open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tcherdon (discramiaedje)

* tcherdon
* tcherdons vraiys
** tcherdon d' tchamp, tcherdon di tchvå, blanc tcherdon (*[[Cirsium arvense]]*)
** tcherdon d' pré, tcherdon d' aiwe (*[[Cirsium palustre]]*)
** tcherdon d' bådet, tcherdon d' oujhea, tcherdon d' tcherdin, tcherdon d' djoli (*[[Carduus crispus]]*)
** tcherdon al glou  (*[[Atractylis gummifera]]* ou *[[Carlina gummifera]]*)
** beni tcherdon u tcherdon beni (*[[Centrophyllum lanatum]]* = *[[Cnicus benedictus]]* = *[[Carduus benedictus]]*)
** tcherdon d' tindeu (*[[Carlina vulgaris]]*)
* ôtès plantes
** tcherdon d' bwès (*[[Dipsacus fullonum]]* ou *[[Dipsacus silvestris]]*)
** tcherdon d' folon (*[[Dipsacus sativus]]*) (coûtivêye divinltins po plouzer l' linne)
** tcherdon d' ôr (*[[Centaurea solstitialis]]*)
** tcherdon d' ôr d' Espagne (*[[Scolymus hispanicus]]*)
** tcherdon d' årdjint (*[[Silybum manianum]]*, *[[Cardinus marianus]]* )
** tcherdon Notru-Dame (*[[Silybum marianum]]*, yebe ås maladeyes)
** tcherdon d' aiwe (*[[Sparganium erectum]]*)


File:Tcherdon 3echloj-ary.JPG|tcherdon d' ôr d' Espagne
File:Tcherdon ås bleuwès maketes ⵜⵙⴽⵔⴰ siminces.JPG|tcherdon ås bleuwès maketes
File:Fleur tcherdon d' Notru-Dame.JPG|tcherdon d' Notru-Dame
Laecea-d'-coloûte

Li **laecea-d'-coloûte** ou **laecea d' coloûte**, c' est aprume li blanke seuve d' ene epweznante plante. Pu l' no del plante leye-minme.

 *[[Euphorbia cyparissias]]*


File:Euphorbia cyparissias 07 ies.jpg|djonne
File:Euphorbia cyparissias bgiu.jpg|rodje sôre
Påye di Sint-Trond

Li **Påye di Sint-Trond**, c' esteut ene påye impôzêye ås Lidjwès après l' Batreye di Montnåk, li 19 d' octôbe 1465 pa Flipe di Bourgogne

Ele fourit sinêye li 22 d' decimbe 1465 a Sint-Trond.

Les Lidjwès el lomît «li Peneuse Påye», si télmint k' ele rastrindeut leus libertés.

## Clawes
#Tchåle di Bourgogne esteut lomé mambor del Principåté. C' est l' sire d' Hombiercoû ki l' riprezinteut å palå.
#Lidje lyi dveut dner li droet d' passaedje so ses tere (li Principåté d' Lidje côpéve les Bas Payis bourguignons).
#Lidje diveut payî ene rinte di 2000 florins tos ls ans å mambor, ey ene aminde di 300.000 florins å duk Filipe di Bourgogne et d' 150.000 a s' fi Tchåle.
#Ele lyi dveut livrer dijh bordjoes (ki serént touwés dvant les djins).
#Les nôbes divént cwiter l' payis.
#Dinant n' aveut nén l' droet d' siner l' påye (Dinant aveut nawaire sipité d' broûlî li måjhone di Bourgogne).

## Reyaccion des Lidjwès
Lidje n' aveut måy sitî strindowe d' ene pareye manire. Ele rawårdéve l' ocåzion di s' revinter.

## Sourdants
Borgogne

Li **Borgogne**, c' est ene contrêye di France, kinoxhowe po ses véns.

Mwaisse veye : Didjon

## Istwere
C' esteut eto on pouxhant vî payis, li dutcheye di Bourgogne, ki les duks avént rashonné, da leur (come ene prôpieté privêye), les Bas Payis borguignons.

## Pî-note
Flipe di Beldjike

**Flipe d'Beldjike** (e flamind **Filip van België**), di s' vraiy no *Philippe Léopold Louis Marie de Belgique*, c' est l' setinme Rwè des Bedjes. 

I skepia li 15 d' avri 1960 et i monta sol trône li 21 di djulete 2013 cwand s' pa, Albert II a decidé d' abdiker.
Pal bawete (emission)

**Pal bawete** (*Pal Bawète*), c' esteut ene emission e walon di Télésambe.

## 
Prezintaedje di l' emission avou sacwants videyos
Pocvirûsse

Les **pocvirûsses**, c' est des virûsses ki dnèt des maladeyes avou des ploketes, ås djins et ås biesses.

C' est des virûsses å SDN (a l' ADN).

 *[[Poxviridae]]*

## Sacwants pocvirûsses
* virûsse des noerès plokes ås djins
* virûsse des plokes ås vatches (vaccene)
* virûsse des volantès plokes ås bedots
* virûsse des ploketes ås lepes des bedots (prindåves bocrês)
* virûsse des plokes ås poyes
* ôtes pocvirûsses des oujheas


File:Female smallpox patient -- late-stage confluent maculopapular scarring.jpg|noerès plokes
File:Orf virus infection on thumb.jpg|prindåves bocrês ås bedots, passés a ene djin
File:Ploke ås vatche.JPG|vaccene
File:Cowpox eruption.jpg|plokes ås vatches passêyes a ene djin
File:Noerès pokes agnea cawe.jpg|noerès plokes ås bedots
Bocrê

On **bocrê** (on dit eto : on **[[boton d' five]]**, on **[[boton d' sori]]**), c' est on setch boton k' on-z atrape so les lepes, cwand on-z a del five u k' on-z est .

Il est cåzé pa èn erpesvirûsse.
Bocrê (discramiaedje)

* ås djins
** bocrê (erpesvirûsse ås lepes)
** bocrê dins l' boke des djins
* biesses
** prindåves bocrês ås bedots (pocvirûsse)
** bocrês dins l' boke des biesses
*** cocote (maladeye)

File:Bocrê tchote.jpg|bocrê a ene båshele
File:Ploketes volantes lepes.JPG|Prindåves bocrês ås bedots
File:Bocrê vatche.JPG|bocrê el djoixhe a ene vatche
Å rcoe des rwenes (paskeyes)

thumb|Coviete
**Å rcoe des rwenes** (*Au rcwès des rwines*), c' est on live di prôze da Félicien Barry k' a rexhou e 1943.

## Contnou
C' est des istweres d' ene binde di pexheus ki s' rapoûlèt dilé l' abeye d' Ône (a Gozêye).

#### 
Boket foû do live :
* Mwaisse modêye 
* Minme tecse, riscrît e rfondou
Pexhe

thumb
Li **pexhe** ou **pexhaedje**, c' est l' prindaedje di pexhons dins l' aiwe pa des **pexheus** ou **pexhresses**.


Limbourg JPG03.jpg
Pexheu Mîtrin Atlasse.jpg
Xiphias gladius Essawira Morocco.jpg


## Sôres di pexhe
* al canapexhe
* avou des filets: havroûles, såme, vivroû, stokhåme.
* avou des bateas.

## Motlîs walons sol pexhe
* Jacquemin, A., *Vocabulaire wallon-français du pêcheur*, divins: BSLW, T.29, 1891, pp. 245-280 (côde E135 dins l' djivêye des motîs do walon)
* Bragard, L., *Le pêcheur à Andenne*, divins: *[[Bulletin du Dictionnaire wallon]]*, 1909, pp. 26-30 (côde C6)
* Dascotte, Robert, *Le vocabulaire du pêcheur à la ligne dans le Centre*, pp. 5-18, divins : *[[Les Dialectes de Wallonie]]*, 2, 1973-74

## Lives avou des istweres di pexheus
* Å rcoe des rwenes (paskeyes) (Félicien Barry, 1943)
* «Pexheu d' åbletes», ramexhnêye di tecses sol pexhe da François Nyns, sins date.
* Dji m' lome Meliye, roman da Jean Goffart, 2009.

