open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Duysenx

**Joseph Duysenx** (e walon **[[Djôzef Dwizink]]**) a skepyî li 19 di fevrî 1878 et a morou e 1965 (a Lidje).

Al comene, c' esteut Joseph Duysinx, mins on n' l' a veyou k' e 1930. Ça fwait ki tos ses scrijhaedjes fourît sinés «Duysenx».

E&nbsp;walon, on prononcive Djôzef Dwissin, et l' lomer, å pus sovint: «li ptit Dwissin».

C' esteut on scrijheu d' tchanson et d' operetes e walon. 

## Ouve e walon
thumb|left|150px|«Amours di Prince» operete da Duysenx
Il foirdja 1181 ouves, aprume e walon, mins eto e francès a môde di Lidje: des tchansons, des operetes, des pîces di teyåtes (sovint en onk u deus akes, avou des tchansons).
 
«Cuzén Bebert» (1911) fourit li prumire operete e walon ki s' passe e-n èn ovroe d' modisse, çou ki mostere ki les waloneus cmincèt tot doûçmint a s' ocuper des målåjhminces des ptitès djins. Après, Djôzef Dwissin si loméve lu-minme «l' oteur di Cuzén Bebert».

thumb|(a rilever k'&nbsp;on scrît e walon, mins k'&nbsp;on atôtche les djins e francès, come tot åd dilong do 20inme sieke)
 
Après l' guere di 1914-1918, il a stî onk des stamons do Cåbaret Lidjwès. Si operete «Li mårlî » (1924) a stî cmandêye på Teyåte Cominå Walon, ca «li Ptit Dwissin», vikéve, après 1925, do mestî d' oteur compôzeu e walon (motoit li seu cas dins l' istwere). Eto, i vindeut lu-minme ses abondroets et les ptits livrets di ses pîces, avou tot on sistinme di vindince.

thumb|Tchansons da Duysenx eplaidêyes pal SLLW
 
Ene ramexhnêye di ses tchansons a stî replaideye pal S.L.L.W. e 2000. Ene cassete di «Cuzén Bebert» a rexhou dins les anêyes 1990, ey ene plake lazer di «Amours di Prince» dins les anêyes 2000.

A rilever, eto, k' el Djôzef Dwissin a seu dner l' gosse do walon a s' fi, Françwès, ey a s' pitit-fi Marc. C' est l' seu cas di famile avou des waloneus so troes djermêyes di djins.

## Sacwantès pîces di teyåte da Djôzef Dwizink
thumb|«Les Tournikeus» pîce da Duysenx

* *[[Cuzén Bebert (operete)|Cuzén Bebert]]*, operete e 2 akes.
* ***[[Li mårlî (operete)|Li mårlî]]***, operete e 2 akes.
* *Li Docteur Macasse*, operete e 3 akes.
* *Li fôre ås omes*, operete e 3 akes.
* *Vî sot&nbsp;!*, operete en 1 ake.
* *Amours di Prince*, operå en 1 ake.
* *El l' cåve !...*, comedeye e 2 akes.
* *Ene pårteye di plaijhi*, comedeye en 1 ake
* *Les deus locataires*, comedeye en 1 ake.
* *Li *, comedeye en 1 ake.
* *Boû po vatche*, comedeye en 1 ake.
* *Ene seyance di consey comunå*, comedeye en 1 ake.
* *Li gamén*, comedeye en 1 ake.
* *Les tournikeus*, comedeye en 1 ake.
* *L' amour sol banc*, comedeye en 1 ake avou des chansons.
* *Li bombe atomike*, operete po rire po 2 omes.
* *Ritche !*, comedeye e 3 akes
* *Sôlêyes et cåbartî*, operete en 1 ake.
Eugène Gillain

**Eugène Gillain** a skepyî li 25 di nôvimbe 1882 å Sårt-Sint-Lorint. 

Il a morou li 10 d' awousse 1955.

C' esteut on scrijheu e walon.

A-st enondé les Cayés Walons e 1938. Il esteut adon vice-prezidint des Relîs namurwès.

Di s' mestî, il esteut percepteu des contribucions.

Eugène Gillain est l' pa da Joseph Gillain, li spiroutî mî cnoxhou dizo l' no d' Jigé et k' a enimådjî bråmint des lives e walon.

## Eplaidaedjes
Il a scrît des prôzes e walon. Eto on monologue et deus troes sketchs, dins l' dierin d' ses lives.

Sacwants d' ses tecses ont stî rashonnés dins l' live "Å coulot do feu" (1927). Pus tård, e 1932, i va scrire on live di sovnances : "Sovnances d' on vî gamén". Pu, ci serè des prôzes do minme tonea, dins l' live do minme no «Do minme tonea» (1951). Et i dmorrè minme on ptit fond et ç' serè «Li fond do tonea».

## Corwaitaedje di ses ouves
### Ortografeye
Djinne Djilin n' escrijheut nén e sistinme Feller, mågré k' i scrît diski dins les anêyes 1940, et k' il est l' vice-prezidint d' ene soce k' a-st accepté l' idêye do Feller dispu les frés Maréchal dins les anêyes 1910. 

Voci çou k' i scrît åd fwait di l' ortografeye dins l' adrovaedje ("Divant d' commincî" [sic]) di s' live "Å coulot do feu":Dj'a fait en sôrte qui ça n' fuche nin trop malauji (...). Au lecteûr à mette l'accent sûvant qu'il est d' Lonzée ou d' Saint-Djuraud, di Bail ou d' Malautchî... (p.5)I fåt ratinde 1987 po ki l' dierinne di ses ramexhnêyes soeye replaideye e 1987 dins Les Cayés walons (djanvî et fevrî) po lére di l' Eugène Gillain e Feller.

### Tuzaedjes
Eugène Gillain lét bråmint des ôtes lives e walon (do Mitan) et i cåze (todi e bén) des ôtes oteurs dins ses prôzes. On î rescontere, metans Edmond Etienne, Edmond Wartique, Anatole Marchal, evnd.

Gn a des egzimpes vaici.

## Hårdêyes divintrinnes
* Egzimpes des ridjhaedjes di fråzes d' oteurs på Jène Djilin

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On tecse da sinne
** Les soverdeas 
* 
*
Joseph Selvais

[thumb|té k' veyou dins [Raboulets (gazete éndjolike)|Raboulets]]
**Joseph Selvais**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Emtene-dilé-Inguezêye e 1932.

I sicrît dins les Cahiers Wallons dispu 1990, tot notant l' accint d' Emtene-dilé-Inguezêye. 

Il est eto SLLW-î (il î a moussî e 2001). 

Il esteut prof di latén-grek di s' mestî.

