Tcherbon d' fåde

thumb
Li **tcherbon d' fåde** u **tcherbon d' bwès** u **fåjhî**, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li hoye. 

## Motlî
Li tcherbon d' bwès est fwait pa des **fådeus** (eto: **fådreus**) u **fådîs** u **tcherbonîs**.


Fådeu divant hôte fåde.jpg|Fådeu divant ene hôte fåde (Marok)
2 مكامير الفحم.jpg|fådeus e l' Edjipe
Charcoal Making 1.JPG|fådîs e l' Inde
Faszenegetes.jpg|e l' Hongreye
Köhlerin-auf-Meiler.jpg|fådresse
Mangkong children making charcoal.JPG|on pitit fådeu et deus ptitès fådeuses


Les fådeus viként sol fådreye (tchantî d' fådaedje). I dmorént sovint dins ene **cahoute** u **houte** u **lodje**.

L' etaeslaedje des schenes et des cleperes, refaxhî d' fene tere si lome li **moye di fåde**.

Divant d' î mete li feu, li moye si lome **hôte fåde**

Cwand elle a tot fwait d' broûler, ele s' a retaeslé. On cåze adon di **basse fåde**.

Cwand on a discatchî, et miner l' tcherbon evoye, i dmeure co del **tere di fåde** so les **aires di fåde**.


Fådreye Moghress.jpg|Fådreye å Marok (bwès d' ucaliptusse)
Fådaedje Moghress fåjhî saetchs pezaedje.jpg|rimplixhaedje des saetchs a tcheryî 


## Fijhaedje do tcherbon d' bwès
Les fådeus cminçnut pa sårter ene ronde plaece po fé l' **aire di fåde**. Pu l' resteler comifåt.

So ç' tins la, les abateus ont flaxhî djus les åbes a mete a fåder. C' est des djonnes åbes sins grande valeur di mnujhreye. I les rcepnut a on mete. Il les vnèt apoirter dilé l' aire di fåde avou ene **berwete di fådeu**, k' a ene foirt hôte dossire.

Adon, les fådeus emantchnut li tchminêye


Charbonniers préparant matériel.JPG|ricepeus d' tronces
Berwete di fådeu.jpg|berwete di fådeu (djaenès fritches)
Meiler 1.JPG|li tchminêye tote seule
Kohlenmeiler Modell.JPG|tchiminêye est å mitan
Etouars-charbonniere 03.JPG|pus lådje tchiminêye
Fåde trô tchmineye.jpg|trô del tchiminêye, veyowe do dzeu


Adonpwis, **dressî l' fåde**. Po ç' dressaedje la, les fådîs astampént li prumî lét d' féns cleperes ou d' fagots d' coxhes åtoû del tchiminêye. Pus on deujhinme lét, di bwès pus gros, pacô des schenes. Les pus ptitès moyes n' ont k' deus léts. Mins å pus sovint, on radjoute les tcheyaedjes di moens d' on mete al copete, po fé l' **combe**. Ou adon fini li copete del moye avou des bwès di diferinnès longueurs.


Fådeus Moghress aprestaedje bwès.jpg|dressaedje do prumî lét (pus fenès coxhes)
Pitite moye di fåde.jpg|pitite moye, avou djusse deus léts
Moye di fåde nén rcatcheye.jpg|moye ås troes léts, nén co rcatcheye


Cwand les bwès sont tertos bén emantchîs, on rcatche li moye avou del fene tere, pu avou ene coûtche di waezons, di foyes ou d' coxhetes. Ci rcatchaedje la fwait a pô près 25 cintimetes di spès.


Fådaedje Moghress6.jpg|moye di fåde ricatcheye, nén co aloumêye; on voet bén l' combe, nén bén rimpleye
Moye di fåde coûtches ricatchaedje.jpg| deujhinme coûtche di rcatchaedje mitan fwaite
Moye fåde Moghress ricatcheye fouyas.jpg|moye tote ricatcheye, tere et coûtche di fouyas


Li fådeu pout aloumer l' fåde. I monte dissu avou ene pitite schåle u des egrés u griper sins rén, so ene pitite pî-sinte. I va stitchî ene bote di strin dins li tchminêye (li **rnåd**), pu sol côp, ristoper li trô del tchiminêye.

Pu fé des trôs a on mete di hôt sol costé del moye, les **drovoes**. I ndè va rexhe ene blanke foumire. Si l' broûlaedje va trop rade, li foumire divént bleuwe. Li fåde riskêye di trawer, et l' bwès broûler a cindes, estô di **braijhner**. Adon, i fåt ristoper sacwants drovoes, avou des waezons u del tere. C' est po ça k' i faleut waitî al fåde djoû et nute.

Après kékes djoûs, on rclôt tos les drovoes metou å hôt, et ndè rdrovi pus bas, les **avaloes**.

Cwand tos l' bwès a fådé, li moye s' a retaeslêye. C' est ene basse fåde, k' on pout drovi.


Charbonniers dans Lure début XXe.jpg|egrés po monter sol moye
Moye fåde esprindowe pî-sinte combe.jpg|pî-sinte viè l' combe
Kohlemeiler-mit-Leiter.jpg|schåle
Hôte fåde blanke foumire Rharb.jpg|hôte fåde ki vént d' esse esprindowe: blanke foumire
Fåde drovoes.jpg|drovoes et avaloes
Moye di fåde blanke foumire Rharb.jpg|broûlaedje ki va motoit trop roed: li fådeu ristope les drovoes


## Traeces des fådeus dins les bwès al fén do 20inme sieke
On pleut rtrover les ancyinnes aires di fåde dins les bwès. C' esteut des grands ronds sins åbe. Cwand on foyive, on trovéve del «tere » di fåde u «noere tere» foirt ricwerowe des djårdinîs.


Viye aire di fåde vå Bayhon.jpg|viye aire di fåde sipoujheye (on a raspepyî tote li noere tere)


## Istwere del fådreye
thumb
 

## Alére
* Lucien Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, tôme II, pp. 138-168.
*  (avou des bokets d' fråze e walon) S30 p. 19.
*  (avou des bokets d' fråze e walon) Dony, Emile, *Vocabulaire du faudeur au pays de Chimay*, BSLLW, tôme 59, 1925, pp. 19-24.

## 
*  
* 

## Sourdant