open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Paramicsovirûsse

Les **paramicsovirûsses**, c' est des virûsses ki dnèt des maladeyes, sovint å sistinme respirrece, ås djins et ås biesses.

C' est des virûsses å SRN (a l' ARN).

 *[[Paramyxoviridae]]*

## Sacwants paramicsovirûsse
* virûsse del fåsse pesse des oujheas
* virûsse PI3 dås bovrins
…
Foû voye (plake di muzike)

thumb|Coviete del plake
**Foû voye**, c' est ene sitroete plake di tchansons e walon des «Droles di Lodjeus» k' a vudî e 2008.

Gn a 15 tchansons avou ene sazinme k' est l' erprijhe del prumire.

## Tchanteus et muzicyins
* Jean-Marie Adam: batreye
* Jacques Libois: guitåre basse
* Philippe Libois: piyano et taburaedjes
* Raymond Missoten: Tchantaedje
* Gilberte Mattina: Tchantaedje
* Paul Talbot: guitåre tote seule
* Jean-Pierre Vervier: guitåre

## Djivêyes des tchansons
Tos les cåzaedjes sont da Jean-Pierre Vervier, såf si c' est marké ôtmint; les muzikes ossu.
# L' andje ki pindeut l' aiye
# Nozôtes et les tchéns d' tcherete
# Li mwaisse voye po l' infier
# Mayon Collin (cåzaedje: Richard Joelants)
# Ragoter les makêyes avou vos
# Margaye divins les nûlêyes (tchanson d' Sint-Nicolai)
# Tot fwait farene a m' molén
# Dandjî d' persone (muzike: P. Font)
# Li cour a hintche
# Crosses ås djnos et nåze å nez
# Les troes mårticots
# L' etermint do walon
# Tchanson sins cou ni tiesse
# Pere et mere et bagues di fosse
# Alez rastrind ! (muzike: Ebonel)

## 
 ene des tchansons del plake (Margaye divins les nûlêyes)
Basse ås pîs

Li **basse ås pîs**, c' est èn instrumint d' muzike, k' a yeu ene miete di succès a l' edåme do 20inme sieke, ele Walonreye.

C' est on shofla ki fwait cénk shijh sons, k' on fwait aler avou ses deus pîs.

I permeteut ås djouweus d’ årmonica, ki fjhént adon danser zels tot seus, d’ awè èn acpagnmint bén sotnou come avou ene contrubasse.


File:Basse ås pîs do dzeu.jpg|do dzeu
File:Basse ås pîs di dvant disgonflêye.jpg|gonflêye et mostrant l' plaeçaedje des deus pîs
File:Basse ås pîs avou djouweu.jpg|mostrant l' plaeçaedje do djouweu


## Istwere
Cisse djéndjole la a stî fwaite pol prumî côp a Nameur, rowe di l’ Andje, e 1894. Li ci ki l’ a-st edvinté s’ loméve Joseph Alexandry. Il aveut skepyî a Wepion e 1858 et fé s' dierinne båye a Nameur e 1901.

I n' a pus yeu bråmint do succès après l' prumire guere daegnrece, ca adon, on-z a ataké a fé bal avou des orkesses di sacwants djouweus d' muzike.

## Sourdants
Årmonica (discramiaedje)

* e walon, èn årmonica, c' est èn acordeyon
* l' intrumint ki s' lome insi e francès, c' est l' muzike al boke
Anemeye å virûsse des poyons

L' **anemeye å virûsse des poyons**, c' est ene maladeye k' acsût les poyons d' poytreye dins les cwénze prumîs djoûs d' leu veye, cwand les poyes meres n' ont nén rescontré cisse maladeye la, ni esse eploctêyes disconte.

## Cåzmint
Li må est cåzé pa on virûsse del famile des circovirûsses (virûsses å SDN nén ravôtyîs).

## Minêyolodjeye
Si les poyetes ki vont divni mere ås poyons ont stî aclevêyes dins ene cinse aclevrece aschouwêye di tos les microbes (avou loumire et vintilaedje årtificiels), ele n' åront nén rescontré l' virûsse di leu djonnesse. Cwand ele pasnut dins les cinses di ponaedje, ele rascråwèt l' adjint malårdiveus å moumint k' ele vont ponre leus prumîs oûs. Zeles n' ont rén, mins les oûs sont acsûs do virûsse, et les poyons k' endè vont disclôre mostrer l' maladeye do 12inme å 17inme djoû d' leu veye.

C' est possibe eto ki les poyons ki n' ont nou anticoir del mame soeyexhe epestiferés li prumire samwinne di leu veye. Après, les poyons sont edurants, apus k' i soeyénxhe eto acsûts pa ene ôte maladeye ki rabaxhe les disfinses do coir, come li boursite å virûsse.

## Senes del maladeye
Les poyons sont peneus, bladjots, et n' nén magnî. Les aiyes sont bleuses. L' ematocrite est dizo les 27 åcint (normålmint dins les 40 åcint).

Å pus sovint, gn årè nou sene bén clair del maladeye, mins les poyons ni vont nén bén responde ås vaccinaedjes, aprume disconte li fåsse pesse des oujheas.

## Espaitchance
Dins les poytreye di mames ås poyons ki les poyetes sont-st aclevêyes aschouwêyes did tot, on ls eploctêyrè divant k' ene ni ponénxhe (del 16inme al 20inme samwinne).

Cwand gn a nou vaccén dins l' payis, on pout aminer di l' ansene d' ene rascråwêye cinse eviè les cinses des poyetes parintreces, po k' ele si vaccinexhe naturelmint. Mins on riskêye eto d' elzî aminer des ôtes maladeyes.

## Sourdant
Contes do bon vî tins (live d' imådjes Walthéry-Thomsin)

thumb|coviete
Les **contes do bon vî tins** (*contes dè bon vî tins*), c' est on live d' imådjes e walon avou 10 floricontes foirt kinoxhous, riscrîts pa På-Hinri Tomsin, ey enimådjîs pa Françwès Walterî.

Il a stî eplaidî pås Noer Dessén e 2004.

ISBN 2-87351-103-6

## Contnou
Les floricontes sont rprins des Frés Grimm (1 & 3), da Perrault (2 & 4), da Andersen (7, 8 & 9) et di nén cnoxhous scrijheus di Rûsseye (5) et d' Inglutere (6 & 10).

Vocial les 10 contes k' i gn a dvins :
# Rodje Capucete
# Cropecinde
# Blanke-Nive et les set nûtons
# Li tchet ås botes
# Pire et l' leu
# Les troes coshets
# Li sapén
# Li ptit sôdård di plonk
# Li gros laid cani
# Djåke et les emacralêyès feves
Eroflocsacene

L' **eroflocsacene**, c' est èn antibiyotike del famile des kinolones. 

Il a stî trové pol societé Bayer et vindou so les martchîs umins et veterinaires, dizo l' måke di fabrike Cipro (po les djins) et Baytril (po les biesses), a pårti di 1996.

## Antibiyo-edurance
E 2001, li FDA amerikinne riclama ki l' uzaedje do Baytril ezès poytreyes refoircixheut li risse d' antibiyo-edurance po les kinolones, foirt ahessåves po médyî des laidès maladeyes come li tîfusse ås djins. 

Bayer mi vla nén, å cmince, mins accepta tolminme l' idêye (et l' disfinse do prodût) e 2005.

