open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Philippe Decraux

** Philippe Decraux**, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon. Aprume tot redjårbant des comedeyes sicrîtes e francès.

E 2024, il est finalisse do Pris d' teyåte del Federåcion Walonreye-Brussele, pol pîce *Mârène* k' il a scrît avou Michel Vanderplaetse.

Dispu 2024, i fwait eto des vizites del veye di Tchålerwè e walon.

## Sourdants
Djonne d' agaesse (teyåte)

**Djonne d' agaesse**, c' est ene pîce di teyåte e walon da Françoise Honnay.

## Prezintaedje
:*Djuliye, 18 ans, soune a l’ ouxh do [[cwårtî (dimorance)|cwårtî]] da Bietrand, 40 ans, ki s’ aprestêye po-z aler ovrer. Ele vout zoupler pa l’ finiesse paski, sapinse si planete, si galant l’ va leyî la hatche et matche. 
:*Po fini, ele roveye si mwaijhe idêye et dmorer po on tins emon Bietrand (k’ a stî mouwé tot l’ etindant). 
:*On côp Bietrand evoye, si moman, Clotile, droldimint agayolêye, mousse e l’ apårtumint come on bolet d’ canon. Ele vént d’ bizer foû d’ on comissariat après aveur margougnî troes adjints d’ police. 
:*Sabaye si les deus comeres si vont etinde?

## Sourdant
Esneu (viyaedje)

Èsneû [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Esneux, divnou intité, avou novea limero del posse: 4130 ; limero diyalectolodjike: [L 106]; vî limero del posse: 4050. >> ban d' Èsneû: Èsneû avou: Tif.

## Tuzance walone
 Voci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' Esneu pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Ambleve (viyaedje)

**Ambleve** (dins les comenes vijhènes e sistinme Feller, *Amblève* /ãblɛf/; e-n almand, et oficirmint el Beldjike ***Amel***; fr. *Amblève* ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

* Limeros del posse (nén candjî): **4770**

## Lingaedjes
* oficir: almand
* vî do payis: plattdutch del famile do ripouwaryin

## Djeyografeye
C' est la k' l' aiwe d' Ambleve prind sourd.

## Sourdants
Lete almande ß

[thumb|Plake avou l' lete "ß" a [Ebertindje (voye di Waime)]]
Li **lete ß**, c' est ene ancyinne lete di l' almand k' a stî candjeye e scrijha ss å rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996.

Elle est co veyåve so les plakes di rowe el Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, sicrîtes avou ()


File:Gruesse-Schneidler-Legende.png|
Belarûsseye

Li **Belarûsseye** u el **Blanke Rûsseye**, lomêye oficirmint **Republike del Belarûsseye** eto, c' est on payis di l' Urope levantrece (asteure). Davance, c' esteut ene ancyinne republike di l' URSS.

Mwaisse veye : Minse (Minsk)

## Istwere
Li payis s' a dislaxhî di l' U.R.S.S. li 25 d' awousse 1991.

## Politike
Come leu d' diplomaceye, gn a yeu les acoirds di Minse. C' esteut ene saye di racmoide les Rûsses et les Oucrinnyins, e 2014. I n' ont vormint nén stî foirt respectés.

Tins d' l' Guere d' Oucrinne, i tnît avou les Rûsses.

## Djeyografeye
Ça s' a passé dlé mon vozôtes (fime)

**Ça s' a passé dlé mon vozôtes**, ki l' tite e francès, c' est *C'est arrivé près de chez vous*), c' est l' prumî fime di Benoît Poelvoorde, k' a rexhou e 1992. 

## Mwaissès dnêyes
Èç fime la, c' est on fime di sbarmint a môde d' on «fås rapoirtaedje». 

Il aveut stî fwait e noer et blanc pask' el buddjet esteut foirt rastrindou. 

I s’ adjit d’ on fås rapoirtaedje wice k’ ene ekipe tecnike shût Benoît Poelvoorde, ki djowe li role d’ on moudreu sins fwè ni lwè. Les ôtes personaedjes sontt djouwés på l’ ekipe tecnike udon bén, pa des djins ordinaires ki s' croeynut e-n on simpe rapoirtaedje.

El noere rizêye est foirt prezinte dins ç'-n ovraedje la. 

## 
El meyeu fime sereut walon: corwaitaedje do fime pa Samuël Dumont (so Wikisourd)
Ebané pol nateure

[thumb|les [troufreyes di Libin]]
Èn **ebané pol nateure** u ene **rezieve naturrece** u ene **rezieve naturele**, c' est èn aroyaedje k' est ebané. Dj' ô bén k' on n' î pout nén aler ås tchamps avou l' bisteu, ni tchessî ni basti u fé des coûteures u des industreyes. Adon les plantes crexhèt come ele vlèt (mins on pout tchoezi d' end aidî sacwants et ndè côper ds ôtes, pus evayixhantes). Et les såvadjès biesses avou.

Les ebanés naturreces sont diferins des parks naturreces, la k' on pout aveur des cinses et basti des måjhons ki vont avou l' payizaedje del contrêye.


File:Furfooz Ru2aJPG.jpg|Furfô


## Uzaedje touristike
Les rafiyants d' nateure î vont voltî porminer.


Troufreye di Libin esplikêyes pormoenneus.JPG
Pormoennåde troufreye10.jpg
Ome di Spî

thumb|Ombion d' l' ome di Spî
L' **ome di Spî**, c' est èn egzimpe d' djin del Vå d' Neyander, trové a Spî (dins l' Trô di Spî) e 1886.

## Discoviete
Djin del Vå d' Neyander

Li **djin del Vå d' Neyander** pus coranmint l' **ome di Neyandertal**, c' est on ratatayon del djin d' asteure (*[[Homo sapiens sapiens]]*) k' a viké e l' Urope la do trevén paleyolotike dizeutrin. 

 *[[Homo neanderthalensis]]*

## Discoviete et dataedje
Il a stî discovrou el vå do Neyander (e l' Almagne e ...

Sacwants ans après, e 1886, on trouve deus beas skeletes del minme sôre di djins al Betchowe Rotche a Spî (l' ome di Spî).

## Discrijhaedje
Li djin del Vå do Neyander a ene tiesse metowe foirt divant l' coir, come onk ki rote a baxhete. Çou ki fwait k' i dveut awè on gros hatrea.

## Disparexhaedje
Li djin d' Neyandertal va disparexhe sins k' on seuxhe douvént. Eter leye et l' shuvante k' on cnoxhe, i gn a rén. Et les deus ni s' rishonnnut nén.

## Sourdant
Jacky Clausse

**Jacky Clausse**, c' est on scrijheu e gåmès. Il a vnou å monde a Tintnî e 1950.

Il est rprins dins l' antolodjeye *[[Cåzant livret des patwès del Gåme (live et stroete plake)|Livret-CD des patois de Gaume (antolodjeye)]].

== Ses lives e gåmès ==
* *Au travé des couteurs, du Pirwitch' à Djibépan* (2017)
* *Au travé des couteurs D'Hibèrnaud à Vilémant* (2022)

==  ==
 [http://denee.walon.org/~lucyin/tchanson/odio/JClau_cawes_pourcea.ogg Onk di ses tecses, k' i dit lu-minme] (*queûes d' pouchés'')

## Sourdants
Ébertindje

**Ébertindje** (oficirmint el Walonreye, ey e-n almand, *Eibertingen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ambleve, el province di Lidje.

