open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rok (muzike)

Li ***rock***, u «&nbsp;**rok&nbsp;**» e walon, c' est on djinre di muzike k' a skepyî dins les anêyes 1960 et k' est asteure onk des pus djouwé et schoûté tot avå.

## Istwere
[200px|right|thumb|Portrait e 2008. ''[The Zombies*, ene binde di rok k' a skepyî e 1959.]]
Li *'rok** a skepyî ås [[Estats Unis]] dins les anêyes 1960. I vént d' ôtes djinres come li ''jazz'', li ''blues'' et li ''country''. Al kimince, on l' loméve ''rock n' roll''. Dispu ci tins la, li rok a bråmint candjî. On end a fwait des noveas djinres et totes sôres di muzikes.

== Djinres ==

Li ***rockabilly*** est li rock dal cmince, al mode di Presley et ds ôtes viyès bindes. Asteure, gn a co sacwantès bindes k' endè fwaiynut.

Li ***yéyé*** est onk des pus vî pus vî djinres. On l' schoûtéve bråmint dins les anêyes 60. C' est ci djinre la k' a avnou è [[Urope]], et k' fé cnoxhe li rok ås djins di Waloneye. Mins asteure, li ''yéyé'' est veyou come on vî djinres, nén foirt clapant.

Li ***rock sikedelike*** nos vént eto des anêyes 1960, mins on endè schoûte mwins asteure ki dins l' tins. Ci djinre la vout fé do rok avou des sons k' on pôreut etinde cwand on sondje ou bén cwand on a prind des droukes. Il esteut metou avou li manire di viker des ''baba cool'' et li ''flower power''.

Li ***punk*** a skepyî al cmince des [[anêyes 1970]]. Il a stî tuzé disconte les bindes ''yéyés'' et, pus lådje, disconte li mouvmint ''hippie''. Li ''punk'' vout purade diner di l' enerdjeye ki des belès muzikes ou des beas arimés. On rlomé bedje k' est cnoxhou po ça, c' est [[Pascal Gabriel]].

Li ***hard rock*** a avnou ene miete pus tård. On pout dire ki c' est l' [[fî]] do ''punk''. Dins li ''hard rock'', li muzike est pus foite et va pus rade. Ci djinre la a skepyî dins les anêyes 1970, minme si gn aveut dedja sacwantès tchansons ene miete ''hard rock'' al difén des anêyes 1960. Asteme a n' nén comaxhî l' ***hard rock*** avou l' [[metal]] ubén li ''[[grunge]]''. 

Li ***prog*** (po ***progressive rock**') a skepyî dins les anêyes 1970 eto. Li binde li pus cnoxhowe di ci djinre la, c' est [[Genesis]]. On endè fwait co asteure.

== Rilomêyès bindes eyet muzikeus ==

=== Finlande ===

* [[HIM]]
* [[Nightwish]]

=== Flande ===

* [[Het Zesde Metaal]]

=== Irlande ===

* [[The Cranberries]]
* [[U2]]

=== Rweyåme-Uni ===

* [[Deep Purple]]
* [[Muse]]
* [[Oasis]]
* [[Placebo]]
* [[Pink Floyd]]
* [[Radiohead]]

=== Uyessês ===

* [[A Perfect Circle]]
* [[Paramore]]
* [[Sparta]]
* [[The Doors]]
* [[The Rolling Stones]]
* [[Zechs Marquise]]

=== Walonreye ===
E Walonreye, gn a sacwantès bindes et des tchanteus ki djouwèt do rok, e walon, e francès ou co e-n [[Inglès (lingaedje)|inglès]].