Dins toplin des payis, elle est eployeye timpesse po les maladeyes des poyes inte di zeles les colibacilôzes, aprume dispu k' elle a divnou on djenerike, diviè 2007.
Antibiyo-edurance

L' **antibiyo-edurance**, c' est cwand ene sôre di bactereye n' est pus touwêye pa on metou antibiyotike. On dit k' elle  l' antibiyotike; ça n' lyi fwait pus rén.

Ça arive cwand on-z eploye må ou dtrop les antibiyotikes. 

## Pratikes ki fwaiynut monter l' risse d' antibiyo-edurance
Cwand on dene des antibiyotikes :
* po des maladeyes ki n' sont nén cåzêye pa des bactereyes (mins pa des virûsses, des formagnants, des cåzes fizikes ou tchimikes). Les médes k' el fwaiynut consyinnmint shuvèt ene rîle di rascovraedje pås antibiyotikes, ene atuze ki n' a nén k' des avantaedjes.
* les dner a trop flåwe dôzaedje.
* les dner on trop court tins.
* les dner po poûssî l' crexhance des biesses (uzaedje come fijheu d' crexhance).
* les dner divant k' ene maladeye n' avegne (uzaedje espaitchançrece).
* les dner ås biesses ki sont dilé l' biesse malåde, mins ki nel sont nén (metafilacseye).

## Speke di di l' antibiyo-edurance

## Passaedje di l' antibiyo-edurance

## Consecwinces di l' antibiyo-edurance po l' avni del medcene

## Lûte disconte l' avnaedje d' antibiyo-edurance
Araegne

Les **araegnes**, c' est des biesses sins cronzoxhs del classe des araegnidîs, ås 8 pates ås djonteures, ki fwaiynut des arincrins po-z apicî leus proyes, aprume des insekes.

## Discrijhaedje
Leu coir est fwait d’ deus bokets: ene tiesse et on vinte. Li tiesse et l’ cofe si djondnut.

Les måyes sont todi pus ptits k' les frumeles.

## Sôres d' araegnes
Sacwants sôres hagnèt leus proyes et les evilmer po les apicî.

## Sacwants araegnes
* araegne di djårdén (*[[Araneus diadematus]]*)
* bierdjî (araegne)
* migale
* noere veve

## Sourdant
Pope

thumb|
Ene **pope** (ou **popene**), c' est on djouwet d' båshele, ki rprezinte ene djin, purade ene comere.

Ene (onk) ki djowe avou, on dit k' ele (i) **djowe al pope**.

## Sôre di popenes

* sorlon li materiå di fjhaedje : di stofe (di lokes), di soyeures, di bwès, di plastike...
* sorlon l' avançmint del rishonnance avou ene vraiye djin : ki brait (ås piles), ki clôt les ouys, avou des tchveas d' soye...
* popenes rûsses (matriyochca)

## Popes et sicolodjeye
Sacwants valets djouwnut al pope. Ça pout esse riwaitî come on clintcha viè l' omosecsuwalté. Çouci est discrît dins l' roman e walon «Gabriyel et Gabriyel». 
:''Avou on novea rafiya, Gabriyel drouve si bistoke e minme timp ki s’ sour, et vo lzî la deus rglatixhantès popenes Barbie mousseyes avou des lådjès blankès rôbes, trop grosses po les boesses k’ i gn a avou. Asteure c’ est avou des låmes di djoye k’ el Gabriyel creye di totes ses foices : « Merci, Pere Noyé ! »
Pope (discramiaedje)

* pope (popene)
** li pope d' Anverse : roman da Joseph Vrindts
* djonne feye foirt makiyeye
* fôme d' èn inseke ås deus aiyes inte li molon et l' inseke fwait
* çou ki dmeure do påpå-lôlô cwand l' påwion a rexhou.
 popene (discramiaedje)
Popene (discramiaedje)

* pope
* pope di bwès do teyåte di marionetes
* djonne feye foirt makiyeye
* doetea (gros pansmint å doet)
* (boledjreye-påstedjreye) : mwairon d' påsse (påston)
 pope (discramiaedje)
Rodje Capucete (floriconte)

thumb
**Rodje Capucete**, c' est on floriconte kinoxhou long e lådje e l' Urope.

Il a stî riscrît pa Charles Perrault et pa les frés Grimm.

Li scrijheu Egbiet d' Lidje, dins les anêyes 1000 et des, aveut ddja scrît on floriconte ki ravizéve foirt «Rodje Capucete» (li tite esteut «*De puella a lupellis servata*», li båshele schapêye des leus) dins s' live «*Fecunda Ratis»* («On plin batea»).

Li floriconte est rindjî dizo l' l° 333 dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.

## Spoûle
C' est ene pitite båshele, ki meteut todi ene rodje capucete so s' tiesse (did la, ès no), k' est evoyeye po poirter des wåfes a s' grand-mame k' est malåde. 

Li mårene dimane di l' ôte des costés d' on grand bwès. Tot l' trevåtchant, ele rescontere Copere li Leu… Va-t i arinner Rodje Capucete ?


Page 24 illustration from Fairy tales of Charles Perrault (Clarke, 1922).png|dins l' bwès
Little Red Riding Hood - J. W. Smith.jpg
Offterdinger Rotkappchen (2).jpg|amon l' grand-mame
Walter Crane27.jpg|Arivêye do tchesseu


## 
 On ratournaedje da Lorint Hendschel (1994 & 2001)
Gordene

Ene **gordene**, c' est ene bele grande toele ki pind padvant les fniesses (veyou d' ådvins), po catchî l' ådvins et gårni ene måjhone.

End aveut eto so les léts å baldakin.

Ene gordene pout eto catchî ene plaece po sayî des mousmints, ene sipritchoûle di såle di bagn, ou replaecî èn ouxh dins ene pitite cassene, ou catchî li purnea do dzeu k' est å lådje.

Å teyåte, li grande gordene ki catche li sinne si lome purade li "**toele**".

## Pî-notes
Lexique du parler champenois de Sugny

Li **motî tchampnwès d' Suni**, ki s' tite, e francès, c' est *Lexique du parler champenois de Sugny*, c' est on motî tchampnwès-francès sicrît pa Roger Nicolas, dizo l' acviernance da Jean Lechanteur. Irène Ister a ossu bouté dissu.

I n' riprind ki les mots eployîs a Suni, avou leu-z accint noté e sistinme Feller.

Il a rexhou e 2000 come tôme 27 del rivuwe di l' SLLW «Les dialectes de Wallonie».

Il est rprins avou l' rahouca **[[Tcha1]]** dins l' Wiccionaire.

## Kitaeyaedje do live
thumb|Prezintaedje på diccionairî (moes d' octôbe 2000)
* p. 5-6 : Adviertince
* p. 9-11 : Divant-z-ouve (Roger Nicolas)
* p. 13-24 : Adrovaedje (Jean Lechanteur)
* p. 35-166 : motî lu-minme
* p. 167 : pitits nos
* p. 169-173 : nos d' plaeces di Suni

## Istwere do pordjet
Dins les anêyes 1990, Roger Nicolas rashonna ene djivêye di 2000 mots d' Suni. Si riscrijhaedje (ortografeye espontanêye) fourit evoyî å CLRE ki dmanda di porshuve les rcweraedjes et d' elzès rmete e scrijha Feller, avou l' aidance da Djhan Ltchanteu, ki s' aveut-st binamêymint anoncî po cisse bouye la.

Tot rwaitant les inketes da Haust po Suni (pont Ne65 di l' ALW) et ridmandant cwè ås temoens, Rodjî Nicolai parvina a rashonner ttaleure 5000 mots, po fé l' motlî definitif.

