open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
K' i sont loignes, ces valets (tchanson)

**K' i sont loignes, ces valets** (mwaisse sicrijhaedje: ***qui sont loignes ces valet***), c' est l' incipite d' ene viye tchanson e walon did diviè 1650.

C' est l' limero 3 do live «*[[Vîs arimés so les cmeres et l' mariaedje (live)|Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage]]*», eplaidî pa Jean Haust e 1941.

Elle est rprinjhe sol limero **288** dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.

## Pî-notes
Relêye

thumb
El **relêye** (**rålêye**) u **blanke djalêye** u **emårlaedje**, c' est l' edjalaedje di gotes di rozêye sol yebe u ôte tchoi k' est dvant l' ouxh. 

Li relêye vént k' i gn a pont d' nive (u waire), nén come el djivronde.

## Motlî
Li relêye ki s' vént mete so les cwåreas si lome eto "des fleurs".

## Askepiaedje del relêye
I s' fwait del relêye cwand ene sitindêye di tchamp, u d' ene sacwè k' est dvant l' ouxh si rafroedixh dizo li pont d' edjalaedje di l' aiwe (zero dgré Celsiusse). Dins l' minme tins, i fåt ki l' crouweur di l' air soeye å pont d' rozêye.

Dins les payis timperés, ci timperateure la arive del nute, cwand l' tere piede si tcholeur.


Djivronde so les coxhes.jpg|so les coxhes
Relêye so pare-brijhe2.jpg|fleurs sol pare-brijhe
0 Havré - Terril N° 1.JPG|sol copete des åbes


## Sourdant
Xhlé

Li **xhlé** u **pixhete**, c' est on likide fiziolodjike di vént des rnos, s' a rashonné dins l' vexheye et vént foû tins do pixhaedje på vé (po l' ome) u pixha (po les ôtès biesses ås tetes) u pal mozete (pol kimere) u l' nateure (po les ôtès biesses ås tetes).

## Compôzucion del xhlé
Gn a bråmint d' urêye divins.

## Uzaedje
### industreye del linne
On s' a lontins siervou del xhlé dins l' industreye del linne, po discråxhî les tozons.

### Medcene
Les analisses di xhlé mostrèt totès sôres di maladeyes, pår li soucrêye pixhete.

## Li xhlé ås oujheas
Ele contént des urates.

Ele si maxhe ås distcheyaedjes des boyeas dins l' clowake po dner l' pårteye blanke des polenes u schites d' oujheas.

## Pî-note
Economeye

L' **economeye**, c' est l' syince ki studeye li djeu di formåcion del ritchesse et del pôvurté des djins, des societés, des payis.

C' est eto li rzultat des mouvmints d' béns, di siervices et d' manoyes dins on metou payis.

## Motli
Li ci kel situdeye, c' est on u ene **[[economisse]]**.

## Coxhes di l' economeye
### Studiaedje teyorikes
Li **macro-economeye** situdeye les grands mouvmints d' çanses et d' martchandijhes inte les payis, les provinces, les veyes.

Li **micro-economeye** parpinse les mouvmints d' cwårs dins on metou manaedje, on viyaedje diné ou téle ou téle soce.

Li **finance** s' ocupe djusse do djeu des manoyes.

### Fonccionmint pratike
L' economeye capitalisse, c' est on sistinme economike la ki tot est fwait po ki les prôpietaires des eterprijhes wangnexhe li pus d' çanses possibe.

L' economeye socialisse u comunisse, c' est on sistinme la ki tertos doet bouter dins les eterprijhes di l' estat, et wangnî a pô près l' minme salåre.

L' economeye di soçnaedje, c' est on sistinme d' eterprijhes, sovint bråmint pus ptites, la ki l' wangne di cwårs n' est nén metou al copete di ttafwait, mins purade li bouneur des djins ki sont a l' ovraedje.

## Teyoreyes economikes
L' economeye n' est nén ene syince egzake. Les economisses si raloyèt voltî a ene u l' ôte sicole:
* li scole do libe comiece: ele dit ki les pris dins les martchîs si metèt zels-minmes dafaçon si on n' fwait pår gote rén po-z espaitchî li discandje des béns et des siervices (et, teyoricmint del mwindouve).
* li proteccionisse vout k' i fåt disfinde les produjheus di vosse payis disconte des cis d' ådfoû.

## Hårdêye divintrinne

* Tchåfornance economike
Camille Gaspard, auteur wallon

Li **live Camille Gaspard** u **Vicåreye et ouve da Camille Gaspard**, ki s' tite e francès, c' est ***Camille Gaspard, auteur wallon***, c' est on live avou ene grande pårteye di l' ouve e walon da Camille Gaspard (apus ki l' teyåte). Eyet ene sipepieuse biyografeye do scrijheu.

Li live a stî eplaidî pa Jean-Philippe Legrand (li ptit-fi do scrijheu) e 2017.

ISBN 978-2-96011989-0-4

## Motlîs metous dins l' live
* E180: mots radjoutés pa Camille Gaspard å motî Haust.
* E181: mots do motî Haust et do motî del Gléjhe k' il î aveut fwait des radjoutaedjes
* E182: motlî di tchaeke tecse, fwait pa Djan-Flipe Legrand

## 
Prezintaedje sol waibe di l' eplaideu
Clé (usteye)

Ene **clé**, c' est ene usteye simpe po vistrer et disvistrer des scråwes u les tiesses di bolons.

## Sôres di clés
* clé simpe, limerotêyes e milimetes, respondant al lårdjeur del sicråwe.
* racagnak
* clé al molete
Jean-Pierre Tintinaglia

thumb|coviete di s' sitroete plake
**Jean-Pierre Tintinaglia**, c' est on tchanteu e walon. 

Il uze di l' accint d' après  Nivele.

Il a-st eplaidî ene sitroete plake diviè 2004, «Cwand dji tchante» (*quand djè tchante*).

## Tinmes di ses tchansons
I tchante... si håsse di tchanter, li Waloneye, l' amour, li nateure (li frinne do Roman Payis).

Il a rprins on tecse da Frans Dewandelaer, «L' aveule».

## 
*  Tchanson d' intrêye del plake (cwand dji tchante)
*  Tchanson "L' aveule" (tecse da Dewandelaer)
* Cåzaedje di "Cwand dji tchante" & "L' aveule
Pont d' rozêye

Li **pont d' rozêye**, c' est l' pus basse timperature k' ene masse d' air pout aveur, a ene metowe pression et crouweur, divant k' i gn åye del bouwêye so les paroes (ådvins) u del rozêye (ådfoû).

## Pont d' rozêye et relêye
Li relêye si fwait dizo l' pont d' rozêye d' ene masse d'air (adon, gn a des gotletes d' aiwe ki s' rashiynut so les cayets solides) cwand l' timperateure est dizo l' pont d' edjalaedje di l' aiwe.
Fi ås ronxhes

On **fi ås ronxhes** u **fi d' ronxhes** u **fi ås picots**, c' est on fi d' årca avou des picots tos les 20 cintimetes.
Atelêye cogne (sustantif amazir)

thumb|plake avou l' mot «argane» () a l' atelêye cogne («wargane», )
thumb|plake avou l' mot «ayyor» () a l' atelêye cogne («wayyor», )
Ene **atelêye cogne**, c' est l' candjmint del voyale do prumî pî di bråmint des sustantifs dirî les dvancetes et dins sacwants ôtes cas.

Ci candjmint d' voyale la di l' atelêye cogne n' est nén l' minme po tchaeke mot. Elle doet esse dinêye dins les motîs d' l' amazir come c' est l' cas e .

