open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Christine Decock

thumb|e 2018
**Christine Decock**, c' est ene bouteuse pol walon del redjon d' Nameur. Elle est mimbe des Relîs Namurwès.

Elle a vnou å monde a Nameur li 5 di djanvî 1954 et î a morou li 12 di nôvimbe 2025. Di s' mestî, elle esteut bibiotecresse.

## Biyografeye
Elle a stî l' mwaisse ovreuse do CeRHiN, li cinte di documintåcion istorike des bibiotekes di Nameur. Elle î a metou so pî des espôzicions et a ovré so des lives d' istwere.

E 2018, elle a aidî a adjinçner les 100 ans del gazete *[[L' Avni (gazete)|L' Avni]]*.

Elle esteut eto muzicyinne et djouwéve del clarinete dins l' årmonreye overresse di Malône.

## Ouve pol walon
Elle a fwait rviker l' coleccion d' lives e walon del Bibioteke di Nameur.

C' est ene des djins k' a enondé l' Fiesse ås lingaedjes walons e 2014, ey elle a adjinçné totes les edicions ki s' ont passé a Nameur (2014-2018, 2025). Elle a eto bråmint bouté sol maraton d' lijhaedje «Lére sins rlåtche».

Elle est ricnoxhowe come sicoleuse pol pordjet «walon e scole» pal Siervice des Lingaedjes do Payis. E 2023, elle a metou so pî on spectåke avou les scolîs del sicole  di Wartet.

E 2023, tins des Fiesses del Walonreye, elle fwait des visites do Muzêye Félicien Rops e walon, avou Julien Noël.

C' est leye eto ki fjheut l' pådje di djeus dins l' gazete *[[L' Avni (gazete)|L' Avni]]* tins des Fiesses del Walonreye.

## Alére
* *On p'tit mot dès Rèlîs po Christine*, dins *[[Les Cahiers Wallons (gazete)|Les Cahiers Wallons]]*, 89inme anêye, , djanvî-fevrî 2026, p. 4-5.

## Sourdants
Fraijhî

On **fraijhî** c' est ene plante ki dene on magnåve frut, li **[[fraijhe]]**.

Gn a sacwants diferinnès plantes k' on lome insi.

## Sôres di fraijhîs
### Sorlon l' groxheur
* fraijhî d' corti : fraijhe di deus cintimetes
* fraijhî d' grande coûteure: fraijhe di troes cintimetes
* fraijhî des bwès (*Fragaria vesca*): fraijhe pus ptite k' on cintimete.
### sorlon l' botanike
* famile des rôzacêyes
** *[[Fragaria]] spp.*
** *Duchesnea indica*
** *Potentilla sterilis*
* famile des brouwiracêyes
** *Arbutus unedo*
* famile des påwionacêyes
** *Trifolium fragiferum*

## Crexhaedje
Li fraijhî dmeure å raeze di tere (nén d' pus d' 20, 25 cintimetes hôt).

Il est foirt voltrûle. Li plantisse si stind tocosté avou des rampes k' on lome **trinnåds**. Elzès fåt côper e moes d' djun, ôtrumint les fraijhîs s' escrandixhèt.

## Sourdant
Ostinde (discramiaedje)

**Ostinde**, c' est l' no di deus edroets&nbsp;:
*El rebanêye comene ki s' trouve sol Coisse bedje.
*El pitit ban ki s' trouve dins l' rebanêye comene do minme no.
Fraijhe

Ene **fraijhe**, c' est on magnåve frut d' ene bele rodje coleur, foirt kinoxhou totavå l' Daegne.

## Mwaissès dnêyes
Li fraijhe provént do fraijhî.

Les cenes des botikes, c' est sovint on croejhmint *[[Fragaria]] × ananassa*

Les fraijhes des bwès sont beacôp pus ptites.

## Coûtivaedje

### Viyaedjes ås fraijhes
Li fraijhe di Wépion est foirt rilomêye e l' Walonreye.

### Codaedje des fraijhes
Les fraijhes si codnut al mwin. Dins les grands tchamps d' fraijhe, c' est sovint des codeus u codeuses ki n' fijhèt k' çoula. E l' Beldjike, c' est des Bulgåres. E l' Espagne, c' est des cmeres marokinnes.

## Sourdant
Blanke kixhåde

Li **blanke kixhåde** u **blanke ourteye**, c' est ene plante avou des foyes come ene ourteye, mins avou des blankès fleurs.

 *[[Lamium album]]*

 *[[Ourtiyacêyes]]*

## Mwaissès dnêyes
Les blankès ourteyes ni picnut nén.
Peuplåcion

Li **peuplåcion**, k' on lome eto kécfeye «&nbsp;**populåcion**&nbsp;», c' est l' eshonna des djins ki dmeurnut eyet vicnut a èn edroet. Do moens, sorlon l' definixha demografike.

## Astronomeye
E-n astronomeye, les **peuplåcions**, pus spepieuzmint les **peuplåcions d' estoeles**, sont des eshonnas d' estoeles dins èn edroet do spåce. On dvize å pus sovint di **peuplåcions** tot cåzant des estoeles di no galacseye. Come di djusse, on-z a l' **peuplåcion I** avou des stoeles ritches e metås, come el Solea, ey on-z a l' **peuplåcion II** avou des stoeles k' ont nén des metås timpesse. Ces deus **peuplåcions** la sont des atåvlaedjes da Walter Baade.

## Referinces eyet sourdants
Oûpêye (discramiaedje)

**Oûpêye**, c' est l' no di deus edroets&nbsp;:
*El no d' ene rebanêye comene el province di Lidje
*El no do ptit ban dins ç' rebanêye comene la.
Riscrijhaedje del vwès

El **riscrijhaedje del vwès**, sovint rbatijhî **ricnoxhance di vwès**, c' est ene coxhe del sûtisté éndjolike ki saye di ricnoxhe les sons del vwès d' ene djin, saizeye pa èn eredjistreu, po les riscrire a môde d' on tecse eployåve pa ene éndjole. 

## Tecnike vijhene
Li sinteze di pårlaedje est djusse li contråve del sinteze do pårlaedje.

## Uzaedje
Sacwants di ces programes la doerént esse capåbes di scrire do tecse dins on metou lingaedje a pårti d' on fitchî odio d' on cåzaedje.
Siemens HermeLijn

Les **Siemens HermeLijn**, c' est des motrices di tram avou des bas plantchîs ki rôlnut so les rantoeles di tram flamindes.

## Etimolodjeye
Si ces rames ci s' lomnut **HermeLijn** avou on grand «&nbsp;L&nbsp;», el sustantivire «&nbsp;**hermelijn**&nbsp;» egzistêye e neyerlandès. C' est çk' on lome voltî ene erminete.

Afeye, on-z el lome **DWA HermeLijn**, veyanmint k' c' est l' ancyin no del societé di fabricant di trams **Siemens**. Tolminme ki **DWA** a stî racaté e 1998, èn an dvant l' metaedje so les voyes des prumirès motrices.

## Istwere
[vignette|Ene '''HermeLijn''', al ståcion d' Ostinde, e [2010, k' aidive les BN LRVs, dinltins.]]
Ces rames ci ont stî metowes so les voyes etur 1999 eyet 2006. Totfeye, on-z end a co fwait inte 2011 eyet 2012.

Mågré k' a l' atake, c' esteut po les rantoele di Gant eyet d' Anverse, ces motrices ci vont sovint al Coisse po-z aspaler, tins des vacances d' esté.

## Machene
On conte deus sôres d' **HermeLijn**, tot rwaitant l' minaedje. Ene mitan ont deus posses di minaedje, tins k' l' ôte n' end a k' onk. I gn a eto inte 58 eyet 74 ashidas, tot contnant 176 a 192 sakîs di stampé. 