## Sourdant
Paul Lefin

**Paul Lefin**, c' est l' penleu di l' UCW.

I scrijha sacwants tecses e walon, inte di zels, on ratournaedje di Voltaire.

## Cårire
### foû do walon
I cminça come prezidint do "Comitî nåcionå des djonnes socialisses" (1972), vinant après Jean-Claude Van Cauwenberghe.

### pol walon
I divna penleu di l' UCW e .... 

I parvina a-z aråvler toplin des subzides pol soce. Et a s' fé aidî pa des djins foirt capåbes: Marcel Slangen, Lorint Hendschel et l' ekipe di Walo + eyet Stéphane Quertinmont k' a stî s' droet bresse dins les anêyes 1990. 

Il enonda l' ovraedje di raprepiaedje des mots do walon, çou ki dinrè l' motî Walo + (1992). Adonpwis, mete so pî li tåvlotêye rifondaedje di l' UCW. Pu ahiver li Walo + gazete.

Il adjinçna ossu pî li prumî metingue di l' Istwere po disfinde li lingaedje walon.

Il dmora al tiesse di l' UCW disca esse foû foice, et leyî l' societé piede bråmint d' ses ocupaedjes (come li fiesse del tchanson e walon).

### po les ôtes mancîs lingaedjes
A stî lontins penleu del l' Soce des mancîs lingaedjes et tuzances d' Urope, ey adjinçner onk di leus mwaisses raploûs a Lidje.

## Djudjmint di si ouve
On lyi a rprotchî di n' nén awè leyî s' plaece a des pus djonnes, u a des cis d' ôtes coines del Walonreye.

Åd fwait do rfondaedje do walon, i n' a seu tni tiesse ås wårdiveus ki n' acceptît nén cist ovraedje la, et leyî dcweli li tåvlotêye rifondaedje di l' UCW (clôse e 2001).

I n' a nén uzé do walon come lingaedje d' atôtchance a l' UCW, mågré k' el saveut djåzer dvant les djins, avou on ritche motlî:
:''Nos n' avans nén mescoyou nos foices po fé tcheryî l' walon tot åd dilong di l' anêye k' est houte.

## Sourdant
Jean Thoune

**Jean Thoune** (16 d' awousse 1928 - 14 di djun 2013) a ratourné toplin di pîces di teyåte e walon avou l' accint d' Lidje.

I riscrijheut voltî les pîces da Christian Derycke.

Ses tradujhaedjes siervént sovint a des ôtes ratourneus po rmete des pîces di teyåte dins l' accint di tchaeke payis.
Live Mahieu di spots picårds

Li **live Mahieu di spots picårds**, ki s' vraiy tite, c' est "***Comme i dit sti-lale***" (come i dit cisse-lale), c' est on live di spots sortitré *2000 expressions et locutions picardes de Tournai et ses environs*.

I fourit scrît pa Paul Mahieu et eplaidî pa l' Aisse del Tuzance di Tournai e 1982.

Il sieve di sourdant e Wiccionaire dizo l' rahouca **[[SpPic1]]**.
Jean Rathmès

**Jean Rathmès** (skepyî ås Bonceles e 1909, vinou a Serè e 1914 et moirt e 1986), c' esteut on scrijheu e walon, foiravant di des pîces di teyåte.

I frè tos les mestîs : houyeu, vindeu d' materiås po les bastimints, tchampete, policî, pu penleu å Parket.

Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.

## Ouves
Il a eplaidî ene ramexhnêye d' arimés, et scrire cwénze pîces di teyåte e walon (måy eplaideyes), et troes pîces radiofonikes. Sacwants tites.
* Les hoûlåds dzo les stoeles (1954)
* L' efant sol toet
* Les vwès del nute & L' Aili reye (1961-1962)

## Tinmes
Les tinmes da Rathmès sont des tinmes di s' tins et di s' coron, des spoûles vikêyes emey les ovrîs d' Serè. 

Come policî, i nd a veyou eto des vetes et des maweures. Did la des tinmes a raprotchî des romans policîs come dins "Les vwès del nute".

Dins «L' Aili reye», i bastixh ene pîce istorike åtoû d' on vî scrijhaedje e walon, li complinte des payizans.

## Shuvance
Jacques Lefebvre et Guy Fontaine ont fwait ene tchanson po lyi rinde bon dvwer li djoû di si etermint, k' il lyi lujheut les set soleas, lomé adon: «Set solos po Rathmès».

## 
* 
* 
* Deus powinmes da lu 

## Sourdant
Flaminete (discramiaedje)

On lome «flaminete» des fleurs ou des oujheas k' ont do djaene ôr ou do djaene-orandje (coleur d' ene blame) ene sadju.
* Fleurs : 
** flaminete-ranonke (blawete (fleur)) (*Ranunculus flammula*)
** flaminete des tchamps (*[[Calendula arvensis]]*)
** flaminete des cortis (orandje flaminete) (*[[Calendula officinalis]]*)
** (*Saxifraga hirculus*) (O51,G100)
* Flaminete (oujhea) : oujhea del famile des roytidîs (royteas)
** houpêye flaminete (roytea ordinaire ou roytea houplé, *Regulus regulus* ou *Regulus cristatus*)
** djoleye flaminete (*Regulus ignicapillus*) (G208 p. 177)
Les vwès del nute (teyåte)

**Les vwès del nute** (*lès vwès dèl nut’*, *Les Vwès del nut’*), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Jean Rathmès e 1961 (ou motoit 1962).

Mins l' pîce policire ki c' est ni serè creyeye fok e 2013 a Lidje. Mins - parfond solåciaedje - ele li serè pa des comedyins d' mestî, acviernés pa François-Michel van der Rest et Elisabeth Ancion.

## Racourti
Ça s' passe a Serè. 

Gn a on ptit roufion ki tchoûle, sol dilé d' ene voye, tot seu. Gn a ene comere ki s' a neyî e Mouze k' on vént d' rapexhî. N a ene feme ki vout zoupter evoye avou on bea Itålyin.

Ké rapoirt ?

C' est  l' inspecteur Leclerc ki va remantchî les pîces do puze di ces etrevéns la k' ont-st arivé pa ene bele nute d' l' esté. 

#### 
 Prezintaedje del pîce al creyåcion
Roman d' police

On **roman d' police** ou **roman policî** u roman **poliçrece** (on dit eto: on **polård**), c' est on roman ki toûne åtoû d' ene inkete di police. Sovint après on moude.

Ene comedeye policire, c' est on roman policî, la k' li policî fwait toplin des biestreyes.

Ene pîce policire, c' est ene intrike policire djouwêye e teyåte.

## Sacwants scrijhaedjes policîs e walon
 Romans e walon#Les romans policîs
* lives eplaidîs :
** L' afwaire des Houlpeas (Jean Bosly, 1956, pris a l' SLLW e 1939)
** On byin bråve ome (Chantal Denis)
** Kî çk’ a touwé JFK ? (Chantal Denis)
** L' ome ki n' dimandéve rén (Emile Sullon) (comedeye policire)
** L' adjint Mwasse (Jacques Desmet)
* lives nén eplaidîs
** «Micmak al cinse» (Raymond Dambly) (comedeye policire)
* lives so les fis :
** «Moudes a Wayindje» (Jacques Desmet, so Wikisourd)
* e teyåte e walon
** Les vwès del nute (Jean Rathmès)
** C' est vos (Michel Duchatto, 3 akes, 1937)

## 
Hårdêye di "Moudes a Wayindje"
Pwezon d' tchamosseure

On **pwezon d' tchamosseure** ou **tchamopwezon** ou **micotocsene**, c' est on prodût do metabolisse di sacwants tchamosseures. Foiravant les cenes ki crexhnut so les grins. Adon, les pwezons s' ritrovèt dins l' amagnî des biesses d' aclevaedje, aprume ezès poytreyes.

