open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Swisse

El **Swisse**, lomêye eto el **Confederåcion Swisse**, c' est on payis del Mîtrinne Urope. 

## Veyes
Mwaisse veye: Berne (*Biene*)

Ôtès rilomêyès veyes:
* Djineve
* Zurik
* Båle

## Cantons
Li Swisse est cpårteye e cantons, k' ont ene grande liberté poy ki c' est zels ki fwaiynut l' estat cintrå, ki n' est k' ene confederåcion, on rashonnaedje des cantons
* canton do Valès

## Lingaedjes
Èç payis la a cwate lingaedjes oficirs nacionås : l' almand, el francès, l' itålyin ey el roumantche.

## Rilomés Swisses
* Djihan Calvin
* Roger Federer
(waloneus k' ont dmoré vaila)
* Pierre Gillet
* Georges Puissant

## Dins les scrijhaedjes e walon
*  (tecse sol tourisse di montinne e l' Swisse)
*  (so ene raece di vatches del montinne, et les dujhances ki vont avou)

## Referinces eyet sourdants
Meube

On **meube**, c' est ene grosse ahesse di måjhon, po s' ashir  u po magnî dsu (tåve), po-z î roister ses cayets, et pår po s' tchåfer (stouve).

## Sôres di meubes
* po s' ashir:
** tcheyire
** fåstroû
** xhame
** banc
* po s' coûtchî
** longue tcheyire
** lét
** divan
** canapé
* po roister ses cayets
** dresse, årmå, årmwere
** manaedjî, schielî
** cofe (cofe ås scrineas)
** gårdirôbe
* po s' tchåfer
** stouve u fornea (stouve): crapåd (stouve), coujhnire (stouve)
** tocoe
* po magnî
** tåve
…
Cawete -ijhe

Li **cawete -ijhe**, c' est ene moite cawete do walon k' on rescontere dins ene pougneye di sustantifs femrins.

#### 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)
Diyazinon

Li **diyazinon**, c' est on towe-inseke del famile des organifosforés.

## Uzaedjes
On l' pout spritchoûler sol pea des bovrins po les mete cwite des boschets. On l' pout eto mete dins des bassins a bagnî et î fé passer les biesses riblêyes di tikets u d' pûs.

## Epweznance

Il est foirt epweznant po les tchets et les poyes.
Towe-inseke

On **towe-inseke** u **insecticide**, c' est on prodût tchimike ki towe les insekes.

## Sôres di towe-insekes
* Famile des organiclorés.
** DDT
** lindane
* Famile des organifosforés
** diyazinon
* Famile des piritrinoyides
** deltametrene
Gaspard Goffinet

**Gaspard Goffinet** a skepyî a Nuviè li 7 di djanvî 1843; il a morou li 2 d' djun 1928.

Di s' mestî, il esteut rçuveu ås taeyes a Lidje.

## Ouve pol walon
Il fourit l' mwaisse aidant da Jean Haust po scrire li motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea. 

Les deus djins ont rasplitchî li Motî Dasnoy, sicrît tot francijhant tos les mots walons. Gaspard Goffinet a acertiné l' prononçaedje po Nûviè, ki Haust a riscrît e sistinme Feller.

C' est eto Goffinat k' a dné totes les fråzes ki sont dins l' motî.
Cåvea lidjwès (soce)

thumb
Li **Cåvea lidjwès** u **Rweyå Cåvea lidjwès** (oficirmint, li ***Rwèyål Cåveau Lîdjwès***), c' est ene soce pol walon metowe so pås so fotches e moes d' måss 1872 pa Toussaint Brahy.

## Vicansté
Il est todi bén vicant e 2019, la k' i vént di replaidî èn anouwaire, après on trô di 48 ans.

E 2022, il adjinçnît ene bate di scrijhaedje, acviernêye pa Armand Herbeto.

## Sacwants prezidints
* Toussaint Brahy
*…
* Jean-Denys Boussart (1975-2017)
* Jeanine Malmedy (prumire prezidinte) (dispu 2017)

## Eplaidaedjes
* annouwaires 
* live so Jean Loos (2015)
* live so Jean-Denis Boussart
* sitroete plake sol espectåke son et loumire «Tchantchès raconte Lidje» (tchanson-letmotif do spectåke)

## 
Leu pådje dissu Fesbok
Novele Castile

Li **Novele Castile** (e-n espagnol ***Castilla la Mancha***), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

## Djeyografeye
Continowe, viè Nonne li Cminålté otonome di Madrid; elle est schåyeye di l' Andalouzeye pal Sierra Madrana trevåtcheye al passåjhe do Despegnaperro.

Edjistrêye les sourds di Gwadiana et d' l' Aiwe di Taedje.

## Economeye
Bråmint des vegnes.

## Tuzance
Payis da Don Kichote
1703

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1680 | anêyes 1690 | **[[anêyes 1700]]** | anêyes 1710 | anêyes 1720



1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 | **1703** | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1703 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Aiwe di Gwadiana

thumb
L' **Aiwe di Gwadiana** u **Gwadiana** (e-n espagnol: ***Río Guadiana***; e portuguès ***rio Guadiana***,  ***Odiana*** u ***Juromenha***), c' est l' pus long mouze do cåziyea iberike, veyanmint k' i court so 818 km.

## Etimolodjeye
Si prumî no cnoxhou, c' esteut e latén ***Flumen Anas*** (aiwe des canårds) – mins l' mot portuguès coinrece «Juromenha» est motoit pus vî; adon, les Arabes l' ont lomé l' "Ouwed Ana", «وادي انا» (wâdî ânâ), on prononçaedje k' on rtrouve a 95 åcint dins l' mot espagnol et portuguès d' asteure.

## Coraedje

Gwadania prind sourd dins l' Contrêye otonome del Novele Castile et cori sol Coûtchant.

I trevåtche li voye di Madrid a l' Andalouzeye a Manzanaresse.

I va tourner åtoû di Ciudad Real, a Bijhe et a l' Ouwess. Pu, foirt ralårdji pa des astantches aler viè Merida pu raiwer Badaxhosse, e l' Estremadoure. 

Lavola, i va bihairder di scwere eviè Nonne, et fé frontire inte l' Espagne et l' Portugal disca si egoleure e l' Oceyan Atlantike, mins tot-z åyant moussî on boket ådvins di l' aroyaedje portuguès.

## Sourdant
Mella

On **mella**, e-n arabe marokin «» (mellaH; , mins scrît «», sins chedda so les plakes e-n arabe), c' est on coulot d' ene veye do Marok k' esteut reziervé ås djwifs.

## Discrijhaedje
Li mella esteut retouré d' murayes, po waeranti les djwifs, k' estént sovint kihushtinés pa les muzulmans. L' intrêye si fjheut sovint pa ene poite, lomêye «Bab el Mella».

## Istwere des mellas
Les coulots reziervés ås djwifs avént leu prôpe administråcion.

Ces coirnêyes la ont wårdé leu no après 1965, date del fén di l' ebagance tropelrece des djwifs eviè Israyel.

I dmeure des sovnis del rilidjon djwive dins l' mella d' Essawira.

Les mellas ont stî rocupés pa des Marokins nén djwifs, k' els ont ratchté po pîce di pwin ås djwifs presses a-z ebaguer. Mins, e sacwants veyes, come Essawira, la k' les måjhons estént rashiowes å cadasse, et nén rvindowes, li mella a toumé e-n ene blesse.