## Referinces eyet sourdants
BN Light Rail Vehicle

[vignette|Deus motrices, a [Anderluwe Caliguluk (Ledjir metro di Tchålerwè)|Anderluwe Caliguluk.]]
Li **BN Light Rail Vehicle**, racourti e **BN LRV**, c' est ene rame po les rantoeles di trams eyet di ledjirs metros. Ci rame ci ont stî askepieye på société ki s' lome La Brugeoise et la Nivelloise.

## Istwere
Fén del dijhnêye 1970, les Vicinås volént ernovler les motrices di tram yet di ledjir metro. Foû del Beldjike, La Brugeoise et la Nivelloise end a vindou å Ledjir metro d' Maynila.

A l' atake des anêyes 2020, el TEC rtape les motrices d' ès rantoele. On-z a dmandé a l' oujhene d' Alstom ki si trouve a Fleuru po s' ocuper d' ça, minme si ene mitan d' l' ovraedje si fwait dins les atelîs tchålerwetîs do TEC. Do costé di De Lijn, el societé publike flaminde a rsaetchî foû les cis k' estént co al Coisse. Ene miete dvant li 23 di setimbe 2023, leu dierin djoû, gn aveut co doze motrices dinsi ki rôlént drola.

## Adjinçna
Normåldimint, el societé k' a fabriké les **LRVs**, La Brugeoise et la Nivelloise, voleut fé askepyî des motrices avou troes reyons. Inte di yeusses, gn åreut yeu èn acordeyon. Mins nerén, les Vicinås ont inmé mî d' awè des motrices avou deus reyons. Les Vicinås ont comandé ces rames la, li 18 di may 1977. 

Li dvant-modele aveut tolminme troes reyons. Sol droete del rame, i gn a cénk poites&nbsp;: 2 å dvant, 2 å drî ey 1 å mitan. Li dvant-modele esteut lomé «&nbsp;6000&nbsp;». El binde des 6000, c' esteut pol rantoele del Coisse. Dins ces rames la, i gn aveut k' on posse di minaedje, conte deus po les cis del rantoele di Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Mitrayete

vignette|Deus '''mitrayetes''' so on minme platea.
Ene **mitrayete**, c' est èn amagnî walon ki vénreut del redjon di Tchålerwè. 

## Istwere
El **mitrayete** åreut stî askepyî inte les deus gueres daegnreces. A l' atake, c' esteut deus bouterames avou do boure.

## Fôrmule
Vo les dinrêyes la k' on-z a dandjî po preparer ene **mitrayete**. Ça prind ene cwénzinne di munutes**&nbsp;**:

* Des fritches
* Del tchå
* Ene baguete copårteye e deus 
* Des verdeures (nén oblidjî)

## Rilomêye
Les **mitrayetes**, on-z endè ritrouve sovint dins les fritkots. Les **mitrayetes** n' sont nén sovint rwaitî tot-z apårtinant al bénmagnance. Tot rwaitant el gastronomeye, on coujhnî foirt peuprece al tévé aveut askepyî on waernu fritkot, e 2020, a Mont ''intra-muros''. 

## Referinces eyet sourdants
Ceclêye

[vignette|Ene '''ceclêye del Lene''', tins k' el esteut e-n etroclaedje avou [Djupiter (planete)|Djupiter, li 13 di decimbe 2018.]]
Ene **ceclêye**, c' est l' ceke di loumire åtoû d' èn asse. Di no costé del galacseye, les **ceclêyes**, c' est l' muroetmint ey el rinoymint del loumire do Solea.

## Daegne
Sol Daegne, on pout afeye vir el ceclêye del Lune. Po k' ça arive, i fåt mwintès sacwès e minme tins&nbsp;: 
* Ene basse hôteur del Lune dins l' estoeloe. 
* Des cristås di glaece dins li troposfere.
Ça pout tot ossu trevni avou l' Solea. l' Pus rålmint, on pout eto vir el ceclêye di Måss. El piceure d' èç ceclêye la, c' est d' esse vete al plaece di sey blanke.

## Tuzance peuprece
Depeche Mode, ene binde burtaenike, a vudî ene tchanson ki s' lome «*&nbsp;Halo&nbsp;*». C' est l' mot «*&nbsp;***ceclêye''&nbsp;**''», ratourné e-n inglès.

## Referinces eyet sourdants
Sacwants spots e walon d' Måmdiy (livret)

thumb
**Sacwants spots e walon d' Måmdiy**, ki l' vraiy tite e francès, c' est «*Une sélection de SPOTS en WALLON MALMÉDIEN*», c' est on ptit livret, eplaidî do Rweyå Club walon d' Måmdiy e 2023.

Li live a stî adjinçné pa Marie-Claire Buchholz, Sarah Delvaux, Jacky Lodomez eyet Walter Schröder a l' ocåzion des 125 ans d' ådje do Club walon.

Côde e Wiccionaire : **SpE21** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Contnou
Li livret est crås di 50 espots, saetchîs foû do Motî Scius (E21). 

Tchaeke pådje kimince på spot. Shût si ratournaedje mot po mot. Adonpwis, ene pus longue esplikêye. Après, on spot francès ki lyi rshonne.

Gn a eto dijh belès imådjes del pene da Sarah Delvaux, rahoucant 10 des spots do livret.

Po fini, on motlî walon francès di nouv pådjes, pu on franwal di nouv pådjes eto. Tchaeke mot est revoyî al pådje do spot k' il est dvins.

## Corwaitaedje
L' ortografeye a stî ene miete rapontieye. Insi, po , li livret scrît:
:*i n’ a nou mônî ki n’ âye su stî* (p. 35)
Adon ki Hubert Scius ortografyive:
:*i n’i a nou monî qui âye su stî* (E21 a « monî »)
Christian Spits

**Christian Spits**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje. Il a skepyî e 1955.

Il a lu-minme eplaidî sacwants romans e walon dins ene coleccion lomêye *« Walons Scriyèdjes »*. Il a scrît eto des lives e francès.

## Ses lives e walon
* *Dès Noyés foû dèl bonète*, 78 p.
* *Marèye ås wafes*, 58 p.
* *Mi Camarade Luciano - Li lîdjeûse djônèsse d'in-èfant dèl îtåliyène èmigråcion*, 124 p.
* *On drole di pistolèt*, 154 p.
Al coine des djoûs (arimés)

***Al coine des djoûs*** (*Al cwène dès djoûs*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon scrîte pa Jean Collette. Elle a vudî e 2023, dins l' Pitite coleccion del SLLW, avou des ratournaedjes e francès. Les powinmes sont scrîts e walon d' Heve.

C' est l' prumî live e walon d' Jean Collette, k' a bråmint scrît e francès pol teyåte eyet l' televuzion.

Cite ramexhnêye la est dicåçtêye a Guy Belleflamme ey a on powete francès-cåzant cnoxhou lon et lådje, Jacques Izoard.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* « Èt nos alîs », on powinme d' Al coine des djoûs lî pa l' oteur, sol tchinne YouTube del SLLW
*  Corwaitaedje do live sol waibe « Le Carnet et les Instants » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)
Gouvi (viyaedje)

**Gouvi** (prononcî *Goûvi* /guːvi/, davance ***Goviye***, e lussimbordjwès *Gelich*  u *Gäilech* ; Fr. *Gouvy*, almand *Geilich*), c' est èn ancyin hamtea d' Limerlé, mins k' a crexhou dipus ki ls ôtes viyaedjes do cotoû, a cåze del gåre di trén po, al fén, e 1977, divni intité.

thumb|eglijhe

## Istwere
Li tchestea d' Gouvi — tchestea Depoter - fourit basti di 1875 a 1899.

A l' Ofinsive Von Rundstedt, li tchestea esta rcwesté des Almands po divni ospitå d' campagne.

