open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
No d' famile walon ki vént d' on no d' mestî ou d' fonccion

Pådje des **nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' mestî ou d' fonccion**.

N a ene peclêye di nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on d' mestî ou d' fonccion.

## Nos d' mestî
*  (*Lefevre*, *Lefebvre*) (marixhå)
*  (*Maréchal*, *Maréchal*, *Marchal*) (marixhå)
*  (*Charlier*) (tchårlî)

## Nos d' fonccion
*  (*Lemaire*) (mayeur, mwaire)
*  (bragård)
Crupet

**Crupet** (minme mot e francès, ki c' est ene disfondowe di  ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Assesse, el province di Nameur.

* Limeros del posse : **5332** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Na 127**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Crupetî, Crupetresse (F.&nbsp;*Crupétois, -oise*).
** Rivazî : Les comeres di Crupet sont pus beles d' å lon ki d' tot près.

## Tuzance walone

* Sicrijheus e walon :
** Joseph Collot
** Xavier Bernier
* Plake e walon do restorant "Li bezace"

:*Po ritches et pôves, i gn a plaece;
:*Totes les djins k' arivnut al copete del montêye
:*Ont dandjî bén sovint di prinde ene boune potêye.
:*Si vos n' vinoz nén bråmint boere, dji so moirt;
:*Mins si vos vnoz boere kékes veres di chnik, dji rvike.
:*Djôzef Colot, (c' est ) li pus bea pelé d' Crupet
:''Li ci ki nel croet nén n' a k' a rintrer


## Avey

Li grote avou l' posteure do Diåle di Crupet

L' eglijhe Sint Mårtén do 15inme sieke, ki l' toet rshonne droldimint a on casse. Djusse dilé, z avoz les grotes artificires avou ene postere di Sint-z-Antonne, 

Li cwårêye tour å mitan d' l' aiwe k' on-z î arive po on ptit pont d' pire.

## Sourdants
Betchete con-

Li "betchete con-", c' est ene moite betchete ki provént å pus sovint di calcaedjes do francès.
* , , 
* , 
* 

Mins pa des côps, ces mots k' ont ddja l' air pu vîs :
* 

Li betchete con- si scrît com- divant B & P : 

Dins sacwants cas, li betchete con- a stî rwalnijheye e betchete co- ()

## Dins les accints do walon
Sacwants mots ont stî calkés avou l' betchete con- dins on metou accint do walon, dabôrd k' il egzistèt dizo l' erîlêye betchete ki- dins des ôtes accints. Comme di djusse, i seront rfondous avou l' betchete k(i) / co :
*  (*compagnîye*)

*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Stofe

vignette|Stofe

Ene **sitofe**, c' est on texhaedje di fis ki fwaiynut ene fene toele, bråmint po fé des mousmints.

Ene des prumirès stofes di grande cwålité, ci fourit l' soye. 

Adonpwis, gn ourit des stofes di coton et di lén. Li tchene sierveut putoit a fé des grossès toeles.

Les stofes d' asteure sont pus sovint sintetikes. Ça a cmincî avou l' nilon. Ele sont prodûtes pa l' **industreye testile**.

## Sacwants sôres di stofes
### sorlon leu compôzant
* stofe di soye
* stofes di linne : tirtinne, tchamwesse
* pilou
* vroûl
* stofes di nilon
### sorlon l' dessén
Les stofes polnut esse uneye, a s, a s, a s.

## Vindince
On vindeut les stofes å grossisse pa **pakes**. Gn aveut des stofes avou ene  (cozou boird) et des s.

Li martchand di stofes les pårtixheut tot lzès mzurant a l' ône, et vos vinde ene **pîce**. 

Po les côper, sovint, i lzès .
Constant Boinet

**Constant Boinet**, c' esteut on scrijheu e gåmès.

Il a fwait rexhe ene ramexhnêye d' arimés "*[[Hålete|Hâlette]], hisse et gros sabots*".

Onk di ses tecses, rimetou e walon
Fåves Lafontinne

thumb|Coviete do live des fåves da Lafontinne da Léon Bernus
**Les fåves Lafontinne** (ki l' tite e francès, c' est ***Les fables de La Fontaine***, c' est ene ramexhnêye di fåves (å pus sovint di djåzantès biesses) sicrîtes pa Jean de La Fontaine.

Ci live la a stî eplaidî et replaidî co traze côps. Eyet ratourné dins trinte-shijh lingaedjes.

## Ratournaedjes e walon
Les prumîs ratournaedjes e walon ont stî eplaidîs e 1844 a Lidje (ouve da Charles Duvivier de Streel) et a Nameur (pa Charles Wérotte.

Après côp, gn a toplin des scrijheus e walon k' ont-st assayî l' cayet:
* François Bailleux
* Léon Bernus
* Antoine Kirsch
* René Dehez
* Jean-Joseph Dehin
* Joseph Dufrane
* Joseph Houziaux
* Bernard Jacob
* Antoine Kirsch
* Horace Pierard
* André Vellande

## Sacwants fåves ratournêyes e walon
### foirt erlomêyès
* Li coirbå et li rnåd
* Li tchinne et l' cladjot
* Li copixhe et l' cok d' awousse
* Li leu et l' tchén
* Li rnåd et l' ciwagne
* Li ptit pexhon et l' pexheu
* Les biesses acsûtes del pesse
* Li savtî et l' bankî

### moens cnoxhows
* Li tiesse et l' cawe del coloûte

## Sacwants lives di ratournaedjes e walon
* Les fåves di J. Lafontaine e patwès d' Tchålerwè (Léon Bernus, 1837 & 1995)
* Les fåves do Fré Tiedôr (René Dehez, 1985)
* Les fåves di Lafontaine Noer Dessén (François Bailleux, Jean-Joseph Dehin, Antoine Kirsch et des ôtes, 1999)
* « *Fables en wallon d’Ardenne* » (Pierre Otjacques, 2007).

## Ratournaedjes e picård
Li prumî ratourneu e picård, ci fourit Charles Letellier. Dins s' live «*Essais de littérature montoise*» (1843), gn a ût fåves Lafontinne.

## 
* Fåves di Lafontinne (live)

## 
* Sicrjhaedjes
**  Èn eplaidaedje di 1888
** Pådjes di sacwants ratournaedjes e walon 
* Waibes odio et videyo
**  Waibe avou dipus d' 100 fåves
**  Videyo avou des efants ki recitnut sacwants bokets e walon 

## Sourdant
Bibioteke Colas Pietkin

thumb|Plake a l' intrêye
Li **Bibioteke Colas Pietkin** ou **Bibioteke el Tcheslêye** (*bibliotèke ol tchès'lé*), ki s' no oficire, e francès, c' est *Bibliothèque Nicolas Pietkin*, c' est ene bibioteke avou toplin des lives e walon, k' est manaedjeye på Rweyål Club walon di Måmdey.

Elle est lomêye å no do scrijheu e walon Nicolas Pietkin.

Elle est å lådje li mierkidi, di 10 eures å matén å cwårt a nonne, et di deus eures di l' après-nonne å cwårt a cénk del vesprêye; oudonbén tot prindant radjoû.

## 
Invintaire des lives del bibioteke
Jean Lejeune (omonimeye)

* Jean Lejeune di Djoupeye
* Jean Lejeune di Hesta dit Jean Lamoureux


File:Lejeune Jean Lamoureux awousse800h.jpg|Live da Jean Lejeune di Hesta, ki sene "Jean Lamoureux"
Imådje:Lejeune Jean Mme Lombård.jpg|Pîce di teyåte da Jean Lejeune di Djoupeye, ki l'&nbsp;mete bén dirî s' no
Jean Lejeune di Hesta

**Jean Lejeune di Hesta** a skepyî li 21 d' avri 1880 ey a morou li 13 di nôvimbe 1918 a Hesta del gripe espagnole.

## Ouve pol walon

Il a scrît des arimés e walon dizo l' no d' pene di Jean Lamoureux.