File:Mellah Demnate rowe dimeurrece.jpg|a Demnate, rowe dimeurrece
File:Mellah Demnate botikes.jpg|parey, rowe boticrece
File:Swira rwenes mellah.jpg|a Swira, toumaedje e-n ene blesse
File:Old Jewish quarters in Essaouira.jpg|item est i


## Sourdant
1737

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke

i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans

anêyes 1710 | anêyes 1720 | **[[anêyes 1730]]** | anêyes 1740 | anêyes 1750

1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | **1737** | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742

----*Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1737 do [[calindrî grigoryin]]*

## Evenmints

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
15inme sieke

13inme sieke | 14inme sieke | **15inme sieke** | 16inme sieke | 17inme sieke



anêyes 1400 | anêyes 1410 | anêyes 1420 | anêyes 1430 | anêyes 1440
anêyes 1450 | anêyes 1460 | anêyes 1470 | anêyes 1480 | anêyes 1490

----

## Istwere do 15inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 15inme sieke
14inme sieke

12inme sieke | 13inme sieke | **14inme sieke** | 15inme sieke | 16inme sieke

anêyes 1300 | anêyes 1310 | anêyes 1320 | anêyes 1330 | anêyes 1340

anêyes 1350 | anêyes 1360 | anêyes 1370 | anêyes 1380 | anêyes 1390

----

## Istwere do 14inme sieke

### Evenmints

*

### Personålités

*

### Edvincions, dischovraedjes

*

## Totes les anêyes do 14inme sieke
Monaco

**Monaco**, c' est ene principåté k' est etourêye pål France ey li Mîtrinne Mer.  

## Referinces ey sourdants
**Èç årtike a stî rtourné avou l' aidaedje d' Wikipedia francès-cåzant.**
1698

16inme sieke | **[[17inme sieke]]** | 18inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1670 | anêyes 1680 | **[[anêyes 1690]]** | anêyes 1700 | anêyes 1710



1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | **1698** | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 1703


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1698 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Botike

On **botike**, c' est ene plaece la k' on vind des martchandeyes.


File:Botike Ayite Bougmesse.jpg
File:Måyin bagué botike.jpg
File:Es-tienda.jpg
File:Mellah Demnate botikes.jpg


## Sôres di botikes

* sorlon l' grandeur
** botikea (pitit botike, motoit bodjåve di plaece)
** pitit botike di viyaedje
** botike d' otovoye
** superete
** grand botike (sårma)
* botike vindant ene martchandeye a pårt
** botike ås boubounes
** botike ås djouwets
** botike ås mousseures
** botike di spôrt
** botike ås ôrreyes
...
Mes meye prumîs mots (imådjî)

thumb|rashonnaedje di cénk modêyes coinreces
**Mes meye prumîs mots** (ki l' tite est e francès ***Mes mille premiers mots***), c' est èn imådjî (live di mots avou des imådjes) sicrît pa Heather Amery avou des desséns da Stephen Cartwright.

Il a stî ratourné dins ene cåkêye di lingaedjes pa les eplaidreyes Titenfass.

## Ratournaedjes e walon
Gn a yeu cwate ratournaedjes e walon:
* avou l' accint do Coûtchant pa Jean-Luc Fauconnier, k' a vudî e 2018 (ISBN 978-3-946190-82-0), riprins sol limero **[O199]** dins l' djivêye des motîs do walon.
* avou l' accint do Mitan pa Bernard Louis, k' a rexhou e 2019 (ISBN 978-3-947994-15-1), rahouca **[C199]**
* avou l' accint del Basse Årdene pa Michel Francard, k' a sôrti e 2020, rahouca **[S199]**
* avou l' accint d' Lidje pa Baptiste Frankinet et Romain Berger, k' a moussî foû e 2019 (ISBN 978-3-947994-07-6), rahouca **[E199]**
* avou l' accint di Måmdiy pa Marie-Claire Buchholz, Jacky Lodomez, Walter Schröder et Manfred Siquet, k' a moussî foû e 2020 (ISBN 978-3-947994-37-3), rahouca **[E198]**
* e walipicård del Bote do Hinnot pa Michèle Herlin, k' a moussî foû e 2020 (ISBN 978-3-947994-38-0), rahouca **[WP199]**

## Sôres di mots
Onk des interesses di cist imådjî la, c' est k' on î a metou des mots so des sacwès d' ådjourdu, k' on n' såreut trover des les motîs classikes.

### Egzimpes sol pådje del coujhene
* interupteur
* frigo
* poude la bouwêye
* aspirateur (machine ås poûssires)
* les gofletes a boere (*bols*)
* li ramassete

### Egzimpes sol pådje des biesses
* panda
* djirafe
* pingwin
* tortuwe
* rinicerosse
* tigue
* leyopård

### Egzimpes sol pådje des mousmints
* li flanele
* les djines
* li ticheur (té-tchmijhe)
* li switcheur (fén texhou)
* li colant
* les sandales
* les sandales di djim (solés d' toele)

### Egzimpe sol pådje del mer
* crinme pol solea
* tchetoere (tchapea) (tchapea d' solea)
* xhiyon (wache)
* schafiotaedje
* petrolî

## Rujhes d' eployaedje
Come di di mot walon est metou djondant l' imådje. Adonpwis, å coron do live, gn a l' djivêye des mots e walon, avou l' limero del pådje k' il î sont. Pu ene djivêye di mots francès, manaedjîs parey. Mins si on n' sai nén kimint ki l' imådje si lome e francès, on n' sait emantchî ene cope walon-francès.

Egzimpe: modêye do walon do Mitan, p. 7, li mot walon «**lâlète**» (lalete, halete), nén foirt kinoxhou est defini come «*soucoupe*» dins les motîs classikes C99. Mins pont d' «*soucoupe*» dins l' djivêye do francès.

## 
Sol waibe di l' eplaideu:
* walon d' Lidje
* walon do Coûtchant
Sol waibe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene
* walon del Basse Årdene
*  Deus videyos d' eployaedje di l' imådjî  &
Moucron

**Moucron**, c' est ene veye dal Province do Hinnot, ki est dins l' Waloneye picårde. 

## Ban
**No des ptits bans - Limero del posse**

Luingne - 7700

Moucron (vêye) - 7700

Dottignies - 7711

Herseaux - 7712

## Referinces ey sourdants
Goutrou

**Goutrou** (F. *Goutroux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, e l' province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6030**
** Di 1969 a 1977: **6130**
* Limero diyalectolodjike: **Ch 45**.

## Istwere
Pindant li 19inme sieke, **Goutrou** esteut ribané avou Landliye, k' asteure est ribané avou Montnîye-Tiyou.

## Djeyografeye
**Goutrou**, c' est l' pus pitit des ancyinnès comenes k' ont stî rebanêyes avou Tchålerwè. C' est ossu li ci k' est li pus å Coûtchant. Minme s 'i toutche nén Mårciene, ces deus pitits bans la ont l' minme limero del posse. Vocial ene lisse des rowes rola (vir  dins : Referinces eyet sourdants).

## Spôrts
Li Royå Goutrou Spôrts, c' est l' ekipe do fotbale d' èç pitit ban la.

## Referinces et sourdants
Duolingo

**Duolingo** c' est ene cotuzreye po-z aprinde on lingaedje. Cisse cotuzreye ci est purade tournêye viè li schoyaedje do motlî.