## Lomaedje di cisse rîle la
E wiccionaire walon, on eploye asteure l' alomåcion «atelêye cogne» pol mot k' a candjî (divant, on djåzéve di «haetcheye cogne»). Li mwaisse mot mot est dit «libe cogne» (divant: «cogne prumrece»).

E francès, l' atelêye cogne si lome «*état d'annexion*»; li libe cogne: «*état libre*».

E-n inglès les deus fômes si lomnut «*constract state*» eyet «*free state*».

E l' arabe, «إرسال» (irsâl) pol libe cogne; «إضافة» (iDâfa) u «إلحاق» po l' atelêye cogne.

## Rishonnances avou des ôtes croejhetes
Li libe cogne respondreut å nominatif del croejhete do latén u d' l' almand. 

L' atelêye cogne, a l' acuzatif, ey å datif, ey å djenitif.

Mins ci n' est k' a mitan vraiy, poy ki l' sudjet metou padrî l' viebe est a l' atelêye cogne, dabôrd ki c' est on nominatif dins les croejhetes k' on a dit.

## Rîles d' eployaedje
* dirî sacwants dvancetes.
: (*adrar*) (montinne) =>  (*odrar*)
:ⵉⵍⵍⴰ ⵓⴷⴼⵍ ⵖ **ⵓ**ⴷⵔⴰⵔ. (*illa odfel rh *'o**drar'', gn a del nive dins l' montinne)
: (''ameksa'')   (bierdjî) =>  (''omeksa'')
:ⵏⴽⴽⵉ ⴰⴷ ⵉⵙⵙⴽⵔⴰⵏ « ⵜⵉⴳⵎⵎⵉ ⵏ **ⵓ**ⵎⴽⵙⴰ (''nekki ad iseskran tigemmi n omeksa'', C' est mi k' a metou so pîs li « Måjhon do Bierdjî ») 
* dirî on [[mot-usteye]] come  ().
: (''adfel'') (nive) => 
:ⵉⵍⵍⴰ **ⵓ**ⴷⴼⵍ ⵖ ⵓⴷⵔⴰⵔ. (''illa **o**dfel rh odrar'', gn a del nive dins l' montinne)
* come sudjet metou dirî on viebe.
: (''azwo'') (vint) =>  
:ⵉⴱⴷⴰ **ⵓ**ⵣⵡⵓ ⴰⵇⵔⵉⴼ ⴰⵔ ⵉⵙⵓⴹ ⵙ ⵊⴰⵀⴷ ⵏⵏⵙ (''ibda **o**zwo aqrif ar isoDo s jahed nnes'', li froed vint cmince a shofler a foice)
* come diterminant
:  (''afella'') (hôteur, copete) => 
: ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ **ⵓ**ⴼⵍⵍⴰ (''agadir **o*'fella*) Agadir-do-Hôt

## Sôres di haetchaedjes
I gn a cénk cas:
* omrins sustantifs kiminçant pa «ⴰ» (a) ki divnèt «ⵓ» (o):  =>  (montinne);   =>  (ôle d' argane al farene d' amande)

Zgh shi ahddon ⴰⵀⴷⴷⵓⵏ.ogg|aheddon (burnousse)
Zgh shi ohddon ⵓⵀⴷⴷⵓⵏ.ogg|oheddun
Zgh amzughni ⴰⵎⵣⵓⵖⵏⵉ.oga|amzorhni (no d' aiwe, tot seu)
Zgh asif n umzughni ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵓⵎⵣⵓⵖⵏⵉ.ogg|asif n omzorhni (avou dvancete "di", aiwe d' amzorhni)

* omrins sustantifs kiminçant pa «ⴰ» (a) ki divnèt «ⵡⴰ» (wa):  =>  (aiwe);  =>  (argane)
* femrins sustantifs kiminçant pa «ⵜⴰ» (ta) ki divnèt «ⵜ» (t):  => 
* femrins sustantifs kiminçant pa «ⵜⵉ» (ti) ki divnèt «ⵜ» (t):  => ,  => 
* des mots ki n' candjnut nén come  (solea)

## Sourdants
Pîs d' pourcea

Les **pîs d' pourcea**, c' est èn amagnî fwait avou li dzo des pates di pourcea (côpés dizo li djno (pates di dvant) u dzo l' djeret (pates do drî).


File:Salêye tchå pîs d' pourcea.JPG|djusse kitaeyîs
File:La Boqueria Market, Barcelona (64912240).jpg|å cråxhî
File:Judión del Barco con oreja.jpg|cûts avou des favetes


## 
*pîs d' vea
*pîs d' bedot
Assîte

Ene **assîte** u **assiete**, c' est on rond plat taexhon la k' on mete l' amagnî, po ene seule djin el prinde pitchote a midjote tins d' ene eurêye.

Li minme schiele, pus grande, po mete l' amagnî po tertos, si lome on plat.


Imådje:Assite keuve mots arabes.jpg|assîte di keuve avou on scrijhaedje arabe «mi, dji djåze walon»
Imådje:Assiette blasonnée "Nameur".jpg|assîte dins les coleccions do muzêye des Årts gårnixhants a Nameur


## Ôtes uzaedjes
Ele pout eto siervi d' decoråcion.
Pîs d' boû

Les **pîs d' boû**, c' est èn amagnî fwait avou li dzo des pates des boûs (divinltins) des åmess asteure (côpés dizo li djno (pates di dvant) u dzo l' djeret (pates do drî).

## Acostumances d' è magnî
On n' è magne pus waire el Walonreye, mins bén dins des payis come li Marok u l' Indonezeye.


File:الكرعين بالحمص.jpg|todi a môde marokinne avou des poes d' souke
File:Soto Mie Bogor 2.JPG|e l' Indonezeye, a môde di sope
File:Sate kikil Pasar Baru.JPG|todi e l' Indonezeye, a môde di brotchetes


## 
*pîs d' pourcea
*pîs d' bedot

## Pî-note
Homo sapiens (powinmes)

thumb
***Homo sapiens***, c' est l' tite d' ene ramexhnêye di powinmes da Jacques Desmet.

Il a rexhou dins li ptite coleccion del SLLW e 2025.

ISBN 978-2-930505-43-5 

## Mwaissès dnêyes
Li scrijhaedje est fwait dins l' sistinme Feller-Soverdeas, tot notant l' accint d' Mélin.

Gn a on ratournaedje e francès vizon-vizu.

Li fond del coviete, c' est ene veulire del feye do scrijheu, Fabienne Desmet. 

## Bokets d' l' ouve
* 
* 
* 

## 
*  Corwaitaedje divins «''Le carnet et les instants''»
*  sol waibe de livreyes del Beldjike
Gasteysse

**Gasteysse** (e basse (lingaedje), ******) u **Bitoria** (e-n espagnol, ***Vitoria***), c' est l' mwaisse veye do Payis basse otonome espagnol.
Payis baskicåzant

Li **payis baskicåzant** (e basse, ******), c' est ene sitindowe di tere ki comprind, asteure:
* li Payis Basse otonome espagnol
* on boket coûtchantrece del Navåre
* li Payis basse francès.

## Lingaedjes
Li cmon lingaedje, c' est l' basse. Mins il a stî spotchî po l' espagnol e l' Espagne eyet på francès el France.

Li politike linwistike di l' Ewscadi (payis basse otonome espagnol a permetou di ranimer li baskicåzaedje dins les efants, adon ki l' lingaedje eva a cou d' poyon, ostant el Navåve k' el France.
Donostia

**Donostia** (parey e basse (lingaedje) u **Sint-Bastén** (e-n espagnol, ***San Sebastian***), c' est ene veye do Payis basse otonome espagnol.
Bourg-la-Reine

**Bourg-la-Reine** est ene veye di France, el dipårtumint de Hauts-de-Seine. Ele si trouve inte Paris et Antony. 

## Djeyografeye

## Istwere

## A vey
* Villa Hennebique (1901-1903). 
thumb|200px|left|Villa Hennebique. 

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene.
Soce sins papîs

Ene **soce sins papîs**, c' est ene trope di djins ki s' rashonnnut amiståvmint po èn ocupaedje u l' ôte, mins ki n' ont pont fwait d' papîs po çoula.
Pierre Chesnot

**Pierre Chesnot**, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e francès (eto on Francès d' nåcionålité).

I skepia a Paris li 19 di may 1932.