* Limeros del posse (nén candjî): **4770**

## Lingaedjes
* oficir: almand
* vî do payis: plattdutch del famile do ripouwaryin

## Vijhnaedje

viyaedje djondant l' comene di Waime, avou ene rowe ki s' lome «Weismeser Straße» (voye di Waime).
Marakech

[thumb|[Moskêye del Koutoubia]]
**Marakech** (e-n amazir, «***'» u ⵎⴻⵕⵕⴰⴽⴻⵛ, meṛṛakech e-n [[AFE]]: /mərˁ.'rˁæ.kəʃ/, e-n [[arabe marokin]], '''مرّاكش''', merrakech, /mər.'ræ.kəʃ/, e l' [[arabe classike]] مُرَّاكُش, mourrâkouch, /mur.'ræː.kuʃ/ mins ni l' chedda, ni les voyales ni sont scrîtes so les plakes di voye: '''مراكش''', ''marakech''; e francès ey oficirmint e scrijha latén ***Marrakech**', mins rprononcî /ma.ʁa.'kɛʃ/ e francès d' France), c' est ene veye do Marok, metowe å pî do Grand Atlasse.


Amz Agadir berchid Merrakech.jpg|Scrijhas oficirs e-n arabe (مراكش) ey e cmon amazir marokin (ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ)
Marakech muzikeus danseus gnawas.jpg|Tabureus gunawas sol bati d' Djema Lefna
Marakech mostreu sierpints.jpg|Mostreus d' sierpints, minme plaece


## Avey
* Grand bati Djema Lefna, avou les mostreus d' sierpints, les danseus gnawas, les dessineuses å hené so les mwins, les botikeas d' amagnî et d' djus d' orandje.
* Li pålmurete. On vout ki ç' soeye les sôdårs da Yacoub El Mansour k' åyénxhe pilé leus lances e tere, et-z î eterer les naweas d' date.
* Menara, bastimint foû del veye.


Grand Méchouar, Marrakesch - panoramio.jpg|Menara
Pålmurete Marakech montaegnetes.jpg|Pålmurete avou les montaegnetes (Djebletes) padrî


## Istwere
Mwaisse veye des Almoravides et des Almohades.

Mwaisse veye do Glawi ki cmandéve tot l' Nonne do Marok, do tins del mambornance.

Atacaedje terorisse, dandjreus d' on «mierseu leu», e 2011.

Sidje del COP 22 e 2016.


Le Tour du monde-01-p213.jpg|do vî tins
Cafè Argana Marakech esplôzion.jpg|cafè Argana 5 moes après l' esplôzion (2011)
Banire COP22-divizes.jpg|banire del COP22
COP22-pilé racsegnrece intrêye.jpg|Pilé a l' intrêye del COP 22 (2016)


## Dins les belès-letes e walon
C' est dandjreus li plaece Djema Lefna k' a inspiré Lucyin Mahin dins s' roman «Vera» cwand i discrît on martchî d' Sebastopol:
:*Cwand il ont rexhou foû del muzêye, Esmayel et Vera on stî magnî ene crosse dins ene sôre di barake ås fritches k' i gn a sol cotoû del gåre di Sebastopol. Pu aler fé on toû sol martchî tatår, la k' les martchandeas di totes les Rûsseyes si raploujhnut et håyner leu martchandijhes al tere. Ça dmeure å lådje disk' a meynute meyzeure. Gn a la des djouweus d' toûs et des acrobates des mostreus d' séndjes et des dresseus d' sierpints. Et des tapeuses di cwårdjeus.*

## Pî-notes et sourdant
Benoît Poelvoorde

**Benoît Poelvoorde**, c' est èn acteur di cinema ey on fijheu d' fimes bedje eyet walon.

I djowe dins des fimes francès-cåzants ki ci soeye e l' Beldjike u e l' France. 

## Filmografeye
* 1992 : Ça s' a passé dlé mon vozôtes (*[FR] C'est arrivé près de chez vous*)
* 2000 : Les poites del glwere (*[FR] Les portes de la gloire*)
* 2004 : Podium (*[FR] Podium*)
* 2007 : Coboy (*[FR] Cowboy*)
* 2014 : Les royes del gåde-ås-royes (*[FR] Les rayures du zèbre*)
* 2017 : Li Tot novea Testamint (*[FR] Le Tout nouveau Testament*)

E 2020, i vna produre on fime dins les meurs do tchestea d' Roûmont (dé Ôtchamp).

## 
El meyeu fime sereut walon: corwaitaedje di «Ça s' a passé dilé vozôtes» pa Samuël Dumont (so Wikisourd)

## Referinces eyet sourdants
Basse-Veye (Hamtea di Tchålerwè)

Li **Basse-Veye** (*[FR] Ville-Basse*), c' est l' coron nonnrece do pitit ban d' Tchålerwè. 

## Djeyografeye

### Edroet


### Compôzucion

#### Adjinçna
C' est drola k' i gn a li ståcion cintråle di trén del comene, si lomant «&nbsp;Tchålerwè-Nonne&nbsp;». Di pus, i gn a li ståcion do ledjir metro k' a l' minme no, ki ci del ståcion di trén.  

Li **Basse-Veye** a stî mwaisse-erfwaite ces dierinnès anêyes, come li bildigne De Heug. Asteure, on pout trover l' bazår «&nbsp;Gåtche Rive&nbsp;» ([FR] *Rive Gauche*). Les bastimints principås do FOREM, do KT (po li redjon d' Tchålerwè). 

#### Aiwe
Sambe passe rola po-z endaler s' egoler dins Mouze å Nameur. 

## Referinces eyet sourdants
Kikere

El **kiker**e, c' est on djeu ki rishonne å fotbale. Çoula si djouwe so ene djinre di tåve, i gn a deus ekipes. Tchaeke ekipe a cwate pougnêyes : on prumî po l' gôl, on deujhinme po l' bak, èn ôte po l' alf ey on dierin po l' divant. On-z endè trouve dins sacwants cåbarets e Walonreye eyet totavå e Beldjike.
centré|vignette|Çoucial ene tåve di '''kikere'''.

## Rilomêye djin

* Frédéric Collignon

## Referinces eyet sourdants
Cactaedjes e cåbaret (live)

thumb
**Cactaedjes e cåbaret**, ki l' vraiy tite, e francès, c' est *Caquetages en cabaret*, c' est on live sicrît pa Philippe Antoine et eplaidî på scrijheu e 2018.

Gn a on ratournaedje e francès dins l' deujhinme mitan do live.

Al fén, gn a on ptit motî di spots k'on lyi a dné l' rahouca **SpO81**.

## Contnou
C' est 17 diyalogues inte deus pilés d' cåbaret, el Zim ey el Fonse, ki s' rimimbrèt leu djonne tins u ki  so l' trevén d' ådjourdu.

## Pî-note
Ônea

Èn **ônea** (ossu, mins pus rålmint, èn **ône**), c' est on grand åbe ki crexhe voltî so les boirds des ris.

 *[[Alnus]] spp.*

## Sôres d' ônea
Gn a sacwants diferinnès indjes, li pus corant el Walonreye, c' est l' noer ônea (*[[Alnus glutinosa]]*).

Gn a eto l' blanc ônea

## Motlî
Les minousses et copurade les fruts si lomèt **carote d' ônea**.

On ptit bwès d' ôneas si lome èn ônoe, on mot k' a dné bråmint des nos d' plaece el Walonreye, et did la des nos d' famile.

## Ecolodjeye
On î trove sovint des moxhons d' ônea, et des moxhes d' ônea.

## Dins les nos d' plaece del Walonreye
 ônoe (toponimeye)
Li mot «ônea», et copurade li vî mot «ônoe» (bos d' ôneas) rivént sovint e l' toponimeye do walon.

## Dins l' lingaedje walon
Gn a yeu des cåbarets ki s' ont lomé come çoula.

Li pus viye des gazetes e walon si lome «El Moxhon d' ônea».

## Pî-note
Noer ônea

Li **noer ônea** u **noer bwès** u l' **ônea ordinaire**, c' est l' sôre d' ôneas k' i gn a el Walonreye.