Å djoû d' ouy, on cnoxhe dipus di 1000 micotocsenes diferinnes.

## Provnance
Li grande pårt des pwezons d' tchamosseure sont ddja la dins les tchamps. Come ene todi pus grande poart do produjhaedjes di dinrêyes d' awousse si fwait dins les tchôds et crous payis, cisse rujhe la eva crexhant, leye eto.

Gn a co sacwants ki provnèt d' on wårdaedje å crou des grins.

## Sacwants micotocsenes
* les aflatocsenes ki sûnèt des *Aspergillus* : corantes dins les climats tropicås, aprume a cåze d' on mwais wårdaedje des grins.
* les ocratocsenes provnèt des *Aspergillus* et des *Penicillinium* ki sont eto des tchamousseures di silo å grins. C' est des pwezons po li rno.
* les tricocenes sont prodûtes pa des *Fusarium*; c' est des tchamosseures des tchamps. Gn a ene mî cnoxhowe, li rvômitocsene (dezocsinivalenol)
* li zeralone (zeyaralenone), ki vént bråmint so les poes d' Trouk; tchamosseure d' ås tchamps; disbrôle li produjhaedje d' ormones secsuweles; adon, les polets d' poytreye ni plèt må, mins bén les poyes ponresses.
* les fumonizenes : tchamosseure d' ås tchamps, elle ont des efets disfinse-rastrindants (sistinmes di disfinse ås celules).

## Sourdant et pî-note
Motlî Haust sol houyreye

Li **motlî Haust sol houyreye**, ki s' vraiy tite, c' est "*La houillerie liégeoise*" (Li Houyreye e Payis d' Lidje), c’ est on motlî walon francès des houyires do Payis d' Lidje, sicrît pa Jean Haust, avou l' aidance da Georges Massart, Joseph Sacré et Charles Graffart.

Il est sortitré "*Vocabulaire philologique et technologique de l'usage moderne dans le bassin de Seraing-Jemeppe-Flémalle*" (motlî filolodjike et tecnolodjike di l' industreye d' asteure e bassin di Serè-Djmepe-Flémåle.

Il a moussî foû a Lidje e 1925.

Li motlî est rprins sol limero **[E24]** dins l' djivêye des motîs do walon.


File:Graffart tiesse houyeu.jpg|p. II
File:Houyire evoyaedje.jpg|p. 54


## Kitaeyaedje do live
* p. II : dessén d' on houyeu (Charles Graffart)
* p. III : Coviete divintrinne
* p. V-VII : Adrovaedje da Jean Haust, esplicant l' ovraedje di ses aidants Georges Massart, Joseph Sacré et Charles Graffart.
* p. VIII Lives riwaitîs et acourtixheures
* p. 1-234 : motlî avou 255 desséns.
* p. 235-237 : Nos d' plaeces avou les houyires.
* p. 237-239 : Cåzaedjes di houyeus (3 sinnes so les 20 sicrîtes pa Georges Massart et Joseph Sacré; les ôtes sont wårdêyes å Muzêye do vicaedje des Walons).
* p. 240 : Rawetes et rcoridjaedjes.
Floriconte då sint Nicolai

Li **floriconte då sint Nicolai**, c' est on floriconte ki mete el sinne sint Nicolai et on botchî k' aveut touwé troes ptits efants, ki l' bon sint va fé raviker.

## Rascourti
thumb|on live contant l' floriconte
Gn aveut on côp, e l' Azeye mineure, èn eveke k' on loméve Nicolai ki s' diveut rinde å Concile di Nicêye. 

I s' aveut anuti dins on grand bwès, et i cwereut après ene djîsse po passer l' nute, aspoyî so s' crosse d' eveke, et minant si ågne avou ses bagaedjes.

I voet ene loumrote å lon, d' ene wåmire, et il î va bouxhî a l' ouxh.

I tome amon on mangon ki lyi vout bén bayî djîsse et soper.

Tot ratindant ki l' botchî finixhe di cotaeyî ene biesse, sint Nicolai ni s' sint nén a si åjhe. Mins i n' sait nén pocwè. Tot s' on côp, l' anea k' il a å doet si mete a rglati. Gn a ene pirete ki s' endè dismantche, et l' anea lyi dit cwè åd fwait do botchî ki l' riçût. 

La set ans did la, gn aveut yeu ene abominåbe pômagne sol payis. Troes gaméns s' avént vnou piede dins l' grand bwès, et dmander å botchî po s' ecahouter pol nutêye. I ls aveut ascoyî, mins ls aveut touwé, et wårdé å saloe.

Mins la l' botchî k' intere, et l' bague ridvént come divant.

Li botchî lyi dmande çou k' i vout po soper. 

- on pougnet d' pourcea ? do djambon ? on rosti ? di lård ?

- Neni, dit-st i l' sint Nicolai, dji vôreu bén del salêye tchå ki t' as dispu set ans dins t' saloe.

L' ome a dmoré ståmusse. I veyeut bén ki l' voyaedjeu aveut discovri l' potêye.

Et l' grand sint ndaler disk' al cåve, lever l' coviete do saloe, et prinde les ptits doets ki briként... et haetchî troes ptits roufions, pårlants-vicants, foû do saloe.

Cwand l' mangon (ki s' loméve "Hanscroufe") a veyou l' miråke do ravicaedje des efants, il a zoupté evoye, et cori come li vint d' bijhe ès muchyî dins l' bwès.

Les efants, ki n' avént pus magnî dispu 7 ans, on fwait ene cråsse gasse avou totes les amonucions del mangonreye. C' est a ç' moumint la ki Hanscroufe a rapliké, tot peneus. Et s' taper a djno divant l' veke po dmander pardon å Bon Diu. 

Come sint Nicolai kimincive a esse escran cwand i fjheut ses tournêyes po les efants, il a tuzé a çouci : Hanscroufe  vénreut avou lu. Il åreut todi ene sicoreye po zingler les efants k' avént stî metchants.

## Coleur di pea des personaedjes
Sint Nicolai d' Mira, c' esteut ene djin avou ene morete pea. Mins, tot l' tins des gueres inte les crustins et les «Sarazins», les cis di cisse coleur la estént purade loukîs come des djins a vey evi. I faleut don rprezinter on blanc sint. Li noere coleur di pea, c' est Hanscroufe k' end a erité. Å cmince on l’ rimeteut come on ramoneu di tchminêye. Avou l' discovraedje di l' Afrike noere, ça a divni cråndimint on negue.
2014

## Ça s' a passé ciste anêye la

### Etrevéns a vey avou l' walon
* Lives e walon k' ont rexhou ciste anêye la :
** Bosret di s' no d' famile (Joëlle Spierkel)
** So tchants so voye (Joël Thiry)
** Les grands åbes (Stibane, Sarah V, På-Hinri Thomsin, eyet ds ôtes)
** Li Noeråde (Jean-Luc Fauconnier)
** Sapinse Seur Lidiye (Emile Gilliard)
** Paskeyes di tos les djoûs (Joseph Selvais)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye
* Li govienmint del Walonreye candje, et ç' n' est nén l' minme k' å livea federå. Paul Magnette divént minisse-prezidint, mins Rudy Demotte dimeure minisse-prezidint del Federåcion Walonreye-Brussele

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike

Après les vôtaedjes do moes d' djun, i s' arindja on drole di govienmint, avou fok on pårti walon, li MR, å govienmint. Li prumî minisse (Charles Michel) et l' minisse des finances fourît di ç' pårti la. Tos les ôtes gros ministeres alît a des Flaminds di droete et do cinte. Gn ourit bråmint do herleme sociå, metans ene manif di tos l' payis a Brussele li 15 di decimbe.