* [[Bugul Noz (binde di muzike)|Bugul Noz]]
* [[Compost Binde]]
* Girls in Hawaii
* [[It It Anita (binde di muzike)|It It Anita]]
* [[Machiavel (binde al muzike)|Machiavel]] (binde bedje ki djouwe do *prog'')
* Malibu Stacy
* Priba 2000
* Wiyam Dunker (minme s' i djowe pus sovint do blues)

## Referinces eyet sourdants
Mot

On **mot**, c' est li pus ptit boket do cåzaedje k' a on sinse a lu tot seu. Eyet ki pout djouwer on role dins ene fråze.

Tipograficmint, c' est sovint çou k' i gn a inte deus espåce dins on scrît documint.

Les mots polnut candjî sorlon les rîles del croejhete.

I polèt eto aveur on livea sociolodjike d' eployaedje.

## Sôres di mots
* no 
** sustantif
** no prôpe
** sustantivire
* addjectif
** addjectivire
* prezintoe
* prono
* viebe
** vierbire
* adviebe
** advierbire
* mot-loyén
** divancete
*** divancetire
** adjondrece
** aloyrece
*** aloyrecire
* mot a pårt
** adrovire
** mot-fråze
** mot-criya
** mot-brut
** mot di sclameure
** arinnoe ou aduzoe
** mot-troke (addjectivire, advierbire, aloyrecire, divancetire, sustantivire, vierbire)

## Sourdants
Eglijhe vî-catolike

thumb|350px|Sovni di l' ôrdinåcion d' on diyåke vî-catolike sicrît eto e walon
L' **eglijhe vî-catolike**, c' est ene eglijhe catolike ki s' a schåyî di l' otorité do Påpe e 19inme sieke. Aprume a cåze do doke di nén-trompåvté do Påpe et do Sillabusse des ereurs.

## Istwere

Elle a stî askepieye ezès Bas Payis shuvant li Declaråcion d' Utraik (1871). 

Gn a a pô près 500.000 djins ki shuvèt ci corant la.

Elle pratike les sacramints come les romins catolikes, mins est bråmint pus lådje so sacwants sudjets come li mariaedje des curés, li benixhmint des rmariaedjes di djins k' ont divoircî, li mariaedje di copes omo, evnd. Elle a dit messe dins les lingaedjes do payis dispu 1877 (dabôrd k' il a falou ratinde 1965 pol minme sacwè amon les catolikes romins), mins nén todi.

El Beldjike, l' Eglijhe vî-catolike est bén rprezintêye a Brussele (Stalingradstrêye 58), et ons î dit messe e latén, francès, flamind et tålyin. E 2010, ene tchapele a eto stî drovowe a Sint-Serwai.

#### 
* Waibe del tchapele di Sint-Serwai (e flamind, francès, et walon)
Sint Ogustén

**Sint Ogustén**, c' esteut on teyolodjisse crustin.

## Kékès dnêyes
I provneut d' on payis k' est asteure l' Aldjereye.

C' esteut on Berbere, dabôrd (il a viké bén dvant l' abrocaedje arabe). 

Il a scrît on live "Les cfessaedjes" k' est onk des prumîs lives avou eto del sicolodjeye.

I s' aveut cviersé a Milan di cåze des pretchaedjes di sint Ambrwesse. Mins adon, il a rivnou s' payis et-z î basti on moustî.

## Shuvance
Gn a sacwants scoles dicåçtêyes a s' no e l' Walonreye, ene di zeles a Han-so-Eure.

## Sourdant
Cawete -ant

Li **cawete -ant** et s' femrin **-ante**, c' est ene cawete acawêye å bodje A d' on viebe, ki dene :
* li pårticipe prezintrece
:*Vos ploz tuzer tot *'rotant**.
* ... ki dvént voltî èn [[addjectif]]...
:''on [[må poûssant#Les poûssants mås|må **poûssant*']]
* on sustantif ki våt [[no d' fijheu]].
:*.

Les sustantifs foirdjîs avou l' cawete -ant ni sont nén veyou d' mwaijhe pårt, nén come li cawete -åd.

Li cawete -ant est omofone del cawete di codjowaedje -ans.