## Djivêye des lingaedjes
Djivêye des lingaedjes å 22 d' djulete 2019:

*Almand
*Arabe
*Catalan
*Daenwès
*Espagnol
*Francès
*Gwarani
*Hongrwès
*Inglès
*Irlandès
*Itålyin
*Izlandès
*Klingon
*Neyerlandès
*Norvedjin 
**Bokmål
*Oucrinnwès
*Polonès
*Portuguès
*Roumin
*Rûsse
*Suwahili
*Suwedwès
*Tcheke
Montniye-so-Sambe

**Montniye-so-Sambe**  (la-minme *Montgnè* /mɔt.'ɲɛ/, F. *Montignies-sur-Sambre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins did la:
**Lomaedje: Montagnård, Montagnåde (F. *Montagnard, -arde*)
**Sipotaedje: les Leus.

centré|vignette|Eglijhe Sint-Pire, sol Rowe Ferrer.

## Etimolodjeye

### Oridjene

* Li mot, **Montgneye**, vént do francès, ***Montignies***, ki rime on edroet ki rshonne a on mont.
* Li "**so-Sambe**" acsegne k' ene des limites då pitit ban, li ci avou Couyet po esse comifåt, est froyêye på Sambe.

### Rifondou
A l' atake, li no e rfondou est **Montgneye-so-Sambe**. Mins nerén, on novea no e rfondou a stî propôzé e 2020 : **Montniye-so-Sambe**. Li problinme d' **Montgneye** estant k' il est espaitchî d' awè on mot rifondou avou les letes shuvantes eshonne : **-tgn**.

## Politike

### Pitit ban
Tot-z estant on pitit ban del veye di Tchålerwè, dispoy 1977, Montgneye-so-Sambe n' a pus d' borguimwaisse. Do côp, c' est l' borguimwaisse d' Tchålerwè ki manaedje èç pitit ban.

### Lisse des borguimwaisses

#### Padvant l' ribanaedje

* 1866-1889 : Jacques Piérard
* 1890-1891 : Lambert Piret
* 1892-1895 : Alfred Magonette
* 1896 : Joseph Marlier
* 1896-1912 : Émile Dutrieux
* 1913-1920 : Camille Hilson
* 1921-1925 : Romain Henry
* 1926-1971 : Edmond Yernaux
* 1971-1976 : André Poffé

#### Padrî l' ribanaedje

* 1977-1982 : Lucien Harmegnies (PS)
* 1983-2000 : Jean-Claude Van Cauwenberghe (PS)
* 2000-2006 : Jacques Van Gompel (PS)
* 2006-2007 : Léon Casaert (PS)
* 2007-2012 : Jean-Jacques Viseur (cdH)
* 2012-2012 : Éric Massin (PS)
* 2012- : Paul Magnette (PS)

## Tuzance walone
Live e francès avou bråmint do walon di *Montgnè*: Live Yernaux-Fievet sol foclore walon.

## Rilomêye djin

* Pere Samuel

## Referinces eyet sourdants
Pont-a-Cele

Li grand **Pont-a-Cele** (e scrijhaedje Feller *Pont-a-Cèle*; e francès *Pont-à-Celles*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

## Ban
**No des pitis bans -- Limero del posse**

* Pont-a-Cele (viyaedje) -- 6230
* Buzet -- 6230
*Obé-- 6230
*Tumion -- 6230
*Vivele -- 6230
*Luberciye -- 6238
*Lute -- 6238

## Referinces ey sourdants
Kilograme

On **kilograme**, c' est meye grames. Vola pocwè li betchete «&nbsp;kilo&nbsp;». Al minme môde ki les ôtès unités avou l' cawete «&nbsp;grame&nbsp;», c' est ene unité d' masse.

## Piceure

On **kilograme**, c' est l' pwès d' on lite d' aiwe dins sacwants cas. Come di djusse, i fåt k' el timperateure soeye di 20°&nbsp;C ey avou ene pression di 760 mm di mierkeure. 

Å livea do sistinme eternåcionå des unités, c' est l' unité soûmintrece pol masse. 

## Referinces eyet sourdants
Maya (civilizåcion)

Li **civilizåcion maya** u **tuzance maya**, c’ esteut ene civilizåcion k’ ocupéve ene grande sitindêye del Mîtrinne Amerike.
 
## Rimanance
Les peupes mayas, les eritis di ç' civilizåcion la, egzistèt co asteure å Belize, å Salvador ey å Gwatemala.
Wandion

Les **wandions** u **punåjhes**, c' est des ptits insekes,  ki s' metèt dins les bedreyes et ki pikèt les cis k' î coûtchèt.

 *[[Cimex spp]]*

## Sôres di punåjhes
* wandion ordinaire *(Cimex lectularius)*
Wandion ordinaire

Li **wandion ordinaire** u **leuvrin** (eto, plaijhanmint, **bec-d'-acî** u **bec di fier**), c' est l' punåjhe li pus corante dins les payis ni tchôds ni froeds.

 *[[Cimex lectularius]]*

## Sourdant
Vete

Li **vete** u l' **vert**, c' est ene coleur dilérece k' on a avou ene maxheure di djaene eyet d' bleu.

El côde RVB (Rôdje-Vete-Bleu) do vete est: (0-255-0).

## Tons d' vete
I gn a etur 45 eyet 50 tons d' vete. Vocial ene lisse di sacwants tons d' vete :

* vete di foirt
* vete advocåt
* vete amande
* vete anize
* vete aspedje
* vete bontins
* vete botaye
* vete djåde
* vete caki
* vete citron
* vete sôdård
* vete minte
* vete minte a l' aiwe
* vete liken
* vete olive
* vete papegåy
* vete praireye
* vete peme
* vete porete
* vete saedje
* vete sapén
* vete espinasse
* vete tiyoû
* Vert-di-gris
* vete schite d' åwe
* vete waezon


Foye di foirt.jpg|vete di foirt
Schite d' åwe verdåsse coleur.jpg|schite d' åwe k' a dné on ton des vetes
Tuba vert-di-gris.jpg|vert-di-gris
Letharia vulpina JHollinger crop.jpg|vete liken
Tiyoû foye et schoice.jpg|vete tiyoû
Sapéns Noyé crexhant ezès pots.jpg|vete sapén
Tipos de verde.png|sacwants tons bén diferins


## Li vete come essegne

### Tuzance coûtchantrece
El vete, c' est l' coleur di l' espwer, di l' estabilité, då ratuzaedje ey del tchance. Mins néren, èl vete est èl coleur dèl buze ey dèl nén-fôrtune. Èl vete est sovint acmatché avou 'l medicål monde.

### Nateure
El vete, c' est èl coleur ki est cåzu todi prezint è 'l nateure.

### Pårtis politikes
E l' Beldjike come dins brånmint des ôtes payîs del Daegn, el vete, c' est el coleur politike des ecolodjisses, come Ecolo eyet Groen.

Portant, i gn a on parti politike e l' Beldjike k' a l' vete come coleur, mins il est nén ecolodjisse, c' est Islam (on parti  muzulman).

Mins dins sacwants payis, el vete n' est nén l' coleur des ecolodjisses, come e l' Irlande, la ki c' est l' coleur dås nåcionålisses ey dås republikins, come li pårti Sinn Fein.