E 1910, il eplaide ene ramexhnêye d' arimés avou beacôp des tchansons: "L' awousse". Divant, gn aveut ddja yeu "Låmes et rislets", "Mes tchansons" eyet "Rimeas d' amour et djoyeusès tchansons".

Il a eto scrît des pîces di teyåte :
* Li ptit malåde (1 ake)
* Li rméde conte l' amour (comedeye d' èn ake, creyeye e 1909)
* Vireuse (comedeye d' èn ake, creyeye e 1909)

Gn a ene rowe di Hesta k' a stî batijheye a s' no d' pene. C' est k' ses efants ont stî eto mo rlomés : Rita Lejeune, ene linwincieuse et Jean Lejeune (deus côps djonne, dabôrd) l' istoryin ki fjha ossu del politike. Nén sbarant ki si ptit-fi, Jean-Maurice Dehousse, divénrè mayeur di Lidje.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Concepción

left|150px
[280px|right|thumb| Concepción: http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=36_46_22_S_73_03_47_W  36° 46' 22" S 73° 03' 47" O]

**Concepción** (castiyan: *Concepción*) c' est une comene del Redjon del Biobío et ene des les grandès veyes del Tchili.

* Dimorants: 216.061 (2002)
* Sitindêye: 221,6&nbsp;km²
* Dinsité: 975,0&nbsp;djins/km²

## Fotos

File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Adjermelaedje
Concepción est adjermelêye avou:
* 20px Cascavel
* 20px Cuenca
* 20px Guayaquil
* 20px Bethlehem
* 20px Auckland
* 20px Monterrey
* 20px La Plata
* 20px Minnesota

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Li waibe oficire del veye de Concepción
Charles Goffin

**Charles Goffin** (e walon, *Tchåle Gofin*, prononcî, e s' payis, *Châle Gofin*), ç' a stî li seu pilote bedje k' a siervou dins l’ årmêye di l' air amerikinne tins del guere di cwarante-cwarante-cénk.

Il a veyou l’ djoû a Graide li 7 di måss 1913.

## Alére
Emile Pècheur, Châle Gofin,  bontins 2011.
Crantche (discramiaedje)

* li mot "crantche" pout lomer des maladeyes des djins, des biesses, des plantes :
** on magnant må
*** Crantche do nez ås berbis
** on nucrê
* c' est aprume ene biesse del mer ås ût pates : Crantche (biesse)
* avou ene grande lete, i s' adjixh d' ene sitoelreye, et çou ki s' eshût :
** Crantche (sitoelreye)
** Tropike del Crantche
** Crantche (planete) : Planete des cis et des cenes k' ont skepyî inte li 22 d' djun et l' 22 di djulete
Chamo

[thumb|chamo ås deus bosses e-n on [djårdén d' aclimatåcion]]
On **chamo**, c' est ene biesse ås tetes avou ene u deus bosses di cråxhe so s' dos, ki vike dins les setchs payis, disk' ezès dezerts, tinowe po s' tchå, si laecea, si pea, et po-z ovrer avou.

 *Camelus spp.*

## Motlî
Li frumele si lome **chamele**, et l' djonne **chamlon**.

Li ci ki les moenne, c' est on **chamlî**.

## Sôres di chamos
[thumb|chamo a ene bosse ki [tcherwêye]]
* chamo a ene bosse
* chamo ås deus bosses

## Mopliyaedje
Li såjhon del tchôde, c' est l' ivier (diviè l' moes d' fevrî e Marok). 

Li måye a ene glande dirî l' hanete k' il è sûne ene oumeur ki lyi frexhi tot l' côp. I fwait rexhe ene rôze pea del boke, ki c' est li vwele do palå. Et l' rintrer tot gargouyant. A ç' moumint la, i n' est nén aduzåve.

I potche li frumele d' adjnoyî.

Li poirtêye deure a pô près 11 moes.

## Maladeyes des chamos
* rognes
* trintchêyes (colikes)
* tripanozomôze


UN Soldiers in Eritrea.jpeg|come biesse d' årmêye
Moulai Brahim chamo tourisses.JPG|porminant des efants


## Pî-note
Les fåves do Fré Tiedôr (fåves di Lafontinne)

thumb|coviete
**Les fåves do Fré Tiedôr** (*Lès fâves do Fré Tièdôr*), c' est on live di ratournaedje e walon di 17 des Fåves di Lafontinne.

Li ratourneu, c' est René Dehez.

Li live a stî eplaidî på Rweyål Club walon di Måmdey e 1985.

L' enimådjaedje est da Gustave Doré.
Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu (antolodjeye)

**Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu**, c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon do payis d' Derbu. 

Li tite est rdoblé e francès : *Dit, écrit, chanté en terre de Durbuy*.

Elle a stî adjinçnêye pa René Brialmont et ses copleus di l' Aisse del Tuzance di Derbu, po vudî e 2003.

C' est deus spès live ki rashonnèt 36 scrijheus(es) e walon, dedja cnoxhous u nén.

## Sourdants
Nightwish

**Nightwish**, c' est ene binde di muzike rok eyet metal ki vént d' Finlande.

## Mimbes
* Anette Olzon
* Tuomas Holopainen
* Emppu Vuorinen
* Marco Hietala
* Jukka Nevalainen

## Albom
* Angels Fall First (1997)
* Oceanborn (1998)
* Wishmaster (2000)
* Century Child (2002)
* Once (2004)
* Dark Passion Play (2007)
* Imaginaerum (2011)
* Endless Forms Most Beautiful (2015)
* Human. :II: Nature. (2020)
Rantoele di soçnaedje (Daegntoele)

Ene **rantoele di soçnaedje**, c' est ene waibe la k' on drouve on conte, et-z aveur ene pådje da sinne, wice k' on mete des racsegnes so lu-minme, et priyî des djins k' on voet voltî a î vni soçner.

## Sacwants rlomêyès rantoeles di soçnaedje

### Daegnrece
* Fesse-Bok (*[[Facebook]]*)
* *Twitter.com/*'TTN**'
* *Myspace*
* ''Adnaclasnik (Odnoclasniki))

### Walon-cåzante

* Berdelaedjes

## Impôrtance des rantoeles di soçnaedje
Elle ont yeu on prumî role, e 2011, dins l' adierçaedje del revintreye tunizyinne et edjipsyinne.

## Dandjî des rantoeles di soçnaedje
Li veye privêye des djins (des cis et cenes ki l' esplaidèt dsu) est håynêye pa tertos. Cobén k' on disface ses dnêyes (fotos), tos les siervices sicrets et kécfeye des ôtes organizåcions les polèt bén aler rtrover.

L' eployaedje di rantoeles di soçnaedje pout divni ene adujhåcion, foiravant po les djonneas et djonnetes di 16-20 ans.
Revintreye ås djasmins

thumb|Les revinteus avou des banires
Li **revintreye tunizyinne** u **revintreye ås djasmins**, c' est ene revintreye do peupe di Tunizeye k' a cmincî li 17 di decimbe 2010 a Sidi Bouzid, et tcheryî so les prumîs moes d' 2011.

Ci fourit l' prumire des revintreyes arabes di 2011.