 *[[Alnus glutinosa]]*

## Dins les nos d' plaece del Walonreye
 ônoe (toponimeye)
Li mot «ônea», et copurade li vî mot «ônoe» (bos d' ôneas) rivént sovint e l' toponimeye do walon.

## Sourdants
Pårti Bedje do Boutaedje

Li **Pårti Bedje do Boutaedje**, ki l' no oficir e francès, c' est *Parti du Travail de Belgique* ey e neyerlandès *Partij van de Arbeid van België*, c' est on pårti k' est spårdou dins cåzumint tote li Beldjike. Mins il bråmint pus di vwès e l' Walonreye ey a Brussele k' e l' Flande. 

Il est rwaitî sovint come on pårti d' gåtche. Kécfeye ossu come on pårti d' foite gåtche, veyanmint k' i disfindèt ene ideyolodjeye comunisse (marsisse).

## Istwere
Li **Pårti Bedje do Boutaedje** a-st askepyî e 1979, al shûte des mouvmints des studiants tins des anêyes 1960 (May 68). Ça fwait ki ç' pårti la a-st erité d' ene avuzion marsisse-leninisse do comunisse, avou sacwantès influwinces maoyisse eyet stalinisse. Mins nerén, asteure, li pårti saye di fé dfiner ces influwinces la. 

Dispoy les anêyes 2010, li PBB ragregne bråmint des vôtaedjes. 

## Rilomés djins

### Vicant
* Marc Botenga
* Raoul Hedebouw
*Sofie Merckx
* Peter Mertens
* Germain Mugemangango

### Revoye
* Ludo Martens

## Mouvmints aloyîs

### Comac
Li **Comac**, ubén li *Comité d'Action Communiste* ([WA] Comité d' Accion Comunisse), c' est on mouvmint d' djonnes. Il est prezint dins des univiersités eyet des hôtès scoles bedjes : l' Univiersité d' Mont, paregzimpe. 

Il aveut skepyî e 2001, do rabindlaedje di deus mouvmints : li MML (*[FR] Mouvement marxiste léniniste* - [WA] Mouvmint marsisse leninisse) eyet *Rebelle* ([WA] Carcan).

### Marianne
Troke feminisse do pårti.

### Medcéns pol peupe
I s' adjixh d' ene orgånizåcion raloyeye å **PBB**, askepieye pa Sofie Merckx.

### Pionniers
Mouvmint do **PBB** po les efants.

### RedFox
Dins l' minme djinre k' el Comac, gn a l' **RedFox**, k' est ossu on mouvmint d' djonnes, mins po les cis etur cwatoize eyet dijh-ût ans.

## Polemike
E decimbe 2019, Peter Mertens, prezidint do PBB, a rescontré Tom Van Grieken, li prezidint do Vlaams Belang. I dveut passer avou lu al tévé dins l' emission del VRT, "De Zondag". Çoula a maké sacwants politikîs walons, come Denis Ducarme u co Ecolo.

## Idêyes so l' adjinçnaedje del Beldjike
Li PBB a purade on calpén beldjikin (ataetchî a l' unité del Beldjike). Ça fwait: li pårti ni sereut waire assaetchî viè on confederalisse (refoircixhaedje des povwers des redjons).

## Referinces eyet sourdants
Brouchetere (Hamtea di Tchålerwè)

Li **Brouchetere** (*[FR] Broucheterre*), c' est on hamtea nonnrece do ptit ban d' Tchålerwè.

## Etimolodjeye
Li mot «&nbsp;**Brouchetere&nbsp;**» vout dire «**&nbsp;**Tere di bouxhreye**&nbsp;**».

## Djeyografeye

### Edroet


### Compôzucion
Li **Brouchetere** est å Bijhe des Beas-Arts.   

I gn' a ene plaece ewou çk' li pont do R9 passe drola. Ådzo d' ça, on trove ene pitite plaece.  

### Transpoirt
Gn a li lene 140 d' Infrabel ki passe drola, al limite do ptit ban di Tchålerwè avou Dårmè. Cisse lene la raloye des veyes do Roman Payis eyet Fleuru al ståcion di Tchålerwè-Cintråle. Des lenes di busses do TEC î passnut eto.

## Referinces eyet sourdants
Mouvmint Rifômrece

Li **Mouvmint Rifômrece** (**Mouvmint Erfômrece**, **Mouvmint Rfômrece**, **M.R.**), c' est on pårti francès-cåzant del Beldjike. 

Il est l' eritî direk do **[[P.R.L.]]** eyet co pus timpe do **[[P.L.P.]]**. On pout don todi lomer ses mimbes **les liberås**. 

## Eplaeçmint politike
C' est l' pus impôrtant pårti d' droete e l' Walonreye, sorlon les vôtaedjes. 

Il est rwaitî come on pårti d' droete, veyanmint k' i disfind l' ideyolodjeye do liberalisse economike. Mins nerén, il est kecfeye erwaitî come on pårti d' cinte-droete.

Li l' coxhe do pårti dins l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike si lome **Partei für Freiheit und Fortschritt‎**.

## Istwere

### Istorike
Li **Mouvmint Rfômrece** a skepyî e 1994. Mins c' esteut purade ene troke di pårtis. Dispoy 2002, èç mouvmint politike la a divnou on pårti. Li pårti DéFI (ancyinmint FDF) esteut raloyî a ç' mouvmint la etur 1994 eyet 2011. Mins, e 2011, DéFI s' a dislaxhî. 

### Anêyes 2019-2021
El pårti liberå vierna l' Beldjike e corantès afwaires avou li CD&V eyet l' Open VLD, dispoy li rsaetchaedje del N-VA (2019). Avou Sophie Wilmès come prumire minisse federåle.

E 2021, i divna mimbe d' on govienmint å mwints pårtis.

## Rilomés mimbes

### Vicants

* Willy Borsus
* Georges-Louis Bouchez
* Olivier Chastel
* Daniel Ducarme
* Denis Ducarme
* Charles Michel
* Louis Michel
* Didier Reynders
* Sophie Wilmès
* Marc Wilmots

### Peté evoye

* Jean-Luc Crucke

### Revoye

* Claude Michel

## Referinces eyet sourdants
Sophie Wilmès

**Sophie Wilmès**, c' est ene politicresse francès-cåzante, ki vént del Redjon d' Brussele. 

## Cårire
Inte 2000 eyet 2006, c' esteut l' ene des conseyresses comunåles d' Uke. Pus, elle a divnou scabene del Boursete a Rode-sint-Djineze.

Å livea federå, elle a stî l' prumire prumire minisse di l' istwere del Beldjike. Dvant ça, elle a stî deus côps minisse.

## Sourdants
Wale

Li **Payis d' Wale**, c' est ene nåcion del Rweyåme-Uni, avou l' Inglutere, l' Escôsse eyet l' Irlande Bijhrece. Elle est, come les ôtes nåcions ecsepté l' Irlande Bijhrece, sol l' iye di Grande-Burtaegne.

## Referinces eyet sourdants
Cinte Democrate ey Umanisse

Li **Cinte Democrate ey Umanisse** est on francès-cåzant pårti e Beldjike. Ç' est on pårti k' est rwaitî come on cinte pårti avou sacwants clintchas po l' cinte-droete, veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye d' ene umanisse eyet crustinne democraceye.

## Istwere
Èç pårti ci s' aveut askepyî e 2002, padri l' dismantchaedje do PSC (Pårti Sociå Crustin). Èç politike mouvmint cial est flotchreçmint rwaitî come estant l' omonime do pårti flamand CD&V, k' est on pårti d' cinte-droete ewalmint. Dins l' parteye tîxhon-cåzante do payîs, i gn' a li Christlich Soziale Partei, k' est soulmint on frawén di ci del nonne do payîs. Èç dierin a warder l' minme no (mins e Almand) ki li PSC.  