## 

## Sourdant
Hôt Carabaxh

Li **Hôt Carabaxh** (*Dagliq Qarabag*), c' est on teritwere di 3000 km2, metou inte l' Årmeneye et l' Azerbayidjan.

I s' riclama dislaxhî e 1991.

## Istwere
Li peuplåcion est purade di stok årmenyin. Mins, cwand li tote djonne Union Sovietike a croylé des frontires inte ses republikes diviè 1920, ele l' a raloyî a l' Azerbayidjan, mins come contrêye otonome di peuplåcion årmenyinne.

Cwand l' URSS a stî disrashonnêye, li payis s' a dclåré dislaxhî. C' est adon k' a cmincî ene guere avou l' Azerbayidjan. Ci payis la a-st accepté on aresse-feu e 1994, ene miete foirci pal Rûsseye ki tneut purade avou l' Årmeneye.

Mins avou l' aritchixhmint di l' Azerbayidjan (petrole dilé Bacou), li payis a divnou pus franc, estant mî årmé ki l' Årmeneye, pus pôve. Aprume k' elle aveut pierdou li sotnance del Rûsseye, ecrolêye dins l' guere d' Oucrinne. Did la les atakes azereyes e 2023.

## Pî-note
Donkervoort Automobielen

[vignette|Foto del [Donkervoort D8 GT 270.]]

**Donkervoort**, c' est on fabricant neyerlandès d' otos spôrtives ki prodût des vweteures mo ledjires fwaites al mwin.

El societé a-st askepyî e 1978, pa Joop Donkervoort. Di 1978 a 1996 les moteurs des **Donkervoort** ont stî dnés pa Ford. A pårti d' 1996, c' est Audi ki lzès dene.

L' askepieu del societé, Joop Donkervoort, a stî prezidint eyet PMM (prezidint-mwaisse-manaedjeu, «&nbsp;*CEO&nbsp;*» sapinse ås inglès-cåzants) disk' e 2021. Cwand il a rmetou ès societé a s' fi, Denis Donkervoort.

## Hårdêye difoûtrinne
*   Waibe oficir e-n inglès ey e neyerlandès

## Sourdants
Objectif plumes (waibe)

***Objectif plumes*** (e walon, «&nbsp;Adierça plomes&nbsp;»), c' est ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele ewou çk' i gn a ene pådje po tos les bedjes scrijheus ki screynut e francès u e lingaedje do payis. I gn a eto des pådjes so bråmint des lives e walon, èn aberteke, ene djivêye des soces di waloneus ey ene mape des copinreyes et des scoles di walon.

Sacwants egzimpes di pådjes di walons scrijheus :
* Li pådje di Lucyin Mahin
* Li pådje d' Émile Gilliard
* Li pådje di Jean-Luc Fauconnier

Dispu l' moes d' setimbe 2023, on î trouve eto èn årtike so l' istwere des belès-letes e walon, picård et gåmès, sicrît pa Baptiste Frankinet.

## Letes toûnreces
C' est avou l' waibe *Objectif plumes* ki l' Siervice des Lingaedjes do Payis evoye ses letes toûnreces dispu l' moes d' may 2022.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Prumire pådje del waibe
*  Aberteke des etrevéns po les djins ki voeynut voltî les lingaedjes do payis
*  Djivêye des soces di waloneus
*  Mape des copinreyes et des scoles di walon

## Sourdants
Djournêye des mås rayis

Li **djournêye des mås rayis**, ki s' a passé li 27 d' avri 1562, c' est èn epizôde di l' istwere del veye di Valenciennes. Ça a mostré l' impôrtance prindowe på Eglijhe rfôrmêye a Valenciennes, al mitan do 16inme sieke. Come di djusse, ci veye la esteut dins l' conteye do Hinnot, k' esteut on teritwere des Bas Payis spagnols. Deus calvinisses codånés a rayi al bwejhe, Philippe Maillart yet Simon Fauveau, ont stî schapés al dierinne munute på dmorants. 

## Estance
A l' atake do 16inme sieke, Valenciennes adierça s' côp avou l' produjhaedje eyet l' handele d' efiloche. Il î aveut 18.000 dmorants. Foiravant avou l' Påye di Valenciennes di 1114, el veye esta aschouwêye do pouvwer do conte do Hinnot. Pus aschouwêye do pouvwer do rwè, riprezinté pa on privot, gråce a l' otonomeye del djustice eyet les priviledjes des bordjoes. Houte di çoula, Valenciennes esta aschouwêye erlidjeuzmint conte el pouvwer del djustice di l' evetchî d' Cambrai. Ådzeu d' ça, ene pårtêye des scabéns del veye ki s' ocupît des afwaires di djustice ava stî yeute al Refôme protestante. I gn ava voltî des pasteurs calvinisse ki pretchît. Inte di yeusses&nbsp;: Guy de Brès, k' a-st aprindou çoula a Dzeneva avou Jehan Calvin. L' handele d' efiloche ki s' fijha so Escô aida l' espårdaedje des idêyes eyet, dinsi, l' introduccion del Refôme protestante. 

## Referinces eyet sourdants
**Cist årtike ci est ratourné sorlon les varyistés [[:fr:Journée_des_mal_brûlés|francesse]] eyet [[:nl:Journée_des_mal_brûlés|neyerlandesse-cåzantes]].**
Bince-Chimai-Bince

**Bince-Chimai-Bince**, c' est ene coûsse a velos, al môde d' èn aler-rtoû.  
## Istwere
Li prumire tapêye, c' esteut **Bince-Tornè-Bince**. Totfeye, e 2013, el coûsse a candjî d' aler, po s' fé a Chimai.

## Bon dvwer
El coûsse est spotêye **Memoriyal Frank Vandenbroucke**.

Èn ôte rindaedje bon dvwer po Frank Vandenbroucke a stî fwait tins del coûsse di 2019.

## Referinces eyet sourdants
Frank Vandenbroucke (discramiaedje)

**Frank Vandenbroucke**, c' est l' no di deus sakîs&nbsp;:
* On minisse flamind, ki vént d' Vooruit.
* On coreu a velo k' a dné s' no a ene coûsse.
Trokion

Li **Trokion** u l' **Cekion** u li **Poye** u purade li «poye et ses poyons», c' est ene sitoelreye avou totès stoeles fijhant come ene troke.

## Sourdant
Tassila

thumb|måjhon distrûte å hosmint d' tere di 2023
**Tassila** (e-n amazir «», tasila, ), c' est on viyaedje del comene d' Irhil, dins l' Grand Atlasse coûtchantrece.

## Djeyografeye
C' est l' prumî viyaedje tot vnant del voye do Tizi n Tess, adon, li pus djuzrin del comene.

## Istwere
Li viyaedje a stî foirt kischeu å hosmint d' tere do Hawse.
Irhil (discramiaedje)

* Irhil: comene di montinne del province do Hawse (Marok) kinoxhowe aprume dispu li hosmint d' tere do Hawse (2023).
** Irhil (viyaedje): mwaisse viyaedje di cisse comene la
* No e-n amazir di toplin des montinnes do Mîtrin Grand Atlasse
** Irhil Mgoun: troejhinme pus hôtee montinne do Marok
** Irhil Wawelzate: montinne del vå des Ayites Bougmesse
…
Irhil (comene)

thumb|intrêye del comene d' Irhil ki sohaite li bénvnowe e-n arabe
[thumb|[Måjhon-comene après l' tronnmint d' tere]]
thumb|efants sol mwaisse voye a Irhil minme, après l' seyisse
thumb|tropea d' gades
Li **comene d' Irhil** (e-n amazir «», iɣil, , ralfabetijheye «إغيل» e-n arabe et «Ighil» e francès do Marok), c' est ene comene di montinne (Grand Atlasse coûtchantrece) del province do Hawse (Marok).