Li 14 di djanvî 2011, elle a parvinou a disdjoker Zine Aabidine Ben Ali, li prezidint do payis dispu 1987. Pu a fote a l' ouxh les gros minisses do pårti unike ki s' avént tchôkî todroet dins l' prumî govienmint provizwere (28 di djanvî).

Al fén des féns, gn a yeu ki 215 touwés, oficirmint, todi.

## Fime del revintreye
On djonnere, k' aveut on diplome d' univiersité, mins sins ovraedje, aveut divnou martchotea po wangnî kékes liårds, Mohamed Bouazizi. Li police lyi hapa si martchandijhe. Araedjî, i s' fjha måleur di s' coir tot s' metant l' feu a lu-minme. C' esteut li 17 di decimbe 2010.

Les djonnes s' atôtchèt adon so les rantoeles di soçnaedje et avou les telefones axhlåves, et roter so Tunisse.

Les djindåres sont bénrade incapåbes di wårder l' ôre. C' est l' årmêye ki fwait cisse bouye la.
thumb|L' årmêye arestêye des cis k' avént des fiziks dins leu-z oto

Sacwants djoûs pus tård, Ben Ali et ses djins petént å diåle eviè l' Arabeye sewoudite.

On noû govienmint fourit askepyî, pu vitmint rcandjî. Li noû prezidint pa interim decida di mete so pî des vôtaedjes pol moes d' djulete.

## Consecwinces del revintreye tunizyinne
Des ôtes payis arabes la k' i gn a des redjimes politike come li ci del Tunizeye, vont kinoxhe eto des bardouxhas ou des påjhires metingues po dmander dipus d' abondroets po les djins. Nén co on moes après l' Tunizeye, c' est l' Edjipe ki fwait si prôpe revintreye. Pu, fén do moes d' fevrî, c' est l' revintreye libyinne. Et tos les mouvmints des revintreyes arabes di 2011 ki s' a spårdou come l' aloumire divins tot l' monde arabe, et minme ådfoû e Moyén Levant.

Fi d' ramtaedje dissu (so )
Revintreye edjipcyinne

thumb|Caricateure eployeye li prumî djoû del revintreye
thumb|Moubarek va-t i tchaire sorlon l' efet des stampés dominos&nbsp;?
[thumb|Li 11 di fevrî, Moubarek cwite [el Caire et dmissioner]]
Li **revintreye edjipcyinne**, c' est ene revintreye do peupe d' Edjipe k' a cmincî li 25 di djanvî 2011. Ci fourit l' deujhinme des revintreyes arabes di 2011.

Elle a shuvou l' egzimpe del revintreye tunizyinne, a môde di stampés dominos. Metans, li 24 di djanvî, Mohamed El Baradai aveut rclamé : "si les Tunizyins l' on fwait, pocwè nel fréns dju nén ?" 

Après 18 djournêyes et nutes di metingue, ele parvina a disdjoker Hosni Moubarek, li prezidint do payis dispu 1981 (11 di fevrî). 

## L' atôtchance, les medias et les revinteus
Come e l' Tunizeye, les revinteus s' ont bråmint siervou des telefones axhlåves et des rantoeles di soçnaedje. A té pont ki, li 28 di djanvî, li povwer a côpé tos les raloyaedjes al Daegntoele (li prumî côp di l' istwere d' Etrernete) et les rijheas d' telefonaedje sins fi. Eto les libès tévés (El-Djazira, El-Arabiya) ki dnént des racsegnes sol moumint minme, dabôrd ki les tévés oficires catchént çou ki s' passéve (å cmince).

## Fime del revintreye

* li 25 di fevrî, li «mårdi do måvlaedje», li prumî mårdi avou l' rexhaedje des djonnès djins totavå, et fé des metingues.
* li 28 di djanvî, on vénrdi, gn a rashonné des cint des meyes di djins di totes les sôres ki rotnut avå totes les grandès veyes après l' grande priyire del samwinne. Et gn ava do bardouxha (broûlaedje do bastimint do pårti unike å Caire). 
* li 29 di djanvî, Moubarek a foirdjeye on novea govienmint. Et rlomer on vice-prezidint (li posse k' il ocupéve e 1981, et k' i n' aveut nén rnovlé), on militaire eto. Mins l' bardouxha a continouwé, copurade å Caire et a Souwez. Gn a yeu des côps d' fizik, et des touwés
* Tins del samwinne d' après, l' årmêye s' a spårdou tocosté, mins a rclamé k' ele ni saetchreut nén so les djins. Mins gn a va sacwants metingueus ki s' batént pol govienmint (dandjreus des policîs e civil), avou do disdut inte les deus tropes. Metans li 3 d' fevrî, ki des chamos et des tchvås militaires bôrît so les djins stramés sol plaece Tarixh. Les gaztîs eto ont stî atakés.
* li 4 di fevrî, li «vénrdi do tapaedje a l' ouxh», ci n' esteut k'  djins å Caire, po dmander ki Moubarek cwitaxhe.
* li 10 di fevrî, l' estat-madjor di l' årmêye, rapoûlé sins Moubarek dit k' i va dmorer rashonné sins låtche po fé roter l' payis.
* li 11 di fevrî, Moubarek, kihustiné d' tos les costés, tape li cote sol håye.
Sonata Arctica

**Sonata Arctica**, c' est ene binde al muzike metal di Finlande.

## Mimbes
* Tony Kakko
* Henrik Klingenberg
* Marko Paasikoski
* Tommy Portimo
* Elias Viljanen

## Alboms
* Ecliptica  (1999)
* Silence  (2001)
* Winterheart's Guild  (2003)
* Reckoning Night  (2004)
* Unia  (2007)
* The Days of Grays  (2009)
* Stones Grow Her Name  (2012)
* Pariah’s Child  (2014)
* Ecliptica – Revisited: 15th Anniversary Edition  (2014)
* The Ninth Hour  (2016)
* Talviyö  (2019)
* Acoustic Adventures – Volume One  (2022)
* Acoustic Adventures – Volume Two  (2022)
* Clear Cold Beyond  (2024)
The Rasmus

**The Rasmus** est on groupe di muzike rock finlandès.

## Mimbes
* Lauri Ylönen
* Eero Heinonen
* Aki Hakala
* Pauli Rantasalmi

## Albom
* Peep (1996)
* Playboys (1997)
* Hell of a Tester (1998)
* Into (2001)
* Dead Letters (2003)
* Hide from the Sun (2005)
* Black Roses (2008)
The Beatles

[right|225px|thumb|D' hintche a droete eyet d' hôt e bas : [John Lennon, Paul McCartney,George Harrison eyet Ringo Starr.]]

Les **Beatles**, c' esteut ene binde di tchanteus inglès. Ci binde ci a djouwé tins des anêyes 1960, askepieye e 1960, mins dismantchêye e 1970.

## Mimbes

* John Lennon
* George Harrison
* Paul McCartney
* Ringo Starr

## Plakes

### Alboms studios
* 22 d' måss 1963 : Please Please Me
* 22 d' nôvimbe 1963 : With the Beatles
* 10 di djulete 1964 : A Hard Day's Night 
* 4 di decimbe 1964 : Beatles for Sale
* 6 d' awousse 1965 : Help! 
* 3 d' decimbe 1965 : Rubber Soul 
* 5 d' awousse 1966 : Revolver 
* 26 di may 1967 : Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band 
* 22 d' nôvimbe 1968 : The Beatles
* 13 di djanvî 1969 : Yellow Submarine 
* 26 di setimbe 1969 : Abbey Road
* 8 di may 1970 : Let It Be

## Tuzance walone
On rindaedje di bon dvwer a stî fwait po les **Beatles**, e walon. Come di djusse, ene pårtêye d' ene d' leus tchansons a stî ratournêye e walon.