A l' atake del dijhnêye 2020, li **Cinte democrate ey Umanisse** a lancé l' mouvmint : *Il fera beau demain*. Come d' efet, Maxime Prévot (li prezidint) vout k' ès pårti dvine on "mouvmint" al plaece. Asteure, li **Cinte Democrate ey Unisse** n' egzistêye pus. Come di djusse, èç pårti a candjî d' no eyet d' ideyolodjeye. Li pårti fi, c' est « Les Egadjîs ».
## Rilomêyès djins

### Vicant
* Carlo Di Antonio
* Catherine Fonck
* Benoit Lutgen
* Joëlle Milquet
* Maxime Prévot
* Véronique Salvi
* Melchior Wathelet
* Melchior H. N. Wathelet

### Revoye
* Philippe Maystadt

## Referinces eyet sourdants
Amerikin (tchå)

L' **amerikin** (*[FR/BE] Filet américain*), c' est ene hatcheye tchå. I gn a deus tchås k' on-z endè pout fé avou : el vatche (li pus sovint) ubén li tchivå (pus rålmint).

## Edvintaedje
L' **amerikin** a stî edvinté på tchef brusselwès, Joseph Niels, e 1924. Mins nerén, les prumîs a-z awè fé del tchå ki rshonnéve a di l' **amerikin**, c' esteut les tatårs. Aprume les peuplåcions di tchiminåds ki vikît e-n Azeye mîtrinne.

## Alouwaedje
L' **amerikin** est foirt alouwé e Beldjike, mins il est bråmint moens alouwé e France. Li pus sovint, i s' mindje avou ene tåte ubén ene ôte sôre di pwin, mins on-z el pout mindjî come on soper ewalmint. Èç hatcheye tchå la, ele si mindje todi froed. Come scrî padzeu, il egzistêye sacwants nos diferins po l' **amerikin** eyet i nd a totplin des varyistés totavå sol Daegne.

L' **amerikin** eyet les ôtes amagnîs del minme sôre ont divnou peuprece dispu les anêyes 1970.

## Sôres
vignette|177x177px|Amerikin apresté so des tåtes.

### Amerikin bedje
* Amerikin nateure (foncé rodje ; wapisse, a rassåjhner)
* Amerikin apresté (orandje ; nén-pica)
* Amerikin martino (orandje ; pica)

### Amerikin francès
L' **amerikin francès** ([FR] *steak tartare*), ci n' est nén l' minme sacwè ki l' **amerikin bedje**. Li prumî est pus vî k' el deujhinme, veyanmint k' elle egzistêye dvant 1924.

El diferince inte l' **amerikin francès** eyet l' **amerikin bedje**, c' est k' dins l' dierin i gn a del mayo ddins. Li **francès** a divnou peuprece tins del guere franci-prusyinne di 1870, wice ki les sôdårds si siervît del tchå des tchvås come amagnî. Mins nerén, Joseph Favre, on tchefcok swissi-francès a ramonté, tins d' ses ricweraedjes, l' **amerikin francès** disk' e Pologne.

## Santé
Normåldimint, on n' pout nén må avou tos les controles, mins i pout awè on vier solitaire tot mindjant di l' **amerikin**. C' est todi mî d' e mindjî dins les 24 eures après l' awè acaté. Houte di çoula, c' est çki mwints botchîs conseynut.

Li Cinte di l' amagnî neyerlandès ([NL] *Voedingscentrum Nederland*) dmande voltî åzès sakîs k' ont ene fwebe santé, ås femes k' ont l' balon ey ås djonnes efants d' aschouwer d' mindjî di l' **amerikin**. Avou ça k' ci Cinte la dmande voltî ås mindjeus d' el mindjî el djoû ewou çk' i l' ont acaté. Sapinse a l' Institut Nåcionå del Santé Publike eyet di l' Evironmint neyerlandès ([NL] *Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu*), on pout må, après deus djoûs, d' atraper ene tocsoplasmôse.

## Hårdêye difoûtrinne
El fôrmule k' est metowe so l' waibe ki rind bon dvwer a Joseph Niels.

## Referinces eyet sourdants
Racontroûles et råtchåds (arimés)

**Racontroûles et råtchåds** (*Racontûles et râtchâs*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon, del pene da Joseph Vrindts eplaideye e 1920 (mins sins date sol live).

## Kitaeyaedje do live
Gn a deus schôtlêyes di powinmes, les cis sol guere di 14-18 (pp 5-54), et des cis di dvant l' guere (pp. 55-207).

## Pî-notes
Auguste Doutrepont

thumb|100px
**Auguste Doutrepont**, a skepyî li 6 di decimbe 1865 ey a morou li 22 d' måss 1929.

Il esteut prof di romanes a l' Univ di Lidje (di 1891 a 1929).

## Biyografeye
Il studia a Lidje et moussî foû e 1888 (si prumî mwaisse fourit Maurice Wilmotte). Adonpwis, porshuva ses scoles a Florince (dilé les Pio Rajna und Matteo Giulio Bartoli), u a Paris, dilé Gaston Paris eyet Jules Gilliéron, ey eto a Halle addé Hermann Suchier. 

I fourit mimbe di l' Academeye di langue et literateure francesses di Beldjike dispu si skepiaedje e 1920. 

## Ouve pol walon
I va enonder avou Jean Haust li pordjet di Diccionaire djenerå do lingaedje walon.

Il a stî prezidint del SLLW di 1918 a 1928. Ey insi, esse dins tos les djuris po les bate di scrijhaedje del soce.

Si mwaisse ouve di rcwereu pol walon årè stî, pus k' seur, si rashonnaedje di noyés walons. I ndè va-st eplaidî 15 dins on prumî ovraedje «*Recueil de noëls wallons*» (Schôtlêye di noyés walons) divins li «*Revue des Patois gallo-romans*» (1888). Adonpwis, après des novelès rcwerances, ene novele ramexhnêye avou des miersipepieusès racsegnes: «*Les Noëls Wallons*» (les noyés walons) (1909). Ci live la va stombyî mo des Walons a lyi evoyî des noveas tecses, k' i va rashonné, mins ki n' seront espwetés k' après s' moirt pa Maurice Delbouille et vudî dins l' live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons (1938).

Il scrijheut voltî des adrovaedjes po les lives da Louis Lagauche eyet Jean Lejeune di Djoupeye.

Mins on n' lyi cnoxhe nou scrît e walon.

## Ouve pol Walonreye
Il esteut on bateu pol Walonreye, avou. Si esteut i la å raploû d' Lidje di 1920.

## Alére
*Discours du président* (pol 50inme djama di l' SLLW, Annowuaire di l' SLLW, 1926-1927 (n° 32), pp 93-99.

## Sourdant
Diccionaire djenerå do lingaedje walon (pordjet 1900-1963)

Li **Diccionaire djenerå do lingaedje walon** ki s' no esteut e francès: ***Dictionnaire général de la langue wallonne***, c' esteut on pordjet enondé pa Auguste Doutrepont et Jean Haust, k' a-st atake e 1900 ey a stî porshuvou (bråmint pa Jules Feller) diski 1963, la k' il aveut-st arivé al lete Ag.

I rashonnéve les mots di tote li Walonreye romane, dj' ô bén, totsu bén pol walon ki pol picård eyet l' gåmès (l' adire inte les troes lingaedjes n' esteut nén co bén clair e li cmince do 20inme sieke).

Li minme såme a stî rprinjhe po djusse li Walonreye walon-cåzante e 1992, dizo on no walon li Diccionaire di Tot l' Walon, k' est todi e-n alaedje.
Gros-Fayi (Hamtea di Lodlinsåt)

**Gros-Fayi** (*[FR] Gros-Fayt*), c' est l' no d' on hamtea di Lodlinsåt, èç hamtea est etur Lodlinsåt Cinte (å Coûtchant) eyet Lodlinsåt Hamindes (å Levant). 