## Tchansons so les pexheus
* «Åblete dins l' poujhete» (Composs Binde)
* «Mårtén pexheu» (tecse da Philippe Antoine, tchanté pa Mimile).
* tchanson des pexheus d' Hu.
Codjowaedje cure

Li **codjowaedje di cure**, c' est on codjowaedje des viebes del cénkinme troke da Hendschel, ki l' infinitif est avou -re, et kel bodje A si fwait avou -**jh**-.

:nos lzî plai**jh**ans bén.

## Mwaissès piceures
Li bodje B si fwait tot rsaetchant li cawete di l' infinitif -re, mins tot-z aplicant li rîle des longuès voyales, s' il atome.

Li bodje C est l' minme kel bodje A.

Li codjowaedje di plaire est foirt près do codjowaedje di lére, mins cial, nos n' avans pont di candjmint d' voyale inte les bodjes.

## Viebes ki s' codjownut come "plaire"
* sins radaptaedje ortografike d' ene longue voyale
** , 
** 
* avou radaptaedje ortografike d' ene longue voyale
** 
** , 
** 
** , , 
** 
** 
* disrîlés
** (dobe codjowaedje, onk come "cure", l' ôte avou bodje A shuv-)
**, , , ,  (indicatif prezintrece singulî avou dobe codjowaedje -î & -ey; suddjonctif prezintrece singulî avou dobe codjowaedje -ijhe & -eye

## Sourdants dins les lives di codjowaedjes coinreces
* Payis d' Lidje : Motî da Stasse, codjowaedje l° 98; codjowaedjes da Stasse, p. 129 (modele "plaire"). 
* Walon do Mitan : Codjowaedjes da Gilliard l° 46 (modele "cure").
* Basse Årdene : Codjowaedjes da Francard l° 151 (modele "taire").
* Walon do Coûtchant : 
** codjowaedjes da Coppens : p. 125 (modele "cure").
** codjowaedjes da Bastin : p. 69 (modele "moure").

## Hårdêye difoûtrinne
* Tåvlea do codjowaedje di "cure" e rfondou

#### 
* Tåvlea d' codjowaedje di "cure" 
*
Radiocérudjeye

thumb|Tecnike
thumb|Binde d' imådje e walon sol tecnike
Li **radiocérudjeye**, c' est li touwaedje, come on côpaedje-evoye å coutea, d' on nucrê canceriveus (magnant må bén ramassé) metou parfond e cervea.

Li «coutea» atomike si lome eto **[[gama-coûte]]** ou **[[coutea gama]]**.

L' ekipe di specialisses (docteurs et fizicyins) ki boutèt dins on sfwait siervice, c' est les «gamayisses».

El Beldjike, li tecnike est eployeye a l' ospitå Erasse di l' ULB.

## Mwaisse atuze
Li mwaisse atuze, c’ est d’ aplonker sol nucrê avou des rais gama prodûts pa des atômes di cobal. N’ a nole dôze ki doet rispiter di ttåtoû do magnant må.

Ça n’ fwait nén må et on n' doet nén ddja esse edoirmou.

## Aprestaedje do pacyin (del pacyinne)
I fåt rschurer l' tiesse do (del) malåde comifåt.

Å prume, il esteut reki d’ astoker l’ tiesse avou on casse ki tént fer, ca ci cåde la ni doet nén bodjî d’ on milimete cwand l' malåde passe divins l’ machine.

On côp l' tiesse bén astokêye, i fåt rpasser å scaner et a l' iyerem po mzurer å cwårt di pwel près li cogne et l' grandeur del crantchoûle. 

Adon, les docteurs carculnut a on pwel près les dôzes et les tchamps d’ rayixhaedje, pu evoyî les dnêyes å fizicyin ki va miner l’ machine atomike.

Tins d' operåcion, ki deure ene pitite eure, li pacyin si pout edoirmi di lu-minme, so l' inflouwince des rapåjhantès droukes et del muzike (motoit des hosseuses).

## Dins les belès letes e walon

Djozé Schoovaerts, e 2013, toirtcha ene binde d' imådjes didactike, Gama-coûte, po fé comprinde ås pacyins cisse tecnike la, et les mete foû hisse.

Ene deujhinme BI sol tecnike, foirt sipepieuse, fourit askepieye do minme dessineu, ratournêye e walon pa Lucyin Mahin: Gama-coûte 2
Gama-coûte

* on **gama-coûte** u **coutea gama**, c' est l' sûteye éndjole modiene pol radiocérudjeye
* Gama-coûte (binde d' imådjes)
** Gama-coûte 2 (binde d' imådjes)
Atôme

Èn **atôme**, c' est li pus ptite boket d' ene sacwè fizike (gåz, likide, solide) ki n' pout nén esse esse pårti avou des piceures tchimikes ou grosmint fizikes.

Li nombe d' atômes est rastrindou. C' est les elemints del Tåve Mendeleyev.

Les atômes si remantchnut eshonne po fé les molecules.

## Pårteyes di l' atôme
L' atôme est fwait d' on nawea et d' electrons.

Li nawea est fwait di protons et d' neutrons.

Li pårtixhaedje do nawea d' l' atôme dene di l' exhowe atomike, trovêye pol prumî côp e fjhant l' bombe atomike.
Leyisse

On **leyisse** ou **neyisse** ou ene **leyijhe**, c' est ene plaece dins ene corante aiwe la ki l' aiwe a l' air di s' leyî so plaece, a cåze d' ene aroke, et fé tourner li schoume et les tchinisses ki sont ådzeu.

Gn a sovint des leyisses dirî les pilasses d' on pont, u dizo èn iyea, u dilé l' hourêye.

Po les pexheus, c' est ene plaece la k' sacwants pexhons come l' åblete si tnèt voltî.
Akira Kurosawa

[thumb|Foto d' [Akira Kurosawa, e 1953.]]
**Akira Kurosawa**, c' est on fjheu d' fimes djaponès. Il a skepyî li 23 d' måss 1910 ey a morou li 6 di setimbe 1998, a Tokyo.

## Referinces eyet sourdants
Compost Binde

thumb|100px|Leu prumire plake.
**Compost Binde** (rwalnijhî e «&nbsp;**Composs Binde&nbsp;**»), c' est ene binde di tchanteus e walon.

## Mimbes
C' est Bernard Mirlon k' a bråmint fwait l' cåzaedje et l' muzike des prumirès plakes.

## Sitroetès plakes
* «Oufti» (1995); li fjheu d' plake si loméve avou on no walon: *disques* Kitvou (ki t' vous).
* dobe sitroete plake: «Hop» (1996) et «Ké novele ?» (1997)
* «Evoye» (diviè 2010), avou des nouvès tchansons («Grand-pere est ecolo»), et des rprinjhes come «Pårlaedje congolès» da François Loriaux

## Corwaitaedje
Come li no del binde el dit bén, c' est des tecses ki n' sont nén pikés des viers. Li såme, c' esteut di fé rire sins aconter l' «oniestruté» dujhåve des tchansons e walon do 20inme sieke.

Dins sacwantès tchansons («Mårtén å Congo», ci n' sereut nén pår politicmint comifåt avou les idêyes des anêyes 2020.

Li motlî est pacô trop calké sol francès («Batea-moxhe»), mins des ôtes feyes, avou des beas rcweraedjes di vîs mots walons (awè les frumjhons, esse rifondou come a Boufiou).