### Drapeas d' nåcions
Gn a do vete dins l' drapea itålyin.

Dins l' drapea amazir, li vete riprezinte les grands bwès, a costé do bleu ki rprezinte li mer et li djaene ki rprezinte di wastene, les troes contrêyes la k' vicnut les amazir-cåzants

Li drapea d' Arabeye sewoudite est tot vete avou des scrijhas e-n alfabet arabe dissu.


Flag of Italy.svg|drapea itålyin
Berber flag.svg|drapea amazir
Flag of Saudi Arabia.svg|drapea d' l' Arabeye sewoudite


## Referinces eyet sourdants
El Tchapele

**El Tchapele**, e Feller : **Èl Tchapèle** ([FR] *Chapelle-lez-Herlaimont*), c' est ene comene del province do Hinnot.

## Ban
**No des ptits bans -- Limero del posse**

El Tchapele -- 7160

Godarveye -- 7160

Pieton -- 7160

## Referinces eyet sourdants
UMons

L' **UMons**, c' est ene univiersité askepieye e 2009, avou l' rabindlaedje di l' Univiersité di Mont-Hinnot avou l' Faculté Polyteknike di Mont. I gn a set facultés eyet cwate sicoles.

## Organizåcion

### Facultés eyet scoles

* Faculté di l' Årtchitecteure eyet di l' Urbanisse
* Faculté di l' Economeye eyet do Manaedjmint
* Faculté del Medcene eyet di l' Apoticårreye
* Faculté di Psycholodjeye eyet des Syinces d' Acseignmint
* Faculté des Syinces
*Faculté di Ratournaedje eyet d' Interpretåcion - Eternåcionåle Sicole d' Interpreteus
*Faculté Polyteknike di Mont
* Sicole des Syinces Djuridike
* Sicole des Syinces des Lingaedjes
* Sicole des Syinces Uminnes eyet Sociåles

### Campus

* Mont
** ''Intra-muros''
*** Campus Årtchi
*** Campus Polytek
*** Campus Warocqué
** Nîmi
*** Campus del Plinne di Nîmi

* Tchålerwè
** Campus Djôzef II
** Campus UTchålerwè
** Campus Zénobe Gramme

## Margaye politike
E 2023, l' **Univiersité**, foiravant ès tchîf, Philippe Dubois, vout askepyî on master d' medcene. Mins nerén, el Minisse des grandès studes, Valérie Glatigny, est conte. Çoula fwait ki l' UMont est e margaye avou leye. Copuvite ki Georges-Louis Bouchez s' a metou d' acoird avou Valérie Glatigny, tins d' on raploû d' administråcion.

## Referince
Keumiêye

**Keumiêye** (e Feller, **Keûmiéye**), c' est on ptit ban del veye di Sambveye, province di Nameur.

## Referinces eyet sourdants
Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)

2017-2018 | **[[Divizion-1A do Fotbale Bedje (2018-2019)|2018-2019]]** | 2019-2020Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice

Li **såjhon del divizion-1A 2018-2019** do fotbale bedje, c' est l' 116inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey elle est li troejhinme dispoy l' askepiance del Divizion-1A. Li Standård, l' Esportigne di Tchålerwè eyet l' Royå Excel Moucron sont les clubs walons ki î djouwént. 

## Ekipes

## Tchampionat

### Erîlé tchampionat

### Foû-tchampionat

## Referinces eyet sourdants
Divizion-1B do fotbale bedje (2018-2019)

2017-2018 | **[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]]** | 2019-2020Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice**Li såjhon del Divizion-1B 2018-2019** do fotbale bedje, c' est l' 102inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje eyet c' est l' troejhinme dispoy l' askepiance do Divizion-1B. L' AFC Tubize esteut li seu club walon e Divizion-1B pindant l' såjhon 2018-2019.

## Tchampionat

### Prumire troke

### Dierinne troke

### Erilé tchampionat

## Referinces ey sourdants
Divizion-1-novice do fotbale bedje (2018-2019)

2017-2018 | **[[Divizion-1A do fotbale bedje (2018-2019)|2018-2019]]** | 2019-2020Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice**Li såjhon del divizion-1-novice 2018-2019** do fotbale bedje, c' est l' 90inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje eyet elle est l' troejhinme dispoy l' askepiance del divizion-1-novice. L' Excelsior Vierton, li Royå Fotbale Club di Lidje, li Serè United eyet li Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club estént les clubs walons ki djouwénxhe e divizion-1-novice, cisse såjhon la.

## Tchampionat

### Erilé tchampionat

### ''Play-Offs'' novice

## Referinces ey sourdants
Courcele (viyaedje)

**Courcele**, c' est l' no do pitit ban principå del rebanêye comene avou l' minme no, e l' province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî): **6180**
* Limero diyalectolodjike: **Ch 35**.
* Arondixhmint: Tchålerwè
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Courcelin, Courcelinne (la-minme : Courcelangn, Courcelangne; Coursèlãy). (Fr. *Courcellois, oise*)
** Sipotaedje: les mindjeus d' tåte a deus mwins (la-minme : a deus *mangn*, *mindjeûs d' târte à deûs mã<sup>y</sup>).

== Nos d' plaece di Courcele ==
Kékes [[Toponimeye do walon|nos d' plaece]] di Courcele
* [[El Lîtchamp|Å Lîtchamp]] (fr. *Nolichamps*)
* [[tchenoe (toponimeye)|Tchenoe]] (fr. *Chenois*)
* a Rguignî (fr. *Reguignies*)
* [[trî (toponimeye)|Trî ås agneas]] (*trî aus agnas*, fr. *Trieu des Agneaux'').

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Michel Meurée
* Raymond Lequeux
* Omer Bastin
* Armand Deltenre

### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Michel Meurée avou l' accint d' Courcele pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces ey sourdants
Royå Olympic Club di Tchålerwè

Li **Royå Olympic Club di Tchålerwè**, c' est ene ekipe di fotbale ki vént Walonreye. Cist ekipe la a stî askepieye e 1911, minme k' il est noté so s'-n' essegne l' anêye «&nbsp;1912&nbsp;». Li ståde do club est a Montgneye-so-Sambe ey i s' lome li «&nbsp;Ståde del Nouveye&nbsp;». Les sopoirteus eyet les djouweus sont lomés les «&nbsp;Dogues&nbsp;».

## Idintité
Les sopoirteus eyet les djouweus sont lomés les «&nbsp;Dogues&nbsp;». Asteure, ene miete come ès rivå, l' Esportigne di Tchålerwè, l' **Olympic** a deus principåles coleurs&nbsp;: li noer eyet li blanc.

Tins d' ses deus prumîs ans d' vicåreye, ciste ekipe ci aveut l' måve ey el blanc come coleurs. Pindant l' dijhnêye 1970, li prezidint, Jacques Lamotte, ercandja li noer avou l' rodje, tot wårdant l' blanc. C' ît padvant les rebanaedjes di 1977, cwand Montgnêye-so-Sambe ere co ene comene otonome. Ces deus coleurs ci sont les cis d' cist ancyin ptit ban la.

## Istwere
Li **Royå Olympic Club di Tchålerwè** a stî metou so pî a Lodlinsåt. El no di l' ekipe, a l' epoke, c' esteut «&nbsp;*Caroloregian Lodelinsart Club Olympique*&nbsp;». Dispu, l' **Olympic** a sovint candjî d' no, foiravant avou les rebanaedjes avou d' ôtès ekipes.