## Djeyografeye

### Edroet


### Compôzucion
I gn a troes principås edroets dins ç-t hamtea la :
* Li Plaece do Gros-Fayi.
* Li Cité Hercot (å Levant — pus ancyinne).
* Li Cité des Hamindes (å Coûtchant — pus novele). 

Li **Gros-Fayi** est on dimeurrece hamtea.

## Referinces ey sourdants
Volapuk

thumb|« Ene umanité, on lingaedje. »
Li **Volapuk** (*Volapük*), c' est èn etroclant lingaedje ehåyî å 19inme sieke pa Johann Martin Schleyer. 

Li Bon Diu lyi åreut dimandé k' il askepeye on lingaedje po l' Monde etir, tins k' i doirmeut. 

E 2000, i gn aveut seulmint 20 volapük-cåzants.

## Linwistike

### Novice mos

 


### Codjowaedje


 


## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe oficire
* Li wikipedia e volapuk

## Referinces eyet sourdants
Pårti Socialisse (Beldjike)

Li **Pårti Socialisse**, c' est on pårti francès-cåzant del Beldjike. 

## Idintité
Il est rwaitî come on pårti d' gåtche, veyanmint ki disfind l' ideyolodjeye d' ene democraceye socialisse. Li **Pårti Socialisse** est rwaitî po-z esse on pårti ki boute voltî el socialisse, virpus pus spepieuzmint, el sociåle-democraceye.  

Sol speke politike des valixhances, li **PS** est puvite avanciveus.

## Istwere

### Askepiances
Èç pårti ci aveut stî askepyî e 1945, cénk ans après l' dismantchaedje do Pårti des Ovrîs d' Beldjike. Cwand l' **pårti socialisse** aveut stî skepyî, il esteut so tote li Beldjike disk' e 1978, cwand ç' pårti la s' aveut kipårti e deus diferins pårtis.   

Onk po l' Beldjike francès-cåzante, eyet l' ôte po l' Beldjike neyerlandès-cåzante. E l' Flande, ès-n omonime, c' est Vooruit ([WA] *Djans-è*), ki s' loméve dvinltins&nbsp;: l' Socialistische Partij Anders (*[WA] Pårti Socialisse eyet Ôtes*). Dins l' pårteye tîxhon-cåzante do payîs, i gn a li Sozialistische Partei, k' est seulmint on frawén do ci del Nonne do payis.  

### Herlemes politikes

#### Anêyes 2000
A Tchålerwè, gn a yeu on herleme po l' dinaedje des lodjmints sociås di 2005 a 2007. Tot a comincî cwand Olivier Chastel aveut eplaidî publicmint on rapoirt scrît på Societé walone del dimorance. Ci rapoirt ci mostréve k' *La Carolorégienne* n' esteut nén manadjêye comifåt. 

#### Anêyes 2010
Etur 2016 eyet 2017, li Pårti Socialisse est å fén mitan do grand disdut «&nbsp;Publifin&nbsp;», avou li MR eyet l' cdH. Èç herleme la, c' esteut purade les etercomunåles del province di Lidje, mins eto les ospitås di l' ISPPC del redjon d' Tchålerwè. Drola, Philippe Lejeune aveut stî metou so les foitès loumires po cåze di måluzance di béns publiks. 

Pu, ça a stî l' côp d' Brussele, avou l' Samusocial. Dins cist afwaire la, li portagonisse fourit Yvan Mayeur. 

Contråvmint a c' ki aveut stî dit, l' afwaire Publifin n' a nén tant fwait do toirt ås cis k' estént å mitan do djeu, veyanmint k' mwintes di zelzôtes ont rpassé ås vôtaedjes d' après. 

Mins nerén, ci fourit l' fén del cårire politike da Stéphane Moreau eyet da Yvan Mayeur.
## Impôrtance
C' est l' prumî pårti del Walonreye å livea des vôtaedjes. 

## Rilomés mimbes

### Vicants

#### Asteure
* Willy Demeyer
* Elio Di Rupo
* Paul Magnette
* Jean-Claude Marcourt
* Laurette Onckelinkx
* Jean-Claude Van Cauwenberghe

#### Davance

* Yvan Mayeur
* Stéphane Moreau

### Revoyes
* Michel Daerden
* André Cools
* Paul-Henri Spaak

## Referinces eyet sourdants
Noere rizêye

El **noere rizêye** u **noere rireye**, c' est on djinre di rizêye ki mostere ene sacwè ki divreut esse loukeye come målureuse, mins k' on sait bén ki c' est impossibe a-z esse (did la, c' est comprins come del rireye).

Li noere rireye, trop tchôkeye, pout divnit nén politicmint comifåt.

## Egzimpes di noere rizêye e walon
Djane d' Arc, c' est ene ene kimere ki n' s' a distindou ki deus eures après s' moraedje.

Comint houkîz on tchén ki n' a pont d' pate ? On nel houke nén, on l' va cweri. 

 Les ptitès andjes (tecse so Wikisourd)

## Egzimpe sol Wikimedia

Hopscotch to oblivion.jpg
Irony.jpg
HappyDeathDay.png|boune fiesse di vosse moirt


### Comike siervant del noere rizêye
* Laura Laune

### Fimes rashious sol noere rizêye
*1992 : Ç' esteut arrivé dilé vozôtes
*1996 : Mars Attacks!

## Referinces eyet sourdants
Pårti do Peupe

Li **Pårti do Peupe**, c' esteut on pårti politike francès-cåzant. I n' a egzisté ki moens di dijh ans, etur 2009 eyet 2019. Èç pårti s' a dismantchî après les vôtaedjes di may 2019. Di pus, i gn a pupont d'  viè l' waibe (19 di djanvî 2020).

## Rilomés djins

### Vicant

* Rudy Aernoudt
* Aldo Carcaci
* Thibaut De Coster
* Mischael Modrikamen

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
Olivier Roynet

**Olivier Roynet** k' a todi siné ses tecses do no d' pene *Livier d' Finfe* (rifondåve **Livî d' Finfe**.), dandjreus si lomaedje ordinaire foû d' Finfe, c' esteut on scrijheu e walon ki dmoréve don a Finfe. 

L' ome divreut awè vnou å monde al difén do 19inme sieke (dins les anêyes 1880), et s' vikéve-t i co e 1960 (i dveut awè dins les septantes bén sounés u les ûtantes).

Di s' mestî, il esteut shabotî.

## Ouve e walon
Il a stî eplaidî aprume dins Shijhes et paskeyes (anêyes 1950). Pu ses scrijhaedjes ont stî rashonnés dins les Cayés walons e-n on tripe limero (2-3-4, fevrî-måss-avri) e 1968.

Il î raconte les sovnances di s' djonne tins, k' ont sovint ene poirtêye eciclopedike, come:
* ses sovnances del guere di 14 (p. 70)
* l' ovraedje di shabotî
* des corwaitaedjes sol nateure, metans so les royteas (p. 46)

Avou ça k' i gn a toplin des nos d' plaece d' après Houyet, et des viyaedjes do cotoû, di Malåtchî a L' Vå-Sinte-Ane.

## Sourdants et pî-notes
Hanete

Li **hanete**, c' est li drî do cråne, la k' i s' raloye å hatrea.

## Soûmint antomike
Les oxheas del hanete, c' est l' oxhea hanetrin (*os occipitale*). Pol hatrea, c' est les deus prumîs cronzoxhs do hatrea, l' atlasse et l' aessi.

## Fiziolodjeye
C' est la k' on dene (ou k' on rçût) li «côp do lapén».
Li Nate

**Li Nate**, ubén "**Le Natte**" , (neyerlandès : ***Ternat***), c' est ene veye di Flande, el Province do Braibant flamind.
thumb|left|

## Referinces eyet sourdants
Province do Braibant Bijhrece

Li **Province do Braibant Bijhrece**, c' est ene province del Neyerlande. C' est li province al Bijhe del Province d' Anverse. Li no d' ès mwaisse veye e neyerlandès, c' est : Den Bosch (lomé eto : 's-Hertogenbosch).