## Sourdant
The Rolling Stones

**The Rolling Stones**, c' est ene binde di rock estazunyinne.

## Mimbes
* Mick Jagger
* Keith Richards
* Charlie Watts
* Ron Wood
* Darryl Jones

## Plakes
* The Rolling Stones (1964)
* 12 X 5 (1964)
* The Rolling Stones No. 2 (1965)
* The Rolling Stones, Now! (1965)
* Out of Our Heads (1965)
* December's Children (And Everybody's) (1965)
* Aftermath (1966)
* Between the Buttons (1967)
* Their Satanic Majesties Request (1967)
* Beggars Banquet (1968)
* Let It Bleed (1969)
* Sticky Fingers (1971)
* Exile on Main St. (1972)
* Goats Head Soup (1973)
* It's Only Rock 'n' Roll (1974)
* Black and Blue (1976)
* Some Girls (1978)
* Emotional Rescue (1980)
* Tattoo You (1981)
* Undercover (1983)
* Dirty Work (1986)
* Steel Wheels (1989)
* Voodoo Lounge (1994)
* Bridges to Babylon (1997)
* A Bigger Bang (2005)
*Blue & Lonesome (2016)
* Hackney Diamonds (2023)
Children of Bodom

[vignette|'''Children of Bodom''' tot djouwant a on fiestival do costé d' [Madrid.]]
Les **Children of Bodom** (ki l' ratournaedje e walon, c' est «&nbsp;Efants d' Bodom&nbsp;»), c' esteut ene binde di tchanteus finlandès, ki djouwnént do «''&nbsp;melodic death metal&nbsp;''».

## Mimbes
Tote el binde s' a metou erî e 2019.
* Alexi Laiho
* Roope Latvala
* Henkka T. Blacksmith
* Janne Wirman
* Jaska Raatikainen

## Sitroetès plakes
* Something Wild  (1997)
* Hatebreeder  (1999)
* Tokyo Warhearts  (1999)
* Follow the Reaper  (2000)
* Hate Crew Deathroll  (2003)
* Bestbreeder  (2003)
* Are You Dead Yet?  (2005)
* Chaos Ridden Years – Stockholm Knockout Live  (2006)
* Blooddrunk  (2008)
* Skeletons in the Closet  (2009)
* Relentless Reckless Forever (2011)

## Referince
Kiss

**Kiss** est ene binde d' heavy metal estazunyinne.

## Mimbes
* Gene Simmons
* Paul Stanley
* Eric Singer
* Tommy Thayer

## Albom
* KISS  (1974)
* Hotter Than Hell  (1974)
* Dressed to Kill  (1975)
* Destroyer  (1976)
* Rock and Roll Over  (1976)
* Love Gun  (1977)
* Dynasty  (1979)
* Unmasked  (1980)
* Music from "The Elder"  (1981)
* Creatures of the Night  (1982)
* Lick It Up  (1983)
* Animalize  (1984)
* Asylum  (1985)
* Crazy Nights  (1987)
* Hot in the Shade  (1989)
* Revenge  (1992)
* Carnival of Souls: The Final Sessions  (1997)
* Psycho Circus  (1998)
* Sonic Boom  (2009)
HIM

**HIM** est on groupe di muzike rok finwès.

## Mimbes
* Ville Valo
* Mikko Paananen
* Mikko Lindström
* Janne Puurtinen
* Mika Karppinen

## Alboms
* Greatest Lovesongs Vol. 666 (1997)
* Razorblade Romance (1999)
* Deep Shadows and Brilliant Highlights (2001)
* Love Metal (2003)
* Dark Light (2005)
* Venus Doom (2007)
* Screamworks: Love in Theory and Practice (2010)

## Referinces eyet sourdants
Tournikete a l' aiwe

thumb|Ancyinne tournikete po poûjhî a l' aiwe
:*[[tournikete|Discramiaedje des årtikes ki s' lomnut "tournikete"]]
Ene *'tournikete a l' aiwe**, ou pus biesmint, ene **tournikete*' u, c' est ene c' est on pilône di fier avou des aiyetes ki tournèt a l' air po produre del foice mecanike. 

Å pus sovint, li tournikete sieve a poujhî l' aiwe d' on [[pousse]]. 

End aveut el Walonreye dins les waides k' on leyive les biesses tote li såjhon, et k' i n' avént pont d' [[ri (aiwe)|ri]] po s' abuvrer. 

Ene tournikete ni pout monter l' aiwe ki d' ene vintinne di metes fond.

Li tournikete a l' aiwe rote come on [[molén å vint]].

*Li minme sistinme, mins avou des bråmint pus grands indjéns, et  ki sieve a produre do corant si lome asteure "olyinne", et metowes eshonne sol minme waibe, zonigne d' olyinnes.
Molén å vint

[thumb|On molén å vint a [Grand-Lé]]
On **molén å vint**, c' est on molén ki rote avou l' foice do vint ki fwait tourner ses aiyes.

End aveut toplin ezès Bas Payis, ey e l' Flande. Mins ens aveut eto eto sacwants el Walonreye (come a Grand-Lé, a Warléncoû, a Ôtêye)


Corswarem Vieux Moulin.jpg|a Cwareme
Moulin à vent de Wadelincourt BE.JPG|a Warléncoû
20120424 othee14.JPG|a Ôtêye
Valdepegnasse molén å vint sordjoû.jpg|e l' Espagne


## Shuvance do sistinme des aiyes di molén
Li minme sistinme a dné les tourniketes a l' aiwe, pu les olyinnes å corant.

## Dins les belès-letes e walon
On cåze d' ene plaece lomêye Molåvint dins l' tchanson «Dj' a pierdou mi ptit muzicyin al dicåce do Molåvint»
Djonturite å virûsse ås poyes

thumb|Houzaedje do djeret (droet)
Li **djonturite å virûsse**, c' est ene maladeye des poyes, et eto ene miete des dînes k' est cåzêye pa on reyovirûsse.

Ele pout passer del poye å poyon pal voye di l' oû.

Ele si voet so les polets d' poytreye et les poyetes pouneuses u meres ås poyons, di 8 a 16 samwinnes.

Les deus niers (tindons) sitindeu ki pasnut dissu l' djeret sont tchôd et hoûzés, et fé må cwand on les pice. Li djonteure leye-minme n' est waire acsûte, mågré l' no diné al maladeye.
Pitizeye ås vatches

Li **ptizêye ås vatches**, c' est l' tuberculôze ki les vatches atrapnut.

Elle est å pus sovint cåzêye pa *Mycobacterium tuberculosis bovis*, ene bactereye prôpes ås bovrins. Mins padecô, ossu, pa *Mycobacterium tuberculosis tuberculosis*, li bacile del pitizeye des djins.

Li maladeye est ricnoxhowe come zonôze, dabôrd ki les djins el polèt ratraper, ki ç' soeye avou l' bacile bovrin ou, copuvite, si c' est l' ci des djins.

## Senes del maladeye
Li prumî sene, did lon l' pus corant, c' est ene vatche ki tosse, dispu bele ådje (ça pout durer des anêyes), mins ki continowe a bén magnî.

Gn a eto des crexhioûles sintåves al plaece des glandes al linfe di dzo l' pea.

Pacô, li må si rtape sol pés, et dner ene mamite avou les cwårtîs ki divnèt deurs come do bwès.
Djeret

Li **djeret**, c' est ene djonteure des biesses ås tetes (et des oujheas), ki raloye les oxheas del djambe (aprume li schinon del djambe) å canon del pate di drî.