## Si ouve
I scrît del prôze, a pårti d' ses sovnances, mins avou des rcwerances po bén adjinçner si .

Ses scrîts ont stî rashonnés on live eplaidî el pitite coleccion di l' SLLW, «Paskeyes di tos les djoûs» eplaidî e 2014.

## Si stîle
I respectêye spepieuzmint les rîles di croejhete des Relîs Namurwès.

Il eploye voltî les arinnoes dins ses diyalogues, po-z esse li pus près possibe do cåzaedje podbon des Walons del mitan do 20inme sieke.
:Bén oyi, **don**, dit-st i e mostrant s' telefone, on vike al novele môde, **don, ene sakî**.

I plaece ses personaedjes dins l' monde reyel del Walonreye di 1945 a 2010. Cwand des personaedjes la n' cåzèt nén walon i rind les pårlaedjes e francès. 

Dins les dvizaedjes e walon, i n' cwirt nén après des noûmots, mins prind les mots ou ratourneures francesses ki les walon-cåzants d' adon dijhént podbon (*barbecue*, *phénomène de societé*)

## Riscompinses
Il a yeu l' pris del veye di Lidje e 2014.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Bibiografeye sol waibe di l' SLLW
*  Ene coûte pådje sol waibe di l' ARAEW
* Antolodjeye di ses scrijhaedjes sol waibe SLLW (e Feller)
François Nyns

**François Nyns** a skepyî li 17 di may 1937 e Pîsson-tchamp (Mont-Croteu). Il a morou li 1î d' awousse 2016.

C' esteut on scrijheu et eplaideu e walon.

François Nyns esteut ptit-fi, fi et fré, d' houyeu, et fir di l' esse.

Di s' mestî, il esteut ovrî et sindicalisse. Et l' håyner firmint so si cwåte di vizite

## Ouves e walon
I scrijheut tenawete dins La Wallonne. Après l' esperyince di "Intrez don", sacwants d' ses tecses vont parexhe dins l' Rantoele-gazete.

E 2000, il a amonté si prôpe gazete e walon, avou Richard Joelants, "Intrez don" k' a stî eplaideye disk' e 2006.

I scrît des arimés et des sovnances, et eto des rloucaedjes di l' actouwalité.

Il a eto replaidî des scrijheus k' on-z åreut rovyî, come Joseph Sécretin.

E 2010, so ene idêye di s' fi, Didier, il a ratourné ene tchanson da Arno, "Dins les ouys di m' mame".

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje Françwès Nyns  (sicrijhaedjes rimetous e rfondou)
*  (mwaissès modêyes)
** Tecse d' ene tchanson d' Arno k' il a ratourné e walon
** Ôtes sicrijhaedjes 
*
Léon Hector

**Léon Hector** (1885-1982) a scrît dins les 3 limeros di l' antolodjeye do payis do Tchestea, Cåzans walon. C' esteut eto on rcwereu so l' istwere do payis d' Libråmont. Il esteut curé di s' mestî.
Sour (aiwe)

**Sour** (fr: *Solre*), c' est l'&nbsp;ancyin no do ri d'&nbsp;Beamont, ki s'&nbsp;egolene e Sambe a Sour-so-Sambe.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do gayel *salwo* (brouyeye aiwe).

*C' est ossu l' no d' ene [[Sour (aiwe di France)|aiwe el France]].*
Pweturlin-sintondjès

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; italike &gt; galo-roman &gt;
lingaedje d' oyi &gt; **pweturlin**
----
vignette|mape do pweturlin-sintondjès
Li **pweturlin-sintondjès** est on lingaedje d' oyi djåzé e Pwetou e Saintonge (France).

C' est on lingaedje d' oyi metou a l' aschate des lingaedje d' ok. Li toponimeye mostere k' i s' a spårdou eviè Nonne so des stindowes la k' on djåzéve, divant çoula, on lingaedje d' ok.

Dins les rlomêyès djins k' ont djåzé pweturlin, on cite sovint François Rabelais.

Come li walon avou li scrîta, on trouve des prouves di l' egzistince do pweturlin dispoy li 13inme sieke. Li pus vî scrijhaedje date di 1554. 

Les belès letes e pweturlin, c' est aprume des pîces di teyåte et des monologues. Gn ourit eto del prôze nén racontrece dispu l' fén do 19inme sieke, aprume avou li gazete samwinnrece "*Le Subiet*", ki cminça a parexhe e 1901.

Disk' asteure, li pweturlin-sintondjès n' est nén co so Wikipedia.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pweturlin", alez s' vey e [[:Wikt:pweturlin|splitchant motî]].*

## Ehåyaedje do pweturlin
thumb|coviete d' ene croejhete

Li rfondaedje do pweturlin a cmincî e 1973. 

Li rfondou pweturlin a divnou foirt eployî a dater des anêyes 1990. 

Li tecnike di rfondaedje, come li rfondou walon, c' est les betchfessîs scrijhas

Gn a e pweturlin li betchfessî “'''ea'''” avou les minmès valixhances k'&nbsp;e walon, -ê u -ia. 

Gn a eto li betchfessî “'''jh'''”, mins i n' si lét nén come e walon.

C'&nbsp;est tot rescontrant les bouteus do pweturlin ki Lorint Hendschel, e 1994, a avnou a l'&nbsp;atuze des betchfessîs scrijhas. 

## Egzimpe di tecse

* e pweturlin-sintondjès: *Le poetevin-séntunjhaes ét de l'aeràie daus parlanjhes d'oéll, mé le cote l'aeràie de çhélés d'o. O fét que l'at daus marques daus deùs bords. Mé l'at étou daus marques rén qu'a li.*
* ratournaedje walon: Li pweturlin-sintondjès est di l'&nbsp;aroyaedje des lingaedjes d'&nbsp;oyi, mins avou ene miete di l'&nbsp;aroyaedje des lingaedjes d'&nbsp;ok. Çou ki fwait k'&nbsp;il a des markes des deus boirds. Mins il a eto des markes rén k'&nbsp;da lu.

:Sourdant : prezintaedje sol waibe do pweturlin.

## Sicrijheus e pweturlin
* Yannick Jaulin (eto ome di sinne)

## Hårdêye difoûtrinne

Li waibe dåzès Pweturlins

Promotion du Parlanjhe
Jean-Marie Pierret

**Jean-Marie Pierret**, c' est on rcwereu e diyalectolodjeye, prof d' univ (a l' UCL) dins les romanes di s' mestî. 

## Ouve pol walon

### Teze
Il a cmincî ses rcwerances avou pa ene grosse teze so l' adjinçmint d' ene måjhon e l' Årdene, kel tite, c' est: *Etude dialectologique et ethnographique sur la commune de [[Longuiè|Longlier]]; la maison rurale* (Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè, riprins sol limero **[S105]** dins l' djivêye des motîs do walon).