Tins do waeyén-tins 2011, l' **Olympic** aveut pou må d' riployî haerna ey adon di disparexhe a l' Union bedje. Li Tribunå do comiece aveut prononcî l' foû-minaedje, cåze des cwitances k' i dveut eyet ki passer houte 360.000 €. L' esté k' a shuvou, l' ekipe aveut stî rprindowe po ricmincî a zero. 

E 2019, l' estance del boursete des **Dogues** esteut mwaijhe. Il ont manké co d' erployî haerna. C' est a ç' moumint la ki l' **Olympic** s' rebana avou ene ekipe, k' est leye-minme l' erzultat d' èn ôte rebanaedje&nbsp;: l' Espôrtigne Tcheslet-Fårcene.

Après awè passé des ans eyet des razans ådzo, l' **Olympic di Tchålerwè** rva djouwer dins l' deujhinme divizion do fotbale bedje. Come di djusse, il a stî tchampion do tchampionat di troejhinme divizion do costé walon. Avou l' montêye, les **Dogues** doevnut co mwaisse-rifé leu ståde po convni åzès rîles. Si e cas, l' Esportigne di Tchålerwè vout bén louwer el ci da lu conte 80.000 € å matche. 

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Mwaisse pådje del waibe oficire.
* Lisse des djouweus et di l' ekipe tecnike.

## Referinces eyet sourdants
Schandeye (live d' imådjes)

**Schandeye** (*Chandîye*), c' est on live d' imådjes avou on gros spès cayé d' esplicaedjes, sicrît pa Joëlle Spierkel ey eplaidî e 2019. Les deus sont metous dins ene ewalpeure e plastike k' on voet houte.

Les desséns et l' epådjnaedje sont da Muguete Donnaiy eyet Ilheim Abdel-jalil.

Tos les bokets do live sont ratournés e francès.

## Adjinçmint do live
Il est I s' prezinte come on grand lådje live d’ imådjes, raloyî pa on fi d’ årca caracolrece, po esse eployî a môde do camichibay. 

Li tecse est scrît a l’ evier des imådjes, tantea ki l’ lijheu(se) a l’ tecse a l’ adroet d’ ses ouys, tins k’ i mostere les desséns ås rwaitants.

## Li spoûle
Come dins les « Grands åbes », Djowele va basti si paskeye so des veyous-evi del societé. Po tni ç’ role la, gn a-t i rén d’ mî k’ des pûs ?

Eyet, – droldimint assez – on s’ va fé do må po ene cope di pious ki vnèt do ponre des lintes ådvins del bonete d’ ene sicolresse lomêye Lilia.

C’ est li cminçmint do bontins. Lilia ni vout nén mete si cwefe po-z aler a scole. Mins, voye non voye, tel metrès, dit-st ele si mame, mwaijhe.

Come il ont bén tchôd, nos formagnants et leus covin, dissu l’ tiesse del maraye, rascovrou do tchôd bonet.

Oyi mins nén pus, cwand nosse ravachole di Lilia abroke e li scole, ele hene si bonete å diåle, dins ene coine del coû d’ recreyåcion. 

Va shuve on « monitorigne » del timperateure del bonete, paski, si l’ nitêye si rafroedixh, c’ est l’ moirt waeranteye po nos pûytons.

## 
Pådje do live, k' î est aberwetåve

## Sourdant
Divizion-1B do fotbale bedje (2019-2020)

2018-2019 | **[[Divizion-1B do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]** | 2020-2021Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-NoviceLi **såjhon del Divizion-1B 2019-2020** do fotbale bedje, c' est l' 103inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey el cwatrinme dispoy l' askepiance do Divizion-1A d' asteure. Li Royå Excelsior Vierton est l' seule ekipe walone ki djouwéve e **divizion-1B** pindant l' såjhon 2019-2020.

## Ekipes

## Referinces eyet sourdants
Sinefe

**Sinefe**, e Feller "**Snèfe**" (*[FR] Seneffe*), c' est ene comene del Province do Hinnot.

## Ban
**No des ptits bans -- Limero del posse**

Sinefe (viyaedje) -- 7180

Ârkène -- 7181

Famiyeûrû -- 7181

Fèlû -- 7181

Pètit-Rieux (u Pètit-Rieux-dlé-Nivèle) -- 7181

## Referinces ey sourdants
Monte Águila

gauche|150x150px
[droite|vignette|280x280px| Monte Águila: http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=37_4_49_S_72_26_24_W 37° 4' 49" S 72° 26' 24" O]

**Monte Águila** (castiyan: *Monte Águila*) c' est une veye del Tchili.

* Dimorants: 6.090 (2002)

## Fotos


File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|
File:Bomberos monte aguila.jpg|
File:Img-estadio.jpg|
File:Entrada x yumbel.jpg|
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|
File:Carros abandonados mte aguila.jpg|


## Difoûtrinnès hårdêyes

* Li waibe oficire del veye de Monte Águila
Fond (toponimeye)

**Pådje do mot "fond" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

thumb

On rtrouve li mot "fond" et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye. 

## fond
### Aplacaedje ordinaire
* Belaire: e Fond d' Nozêye (Fr. *Fond de Nosée*)
* Couvén: Li fond d' l' aiwe (li *fond d' l' eûwe*)
* Djoupeye: divins les Fonds (fr. *Fonds*)
* Hinne-Sint-På: el fond des aiwes (*èl fond dès-yôs*)
* Invna: Fond do moirtî (*dè mwertî*)
* Les Libins: Fond des vås
* Mårciene: Les Fonds Clicote
* Nafraiteure: li tchamp do fond
* Påye: Fond do Glumiant (la-minme *dè glumiont*).
* Saive: divins les Fonds (fr. *Les Fonds*)
* Scluze: Fond des beguenes (Fr. *Fond des béguines*)
* Transene: Fond del voye di Viyance; å Fond des Prés.
* Uwar: Fonds d' Ahinvå
* Vådcêye: å Grand Fond
* Wegniye: Fond des Dzivi (*d'vîzi*, fr. *Fond des Dessivis*).
* Wiyete: Fond des baleves
* ? Fonds d' Cwåreu

### Aplacaedje tîxhon
* Påye: e Djetfond (*Djèt'fô*).

## parfond

* Parfonru: (fr. *Parfondruy*) hamtea di Ståvleu
* Parfonru: aflouwint di Smwès a Dôhan
* Parfondveye (*Parfondevîye*, fr. *Profondeville*)
* Parfonbwès (fr. *Parfondbois*), no d' plaece do Sårt-dilé-Djalhé
* Parfondvå: (*Parfonde vâ*, fr *Parfondevaux*) no d' plaece di Måbon-pré
* Parfondvå: (*Parfonde vau*, fr *Parfondevaux*)
* Parfondvå: (*Parfonde-vå*, *Parfondje-vå*), no d' plaece d' Aiwêye
* Parfondvå: (*e Parfonde-vå*, fr. *Parfondvaux*), no d' plaece di Saive
* Parfontinne (Parfonde fontinne), no d' ene plaece di Nafraiteure

## fondrî
* Nîme: Fondrî des tchéns (*Fondri des tchés*, Fr. *Fondry des chiens*).
* Gonri: rowe des fondrîs (fr. *rue des Fondrys*)


Gonri plake rowe des fondrîs.jpg
Nîme fondri des tchéns.jpg
Fontinne-l'-Eveke (viyaedje)

**Fontinne-l'-Eveke**, u è Feller, **Fontène-l'Èvèke** (*[FR]* *Fontaine-l'Évêque*) est on pitit ban del comene avou 'l minme no.
Divizion-1-novice do fotbale bedje (2019-2020)

2018-2019 | **[[Divizion-1-novice do fotbale bedje (2019-2020)|2019-2020]]** | 2020-2021Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-NoviceLi **såjhon del divizion-1-novice 2019-2020** do fotbale bedje, c' est l' 91inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje. C' est eto l' cwatrinme dispoy l' askepiance del divizion-1-novice. Li AFC Tubize, l' RU El Lovire Cinte, l' Olympic Club Tchålerwè Fårcene, li Serè United, l' R. FC Lidje eyet l' R. SC Vizé sont lès clubs walons ki djouwénxhe e divizion-1-novice, cisse såjhon la.