## Ratournaedjes e walon
Si pîce «*[[L' otel est rimpli (teyåte)|Pension complète]]*» a stî redjårbêye pa Willy Leroy et djouwêye pal dramatike di Veskeveye e 2018.
Economeye di soçnaedje

L’ **economeye di soçnaedje**, c’ est on sistinme d’ eterprijhes ki n’ mete nén li wangnaedje di bråmint des cwårs come prumire såme (prumî bute) di l’ ovraedje.

## Mwaissès piceures
Les societés d’ economeye di soçnaedje sont sovint des coperatives. 

Dins des cenes k’ i gn a, tchaeke copereu u copereuse a ene vwès å mwaisse raploû (A.Dj.), et nén on nombe di vwès a vey avou l’ tcheté k’ il (elle) a-st aminé.

N a-t ossu des indepindants ki fjhèt d’ l’ economeye di soçnaedje sins l’ sawè.

## Spårdaedje
Gn åreut 250.000 posses d’ ovraedje el Beldjike dins ç’ cwårtî economike la.

## Sourdant
Vlamertindje

**Vlamertindje** (oficirmint e neyerlandès: ***Vlamertinge***), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Ipe, e l' province di Flande coûtchantrece.

thumb|eglijhe

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou djusse dilé Ipe minme, sol voye di Poprindje (N38).

C' est l' pus grande ancyinne comene di dvant 1977 di l' intité, après l' veye d' Ipe leye-minme.

## Toponimeye
* Brandhoek, c'est on hamtea metou å Coûtchant do viyaedje, todi sol voye di Poprindje.

## Pî-note
Îper (rebanêye comene)

**Ieper**, ubén **Îper** avou l' ortografeye walone, c' est ene rebanêye comene el province di Flande coûtchantrece. I gn a eto èn arondixhmint avou ç' no la.

## Etimolodjeye
El mot «&nbsp;**Îper**&nbsp;» vént do no d' ene mouze ki passe låvå&nbsp;: Îperlêye. C' est l' minme etimolodjeye po les nos wess-flamind ([VLS] *Yper*), neyerlandès, francès ([FR] *Ypres*) ey almand ([DE] *Ypern*).[vignette|Foto di l' eglijhe ki s' trouve al [Îper (pitit ban)|corinveye d' **Îper**.|centré]]
## Istwere
Tins del prumire guere daegnrece, i gn årè yeu cwate batreyes avou l' no d' **Îper****&nbsp;**:

* li batreye del Flande
* li batreye levantrece d' Îper
* li batreye di Passendåle
* li batreye di Lisse

## Referinces eyet sourdants
Dramatike walone di Veskeveye

Li **Dramatike walone di Veskeveye** (ki s' no est dné e francès : *Cercle Wallon Vesquevillois*), c’ est ene dramatike di Veskeveye.

## Istwere
Elle a stî ahivêye e 1988 pa Willy Leroy, k' end esta l' prezidint, et ki dmeure li ratourneu des pîces francesses e walon. Li role di mwaisse del djowe a stî rprins pa Georges Lessuisse ki dvént prezidint e 2009. Li prezidince passe a on pus djonne acteur, Maxime Lagasse, e 2017.

Il ont cmincî pa des coûtès pîces, pu des pus longues. Adon fé des cåbarets walons. Pu djouwer do Christian Derycke, pu do Feydeau, ey eto do Pierre Chesnot. Todi des comedeyes.

E 2018, so 30 ans d' vicance, il ont conté awè monté 38 pîces, djouwêyes 163 côps pa 38 comedyins, çou k' a fwait 4800 eures di dvant-rdijhaedje (repetaedje). Les spectåkes ont stî veyous pa 27.000 riwaitants.

Il ont pårticipé al Cope do Rwè e 2016 (et fé troejhinmes) pu e 2017 (et fé deujhinmes). Et al difén, el rascode e 2018 avou «L' otel est rimpli».


File:Afitche Veskeveye Derycke manaedjes riscrîte rifondou.jpg|Afitche d' on Derycke (On dit k' les manaedjes ni vont pus (2008)
File:Pîce Derycke Fåssès beguenes Veskeveye.jpg|Djouwaedje d' on Derycke (2012)
File:Feydeau Veskeveye1.jpg|do Feydeau
File:Teyåte Veskeveye wa-tchambe.jpg|Djouwaedje d' on Pierre Chesnot (2018) 
File:Veskeveye ôtel rimpli2.jpg|pareymint
File:Teyåte Veskeveye wa-tchambe rimpli.jpg|sifwaitmint
File:Veskeveye djouweus intrake.jpg|intrake avou les comedyins (2018)


## Manire d' ovrer

Å cmince, i loukèt les acteurs ki volèt bén djouwer ciste anêye la. Tos les comedyins vinèt do viyaedje di Veskeveye.

Adonpwis, gn a ene troclete di troes djins (Claire Paulet et deus ôtes) ki lijhnut ene cénkinne di pîces e francès. Pu relére ene did zeles. Après çoula, c' est Willy Leroy ki ratoûne e walon, avou l' accint d' Veskeveye, mins tot cwerant des beas mots ôte pårt (...).

Li ratournaedje et les djeus d' sinne sont todi foirt près del mwaisse pîce (on dmeure el France cwand l' mwaisse accion si passe vaila, et wårder l' francès po sacwants personaedjes egzotikes, come les Swisses).

Sol sinne, on havtêye voltî des mots walons po mostrer les intrêyes et rexhowes.

## 
* On dit k' les manaedjes ni vont pus
** Kiminçmint del pîce (djouwêye pal dramatike di Veskeveye)
** Shûte del pîce et responda des djouweus
* Efirdjî (un fil à la patte) (da Georges Feydeau)

## Sourdants
L' otel est rimpli (teyåte)

thumb
thumb|Pire Monseu et s' feme
**L' otel est rimpli**, c' est ene pîce di teyåte sicrîte e francès avou l' tite «*Pension complète*» pa Pierre Chesnot.

## Prezintaedje
Pire Monseu, c' est on fhjeu d' fimes ki dmeure a Paris. I vént tourner sol Coisse d' Azur. I lodje a l' otel Mimoza, dit-st i todi a s' feme, k' est foirt djalote. Oyi mins nén pus gn a pont d' otel Mimoza. I vént rtrover s' mayon, Magali, ki si ome, Tchåle-Hinri, boute come kimandant d' somarén, et ndaler e mission po des moes et des ramoes.

Mins on bea côp, vo n' la-t i nén ki Cicile Monseu a håsse di vni dmorer ene cope di djoûs dins cist otel la, ki si ome lyi vante tant. Sabaye kimint çki Pire Monseu si va saetchî foû di spexheur.

## Redjårbaedjes et ratournaedjes e walon
### Modêye Philippe Decroo
I redjårbêye pår li pîce ey el rimete el Walonreye. Les Swisses divnèt des Brusselwès, metans. Minme monsieu Monseu candje di mestî.

### Modêye Willy Leroy
I respectêye li mwaisse pîce, avou les minmès plaeces, et pår li manoye d' adon (vîs francs francès). Les Swisses djåzèt e-n on tchantant francès.

C' est ç' modêye la k' a rascodou li Cope do Rwè e 2018 avou l' dramatike di Veskeveye.