### S.L.L.W.
Il est S.L.L.W-î dispu 1981.

Il a stî li mambor des rcweraedjes da Raymond Mouzon po-z emantchî on "Motî do Tchestea". Si boute-t i asteure po mete tos les ramexhnés foyous so papî.

Il a acvierné ene sinteze so les scrîts sourdants del diyalectolodjeye do walon. I prezinta l' ovraedje avou Jean Germain dins on papî lomé *Introduction bibliographique à la dialectologie wallonne*, eplaidé e 1981 dins l' live *Dialectologie en Wallonie* siné pa Michel Francard, Jean Germain, Luc Isaac eyet Jean-Marie Pierret. (ISBN 2-87077-057-X).

I scrît voltî des spepieus corwaitaedjes di lives sol walon dins li rvuwe «*[[Walones (rivuwe)|Walonnes]]*». Inte d' ses tecses, on-z ertrove onk ewou çk' i rind bon dvwer a Jean-Jacques Gaziaux.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje, e francès, sol waibe di l' SLLW

## Referince
Ricwereus sol walon

Loukîz eto : ricwereus so les ôtes lingaedjes dilérins del Walonreye

## [[Motî|Diccionairîs, diccionairresses]].
### do [[payis d' Lidje]]
* Cambresier
* Augustin Villers
* Henry Forir
* Hubert Scius
* Jean Wisimus
* François Toussaint
* Jean Haust
* Jacques Morayns
* Henri Dewier
* Eugène Dethier
* Jean Lechanteur (k' a pår rarindjî li Motî da Villers).
* Simon Stasse

### do [[payis d' Nameur]]
* Reynolds Hostin (Cînè)
* Lucien Léonard (Annvoye)
* Auguste Melin (Andene)
* Léon Pirsoul (Nameur)
* Lucien Somme eyet Chantal Denis (Province di Nameur)
* Jules Waslet (Djivet, el Walonreye di France)

### do [[Coûtchant walon|payis d' Tchålerwè]]
* Arile Carlier
* Arthur Balle
* Joseph Coppens
* Omer Bastin
* Willy Bal
* P. Defagne
* Maurice Vray

### del [[Basse-Årdene]]
* Philippe Aubry
* Jean-Baptiste Dasnoy
* François Twiesselmann
* Michel Francard
* Jean-Pol Grandmont

### do [[rfondou walon]]
* Laurent Hendschel
* Thierry Dumont
* Lucien Mahin
* Pablo Sarachaga

## Fijheu(se)s di [[motlî]]s
* Stanislas Bormans
* Joseph Bastin
* Albin Body
* Robert Boxus
* Robert Dascotte
* Jean Lejeune di Djoupeye
* Martin Lejeune
* Achille Van Calsteren

## Ricwereus so l' [[ortografeye]].
* Nicolas Pietkin.
* Jules Feller.

## [[diyalectolodjeye|Diyalectolodjisses]]
* Esther Baiwir
* Matthieu Balthazard
* Marie-Guy Boutier
* Michel Francard
* Jean-Jacques Gaziaux
* Jean Haust
* Brigitte Hosslet
* Jean Lechanteur
* Elisée Legros
* Jean-Marie Pierret

## [[croejhete (linwince)|Croejhetincieus]]
* Louis Remacle

## [[foclore|Foclorisses]]
* Oscar Colson
* Théodule Delogne
* Albert Doppagne
* Gaston Lucy
* Léon Marquet
* Roger Pinon

## [[etimolodjince|Etimolodjisses]]
* Charles Grandgagnage
* Jules Feller
* Paul Marchot
* Walther von Wartburg

## [[Toponimeye|Toponimisses]]
* Albert Carnoy
* Armand Boileau

## [[antroponimeye|Antroponimisses]]
* Jean Germain
* Jules Herbillon

## Eplaideus d' tecses e walon
* Maurice Piron

## [[sociolinwince|Sociolinwincieus]]
* Michel Francard

## [[Rifondeus]]
* Tiri Dumont
* Lorint Hendschel
* Lucyin Mahin
* Pablo Sarachaga
* Johan Viroux

## Rilomés temeons
* Gaspard Goffinet
Léon Bukens

**Léon Bukens** a skepyî e 1930.

C' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

## Ouve e walon
Il a scrît dins Nosse Lingaedje, a pårti d' 2000, del prôze et del powezeye. I notéve l' accint d' après Lidje.

Il a redjårbé on live da Arsène Soreil, Sovnis d' on gamén di nos Årdenes, parexhou e 2009.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes 
* 
*
Philippe Maudoux

**Philippe Maudoux** (sikepyî e 1914 et moirt e 2004) a scrît des belès ptitès noveles, avou on motlî foirt ricwerou, dins les Cahiers Wallons. I scrijha eto des arimés. I note l' accint di Mtet.

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje da Flipe Maudoux
Serge Fontaine

thumb|left|120px|(e 2009)

**Serge Fontaine** a skepyî li 28 di måss e 1927 å molén do Ru, a Erîmont (Li Gléjhe). Il a morou li 23 d' djanvî 2010, k' i dmoréve a Ståvleu.

## Come sicrijheu e walon
Come sicrijheu e walon, on l' kinoxhe aprume pa si novele, Colas l' bracnî, ki raconte li portchesse d' on gåre après on bracnî (1980, replaidî e 2001). 

I scrît avou on foirt ritche motlî, et foirt naturelmint. 

Il a eto compôzé des tecses so les cayets did dinltins, come li sårtaedje. 

I note l' accint del Gléjhe, mins si novele a stî replaideye e rfondou lidjwès pal Walone.

I scrijha eto des studias e francès, mins sovint avou des mots walons, come so les troufreyes di Zôrbrôte (Les troufleus d' Zôrbrôte (live)).

## Vicåreye
Come mestî, i fourit cinsî, gåre di tchesse et aidant al pirlodje di cdujhance des biesses di l' Univ di Lidje. I studia insi les coks di brouwire et s' adure al pexhe electrike.

Come pasmint d' tins, foû do walon, il fourit mimbe d' ene soce ki fjhént raviker les danses did dinltins (maclote, evnd.). 

## Alére
* Responda da Serge Fontinne pa Joseph Docquier divins Li Rantoele l° 50, esté 2009.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje avou ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
* Responda da sinne miné pa Joseph Docquier (sol tévé walon-cåzante)
** Si live "Colas l' bracnî" 
** Si vicåreye
** Ses pasmints d' tins
François Duysinx

**François Duysinx** (e walon, **Françwès Dwizink**), sipoté **Tchantchès** (1914-2004), c'&nbsp;esteut l'&nbsp;fi da Joseph Duysenx. 