## Ekipes

Li Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club (D-1-novice) aveu stî rebané avou l' Olympic Club Tchålerwè-Mårciene (D-2-novice-francès-cåzante).

## Referinces et sourdants
Epniye

**Epniye**, e Feller "**Èpnîye**" (*[FR] Heppignies*), c' est on ptit ban del comene di Fleuru, e Province do Hinnot.

## Sourdants
Emission (medias)

Ene **emission**, c' est ene termene di cåzaedje å posse, u di cåzaedje et d' imådjes al tévé, prezintêye pal minme djin, sol minme sudjet.

## Kékes rilomêyes emissions e walon
* 900.000 Walons (emission), k' a divnou Vive li Waloneye (emission)
* Les mots walons Gui Fontinne (emission)
* Li shijhe walone (emission)
* Hinnot Raecenes (emission)
* El tchant d' no cok (emission)
* Walonnou (emission)
** *[[Tot bea, tot bea (secwince d' emission)|Tot bê tout bia]]*

## Ôtès emissions, foû do walon
* Radio Studio 54 Network
Forchiye

**Forchiye**, e Feller "**Forchîye**" (*[FR] Forchies-la-Marche*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fontinne-l'-Eveke, è province do Hinnot.

## Referinces ey sourdants
Divizion-1 do baskete bedje (2019-2020)

2018-2019 | **[[Divizion-1 do Baskete Bedje (2019-2020)|2019-2020]]** | 2020-2021
**[[Divizion-1 do Baskete Bedje (2019-2020)|Divizion-1]]** | Divizion-2 | Divizion-3
Li **såjhon del divizion-1 2019-2020** do baskete bedje, c' est el 88inme såjhon dispoy l' askepiance do baskete bedje. Li Proximus Spirou Tchålerwè, li Belfius Mont-Hinnot eyet li VOO Lidje Basket sont les ekipes walones ki î djouwnuxhe. 

## Ekipes

## Referinces ey sourdants
Lissene

**Lissene**, e Feller « **Lsine** » (*[FR]* *Lessines*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

## Djeyografeye

### Pitits bans
vignette|399x399px|Mape del rebanêye comene avou les ptits bans e tchifes romins eyet les bans foû d' '''Lissene''' åtoû.|centré

 

### Mouze
I gn a l' Tinre ki passe drola. C' est l' dierinne comene walon dvant k' elle åye el Flande.
[centré|vignette|Ene sicluze so ene voye del [RAVeL do costé d' **Lissene**, å Levant del cinte-veye.|299x299px]]

## Referinces eyet sourdants
Å dierin cripet (arimés)

**Å dierin cripet & årvey då Drîmont ** (*Au dérin cripèt* & *arvoye d'Ôdrîmont*), c' est ene ramexhnêye d' arimés scrîts pa Willy Bal ey eplaidî après s' moirt pa Jean Germain dins l' pitite coleccion di l' SLLW e 2019. C' end esteut l' limero **42**.

ISBN 978-2-930505-29-9

## Contnou
Li prumire pårteye,  «Å dierin cripet» aveut ddja stî eplaideye dins ene pitite gazete di Twin, «Le Spantole» e 2001. C' esteut po bistoker si franc soçon, Roger Foulon.

Li deujhinme pårteye, «årvey d' å Drîmont», c' est tos bokets rtrovés dins les vîs papîs do scrijheu, et ki n' avént nén stî metous dins l' live di ses arimés *Oeuvres poétiques wallonnes 1932-1990* (1991). 

Il ont stî scrîts di 1975 a 2006.

## Egzimpe di boket
:::**Nosse Pere di tt al fene copete**
:*Fijhoz prandjire a l' ombe di l' Åbe des Syince do Bén et do Må ?
:*Estoz dalé mexhné dins l' grande Tere ås stoeles avou vo fåceye d' ôr?
:*Oudon-bén, estoz ervoye a cwatre eures?
:*Dijhoz m' on pô,  Nosse Pere di tt al fene copete!

:*Termetant k' vos fjhoz toubak a ene sadju,
:*Way, termetant...

:*Tant des poyons aprume eskepyîs ki fwaiynut leu dierinne båye!
:*Tant des ptits moxhons rouwés al valêye do ni, arlochîs come des mandes sins cou, mambornés, macsådés, vindous po måluzance !
:*Tant des mames ki braiynut !
:*Tant des mzalés, des crombins, tant des cache-ås-crosses k' ont leu boyeas clawés a leus dos...

:*Et par ci des mers et des dezerts,
:*Dins les ureus payis k' les batchs sont rimplis a stritche,
:*Tant des djonneas portant sins espwers, ki berotnut å mitan d' ene masse di bonzet crås ki s' plindnut d' åjhe.

:*Froz co lontins toubak, Signeur, låvå, tt al fene copete?  

## Corwaitaedje
 Joseph Bodson, Cocorico, 4/2020 p. 5.

## Sourdants
Cômene-Varneton

**Cômene-Varneton**, è Feller "**Cômâne-Varnetån**" (*[FR] Comines-Warneton*), c' est ene rebanêye comene do Province do Hinnot.

## Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

* Cômene-Varneton (viyaedje) -- 7780
* Cômene -- 7780
* Outèm' -- 7781
* Plostèr -- 7782
* Li Bizet -- 7783
* Bas-Varnetån -- 7784
* Varnetån -- 7784

## Referinces ey sourdants
Godarveye

**Godarveye** ubén e Feller : **Godårvile** u **Godarvile** ([FR] *Godarville*). **Godarveye**, c' est on p'tit ban del comene d' El Tchapele, è province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Mierkeure (planete)

vignette
frameless|upright=0.5|☿**Mierkeure** est ene bole ki toûne åtoû do Solea, ki est 'li pus près do Solea.

## Referinces ey sourdants
Scrijha e̊

Li **scrijha e̊**, c' est on scrijha do chwa k' a divnou  ortografike dispu k' il est siervou dins tos les motlîs da Jean-Jacques Gaziaux lu tot seu.

## Djivêye des motlîs avou li scrijha e̊
* C12 (*A propos de quelques mots de l'Est du Brabant wallon, in: Langues et cultures, Mélanges offerts à Willy Bal, 1.1., Cahiers de l'Institut de Linguistiques de Louvain 8, 3-4 (1984), pp. 153-166)*: 
* C18 (1982)
* C41 (*[C41] Gaziaux, Jean-Jacques, La culture et le travail du lin à Jauchelette [Ni 67], in: Enquêtes du Musée de la Vie Wallonne, n° 125-128, 1966-69, pp. 160-191*) 
* C49 (1987)
* C52 (1993-1998)
* C53 (1991-1992)
* C55 (1995)
* C56 (2003)
* C58 (1989)
* C61 (2009)
* C67
* C101 (1988)
* C102 (1990)
* C103 (1999)
* O74 (1992)
Blanke di Nameur

Blanke di Nameur (e suwedwès **Blanka af Namur**), c' esteut l' feye do conte Djan 1î d' Nameur et di Mareye d' Artwès.