I respond å talon des djins.

Il est fwait di sacwants ptits oxheas et d' deus pus gros : l' astragale (djouwete d djeret) eyet l' calcaneyom (ponte do djeret).

Dissu, gn è passe deus gros tindons sitindeus do pî.

## Maladeyes do djeret
* djonturite (metans : djonturite å virûsse ås poyes
* splawin (ås tchvås)


File:Djonturite virûsse poyes.jpg|Houzaedje do droet djeret (djonturite å virûsse ås poyes)
File:Fototinrûlijhaedje djeret.JPG|fototinrûlijhaedje sol djeret d' ene berbis
Parkes

Les **Parkes** (latén *Parcae*, francès *Parques*), sorlomêyes les **Efileuses**, les **Awiyeuses**, les **Destinauses**, c' esteut troes toluwes del mitolodjeye rominne ki mwaistrixhént li destinêye di totes les djins et tos les tolus (diès et tchik et tchak), di leu skepiaedje a leu moirt. 

Dj' ô bén ki les diès romins zels-minmes, et Djupiter avou, avént sogne des Parkes.

Les Efileuses sont lomêyes insi pask' ele sont rprezintêyes pa des fileuses di linne k' efilnut li vicåreye des djins.

## dins les Belès letes e walon
Dins s' fåve "li tiesse et l' cawe del coloûte", Lafontinne cåze di zeles :
*<poem><BLOCKQUOTE>
El coloûte a deus bokets
Nén amiståves po on nuket.
Tiesse et cawe, totes les deus,
Estént cnoxhowes come blanc leu
Adlé les *'Parkes''', bôreatès båsheles
Ki, dins l’ tins, tot cåzant d’ zeles,
End ont yeu des bates
Et des disbates.


## 
li Noere Mayane

## Sourdants
Schinon

:prononçaedje : /skinɔ̃/ /ʃinɔ̃/ /hinɔ̃/ (betchfessî sch); scrijhas Feller *skinon*; *chinon*; *hinon*
* fene binde di bwès findowe e longueur so ene côre po fé des tchenas : loukîz a : **[[schinlaedje]]**
* pitit bwès (ou fier) :
** po esprinde li feu (bwès d' tchåfaedje)
** po tni eshonne èn oxhea cassé : loukîz a :  **[[schinon (cérudjeye)]]**
** po-z acsegnî les letes dins les scole di dvinltins
** po tni eshonne des bokets d' tchå : loukîz a : **[[schinon d' tchå]]**
* hena :
** banslete po mzurer les setchs fruts
** batchea d' bwès, po poirter les makêyes
* **[[schinon del djambe]]** : gros oxhea do dvant del djambe
* pitite håye inte deus tchamps
Cropante biesse

Ene **cropante biesse** u on **cropant** u on **reptile**, c' est ene biesse ås cronzoxhs ki bodje tot cropant sol daegne. 

Ki : sacwants ont ristî viker el mer (tortuwe di mer).

Sacwants ont des pates, des ôtes nén.


Coloûte ås muroes djonne.jpg|djonne coloûte
Cwarpece Marok.jpg|cwarpece
Djonne rogne.jpg|rogne
Sierpint mostré a Marakech.jpg|sierpint


## Sacwants cropantès biesses
* li dzi
* les sierpints
* les coloûtes
* les viperes
* les cwate-peces
* les tortuwes
Redjårbaedje (belès letes)

On **redjårbaedje** ou **radaptaedje** di **belès letes**, c' est ene riprijhe d' on scrijhaedje (roman, novele, powinme), po èn ôte media fime, teyåte, u po èn ôte publik, kécfeye dins ene ôte societé ou èn ôte payis al tuzance diferinne.

Cwand i candje di langue, li redjårbaedje ni doet nén esse on simpe ratournaedje, mins si winner dins ene ôte sôre di cotoû culturel, sociå u istorike.

Ça fwait ki l' redjårbaedje est diferin assez del mwaisse ouve ki po rclamer ki l' redjårbeu(se) est ossu èn (ene) årtisse. Eto, ci-ci (cisse-cile) pôrè dmander ene pårteye des abondroets årtistikes so l' ouve radaptêye.

## Egzimpes di redjårbaedjes e walon
 Redjårbaedjes e walon
* Sinnes del Bibe, redjårbêyes pa Emile-Joseph Piret
* Powete grek Anacreyon, redjårbé pa François Duysenx
* Pîces di teyåte da Molière redjårbêyes pa Hinri Simon, Chantal Denis, Marcel Slangen
* Contes arabes da Djoha radaptés e walon pa Alain Baume
* Li ptit prince (roman)
* Li galant dal dame Tchaterlai (roman)

## 
* Redjårbaedje pol teyåte
* redjårbaedje pol cinema
Nancy Ajram

**Nancy Ajram**, c' est ene tchanteuse libanesse.

Elle a skepyî li 16 di may 1983 a Beyroute.

## Rilomêyès tchansons
* Mashy Haddy (gn a ene sakî ki rote)
Påke (discramiaedje)

(do latén "Pascha", lu-minme do vî grek Πάσχα ( "páskha"), lu-minme di l' ebreu פסח ( "pesaḥ"), no del Påke des djwifs).
* Påke des djwifs
* Påke (fiesse crustinne, sins "S" e walon)
** Floreye Påke (dimegne di dvant Påke)
** Serêye Påke (Clôse Påke, Eclôse Påke, Reclôse Påke, Blanke Påke, Påke des mônîs : dimegne d' après Påke)
* fé ses påkes (rilidjon catolike)
** Kifession on côp l' an, li minimom po on catolike praticant
** Påke (efants) (prumire comunion des efants u "grande comunion")
* Iye di Påke

## Mot vijhén
(do latén "Parcae" (minme sinse) k' a stî on moumint rfondou "Påkes")
* Parkes (tolowes del mitolodjeye rominne)
Ralfabetijhaedje

Li **ralfabetijhaedje** (u **transliteraedje**), c' est l' riscrijhaedje d' on minme mot dins èn ôte alfabet.

Egzimpes :
*  **=**  (alfabet arabe)
*  **=**  (alfabet grek)
*  **=**  (alfabet ebreu)
*  **=**  (alfabet berbere)
*  **=**  (alfabet cirilike)

## Modeles so Wikipedia
Po loyî on ralfabetijhaedje do mot e s' mwaisse alfabet, sol Wikipedia walon, ey eto sol Wiccionaire, on s' sieve do modele 

* 
* 
* 
* 
* 

## 
* Ralfabetijhaedje di l' arabe marokin
* Transliteraedje do grek
* Transliteraedje rûsse
Guerando

**Guerando** (fr. *Guérando*, arabe marokin *Gerrando*), c' est on viyaedje des Douccala metou sol voye di Sidi Bennour a Marakech, k' esteut l' dierin pont avou des sôdårs portuguès do trevén k' i colnijhént Azemmour.

Gn è dmeure ene rwene d' on grand cazer k' aveut stî basti so on croupet, po-z awaitî li passêye del voye ki vneut droet d' Marakech eviè Azemmour.

## Etimolodjeye
### Sourdant etimolodjike probåbe
Vénreut do portuguès "" (grand), po lomer li **grand cazer** k' i gn aveut la basti.

### Fåve etimolodjike
Les Marokins avént apicî on Portuguès, *Ando*, et lyi fé dire li scret des bômes k' i gn a dins tere dizo l' cazer. Et l' margougnî po k' i deye cwè : guerr, Ando ( (çou ki t' sais), Ando).