Teyåte Veskeveye wa-tchambe rimpli.jpg|des pratikes dischindèt des tchambes, divant l' ome del måjhon, tot sbaré
Veskeveye ôtel rimpli2.jpg|Ene ôte pratike, Florete, dins on cmaxhaedje di dvizes (kiproco) avou Tchåle-Hinri Lagasse


#### 
Prumî ake (djouwé pal Dramatike walone di Veskeveye)  

## Sourdant
Cawete inglesse -ing

Li **cawete inglesse -ing**, c’ est ene cawete di l' inglès ki sieve a fé l’ pårticipe prezintrece.
:*She is sleep*'ing** = elle est doirmant / elle est ki doime / elle est e trén d’ doirmi

Ci-la pout divni on [[sustantif]] :
:''We have a meet**ing*** = dj’ avans on raploû / nos avans on raploû
:''He plays kick-box'''ing*** = i fwait del pitante bocse. 

## Calcaedjes di mots avou l’ cawete -ing e francès

### francès standård
:*Je vais faire un brush*'ing**
:''C' est une vide dress**ing** brocante.
:''Des build**ings** imposants.
:''J’ai terminé mon mail**ing**
:''Vous faites du jogg**ing** ou du foot**ing** ?
:''C’ est un bon tim**ing**
:''Une piste de kart**ing**
:''Une hold**ing** luxembourgeoise.
:''Où as-tu fait ton perc**ing** ?
:''On fait du shopp**ing*' ce week-end.

=== francès d' Beldjike ===
Mots inglès passés e [[francès d' Beldjike]] avou candjmint d' sinse:
:*zoning

File:FrB-zonigne.jpg|å singulî
File:FrB-zonings.jpg|å pluriyal


## Calcaedjes del cawete -ing e walon
### Vîs vîs calcaedjes ni vnèt nén d' l' inglès
Les vîs vîs calcaedjes del cawete -ing provnèt do neyerlandès u di l' almand. I s' eshût el cawete -in u -én.

### Calcaedjes do cmince do 20inme sieke
Li scrijha provént d' on prononçaedje come e francès. E walon, ça dvént l' cawete -ingue.

Des côps, li sinse est rcandjî : 
:*meeting = raploû => metingue : rotaedje, raploû po ls eleccions.
:*pudding : wastea => pudingue : laecea avou del poure
Les cas di meringue et poudingue el djeyolodjeye (Louis Baijot, 2000)

### Calcaedjes del fén do 20inme sieke

Les calcaedjes del fén do 20inme sieke ont stî rfondoue come cawete -igne (Chantal Denis, 2000). E scrijha Feller, il est scrît -in´, ing´.

Les mots ont sovint wårdé leu minme sinse : 
:*brifigne ; disbrifigne (Mady Dorcymont, 2014)
:*bildigne
:*parkigne
:*dansigne
:*risligne (calcaedje do lussimbordjwès)
:*campigne

Mins l' sinse a des côps stî rcandjî.
:*living room (« måjhon ») => livigne (bele plaece)
:*zonigne

Pus spepieuzmint, gn a des noûmots k' ont skepyî avou l' cawete -igne: caravanigne, adressigne (lisse d’ adresses)

### Riwalnijhaedje di mots francès
Divant l' cåkêye di mots inglès calkés e francès, li walon walon saye di foirdjî des noûmots. Metans:
:*timing* => aeura, areuraedje
:*footing* => rotaedje, trotaedje, traftaedje, foutigne
:*jogging* => coraedje a pî, djoguigne.
:*percing* => perçaedje, percigne, oriyete di nez (di tchive, di botroûle).
:*brushing => rabeazaedje / rabelixhaedje di tiesse, bruchigne.*

## Sourdant
Ploråde så

Li **ploråde så** u **så ploråde** (u: **så ploreuse**; u: **ploråd**), c' est ene så ki vént come èn emîtrin åbe, ki ses fenès coxhes ritoumèt foirt bas totåtoû.

 *[[Salix babylonica]]*

## Uzaedjes
Foirt corant come ornumint dins les parks di veye, tot do long d' ene corante u cropante aiwe.
Fotche foyrece

Ene **fotche foyrece** u **fonne foyeuse** u **foyeuse**, c' est ene lådje fotche, avou des plats dints, k' on sieve po foyî.

## Avantaedjes
Pol cotlî u l' cotelresse, on a nén tant må s' dos.

Pol tere, on lait les coûtches di tere al minme parfondeur, çou ki sereut mî ki d' elzès rtourner.

On n' côpe nén les viers di tere come avou l' påle, ou lzès distrure come avou l' foyoe å moteur.

## Sourdant
Rustea

On **rustea**, c' est ene simpe usteye po ramasser des plantes u ôtès sacwès spårdous al tere, sins s' abaxhî.

## Motlî
Passer l' rustea si dit «».

## Pårteyes d' on rustea

* li mantche
* li fotche
* li båre
* les dints

## Sôres di rusteas
* rustea d' corti
* rustea å four
* rustea ås foyes
Cwir et rcwir (2 arimés)

**Cwir et rcwir** (*Rquirre è rquirre, cherche et recherche, poésie en dialecte d'Arville, Aurvaye*), c' est on ptit livret avou deus powinmes da Pire-Djôzef Dozîmont, eplaidîs a Libin.

Li live lu-minme n' est nén daté, mins li deujhinme arimé a stî scrît e moes d' may 1947.

## Tinme
Li prumî arimé, k'  dné l' tite å livret, cåze des rcweraedjes do scrijheu po rtrover des vîs mots walons. Si cwire a stî ecoraedjeye pa ene vizite da Jean Haust ki lyi a bén espliké li manire di fé. C' est çou k' i rdit bén dins l' powinme, ribouxhant sol clå come cwè tchaeke viyaedje a si prôpe patwès, et k' i nel fåt nén «mesbridjî».

Li deujhinme, lomé «l' eraeciné», a stî compôzé so l' air d' ene tchanson e francès ki dveut esse kinoxhowe adon (*devant un pot de vin clairet*).

## Interesse do scrijhaedje po l' istwere do linwe-ehåyaedje do walon
C' est motoit l' seu tecse e walon k' esplike les ricmandåcion da Jean Haust a ses temoens pol ramexhnaedje des mots.

Mins li scrijheu ni sieve gote li sistinme Feller, çou ki mostere ki, pår e 1947, cisse manire di scrire li walon n' esteut nén co si spårdowe ki ça.

## 
Scanaedje do livret
Gåtaedje d' on dint

Li **gåtaedje d' on dint** u **pourixhaedje dintrece**, c' est cwand on dint kimince a trawer pa l' emay, et l' pourixheure wangnî totes les parfondès pårteyes.

## Avançmint do gåtaedje
Li pourixhaedje shût todi ces estapes vola:
* prumî gåtaedje di l' emay dintrece, a cåze des seurs amagnîs.
* parfond gåtaedje di l' emay; i pout esse difoûtrin, sol copete des dints, u djondrin la k' deus dints sont si près onk di l' ôte k' i gn a tofer di l' amagnî ki dmane siplinkî la, minme cwand on broushe ses dints a tinzayeure.
* gåtaedje di l' ivwere dintrece, ki s' a trové discatchî.
* efouwaedje del tchå dintrece, ki dene li må d' dints
* moraedje del tchå dintrece, ey efouwaedje di l' oxhea dintrece, ki dene li houzaedje del mashale (abcès dintrece).