Les Rodjes Diåles vont pol prumî côp disk' ås dmeyès finåles d' ene cope daegnerece di fotbal (loukîz 2 pådjes ladsu dins l' Rantoele-gazete l° 71 di l' erî-såjhon 2014).

### Ôtes etrevéns
* Oucrinne : Fén 2013, li prezidint rifuze l' acoird avou l' Kiminålté uropeyinne; des revinteus pro-Urope ocupèt adon Kiyev; li 20 di fevrî, l' årmêye saetche dissur zels å fuzik, avou 75 moirts. Li 22 d' fevrî li prezidint cwite Kiyev po Xharkov, et adon, li pårlumint vôte si disdjocaedje. Mins li Rûsseye riprind l' Crimêye, et les Crimeyins acceptèt l' raloyaedje pa referandom li 16 di måss. Adonpwis, les deus provinces di Doniesse et Louhanse volèt esse dislaxheye, et c' est l' guere sacwants moes ki fwait dipus d' 2000 moirts.
* Ene minêye di five Ebola acsût li Liberia, li Siera Leyone eyet l' Guinêye-Conacri. Et, pol prumî côp, fé ricnoxhe des cas foû d' l' Afrike.
* Israyel atake co on côp l' Binde di Gaza, pa air, pa tere et pa mer. Gn årè ene swessantinne di moirts israyelîs (ene dijhinne di civils) et dipus d' 2000 moirts palestinîs (dipus d' 1500 civils). Gn ava waire di rclamaedje disconte Israyel dins les payis d' Urope coûtchantrece.
* Li guere civile di Sireye, e s' cwatrinme anêye, fwait todi on hopea d' moirt. Des revinteus islamiveus d' Irak et Sireye controlèt ene nouzome sitindêye di tere, et ahiver èn estat islamike lomé eto Dayech.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 8 di djun : Jean Brumioul
* 9 di djun : Andrée Bacq
* 4 di djulete : Robert Vandamme
* 13 di setimbe : André Quevrain

### Ôtès djins
* 5 di djanvî : Euzebio
Rivuwe (teyåte)

Ene **rivuwe**, e teyåte, c' est on spectåke fwait di sinnetes, la k' on reye di des djins d' on coulot, d' ene sicole, d' on viyaedje ou d' ene veye, evnd.

## Sacwants rvuwes e walon
End a yeu tot on tins dins les deus teyåtes di Lidje, li Troca et l' Triyanon.

Michel Robert end a scrît ey  acvierné ene ou deus a Djerpene.
Serè (veye)

**Serè** (prononcî *Sèrè* F. *Seraing*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a prins l' tite di veye et k' a divnou intité

* Limeros del posse : **4100** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **L 75**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje et spotaedje des djins did la : 
** Lomaedje : Serezyin, Serezyinne (F. *Sérésien, ienne*).
** Sipotaedje: Råyeus d' årmås (r**â**yeûs d' **â**rm**â**s); ou, a môde di rvazî, Råyeus d' clås dvins les årmås (r**â**yeûs d' cl**â**s d'vins lès-**â**rm**â**s)

## Tuzance walone
### Motlî walon
Motlî del houyreye a Serè : Motlî Haust sol houyreye
### Sicrijheus e walon
* Camille Fabry
* Joseph Sacré et Georges Massart
* Jean Rathmès
* Richard Joelants
* Christian Thirion

### Accint walon d' Serè
Li mwaisse piceure di l' accint walon d' Serè, c' est l' prononçaedje «â» do betchfessî å. Did la li spotaedje des Serezyins, come dit cial å dzeu.
### Eredjistrumint
 Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Christian Thirion avou l' accint d' Serè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Pere Noyé

thumb|Général
Li **Pere Noyé** (des côps, djusse «**Noyé**»), c' est on forveyou personaedje ki vént å Noyé, mins eto al novelan po-z apoirter des bistokes ås efants. C' est ene kitoirdowe imådje da sint Nicolai et di s' fiesse.

## Istwere do Pere Noyé
thumb|Live k' esplike did dou vént l' Pere Noyé
Cwand les Amerikins, bråmint des ebagants des Bas Payis et di çou ki va divni l' Beldjike, volît rfiesti sint Nicolai, il avént rovyî les pondants et les djondants do personaedje.

* I n' si sovnént pus di Hanscroufe.
* Il avént rovyî l' ågne, et les raecenes ki les efants metént por lu magnî.
* I n' savént pus ki l' grand sint passéve passéve pa li tchminêye.
* I n' si rmimbrént nén ki c' esteut èn eveke, avou ene grande cote, li mite (tchapea d' eveke) et l' crosse.
* Il s' ont brouyî dins l' date di s' passaedje, tot l' metant li nute di dvant l' Noyé (come on rlomé powinme sicrît e 1923).

Adon, il edvintît on personaedje, co lomé sint Nicolai å cmince ("" e neyerlandès, divnou ""), mins ki va tot doûçmint esse ribatijhî «*Father Christmas*». Ci côp la, li novea lomaedje va esse ratourné dins tos les lingaedjes del Daegne. E walon, ça dinrè : «Pere Noyé».

Vla kimint k' il a ristî mådjiné :
* Il a des renes (deus disk' a ût, sorlon les môdes), et vneut avou ene eschlide.
* Il a des botes, on rodje cazawek, ey ene rodje bonete al ponte, avou on blanc pompon ki rtchait padvant..
* Come c' est on vayant k' apoite des boubounes, il a purade li cogne d' on ptit bodou.
* I passe li nute do rewoeyon d' Noyé.

## Môde do Pere Noyé e l' Walonreye
Dispu l' fén do 20inme sieke, li pere Noyé est todi pus djouwé ki Sint Nicolai. Aprume aou l' môde des martchîs d' Noyé ki cminçnut dedja å mitan do moes d' nôvimbe.

Portant, i n' a nén pår schové evoye les uzances do passaedje da Sint Nicolai li 6 di decimbe.

## Sourdants
Vuzion

Li **vuzion**, c' est li rcuvaedje påzès ouys di des waches electromagnetikes del loumire.

Ces waches la provnèt soeye-t i directumint do sourdant, soeye-t i k' elle ont rdjiblé so des sacwès opakes.

Sorlon li longueur del wachlire, ele vont permete di vey les coleurs des sacwès.
Amour

[thumb|scultreye da [Jacques Servotte enimådjant l' amour]]
thumb|sicrijhaedje e pires «''ich liebe dich''» (dji vos voe voltî) dins ene ancyinne schayire e l' Almagne
thumb|enimådjî pa Pierre Auguste Cot (1873)

L' **amour** (disk' å 18inme sieke, l' **amor**), c' est on sintimint di parfond ataetchmint d' ene djin a ene ôte djin, mins eto a des biesses, des plantes, des sacwès, des cwålités, des sudjets d' creyance.