Di s'&nbsp;mestî, il esteut prof di muzike, çou k'&nbsp;el fijha dmorer 24 ans å long tchîf d'&nbsp;orkesse al Pitite Sinfoneye di Ståvleu. Il a eto bråmint compôzé d' muzike. Il esteut ossu tchîf d' orkesse. 

Il esteut eto SLLW-î (il î aveut moussî e 1990).

## Ouve pol walon
I n'&nbsp;a waire sicrît e walon, et c'&nbsp;esteut purade des ratournaedjes di scrijheus greks et laténs. Metans, Anacreyon u Ovide. Mins gn a cand minme onk u deus powinmes a mete a si ouve e walon.

Il a scrît eto des paroles di tchansons.

Mins si a-t i bouté timpesse pol  walon, come djouweu d'&nbsp;role dins les teyåtes. Il a askepyî li Cåbaret da Tchantchès, ene shijhe di sketchs et d' tchansons ki s'&nbsp;passe tos ls ans å Triyanon. 

C'&nbsp;esteut eto on fén cnoxheu da Guillaume Apollinaire, et s'&nbsp;rashonna-t i ses studes so ci ome la, èn ene plake lazer prodûte e 1998. 

Il a eto studyî les scrijhaedjes da Camille Gaspard, a pårti des papîscrîts di si ptit-fi, Jean-Philippe Legrand. I nd ont rexhou on motlî dizo l' tite : *Le wallon d'un Wihot. Termes nouveau ou sens complémentaires des mots du dictionnaire liégeois de Haust employés à [[Wene|Wanne]] [Ve 44]*). Cist ovraedje la a parexhou dins *[[Dialectes de Wallonie]]*, 29-30 (2001-2002), 49-63. Il est rprins sol limero **[E169]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Documintåcion
Cassete videyo a ene des shijhes do Coirneu.

## Onk di ses powinmes
:::** 1945**

:*Il estént la dpoy des anêyes,
::*Foû d’ leu payis,
:*Padrî des griles todi serêyes,
:*Bin lon erî d’ leus binamêyes
::*Et d’ leus mestîs.
:*Les samwinnes si disfligotént...
:*Il estént la, tos omes eshonne;
:*Il estént foirts, il estént djonnes.
:*Et s’ n’ avént i rén d’ ôte a fé
:*Ki di sayî di s’ rapinser,
:*Ki di sayî d’ catchî leu poenne...
:*Estént la tertos resserés
:*Come des – oujheas divins ene prijhnire,
:*Come des biesses padrî leus bårires,
:*Avou leus mousseures di sôdårs,
:*Leus viyès hådes di l’ an cwarante
:*Kéne biesse di guere ! Arive ki plante !
:*Mins po s’ bate il esteut trop tård...

:*Il estént la dpoy des anêyes,
::*Lon erî d’ tot,
:*Erî des cis ki s’ batént co,
:*Cwand i veyèt s’ lever l’ solo
::*So l’ grande djournêye !
:*Avou l’ moes d’ may - li moes des fleurs -,
:*Les poites si drovèt dvant l’ bouneur
:*Et vo lzès la ki rtrovèt l’ djoye,
:*Et vo lzès la ki rprindèt l’ voye
::*Di leu payis,
:*Et k’ rabressèt leus binamêyes,
:*Zeles ki dispoy tant des anêyes
::*Les ratindént...
:*Et ç’ fourit l’ påye... – Guere, soeye mådeye !''

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On ratournaedje d' Anacreyon e walon 
* "Tiedôr et Babete", on ratournaedje d' Ovide e walon 
* Troes scrijhaedjes (mwaisse modêye) 

## Sourdant et pî-note
15 di may

Li 15 di may, c' est li 135inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 136inme po ls anêyes bizetes), avou 230 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1918 : Maurice Peltier
### Ôtès djins
* 
## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

13 di may - 14 di may - 16 di may - 17 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
13 di may

Li 13 di may, c' est li 133inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 134inme po ls anêyes bizetes); gn a co 232 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1929 : Henry Matterne
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2013 : Louis Baijot
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
El Walonreye, c' est l' troejhinme djoû des sints d' glaece.

Mon les crustins, on fiestixheut sint Serwai, mins il a stî rsaetchî do calindrî des sints e 1811. On a metou e s' plaece sint Onezime pu sinte Rolande.
 

----
**Vey eto:**

11 di may - 12 di may - 14 di may - 15 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
12 di may

Li 12 di may, c' est li 132inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 133inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 233 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.

El Walonreye, c' est l' deujhinme djoû des sints d' glaece.

## Etrevéns
### A vey avou l' walon
### A vey avou l' Walonreye

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1931 : Eugène Ysaÿe

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
On î fiestixheut sint Pancrace, li deujhinme des sints d' glaece.

----
**Vey eto:**

10 di may - 11 di may - 13 di may - 14 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
31 d' awousse

i 31 d'&nbsp;awousse, c' est li 243inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 244inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 122 djoûs po disca l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
#### Walon
Jean Haust enonde l' idêye di l' Atlasse des lingaedjes del Walonreye.

#### Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1797 : Julien Colson

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1985: Marius Staquet

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

29 d' awousse - 30 d' awousse - 1î d' setimbe - 2 d' setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' setimbe

Li prumî d'&nbsp;setimbe, c' est li 244inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 245inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane 121 djoûs po-z ariver å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1875: Adelin Grignard

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

30 d' awousse - 31 d' awousse - 2 d' setimbe - 3 d' setimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
6 di nôvimbe

Li 6 di nôvimbe, c' est li 310inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 311inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 55 djoûs divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1804 : Joseph Suars

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1940 : Joseph Vrindts
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

4 di nôvimbe - 5 di nôvimbe - 7 di nôvimbe - 8 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 di setimbe

Li 30 di setimbe, c' est li 273inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 274inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 92 djoûs disk' å coron d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1885: Paul Coppe
* 1910: Louis Remacle

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2005 : Roger Viroux
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

28 di setimbe - 29 di setimbe - 1î d' octôbe - 2 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' djulete

Li prumî d'&nbsp;djulete, c' est li 182inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 183inme po ls anêyes bizetes), gn è dmane co 183 djoûs divant l'&nbsp;fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* 1690 : Deujhinme batreye di Fleuru
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés walons et waloneus
* 1950 : Léon Marique
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

29 di djun - 30 di djun - 2 d' djulete - 3 d' djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 di djun

Li 30 di djun c' est li 181inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 182inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 184 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1960 : Sinateure do dislaxhaedje do Congo bedje siné pa Gaston Eyskens et Patrice Lumumba. Tot Yopôlveye est al fiesse. Mins li rwè Bådwin est fén mwais do spitch da Lumumba, portant on cåzaedje normå so l' dislaxhaedje di l' Afrike foû do djeu colniå.
 
## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1893 : Alexis Scaillet
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

28 di djun - 29 di djun - 1î d' djulete - 2 d' djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tacaedje

Li **tacaedje** (on dit eto: **plat d' takes** u **pavé d' takes** u **plantchî d' takes**), c' esteut, dins les houyires did dinltins, divant k' gn åye des rays, li plantchî faits di grossès plakes (les takes), wice ki les berlinnes rôlént.
## Eplaeçmint des tacaedjes
Dins sacwantès houyires, end aveut k' ås fortchaedjes des voyes, po-z î schåyî les berlinnes.
Cwand gn a yeu des rays, gn aveut todi des takes al fén del voye, ås acrotchaedjes, po les berlines poleur maneuvrer po distcherdjî l' tcherbon.
Manifesse pol culteure walone

Redjårber l' Manifesse e walon :
http://wallonie.apinc.org/articles.php?lng=fr&pg=4

## Djivêye des prumirès djins k' ont siné l' Manifesse
* Maurice Arbitol
* Jacques Aghion
* Paul André
* Jean-Jacques Andrien
* Michel Antaki
* Daniel Barbez
* Marc Baronheid
* Bernadette Bawin
* Julos Beaucarne
* André Blavier
* Maurice Bologne
* Aimée Bologne-Lemaire
* Jacques Bury Jacques
* Joseph Bya
* Guy Cabay
* Jean Capiau
* Jean-Pierre Chabot
* Jean-Pierre Chassard
* Alain Clara
* Didier Comès
* Alain Daniel
* Guy Denis
* André-Joseph Dubois
* Jacques Dubois
* Francis Edeline
* René-Louis Fautré
* José Fontaine
* Ita Gassel
* Léopold Génicot
* Louis-Francis Génicot
* Jean-Luc Geoffroy
* Bernard Gillain
* René Hainaux
* Chantal Hartman
* Thierry Haumont
* René Hausman
* Émile Hesbois
* Steve Houben
* Roland Hourez
* Marcelle Imhauser
* Jean-Marie Klinkenberg
* Gérard Lambert
* André Lange
* Patrick Leboutte
* Paul Lefin
* André Lenaerts
* Jean Louvet
* Michel Martin
* Paul Meyer
* Thierry Michel
* Philippe Minguet
* Serge Mohimont
* Roger Mounège
* Robert Neys
* Jacques Nihoul
* Pierre Noël
* Joseph Orban
* Christine Pireaux
* Jean Pirotte
* Michel Quévit
* Gabriel Ringlet
* André Romus
* Jean-Claude Servais
* Manu Simon Manu
* André Stas
* Jean-Marie Tournemenne
* Hadelin Trinon
* Charles Vandevelde
* Yvon Vandycke
* José Verdin
* Liliane Verspeelt
* Georges Viatour
* Michel Voiturier
* Jean-Claude Watrin
Take

thumb|ene ôte plake di tchminêye
:*[[take (discramiaedje)|Discramiaedje des ôtes sinses do mot "take"]]
Ene *'take** u **plake di tchminêye**, c' est ene grosse cwårêye plake di [[scroufier]], 1 mete hôte so 1 mete 20 lådje (a l' advinant), sovint avou des desséns scultés dsu. 

Elle esteut metowe sitampêye dins on trô do meur di l' aisse dins les måjhones walones did dinltins. Li take prindeut l' tcholeur do [[feu e l' aisse]], et insi, tchåfer li [[bele plaece]], avou. Eto, li bele plaece si loméve cobén li **tchambe al take*'. Come di djusse, les desséns estént metous do costé del bele plaece.

Li mot *taque* est eto cnoxhou e [[francès d' Beldjike]] avou ci sinse la. 

*E walon, li mot "take" a eto des ôtes sinses.''

## Istwere des takes
Les takes estént come onk des meubes del måjhone, k' aveut del valeur pa ses desséns.

Dispu les anêyes 1900, on n' fijheut dedja pus d' feu e l' aisse. Mins les takes siervént co po gårni l' pele. Après l' guere 1940-1945, on-z a stî pus ritche, et mete des stouves eto dins les belès plaeces. Ci côp la, les takes estént catcheyes dirî li stouve, et on n' les veyeut pus. Ele ni siervént pus a rén. On ls a vindou a des vîwarîs (des côps po ene crosse di pwin), et mete ene plake di fier al plaece, udonbén rmurer l' trô.
Djodogne (rebanêye comene)

**Djodogne**  (fr: *Jodoigne* nl:*Geldenaken*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Roman Payis.

## Ban d' Djodogne
* Djodogne
* Djåçlete
* Djé-Sint-Rmey
* Djan-Djé
* Djodogne-Sovrinne
* Dongbiè
* Låtu
* Mélin-el-Hesbaye
* Pîtrin
* Séntru-Loumay

thumb|Li tchapele do martchî|centré

## Adjermelaedje
Djodogne est adjermelêye avou :
* Coulanges-la-Vineuse (France)
* Saint-Pierre-sur-Dives (France)
* Leba (Pologne)
* Rotuvu (Bouroundi)

## Difoûtrinne hårdêye
*Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Lane

**Lane** (fr: *Lasne*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Lane
* Lane-Tchapele-Sint-Lambiet
* Maransåt
* Ohin
* Plançnwè
* Coûteure-Sint-Djermwin

## Adjermelaedje
Lane est adjermelêye avou :
* Azay-le-Rideau (France)
* Abbeville (Estats Unis)

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» redjårbêye al libe avou l' accint d' après Lane pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Galo

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; italike &gt; galo-roman &gt;
lingaedje d' oyi &gt; **galo**
----
thumb|dispårdaedje do galo (e gris) eyet do burton (e coleurs) el Burtaegne
Li **galo** est on lingaedje d' oyi djåzé el pårteye romane, metowe å Levant, del Burtaegne (France); dismetant k'&nbsp;å Coûtchant c'&nbsp;est l'&nbsp;burton, on lingaedje gayel, k'&nbsp;est l'&nbsp;lingaedje do payis.

thumb|panea e galo dins l' metro d' Rennes
Ene des ståcions do metro a Rennes, li mwaisse-veye del Burtaegne, a les plakes metowes e francès eyet e galo; mins çoula dmeure foirt råle, eyet l'&nbsp;lingaedje galo est sovint bén moens veyåve et do côp moens cnoxhou, kel burton.