File:Cavities evolution 2.svg|atacaedje di l' emay
File:Cavities evolution 3.svg|trawaedje di l' emay et splawnaedje di l' ivwere
File:Cavities evolution 4.svg|efouwaedje del tchå dintrece
File:Cavities evolution 5.svg|li mashale est acsûte
File:Dental_Caries_Cavity_2_(cropped).JPG|pouri dint (al fén)


## Espaitchance
* rastrinde li magnaedje di soucråde pa les efants.
* lavaedje des dints comifåt divant d' aler coûtchî, et pår après tchaeke eurêye.
* pilules di fluwôr a prinde del djonne ådje disk' al laidådje.
* si fé viziter les dints do dintisse tos ls ans, po sognî li gåtaedje å cmince.
Dieudonné Boverie

**Dieudonné Boverie**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî a Lidje li 5 di måss 1905.

I dmoréve a Bressou.

## Ouves
### Prôze
*L' aiwe al boke, Bonasse, Viker, Ene pårteye di plaijhi, Don ci don la (biyets d' oumeur, 1937-1938).
* Mori.
*Li loumire pierdowe (noveles et tuzaedjes).

### Pîces di teyåte
* L' an 40 (comedeye e 3 akes)
* Å Dragon d' ôr (comedeye e 3 akes, redjårbêye d' ene pîce e-n itålyin, la Locandiera, da Goldoni)
* Clårté d' amour (èn ake, 1932)
* Li cinsî del cinse ås shijh sours (u: Li cinse ås shijh sours, comedeye e 3 akes, 1934)
* Istwere di fele (èn ake)
* Låmes di bouneur (èn ake)
* Li gamén (èn ake, tinme del Rezistance)
* Li Flanele (èn ake)
* Dinez m' on fizik (èn ake)
* Tchåsse-pî (èn ake)
* Li pindou (èn ake)
### Powezeye
* Al shijhe
* Li tonire des omes, F. Malherbe, Lidje, 1938.
* Istwere po mes frés
* I toûne des påles.

### Critikes di scrijheus e walon
I scrijha eto èn årtike e francès so troes scrijheus e walon, Joseph Vrindts, Louis Lagauche et lu-minme.

## Corwaitaedje di si ouve
Ses bokets sont bén tournés, et s' sieve-t i l' walon come on vraiy årtisse.

## Pî-note
Såvadje sawou

Li **såvadje sawou** u **pitit sawou** u **rodje sawou** u **sawou d' Djudas** u **îne**, c' est on bouxhon ki rshonne å sawou.

 *[[Sambucus edulus]]*

## Sourdant
Les Chtroumes (binde d' imådjes)

thumb
**Les Chtroumes** (e francès, *les Schtroumpfs*, e neyerlandès, *de Smurfen*), c' est ene binde d' imådjes askepieye pa Peyo e 1958.

C' est l' istwere di ptits bleus nûtons ki vikèt-st e-n on grand bwès.

## Sacwants personaedjes
* li Grand Chtroume, li tchîf do viyaedje, li seu k' a ene rodje bonete.
* li Chtroumfete, seu personaedje femrin.
* Gargayel, li macrea et s' tchet, Azrayel, ki croxhe voltî les Chtroumes 
* li Chtroume båbimene u Chtroume Grosse Biesse.
* li Chtroume Djouweu d' kéntes.
* li Chtroume Buzikeu, u Chtroume Tchipoteu.

## Eplaidaedjes
Les saze prumîs lives ont stî eplaidîs pa Peyo lu-minme. Après s' moirt, e 1992, c' est s' fi, Thierry Culliford k' acviernêye les noveas eplaidaedjes.

Les personaedjes des Chtroumes avént ddja aparexhou dins sacwants alboms di Djihan et Pire-Louwis.

## Les Chtroumes et l' tuzance walone
thumb|Li chtroumfete
Li vicaedje des Chtroumes corespond å ci des nûtons. Insi les femes echtroume sont bråmint pus råles (gn a k' ene echtroumfete po tot l' viyaedje di chtroumes). Come po les nûtons, gn a k' ene nûtonete po 10 nûtons.

Li viebe , po replaecî on viebe k' on n' tome nén dsu, c' est tipicmint l' uzaedje walon do viebe .

Les caracteres di tchaeke echtroume ont surmint stî tuzés des caracteres des set nûtons do floriconte di Blanke Nive.

## Ratournaedjes
thumb
### dins toplin des lingaedjes
Ont calké les cossounes do francès: li slovinne (Štrumpfovi) eyet l' izlandès (apus ki l' dierin "f"): Strumparnir

Bråmint des lingaedjes ont rprins li cogne do neyerlandès (de Smurfen): inglès: the Smurfs; norvedjin: Smurfene, polonès: Smerfy, suwedwès: Smurfarna

Des ôtes ont edvinté on novea no ki va avou l' prononçaedje (motoit ene gote drole) dins l' metou lingaedje.
* almand: die Schlümpfe
* daenwès: Smølferne
* espagnol: los Pitufos; itålyin: Puffi
* catalan: els barrufets
* basse: Pottokiak
* arabe: **السنافر**, es-sanâfer
* trouk: Şirinler

### e walon
Li mot egzistêye dedja so l' esplicant motî do walon (2000-2004) dizo scrijha «chtroumfe». Dins l' Wiccionaire, on a co rdisploucté l' coron po divni . Li «f» rispite dins l' parintêye: 

Kékès coûtès istweres ont stî ratournêyes e walon pa Lucyin Mahin et emantcheyes dins les bouyotes pa Fabian Beghin e 2018.

Li prumî albom ratourné pår e walon, «Les chtroumes et les berikes emacralêyes» a vudî e 2021 dizo deus accints walons, li ci d' Lidje eyet l' ci d' Nameur, eplaidî a «Noer Dessén».

## 
Ene plantche e walon

## Pî-notes
Tontons Macoute

Les **Tontons Macoute**, c' esteut ene sôre di police privêye metowe so på so fotche pa François Duvalier après k' on åye sayî d' l' assaziner li 29 di djulete 1958. Si fi, Jean-Claude Duvalier les va wårder.

Come i n' estént nén payîs, i passént leu tins a touwer u a mancî les djins por zels .

## Dins les belès-letes e walon
Dins ene des noveles di «Moude a rvinde» ki s' passe el republike dominikinne, li scrijheu, Lucyin Mahin mådjene k' il ont rtrové d' l' ovraedje ladrî come touweus å paymint.
Danse Mareye Doudouye

Li **Danse Mareye Doudouye** (*danse Marîe Doudouye*), c' est ene danse foclorike del Walonreye, aprume e Roman Payis.

## Cåzaedje del tchanson
:*Mareye Doudouye, doudouye doudouye doudouye et nos, on nd a !
:*Des blancs naveas po bén rimpli ses grands tchenas.
:*Et nos plantrans nos [[canada (plante)|canadas]]
:*Avou Mareye Doudouye *(2 côps)
:*Doudouye, doudouye doudouye doudouye et nos, on nd a!
:*Nos prometans s' i vegnnut beas
:*K' on broûlrè a Mareye Doudouye *(2 côps)
:*Doudouye, doudouye doudouye doudouye et nos, on nd a!
:*Troes djéns d' [[tchandele]]s et deus d' *blanbia* 
:*Li danse Mareye Doudouye, li danse Mareye Doudouye; li danse Mareye, li danse Mareye, danse Mareye Doudouye *(2 côps)

On rprind l' tot on deujhinme u on troejhinme côp s' on vout.

== Istwere ==
Elle a rtrové del ravicance lanawaire dins les fiesses di viyaedjes come a [[Côroe-l'-Tchestea]].

== Rindjmint sincieus ==
Li danse Mareye Doudouye est rindjeye dins les danses di *fertilité''.

## 
* Dansaedje pa des efants a Côroe-l'-Tchestea
* Pårticion d' èn air vijhén (danse do cossén)
*  Eredjistrumint d' eviè 1980 (tchanteu: Robert Vanorlé)

## Sourdant
Dintistreye

Li **dintistreye**, c' est l' coxhe del medcene (mins sovint metowe foirt a pårt) ki studeye totes les tecnikes po sognî les dints.