## Rwenes do cazer
Gn a cåzu pus ene pire di stampêye, mins on voet co bén les cwårêyès limotches del plaece. Dins tere, so troes liveas, gn a des bômes ki fwaiynut on vraiy labrin. Dins les anêyes 1970, gn a ene djin ki s' î a volou aler porminer, et î dmorer 10 djoûs, et mori do côp après k' il esta rtrové pås djins do viyaedje.

## Sourdants
Banasa

**Banasa** (arabe marokin بناصا, benaça), c' est ene viye veye rominne, metowe so gåtche erive di l' ouwed Sebou, dins l' plin do Rab (plinne do Gharb), å Marok.

Li veye rimonte al fén do 1î sieke divant Djezu-Cri. Elle est citêye pa Ptolemêye et Pline li Vî. Mins c' est Octåve ki lyi dene li gråde di coloneye rominne, lomêye **Julia Valentia Banasa**.

## Vizite
On cmince li vizite pa ene tombe muzulmane k' est co la.

On mousse e forom. Pu rmonter sol Capitole (timpe). Adonpwis, les grands bagns å Coûtchant (po les pôves), pu les bagns ås pondeures (po les ritches).


File:Banasa tiesse di colone.JPG|Forom: tiesse di colone toumêye al tere
File:Banassa pire ås scrijhaedjes.jpeg|Capitole: Pire ås scrijhaedjes
File:Banasa grands bagn å Coûtchant.JPG|pavmint des grands bagns å Coûtchant
File:Banasa bagn.JPG|ene såle do bagn ås pondeures
Mestî

On **mestî**, c' est èn ovraedje k' ene djin a-st aprins et fwait tot l' tins di s' veye di grande djin, disk' a s' viyesse, po wangnî s' crosse.

Mins end a eto ki, après sacwants anêyes, volnut (ou divnut bén) candjî d' mestî.

Dinltins, li sinse do mot "mestî" esteut pus stroet. Dins l' Principåté d' Lidje, li djivêye des mestîs esteut oficire (end aveut 32).

## Sacwants mestîs d' asteure
:''Loukîz todi droci
Mestî (discramiaedje)

* mestî : ovraedje k' on-z a-st aprins et k' on fwait po wangnî s' veye
** Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje
* mestî a texhe
Nicolas Boileau

**Nicolas Boileau**, c' est on scrijheu e francès kinoxhou, notamint, pol fråze :
*Vingt fois sur le métier remettez votre ouvrage,
*Polissez-le sans cesse, et le repolissez,
(Ki vint côps sol mestî, vos rmetoxhe vost ovraedje ! 
Et l' amidrer tofer, et pu l' co ramidrer !)
Coloûte

thumb
Les **coloûtes** u *colowes*, c' est des cropantès biesses, sins pates («sierpints»), ki n' ont pont u waire di velin.

 *[[coloûtidîs]]*

## Motlî
Les djonnès coloûtes si lomnut «**colevrots**» u «**colourdeas**». Mins, come c' est l' minme grandeur, ci no la a stî metou eto po les dzis.


Jeune couleuvre Natrix natrix.jpg|djonnete del coloûte swisse
Coloûte ås muroes djonne.jpg|thumb|colevrot del coloûte ås muroes


## Kékes coloûtes
* gorea-coloûte (vraiye), (*[[Natrix natrix]]*) ki vike di l' Almagne al Tourkeye
* coloûte swisse, *[[Natrix helvetica]]*, k' on trouve di l' Inglutere a l' Itåleye, tot passant pa l' Walonreye, 
* coloûte ås muroes, *[[Natrix maura]]*, k' on voet a Nonne del France, e l' Espagne ey e l' Afrike bijhrece.


Natrix natrix distribution updated (cropped).png|Spårdaedje del gorea-coloûte vraiye (*Natrix natrix*)
Natrix helvetica distribution map (cropped).png|Spårdaedje del coloûte swisse (*Natrix helvetica*)
Mapa Natrix maura.png|Spårdaedje del coloûte ås muroes (*Natrix maura*)


## Cropantès biesses rishonnantes
On maxhe pacô li coloûte avou li dzi, bråmint pus ptit, et ki vike dins des pus frexhès plaeces.

Les viperes ont do velin.

## Biyonaxhes
 Gorea-coloûte#Biyonaxhes
Les coloûtes cachnut après les tchôdès plaeces. Vos lzès trouvroz dins les meurs des rwenes, dins les pirixheus tienes solrins (metous å solea) ou des simpes hourleas.

## Sourdants
Fosse-dilé-l'-Troes-Pont

**Fosse-dilé-l'-Troes-Pont** [n.pl.] (fr: *Fosse*), c'est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Troes-Ponts.

* Limero del posse: **4980** (vî limero **4980**)
* Limero diyalectolodjike: **Ve&nbsp;46**
Vocabulaire de Faymonville (Weismes) (motlî)

thumb
Li **Motî d' Faimonveye**, c' est on motî walon-francès, di mots walons di Faimonveye (adon el Walonreye prûssyinne), rashonnés pa Joseph Bastin et parexhou e 1908 dins l' BSLLW tome 50 p. 535 a 600.

Il est rprins sol limero **[E145]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Senes ortografikes a pårt
Li scrijheu eploye deus senes ortografikes a pårt, vinant di l' alfabet fonetike Rousselot-Gilliéron.
* li «**œ̆̀**» pol son ë
* li «***ɦ***» ki rprezinte l' ixh-låte 

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Vera

* On "vera" (avou ene pitite lete), c' est on gros clitchet d' fier.
* "Vera" (avou ene grande lete), c' est on ptit no rûsse
** **[[Vera (roman)|Vera]]** (roman e walon da Lucyin Mahin)
Prétins arabe

thumb|120px|dessén d' èn Edjipcyin do 17 di fevrî 2011
Les **revintreyes arabes di 2011**, c' est des revintreyes ou des metingues di rclamaedje repetitifs k' i gn a yeu dins cåzu tos les payis arabes e 2011. Elle kimincît di l' ivier 2010-2011, mins on ls a loumé li **prétins arabe**. Portant, elle estént co lon d' esse houte di l' esté.

Elle ont stî enondêyes pal revolucion tunizyinne. Dabôrd, al fén des féns (ou purade å cmince do cmince), på broûlaedje di lu-minme da Mohamed Bouazizi.

Tré l' moes d' fevrî, sacwants politikîs des payis do Coûtchant dijhèt ddja ki les revintreyes arabes di 2011 sont on mouvmint politike ossu impôrtant ki l' toumaedje do meur di Berlin. Et kécfeye aveur les pinses di candjî leu politike eneviè l' monde arabe.

## Cåzes
thumb|Des djonnes edjipcyins vinèt sotni les revinteus libyins di Benrazi (23 d' fevrî 2011)
### Cåzes politikes
Les payis k' ont potchî les prumîs, c' est les cis avou on mierpårti, miné på prezidint k' esteut la dispu des ans et des razans. Tos les opôzants, islamisses, comunisses, liberalisses, et rafiyants des abondroets del djin avént stî reclôs (Tunizeye), schafyîs (Sireye, 1982) ou båynés.

### Cåzes economikes
Les redjimes k' ont stî li pus coscheus, c' est la ki ene seule djin et s' famile et les gros colés do pårti unike avént fwait mwin basse so tote l' economeye.