Ele fourit poenneuzmint rlomêye å stombixhmint d' tere di 2023, la k' c' esteut les voyaedjes les pus près do miercorin do seyisse.

## Mwaissès dnêyes
Mwaisse viyaedje: Irhil (viyaedje)

Ele comprind 23 viyaedjes, metous so ene bele tcheriåve voye di montinne ki va di l' Aiwe di Fisse (Ouwed n Fiss) disk' a Arg

## Viyaedjes del comene

Do dzeu å dzo:
* …
* Arg
* …
* Alousse (li pus près do miercorin do hosmint d' tere, avou des grossès pires k' on potchî e l' air)
* …
* Irhil (viyaedje)
* …
* Amerzeggane: pår distrût å stombixhmint d' tere
* Tawrirt n Izrane: ki cåzu totes les djins ont peri å hosmint d' tere
* Tassila

## Economeye
* Aclevaedje di gades (waire di bedots)
* les moultîs poirtèt les dinrêyes dins les viyaedjes sins voye.
* Plantisses di pemîs (e l' hôte vå)
* Djaeyîs so tote li longueur del vå.
* Kékes coûteures (poes d' Trouk, oidje) so des banceles raiweyes pa des bîs vinant di l' aiwe d' Ougdemte.
Båclin

**Båclin** (prononcî lavola *Bâclin*, fr. *Baclain*), c' esteut on hamtea d' Mont-l'-Ban. Asteure, c' est on viyaedje do Grand Gouvi, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe|150px

Li viyaedje a dné on no d' famile del Walonreye.

## Istwere
thumb|150px
Al guere di 40, gn aveut des rezistants dins les bwès. End a k' ont stî prins cwand les Almands petît evoye e moes d' setimbe 1944.

Li viyaedje a ristî dins les traeyins a l' Ofinsive da Von Rundstedt.

## Foclore et tuzance walone

Li floriconte do måssotea d' Båclin, c' est onk des contes tipikes do l' nûton hanteu. Cial, li famile s' endè fwait cwite tot aprestant di l' amagnî divins des schåfes d' oû.

##
Walon årmonak 1923 (live)

Li **Walon årmonak 1923** (*Almanach wallon 1923*), c' est on årmonak e walon po l' anêye 1923 k' a stî eplaidî a Brussele pa les *«Éditions gauloises»*.

Dins ç' live la, i gn a totes sôtes di bokets : des powinmes et des noveles, des portraits d' grands årtisses di Walonreye u d' djins k' ont morou e 1922, des floricontes… C' est purade des bokets e francès, mins i gn a eto ene boune trintinne di pådjes e walon et picård, metowes eshonne dzo l' dizo-tite *«Les Lettres wallonnes»*.

Li dessén sol coviete a stî fwait pa Paul Collet.

## Djivêye des tecses e walon u sol walon
* *«La Société de Littérature Wallonne»* pa Jules Feller
* *«Le Dictionnaire Wallon»* pa Jean Haust
* *«A travers le Théâtre Wallon»* pa Oscar Pecqueur
* *«Le Comité interfédéral des Fédérations de Sociétés littéraires et dramatiques»* pa Ch. Defrecheux
* *«Le Comité d'examen des ouvrages dramatiques wallons»*
* *«Un Noël wallon inédit»* (adrovaedje d' Auguste Doutrepont)
* *«Tout drouo»*, powinme d' Henry Raveline
* *«El gréfe des biettes»*, monologue di Pûjon
* *«L'Tchin Tayârt èyè l'dinner dè s'mwèsse»*, fåve di Léon Bernus
* *«Sîzes di Matênes»*, tchant d' Noyé d' Joseph Schoenmaekers
* *«On baguèdje dju d' la Mouse»*, powinme di Joseph Vrindts
* *«Mi bè payîs wallon»*, tchanson patriyotike di Lucien Colson
* *«Lu Messe du Mwart»*, conte di Tossint d' Henri Bragard
* *«Au Soleil»*, studia sol Vî-Mont pa Gaston Talaupe
* *«El vieux quiè»*, powinme di Fernand Verquin
* *«Li Cariyon d'St-Aubwin»*, tchanson d' Louis Loiseau
* *«Les Pidgeonniss»*, powinme di Joseph Laubain
* *«Çu qu'on dwè fai pou bin viqui»*, tuzaedje so les spots e walon d' Nivele pa Edouard Parmentier
* *«Carnèval»*, studia sol Vî-Nivele pa Emmanuel Despret
* *«L'Créatieon du Meonte»*, monologue pal «Cordier des Etoupières»
Termomete

thumb|termomete ås macsimom et minimom
On **termomete**, c' est èn instrumint ki mzeure li timperateure.

## Sôres di termometes
* termometes pol meteyo.
** ordinaires
** avou minimom et macsimom
* termometes po les docteurs
** å mierkeure
** éndjolikes: li timperateure s' afitche come chife. End a avou on xhiltaedje cwand i n' monte pus.


Poytreye aclevaedje poyons tchåfaedje termomete.jpg|pindant termomete (simpe) po waitî al timperateure po l' aclevaedje des poyons
Pesse bedots schite termomete.jpg|termomete di docteur po prinde li five a on bedot djus
Hoûssea (bouxhon)

Li **houssea** u li **hoûsset** u li **hoûssî** u li **hous**, u **grete-cou**, c' est on gros bouxhon, ki ses foyes ont des picas (u stitchas), et dmorer vetes di l' ivier.

 *[[Ilex aquifolium]]*

## Uzaedjes
Ses ptitès rodjès petches (les **poes d' hous** u **bole di hous**), ki les oujheas n' vlèt nén, sievnut voltî a gårni les måjhons å Noyé.

Si bwès est foirt deur et sieve a fé des mantches u des bastons. 

Avou si schoice, on fjheut del verdjale.

## Sourdants et pî-notes
Gaia Zucchi

**Gaia Zucchi**, c' est ene actoresse itålyinne, di cinema et d' teyåte.

Elle a skepyî li 27 di måss 1970 a Rome. 

Elle a-st on fré, Marco ey ene sour, Simona.

## Cårire et ricnoxhance
Elle a on diplome di teyåte do *Centro sperimentale di cinematografia*. Avou ça k' elle est eto diplomêye di sicolodjeye.

Elle a djouwé å teyåte, al televuzion eyet dins des fimes.

E 2023, elle a-st eplaidî otobiyografeye lomêye *La vicina di Zeffirelli* (li vijhene di Zeffirelli), ki djåze di si amisté po l' fijheu d' fimes Franco Zeffirelli.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje da sinne
* Gaia Zucchi ås IMDB

## Referinces
Îper

Li mot «&nbsp;**Îper**&nbsp;», c' est l' no di deus edroets&nbsp;:

* El no del rebanêye comene dins l' Coûtchant del province di Flande coûtchantrece.
* El no del corinveye ki si trouve drola.
Studio Brussel

[vignette|Logo del radio dispoy [2019.]]
**Studio Brussel**, racourti e **StuBru**, c' est l' no d' ene tchinne di radio del VRT.