 Corwaitaedje Pire Otdjåke  l° 5, 1997.

## Egzimpe di tchanson
thumb|Prumî coplet di «Mårtén å Congo»
:::**Mårtén å Congo**
:*Cwand dj' a intré sôdård, dj' a siné on papî,
:*Po ndaler å Congo avou m' cuzén Louwis.
:*Tcherdjîs come des bådets, on a prins l' avion.
:*Dj' î a stî foirt malåde et dj' a rnådé nouv côps.
:*Arivé dé les negues, dj' esteu fén frexh di tchôd;
:*Dji tronnéve come ene foye et dj' aveu les frumjhons
:*Dji cachive après l' air come fwaiynut les pexhons;
:*T' åreus cût des oûs dins mi scançon.

## 
* Pådje avou l' cåzaedje di kékès tchansons 

## Pî-note
Noice

Ene **noice** ou **des noices**, c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on mariaedje.

Tocosté, on a sovint on grand dinner.

Dispu l' 20inme sieke, on î fwait eto toplin d' fotografeyes.

## Disrôlmint des noices el Walonreye
On tape des fleurs u des confetis ås maryîs al rexhowe di l' eglijhe u del måjhon-comene.

Sovint, on fwait on grand dinner, avou toplin des priyîs, del parintêye des deus familes et pu eto des bons camaerådes. Cwand on a toplin des cnoxhances, on lzès pout djusse priyî po l' aperitif. Li grande eurêye, c' est djusse pol famile.

Al nute, on danse. Sovint, li pa del marieye edåméve li bal avou s' feye.

## Sacwants noices foû Walonreye
### Marok
Å Marok, li maryî et l' marieye s' ofrixhèt do laecea et des dates. On è pout eto ofri ås priyîs et priyeyes a l' intrêye del såle di noices.

On poite li marieye et pus rålmint l' maryî, so on grand platea, po fé sene bondjoû a tos les priyîs. 

Dins les grands mariaedjes, li marieye candje cwate a cénk côps d' rôbe, ene di tchaeke sôre.

Les djins del famile vinèt, tchaeke a s' toû, fé prinde leu portrait avou les maryîs, sol trône.


Noices wilicome laecea dates.jpeg|aprestaedje do laecea et des dates
Maryîs Marok boevaedje laecea.jpg|bevaedje do laecea
Noices marokinnes maryî marieye.jpg|maryîs stampés, dins des mousseures classikes
Noices marokinnes maryî marieye mousmints uzançreces.jpg|ashious dins des abits d' uzance
Marieye Marok.jpg|marieye (Fez)
Noices marokinnes poirtoe marieye 3 poirteus.jpg|poirtaedje del marieye
Noices marokinnes poirtoe marieye.jpg|sifwaitmint
Fotografiedje maryîs.jpg|maryîs sol trône, fotografyîs
Aprindaedje

L' **aprindaedje** ou **apurdaedje**, c' est l' moumint k' ene sakî (ou ene biesse) aprind ene sacwè.

L' aprindaedje si pout fé a scole, al måjhon ou amon on mwaisse aprindeu. On cåze purade adon d' **aprintixhaedje**.

Li ci (cene) k' aprind, c' est l' **aprindisse** ou **apurdisse**. Si c' est å cminçmint, on dit eto **kiminceu** (**kiminceuse**, **kiminçresse**).

Li ci ki l' acsegne, c' est l' mwaisse (mwaistresse), ou aprindeu (aprinseuse). Si c' est e scole, c' est èn **acsegnant** ou **acsegnante**.

## 
aprindaedje do walon
Michael Ansara

**Michael Ansara** a skepyî li 15 d' avri 1922 e l' Sireye et a morou li 31 di djulete 2013 e Calabasas, Californeye.

C' esteut èn acteur di cinema.
Émile Meurice

**Émile Meurice**, c' est on rcwereu sol walon do payis d' Lidje.

I fjha ene inkete a Lidje l' an 1996. Il dna a 584 djonnes ene djivêye di spots ou d' mots e walon et lzî dmander s' i les comprindént.

Il est knoxhou po s' live di scolaedje do walon *[[Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)|S’initier au wallon liégeois par les proverbes et les expressions]]* (1994).

Di s' mestî, il esteut medcén.
Rilidjon

Djivêye di rlidjons et creyances spirituweles
Ene **rilidjon**, c' est in sistinme di creyances d' ene djin eneviè on monde foû naturel.  

Ces creyances vont avou totes sôres di pratikes, diferinnes po tchaeke rilidjon, ou minme, dins ene minme rilidjon, po tchaeke coxhe.

## Nén-rilidjon
Tos les djins n' ont nén des **rlidjons**. Les sakîs ki ni croeynut a rén d' **rilidjeus** sont lomêyes des ateyisses.

Houte di çoula, tos les creyants n' ont nén des **rlidjons**. Les cis ki creyèt a onk, virpus pluzieurs, djos sont lomés des deyisses, come Voltaire.

Adonpwis, les cis ki tchictêynut a croere a åk u n' rén croere sont lomés des agnostikes.

## Grands tinmes des rlidjons
* les diès ou li diè unike (lomé classicmint «Bon Diu» e walon).
* l' egzistance d' ene åme
* li vicaedje après l' moirt
Tonea (discramiaedje)

* tonea (hena d' plantches)
* El tonea d' Tchålerwè (viye gazete e walon, di l' idêye k' on-z î «vudive si tonea»).
Cok d' awousse (discramiaedje)

* **[[Cok d' awousse]]** (inseke, *Tettigonia viridissima‎*)
* **[[El Cok d' Awousse (gazete)]]** (viye gazete e walon do Payis d' Tchålerwè)
Fiziolodjeye

Li **fiziolodjeye**, c' est l' syince ki studeye li rotaedje normå do coir d' ene djin u d' ene biesse. Ou d' ene plante (fiziolodjeye des plantes).
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)

**Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures** (po fé court : **Live di spots Meurice**, ki s' tite e francès, c' est ***Dictionnaire des spots ou proverbes wallons***, c' est on live di spots walons sicrît pa Emile Meurice ey eplaidî e 1994, pu replaidî e 2016 do Muzêye do vicaedje des Walons.

Côde e Wiccionaire : **[[SpE10]]** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Contnou
Li live est pårti e 33 lçons. 

Tchaeke luçon dene sacwants spots, avou des esplikêyes des mots k' i gn a dins li spot.

L' enimådjaedje (58 desséns) a stî fwait pa des scolîs ki Emile Meurice aveut dins ene sicole professionele addé Lidje. End a djusse ene piceye ki vnèt do mwaisse motî Haust.

Al fén, gn a ene tåve di mots, çou ki permete di rtrover åjheymint les spots k' on rcwirt après.

## Ovraedje dilérin
Li live a stî eredjistré so cassete odio.

Avou l' deujhinme eplaidaedje gn a eto ene pårteye di ces cåzaedje la k' a stî metou so les fis.

## 
 Sol waibe do Muzêye do vicaedje des Walons
Gama-coûte (binde d' imådjes)

thumb|Coviete
thumb|Riclame
**Gama-coûte**, c' est  ene binde d' imådjes scolincieuse askepeye pa Djozé Schoovaerts e 2013, so ene idêye da Nicolas Massager.

ISBN 978-2-9601383-1-3

Ele serè shuvowe d' ene deujhinme, e 2017, on sincieus esplicaedje sol tecnike (Gama-coûte 2).