### Kidujhance des parints et soçons des mineus
Li famile et les soçons des mineus do payis (rwès ou "prezidints a veye") si codujhént sovint sins ratna dins l' societé. El Tunizeye, les beas-frés da Ben Ali ont cayî des djins a l' ouxh di leu måjhone po l' aveur da zels. E Marok, ene tante do rwè rexha avou on fizik do tribunå di Xhenifra et mancî ene pårlêyresse ki disfindeut des djins ki l' avént ametou vaila po ene afwaire di tchamps.

[thumb|Banires a [Sidi Smayil (Marok)|Sidi Smayil (Marok) po dmander des contes å mayeur]]
thumb|Boerlaedjes di slogans

### Rivindje po des macsådaedjes passés
E Sireye, li veye di Hana fourit cåzu distrûte et 20000 djins macsådêyes e 1982 på redjime da Hafid El Assad. Li rsovnance di ces margougnaedjes la a stî bén vicante tot åd dilong del revintreye siryinne po tchôkî les djins avå les voyes po metinguer, cabén k' i s' fijhént dischinde come des robetes.

## Djivêye des revintreyes arabes
* Revintreye tunizyinne (enondêye li 17 di decimbe 2011)
* Revintreye edjipcyinne (enondêye li 25 di djanvî 2011)
* Guere civile libyinne
* Guere civile yemenresse
* Spotcheye revintreye do Bareyn
* Revintreye siryinne (enondêye li 15 di måss 2011)
* Metingues di rclamaedjes å Marok (2011) (enondés li 20 di fevrî 2011)

## Manires di rclamer
### Les banires
Li mwaisse manire di rclamer des djins, c' esteut di håyner des banires avou do scrijhaedje, å pus sovint e l' arabe, mins padecô eto e l' inglès u e francès. 

### Les criyaedjes
Les criyaedjes a môde di slogan estént apresté pa les mineus, k' avént sovint des hôt-pårleus.

* Bate di dvizes so les revintreyes arabes 

## Sourdants
Yebe di feu

Li **yebe di feu**, c' est ene plante del famile des ranonkes. Ele crexhe dins les bwès mins ele rivént bén dins les cortis ås fleurs.

Ele florit foirt timpe, des côps dedja å Noyé, et passer l' ivier floreye.

Les fleurs sont blankes, mins on nd a relî des sôres avou des måves, des vetès u des noerès fleurs.

 *Helleborus viridis*

Famile : ranonkes

File:Helleborus viridis ENBLA07.jpg|djaene fleur
File:Helleborus viridis ENBLA02.jpg|djonne plante
File:Helleborus viridis ENBLA18.jpg|floreye plante


## Eployaedje
On côpéve on boket del raecinêye po ndè fé on seton po mete dins l' oraye des coshets k' avént l' rodjet.

Po les djins, c' est puvite li grinne k' on eployéve, metans come purdje.

## Sourdants
Roviance

Li **roviance**, c' est cwand on roveye toplin des sacwès, dabôrd k' on s' è dvreut rsovni.

C' est sene ki l' memwere ni rote pus bén.

## Sacwants sôres di roviance
* roviance des viyès djins
* roviance d' Alzemer
* roviance erirece
Libeye

Li **Libeye** (en arabe: ليبيا‎‎, *Lībiyā*; pus sovint prononcî al môde francesse : *Libîye*), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece, metou sol Mîtrinne Mer.

Elle a des frontires daegnreces avou : 
* l' Edjipe å Levant
* li Tunizeye et l' Aldjereye å Coûtchant.
* li Tchad, li Nidjer eyet l' Soudan bijhrece a Nonne.

Mwaisse veye : Tripoli (en arabe: طرابلس‎‎, *Ṭarābulus*)

Ôtès veyes : Benrhazi, Al Bayda, Zawiya

Manoye : dinar libyin.

Rilidjons: Islam (sunite)

Lingaedjes : 
* arabe (oficir)
* arabe libyin
* amazir (montinnes dilé l' Tunizeye)

## Istwere
* do trevén des vîs Greks et des Fenicyins
* do tins des Romins
* Concwesse arabe
* Impire otoman
* Colnijhaedje itålyin
* Deujhinme guere daegnrece : l' ofinsive da Rommel
* Omar Moxhtar et l' prumire saye di dislaxhaedje
* Dislaxhaedje
* Disdjocaedje do vî rwè Idriss pa Mouammar Qaddafi
* Les afwaires des avions Panam (tcheyous a Lockerbiye) et UTA.
* Revintreye, guere civile et atake des avions etrindjirs (2011)

## Economeye
Li petrole.
Veye (djeyografeye)

vignette|Veye
Ene **veye**, c' est ene grande sitindêye avou totès måjhones (årvier d' on viyaedje, bråmint pus ptit, et d' on hamtea, la k' gn a ki sacwants dmorances).

Dins sacwants payis et a des moumints istorikes k' i gn a, li statut d' veye diveut esse acoirdé pa ene otorité.

Li veye la ki l' govienmint d' on payis est si lome mwaisse veye. C' est sovint l' pus grande do payis, mins nén todi.
Tcheyou

**Tcheyou** prononcî asteure *Tchèwou*  ( *Chéoux*), c' esteut on hamtea d' Rindeu, asteure on viyaedje do Grand Rindeu, li novele intité.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Tuzance walone
* Såle la k' gn a sovint des prezintadjes di lives e walon do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene.

## 
* Waibe do viyaedje
* Tchansons tchantêyes pal tchantreye "Les tchanteus d' après meynute" el såle di Tcheyou:
** Les macrales di Werpin (tchanson so des macrales)
** Li ptit banc (Li ptit banc)
** Li nute di may (Li nute di may)

## Sourdants
Yalta

**Yalta** (sicrît parey e tatår di Crimêye, ralfabetijhî e rûsse ey e-n oucrinnwès, "Ялта"), c' est l' ene grande veye touristike del Crimêye, sol Noere Mer.

C' est drola ki Churchill, Roosevelt eyet Staline si pårtixhît l' monde e 1945. 

On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.
Suddjonctif

Li **môde suddjonctif**, c' est on môde po codjower les viebes ki s' eploye å pus sovint après l' aloyrece «».

## Såme do suddjonctif
Årvier do môde indicatif, i mostere des accions ki n' sont nén todi reyeles.
:*I fåt todi k' i *'tchante** fås !
:''S' il est d' Bovegne, k' i **vegne**, s' il est d' Dinant, nos l' ritchesrans.
:''K' i **saye** todi d' m' aduzer !
:''Dj' elzî a dmandé k' i **poirténxhe** les canadas direk al cåve.
:''Våreut mî k' vos lyi **djhîxhe** vos-minme.
:''Les efants avént ddja pårtaedjî l' sint-friskin divant k' el mere **åye** morou (u: ... **soeye** moite).
:''Metans k' l' Ambleve **ditoumaxhe**. Rade, les ptits blancs pexhons abandnèt les boirds et s' aler mete e roede aiwe, å mitan do corant ''([[Jean Lejeune]], [[Avå trîxhes et bwès (noveles)|Avå trîxhes et bwès]])

Kécfeye, li môde suddjonctif, s' eploye dirî li dvancete "si".
:''Li må el picive come si on lyi **avaxhe** heré on tchôd fier houte et houte del tchå ([[Jean Lejeune]], [[Cadet (roman)|Cadet]], p. 10 dins [[Avå trîxhes et bwès (noveles)|Avå trîxhes et bwès]])

''Les ôtes môdes sont l' [[indicatif]], li [[condicioneu]], li [[kimandeu (codjowaedjes)|cmandeu]] (môde kimandrece) eyet li [[pårticipe]].