## Motlî
Li manire classike di dire si amour, c' est avou l' viebe «» / «».

Mins on a reployî eto li simpe viebe «», come e francès. Insi, Bruno Picard wangna li pris del tchanson e walon e 1985 avou ene tchanson lomêye «Dji t' inme, Mareye-Jane»; Chistian Thirion, dins èn adrovaedje del Rantoele-gazete, trouve li vierbire «vey voltî» ene miete aviyeye. Mins toplin des scrijheus et des cåzaedjisses ont ptchî di siervi «vey voltî». Metans, André Gauditiaubois, dins l' tchansons da Wiyam Dinker «Vir voltî, c' est tot çk' on vout dins l' vicreye».

## Essegnes di l' amour
* li cour, sovint trawé d' ene fritche. Insi, dins l' pitit roman da Pierre Lazard «Letes di guere d' on piyote»
:Dj' a ene fletche d' amour plantêye e plin mitan di m' cour. ''.
* li foete (monde arabe); la k' «mi ptit foete» vout dire «mi tcher amour».
* li pitite andje avou èn air ås fritches, et avou on no omrin «Cupidon» si rtrouve voltî dins les scrijhaedjes e walon. Insi, dins l' tchanson «L’ andje ki pindeut l’ aiye» da Jean-Pierre Vervî (riprinjhe dins l' sitroete plake «Les nutes di måle lune».

## Spots et dijhêyes e walon so l' amour
* Li ci ki n' a nén cnoxhou l' amour, i n' a rén cnoxhou del veye (C61)
* L' amour, c' est èn abcès å cour ki s' percêye på cou (C61)
* L' amour, c' est cwate djambons pindous å minme crampon (C61)
*  (SpG1)
*  (SpG1)
* ,  (S117)
* e walon, "amour" ni rime nén avou "todi" (C. Massaux).
* les berikes et les blancs tchveas sont les cwitances di l' amour (SpG1)
* l' amour rishonne å feu ki s' discovere pal foumire (SpG1)
* çou k' l' amour fwait fé, dijheut ele tot rabressant s' vea (SpC99)
* 
* 

## 
lives da Jean-Jacques Gaziaux sol sudjet

## 
Tecses e walon so l' amour 

## Sourdant
Oyon o/ou/u

L' oyon L' **oyon O/OU/U**, c' est on foninme co assez corant e walon, avou toplin des cognes coinreces :
* toprès åtoû d' Lidje, on a des cognes avou "o"
** après Vervî, ces mots la prindèt "a", come bråmint des ôtes "o".
* pus lon åtoû d' Lidje, et dins l' payis d' Bastogne (Bijhe del Basse Årdene), c' est "ou".
* ôte pårt (payis d' Nameur, Coûtchant walon et l' restant del Basse Årdene). Mins li "U" pout rider eviè des ôtes prononçaedjes (“ë” /ə/ erîlêymint; “è” /ɛ/ ou “i” dins sacwants mots).

C' est l' lete **O** k' a stî relîte dins les rfondowes. Ci n' est nén l' pus lådje oyowe, mins c' est ene des pus tipicmint walones, bén cnoxhowe paski c' est l' cogne di Lidje minme.

C' est cist oyon la k' on a eto dins l' bodje B des viebes ki s' codjowèt come "alouwer" et "toumer".

Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est des mots come **' (Mape [[ALW]] **1**, "é, pierdowe (Mape [[ALW]] **1**, 72),  (Mape [[ALW]] **1**, 86).

''L' oyon O/OU/U pout esse loukî come ene foû-rîle di l' [[oyon OU/U]]''

== Ôtes mots avou l' foninme o/ou/u ==
 
*   / **', **'
*  / **'
*  / **', **'
*  / **',  **' (sins mousmint).
*  / **'
*  / **', **

## Alére
* L. Remacle, *[[La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600]]*, p. 88-89 (po cwand l' sourdant est on long U latén).
Vier do cour ås tchéns

Li **vier do cour**, c' est on rond vier del famile des fiyaires ki s' mete dins l' cour des tchéns.

 *[[Dirofilaria immitis]]*

I sont rascråwés pal hagneure d' on picron.

## Spårdaedje djeyografike
Li vier do cour est aprume rescontré dins les tchôds et frexhs payis. Mins on ndè rescontere eto e l' Urope coûtchantrece (Grande Burtaegne, France, Almagne). I n' avize nén awè stî trové el Walonreye.

## Senes del maladeye

Les mwaisses senes sont l' tossaedje, et l' dishoflaedje (coûtresse d' alinne) do tchén, ki tanfele cwand i rote.

Li biesse pout esse eto tote siblareye.

On sene kécfeye foirt timprou, c' est ene diermite setche, distrujhante do dbout des orayes (et di ds ôtès plaeces). Elle est cåzêye pa li stopaedje des féns ecdûts do sonk pa les microfiyaires.

## 
 Ene teze del sicole veterinaire d' Alfôrt (Paris) sol vier do cour

## Sourdants
Ludwig van Beethoven

**Ludwig van Beethoven**, c' esteut on muzicyin do Sint Impire Romin Djermanike.

I compôzéve del muzike classike. 

## Biyografeye
I dmoréve a Wîne.

Al fén di s' veye, i n' oyeut pus clair. Ni vey clair, et-z .

## 
 (discrijhaedje d' on moumint d' inspiråcion tot rotant åd dilong do Danube)
Belfleur

Ene **belfleur**, c' est ene tour metowe dizeu l' beur d' ene fosse, ki cmande li dischindaedje et li rmontaedje des mineus des prodûts del mene dins les gayoles di tcheriaedje (cadjes ås houyeus u ås berlinnes).


Blegny Mine 2.jpg|Blegni
Bois du Cazier 1.jpg|Bwès do Cazî
Charbonnage de Halette.jpg|Mont-dlé-Lidje
Charbonnage du Bas-Bois - 04.jpg|Soûmagne
Marcinelle0043.JPG|Mårcinele
Puit de Sauwartan 01.JPG|Doû


## Pårteyes del belfleur
thumb
* li  (3) : grosse rôle metowe ådzeu del belfleur, ki les cåbes des cadjes passèt dsu. Leu diyamete pleut aler disca 5 metes.
* les cåbes del **bobene** (1) li ci do dzeu esteut lomé "hôt " (2), li ci do dzo "bas tchîf".
* li , po sotni l' belfleur.


Muzêye Bwès Cazî rowes dintêyes.jpg|viyès moletes


## El toponimeye
Gn a des **rowes del Belfleur** a (Blegni, Sint-Nicolai-dlé-Lidje, Montgnêye-dilé-Lidje)

## Sourdants
Euzebio

**Euzebio** (di s' vraiy no : Eusébio da Silva Ferreira), c' esteut on rlomé fotbalisse portuguès.

Il a skepyî li 25 di djanvî 1942 (a Lourenço Marques, å Mozambike). Il a morou li 5 di djanvî 2014.

I djouwa å Benfica Lisbone et dins l' ekipe nåcionåle portuguesse dins les anêyes 1960.

Deus côps solé d' ôr.

Après s' cårire, i moussa al FIFA.
Fotbalisse

On, ene **fotbalisse**, c' est ene djin ki djowe å fotbal. Gn a bråmint dpus d' omes ki d' comeres.

Gn a des fotbalisses pol plaijhi et des fotbalisses di mestî.