## Istwere
Pindant lonmint, ça a stî l' pårtêye bijhrece do Dutcheye do Braibant. Après çoula, elle a stî ene province del Neyerlande. Ki ci soeye avant l' abrocaedje del France avou Napoleyon, k' après. Contråvmint, å Limbork neyerlandès, cisse province ci n' a djamåy stî bedje davance.

## Referinces eyet sourdants
RAVeL

Li **RAVeL**, c' est ene rantoele di voyes po les velos. Li no est on acronime då francès : **''R**éseau **A**utonome de **V**oi**e**s **L**entes'', ci ki vout dire « Otonome Rantoele des Londjinnes Voyes ».

Li RAVeL est prezint e Walonreye ey aveut stî askepyî e 1995.

## Rantoele
### Nåcionales voyes

#### Principåles
No des voyes (Kiminçmint - Fén)

* W1 (Geraardsbergen - Onèle)
* W2 (Brinne-l'-Alou - Åxhe)
* W3 (Tubice - Chimai)
* W4 (L' Pètit-Lêrs' - Anyéye)
* W5 (Hougår - Djivè)
* W6 (Tchôfontinne - Erkelene)
* W7 (Al Nåye - Bouyon)
* W9 (Raeren - Måtlindje)

#### Nén-principåles

##### Redjon d' Tchålerwè

* L112
* L112a
* L119
* L266

### Eternåcionales voyes
No des voyes (Principåles comenes walones)

* EuroVelo 3 (Erkelene - Tchålerwè - Nameur - Lidje)
* EuroVelo 5 (Tornè - Lsine // Waterlô - Nameur - Måtche-el-Fåmene - Bastogne)
* EuroVelo 19 (Djivet - Nameur - Lidje)
* Vennbahn (Raeren - Sankt-Vith)

## Fotografeye

Imådje:RAVeL la Houillière à Jumet - signalisation.jpg|Plåke del voye L119, a Djumet Ståcion e vnant d' El Ronsåt.
Imådje:20190216 224 beyne heusay.jpg|Voye do RAVeL avou ene pitite aire di ripoize.


## Referinces eyet sourdants
Mouvmint NÅCION

Li **Mouvmint NÅCION** ([FR] *Mouvement NATION*), c' est on pårti politike del Beldjike.   

## Ideyolodjeye
Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, veyanmint k' i disfind l' ideyolodjeye do nåcionålisse bedje. La eto ki, sorlon des rwaiteus difoûtrins, **NÅCION** sreut on mouvmint recsisse.  

Ci pårti ci disfind el «&nbsp;lobi des monåcionåles&nbsp;», l' abaguaedje eyet l' estremisse des rlidjons. El diferince inte ci mouvmint ci ey èn ôte, c' est li fwait k' **NÅCION** rote avou on dobe sistinme. Ci mouvmint ci passe, d' on costé, på vôtaedjes eyet des fijhaedjes come les ôtes pårtis. D' èn ôte costé, **NÅCION** dmeure foirt actif dins l' foitisse di droete.  

## Istwere
Li **Mouvmint NÅCION** aveut askepyî e 1999. E 2019, li NWA s' a rebané avou **NÅCION**. Èç politike pårti cu a si prôpe gazete (NÅCION-Info) eyet ç' pårti ci ni croet nén ås climatikes candjmints.

Dispu li 24 di nôvimbe 2022, **NÅCION** egzistêye eto el Flande.  

## Rilomêyès djins

### Vicantes

* Yvan Benedetti
* Hervé Van Laethem

### Revoyes

## Referinces eyet sourdants
Tram del STET

Li rantoele des **trams del STET** aveut stî askepieye e 1962, mins li rantoele egzistéve ddja cwand ene ancyinne soce,  li T.E.P.T.S. (Tram Electrike do Payis di Tchålerwè eyet Spårdaedjes) vna dvant li STET. Leye-minme ki n' egzistêye pus dispoy 1991, cwand li K.T. aveut stî askepyî pol Walonreye. Di pus, ci rantoele ci a stî rcandjeye påzès busses etur 1959 eyet 1974. 

## Rantoele

### Padvant 1959

* 2 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Taillis Prés
* 4 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Ståcion
* 5 : Tchålerwè Nonne - Montgneye-so-Sambe Plaece Albert I
* 6 : Tchålerwè Nonne - Montgneye-so-Sambe Plaece Reconnu
* 7 : Tchålerwè Nonne - Fleuru
* 8 : Tchålerwè Bijhe - Couyet
* 9 (Deus dimeye-lenes) : 
** Djumet - Tchålerwè Bijhe - Lovervå
** Djumet - Tchålerwè Bijhe - Tcheslet
* 15 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Plaece Wilson

### 1959-1969

* 2 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Taillis Prés
* 4 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Ståcion
* 5 : Tchålerwè Nonne - Montgneye-so-Sambe Plaece Albert I
* 7 : Tchålerwè Nonne - Fleuru
* 8 : Tchålerwè Bijhe - Couyet
* 9 (Deus dimeye-lenes) : 
** Djumet - Tchålerwè Bijhe - Lovervå
** Djumet - Tchålerwè Bijhe - Tcheslet
* 15 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Plaece Wilson

### 1969

* 2 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Taillis Prés
* 4 : Tchålerwè Nonne - Djilî
* 5 : Tchålerwè Nonne - Montgneye-so-Sambe Plaece Albert I
* 7 : Tchålerwè Nonne - Fleuru
* 8 : Tchålerwè Bijhe - Couyet
* 9 (Deus dimeye-lenes) : 
** Djumet - Tchålerwè Bijhe - Lovervå
** Djumet - Tchålerwè Bijhe - Tcheslet
* 15 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Plaece Wilson

### 1972

* 2 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Taillis Prés
* 4 : Tchålerwè Nonne - Djilî
* 5 : Tchålerwè Nonne - Montgneye-so-Sambe Plaece Albert I
* 7 : Tchålerwè Nonne - Fleuru
* 15 : Tchålerwè Nonne - Tcheslinea Plaece Wilson

### 1973-1974

* 4 : Tchålerwè Nonne - Djilî
* 7 : Tchålerwè Nonne - Fleuru

## Rame

## Referinces eyet sourdants
Oxhea hanetrin

L' **oxhea hanetrin** (latén, *os occipitale*), c' est l' oxhea do cråne metou padrî, et ki s' acopele avou l' schene. Cisse plaece la do drî do cråne et do hatrea si lome li hanete.

## Sourdants
Miebe

**Miebe**, obén e Feller : **Mièrbe** (*[FR] Merbes-le-Château*), c' est ene ribanêye comene del province do Hinnot. Èç comene est cåzumint al frontire etur Beldjike eyet France, insi k' al frontire do walon eyet do picård.

## Referinces eyet sourdants
Momgniye

**Momgniye** (e rifondou walon eyet e picård), obén e Feller : **Momgnî** (*[FR] Momignies*), est ene ribanêye comene del province do Hinnot. Les dimorants djåznut ene varyisté do picård et nén li walon do coûtchant. 

## Referinces eyet sourdants
Province del Zelande

Li **Province del Zelande**, c' est ene province di Neyerlande, k' est a Bijhe des Province di Flande coûtchantrece eyet di Flande levantrece. Ès mwaisse veye, c' est Middelburg.
Ståcion (Hamtea di Mårciene)

**Ståcion** ([FR] *Marchienne-au-Pont Gare*), c' est èn hamtea avou bråmint d' måjhones å Coûtchant. Mins nerén, li Levant, c' est puvite on zonigne. I si trouve a Mårciene, al limite avou l' Moncea-so-Sambe eyet Dårmè. 