Li motî do galo, tot dmorant pol pupårt di båze latene, a stou influwincî pa s'&nbsp;vijhén l'&nbsp;burton; tot come li burton a dins s'&nbsp;motî bråmint des mots k'&nbsp;ont vnou do galo.

## Egzimpe di tecse

* e galo: Le galo est yunn dez dóz laungg de la Bertaèyn. Le galo est unn laungg romaènn (oreinaéy deü latein). Nan poet corr li donae le non de brito-romaen. L'autr laungg de la Bertaèyn (le berton) est yèll unn laungg celtiq. Nan cauzz galo dan la partiy oriantall de la Bertaèyn.
* ratournaedje walon: Li galo est onk des deus lingaedjes del Burtaegne. Li galo est on lingaedje roman (vinant do latén). On pout co li dner l'&nbsp;no di brito-roman. L'&nbsp;ôte lingaedje del Burtaegne (li burton) est on lingaedje celtike. On cåze galo dins l'&nbsp;pårteye oryintåle del Burtaegne.

(prezintaedje e galo sol waibe del soce «Maézoe»)

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del soce «Maézo» sol lingaedje galo
Åve-el-Roman-Payis (rebanêye comene)

**Åve-el-Roman-Payis**, ubén seulmint «&nbsp;**Åve**&nbsp;» (après voyale, divént a-w-Åve, mins waire sicrît *Wåve* e walon; li pus sovint, e sistinme Feller-Léonard, c' est *Auve*; fr: *Wavre*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis. 

C' est eto l' mwaisse veye del province.

## Ban d' Åve

* Åve
* Biedje
* Nimal

## Referinces eyet sourdants
20 di may

Li 20 di may, c' est li 140inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 141inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 225 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Toreas. Les cis ki vénront å monde après meynute seront des Djermales.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1909 : Franz Dewandelaer
* 1965 : Bouli Lanners

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
*1506: Cristofe Colombe

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

18 di may - 19 di may - 21 di may - 22 d' may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Charles Bruneau

«Inketes da Bruneau so les patwès d' Årdene (lives)»
**Charles Bruneau**, c'&nbsp;esteut on grand linwincieus francès, vinou e monde li 19 di nôvimbe 1883 a Djivet el Walonreye di France. I mora li 3 d' awousse 1969. 

I djåzéve coramint l' walon, k' esteut l' lingaedje d' atôtchance di tertos a Tchô tins di ses djonnès anêyes.

## Ouve pol walon
Il a studyî les pårlers del Bijhe do dipårtumint des Årdenes francesses, k' i lome les “patwès d' Årdene”. Il aveut stî enondé po ça pa Jules Gillieron. Il a cmincî a-z eplaidî ses trovas e 1913.
* *Etude phonétique des patois d'Ardenne* (1913), la k'&nbsp;il esplike li sistinme fonetike (ki n' est nén co l' Alfabet Fonetike Eternåcionå), k' i s' va siervi po ses rcwerances.
* *La limite des dialectes wallon, champenois et lorrain en Ardenne* (1913), la k' i rwaite li djeyografeye des troes lingaedjes, aprume dins l' Payis di Smwès, li bote di Djivet, eyet li bote do Hinnot;
* *Enquête linguistique sur les patois d'Ardenne, tome I* (1914).
* *Enquête linguistique sur les patois d'Ardenne, tome II* (1926).

Ces cwate lives la sont studyîs sol Wikipedia e walon dins ene pådje "Inketes da Bruneau so les patwès d' Årdene".

Il a eto scrît l'&nbsp;adrovaedje do motî da A. Vauchelet so les pårlers d'&nbsp;Årdene francesse.

Charles Bruneau a divnou professeur al Sorbone.

La, i va rprinde l' *Histoire de la langue française* da Ferdinand Brunot cwand ci-ci dihota. I nd eplaidrè les tomes XII et XIII. 

Il a eto rprins et rassonrer pår li *Précis de grammaire historique de la langue française*, eco on live da Brunot.

Gn a sacwants scoles et institucions k' ont stî batijheyes a s' no.

## Eredjistrumints
Tot fjhant ses rcweraedjes so papî, Tchåle Bruneau a ossu eredjistré ses temoens. Les eredjistrumints sont wårdés al Bibioteke nåcionåle di France.

Gn a 31 plakes, inte di zeles 14 e walon :
* ene e walon do Levant
** Lidje : tchanson (o ! come dji voe voltî l' vijhén)
* 7 e walon del Basse Årdene
** Åbî
*** martchandaedje po vinde do toubak
*** margaye
*** plantaedje do toubak
** Rotchô
*** li bouwêye
*** Vizite di l’ eveke ; li dicåce
** Bive : L’ ovraedje avå les tchamps
** Orcîmont : L’ ovraedje avå les tchamps
* 3 e walon do Mitan
** Biarin  : li coide al doye (recitaedje) (boket da Augustin Vermer)
** Nameur : tchanson e namurwès
** Ansreme : Recitaedje (sint Pire et sint Djôzef po l' administråcion do Paradis) 
* ene et dmey e walon do Coûtchant
** Marlanwé (Aschate walon do Coûtchant / picård) : cåzaedje so Marlanwé
* 2 el Walonreye di France
** Lintchamp  : Cåzaedje
** Fumwè (Walonreye di France, aschate Mitan Coûtchant Basse Årdene) : Ovraedje ezès schayires

Les ôtès plakes sont-st e gåmès (Tchini, Abâ-l'-Nouve, Sinte-Mareye-so-Smwès) e tchampnwès (Vresse, Bôhan), des aschates walon-gåmès-tchampnwès (Bouyon, Corbion), des aschate walon-gåmès (Arbûmont).

## 
*Inketes da Bruneau so les patwès d' Årdene (lives)

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Si biyografeye
*  Ses eredjistrumints (walon, gåmès, tchampnwès)
Roman

[thumb|"[Li houlot (roman)|Li houlot" (1888), c' est l' prumî roman måy sicrît e walon]]

On **roman**, c' est on live, avou on scrijhaedje di prôze, long assez (metans, al boune, 50 pådjes), ki raconte ene  avou des djins ki n' ont dandjreus nén egzisté podbon (u ki sont prezintés insi).

Eto, li roman est foirt diferin des ôtes sicrijhaedjes di proze racontrece: les ptits romans (pus courts), les fåves, les sovnances.

Gn a nén co tant yeu di romans e walon, eneviè les eplaidaedjes e lingaedje da Defrecheux, di ramexhnêyes d' arimés.

## Motlî
On scrijheu d' romans, on l' lome on «romantî» u «romancî»; ens sicrijheuse di romans, ene «romantresse».

Les romantîs scrijhèt eto sovint des ptits romans.

Ene forveyowe djin d' on roman est lomêye on «personaedje».