Li ci (cene) kel pratike si lome **dintisse**.

## Istwere
Divinltins, li mestî esteut pratiké pa des **råyeus d' dints**. I s' métént so les martchîs, et rclamént k' on n' åreut nén må. Dilé zels, on tabeur ki roudinéve tot l' tins d' l' operåcion, po covri les boerlaedjes do pacyin ki crevéve di må. 

Did la l' ratourneure: . 

## Kékes ovraedjes do dintisse
* plombaedje
* discrahiaedje des dints
* råyaedje d' on dint (gåté dint)
* ritchaptaedje d' on dint
* plaeçaedje di fås dints
* ridressaedje des dints (ortodintreye)

## Sourdants
Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon

thumb|cou-coviete do limero 12
Li **coleccion Haust di scrijhaedjes e walon**, ki l' tite e francès, c' est «*Collection Nos Dialectes*», c' est ene coleccion d' lives e walon k' a stî metowe so pås so fotches pa Jean Haust e 1933. Ele sitata avou s' moirt e 1944, apus ki les cis k' il aveut ddja tot apresté. Li dierin limero k' a stî eplaidî pa Elisée Legros et Maurice Piron e 1949.

E. Renard a bouté å ratournaedje e francès des cwate lives da Joseph Calozet, et al biyografeye da Henri Simon.

L' interesse des [motlî}}s metous al fén des lives end ont fwait mete sacwants come rahoucas pol [djivêye des motîs do walon.

## Tites del coleccion
# Joseph Calozet; E payis des shabotîs (1ire 1930; 2e ed. 1945).
# Edouard Remouchamps; Tåtî l' Perikî (1934).
#  Nén cnoxhou scrijheu, Simon li Scrinî (1934).
# Henri Simon; Li pan do Bon Diu (1935).
# Henri Simon; Cwate pîces di teyåte d' Hinri Simon (1936).
# Joseph Calozet; Li bracnî (1944)
# Joseph Calozet; Pitit d' mon les matantes (1946)
# Joseph Bastin; E9 (1939)
# Cwate vîs scrijhaedjes di ptitès djins d' après Lidje (1939)
# Joseph Calozet; Li crawieuse agaesse (1946)
# Dijh arimés so les cmeres et l' mariaedje (1941)
# Louis Henrard; Li bidete da Colas (1949).
# Li conferince di Limbôr, live eplaidî pa Jean Lechanteur eyet Camille Meessen (2018)

## Pî-notes
Taile

Ene **taile**, c' est on come on lådje rond plat, avou des hôts boirds, po diferins uzaedjes.

## Sacwants sôres di tailes
### sorlon l' materio
Gn a des tailes di tere et des tailes di bwès.


File:Lewin.jpg|taile po prusti
File:Taile bwès djaeyî rapîçtêye.jpg|taile di bwès d' djaeyî, petêye et raboctêye


### sorlon l' uzaedje
Po cure des plats: li contnou si lome ene **tailêye**; dins sacwants payis, on mete on covieke a môde di tchapea chinwès, come li tadjine d' Afrike bijhrece.

Po scramer l' laecea divant l' arivêye des tourbenes: adon, gn a on betch po vudî l' crinme. On les lome eto ****.

Po prusti l' påsse po fé do pwin.

## Pî-note
Rôzî

Li **rôzî**, c' est on djinre di ptit bouxhon avou des mo pondantès spenes, mins ki dene des belès fleurs lomêyes **rôzes**.

 *[[Roza]] spp.*

 *[[Rôzacêyes]]* (ki c' est lu ki lyi a dné s' no)

## Dins l' lingaedje walon
### dins les ratourneures
* 

### Dins les belès-letes
On rlomé powinme da Hinri Simon a come tite: «Li ptit rôzî».

Jean Wisimus a ossu lomé ene ramexhnêye di ses tecses «Des rôzes et des spenes» (parexhou e 1926).
René Seret

**René Seret**, c' est on scrijheu e walon ki vneut do costé d' Lidje,

## Ovraedjes

* *Lectures de la poésie en wallon liégeois*
* Lès grands vints
* Li råskignoû

## Sourdants
Tchena

On **tchena** u **panî**, ène ovraedje di banselreye po mete des sacwès dvins, k' on pout poirter a ene mwin (eneviè les banses).


File:Tchena.jpg|tchena d' schinons, fwait come passe-tins
File:Tchena2.jpg|fwait pa ene djin d' mestî
File:Tchena ary-geffa.jpg|tchena d' schinlaedje di bindes di plastike


## Fijhaedje di tchenas
* schinlaedje di schinlires (di côrî).
* texhaedje di oizires
* texhaedje di pålmî nin
* texhaedje di bindes di plastike.

## Motlî
Gn aveut toplin des nos pa des panîs d' totes les sôres. I plént candjî d' ene plaece a l' ôte tantea k' on tchet n' î rtrouvreut nén ses djonnes. Sorlon les motîs:
### shuvant l' cogne
* tchena: mot l' pus djenerå, sinonime di panî; di oizires (C13); avou anse et sins coviete (O4)
* côret: pitit panî d' oizires avou anse et coviete (C13)
* cabas: avou des pougneyes, po mete kékes comissions (C13)
* bodet: grand rond u longou panî, avou on covra et deus pougneyes (O4)
* kertin: avou anse et sins coviete (O4)
* manoke: dimeybolrece, avou ene anse et sins covra (O4)

### shuvant l' uzaedje
* ponete: po les poyes aler ponre (C13)
Vinoz, Mareye (tchanson)

«**Vinoz, Mareye**» (k' el prumî tite, c' esteut «***Mareïe***», e sistinme Feller, «*vinez, Marèye*»), c' est ene rilomêye tchanson e walon sicrîte pa François Bailleux.

## Rilomêye
Loukeye come li tchanson tipike do walon, ele riprezinta on moumint li rfus d' candjmint des djuris del tchanson e walon.

:''Mins les ancyins del Walonreye (…) volént k' on gruzene a tot côp bon «vinoz Mareye» et cråmignons.

## Tecse
(so Wikisourd)
* rimetou e Feller
* rimetou e rfondou

## 
 oyåve cial, prononçaedje lidjwès, acpagnté del muzike

## Sourdant
Kinto Sol

**Kinto Sol**, c' esteut ene binde di rappigne mecsikin.

## Mimbes
* Skribe
* El Chivo
* DJ Payback

## Alboms
* Kinto Sol (1999)
* Del Norte al Sur (2000)
* Hecho En México (2003)
* La Sangre Nunca Muere (2005)
* Los Hijos Del Maíz (2007)
* Cárcel de Sueños (2009)
* El Ultimo Suspiro (2010)
* Familia, Fe y Patria (2012)
* La Tumba del Alma (2013)
* Protegiendo El Penacho (2015)
* Lo Que No Se Olvida (2016)
* Somos Once (2017)
* Lengua Universal (2018)

## Referince
Cartel de Santa

**Cartel de Santa**, c' esteut ene binde di hip hop espagnol.

## Mimbes
* Babo
* Rowan Rabia

## Albom
* Cartel de Santa (2002)
* Vol. II (2004)
* Volumen Prohibido (2006)
* Vol. IV (2008)
* Sincopa (2010)
* Me Atizó Macizo tour en vivo desde el D.F. (2012)
* Golpe Avisa (2014)
* Viejo Marihuano (2016)
Côde ISO 639

Li **côde ISO 639**, c' est on côde ISO po les lingaedjes.

Gn a des cis ås deus letes (ISO 639-2) ki sont dnés djusse po les scrîts lingaedjes. End a ås troes letes (ISO 639-3) ki sont dnés po tos les lingaedjes.