## Etimolodjeye
C' est dins ci hamtea ci k' on-z ertrove li grande ståcion d' Mårciene.

## Djeyografeye

### Dzo-hamtea
El **Providance**, c' est on dzo-hamtea di drola. C' esta, aprume, ene soce d' metalurdjeye k' ava askepyî e 1842.

### Edroet

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          4.4138238431332875,
          50.43418435317207
        ]
      }
    }
  ]
}


### Compôzucion

#### Bastimints
I gn a cåzumint k' des ujhenes å Levant d' èç' hamtea la. Les ôtès bastimints d' ci costé la, c' est des måjhones. Tenawete, c' est drola k' on ertrove el Rockerill : ene soce d' muzikeus tchålerwetresse. 

#### Transpoirt
Gn a ene ståcion då ledjir metro al Providance. On tchimwin do RAVeL passe rola, tot-z estant å long di Sambe. Po les otos, li N90 passe rola eto. Elle vént di Mont, passe pa Tchålerwè po daler disk' a Nameur pu Lidje. 

## Referinces eyet sourdants
Spa (discramiaedje)

* Spå (comene et veye del Walonreye)
** aiwe di Spå ki spite (aiwe ki spite)
* spå (soucrêye abwesson): sôres di soucrêyès abwessons avou do gåz divins
** spå-orandje: d' orandje coleur, avou do djus d' orandje divins
** spå-citron: di påle djaene coleur, avou di djus d' citron ddins
** spå-coca: di noere coleur, avou ene faflote di mierôle di cora dvins
* spa: sôre di bagn di lucse, dins les otels
Spitante aiwe

Ene **sipitante aiwe** u ene **aiwe ki spite**, c' est ene aiwe po boere avou do gåz divins.  

## Contnou
Li gåz k' est ddins, c' est do gåz carbonike.

## Sourdon des spitantès aiwes
Ele sont poujheyes insi di dzo tere, come li cene di Spå (l' aiwe di Spå ki spite), u d' Oulmesse e Marok.

Lanawaire, on è pout fé e s' måjhon avou on spitaiweu.
Trigonometreye

El **trigonometreye** (do vî grec  *trígonos*, « k' a-st a vey avou on triyingue », et  *métron*, « muzeure »), c' est on dominne des matematikes ki studeye les rapoirts k' i gn a inte les ingues et les distances divins les triyingues. 

## Definixha
« *El situde des prôpietés des triyingues, des fonccions del trigonometreye eyet di leus aplicaedjes.* »


## Fonccions del trigonometreye
vignette|340x340px|So 'ç dessén d' on triyingue. :<br />
a = o <br />
b = a <br />
h = h
(x) = Ingue do triyingue k' on cache après — a = adjacént costé del ingue (x) — h = ipotenuze do triyingue — o = contråve costé di l' ingue

### Sinus
sin(x)= \frac{o}{h}

### Cosinus
cos(x)= \frac{a}{h}

### Tinjante
tan(x)= \frac{o}{a}

### Cotinjante
{\displaystyle cot(x)={\frac {a}{o}}} 

### Sekante
sec(x)= \frac{h}{a}

### Cosekante
cos(x)= \frac{h}{o}
## Referinces eyet sourdants
Brudjlete

El **Grande Brudjlete**, la-minme **Brujlete*** (e [[sistinme Feller]], *'Bruj'lète*', [FR] *Brugelette*), c' est ene [[rebanêye comene]] del [[province do Hinnot]].



== Ban d' Brudjlete ==
* [[Brudjlete (viyaedje)]]
* [[Cambron-Castiô]]
** [[Cambron-l'-Abeye]] (*Cambron-Mairie*)
* [[Ate-dilé-Brujlete]] (*Attre*)
* [[Gådje]] (*Gâche'')
* Minvergniye

## Avey
I gn a l' pus grand zô d' Urope dins ç' comene la: Pairi Daiza.

## Lingaedje do payis
C' est l' picård, come vos l' poloz ôre roci après:

 Schoûtez èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin k' a crexhou a Minvergniye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces eyet sourdants
Quelques propositions en vue de l'établissement d'une langue wallonne écrite commune

**Sacwants atåvlas po l' rashidaedje d' on cmon scrît lingaedje walon**, ki l' tite e francès, c' est ***Quelques propositions en vue de l'établissement d'une langue wallonne écrite commune***, c' est on ptit sillabusse sicrît pa Laurent Hendschel e 1993.

## Tchuze des mots do tite
Dedja e 1993, Hendschel saveut bén k' i rotéve so les oûs tot sayant di rfonde li walon. Dis la li tchuze des mots:
* sacwants (*quelques*): on n' sait nén cwantes, mins gn a co seurmint ds ôtes
* atåvlas (*propositions*): on lzès mete sol tåve et on è dvize.
* rashidaedje (*établissement*): dj' ô bén, fé çoula tertos eshonne, mins après, ça serè bén stocasse.
* kimon scrît lingaedje walon (*langue wallonne écrite commune*)
** lingaedje: po rbouxhî sol clå k' i s' adjixhe bén di djåzer d' on lingaedje, et nén djusse des stramés patwès sins etercomprindaedje.
** kimon: paski ci sereut po tote li Walonreye linwistike.
** scrît: paski gn a ki l' sicrijhaedje k' est rfondou; li prononçaedje dimeure å lådje.
** walon: paski l' ovraedje ni si stind nén å picård, å gåmès et å tchampnwès.

## 
 Etirté do tecse
Greta Thunberg

**Greta Thunberg**, c' est ene militante ecolodjisse ki vént di Suwede. Elle est kinoxhowe po-z awè organizé les måtches climatikes des djonneas. 

## Rilomêye

### Måtches pol climat
**Greta Thunberg** fijheut ene greve sicolrece tos les divénrs po rouscayî conte l' inaccion politike pol climat. Elle a stî rade sopoirtêye pa des otes djonneas. 

Elle est rwaiteye come el mineuse suwedwesse ey eternåcionåle des måtches pol climat. 

Sacwants djins li rwaitnut eto come ene figueure essegnrece då feminisse.

### Djustice
E 2023, elle si fwait sovint apougnî po ses metingues pol climat. Å moes di djanvî, elle s' a fwait aresté e-n Almagne. La k' c' est l' minme al fén do moes d' djulete dins s' payis.

## Shuveus el Beldjike
E Beldjike, i gn a deus mineuses pol climat, ene po l' Bijhe ey ene po l' Nonne do payis. D' on costé, el mineuse est Anuna De Wever eyet di l' ôte costé, c' est Adélaïde Charlier.

## Ovraedje
* 2018 : *Scener ur hjärtat* ([WA/Literå] Sinnes då cour)
* 2019 : *No One is Too Small to Make a Difference* ([WA/Literå] Nolu n' est trop ptit po fé l' diferince)

## Referinces eyet sourdants
Flaminouche

thumb
Li **flaminouche** u **ptit solea** / **pitit solo** u **orandje flaminete**, c' est ene orandjêye fleur des cortis, k' est eto yebe ås maladeyes.

 *[[Calendula officinalis]]*

## Biyolodjeye
Ses fleurs si drovnut a 9 eures å matén et si rsernut a 5 eures di l' après-dinner.


Flower2365511211.jpg
Flores Silvestres.JPG


## Uzaedjes
### come amagnî
Les petales si plèt mete dins ene sope.

### Come yebe ås maladeyes
Les papins di djonnès foyes sont bons po les agaesses et les poreas; on s' endè sieve eto po sognî les ouys, les plåyes.

## 
* flaminete des tchamps (*[[Calendula arvensis]]*), mins ki n' a k' ene rindjeye di petales, leye.
* blawete

## Sourdant
Fleur des vatches

Li **fleur des vatches**, u **tchôdron d' ôr**, c' est ene djaene fleur des tchamps.