Sacwants romans finixhèt pa ene «plaijhante fén» (*happy end*). Des ôtes, nén.

## Li roman eyet l' politike
Sacwants romans ont candjî des sacwès dins l’ politike. Insi, on dit sovint ki l’ roman «Li cahoute da Mononke Tom» da Harriet Beecher Stowe a pus fwait po fé espaitchî li sclavaedje ezès Stats Unis ki l’ elijhaedje da Abraham Lincoln.

## Sôres di romans
Li roman policî a stî enondé e 19inme sieke pa Edgar Poe. 

Li roman d’ espionaedje, c’ est ene miete on policî radjouté a on roman d’ avinteures.

Li roman-fouyton : cwand ene avinteure s’ arestêye, ene ôte racmince, avou èn ôte personaedje.

L’ egadjî roman u roman a teze.

Li roman ås sacwants djinres. 

## Rilomés romantîs
:*[[rilomés romantîs|Pådje tote seule so les rlomés scrijheus d' romans]]*
Emey les rlomés romantîs e lingaedje walon, i fåt citer : Dieudonné Salme, Félicien Barry, Georges Alexis, Auguste Laloux, Joseph Calozet, Chantal Denis, Lucien Somme, Lorint Hendschel, Lucyin Mahin et Jean-Pierre Dumont.
 
Emey les romantîs walons ki scrijhnut e francès, on rténrè Georges Simenon, Amélie Notomb et Philippe Bastin.

## Hårdêyes divintrinnes
* Romans e walon
* Rilomés romantîs e walon
* Les grands scrijheus d' romans (tos payis, tos lingaedjes)
Felene

**Felene** (e sistinme Feller, *Fèlène* F. *Felenne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, el province di Nameur.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5570**
** davance : **5582**
* Limero diyalectolodjike : **D 105**
* Arondixhmint : Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Felinî, Felinresse; (F. *Felennois, oise*)
** Sipotaedje: les Singlés (la-minme, *Singlès*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Felene
Hamtea: Molén d' Olone
Coulot: a 

## Sourdants
Nådjumont

**Nådjumont** (fr: *Agimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Astire.

* Limero del posse: **5544** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;59**
Albert Vauchelet

**Albert Vauchelet** a skepyî li 7 d' avri 1880 a Yonk (dipårtumint des Årdenes francesses).

C' esteut on rcwereu des Årdenes francesses k' a scrît on motî «*[[Motî Vauchelelet|Tous les patois des Ardennes]]*».

Di s' mestî, il esteut directeur di scole.

## Sourdant
Bôvetchén (rebanêye comene)

Li **Grand Bôvetchén**  ( *Beauvechain*,  *Bevekom*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province do Roman Payis.

## Ban d' Bôvetchén
* Bôvetchén (viyaedje)
* Ame
* Nodebåy
* Tourene
* Scluze

## Tuzance walone

### Doûcès creyances
 Atelêye-godén
### Politike
E 2000, li conseyî Claude Snaps a rfuzé di fé si siermint e francès (l' a vlou fé d' tote foice e walon), et il a stî cayî a l' ouxh do Consey.
[thumb|Foto di [Claude Snaps.|centré]]

Dispu 2021, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis. E 2022, i gn a vela cénk rowes k' ont des plakes avou leu no e walon.

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Raymond Evrard avou l' accint d' Tourene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Brinne-l'-Alou (discramiaedje)

**Brinne-l'-Alou**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
L' Elpe

**L'&nbsp;Elpe** (fr: *La Hulpe*, nl: *Terhulpen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province do Roman Payis, divnou tot seu intité, tot discandjant sacwants hamteas avou les comenes flamindes do cotoû, po rassonrer li frontire linwistike.

## Discandje di hameas
L' Elpe s' a racrexhou do hamtea (walon) del Coirnitche, k' estént dvant so divant so Overiche.

Elle a pierdou les hamteas (flaminds) do Rou (*het Rot*), et d' Noû Bråkebos, rimetous avou Houlåte (Hoeilaart).

## Djeyografeye
### Plaeces
* El Coirnitche, k' est on hamtea

* Li rowe del  (*rue del Kike*)

### Aiwe
L' aiwe Årdjintene passe laddé.

## Economeye
C'&nbsp;est sol comene ki s'&nbsp;trouve li sidje cintrå do SWIFT (li soce daegnrece po les telecomunicåcions eterbancaires).

## Referinces eyet sourdants
Dweche

**Dweche** (fr: *Doische*), c' est ene comene del Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 3.010 (2022)
* Limero del posse: **5680** (vî limero **5546**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;62**
* Arondixhmint: Flipvile
* Sitindêye: 83,91&nbsp;km²
* Dinsité: 33,74&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Dweche: Dweche avou Gochnêye, Djimnêye, Matagne-li-Grande, Matagne-li-Ptite, Niverlêye, Romrêye, Soûme, Våcele eyet Vôdlêye.

## [[Politike linwistike eneviè l' walon]]
Tins des vôtaedjes comunås di 2024, li lisse do mayeur (k' a wangnî les vôtaedjes) s' a egadjî a dmander l' label Nosse comene dit OYI.

## Sourdants
Michel Dricot

**Michel Dricot**, ki s' no d' pene,  c' esteut **Michel du Tâ** a skepyî diviè 1920 et a morou e 2003. C'&nbsp;esteut on scrijheu e walon d'&nbsp;Vireu (payis d' Djivet), eto di nåcionålité francesse. Il a scrît dins Les Cayés Walons, Årdenne Walone eyet Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. Ses bokets n'&nbsp;ont måy sitî ramexhnés. 

thumb|Li live k' il a scrît, e francès

A scrît eto on live e francès sol guere di 1940-1945, et del teyoreye sol walon dins li rowe "Årdene Walone", dizo l' tite *Rubrique dialectale*.