Ele maria Magnus Eriksson, rwè d' Suwede et d' Norvedje.

Ele va fé moussî des uzances des nôbes d' après Nameur (bråmint aloyîs ås rwès d' France) dins l' tuzance suwedwesse.  

## Sourdant
Fårcene (viyaedje)

**Fårcene** (*[FR] Farciennes*) est on pitit ban del comene då minme no, è Province do Hinnot.

## Referinces ey sourdants
Amour, el tchivå tabureu (live d' imådjes)

thumb
**Amour, el tchivå tabureu** (*Amoûr, èl tchuvô tamboureû*), c' est on live d' imådjes sicrît et dessiné pa Robert Arcq.

Il a stî eplaidî e 2019 (après l' moirt do scrijheu-dessineu) dins ls Eplaidaedjes do Bourdon.

ISBN 978-2-930364-87-2
Spectåke son et loumire

On **spectåke son et loumire**, c' est on grand spectåke a môde d' operå, divant l' ouxh, avou toplin des tchansons, des muzikes et des eloumiraedjes.

## Sacwants spectåkes son et loumire avou des tecses e walon
* Tchantchès raconte Lidje avou on tecse da Jean-Denys Boussart, Lidje, 2003.
* Å payis des Rolandîs (*Au pays des Rolandiens*) avou on tecse da Jean Goffart, Åcoz, date ?.
Manu Chao

**Manu Chao** est on tchanteu d' régué. Il esteut on mimbe do Mano Negra. 

## Discografeye

### Alboms
* 1998 : Clandestino
* 2001 : Próxima Estación: Esperanza
* 2004 : Sibérie m'était contéee (avou Jacek Woźniak)
* 2007 : La Radiolina
* 2009 : Baionarena

### Rilomêyès tchansons

* 1998 : Clandestino – Desaparecido – Bongo Bong/Je ne t'aime plus
* 2001 : Me Gustas Tu
* 2007 : Politic Kills

## Referinces eyet sourdants
Anamneze

L' **anamneze**, el medcene ey e l' årtisyince (motoit pår el fitiyatreye ), c' est l' rissovnance di tos les ca et les ma d' ene maladeye (et des ôtes sacwès a vey avou l' santé) d' on metou pacyin. 

Ele si fwait divant d' ataker li vizite do / del malåde.
Erkelene

**Erkelene**, è Feller "**Rkèlène**" (*[FR] Erquelinnes*) est ène rebanêye comene del Province do Hinnot.

## Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

* Ante -- 6560
* Berseyes -- 6560
* Erkelene -- 6560
* Grand-Rin -- 6560
* Montgneye-Sint-Cristofe -- 6560
* Sour-so-Sambe -- 6560

## Referinces ey sourdants
L' Estene

**L' Estene**, u è Feller "**L' Èstène**" (*[FR] Estinnes*), est on rebanêye comene del Province do Hinnot.

## Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

* Aucén -- 7120
* Èl Basse Èstène -- 7120
* Èl Crwè -- 7120
* Èl Wôte Èstène -- 7120
* Fauru -- 7120
* Pèchant -- 7120
* Rouvwa -- 7120
* Vèrrèye-lès-Brèyeus -- 7120
* Vèrrèye-lè-Sèc -- 7120

## Referinces ey sourdants
Tchantchès raconte Lidje (spectåke)

**Tchantchès raconte Lidje**, c' esteut on spectåke son et loumire sol veye di Lidje, adjinçné pa les soces pol walon d' avår la (aprume li Federåcion del Province di Lidje di l' UCW) e 2003.

Li mwaisse tchanson, «Cisse veye ås cint clokîs» («li cité d' mes sondjes»), so on cåzaedje da Jean-Denys Boussart, tchanté pa René Chaumont.

Li spectåke a rascodou l' pris del Federåcion Walonreye-Brussele (cwårtî "diferins medias") e 2003.
Tram di Lidje

Li **tram di Lidje**, c' est on pordjet di tram dins l' veye di Lidje, askepyî e 2008. Come i gn aveut ancyinnmint. I gn årè deus lenes, inte di yeusses ene ki va esse metowe e-n ovraedje viè 2022. Les boutaedjes del prumire lene vont durer troes ans (2019-2022). Ci serè li TEC ki caetchrè d' èç rantoele cial. 

## Ovraedje
Padvant d' mete el rantoele e-n ovraedje, les trams vont rôler ût moes sins voyaedjeus. Come di djusse, c' est po fé des såyes.

## Lenes

### Lene 1

#### Principåle trote

* Sclessin
** Standard -- *Standård*
** Place Ferrer -- *Plaece Ferrer*
** Pont des Modeleurs -- *Pont des Modleus*
* Lidje (veye)
** Val Benoit -- *Vå Benoet*
** Place Général Leman -- *Plaece Djenerå Leman* 
** Gare des Guillemins -- *Ståcion des Guillemoins*
** Esplanade des Guillemins -- *Esplanåde des Guillemins*
** Avenue Blonden -- *Avnowe Blonden*
** Charlemagne -- *Tchårlumagne*
** Pont d'Avroy -- *Pont di Avroy*
** Lonhienne -- *Lonhienne*
** Opéra -- *Operå*
** Place Saint-Lambert -- *Plaece Sint-Bert*
** Cité Administrative -- *Administratif Coron*
** Place des Déportés -- *Plaece des Dépôrtés*
** Marengo -- *Marengo*
** Pont Atlas -- *Pont Atlas*
* ***Schåyaedje del lene ([[Bressou]] eyet [[Coronmouze]])***

#### Aviè [[Bressou]]

* Bressou
** Avenue de Lille -- *Avnowe di Lille*
** Gare de Bressoux -- *Ståcion di Bressou*

#### Aviè [[Coronmouze]]

* Coronmouze
** Rue aux Chevaux -- *Voye ås tchivås*
** Coronmeuse -- *Coronmouze*

### Lene 2
El deujhinme lene est co k' on djermon. Èç lene ci duvreut raloyî Anse eyet Li Vå-dzo-Tchivrimont. 

## Rame
El modele di rames ki voyaedjrè so ç' rantoele cial serè on modele "Urbos", askepyî på soce Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles (ene eterprijhe spågnole k' askepeye des rames di tram). Ces rames sont l' djinre di rames ki voyaedjnut e Zaragoza (Sipagne). 
Imådje:Liège tram CAF Urbos maquette 1.jpg
Imådje:Liège tram CAF Urbos maquette 2.jpg
Imådje:Liège tram CAF Urbos maquette 3.jpg


## Referinces eyet sourdants
Albaneye

L' **Albaneye**, lomêye eto **Républike d' Albaneye**, c' est on payîs d' l' Urope levantrece.