Gn a 432 lingaedjes k' ont on côde ISO 639.

## Egzimpes di lingaedjes avou u sins côdes ISO
### Egzimpes di lingaedjes avou on côde ISO ås deus letes
* **wa**: walon (diné e 2002).
* nl: neyerlandès
* en: inglès
* de: almand
* es: espagnol
* ar: arabe
* mt: maltès
* pt: portuguès
* it: itålyin
* da: daenwès
* sv: suwedwès
* pl: polonès (çou k' espaitche sovint d' eployî ces deus letes la come modele po "pluriyal", dins l' Wiccionaire walon, metans)
* ru: rûsse
* be: bielorûsse (çou k' espaitche sovint d' eployî ces deus letes la po "betchete")
* ja: djaponès
…

### Egzimpes di lingaedjes avou on côde ISO ås troes letes
* **wln**: walon (co siervou sol Wiccionaire neyerlandès)
* arz: arabe edjipsyin
* ary: arabe marokin
* amz: atampaya (çou k' espaitche di l' eployî po l' amazir)
* tmz: tamanacou (çou k' espaitche di l' eployî po l' tamazir do Mîtrin Atlasse)
* tam: tamoul (çou k' espaitche di l' eployî po l' tamazir do Mîtrin Atlasse)
* shi: chleu (lingaedje)
* tzm: tamazir do Mîtrin Atlasse
* kab: tamazigh cabile (mins k' a eto ene valixhance di côde ås deus letes)
* shy: tamazir chawi
* zgh: kimon amazir marokin

### Egzimpes di lingaedjes sins côde ISO 639-2 mins avou on côde ISO 639-3
Sacwants lingaedjes sins côde ISO 639-2 ont tolminme on côde ISO 639-3
* picård (côde ISO 639-3: pcd)
* djeriès et guernuziès (côde ISO 639-3: nrf)
* rifin (côde ISO 639-3: rif)

### Egzinpes di lingaedjes sins côde ISO
* tchampnwès
* lorin (lingaedje)
** gåmès
* alzacyin
* scôswès (lingaedje); scôswès d' Uster.
* normand (lingaedje) (apus ki les lingaedje coinreces di Djersè eyet Guernuzè k' ont on côde 639-3)

## Dinaedje des côdes ISO 639-2
I sont dnés pal livreye do Congrès des Estats Unis. Po documinter ene dimande, i fåt mostrer ki c' est on lingaedje bén ricnoxhou. Po les côdes ås deus letes, ki c' est bén on scrît lingaedje.

## Istwere do côde ISO do walon
Les côdes ISO 639 do walon ont stî dnés so ene dimande da Pablo Sarachaga dins l' kimince des anêyes 2000. Li documintåcion, rashonnêye avou l' aidance da Lorint Hendschel, Stéphane Quertinmont et d' l' UCW evoyeye mostréve k' i n aveut vormint ene literateure e walon dispoy des ans. 

I s' adjixheut di fotocopeyes di lives e walon et d' årtikes sol walon mostrant k' on l' eploye ossu bén pol powezeye ki pol prôzes, et ossu dins des gazetes. I rclama eto k' i n aveut pår des cours a l' univiersité k' ont l' walon come sudjet.

## 
 Lisse des côdes ISO 639-2

## Sourdant
Control Machete

**Control Machete**, c' esteut ene binde di rappigne mecsikin ey espagnol-cåzant.

## Mimbes
* Fermín IV
* Pato
* DJ Toy Kenobi

## Alboms
* Mucho Barato (1996)
* Artillería Pesada presenta (1999)
* Solo Para Fanáticos (2002)
* Uno, Dos:Bandera (2003)
Akwid

**Akwid**, c' esteut ene binde di rappigne mecsikinne, ki tchantéve e spagnol..

## Mimbes
* Ak
* Wikid

## Alboms
* Proyecto Akwid (2003)
* Komp 104.9 Radio Compa (2004)
* Los Aguacates de Jiquilpan (2005)
* E.S.L. (Univision, 2006)
* La Novela (2008)
* Clasificado "R" (2010)
* Revólver (2013)
* El Atraco (2015)
Molotov

**Molotov**, c' esteut ene binde al muzike mecsikinne maxhant l' rappigne avou do rok.

## Mimbes
* Ismael Fuentes de Garay
* Micky Huidobro
* Randy Ebright
* Juan Francisco Ayala

## Alboms
* ¿Dónde jugarán las niñas? (1997)
* Apocalypshit (1999)
* Dance and dense denso (2003)
* Eternamiente (2007)
* Agua maldita (2014)
Jean Hamblenne

**Jean Hamblenne**, c' est on scrijheu e walon eyet èn eplaideu di tecses rilidjeus crustins e walon.

I vna å monde li 8 d' awousse 1953.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, ey eto scoleu (boute-po-rén) pol teyolodjeye crustinne (ortodosse).

Il est mimbe des Relîs Namurwès ey il a yeu l’ cocåde e 2021.

## Ovraedje come eplaideu
D' aboird, i rtrova les ratournaedjes e walon d' on moenne di l' abeye di Rotchfoirt et les replaida (Evandjîle sint Mår, såmes).

Adonpwis, e 2016, il enonda on pordjet di ratournaedje e walon di tot l' Novea Testamint. A fwait k' des noveas tecses moussént foû, i les meteut a môde di livrets. Insi, il eplaida cénk prumirès letes d' apoisse e walon (e 2020), shuvou di cénk ôtes letes d' apoisse e walon (e 2021). Li live etir («Li Novea Testamint e walon») rexha e 2022.

Il a eto replaidî ene ramexhnêye d' arimés da Reynolds Hostin, Roukes et pazeas (*Rukes èt pazias*) (2019) pu deus pîces d' èn ake do minme oteur: «Cours moudris» eyet «L' ome» (2020). Eto, todi rapexhîs pa Hostin, ene djivêye di spots di dmorants des viyaedjes del province di Nameur.

## Come sicrijheu
I cminça a scrire des tecses e walon dins les Cayés walons eyet dins l' Bourdon diviè 2017. 

I publeye eto ses ouves dins l' Soverdea dispu 2020.

E 2022, i rashonne tos des scrijhaedjes dedja parexhous dins ces troes rvuwes la, L’ istwere do monde racontêye pa les biesses.

E 2024, il a dné on tecse pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Sourdant
Atlasse des lingaedjes di France (discramiaedje)

* ALF (20inme sieke)
* Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la (21inme sieke)
En revenant de la belle Rochelle (tchanson e francès)

***En revenant de la belle Rochelle***, c' est ene viye tchanson e francès.

## Ratournaedjes e walon

Li tecse a stî rmetou e walon pa Chantal Denis diviè 1998.

Tot m' porminant sol voye del citadele,
Dj' a rescontré, troes spitantès båsheles

:::**Resploe**
c' est nosse walon ki nos moenne et ki nos moenne
c' est nosse walon ki nos moenne å lon

…
et sins tchoezi, dj' a rabressî l' pus bele

…
ele m' a dmandé "pocwè mi et nén zeles?"

…
mes sours eto, ont leu cour ki gonfele

…
dj' a respondou, paski c' est vos l' pus bele.

## 
* Modêye ståvlotinne 

## Sourdant
Albindazole

L' **albindazole**, c' est ene drouke del famile des binzimidazoles disconte des viers k' on sieve ostant ås djins k' ås biesses di cinse.

## Dôzaedje ås djins
Come li prodût n' est waire epweznant, on dene å pus sovint ene seule dôze di 200 miligrames po les tot ptits efants (onk a deus ans) eyet 400 miligrames po les efants di pus d' deus ans et les grandès djins.