## Djivêye des scrijhaedjes da Mitchî Dricot
* Condjîs (tchanson avou 7 coplets).
* Li rnetiaedje del tchapele (suplike po k' on rastapele ene pitite tchapele).
* Les soris do Toenne (rimostrante fåve).
* *Family show* (arimé, 4 sitrofes).
* A scole (arimé, 16 vers).
* Li malén marxhå (fåve do vî vî tins).
* Li vî ome ki breyeut al messe di meynute (arimé, eplaidî dins les Cayés Walons).
* Amon nozôtes (arimé di troes strofes e zandrins sol lingaedje walon, eplaidî dins les C.W.).
* Nosse man (arimé, eplaidî dins Noveles des W.A.S.A.B.)
* *Et in hora* (xhiltea, sicrît djusse divant d' mori, eplaidî dins Årdene Walone).
* Å rvey (arimé di troes strofes).
* Ene djin ki n' est pus la (arimé di cwate sitrofes).
* Li coirbå et li rnåd (kitoirdou redjårbaedje da Lafontinne).
* L' ecolodjeye (arimé).
* Nos vlans dmorer d' Walran (arimé).
* Les dimegnes d' après Påke (arimé, eplaidî dins Shijhes et Paskeyes).
* Li bén et l' rén (arimé, eplaidî dins les Cayés Walons).
* Li dierin (arimé).
* Å soçon ki dji n' a nén cnoxhou (arimé, eplaidî dins les Cayés Walons).
* Boune anêye (arimé).
* Li Pierot et l' robin (arimé).
* Li Vireu da mi / Li Vireu da nozôtes (arimé).
* *Cavalleria rusticana* (arimé).
* Ene tote grande nute d' ivier (arimé).
* Dj' aveu revé ki m' bele-mere (tchanson avou troes coplets).
* Rôze, li Rodje Cabonete (redjårbaedje del fåve di Rodje Capucete]]).
* Les mayoles (arimé).
* Li pwin d' agaesse (arimé).
* Mes ptits moxhons (arimé).
* Matenes (arimé).
* Li gade, li bok et li tchvå d' bos (Fåve di djåzantès biesses).
* Les deus lumçons (Fåve di djåzantès biesses).
* Viker (arimé, sicrît divant d' mori, eplaidî dins Årdene Walone).

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje Mitchî Dricot
Paul Moureau

thumb|100px
**Paul Moureau** a skepyî li 1î d' djun 1887 (a Djodogne) ey a morou li 17 di nôvimbe 1939 (a Lovén). 

C' esteut on scrijheu e walon, mwaisse di scole di s' mestî (a Tcheslet).

## Ouve e walon
thumb|coviete di «contes d' aprandjire»

Å cmince, il a scrît des arimés, et eplaidî ene prumire ramexhnêye, «Contes d' aprandjire» (1932), ki c' est bråmint des sovnances. 

Ele serè radmint shuvowe pa «Fleurs d' al vesprêye» (1935), del peure powezeye, cisse-lale. 

A eto scrît deus arimêyès pîces di teyåte:
* «Padzo l' tiyoû» (1933)
* eyet si shûte, «Djan Burdou» (1939),
Cisse pîce la a stî djouwêye djusse divant kel powete end alaxhe.

Il a scrît dins les Cayés walons (li prumî boket do prumî limero e 1937, pu co les deus ans d' après). Come di djusse, poy k' il est loukî come onk des askepieus del rivuwe.

Il a intré ås Relîs namurwès e 1931 et al Societé d' Langues e 1938.

## Corwaitaedje di si ouve
Il est rwaitî avou Paul Stienlet et Edmond Etienne come onk des pus grands scrijheus e walon do pays d' Djodogne. 

J. Etienne a scrît d' På Moureau : 
:*C' esteut on vraiy Djodognwès et on scrijheu come end a waire, ki vos saveut mouwer disk' å parfond d' vosse cour pa des powinnes plins d' sintimints, tot simpes, mins telmint parfonds.*

## Alére
*  Dipus d' racsegnes so Paul Moureau divins *[[Walones (rivuwe)|Wallonnes]]*, 4/1994.
*  Anonce di s' moirt et adiè lî pa Joseph Calozet pol vizite des Relîs Namurwès al moirtuwaire:  l° 29 (1939) p. 527-528.

## 
* 
* 
* Pådje da På Moureau 

## Sourdant
Cirou

**Cirou** (prononcî *Cîrou*) u **Cirou-Moustî**, F. *Céroux-Mousty*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis.

## Mwaissès dnêyes
Li no "Cirou-Moustî" provént do rebanaedje des viyaedjes di "Cirou" eyet Moustî e l' an III (1794-1795).
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Cirou-Moustî
### Hamteas
* Ferire (F. *Ferrières*)
* Francniye (F. *Francquenies*)
* Limotche (F. *Limauges*)
* Moreassåt (*Moriassaut*, F. *Moriensart*)
* li Trî.

## Istwere
Gn a veut sacwants signeurreyes et coû d' djustice sol ban d' Cirou :
* li signeurreye di Moreassårt, tinowe å cmince pal famile des "Nimal" (*Limal*). L' askepieu åreut stî "Ernols di Nimal, k' on lome li Morea" (vî papî do 30 di måss 1237).
* les troes coûs d' djustice di Moustî : dipindént des signeurs d' Orbais-Sombrefe, di Limlete, di Trazgniye.
* l' abeye d' Aiwire aveut des teres sol ban d' Cirou.
* l' abeye d' Afflingem aveut des teres a Ferire ey a Francniye.

Cirou dipindeut del mwaireye di Djnape, et Moustî del cene Mont-Sint-Wubert.

## Rilomêyès djins d' Cirou
* Hergé î a dmoré bén 20 ans a Ferire.

## Sourdants
16 di may

Li 16 di may, c' est li 136inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 137inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 229 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
1983: Nancy Ajram

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1888 : Toussaint Brahy
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

14 di may - 15 di may - 17 di may - 18 di may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
21 di may

Li 21 di may, c' est li 141inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 142inme po ls anêyes bizetes), avou 224 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

19 di may - 20 d' may - 22 d' may - 23 d' may - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Grande Dutcheye do Lussimbork

Guillaume V
Li **Grande Dutcheye do Lussimbork** (on dit eto, pus simpmint li **Grande Dutcheye**, u li **Lussimbork**), c' est on dislaxhî payis d' Urope.

## Lingaedjes
thumb|left|plake a l' intrêye d' on viyaedje, avou l' no e francès eyet e lussimbordjwès

Li francès eyet l'&nbsp;almand sont les scrîts lingaedjes. Li lussimbordjwès est cåzé totavå. Il a divnou oficire dispu 1980, mins i n'&nbsp;est nén co foirt sicrît. Il a-st aparexhou so totes les plakes a l'&nbsp;intrêye des viyaedjes dispu diviè 1985.

## Istwere
thumb|left|pårtixhaedjes del Dutcheye do Lussimbork

## Politike

## Djeyografeye
thumb|Mape del Grande Dutcheye
* Mwaisse-veye : Lussimbork-veye
* Ôtès veyes : Echternak
* Aiwes : 
** Seure

## Redjons
* Årdene lussimbordjwesse (Pitite Swisse)

## Economeye
On-z a continouwé a-z î peler ås tcheneas disk' ezès anêyes 2000.

## Djins

## Culteure

## Hårdêyes divintrinnes

* lussimbordjwès
** calcaedje do lussimbordjwès
* Echternak
** porcession d' Echternak

## Referinces ey sourdants