Nicolas_Massager.jpg|el professeur Massager
Profèsseû Massager.jpg|li minme


## Såme
I s' adjixheut di fé comprinde ås pacyins del radiocérudjeye çou ki lzî aléve atoumer, et les mete foû hisse.

## Amontaedje del BD
Cwate moes å long, Djozé va loukî les cotoûs do siervice, et toirtchî ses plantches. 

Les bouyotes avént stî scrîtes aprume e walon disfondou pa José Schoovarts. ELe fourît rmetowes e rfondou walon pa Lucyin Mahin.

Adonpwis, li live serè ratourné e-n inglès på spiroutî lu-minme. C' est l' prumî côp k' ene binde d' imådjes tuzêye e walon va esse ratournêye e-n inglès.

## Corwaitaedje do walon
Li noûmot «» a stî foirdjî a pårti di l' inglès «gamma-knife» (coutea gama). On , c' est ene pîce del tcherowe ki find l' tere divant l' . Ci mot la a ene sillabe permeteut d' awè l' minme grandeur et l' minme tcherpinte (aplacaedje tîxhon) ki l' mot inglès.

## Prezintaedje do live dins les gazetes e walon
*  l° 67 (Waeyén-tins 2013)
* *[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]* 3/2013

## Shûte
Li bédéyisse riprind si mwaisse personaedje, Professeur Titôrvå, po djouwer on malåde ki s' va fé operer, pu ki va ene sincieuse conferince sol sudjet. C' est Gama-coûte 2.

Cisse deujhinme BI la parexhrè dins l' Rantoele-gazete e 2017.

Li modêye e walon est eplaideye et cossemêye pal soce nén recwårlante «Li Rantoele».
Xavier Istasse

**Xavier Istasse** (riwalnijhåve, **Zavî Istasse**), c' est on fjheu d' fimes walon.

I fwait des fimes di racsegne. 

Sacwants did zels leynut cåzer des djins e walon, avou on sortitraedje e francès.

## Djivêye di ses fimes
* Les Walons del Wisconsene (*Les Wallons du Wisconsin*) : motoit li dierin filmaedje des Walons del Wisconsene ki djåzént co l' walon. Et rexhe on DVD ey on live, avou Françoise Lempereur.
* Les djins d' Mouze
* Li langue åd dibout del linwe (*Le bout de la langue*), rexhou e 2015, k' esplike li disparexhaedje do walon, avou bråmint des passaedjes walon-cåzants.
* L' otocanon bedje avou l' årmêye rûsse.


Pormoennåde troufreye Djowele filmêye3.jpg|Filmaedje pol "dbout del linwe" a Libin
Pormoennåde troufreye Djåke filmé.jpg|pareymint
Zavî filmeu3.jpg|Filmaedje pol "dbout del linwe" å Marok


## Sourdants
Lambert de Ryckman

**Lambert de Ryckman** a skepyî e 1664 ey a morou e 1731.

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Di s' mestî, il esteut pårlî, et mimbe do Consey del Principåté.

## Ouve e walon
I dmeure kinoxhou come sicrijheu e walon, åyant scrît «Les aiwes di Tongue», on long arimé po rire des médyinnes rilomêyes miraculeuses dins les aiwes di Tongue (1700). 

Portant i l' aveut eplaidî anonimmint.

## 
Tecse des "Aiwes di Tongue" (rimetou e sistinme Feller)
Sindrome del grosse tiesse

Li **sindrome del grosse tiesse**, c' est ene maladeye des poyes (polets d' poytreye, poyes poneuses, poyes parintes) cåzêye på peumovirûsse des poyes et ene bactereye ki s' lome *Haemophilus gallinarum*.


File:Grosse tiesse polet 4.jpg
File:Grosse tiesse polet di dvant.jpg
File:Grosse tiesse polet2.jpg
File:Grosse tiesse polet doermance.jpg
File:Grosse tiesse polet3.jpg
Hougnete

Ene **hougnete** (on dit eto : on **coujhea**, on **houtea**, on **moulea**, on **pietchron**), c' est on moncea d' four fwait so l' tchamp po co souwer on pô divant d' esse regregnî.

## Istwere
On a fwait des hougnetes di tos tins. 

Après l' guere di 14, on a cmincî a fé des gades: on tcherdjive li four so on tchessi d' troes pikets, tinous på dzeu, avou troes pietches inte di zels, metowes a 50 cm di tere. Come çoula, li four n' esteut nén a tere. ,

On a pupont fwait d' cojheas li djoû k' on a picubé.

## Sourdants
Elysium (fime)

**Elysium** (ratournåve e walon «*Lecciniom*»), c' est on fime di syince-ficcion, prodût et fwait pa Neill Blomkamp, k' a vudî e 2013.

## Sinnario
Nos estans e 2154, a Los Angeles. Gn a télmint des djins sol Daegne, k' i sont-st oblidjî di basti des cahoutes so des rahåsses tot ådzeu des screpe-cir. Les teryins ki l' tinént bén ont basti ene nouzome cir-sitåcion k' on avind pa cir-naivete e 13 munutes (c' est çoula, «Lecciziom»).

Li mwaisse ero, c' est Matî Damon, onk k' a stî hapeu d' otos, mins ki s' a rpinti. 

I rtrouve d' astcheyance si mayon d' djonnesse k' a ene feye ki va mori d' on magnant må do sonk. Mins lu-minme a èn accidint a l' ovraedje. Il est rayi di touwants rais, et il est condåné. I doet mori dins les 4 djoûs.

## Djudjmint sol fime
Les fwaitindjes da Matî Damon sont ene miete carabistouyreces. I pite dins les rîles, po mori totes les dijh munutes, et po fini, i schape tot l’ monde. 

Les paskeyes des robots et totafwait ki spite e l’ air, c' est eto ene miete saetchî pås aburtales.

Poy, c' est todi l’ minme siplaca : èn ome k’ est l’ mwaisse, et s' vat i rscheure ene ptite laide flåwe fråjhûle comere, avou, on pôve laid tinrûle efant.

## Sourdants
Sûtifone

thumb|Samsung Galaxy

On **sûtifone**  (d' ene kimere zero-cnoxheure) u  (d' ene båshele di ût, nouv ans), c' est on telefone axhlåve ki fwait sacwants bouyes come ene copiutrece, èn eredjistreu ey èn aparey foto.

## Istwere
Les sûtifones ont cmincî a esse prodûts po les djins diviè 2005.

E prumî shîmoes 2013, li vindaedje des sûtifones a passé l' ci des axhlåves classikes.

## Markes
* Apple
* Google
* Honor
* HTC
* Huawei
* LG
* Motorola
* Samsung
* Sony

## Sourdants
Telefoneye pal Daegntoele

Li **telefoneye pal Daegntoele**, c' est on sistinme di telefonaedje, la ki l' vindeu d' siervice fwait passer l' Daegntoele. Po çoula, i va éndjolijhî li sinå sounrece.Li novea sinå éndjolike si va winner so les fis di l' internete.

A l' arivêye, gn a deus rexhowes. Soeye-t i ki l' ricujheu a on "modem a l' evier", ki va rifé so son avou d' l' éndjolike. Soeye-t i ki l' societé vindeuse di siervice a on terminå e cotoû, et va houkî li rcujheu pa les lenes telefonikes normåles.

## Såme
Li såme, c' est di n' payî ki onk u deus tarifs nåcionås po des côps d' fi eternåcionås. Adon, 

## Askepiaedje
C' est ene societé cminçrece lomêye "Skype" k' a bråmint escourci ci siervice la e l' Urope, dins les anêyes 2000. 

## Diswalpaedje
E 2013, li telefoneye aveut hapé li tîce (33 åcint) des houcaedjes telefonikes totavå l' Daegne.

On cåzéve adon di 2 miyårds di munutes par moes.
Cougn

On **cougn** ou **cougnet**, c' est ene usteye di fier u d'&nbsp;bwès k'&nbsp;on stitche dins les roles d' åbes abatou et rcepés, po les finde a schenes ou schinetes. 