Po les ronds viers, on n' a dandjî sovint ki d' on seu purdjaedje. Mins pinsez k' i gn a co des oûs ki vont disclôre pus tård.

Po les plats viers (vier solitaire), i fåt médyî troes djoûs e-n erote.

## Dôzaedje ås biesses
Foirt corant po médyî les bovrins (a 7,5 mg å kilo) et les bedots (a 5 mg å kilo). Pol dewe do foete, i fåt médyî a 10 mg å kilo.

## Sourdants
Dewe do foete

Li **dewe do foete**, c' est on plat vier sins aneas (trematode) ki vént dins l' foete des roemiant.

Gn a deus sôres:
* grande dewe do foete (*[[Fasciola hepatica]]*)
* pitite dewe do foete (*Dicrocelium lanceolatum*)
Dayech

Li **Dayech** (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy estat dins les contrêyes sunites di Sireye et d' Irak dins les anêyes 2010.

## Istwere

E 2014, profitant del guere civile siryinne et del flåwisté des Irakyins dins les payis sunites, il avént parvinou a si stinde so ene nouzome sitindêye di tere. 

E 2015 les Dayech controlént tot l' Levant del Sireye, et tot l' Coûtchant di l' Irak mågré les bombårdumints di toplin des payis aloyîs disconte di zels.

E 2016, i cminçnut a rescouler divant l' årmêye irakyinne ki rprind Ramadi.

E 2017, e l' Irak, i pierdèt Mossoul (batreye di Mossoul enondêye li 15 di djanvî). El Sireye, ene aloyance di Croudes et d' Arabes siryins lezî rprind Raqa.

E 2018, les Rûsses et les Siryins lweyålisses d' on costé, les Amerikins et l' aloyance Croude-Arabe di l' ôte lezî rprindèt les dierins teritweres åtoû d' Dayr-ez-zor, dins l' Levant del Sireye.


|les Dayech apicèt on Djaponès (29 d' octôbe 2014)
File:ISIS enters Rakka.jpg|Djoyeuse intrêye des Dayech a Raqa (2014)
File:Captured ISIL fighter in Saladin Governorate (4).jpg|Apiçaedje d' on combatant Dayech (avri 2015, province di Saladine)
File:CountriesAgainstIS.svg|Aloyîs disconte Dayech (decimbe 2015)
File:CTS Convoy Mosul 1.jpeg|årmêye irakyinne endaland so Mossoul (23 d' fevrî 2017)
|årmêye irakyinne a Mossoul (11 di djulete 2017)


## Lûte foû payis

I fourît eto dirî sacwants atakes terorisses, inte di zeles, les cenes di Brussele et Zaventem e moes d' måss 2016.

## Bateus po Dayech
Gn ava toplin d' djonneas di tos les payis k' alît s' egadjî avou zels, inte di zels des Bedjes come Tarik Jadaoun.

## Dins les scrijhaedjes e walon
On è cåze dins l' novele «Li måtourné» da Lucyin Mahin, eplaideye e fouyton dins l' Rantoele-gazete, pu dins ene ramexhnêye di noveles, Moudes a rvinde (2018).

Come prôze nén racontrece, sol djudjmint di sacwants irakyins so les Dayech, gn a yeu deus adjåzias da Martial Ledecq, on cérudjin walon k' ovréve po MSF k' a stî deus côps a Mossoul. Il ont stî ramexhnés pa Lucyin Mahin.

## Sourdants
Richard Goemine

**Richard Goemine**, c' est on scrijheu e walon do payis d' El Lovire.

I scrît dins l' *[[Moxhon d' Ônea (gazete)|Mouchon d'aunia]]*.

## Ouves
* *Asto dè m’ pichlote*, 2012
Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons

thumb|Rindaedje des pris 2024
Li **bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons**, c' est ene bate drovowe a tertos, po trover des noûmots (e walon, mins eto e picård et minme e gåmès).

Elle a stî metowe so pîs come pårt del fiesse ås lingaedjes walons diré 2015.

Tchaeke anêye, gn a on tinme, et, des côps k' i gn a, èn atåvlaedje di sacwants mots k' on pout ratourner.

Les noûmots atåvlés polèt esse rahoukîs dizo l' côde **G101** dins l' djivêye des motîs do walon. Les meyeus mots des onze prumirès anêyes ont stî replaidî dins on ptit live lomé Noûmots walons (''Néologismes wallons issus des fêtes aux langues de Wallonie'', 2015-2025).

## Djuri
Dins l' djuri, gn a: Batisse Frankinet, Michel Francard, Lucyin Mahin (disk' e 2018), Chantal Denis  (disk' e 2018), Jean-Luc Fauconnier, eyet Alix Dassargues (dispu 2017); et Roland Thibeau pol picård (disk' e 2017). 

E 2019, c' est Romain Berger ki divna mwaisse del djowe.

## Edicion 2015
Li tinme, c' esteut les nouvès tecnolodjeyes eyet l' mårcutigne.

Gn ourit 12 bateus(es): 4 e rfondou walon, 4 e walon do Levant, onk e carolo, onk e namurwès, et deus e picård.

Li djuri relijha sacwants noûmots a spåde, inte di zels :
* guigne-djin pol francès «*caméra de surveillance*»
* egurniyaedje po «årtchives» 
* zûna pol franglès «*buzz*»
*  pol xhinåd li pus corant, ki fwait djustumint ene clignete.
*  po disfacî on fitchî sins ådjeu del rapexhî (inglès «» sins åjhmince di fé èn «»)
* djermon pol franglès «*start-up*»

## Edicion 2016
C' esteut sol tinme del medcene.

Gn a yeu 6 atåvlaedjes: onk avou l' accint d' après Tchålerwè, onk d' après Lidje, onk e gåmès, onk di Måmdiy ey onk e picård.

## Edicion 2017
### Rizultats
* Sol waibe oficire del Fiesse

## Edicion 2018
C' esteut so les voyaedjes.

## Edicion 2019
Li tinme fourit «les addjectifs absitroet et les valixheures moråles».

## Edicion 2020-2024
Li tinme, c' esteut l' ecolodjeye, lådje-veyanmint : evironmint, les enerdjeyes, li tcheriåjhe (transpoirt), li rivnaedje a ene veye pus naturele. Les rzultats n' ont nén polou esse dinés al fiesse ås lingaedjes walons, k' a stî rmetowe di cåze do cron virûsse. Et l' bate rimetowe po 2024. Onk des noûmots ricnoxhous esteut «&nbsp;ecostrindaedje&nbsp;». 

## 
*  Papîs d' tuzaedje da Lucyin Mahin
* Tos les noûmots prumés 2015-2025
* Motlî di noûmots (2025)

### 2015
* Tos les dossîs atåvlés e 2015 et rapoirt Mahin
* Rizultats oficirs

### 2016
* Tos les dossîs atåvlés e 2016 pluss on prindaedje-pårt foû-bate et rapoirt Mahin
* Rizultats oficirs

### 2017
* Tos les dossîs atåvlés e 2017 et rapoirt Mahin
* Rizultats oficirs

### 2018
* Tos les dossîs atåvlés e 2018 et rapoirt Mahin
* Rizultats oficirs

### 2019
* Sacwants dossîs prezintés e 2019

### 2020-2024
* Rizultats oficirs
* Prezintaedje pol fiesse (avou des mapes)

### 2025
* Mots prumés
Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs (livret)

**Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs**, ki l' tite e francès, c' est ***Le wallon au service des muses grecques et latines***, c' est on livret adjinçné pa Tchåle Djosran ey eplaidî å CRIWE e 1986.

## 
Scanaedje do live
Jacqueline Maurissen

**Jacqueline Maurissen**, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.

Ele sicrît dins l' gazete «Nosse lingaedje».

## 
*