## Prezintaedje
**Studio Brussel** est naxhtêye dispu li 1î d' avri 1983. Les muzikes ki pasnut a ci tchinne ci, c' est purade do rock, di l' electro udonbén del dance. Il egziste cénk tchinnes seulmint disponibes so les waibes ubén e DAB+. Tchaeke d' inte di yeusses ont on stîle di muzike da zels&nbsp;:

* StuBru Bruut
* StuBru De Tijdloze
* StuBru Hooray
* StuBru UNTZ
* StuBru #Ikluisterbelgisch

## Referinces eyet sourdants
Bokets pol dierinne shijhe (arimés)

**Bokets pol dierinne shijhe** (*Bokèts po l’ dêrène chîje*), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon scrîte pa Émile Gilliard.

## Contnou do live
I gn a troes pårteyes dins l' ramexhnêye : «Skernaxhes» (*«Skèrnaches»*), «Ploumions» (*«Plomions»*) et «Crexhinces» (*«Crèchinces»*).

## Eplaidaedje
*Bokets pol dierinne shijhe* a rexhou aprume e 2004, dins l' pitite coleccion *«Dîre èt scrîre è walon»*. C' est Gilliard lu-minme k' a emantchî ces lives la. Li pårteye «Crexhinces» aveut ddja rexhou e 1998, dins on limero speciå des *[[Les Cayés walons (gazete)|Cayés walons]]* (61inme anêye, , avri 1998).

Li ramexhnêye a stî rpubliyîye e 2023, dins l' coleccion micRomania do CROMBEL. Dins ç' modêye la, li tecse est rmetou e francès sol pådje di hintche, et gn a eto on novea powinme radjouté al difén.

## Riscompinses
E 2005, *Bokets pol dierinne shijhe* a rçu l' Pris d' powezeye del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Corwaitaedje do live pa Julien Noël sol waibe Li Cayé et les Courts Tins del Federåcion Walonreye-Brussele

## Sourdants
Veye di tchén (biyografeye)

thumb
**Veye di tchén** (*Viye dè tchén*), c' est on live e walon, sicrît pa Gérard Baudrez ey eplaidî pa l' SNR «Gascot» e 2022 (après s' moirt).

## Prezintaedje
Li walon, c' est co on tapuscrît då scrijheu, riprodût té ké sol pådje di droete.

Vizon vizu, gn a on ratournaedje e francès, ki fourit l' ouve da Michel Beaupère, Michaëlle Kuntz eyet Marie-Thérèse Mathy.

## Tinme
C' est l' biyografeye da Gustave Chartier (li Tåve) on schayton k' aléve di Wegniye a Fumwè tos les djoûs, et k' a yeu bråmint des rascråwes dins s' vicåreye. Did la, li tite tchoezi.

## 
* Boket do live (studyî ås scoles di Bive do waeyén-tins 2023, p. 3)
Mangonreye di Lidje (2011)

[vignette|Rindaedje bon dvwer do [16 di decimbe 2011, a l' edroet del mangonreye.]]
Li **mangonreye di Lidje** s' a passé li 13 di decimbe 2011, sol plaece Sint-Lambiet, a Lidje.

## Mangon
Li mangon s' loméve **Nordine Amrani**. Il a nexhou li 15 di nôvimbe 1978, a Icsele. Il a stî codåné mwints côps inte 1994 eyet 2009 po ene pekêye di calindjes. Il esteut cnoxhou po sey on fel cnoxheu des åres.

Kécfeye k' i vént del Redjon d' Brussele, il vikéve voltî do costé d' Lidje.

## Trevéns
L' åmatén do 13 di decimbe 2011, **Nordine Amrani** aveut stî houkî po des fwaits d' mode. A 12 e 30, el mangon a fuziyî des djins ki s' trovént sol plaece Sint-Lambiet.

## Shuvance
E 2021, les familes des rascråwés si batnut todi dins li procès civil. Po les dijh ans do fuziyaedje, on bon dvwer a stî rindou avou l' borguimwaisse di Lidje, Willy Demeyer, et fé daler li Braibançone.

## Referinces eyet sourdants
Leyes di bire

Les **leyes di bire** u **leveures di bressene**, c' est des yesses ki candjnut li souke a-n alcol, et ki siervèt a fé del bire. 

 *[[Saccharomyces cerevisiae]]*

Si ptit no *cerevisiae* vout dire «del cervoejhe». 

## Diferins stoks
C’ est l’ minme sôre di tchampion pol pwin u l' vén ki pol bire.

Pol pwin, on l' lome purade yesse di boledjî.

L' adire inte les deus, c’ est les stoks diferins del minme indje. Come po les djins, gn a des grands, des ptits, des blancs, des djaenes, des noers. Et po les cmeres, sorlon l' coleur des tchveas, des blondes, des brunes et des rossetes. Mins c’ est todi des djins (li minme indje Homo sapiens sapiens). Oudon c' est come les raeces di tchén u d' vatches.

## Sourdant
MicRomania (coleccion)

**micRomania**, c' est l' no d' ene coleccion d' lives e ptits lingaedjes eplaidîs dispu 1993 pal CROMBEL, a Tchålerwè. Elle est raloyêye al gazete do minme no.

Les lives del coleccion sont purade des lives e walon, mins sacwants sont scrîts dins d' ôtes ptits lingaedjes romans (e pîmontès, aroumin, vinijhwès…).

Tos les lives del coleccion micRomania ont des grijhès covietes. I gn a eto ene coleccion avou des rodjès covietes ; c' est l' coleccion **[[MicRomania Lingva (coleccion)|micRomania Lingva]]**, po les ricweraedjes so les ptits lingaedjes.

## Djivêye des lives e walon eplaidîs dins l' coleccion
* Aline (Willy Bal tot ratournant l' roman da Charles-Ferdinand Ramuz)
* A schipe (Émile Gilliard)
* Bokets pol dierinne shijhe (Émile Gilliard)
* Dames (Bernard Louis)
* D' å fond do tins (Tavo Burat et Albert Maquet)
* Discôpé dins on cour (Émile Lempereur)
* Dji n' sé sofler (Joseph Dewez)
* Ene cope di deus (Jean-Luc Fauconnier)
* Li Noeråde (Jean-Luc Fauconnier)
* L' ivier des purnalîs (Joseph Bodson)
* Li Vicaîrîye d'on gamin d' Cêles (Joseph Houziaux)
* Paskeyes d' avår ci (Émile Gilliard)
* Sins rime ni rame (Albert Maquet)
* V51 (David André)
* Zouprale (Émile Gilliard)

## Djivêye des lives e picård eplaidîs dins l' coleccion
* El viyaedje edoirmou (Roland Thibeau)

## 
* Tos les lives k' ont rexhou dins l' coleccion, sol waibe do CROMBEL
MicRomania Lingva (coleccion)

**micRomania Lingva**, c' est l' no d' ene coleccion d' ricweraedjes so les ptits lingaedjes eplaidîs dispu 1995 pal CROMBEL, a Tchålerwè. Elle est raloyêye al gazete micRomania.

Tos les lives del coleccion micRomania Lingva ont des rodjès covietes. I gn a eto ene coleccion avou des grijhès covietes ; c' est l' coleccion **[[MicRomania (coleccion)|micRomania]]**, po les ouves di belès-letes.

## Djivêye des lives eplaidîs dins l' coleccion
* Franwal di Cerfontinne
* Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
* Motî francès-borén
* Motî Vindal do picård d' El Chonwé
* Spots et ratourneures d' après Moustî

## 
* Tos les lives k' ont rexhou dins l' coleccion, sol waibe do CROMBEL
CROMBEL (soce)

Li **CROMBEL**, ki l' no oficir e francès, c' est *Comité roman du Comité belge du Bureau européen pour les langues moins répandues*, c' est ene soce astaplêye a Tchålerwè. Si prezidint, c' est Jean-Luc Fauconnier.