== Tins do suddjonctif ==
Gn a les [[tins (croejhete)|tins]] shuvants dins l' suddjonctif :
* Tins simpes
** [[Suddjonctif prezintrece]] ([[prezint do suddjonctif]]) : ''I fåt todi k' i **plouve** !
** [[Suddjonctif erirece]] ([[imparfait do suddjonctif]]) : ''K' i **plovaxhe**, seulmint !
* [[Erî-tins]]
:''I fåreut k' il **åye morou** d' fwin lu-minme por lu comprinde li mizere des rfudjîs.
* [[Dobe erî-tins]]
:''Il a stî maké après k' il **åye yeu fwait hossî** l' åbe k' esteut adjoké.

== Ôtes tins ki s' polèt eployî come e môde suddjonctif ==
E walon, li [[condicioneu]] pout replaecî padecô li suddjonctif après "ki":
:''Dji vôreu k' i **ploureut** ''([[Dji vôreu k' i ploureut (roman)|li tite d' on roman da Chantal Denis]]).

== Eployaedje do môde indicatif après "ki" ==
Si l' accion est reyele, minme après "ki", on eploye l' indicatif.
:''Li rnåd apice li froumadje, poy k' i n' **ratindeut** k' ça.
:''Dj' irans porminer, la k' i **fwait''' bon.
Vintche

thumb|Pitite vintche
Li **vintche**, c' est ene plante des bwès, avou des bleuw-måvès fleurs, ås cénk petales. 

Ele si spåde a môde di rampe, et rvént åjheymint dins les cortis.

 *Vinca spp.*

## Sôres di vintches
* Grande vintche (*[[Vinca major]]*), ki crexhe come on ptit bouxhon, did la si no di påkî d' pucele
* Pitite vintche (*[[Vinca minor]]*), ki dmeure å raeze di tere.
* Yerbeuse vintche (*[[Vinca herbacaea]]*)
Grande vintche

thumb|taeye del fleur rimatowe al cene d' ene mwin d' djonne feye
thumb
Li **grande vintche**, c' est l' pus hôte des vintches (eneviè li ptite vintche).

 *Vinca major*

 vintchacêyes (*[[Apocynaceae]]*)

## Spårdaedje
End a pont (u waire, todi seur) e l' Walonreye, la k' crexhe voltî li ptite vintche.

End a e l' France, dins les Cevenes, todi.

## Sourdant
Pitite vintche

thumb|si taeye est aviråve sol mete
Li **ptite vintche**, c' est ene vintche ki n' monte nén foirt e hôteur (eneviè li grande vintche).

 *[[Vinca minor]]* 

 vintchacêyes (*[[Apocynaceae]]*)

## Spårdaedje
Ele vént bén e l' Walonreye, la k' c' est l' seu rprezintant del famile, des vintchacêyes.


Ficaria verna und Vinca minor.jpg|avou des ôtès fleurs
Pitite vintche plin on hourlea.jpg|rascovrant tot on hourlea


## Sourdant
Noveles al tévé

Les **noveles al tévé** ou **djournå al tévé** ou **djournå pårlé sol tévé**, c' est come å posse mins sol boesse ås imådjes. Dabôrd, on voet li ci ki prezinte, et å pus sovint, des rapoirtaedjes so les noveles k' on-z pi dene.

Des côps k' i gn a, on priyî vént dire li sinne al fén do djournå.

Egzimpe di djournå pårlé al tévé avou on priyî al fén (Lucyin Mahin prezinte si live Vera et djåzer do walon)
Coleccion Pårlaedjes do Teroe

Li **coleccion "Pårlaedjes do teroe"** — ki s' no e francès, c' est ***"Paroles du Terroir"*** —, c' est ene coleccion d' lives e walon. 

## Mwaissès piceures
Mins gn a eto ladvins:
* des studias sol walon
* des lives e francès so les uzances walones
* des lives d' istwere do payis d' Bastogne. 

Elle k' a stî enondêye å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1982.

Les lives ni sont nén limerotés.

Tos les scrijheus e walon sont del Basse Årdene. Les scrijhaedjes notèt l' accint do viyaedje do scrijheu (Georges Meurisse, Maurice Georges, Joseph Bily, Joseph Docquier, Arthur Schmitz), ou dedja ene miete di tote ene contrêye (Joël Thiry). Gn a eto des lives sicrîts e rfondou walon (Lucyin Mahin : Eviè Nonne, Vera).

Li coleccion si recråxhe sovint di deus lives tos ls ans.

Les lives ont todi ene rodje binde sol cou-coviete, avou l' essegne do Muzêye.

## Sôres d' eplaidaedjes
### Arimés
Gn a sacwants ramexhnêyes d' arimés :
* Coraedje (Charles Bentz, 1988)
* Tot houmant l' air do tins (Georges Meurisse, 1995)
* Rondeas e walon såmî (Joseph Docquier, 2010)

### Ramexhnêyes di noveles
* Eviè Nonne (Lucyin Mahin, 2006)
* Doze femes (Joël Thiry, 2008)
* Doze omes (Joël Thiry, 2011)
* Moudes a rvinde (Lucien Mahin, 2019)

### Romans et ptits romans
* Å pus lon des djoûs (Rodolphe Dedoyart & Michel Francard, 1987)
* Hatche et matche (Rodolphe Dedoyart, 1998)
* Li telefone do curé (Rodolphe Dedoyart, 2002)
* Vera (Lucyin Mahin, 2011)
* Les Grignous (Gaston Lucy, 2013)
* Douda d' Aiwe d' Oûte (René Brialmont, 2013)

### Sovnances otobiyografikes
Ele sont purade ecorinnêye so l' efance des scrijheus, nén so leu vicåreye di grande djins, dins l' veye modiene.
* El fi do schayteu (Maurice Georges, 2006)
* Del pire di molén al pire d' åté (Robert André, 2010)
* Èn Årdinwès foû di s' payis (Arthur Schmitz, 2012)

### Schôtlêye di tecses
* So Nassogne, fwait bon viker (Joseph Bily, 2007)
* Les fåves da Fernand (Maurice Georges, 1989)

### Live di portraits
* Å ratind-tot (Joël Thiry, 2008)

### Binde d' imådjes
* Professeur Titôrvå (dessinaedjes da José Schoovaerts et tecses da Joël Thiry)

## 
* Eplaidaedjes do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene
El Razi

thumb|Pådje di s' live di medcene
**El Razi** (e-n arabe : الرازی), c' esteut on docteur piersan do 10inme sieke. 

Co asteure, dins les payis arabes, gn a bråmint des ospitås ki s' lomèt di s' no.
Cressale

thumb|''Falco tinnunculus'' 
thumb|''Falco tinnunculus'' 
Li **cressale** u **crustale** u **crustalin**, c' est on ptit fåcon ki tchesse tot dmorant a voler el minme plaece, çou ki fwait pinser a ene aparexhaedje do Sint Spér. Po çoula, i baltêye do dbout des aiyes.

 *[[Falco tinnunculus]]*

Famile : Fåcnidîs

## Discrijhaedje
Li cressale est maytêye so s' vinte, et rossete so s' dos. Ell a des longuès pondantès aiyes.

Li måye et l' frumele ont a pô près l' minme grandeur.

Les måyes sont gris so leu tiesse et so leu cawe, avou ene noere binde å coron.

Les frumeles, et les djonnes måyes avou, sont rosseas so leu tiesse et so leu cawe, avou sacwantès båres foncé-brunes.

## Vicaedje
Li cressale tchesse  les soris et les cwarpeces, rålmint les poyons.

Ele n' est nén aclevåve.

## Sourdants