## Rilomés fotbalisses walons
* Michel Preud'homme
* Daniel Van Buyten
* Philippe Albert
* Christian Piot
* Eden Hazard
* Jean-Marie Pfaff

## Ôtes rilomés fotbalisses bedjes
* Paul Van Himst

## Riscompinses di bons fotbalisses
* solé d' ôr

## Sourdant
Sint-Nicolai (veyes et viyaedjes)

Discramiaedje des hamteas, viyaedjes et veyes lomêyes Sint-Nicolai
## Walonreye
* Sint-Nicolai-dlé-Lidje (comene)
** Sint-Nicolai (viyaedje dilé Lidje) (ancyin ptit ban)
* Rozire-Sint-Nicolai (hamtea del Pitite Rozire)
* Sint-Nicolai (Li Rotche) (hamtea del Rotche)
## Flande
* Sint-Nicolai-Wåss (*[[Sint-Niklaas]]*, el Flande)
## Ôte pårt
Sint-Nicolai-dlé-Lidje

**Sint-Nicolai-dlé-Lidje** (la-minme **, F. Saint-Nicolas, Saint-Nicolas-lez-Liège), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité. 

## Ban d' Sint-Nicolai
* Sint-Nicolai (viyaedje dilé Lidje)
* Tîleu
* Montgnêye
Raparexhaedje di l' Aviedje

On **raparexhaedje di l' Aviedje** u ene **aparucion del sinte Viedje**, c' est ene creyance di sacwants catolikes come cwè l' Aviedje Mareye åreut raparexhou a des djins (todi des efants ), aprume al fén do 19inme sieke, kiminçmint do 20inme sieke.

Èn efant k' a veyou l' Aviedje est lomé veyeu ou veyant.

## Ricnoxhance del creyance
Li creyance est acceptêye pa l' Eglijhe catolike, mins ci n' est nén on doke.

## Sacwants leus d' raparexhaedje
### el Walonreye
El Walonreye, les raparexhaedjes si pasnut tertos e 1932 et 1933.
* Biarin : cénk efants årént veyou l' Aviedje inte li 29 di nôvimbe 1932 eyet li 3 d' djanvî 1933.
* Baneu : ût côps inte li 15 di djanvî eyet li 2 d' måss 1933. Li veyeuse, c' est ene glawene di 12 ans, lomêye Mariette Beco (1921-2011).
### el France
El France, l' Aviedje a raparexhou a Lourdes, a ene biedjresse lomêye Bernadette Soubiroux.
### e Portugal
Å Portugal, gn a on rlomé perlinaedje a l' Aviedje di Fatima.
### el Crowaceye
El Crowaceye, on perlene a Notru-Dame di Medjogorje.

## Corwaitaedjes des aparucions d' l' Aviedje
El Beldjike, on est ene miete sibarés ki l' Aviedje n' a nén aparexhou el Flande. Est ç' a mete e rapoirt avou l' fwait ki, di ces trevéns la, l' eståvlixhmint catolike esteut bråmint ås mwins des francès-cåzants ? Oubén est ç' ki les gazetes francesses cåzént toplin do canonijhaedje da Bernadette Soubirous ki va ariver oficirmint li 8 di decimbe 1933.

Ôte tchoi : kimint s' fwait i ki, ni a Baneu, ni a Biarin, l' Aviedje n' åye djåzé e walon, dabôrd ki les djins des viyaedjes, adon, cåzént a 95 åcint e walon. A Lourdes, elle åreut djåzé occitan. Mins el Walonreye, li walon esteut loukî come eriré pa les cis k' avént stî e scole (dabôrd, les evekes et cardinås).

Sacwants catolikes ont-st eto doté des raparexhaedjes di Biarin et d' Baneu paski les efants k' årént veyou l' Aviedje ni s' ont nén fwait curés u beguenes. Les dierinnès paroles da Mariette Beco, li veyeuse di Baneu. « Dji n' esteu k' on messaedjî tcherdjî di rmete on messaedje. On côp l' messaedje rimetou, li messaedjî n' a pus nole impôrtance ».

## Sourdants
Baneu

**Baneu** (F. *Banneux*, *Banneux-Notre-Dame*), c' est on hamtea d' Lovgné.

## Istwere
Gn ava on raparexhaedje di l' Aviedje inte li 15 di djanvî eyet li 2 d' måss 1933 a ene båshele di 12 ans, Mariette Beco (1921-2011).

Dispu don, c' est on leu d' pelrinaedje, et l' aiwe d' on sourdant est rlomêye miraculeuse.
Sint-Nicolai (viyaedje dilé Lidje)

**Sint-Nicolai** (la-minme: *Sint-Nicolêy*, F. *Saint-Nicolas*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité

* Limeros del posse :
** asteure : **4420**
** davance : **4310**
* Limero diyalectolodjike : **L 62**
* Arondixhmint : Lidje
Tîleu

Tîleû [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tilleur, rebané avou 4420 Sint-Nicolai-dlé-Lidje; limero diyalectolodjike: [L 76]; vî limero del posse: 4210

## Istwere
Rilomêye ekipe di fotbal.
Montgnêye

**Montgnêye** (fr: *Montegnée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Nicolai-dlé-Lidje.

* Limero del posse: **4420** (vî limero **4320**)
* Limero diyalectolodjike: **L 61** (mwaisse pont ALW)
Politike

Li **politike**, c' est l' årt di saveur kidure ene veye, on payis.

Li djin k' endè fwait s' mestî si lome **politikî**, **politicresse**.

## 
* Politike bedje; :Categoreye:Politike bedje
* Politike linwistike
Politikî

On **politikî**, ene **politicresse**, c' est ene djin ki s' ocupe di politike.

## Rilomés politikîs bedjes
*  Politikîs bedjes
*  Politikîs walons
*  Politikîs flaminds

## Ôtes rilomés politikîs
*  Rilomés politikîs
Soûmagne (viyaedje)

**Soûmagne** (F. *Soumagne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité.

* Limeros del posse :
** asteure : **4630**
** davance : **4634**
* Limero diyalectolodjike : **L 95**
* Arondixhmint: Lidje
* Lomaedje des djins : Soûmagnårds, Soûmagnådes (F. *Soumagnard, e*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Soûmagne
### Hamteas
* so Bwès-l'-veke (e F. *Bois-l'Evèque*)
* a Fetchî (F. *Fecher*)
* sol Maireu (F. *Maireux*)
* Rafhé (F. *Rafhay*)
* å Vevî (*Vivî*, F. *Vivier*)
* Werdjîfosse (F. *Wergifosse*)
### Ôtès plaeces
* e Bådrihåye (*Baudrihâye*
* sol Ladrêye,
* so li Rneubwès
* li Tier Magnri (*lu Tchinr Magn'ri*)

## Sourdants
Soûmagne (discramiaedje)

* Soûmagne (comene, avou les racsegnes d' après 1977)
* Soûmagne (viyaedje) (avou l' toponimeye et les sacwès di dvant 1977)
* Soûmagne (aiwe)
Raecene (miere plante)

Li **raecene** ou **carote**, c' est ene verdeure avou ene longue raecinêye, å pus sovint rodje (mins end a eto des blankes), ki les djins vont magnî, et ene cawe, foirt voltî dinêye ås robetes.

 *[[Daucus carota]]*

 Ombrelires

## Lomaedje et motlî
Li mot "raecene" (*rècène*, *racène*, *ricène*, *rucène*, *r(u)cine*…) esteut eployî, å 20inme sieke, so Lidje et l' Årdene, li mot "carote" après Nameur et Tchålerwè  mape PALW **1**, 10. 

Les payis ki dijhnut "raecene" po *Daucus carota* eployèt sovint èn ôte mot po l' pårteye del plante ki mousse dins tere : raecinêye (cåzu tote l' Årdene), raecinete (kékes ponts après Lidje et Wareme), rayire (après l' Viye Såm.