L' ôre di mission d' cisse soce la, c' est d' disfinde tos les ptits lingaedjes romans. C' est leye ki fwait rexhe li gazete micRomania. Elle a eto deus coleccions d' lives : micRomania et micRomania Lingva.

Po-z atchter les lives do CROMBEL, i fåt atôtchî El Måjhon des Walons.

Li CROMBEL est ene soce ricnoxhowe come « federåcion d' djins d' mestî » pal Federåcion Walonreye-Brussele. Ça fwait k' i boute al Tchambe di concertåcion des Scrijhaedjes et do Live.

## 
Leu waibe

## Sourdants
MicRomania (gazete)

**micRomania**, c' est l' gazete eplaideye tos les troes moes pal CROMBEL dispu 1992. Si no provént do grek *micro* (pitit) et do latén *romania*. Dabôrd, c' est ene gazete ki cåze des ptits lingaedjes vinous do latén, dj' ô bén les lingaedjes romans. Elle est drovowe ås oteurs di tote l' Urope, et minme ås oteurs creyoles.

Dins ç' gazete la les bokets sont todi eplaidîs dins l' lingaedje di l' oteur et rmetous vizon vizu dins l' lingaedje oficir del redjon d' l' oteur. Par egzimpe, on boket e walon rexhe avou s' tradujhaedje e francès, et on boket e galicyin rexhe avou s' tradujhaedje e-n espagnol. A l' atake di tchaeke limero, adlé l' tåve, i gn a ene mape po mostrer d' ewou vegnnut les oteurs des bokets.

C' est Jean-Luc Fauconnier k' est l' mwaisse sicrijheu di ç' gazete la, et Jacques Lardinois k' est l' penleu.

Les oteurs del gazete sont sovint eplaidîs eto dins l' coleccion micRomania.

## Sacwants scrijheus k' on stî eplaidîs dins micRomania
* David André
* Willy Bal
* Daniel Barbez
* Bruno Delmotte
* Roger Foulon
* Rose-Marie François
* Émile Gilliard
* Dominique Heymans
* Jean-Marie Kajdanski
* Jeannine Lemaître
* Émile Lempereur
* Albert Maquet
* Françoise Marcelle
* Louis Marcelle
* Léopold Massinon
* Éric Monaux
* Christian Quinet
* Annie Rak
* Michel Robert
* Roland Thibeau
* Christian Thonet
* Danielle Trempont
* Jacques Warnier

## 
*  Prezintåcion del gazete
*  Indecse des scrijheus rprindous dins l' gazete
*  Sacwants limeros del gazete sol waibe Revues.be
Moude di Benjamin Labaran Hermansen

[vignette|Foto do '''pris Benjamin''', k' c' est on pris conte el [raecisse. Il est rindou tchaeke 27 di djanvî, dispu 2002.]]
Li **moude di Benjamin Labaran Hermansen**, c' est on moude raecisse d' on djonne norvedjin di cwénze ans. E norvedjin, on-z el lome eto&nbsp;: «&nbsp;**Li moude d' Holmlia**&nbsp;». Holmlia, c' est l' no do coron do ban d' Oslo, ewou çki **Benjamin Hermansen** a stî touwé.

## Istwere

### Råjhon
**Benjamin Hermansen** a stî macsådé pa deus noûrecsisses. Avou ça k' el comere di l' onk des deus noûrecsisses s' a rindou complice.

Ci **moude** ci est rwaitî tot-z estant raecisse. Come di djusse, el pa da **Benjamin Hermansen** a nexhou el Gana.

### Shuvance
Les deus moudreus ont stî codånés a cwénze eyet saze ans. Tot rwaitant el complice, on l' a egayolêye pindant troes anêyes.

Cwand les deus moudreus ont vnou foû do prijhon, il ont prindou diferintès voyes. Li prumî, **Ole Nicolai Kvisler**, a porshuvou dins des trokes noûrecsisses. Totfeye, el deujhinme, **Erling Jahr**, a dmandé pardon po l' moude.

## Bon dvwer
Li 6 di fevrî 2001, on-z a rexhou ene tchanson&nbsp;: «&nbsp;''Song to Benjamin''&nbsp;».

Michael Jackson lu a rindou bon dvwer, tot lu dicåçtant ès-n' albom&nbsp;: ''Invincible''. Dit-st i : «&nbsp;Cist albom ci est dicåçté a **Benjamin Hermansen**. Plans-nos porshuve a s' ermimbrer di n' nén djudjî l' onk l' ôte sorlon el coleur d' ès pea, mins sorlon l' fond d' ès caractere. Benjamin... nos t' veyans voltî... Dji e påye.&nbsp;».

## Referinces eyet sourdants
Caniche (omonimeye)

Li sustantif «&nbsp;**caniche**&nbsp;», i pout dire diferintès sacwès&nbsp;:
* El caniche, c' est l' no d' ene môde di cwefeure.
* El caniche, c' est eto ene raece di tchén.
Caniche (tchén)

[vignette|On '''caniche''' e [Djapon k' est abiyî.]]
On **caniche**, c' est ene raece di tchén. Les **caniches**, c' est des ptits.

## Histoire
vignette|1880
vignette|1881
## Piceures
Gn a kékès sôres di **caniche**. Tot dpind d' leu grandeur k' est, å pus sovint, inte 24 eyet 60 cm lon.

Les **caniches** ont des beas costés. On les sait åjheymint dressî, mågré k' il ont on caractere di tchén. I sont foirt sûtis.

Foû d' leu fayé caractere, les **caniches** sont eto djalots. I n' sopoirtnut nén foirt el mierseulisté ey i bawnut voltî.

## Referinces eyet sourdants
Pierre Neys

**Pierre Neys**, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

Di s' pasmint d' tins, il est eto rafiant d' oujheas.

## Ouve pol walon
Il a scrît des sovnances dins l' gazete e walon «Nosse Lingaedje» dispu les anêyes 2020.
Li Keqiang

thumb|Li Keqiang (2019)

**Li Keqiang** (李克强 e chinwès), c' esteut on politikî chinwès.

Il a vnou å monde li 1î d' djulete 1955, ey a dhoté li 27 d' octôbe 2023.
Lewin

On **lewin**, c' est on boket d' påsse levêye k' on wåde dins ene dresse po rsiervi d' yesse po fé do pwin li côp ki vént k' on cût.

## Istwere
Do tins del guere 40-45, les djins n’ aveut pont d’ leveures. Adon, ele fijhént on lewin. 

## Fé on lewin a pårti d' rén
Po fé on lewin a pårti d’ rén, prinde 50 grames di farene di molén et 50 grames d’ aiwe di sourd. Les maxhî dins on bocå wårdé al timperateure del tchambe. Vos waitîz bén cwand çk’ ele kimince a bouyter (fé des ptitès bouyetes). Sovint après deus troes djoûs. Rimetoz co 50 grames di farene et 50 grames d’ aiwe, co on côp u deus, disca tant ki vs avoz assez po fé vosse pwin. I fåt conter cwénze djoûs po on bon lewin, fwait insi. 

## Pwins å lewin
Les pwins å lewin si wårdèt bén pus lontins. I sont pus macasses ki les ki les pwins d’ boledjî. Il ont èn ôte gosse, ene miete pus seur. Mins i passèt mî (ça s’ didjere mî). On est pus vite ripaxhou avou ces pwins la, et gn a moens di soukes didins ki dins les ôtes pwins (adon, c’ est bon po les cis ki fjhèt redjime).

## 
*   (la k' on djåze des lewins).

## Sourdant
Grigne-dints

thumb
On **grigne-dint**, c’ est ene betråle k’ on schave, et l’ vudî. Adonpwis, mete ene tchandele ådvins et s’ aler porminer avå les voyes, po sbarer les djins (po rire).