On bouxhe dissu avou ene masse, on marlén, on mayet (dinltins, po n' nén edåmer les cougnets d' fier).

## Ôte uzaedjes
Les bokions s' endè polnut eto siervi po rmonter èn  åbe a abate ki clintche do mwais costé.
:*Si li hesse clintchive do bon costé, on n’ av nén dandjî des cougns. Sinon on-z è tchessive onk ou deus padrî li rcepe po n’ li nén leyî serer*.

Gn a eto des ptits cougnets k' on stitche dins les mantches, pa padzo, po lzès fé tni. Ou dins l' veroûle del få po-î fé tni l' mantche.


File:Cougnet role.jpg|efant ki find ene grosse role å cougnet (po rire)
File:Findaedje so cwårtî.jpg|Findaedje so cwårtî


## Sourdants
Miråkes dins les hameas (tecses)

thumb|coviete
**Miråkes dins les hameas** (*Miraukes dins les amias*), c' est on live sicrît pa André Quevrain avou troes coûtès noveles et 60 powezeyes.

Les tecses sont redjårbés e francès vizon vizu (mins l' francès est a droete, li walon a hintche).

Il a vudî e 2013.

## Les noveles
* Li bierdjî d' Inzefîs
* Leyon, li tchén do boledjî (k' on boket est vaici)
* Mimile

## Sintimint d' lijheu
:*Dj' a lî tos les [[live (po lére)|lives]] d' André Quevrain, mins etur nozôtes, i m’ vos l’ fåt dire, " Miråkes dins les hameas", c' est l’ pus bea !
:*Ewou çk' i va cweri ses idêyes, don, li Dré ? Ossu bon scrijheu d’ fåves qui d’ powezeyes, tos ses tecses, on les lét d' on lan !
:*Pont d'aroutinance, lès bokèts sont plaîjants au d'la. Èt, cérèje su l’ wastia, i sont tortos twârtchîs dins on bia-z-èt bon walon d’ Nameur èt d'avaur-là. Oyi, mès djins, one fièsse di mots, di [[ratourneure|tournûres èt d’ ratoûrnûres]] qui font spiter nosse lingadje èt, sins manque, rimpli nos tièsses èt nos keûrs di stwèles. 
:*I n’ faut nin balziner po-z-acheter ç’ lîve-là, pace qui tot lès caurs vont dins l’ tchirlike dèl soce « Les Perce-Neige », one soce di nosse payis qu'èst véla po d'ner on côp di spale aus djins disfwârcîs.
:*One grande tchapurnéye, André, èt à vos copleûs èto !*

## 
* On tecse do live 

## Sourdants
Hougne

Ene **hougne** ou èn **andon**, èn **andea**, c' est on long rôlea d' four, di waeyén ou di strin, di tote li longueur do tchamp, po k' i rsowe, ou pol picuber.

## Rahougnaedje
Å cmince, on rahougnive å rustea.

Pu ont vnou les machines rahougneuses, saetcheyes pa les tchvås pu på tracteut come li pirouwete.


File:Hougnes waeyén Transene.jpg|hougnes di waeyén (Årdene)
File:Agricultural land on former opencast land - geograph.org.uk - 813354.jpg|hougne di four e l' Inglutere
File:Schwaden auf gemähter Wiese bei Seffent.jpg|e l' Almagne
File:Oogstdag Harkkeerder1.JPG|rahougnaedje
File:കൊയ്ത് കഴിഞ്ഞ പാടം.jpg|hougnes di strin (Inde)
File:Hougne strin.jpg|hougnes di strin (Marok)


## Sourdants
World War Z (fime)

**World War Z** (k' on pôreut ratourner *Dierinne guere daegnrece*), c' est on fime di syince-ficcion k' a vudî e 2013.

C' est les fwaitindjes da Brad Pitt, ki va rischeure si cmere et s’-t efant, tot pitant so les rîles, a moråjhe tchaeke dijh munutes, et po fini i schape tot l’ monde. Et gn a eto des moirts-vicants a flouxhe.

## Sourdants
Porminance

Li **porminance**, dins les tecnolodjeyes des telefones axhlåves (et, dabôrd, les sûtifones), c' est l' åjhmince ki l' abouné (abounêye) a di wårder si raloyaedje cwand i (ele) si pormoenne foû payis.

## Alére
Fi di dvizaedje do noûmot (so Berdelaedjes)
Tchant des Gåmets

Li **tchant des Gåmets**, c' est ene tchanson ki les Gåmets tchantnut voltî, et ricnoxhe come leu-z ime "nåcionå".

## Tecse
(ratourné e rfondou walon)

::**Resploe**
:*Tchantans, tchantans ene tchanson po nozôtes
:*Tchantans bén foirt i nos fåt fé oyi
:*Dirè kî vout k' dj' estans des droles d' apôtes.
:*Tchantans tertos li lingaedje do payis.


## 
* Modêyes e gåmès
* Ôte modêye
Gåmete

* ene **Gåmete**, c' est ene comere ou båshele del Gåme.
* gåmete (cwefe) : sôre di cwefe avou on rabat padvant po waeranti do solea.
Rodje-goidje

On ou ene **rodje-goidje** ou on **rodje-face** ou on **rodje-gozî** ou ene **loudene** ou ene **loude**, c' est on moxhon di l' ôre des soverdiyîs k' a des rodjès plomes so s' face (divant do hatrea).

 *[[Erithacus rubecula]]* (rodje-goidje ordinaire)

Mins gn a des ôtes sôres di rodje-goidje.

## Vicaedje
I s' raprepeynut foirt des måjhons di l' ivier, aprume cwand i va djaler. Did la, toplin des fotos so cist oujhea la.

## Doûcès creyances
On djheut k' il aveut vlou råyî li corone di spenes da Djezus-Cri et k' i s' aveut kernaxhî l' gozî avou, et sonner.

## Sourdants
Province di Flande coûtchantrece

Li **province di Flande coûtchantrece** ou **di Wess-Flande** (nl: *West-Vlaanderen*, fr: *Flandre occidentale,* vls: *West-Vloadern*) est l' province li pus a l'&nbsp;Ouwess del Flande (Beldjike).

## Djeyografeye
Li province di Flande coûtchantrece est èl seu province ki soeye boirdé po 'l Mer do Nôr, è Beldjike. Åzeu d' ça, èl coisse arûle 67 km. Èl coisse va do Li Panne (*[NL] De Panne*) jusk' a Knokke. Si mwaisse veye est Brudje. Èç province a ût administratifs arondixhmints : 

# Arondixhmint di Brudje
# Arondixhmint di Diksmuide
# Arondixhmint d' Ieper
# Arondixhmint di Kortrijk
# Arondixhmint d' Ostinde
# Arondixhmint di Roeselaere
# Arondixhmint di Tielt
# Arondixhmint di Veurne

## Referinces ey sourdants
Roumi

**Roumi** (di s' vraiy no *Jalâl ed-dîn Mouhammad Balkhî*, e piersan جلال الدين محمد بلخي) a skepyî li 30 di setimbe 1207 ey a morou li 17 di decimbe 1273.

C' esteut on filozofe piersan, di rlidjon muzulmane, on Soufi.

I vikéve a Conya, ene veye k' est asteure el Tourkeye.

C' est l' mî cnoxhou ezès Payis do Coûtchant, ca i préjhive eto l' amour (des cmeres) et l' bevaedje di vén.

## Vicåreye
Cwand i rescontra on vî pôve, tchiminåd, lomé Chamse di Tabrîze, si veye di prof di droet candja pår. C' esteut a Konia e 1244. C' est Chamse di Tabrîze ki fourit li mwaisse a tuzer da Roumi. 

