Candjmint d' voyale

On **candjmint d' voyale** c' est cwand dins les codjowas d' on viebe, li voyale k' est å dvant-dierin pî; dins ene drovowe sillabe, candje cwand elle si rtrouve å coron, u dins ene cloyowe sillabe.
Egzimpe, dins l' codjowaedje di "copiner"
:Infinitif : copiner; prezint singulî : dji copene; futeur : dji copinrè.
Dins l' aparintaedje, li candjmint si fwait djusse årvier.
:ene sipene; ene sipinete.
Les candjmints d' voyale sont bråmint pus corants e payis d' Lidje k' ôte pårt. E Coûtchant walon, end a foirt waire.
E rfondou, on-z a fwait ene foice po rastrinde li nombe di candjmint d' voyales, et, sovint, n' apliker l' discandje k' å dierin pî, et nén dins les cloyowès sillabes divintrinnes.
## Situdias so les candjmints d' voyale
Les candjmint d' voyale n' ont waire sitî studyî pås linwincieus. On ndè djåze ene miete dins les lives di croejhete, sicrîts e francès, dizo l' no d' *alternance vocalique*. 

Insi, J. Lempereur & J. Morayns (1976) rilevnut 15 cas di candjmint d' voyale, k' il arindjnut e 6 trokes, d' après li voyale di l' infinitif : (2 cas po "A", 3 cas po "È", troes cas po "I", troes cas po "O", troes cas po "OU", on cas po "U" (p. 149-150).

## Sacwants candjmints d' voyales dedja bén aprestés e rfondou
### "I" divintrin divént "È" å coron, u årvierdimint
* copiner, dji copinéve, i copinrè, ene copinreye  i copene, ele sont-st al copene.
* li Spinete, dji va spiner les åbes; dji spinéve, dji spinrè  ene blanke sipene, di l' årdispene, i fåt ki dj' sipene.
* ça va spiyî; i priyive ses soçons; ça spiyrè; dji vos priyrè  i speye li manaedje, i preye ses soçons.
### "IN" "INNE", "INME" å coron divnèt "E", "EN-" et "-EM-" divintrinnmint
* INNE
**   tchenea
**   
**    
*   sistematike
* , ,   , , 

### "U" divintrin divént "EU" å coron, u årvierdimint
* , ; ça duréve, i ; ça ;   ça deure, i rscheure 
* naturel, , ,   , , , .
* ,  , , , ; , ; , il ; dj' .  , , , ; dji vs .

### "OU" divintrin divént "O" å coron, u årvierdimint
* louwer, djouwer; dji louwéve; dji djouwéve; dji louwrè, dji djouwrè dji lowe, dji djowe; li mwaisse del djowe. 
* touwer, souwer; dji touwéve, dji souwéve; dji touwrè, dji souwrè  dji towe, dji sowe
* sansouwer  sansowe.
* , , ; dji plouméve, dji touméve; dji loumrè, dji toumrè  dji plome, ene , dji tome, dji fome.

### "O" divintrin divént "OÛ" å coron, u årvierdimint
* i ploveut i boléve; ND del plovinete, on caboloe  i va ploure, c' est po boure (OÛ); i ploût, i boût; i plourè, i bourè (OÛ) 
* forire  foû
* mori, cori, i moreut, i coreut; il a l' mora  i mourt, i court; i mourrè, i courrè; totès courreyes.
### Li dvintrin ÈY provént d' on AI å coron (et divant R)
* dji breyive, nos les leyans fé, d' astcheyance  dji brai, i lait fé, ça astchait cobén, i n' fåreut nén ki dj' tchaiye å rvier; dji brairè, to lairès fé, i tchaireut moirt.
### "O" divintrin divént "EU" å coron
* plorer, dimorer;i dmoréve, ele ploréve; i plorrè, i dmorrè  i pleure, i dmeure; ene bele dimeure.
### L' "I" divintrin provént d' on cåzu-betchfessî É (å coron)
L' "I" divintrin provént d' on cåzu-betchfessî É (å coron).
* dji lijheu, lijheus; ene lireye <> dji lét; ki dj' léjhe.
* cerijhî  ceréjhe.
* lîter les biesses; on lîtrê  fé s' lét.

### [[Betchfessî å]]
* Li betchfessî å, metou dins l' dierin pî, si rcandje sovint a A cwand i s' ritrouve ådvins do mot.
**  => schalete, schali
**  => brayete 
** clå => clawer, clawtî
** blåwe => asblawi, blawete.
** tchivå => tchivalî.
* Wårdaedje do "Å".
** schåle => schåler, schålance.
** må,  => måleur, målureus, målåjhey.
### [[Betchfessî ô]]
#### Passaedje a O
* môde => modiene 
*  => schonêye, schorsoe, caschonêye
*  => foleye
*  => tcholeur
*  => rozlant 
*  => sportif
*  => forturesse
*  => atomike
#### Wårdaedje do ô
*  => schôtlêye
* «» = côper
* «» => tchôdire
*  => infôrmatike

#### Passaedje a A
*  => trawer.

## Cas a pårt
### cogne femrinne pluriyale metowe padvant des addjectifs a on pî
I n' candjnut nén d' voyale :
* d**eu**r = des d**eu**rès eures; s**eu**r = des s**eu**rès plouves
* f**én** = des f**e**nès lepes
### rastrindous årtikes
I candjnut d' voyale divant on mot ki cmince pa ene voyale
* d**o** boure  d**i** l' årdjint
* p**å** bwès  p**a** l' ôte pazea
### mots d' aplacaedje
Candjmint pacô :
* b**én**  b**i**namé, b**i**nåjhe

## Candjmint d' voyale ezès walons coinreces
### Payis d' Lidje

### Payis d' Nameur
On aplike voltî (mins nén todi) on candjmint d’ voyale ås pronos sudjets divant on prono coplemint ki cmince pa « l », la ki -i divént -è (dji => *djè*; ti => *tè*).

On l’ pout sovint radapter e rfondou:
Namurwès : *dj*'è l’**zî respond'' => rifondou : **dj’ el**zî respond. Mins on pout ossu wårder «dj**i** lzî respond», come on sait etrocler «djelzî respond».

Namurwès : ''c'èst mi **què l' **dit'' => c' est mi k' **el** dit. Eto: «c' est mi k**i** l' dit». Avou ça k' on sait etrocler: «c' est mi kel dit».

Pareydimint: ''t**è l' **vas r'quê à l' gâre => **t’ el** va rcweri al gåre = **tel** va rcweri al gåre. 

Mins ça n' rote nén avou l' prono  (namurwès )
Namurwès : ''dj**è l*'î di* => rifondou : dji lyi di (nén *djè lyi dit).

### Basse-Årdene

### Coûtchant walon

## Istwere des candjmints d' voyale

## Candjmint d' voyale dins des ôtes lingaedjes
Les candjmints d' voyales si rescontrèt dins bråmint des lingaedjes, cpopurade dins les disrîlés codjowaedjes.
* espagnol : *morir* (mori)  *la muerte* (li moirt).
* rifondou flamind *geven, gegeven* (diner, diné)  *hij gaf* (i dna). 
* inglès *to write, a writer* (sicrire, on scrijheu)  *I have written* (dj' a scrît).
* arabe marokin *ftour* (didjuner)  fterti ? (ass didjuné).