On fjheut çoula tot åd dilong do moes d’ octôbe, mins aprume li djoû di l’ ewoeye del Tossint. 


Grigne-dints betråle Mont-Sint-Wubert.jpg
Grigne-dint betråle aloumé Mont-Sint-Wubert.jpg|li minme, aloumé
Cawoûte grigne-dints.jpg|modele amerikin


## Istwere
On vout ki ça soeye ene uzance eritêye des Celes.

Dispu les anêyes 1990, li minme traeyin a rivnou d’ Amerike, avou des peturons trawés e l’ plaece des betråles. C’ est çou k’ on a lomé l’ « Alowine ».

## Sourdant
Kino (binde al muzike)

vignette|Logo del binde.
**Kino**, ubén scrît dinsi e rûsse «***&nbsp;Кино&nbsp;***», c' est ene binde al muzike k' a foiravant egzisté inte 1981 eyet 1990.

## Etimolodjeye
**Kino**, c' est on mot k' egziste e rûsse. Come di djusse, çoula vout dire «&nbsp;cinema&nbsp;». Ça vént d' l' almand. C' est l' racourti di «&nbsp;*Kinematograph*&nbsp;». Lu-minme vént do francès&nbsp;: *cinématographe*.

## Istwere
El binde «&nbsp;**Kino**&nbsp;» a stî askepieye e 1981, a Sint Petersbork. Il ont aresté e 1990, avou l' moirt da Viktor Tsoi, el mwaisse tchanteu.

Dins ces anêyes la, ci binde ci esteut erconoxhowe po-z esse impôrtante dins li djonne contru-tuzance sovietike. C' esteut l' ene des seulès bindes a pleur vni tchanter e-n Urope coûtchantrece ey åzès Uyessês, a l' epoke.

## Bon dvwer
Sorlon ene tchinne di radio rûsse, ene d' leu muzike sreut prumî å clasmint des meyeusès tchansons d' rock do 20inme sieke. 

## Referinces eyet sourdants
Catedråle di Helsinki (omonimeye)

On conte troes **catedråles** a Helsinki&nbsp;:
* El catedråle luteryinne
* El catedråle Ouspenskine
* El catedråle Sint-Hinri
Tirana

**Tirana** ([SQ] *Tirana*), c' est l' mwaisse veye di l' Albaneye.

## Djeyografeye
Metowe so Lana.

## Sourdants
Timpesse Ciarán-Emir

[vignette|Predijhaedje del '''timpesse Ciarán-Emir''', li [31 d' octôbe 2023.]]
Li **timpesse Ciarán-Emir**, c' est on timpesse d' air ki s' passe e-n octôbe ey e nôvimbe 2023.

## Etimolodjeye
Li ptit no «&nbsp;**Ciarán**&nbsp;» a stî tchoezî på Met Office, l' institut burtaenike ki boute sol meteyo. Totfeye, l' Univiersité Libe di Berlin a tchoezî li ptit no «&nbsp;**Emir**&nbsp;».

## Consecwinces

### Abranle
Ene djaene abranle a stî decretêye pol Nonne do Payis d' Wale, li Devone eyet li Cornwåle eyet so les coisses di l' Angleye levantrece. Mins nerén, el Neyerlande, on-z a puvite decreté ene orandje abranle. Drola, des trevéns ont stî anulés. La eto k' i gn a yeu des rujhes avou les volaedjes eyet les tréns. A cåze di ça, les euretes des tréns ont stî discrexhous pindant. Les payis åtoû del Mîtrinne Mer ont stî toutchî eto. Metans, l' Itåleye, el Portugal eyet li Spagne.

### Shuvances
Disk' asteure, on conte saze moirts.

## Referinces eyet sourdants
Totes les andjes di nosse Walonreye (tchanson)

thumb|air
thumb|prumî eplaidaedje
**Totes les andjes di nosse Walonreye**, c' est ene rilomêye tchanson d' Noyé ki provént del France et ki s' î lome «*Les anges dans nos campagnes*».

## Istwere
Li tecse eyet l' muzike fourît eplaidîs pol prumî côp a Paris e 1842, eyet l' anêye d' après a Tornè. Li prumî tite, c' esteut «*L'écho des montagnes de Bethléem*».

Ci cantike la a divnou onk des tchants les pus tchantés tins d' messe e meynute.

## 
 (modêye e walon)

## Sourdants
Catedråle luteryinne di Helsinki

Li **Catedråle di Helsinki** ([FI] *Helsingin tuomiokirkko*), c' est ene catedråle di culte luterisse ki s' trouve a Helsinki, e Finlande. 

Imådje:Helsingin Tuomiokirkko ja Senaatintori - D671 - hkm.HKMS000005-km002mzm.jpg|Avuzion do lon eyet di padri.
Imådje:Dome and statu - Marit Henriksson.jpg|Li **catedråle d' Helsinki** al nute.
Imådje:Interior of the Helsinki Cathedral.jpg|Ene foto prindowe didins.
Bouzmou

thumb|Casba
**Bouzmou** u **Bou Azmou** (amazir «ⴱⵓⵣⵎⵓ» u «ⴱⵓ ⴰⵣⵎⵓ», arabe بو «أزمو» u «بوزمو»), c' est on viyaedje do Marok dins l' province di Midele.

C' est l' mwaisse viyaedje del comene do minme no.

## Lingaedje
thumb|sicrijha tifinarh a ene mangonreye
Li lingaedje do payis, c' est l' amazir, avou l' accint do tamazir do Mîtrin Atlasse. Il î est co bén vicant.

## Djeyografeye
Il est metou inte Agoudal ey Imilchil, dilé l' croejhlåde del voye ki va-st a Midel.

C' est l' intrêye do Mîtrin Atlasse, tot vnant d' Tinrhir.

## Economeye
Payis d' ahivaedjes di pemîs avou ene coperative di djus d' peme.


Åbe Bouzmou.jpg
Bouzmou payizaedje Mîtrin Atlasse.jpg
Bouzmou plopes abatous aiwe.jpg|bokionaedje di plopes
Corante aiwe Bouzmou.jpg
Tchamp Bouzmou.jpg|coûteure nén ricnoxhowe
Merveyeu

vignette|Ene assîte avou on '''merveyeu'''.
On **merveyeu**, c' est on rouyot k' est sovint ptit, veyanmint k' les **merveyeus** sont sovint des wasteas po ene djin.

## Oridjene
El **merveyeu** a stî askepyî el Beldjike. Totfeye, on-z ertrouve el France, copuvite dins les redjons do Nôr, insi k' ås Uyessês. Les veritåves oridjenes ni sont nén cnoxhowes.

Li mot walon «&nbsp;**merveyeu&nbsp;**» vént do francès ki s' lome dinsi**&nbsp;**: *merveilleux*. Li no d' ci rouyot ci e francès, c' est l' minme ki l' addjectif «**&nbsp;***merveilleux***&nbsp;**», ki lu s' dit «**&nbsp;**merviyeus**&nbsp;**» e walon. Tot rwaitant li lingaedje da Molière, ces deus idêyes la ont l' minme no. 

## Rilomêye
Ådzeu d' esse vindou dins sacwants payis, mwints grands boledjîs d' mestî l' ont fé a leu môde. Metans**&nbsp;**: Pierre Marcolini el Beldjike.

## Referinces eyet sourdants
Croûte

Li **croûte**, c' est èn instrumint d’ muzike do Payis d’ Wale.

