåzu tos ses avantaedjes avou l' arivêye do Cmon Martchî ås 6 payis e 1957.

## Sourdants
Acoird di Libe Comiece di l' Amerike bijhrece

L' **Acoird di Libe Comiece di l' Amerike bijhrece** u **ALCAB** (oficirmint ***North American Free Trade Agreement***, ***NAFTA***; ***Tratado de Libre Comercio de América del Norte***, ***TLCAN***); ***Accord de libre-échange nord-américain***, ***ALÉNA***, c' est èn acoird di comiece inte les Estats Unis, li Canada eyet l' Mecsike.

Il a stî metou e-n alaedje e 1994.

## Criticaedjes
L' acoird ni permete nén li voyaedjaedje des djins. Did la l' ebagance foû-lwè des Mecsikins eviè les Estats Unis, et l' bastixhaedje d' on meur al frontire po les espaitchî d' passer.

Li bagaedje des pezantès industreyes des Estats Unis eviè l' Mecsike a dzindustriyalijhî bråmint des estats amerikins, come li Carolene bijhrece.

## Pî-notes