## Comenes impôrtantes

* Berat
* Durrës
* Elbasan
* Fier
* Gjirokastër
* Lezhë
* Peshkopi
* Tirana
* Vlorë

## Referinces eyet sourdants
1669

16inme sieke | **[[17inme sieke]]** | 18inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1640 | anêyes 1650 | **[[anêyes 1660]]** | anêyes 1670 | anêyes 1680



1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | **1669** | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1670 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1542

15inme sieke | **[[16inme sieke]]** | 17inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1520 | anêyes 1530 | **[[anêyes 1540]]** | anêyes 1550 | anêyes 1560



1537 | 1538 | 1539 | 1540 | 1541 | **1542** | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1542 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Son ê ordinaire

Li **son ê ordinaire**, c' est ene voyale foirt corante do walon, k' est riscrîte /ɛː/ e-n AFE, dins R13 et dins l' Wiccionaire walon, todi.

Il est ene miete diferin do son ê mierdrovou, k' on-z ôt coinreçmint po les minmes mots.

## Egzimpes
### come prononçaedje zero-cnoxheu
*  

### come prononçaedje coinrece
* **' / **' 
* **' 
* **' 
* **' 
* **' 
* **' 
* **' 
* **
Cossovo

Li **Cossovo**, lomé li **Republike di Cossovo** eto, c' est on dislaxhî payis d' l' Urope levantrece.

## Indepindance
Li **Cossovo** s' aveut dislaxhî del Serbeye e 2008. C' est nén l' prumî côp k' li **Cossovo** s' aveut dislaxhî. Dins les anêyes 1990 eyet disk' e 2000, i gn aveut on «&nbsp;låtcheu&nbsp;» estat askepyî pa les Albanès di Cossovo padvant di divni ene redjon otonome serbe disk' e 2008. Ès-n' indepindance est asteure ricnoxhou pa 93 estats eyet nén-ricnoxhou pa 45 ôtes estats (avou li Serbeye). 

## Referinces eyet sourdants
Serbeye

Li **Serbeye**, lomé li **Républike di Serbeye** etou, est on payîs do 'l Urope levantrece.

## Referinces ey sourdants
Armwereyes di Tchålerwè

Les **Armwereyes di Tchålerwè** sont les åres di Tchålerwè avou les ci des pitits bans.

## Lisse

### Armwereyes

Imådje:Héraldique Ville BE Charleroi (1995).svg|Armwereyes davance del veye di Tchålerwè.
Imådje:Héraldique Ville BE Charleroi.svg|Armwereyes d' asteure del veye di Tchålerwè.
Imådje:Héraldique Ville BE Charleroi 1847.svg|Armwereyes då pitit ban di Tchålerwè.
Imådje:Blason Ville be Couillet.svg|Armwereyes di Couyet.
Imådje:Blason ville be Dampremy.svg|Armwereyes di Dårmè.
Imådje:Gilly (Charleroi) - station de métro - blason de Gilly - 01.jpg|Armwereyes di Djilî. Fotografeye prijhe dins 'l metro.
Imådje:Blason Ville be Jumet.svg|Armwereyes di Djumet.
Imådje:Blason ville be Gosselies.svg|Armwereyes di Gochliye.
Imådje:Blason Marchienne-au-Pont.svg|Armwereyes di Mårciene.
Imådje:Blason Ville be Mont-sur-Marchienne.svg|Armwereyes di Mont-dzeu-Mårciene.
Imådje:Blason Ville be Montignies-sur-Sambre.svg|Armwereyes di Montgneye-so-Sambe. 


### Pitits bans sins armwereyes

* El Ronsåt
* El Rou-dlé-Tchålerwè
* Goutrou
* Lodlinsåt
* Mårcinele
* Moncea-so-Sambe

## Referinces eyet sourdants
1197

11inme sieke | **[[12inme sieke]]** | 13inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1170 | anêyes 1180 | **[[anêyes 1190]]** | anêyes 1200 | anêyes 1210



1192 | 1193 | 1194 | 1195 | 1196 | **1197** | 1198 | 1199 | 1200 | 1201 | 1202


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1197 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Estoneye

L' **Estoneye**, lomêye eto li **Republike d' Estoneye**, c' est on dislaxhî payis di l' Urope levantrece eyet ene ancyinne republike di l' URSS.

Mwaisse veye: Taline

## Lingaedjes
* estonyin: on lingaedje del famile finongrwesse, oficir.
* rûsse, l' ancyin lingaedje oficir do tins d' l' URSS, cåzé pa totes les djins ki s' î ont-st astalé adon.

## Rilomés Estonyins
Johannes Aavik

## Istwere
Ele n' a stî rmetowe avou l' URSS k' après l' deujhinme guere daegnrece.

## Referinces eyet sourdants
Dinozôre

thumb
On **dinozôre** (çou ki vout dire on **foirt oujhea**, did la li noûmot **foitoujhea**), c' esteut ene sôre di biesse ås cronzoxhs ki poneut des oûs, et k' aveut å pus sovint des plomes, des coines, et des houpetes a môde di coines sol dos. 

Ces biesses la viként å mezozoyike, et shonnnut awè disparexhou tertotes d 'on plin côp. 

On ndè rtrove co les oxheas et les passêyes asteure. Les pus rlomés egzimplaires e l' Walonreye ont stî rtrovés a Biernissåt.

## Istwere
Les foitoujheas avént dandjreuzmint skepyî å Mîtrin-Triyassike vocial 235 a 245 miyons d' anêyes avou les crocodiles eyet les pterozåres.

Sorlon l' atuzêye di l' evolucion, les foitoujheas avént vnou des cropantès biesses.

Les oujheas sont del minme troke ki les foitoujheas, i vnént tertos del coxhe des waerapîs.

## Rindjmint
Les foitoujheas sont pårteyes e deus ôres : 

* les Oujhoskeas (oujhea bassins, *Ornithischia*)
** Igwanodon
* les Såriskeas (cwarpece bassins, *Saurischia*)

Les Oujhoskeas sont dviznut e sacwantès trokes : 

* les Scudizôres (*Thyreophora*) †
* les Deurizôres (*Stegosauria*) †
* les Roedizôres (*Ankylosauria*) †
* les Coinipîs (*Cerapoda*) †
* les Måtchitiesses (*Marginocephalia*) †
* les Djaivicoirnous (*Ceratopsia*) †
* les Oujhipîs (*Ornithopoda*) †
* les Igwanidintîs (*Iguanodontia*) †

Les Såriskeas sont dviznut e sacwantès trokes : 

* les Zåropîs (*Sauropoda*) †
* les Dobelfas (*Diplodocoidea*) †
* les Muzeaspès (*Macronaria*) †
* les Waerapîs (*Theropoda*) †
* les Cognecreuzes (*Coelophysoidea*) †
* les Oujheamuzeas (*Averostra*) †
* les Coinezôres (*Ceratosauria*) †
* les Roedcawêyes (*Tetanurae*) †
* les Grandizôres (*Megalosauroidea*) †
* les Oujheawaerapîs (*Avetheropoda*) †
* les Otruzôres (*Allosauroidea*) †
* les Tiranozôres (*Tyrannosauroidea*) †
* les Mwinhapeusicognes (*Maniraptoriforme*) †
* les Oujhirixhinådzôres (*Ornithomimosauria*) †
* les Mwinhapeuses (*Maniraptora*) †
* les Kernerzôres (*Therizinosauria*) †
* les Paroujheas (*Paraves*) †
* les Oujhileas (*Avialae*) †
* les Oujheas (*Aves*)

I gn a 65 miyons d' anêyes les foitoujheas sont tos moirts a pårt les oujheas dins l' morance do Crétacé.

## Sourdant