Les foyes del raecene so lomnut : cawe, scheuve, schoveye…

## Istwere del culteure
C' est ene plante k' on a cmincî a-z ahiver el Mîtrinne Ådje, el Walonreye, todi. Divant k' i gn åye des crompires. C' esteut li mwaisse amagnî des ptitès djins, veyanmint k' ele si pout wårder di l' ivier.

## Ahivaedje

Dins les grands tchamps, on lzès seme purade a roye, come les betråles; adon, on les treråye cwand ele sont trop spesses.

Dins les cortis, on lzès pout eto semer al volêye dins ene airêye (pårtchet). On l' aclairixh cwand ele kimincèt a crexhe.

Alére : live Gaziaux so les coûteures p. 275-276.

## Valeur nourixhrece
Foirt ritche e beta-carotinne, on prodût ki va dner del vitamene A. C' est po çoula k' on dit k' c' est bon po les ouys. On sait bén ki les celules del rixhene ont dandjî d' vitamene A po roter, si revoyî l' loumire å cervea.

## Sôres di raecenes
* Li rodje raecene ordinaire
* Li blanke raecene
* Li grosse djaene soucreye raecene po sognî les tchvås. On les seméve al volêye, dins li rgon. Après l' awousse, on irpéve li tchamp; on lzès råyive divant l' ivier (divant 1900).

## Eployaedje dins les floricontes
C' est ene verdeure ki les ågnes magnèt voltî. Adon, les efants endè metént todi dins leus solés pol fiesse del Sint-Nicolai.

## Sourdants
Raecene (discramiaedje)

* raecene (raecene (boket d' ene plante) : pårteye d' ene plante k' est dins tere)
** Raecene di cladjot d' corti (raecinêye d' *Iris germanica*)
* raecene (miere plante), raecene (verdeure) ou carote (*[[Daucus carota]]*)
* raecene d' on nombe (matematike)
* sourdant d' on sintimint, d' on må…
Raecene

alt=Raecene|vignette|Raecene
Li **raecene** ou **raecinêye**, c' est l' pårteye d' ene plante ki dmeure dins tere.

## Ovraedje del raecinêye
C' est l' raecene ki va abuvrer l' plante (å pus sovint). C' est leye ossu ki lyi va apoirter les sés minrås k' elle a dandjî po crexhe.

Sacwants plantes ridjetnut pal raecene. Po ls end espaitchî, elzès fåt **råyî** (fé rexhe di tere, raecene et tot).

## Sôres di raecinêyes
* raecene sitårreces (sapéns)
* pilot (raecene ki fonce e tere) (carotes, betråle, faw)
* raecenes ås troucoûles (come les crompires)
* raecene-agnon

## Sourdant
Cadje (discramiaedje)

* gayole (po resserer des biesses)
* cadje di l' acinseur do beur (houyires et ôtès parfondès menes)
* (imdjreçmint)
** prijhon
** bildigne

File:Hasenstall039.JPG|ås robetes
File:Dogtainers Pet Transport Clipper Cat Cage Plastic Travel Crate Labelled.jpg|di tchets
File:Men of the Mine- Life at the Coal Face, Britain, 1942 D8260.jpg|di houyire
Œuvre wallonne d'André Henin

thumb|coviete
Les **Sicrijhaedjes e walon da André Henin** (ki l' tite est e francès *Œuvre wallonne d'André Henin*), c' est ene ramexhnêye di tecses e prôze sicrîts pa André Henin et rashonnés pa Bernard Louis.

Li live a rexhou e 2013.

I fwait 280 pådjes.
Gade di fier (crodjambot)

thumb|

Li **gade di fier**, c' est ene teribe gade ki sereut dins les cåves, et ki vénreut coridjî les efants k' ont stî må-schoûtants.

Ele si trouve purade do après Måmdey.

## Egzimpes di mançaedjes
:Si ti n' es nén djinti, t' irès vey li gade di fier !

## Sourdants
Gade (discramiaedje)

* gade, bok, gadot, gadlot, biket (*[[Capra hircus]]*)
** Gade d' ôr (doûce creyance)
** Gade di fier (crodjambot)
** Li gade et les bikets (live d' imådjes)
* gade di tchivroû
* gade di mnujhî
** gade po fé souwer l' four sol tchamp
** gade po bate les dinrêyes al mwin
Spale (oxhea)

L' **oxhea del sipale**, k' on dit eto l' **[[omoplate]]**, c' est on plat oxhea plaké so li dzeu do dos, et ki s' adjond a l' tiesse di oxhea do bresse, tot fôrmant li djonteure del sipale.

C' est la eto k' il est sotnou pal clavete ås djins, mins nén dins les biesses ås tetes ås cwate pates.

## Discrijhaedje

Sol costé ki s' rashit sol dos,l'oxhea est plat, ene miete cåvlé.

Sol difoûtrin costé, gn a ene cresse ki court tot do long do grand costé, e mintan di l' oxhea, li **cresse  di l' omoplate**. Si role est d' rafoirci l' oxhea, a môde d' on bwès so tchant e mnujhreye, ki sereut clawé long e mitan d' ene plake.

Sol dibout di cisse cresse la, addé l' djonteure, gn a on rafoircixhaedje po-z ateler sacwants musses, l' **acramion**.

Ås tchets, gn a minme ene sititche so l'acromion, li **paracromion**, ki permete ås inspecteurs des tchås di ricnoxhe ene carcasse presse po-z esse cûte po do lapén.

## Maladeyes di l' oxhea del sipale
Li dispalaedje, c'est l' displaçaedje di l' oxhea del sipale d' avou les coisses do dos.

L' omoplate si pout eto sketer, mins c' est pus råle ki po les longs oxheas.

## Eployaedje
L' oxhea del sipale, avou les tchås k' i gn a åtoû et li dzeu del pate di dvant va fé on djambon di sipale (kitaeyaedje do pourcea).

E mangonreye, dizo li spale, c' est  li spiringue ou coisses å spiringue.

L' oxhea del sipale, so s' plat costé, a siervou come sopoirt di scrijhaedje. Les pus viyès modêyes di l' Alcoran ont stî scrîte so des spales di chamos.
Werbestele

thumb|Papî del Werbestele e 1944
Li **Werbestele**, c' esteut ene institucion almande metowe el Beldjike, tins del guere di 1940, la k' les djonnes djins estént oblidjîs di s' prezinter a tinzayeure (tos les moes ou insi).

Ci sistinme la a cmincî li 7 d' octôbe 1942.

Il î passént ene vizite divant on medcén. Adon, s' i n' avént rén, il estént prins po-z aler travayî e l' Almagne.

## Plaeçmint et personel
Li Werbestele esteut dins les comandateures. C' esteut des Bedjes k' î ovrént.

## Cas a pårt
Dins l' province do Lussimbork, les djonnes estént sovint evoyîs dins les oujhenes del Grande Dutcheye. 

Li çi k' ovréve dins l' ravitaymint, s' il aveut bråmint des papîs po l' prover, esteut metou d' costé po on moes, pu diveur rivni dvant l' werbestele.

## Refractaires
Les djonneas ki n' vlént nin aler travayî e l' Almagne si dvént catchî. On les loméve : les **refractaires**. 

Ça a stî bråmint des sfwaits k' on cmincî les makis.

## Lives e walon sol Werbestele
* Èn Årdinwès foû di s' payis, (Arthur Schmitz, tôme 1, ki s' passe dins ene oujhene e-n Almagne la k' i boutéve pol Werbestele)
* Louwis d' emon l' Pitchou (Henri Matterne, veye d' on refractaire ki mousse dins les makis)