Cwand Chamse fourit assaziné troes ans pus tård, Roumi va s' abaiti ki l' amour po ene djin et l' amour do Bon Diu, c' est Piron-parey. Ci n' est k' ene seule miersacwè.

## Ses idêyes
Il esteut foirt lådje d' idêyes, dijhant ki totes les djins, cwè k' soeye leu rlidjon (et nén seulmint les djwifs et des crustins), sont des moslimîs, ca i rcwerèt li Bon Diu sins l' saveur.

Roumi pratikéve voltî li catournante danse des catournants derwiches. Nén seulmint tins des ashyinnes di schoûtance di muzike, mins eto a tot moumint del djournêye, minme avå les voyes.
Louwis d' Bourbon

**Louwis d' Bourbon**  a skepyî e 1438 ey a morou li 30 d' awousse 1482. 

C' esteut on prince-eveke di Lidje (di 1456 disk' a s' moirt).

## Lomåcion
I fourit impôzé pa Flipe III d' Bourgogne, a foice di calmoussaedjes, replaeçmint di Djhan d' Insbiè.

Ci fourit l' 50inme prince eveke, mins li cité d' Lidje nel vola måy ricnoxhe.

## Destinêye come prince eveke
Mins, a schipe les fiesses di s' djoyeuse intrêye fineyes k' i dva cori evoye a Hu. Did la, i tapa l' interdit so Lidje li 29 d' octôbe 1461.

E 1466, les Lidjwès el volént aler rcweri a Hu, mins i stepa evoye so Nameur divant leu-z arivêye.

## Caractere
Il est discrît pa Djôzef Mignolet come "on djonne harlikin d' dijh-ût ans rôleu d' femreyes et magneu d' çanses.

## Sourdants
Queen

Les **Queen**, c' esteut ene binde di tchanteus inglès.

## Mimbes
*Freddie Mercury
*Brian Harold May
*John Deacon
*Roger Meddows Taylor

## Plakes
*Queen (1973)
*Queen II (1974)
*Sheer Heart Attack (1974)
*A Night at the Opera (1975)
*A Day at the Races (1976)
*News of the World (1977)
*Jazz (1978)
*The Game (1980)
*Flash Gordon (1980)
*Hot Space (1982)
*The Works (1984)
*A Kind of Magic (1986)
*The Miracle (1989)
*Innuendo (1991)
*Made in Heaven (1995)
Fenaesse di fagne

Li **fenaesse di fagne** ou **waide di boû** ou **waide di torea** ou **pouf**, c' est l' fenaesse li pus corante dins les fagnes.

 *[[Molinia caerulea]]*

## Discrijhaedje
Dins les fagnes ki n' sont nén waideyes, ele crexhe a stoclêyes, ki fjhèt, al dilongue do tins, come des ptits xhames, lomés **tiesses di boû** ou **tiesses di torea**.


Molinia caerulea - Botanical Garden in Kaisaniemi, Helsinki - DSC03557.JPG|stokêye
Offenland, Pfeifengraswiese im Biosphärenreservat Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft.JPG|Souwêye plante (fenaesse fenaesse)
Molinia caerulea3.JPG|fleurs
Molinia.caerulea.-.lindsey.jpg|påte (a Comanster)


## Eployaedjes
* les tijhes come "fenaesses di froumadje" (po fé li froumadje di Heve).
* davance, on ripéve les betchetes djus des stos, po les siervi ezès lét, el plaece di payes.
* po fé del banselreye.

## Sourdants
Marlon Brando

thumb|right|275px|'''Marlon Brando''' e 1955.
**Marlon Brando**, c' est èn acteur di cinema k' a skepyî li 3 d' avri 1924 a Omaha et k' a morou li 1î d' djulete 2004 a Los Angeles.

Il est rprins dins l' rîlêye del troejhinne di fime «&nbsp;''The Godfather''&nbsp;» da Francis Ford Coppola. Il a djouwé dins l' fime, rmetou a pårti d' on live do minme no&nbsp;: «&nbsp;*[[The Ugly American]][[The Godfather|&nbsp;]]*».
Xhuflaedje d' oujhea

On **xhuflaedje d' oujhea** (ou on **tchant d' moxhon**), c' est on son ki les moxhons fwaiynut tot eployant èn organe lomé l' siringue.

## Biyolodjeye do xhuflaedje

## Såme do xhuflaedje

## Xhinaedje linwistike
Des egzimpes sont ddja la po l' ôrimiele.

## Xhinaedje brutrece

On xhene li xhuflaedje des oujheas avou des apeles.
Flande (discramiaedje)

* Flande : ene des 3 redjons economikes del Beldjike.
* Conteye di Flande : conteye istorike, respondant ås deus provinces bedjes d' asteure, et l' Flande di France
* Flande di France : boket del France la k' on djåze ou djåzéve flamind.
* Province di Flande coûtchantrece (Province di Wess-Flande) (ki s' mwaisse veye est Brudje)
* Province di Flande levantrece (Province d' Ess-Flande) (ki s' mwaisse veye est Gant)
Wallon, picard, gaumais, champenois, les langues régionales de Wallonie (live)

thumb|coviete
Li **live Francård so les lingaedjes coinreces del Walonreye**, ki l' tite e francès, c' est «&nbsp;*Wallon, picard, gaumais, champenois. Les langues régionales de Wallonie&nbsp;*», c' est on live sol walon (et sol picård, li gåmès et l' tchampnwès) sicrît pa Michel Francard et k' a rexhou e 2013 di l' eplaideu De Boeck.

Dins les conferinces k' ont shuvou l' rexhowe do live, il est sovint lomé «*[[La Wallonie et ses langues]]*».

Il a stî saetchî a 1200 egzimplaires.

## Contnou
Li contnou est foirt lådje, po cmincî sol l' Walonreye, adonpwis sol walon lu-minme.

## Adire avou l' prumire modêye
thumb|100px|left|Prumire modêye
Li live est on raspexhixhaedje di «Langues d' oïl en Wallonie». Mins on fel raspexhixhaedje : li prumî, c' esteut 49 pådjes, et ci-ci, fwait 215 pådje.  Gn a po-z insi dire ki l' concluzion k’ est foirt li minme dins les deus lives. Tot l’ restant a stî rfondou.

## Pårteye so li rfondou
Li rfondou est prezinté come ene des deus voyes di rvicaedje do walon, avou ses avantaedjes et ses dizavantaedjes eneviè l' ôte voye, li cene del diyalectolodjeye.

On tecse di Lafontinne, poujhî so «l' Aberteke» est mostré e rfondou eyet e scrijhaedje Feller sorlon l' accint d' Lidje, Nameur et Tchålerwè.

## Sourdants
Malherbe

**Malherbe**, ki sereut e peur walon "*Målyebe*" ou "*Måyebe*", c' est on no d' famile del Walonreye.

I vént dandjreus do walon  (crouwå), on spotaedje d' ene djin k' åreut crexhou foirt rade (on ). 

## Poirteus do no
* sicrijheus e walon
** Pierre Malherbe
* ôtes waloneus
** Paul Malherbe
Henri de Man

thumb|Henri de Man (ca. 1935)
thumb|''Li Swer'', 31 awousse 1931
**Henri De Man** a skepyî e 1885 ey a morou e 1953.

C' esteut on sicolodjisse, purade on sociosicolodjisse. Pu on politikî.

## Ses idêyes et si inflouwince
I cminça pa shuve li marcsisse. Pu les socialisses. Pu fini pa s' aplaker ås idêyes des recsisses do "Novea Ôre".

Tins del guere di 40, i va admirer les idêyes des Nazis. Li nazisse, croet i, pout ranovler l' monde, copurade li monde pouri k' a provoké li crijhe di 1930.