## Etimolodjeye
Li mot « croûte » (inglès «*crwth*», «*crowd*», «*cruth*», «*crowth*», «*crouth*», walès «*crythor*») vént d’ on mot dedja la divant les lingaedjes gayels [proto-celtique] ki vout dire « rond » (dandjreus po fé l’ diferince avou l’ harpe k’ est a môde di triyingue).

## Clasmint
C’ est èn instrumint ås coides piceyes – come li harpe –, ki va bén avou l’ muzike celtike.

## Istwere
Il egzistéve dedja e Payis d' Wale al fén di l’ Impire romin.

Asteure, on nel voet pus waire djouwer, mins il a stî on tins k’ il esteut spårdou dins tote l’ Urope.

Sacwants lutîs walons (come Willy Marchal) s' ont metou a-z è rfé dins les anêyes 2020.

## Sourdant
Spiroutî

[thumb|«otospiroutaedje» da [José Schoovaerts come Professeur Titôrvå]]
On **spiroutî**, c' est ene djin ki fwait des bindes d' imådjes.

## Sacwants spiroutîs e walon
* José Schoovaerts
* Sabine De Coune
…

## Sacwants spiroutîs walons
 Spiroutîs walons

## Sourdant
Bidet (sôre di tchvå)

thumb|Avou on ponè di Scôsse
On **bidet**, c' esteut des tchvås k' estént aclevés al libe e l' Burtaegne et avår la. 

## Uzaedje
Il estént préjhî po saetchî les carioles et les carotches. Mins i siervént ossu po poirter des tchedjes u po monter dsu.

Li cavale si loméve **bidete**.

## Discrijhaedje
thumb|120px
I mzurént 110 a 135 cintimetes å garot. Insi, c' est bråmint pu grand k' on ponè.

## Istwere
Ci n' a måy sitî ene raece aclevêye come téle. Adon, cwand on n' a pus yeu dandjî di tchvås, e mitan do 19inme sieke, elle a disparexhou.

## Dins l' lingaedje walon
Li mot a stî dné a tos les ptits tchvås, et passer dins des rime-rames d' efant come:
:*haydaday so nosse bidet
:*po ndaler disk’ a Djivet
:*cweri do pwin et do vén
:*po maryî mamjhele Mårtén
:''avou monsieu Domolén.

## Dins les belès-letes e walon
Li mwaisse «personaedje» di l' epopêye «Li bidete da Colas», c' est ene cavale di bidet, k' aveut wangnî toplin des coûsses dins l' payis d' Perwé diviè 1850. I cite: li flotcheye d' ôr a Såvnire, li sele d' oneur a Du, li medaye a Incoû, eyet l' grand pris d' Djiblou. Il s' aveut ossu metou so les rangs å tournoe d' Oupaye.

## Sourdant
Nosse lingaedje (powinme)

**Nosse lingaedje** (*Nosse lingadje*), c' est on powinme da Chantal Denis préjhant l' lingaedje walon.

## Shuvance
Il a stî metou al muzike pa Willy Marchal divins s' plake «&nbsp;Tchansons e walon&nbsp;».

## Eplaidaedje
Il est dné e Feller-Léonard dins l' livret del plake (nén emantchî avou).

I fourit replaidî e rfondou ezès scoles di Bive.

## 
* Mwaisse modêye
* Tecse ezès scoles di Bive (p. 4)
Retni

**Retni** (fr. *Rettigny*), c' esteut on hamtea d' Tcherin. 

Asteure c' est onk des viyaedjes do Grand Gouvi.

## Tuzance walone
C' est a Retni ki Louis Nisen plaece si fåve do vî vî tins do violoneu et do leu k' il a lomé «Cwand gn aveut des leus a Retni».
Tchictchak purnalîs (powinmes)

**Tchictchak purnalîs** (*Tchic-tchac pèrnèlîs*), c' est ene ramexhnêye di powinmes da Josée Spinosa-Mathot.

Elle a stî eplaideye sins pont d' date.

C' est des powinmes nén arimés.

## Corwaitaedje d' on powinme do livret

Divins l' boket lomé «Inte deus cayôs», li scrijheuse mådjene on ptit oujhea k' a cafroyî ses aiyes tot djondant l' Daegne. Ene imådje ki rapinse on conte siervou pol definixha d' eternité.

:*On ptit moxhon pierdou
:*Cache après ene pwaire d' aiyes.
:*Il a uzé les sinnes
:*A s' broyî al planete.
:*Gn a pupont d' plaece por lu dins l' cir.

Nosse moxhon ritrouve li [[planete Tere]] tote dizavirêye: pus èn åbe po s' apîçter dsu, pus ene foye po djouwer avou leye. C' est on tåvlea d' fén do monde: n' a ddja pus d' air; did la, pupont d' [[vint]], pupont d' [[nûlêye]]s. Pupont d' [[oraedje]], ça fwait; ni d' [[plouve]] ni d' bon tins.

:*On ptit moxhon mierseu
:*Cache après èn åbe
:*Il a dschindou so tere
:*po sayî d' trover ene miete d' air.
:*Mins i n' dimeure pus rén :
:*Minme li vint k' est revoye !
:*I gn a pupont d' foye a-z atourpiner.

:*Pupont d' vint, pupont d' nouwaedje ;
:*Pupont d' bouneur, pupont d' oraedje ;
:*Pupont d' plouve, pupont d' bea tins.

Tolminme, on sene d' espwer: on boket d' raecinêye, tot souwé evoye ki brike inte deus pires.
:*Dins l' crevåde rissetcheye
:*D' on royon,
:*Gn a ene målureuse raecene ki brike
:*Inte deus cayôs.

Li scrijheuse endè saetche ene luçon ecolodjike: on a mezåjhe des raecenes po rfé on monde. 
:*Ni råyîz nén les raecenes,
:*Vos, djins d' ådjourdu !
:*On nd årè bén trop dandjî
:''Po rfé l' monde di dmwin.

Sabaye si ele ni pinse nén eto ås raecenes del tuzance; adon, åzès ptits lingaedjes, et foiravant, li walon.

## Shuvance
Ci powinme la sieve est sovint rprins les ovroes walons adjinçnés pa Joëlle Spierkel, e si åboretom.
Cou-d'-tchåsse-d'-Almand

[vignette|Foto del plante prindowe dins on djårdén e-n [Andôre.]]
Li **cou-d'-tchåsse-d'-Almand**, c' est ene plante avou des bleusès fleurs. 

 *[[Aconitum napellus]]*

## Sinonimeye
Il egzistêye deus sinonimes po ci plante ci. On-z a, po cmincî, li «**&nbsp;tchapea-d'-djindåre&nbsp;**». Ci no la, c' est eto on no di tchampion.

Dins l' walon do Coûtchant, on cåze eto d' on «**&nbsp;bleu-montant&nbsp;**». On l' ôt foiravant do costé d' El Lovire eyet l' ci d' Måtche-dilé-Scåssene.

## Piceures
Ça pousse purade å solea eyet tins d' l' esté, foiravant inte li moes d' djun ey el ci d' awousse. La eto k' il egzistêye des ôtès sôres d' ci plante ci.

## Uzaedjes

### Medcene
Il est foirt uzé e-n Azeye come ene yebe ås maladeyes. On s' endè sieve puvite conte les doleurs des musses. Foû del medcene rîlêye, ci plante ci est foiravant uzêye dins l' omeyopateye, metans po médyî l' five.

### Epweznaedje
Fåt prinde asteme cwand on s' sieve do **cou-d'-tchåsse-d'-Almand**, ca c' est ene plante mo epweznante. I pout fé bråmint d' må å cour, virpus å sistinme nierveus. 

Cwand on tchåfe li plante, si epweznance discrexhe.

## Referinces eyet sourdants