 *[[Caltha palustris]]*

## Naxhes
ELe crexhe voltî dins les prés la k' i fwait brishlant, åtoû des rixhots et des vevîs, dins les croux bwès. 

Dins les waides, les biesses s' è dismefiynut, pask' ele sont epweznantes.

## Uzaedjes
Dinltins, on dnéve del coleur å boure avou l' souk del fleur des vatches.

## Sourdants
Heve

**Heve**, oubén e Feller : **Hève** u **Héf** ( *Herve*), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.

## Ban d' Heve
* Heve (viyaedje)
* Bolan
* Djulémont
* Grand Rtchin
* Les Batices
* Li Tchårnoe-dlé-Heve
* Li Tchenoe-dlé-Heve
* Xhindlesse

## Djeyografeye
Come di djusse, li ban d' Heve, c' est l' miercorin do Payis d' Heve. 

## Referinces eyet sourdants
Province d' Holande Nonnrece

Li **Province d' Holande Nonnrece**, c' est ene province di Neyerlande. Èç mwaisse veye, c' est Den Haag, mins èç pus grosse veye, c' est Rotterdam. 

## Referinces eyet sourdants
Cele-e-Hinnot

**Cele-e-Hinnot** ubén **Cele-dilé-Tornè**, u co «&nbsp;***Chièle***&nbsp;» el Feller (*[FR] Celles ; Celles-en-Hainaut ; Celles-lez-Tournai // [PCD] Chèl ; Chièl*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Etimolodjeye

### Cele
Cele sol Wiccionaire https://wa.wiktionary.org/wiki/Cele

### e-Hinnot
Çoula rime soulmint k' èç comene la est dins l' province do Hinnot. On-z a radjouté «**&nbsp;e-Hinnot**&nbsp;», pask' i gn a des ôtès comenes avou «**&nbsp;Cele&nbsp;**» dins leus nos.

## Referinces eyet sourdants
Province di Holande Bijhrece

Li **Province di Holande bijhrece**, c' est ene province des Bas Payis. 

Èç mwaisse veye, c' est Haarlem.

Mins gn a deus ôtes veyes, Misterdam ey Alkmaar, ki sont pus grosses ki Haarlem.

## Referinces eyet sourdants
Morfolodjeye (linwince)

Li **morfolodjeye**, c' est l' coxhe del linwince, ki parpinse li manire ki les mots sont-st aboctés.

Li morpholodjeye fwait pårteye del croejhete avou l' emantchåjhe u sintake ki studeye li rapoirt des mots inte di zels, po-z emantchî ene fråze.
Jebroer

**Jebroer**, c' est on rappeu neyerlandès. 

## Istwere
Il a divneu foirt kinoxhou po si tchanson «&nbsp;''Kind van de Duivel''&nbsp;» ([WA] Efant då diåle) k' aveut maké sacwants crustins neyerlandès. Mins néren, **Jebroer** est lu-minme catolike ey il a dit k' i voleut nén coixhî les creyants. Kécfeye, i tchante e-n almand, ey il a ratourné des tchansons da lu e-n inglès. 

## Discografeye
### Albom

* 2011 : Broederschap ([WA] Fraternitêye)
* 2013 : Gouden tranen ([WA] Låmes en ôr)
* 2016 : Elf11 ([WA] Onze)
* 2019 : Jebroer 4 Life (*[WA] Jebroer pol vikance)
*2020 : ZES**
*2020 : SECHS**

 El tite oridjinå est e-n inglès.

 Les alboms ont l' minme contnou mins i tchante dins troes lingaedjes diferins.

### Tchanson

* 2017 : ''Kind van de duivel'' ([WA] Efant då diåle) ft. DJ Paul Elstak
** Èç tchanson a stî rpris e-n almand, pus e-n inglès.

* 2017 : ''Engeltje'' ([WA] Pitit Andje) ft. DJ Paul Elstak eyet Dr Phunk
* 2018 : ''Leven na de dood'' ([WA] El vicance après l' moirt)

## Referinces eyet sourdants
https://nl.wikipedia.org/wiki/Jebroer **(cåzumint totès les infôrmåcions vegnnut d' rola)**
Drapea di Tchålerwè

Les **drapeas di Tchålerwè**, c' est l' grafike essegne di Tchålerwè eyet d' ses .

## Asteure


Imådje:Drapeau ville be Charleroi.svg|Drapea d' asteure del veye di Tchålerwè.


*<< On rodje cok so fond blanc, èl pate di droete rashit sol padzeu des armwereyes del ribanêye comene >>* 

## Referinces eyet sourdants
Vandalisse so Wikipedia

[vignette|Èn årtike do pordjet [Inglès (lingaedje)|inglès-cåzant avou on vandalisse fotant.]]
Li **vandalisse so Wikipedia**, c' est ene rîlêye di fwaits ki sont fwaits li pus sovint pa des ipés, mins kécfeye eto pa des uzeus eredjistrés. El vandalisse n' est nén sopoirter på manaedjeus, les mwaisses-manaedjeus eyet les *stewards*. 

## Vandalisse

### en.wikipedia (Inglès-cåzant)
* Donald Trump : l' årtike so Donald Trump aveut stî vudî deus côps, li 22 di djulete 2015. E nôvimbe 2018, èn uzeu aveut candjî l' imådje di Donald Trump på ene imådje d' ene biroute.https://en.wikipedia.org/w/index.php?date-range-to=2018-11-30&tagfilter=&title=Donald_Trump&action=history Les vandalisses n' sont pus disponibes po lére.

### fr.wikipedia (Francès-cåzant)
* Roberto Martínez (football) : cist årtike la a stî bråmint vandalisé après ki Robert Martínez aveut anoncî la lisse des 23 djouweus po l' cope daegnrece di fotbale, li 21 di may 2018. Come di djusse, i n' aveut nén erprindou Radja Nainngolan, k' esteut rwaitî tot-z estant impôrtant po l' ekipe.
*Stéphane Moreau : cist årtike la a stî vandalisé a cåze des herlemes politikies li rwaitant.

### nl.wikipedia (Neyerlandès-cåzant)
* Roberto Martínez Montoliú : ciste årtike la a stî eto vandalisé, po l' minme råjhon. Mins nerén, seulmint èn ipé l' aveut fwait e scrijhant «&nbsp;Martinez out&nbsp;».

### vls.wikipedia (Wess-flamind-cåzant)
Ciste eciclopedeye la est sovint vandalisêye, motoit ki çoula est dvou å fwait k' i gn' a peu d' lijheus, peu d' contribouweus eyet ene mancance d' otorité (manaedjeu, mwaisse-manaedjeu, *steward*, evnd.).

### wa.wikipedia (Walon-cåzant)
* RTL-TVI : cist årtike la a stî vandalisé pindant dijh anêyes etur ès-n' askepiance yet 2020.

## Riclame

### Po s' fé kinoxhe
Sacwants contribouweus uznut li Wikipedia djusse po s' fé kinoxhe. Påregzimpe : on contribuweu (pus sovint èn ipé) askepeye èn årtike so lu-minme eyet discrît çk' i fwait. Kécfeye, ces contribouweus la metnut ene hårdêye difoûtrinne po daler so leus rantoeles di soçnaedje. 

### Po vinde
Li Wikipedia est ossu uzé på djins (sovint des ipés eto) po vinde (u po fé freyî).

## Toursixhaedje
Des *bots* sont-st askepyîs po luter conte les vandalisses. Deus uzeus do Wikipedia inglès-cåzant ont metou so pî on programe po toursi les vandalisses so ci waibe la.

## Referinces eyet sourdants
Univiersité (discramiaedje)

* Univiersité (la k' on fwait les hôtès studes ki ç' soeye)
* Univiersité di Totes les Ådjes (la ki totes sôres di djins k' ont do tins po ça, aprume les pinsionés, vinèt aprinde do novea)