I s' rind conte k' i s' a mari dins s' corwaitaedje des nazis. Tant k' i s' diva såver el Swisse e 1941.

Après l' guere, i fourit ametou po traeyixhaedje, mins n' avna djamåy divant les noerès cotes. Mins i mora rovyî, hapé pa on trén.

## Sourdants
Ilinwès

thumb|Drapea
L' **Ilinwès** (ki l' no e-n inglès soune purade francès, *Illinois*), c' est èn estat des Estats Unis k' a stî ahivé li 3 d' decimbe 1818.

* Mwaisse veye: Springfield
* Pus grande veye: Tchicago

## Kékès fotos

Imådje:Mary's River Covered Bridge.jpg
Imådje:Arcola IL E Main St.jpg
Imådje:Chicago Skyline (44713240565).jpg
Tchårnale

Les **tchårnales** ou **tchårneas** ou **tchånes**, u **tchårnalî**, c’ est ene sôre d' åbe ki rshonne å faw (hesse). Mins ki crexhe moens hôt.

 *[[Carpinus]] spp.*

Li pus corante e l' Urope, c' est l' tchårnea ordinaire (*[[Carpinus betulus]]*).

## Spårdaedje del sôre
Ele ni vént ki dins l' Dimeye Bole bijhrece, dins les payis mitan froeds.

End a ene cwarantinne di sôre. Deus e l' Urope, ene e l' Amerike bijhrece, mins toplin e l' Chine.

## 
Scole so les tchårnales (ezès scoles di Bive)
Cawete di codjowaedje -axhe

cawete -axhe
Li **cawete di codjowaedje -axhe**, c' est ene cawete di codjowaedje des djins do singulî do suddjonctif erirece.

## Dins les accints do walon
Li suddjonctif erirece n' est bén diferin do suddjonctif prezintrece ki dins l' walon do Levant.
* après Lidje : -asse
* après Måmdey : -ahye
* après l' Viye Såm : -ache
Vladimir Kuzmin

**Vladimir Borisovitch Kuzmin** (e rûsse Влади́мир Борисович Кузьмин, riwalnijhåve Vladimir Borizovitch Kiousmine), c' est on tchanteu-scrijheu-compôzeu rûsse. Il a skepyî li 31 di may 1955.

Dins les anêyes 1980, il esteut rwaitî come li Johnny Halliday sovietike.

## Vicåreye
I vna djouwer a Skerbek å Noyé 1988, po ene fiesse bedje-et-sovietike. Il î rescontere li binde bedje "John Lauwers Band" ki frè ene tournêye e l' Sibereye (Vladivostok, Nadcotca, Comsomoslk et Cabarosk) e moes s' djun 1989) e moes d' djun 1989.

## Sourdants
Frinne

thumb|ombion
Li **frinne** (coinreçmint *frane*, *frågne*…), c' est èn åbe avou des foyes ås foyetes, metowes vizon vizu, et on tinre bwès ki broûle må.

Tot crexhou, il est 30 metes hôt.

No do djinre e sincieus latén : *[[Fraxinus]]*

Mins gn a des  ôtes sôres di frinnes.

## Discrijhaedje
Li schoice est vete, bén lisse est foirt fråjhûle, l' åbe estant djonne. Pus tård, ele si crevåde, et prinde ene brune coleur.


Vespa crabro.jpg|fonnet suçant del seuve d' on djonne frinne coixhî
Fraxinus sp. (30836947096).jpg|viye schoice


Ses gros noers botons, triyinglés sont todi metous vizon vizu, çou ki dene des foyes et des coxhes todi vizuviznêyes.


Frinne foyes2.jpg|foyes metowes vizon vizu
Frinne foyes1.jpg|coxhes metowes vizon vizu


Les grinnes sont des plats setchs fruts, stitchîs dins ene longue aiyete. Ces aiyeyès grinnes la sont agritcheyes a troke après l' åbe, et î dmorer pindowes.


Fraxinus americana seeds.jpg
Flora (27405822264).jpg


## Uzaedjes
Bon po fé des mantches d' usteye.

Come bwès d' tchåfaedje, il est målåjhey a finde, ey schetler åjheymint.

I ploye bén, ey adon pout esse bén ahessåve po fé des airs ås fritches 


Ash stem halved.jpg|bwès ki s' find må
Different Ash Flatbows.jpeg
FenderTelecaster.JPG


I broûle vert. Did la, li creyance: «L' ônele dit k' el frinne a vindou s'-n åme po broûler vete »

Come yebe ås maladeyes, on fwait do té d' ses foyes po les roumatikes.

## Sourdant
Frinne (discramiaedje)

* frinne (åbe)
** frinne ordinaire (*Fraxinus fraxinus*)
* frinne (toponimeye) (nos d' plaece ki vnèt do mot "frinne")
Suddjonctif erirece

**Li suddjonctif erirece** ou **imparfait do suddjonctif**, c' est on tins do suddjonctif ki s' rescontere dins ene fråzlete ki l' viebe del mwaisse fråze est codjowé a on tins do passé. 

:*I faleut ki dj' *'ripassaxhe** tchaeke côp dé matante.
:''Il åreut falou k' i **vnaxhe**  pus timpe po fé cwatrinme å wiss avou nozôtes.

== Ôtes eployaedjes ==
=== Dins des fråzes di sohaitaedje ===
:''Dji vôreu k' vos **vnîxhe** å raploû des waloneus.
=== Dins des fråzes di sclameure ===
:''K' i **vnaxhe**, seulmint et i voerè a kî k' il a a fé !
=== Dins des fråzes condicionreces (forveyowes) ===
:''Li må el picive come si on lyi **avaxhe** heré on tchôd fier houte et houte del tchå ''([[Jean Lejeune di Djoupeye]] dins "[[Avå trîxhes et bwès]]", p. 10).
=== Dins des ôtes forveyowes fråzes avou des [[dobes erî-tins]] ===
* il åreut falou k' dj' alaxhe  a Måtche divant 11 eures po vey les maryîs al rexhowe di l' eglijhe.

== Tcherpinte des codjowas di l' indicatif erirece ==
=== Singulî ===
Les codjowas des [[djin (codjowaedje)|djins]] do singulî do suddjonctif erirece si fwaiynut tot radjoutant l' [[cawete -xhe]] ås cognes do [[Nén Durant Indicatif Erirece]], et çoula po totes les [[trokes di viebes]].
:''Il a falou ki dji lzî **tchantaxhe** "Li nute di may"; ça fwait k' dji lzî tchanta.
:''I fåreut ki t' loucaxhes mî a t'-minme.
:''I n' esteut nén tins k' ene båshele sipiyaxhe si schiele, ca après, ele ni trovéve pus nou marieu.
=== Pluriyal ===
Les codjowas des [[djin (codjowaedje)|djins]] do pluriyal do suddjonctif erirece si fwaiynut tot radjoutant l' [[cawete -xhe]] ås cognes do [[Durant Indicatif Erirece]], et çoula po totes les [[trokes di viebes]].
:''Il a falou ki nos lzî **tchanténxhe** "Li nute di may"; ça fwait k' dji lzî tchantîs.
:''I faleut k' vos **loukîxhe** di tos les costés po vey si l' innmi n' esteut nén la.
:''I n' åreut nén falou k' ele **sipiyénxhe** leu schiele totes les deus a ç' fiesse la, ca après, ele ni trovît pus nou marieu.

== Dins les accints do walon ==
E walon do Levant, å pluriyal, gn a des codjowas avou ene dobe cawete, la ki l' [[cawete -xhe]] n' est nén l' dierinne.
:''I faléve k' il avanç**ahît** tot rotant so les djnos.

I gn a nou suddjonctif imparfait dins les ôtes accints do walon, mins des cognes di viebe a môde di suddjonctif imparfait sont eployeyes avou on tins prezint dins l' mwaisse fråze.
:''Divant qu' tot l' monde ***' rèspondu, i faurè co do timps *(Joseph Bodson).
Cawete -asse

Li **cawete -asse**, c’ est ene cawete acawêye a èn addjectif u on sustantif et ki dene èn addjectif avou ene laide idêye (ene miete veyou do mwais costé) :
:* /  /  /  /  /  / *

Sacwants sustantifs ont l' minme cawete, mins dandjreus vnèt i do francès :
:*, .*

## Cawete vijhenes
Des côps avou on ristitchî Y, on-z a  l’ dobe cawete -iasse : 
:*, , .*

Po sacwants mots foirt kinoxhou do costé d’ Lidje avou ene cawete -èsse, on l’ a rfondou avou l’ betchfessî ae, et askepyî ene cawete omonime -aesse :
:*stocaesse / fenaesse / plenaesses / cagnaesse*

Li cawete -asse est diferinne del cawete -åsse (po ene bladje coleur) (cawete francesse -âtre)
: *blancåsse / djaenåsse / rodjåsse / verdåsse ; blankinasse <> blankinåsse (?)*

## Etimolodjeye
I provént del cawete latene "-acea".

## Parintêye
### -asson
Li cawete -asse avou l' cawete -on dene li dobe cawete -asson :  ; 

MINS «» vént do bodje espagnol «  » avou l' simpe cawete -on

Li minme tcherpetaedje egzistêye eto e francès : 
### -asser
* asse + -er / -î (cawete di viebe) => -asser / assî : finasser, ramasser (?), tracasser

Minme fôrmåcion possibe eto e francès : rêvasser

### -assî
* asse + î (cawete di sustantif) => -assî : putassî  (S109) ; fenassîs (S109)

### -asreye
* asse + reye => -asreye : putasreye (S109)

## Dins des ôtes langues
Li minme cawete egzistêye e francès.

C' est des côps les minmes mots : 
:*, *, , *

Mins sovint ci n' est nén des mots k' on passé e walon :  
:*, , , , .''

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Cawete -axhe

Cawete di codjowaedje -axhe
Li **cawete -axhe**, c' est ene råle cawete do walon. Ele sieve djourmåy po des mots avou laid contnou.

On l' trouve dins des addjectifs :
: *,  (ki polèt divni des nos).

Oubén divins des nos :
:*, , , 

## Etimolodjeye
Rishonne al cawete francesse -asque (). Fåreut vey si c' est l' minme sourdant latén.
Erirece

L' **erirece**, k' est eto lomé li **passé**, c' est, e linwince, ene sacwè dins l' codjowaedje ki rwaite ç' ki s' kidure divant l' accion.

## Tins

### Francès

* *Indicatif*
** *Imparfait*
** *Passé Antérieur*
** *Passé Composé*
** *Passé Récent*
** *Passé Simple*
** *Passé Surcomposé*
** *Plus-que-parfait*
* *Conditionnel*
** *Conditionnel Passé*
* *Subjonctif*
** *Imparfait*
** *Passé Composé*
** *Plus-que-parfait*
* *Impératif*
** *Impératif Passé*
* *Participe *
** *Passé*
* *Gérondif*
** *Passé*
* *Infinitif*
** *Passé*

### Inglès

* *Past Continuous*
* *Past Perfect*
* *Past Perfect Continuous*
* *Simple Past* 
* *Present Perfect*
* *Present Perfect Continuous*

### Walon

* Indicatif
** Erirece
** Erirece durant
** Ripassé erirece
** Ripassé erirece durant
** Ripassé prezint
** Rirpassé erirece
** Rirpassé erirece durant
** Rirpassé prezint
* Suddjonctif
** Erirece
** Erirece durant
** Ripassé erirece durant
** Rirpassé erirece durant
** Rirpassé prezint
* Condicioneu
** Erirece
** Rirpassé prezint
* Kimandeu
** Erirece
* Môdes sins djin
** Djerondif Erirece
** Infinitif Erirece
** Pårticipe Erirece

## Sourdants
Tins do passé

On **tins do passé**, el linwince, c' est on tins d' codjowaedje k' a-st a vey avou des accions ki sont ddja fineyes.

E walon, gn a ene cåkêye di tins do passé : li Durant Indicatif Erirece, li Nén Durant Indicatif Erirece, li suddjonctif erirece, tos les erî-tins et les dobes erî-tins.

Les tins do passé est opôzé a on tins do prezint ou on tins do futeur.
Christian de Duve

**Christian de Duve** a skepyî li 2 d' octôbe 1917 ey a morou li 4 di may 2013 a Nete.

C' esteut on sincieus walon, biyotchimisse et citolodjisse.

I rascododa li Pris Nobel di medcene e 1974, avou Albert Claude.

## Ses creyances rilidjeuses
Il esteut atêye. I dmanda di mori pa utanazeye.
Li mårlî (operete)

**Li mårlî**, c' est ene operete e walon sicrît et compôzé pa Djôzef Dwizink.

Elle ourit toplin do succès, tantea k' on l' djouwa pol cintinme côp e Triyanon d' Lidje e 2013.
Srindå

**Srindå** (dirî cossoune, teyoricmint, *Surindå*; la-minme, e tchampnwès, *Srodâ*, francès *[[Serindal]]*), c' est on hamtea d' France, e dipårtumint des Årdenes, dilé Les Rivires, mins tot addlé Bôhan, di l' ôte costé del frontire.

Lingaedje do payis : tchampnwès

## Kékes piceures do tchampnwès di Srodâ
### Fonolodjeye
** li scrijha "dj" si prononce tot rsaetchant so "dz".
** les sons "in" et "én" do walon divnèt sovint "o" : Sr**o**dâ, doucem**o**t, dim**o**tche, déch**o**de (, , **', ).
** les mots k' ont on [[betchfessî å]] e walon sont la avou on "â" : Srod**â''', Raillissâ, (Rayissåt),  ().
### Croejhete
* Prono "dji"
:: au soir, édj' m'a va (al nute, dji m' è va) (a l' atake)
::coume édj' vos l' dijô (come dji vos l' dijheu)
* pronos et prezintoes d' apårtinance cåzants & atôtchîs : nô, vô (nosse, vosse)
* Codjowaedje do viebe "aveur"
::Infinitif : awoi; Prezint d' l' indicatif : dj'ai [dzé], t'ais [té] – tu z-ais [tuzè], il ait [ilè] – ile ait [ilè], nos ans / nous ans / dj'ans, v's âz / vos âz / vous âz, il ant – ile ant; DIE : dj'avaus [avô], t'avaus, il avat, nos avains / nous avains / dj'avains, v's avainz, il avaint
* Codjowaedje do viebe "esse"
::Infinitif : iête; Prezint d' l' indicatif : édj' saus [sô], t'es [tè], il èst [il è], nos sans / nous sans, vos aites [ète], i sant – ile sant; DIE : dj'atos [ato], t'atos, il état, nos étains / nous étains / dj' étains, vos étainz, il étaint; passé compôzé dj' ait [è] 'té, tu z-ais 'té; il ait 'té
* Sipotchaedje & dissipotchaedje
Li spotchaedje si scrît avou on "e"
::dos le lit [dolli] (dins l' lét)
::djé ne vos [nvo] dérai mi (dji n' vos dirè nén)
On-z a purade ene divanceye voyale k' ene ristitcheye.
::èrmarquez bin (ermarkez / rimarkez)
* Noyaedje
Come e gåmès, avou l' adviebe m(i)
::djé ne vos dérai mi (dji n' vos dirè nén)
### Motlî
* Sacwants mots:
::