## Piceures des addjectifs avou l' cawete -ant
Come epitetes, s' metnut divant u dirî l' no.

## Dins les noûmots
Li cawete -ant convént bén po fé des noûmots djusse pa stindaedje di sinse.
* formagnant : (biyolodjeye) biesses k' endè formagnèt ds ôtes.
* cåzant, riwaitant : (croejhete) prumire et 3inme djin dins les codjowaedjes. 

## Parintêye
* Cawete -ance
* Cawete -ansté

* 
** 
** 
**
Li bracnî (roman)

thumb
**Li bracnî** (*Li brak'nî*), ç' a stî l' prumî roman e walon da Djôzef Calozet.

L' eplaideu Jean Haust a metou des esplikêyes so les målåjheys mots al fén do live. Ci motlî la, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijeu est rprins come limero **S112** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Eplaidaedjes
Il a vudî e 1924. Pu esse replaidî dins l' Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon e 1944.

Come si tite el dit, li mwaisse personaedje, c' est on bracnî.

Des bokets foû do roman ont stî sovint replaidîs dins les coirnêyes walone des gazetes "*[[Vers l'Avenir]]*" et "*[[L'Avenir du Luxembourg]]*".

## Racourti
«Li bracnî», c' est l' istwere des hantreyes da Mareye, li djonne cinsresse di Sint-Mitchî avou Louwis, on bracnî. Ki: ci «mestî» la n' esteut nén veyou d' on laid costé di ç' trevén la e l' Årdene. Pår ki nosse Louis, c' est on bea grand foirt ome, coraedjeus al bezogne, come cwand i vént fåtchî pol cinsî, et Mareye radressî padrî lu.

Houte di çoula, Louwis est bråve et siervicire, et préjhî do pa da Mareye. 

I gn a k' onk ki l' voet evi, c' est Batisse l' gåre di tchesse di Nåwinne, ki vindreut si åme å diåle pol prinde sol tchôd fwait.

Li drame s' enuke cwand l' foistî vént dmander si intrêye al cinse. Li mame, ki cwirt après on mariåve avou on bon traitmint, el viereut purade come bea-fi ki Louwis l' bracnî, ki ça lyi pind å nez a tot moumint d' esse ramassé ey evoyî a l' amigo.

Kî çki va wangnî l' mwin da Mareye?

## Sourdant
Ciervidîs

Les **ciervidîs**, c' est des roemiants k' ont des sôres di coines sol tiesse k' on lome eto "bwès".

Des cis k' i gn a, les coines toumèt tos ls ans, des ôtes nén.

Gn a des indjes la k' gn a ki l' måye k' a des coines. Des ôtes, c' est måye et frumele.

## Sacwants ciervidîs
* cier
* tchivroû
* din
* rene
* elan
Din

thumb|on måye di din
Li **din**, c' est on ptit ciervidî, avou on poyaedje tot mayté, ki provént des Payis del Mîtrinne Mer.

 *Dama dama*

On ndè trouve dins les parks et les djårdéns zolodjikes, minme dins les tchesteas. S' i s' såvèt, i polnut sorviker dins les bwès. End a insi dipus d' 6000 e l' Almagne. End aveut tenawete ossu el Walonreye., kécfeye schapés do dominne di Ciergnon.

## Role essegnrece
Li din a stî adoré pa mo des peupes di l' Antikité.

Videyo avou temognaedje d' apiçaedje d' on din ridivnou såvadje el Walonreye

## Sourdants & pî-notes
Roger Pinon

**Roger Pinon**, c' esteut on linwincieus, on rcwereu sol foclore walon et on scrijheu e walon k' a skepyî a Tchålerwè li 13 di avri 1920 et k' a morou a Imbourg li 25 djun 2012.

## Sourdants
*  *[http://www.chansonsdewallonie.be/MICHELINE/docpages/biblioPinon.html Bibliographie de Roger Pinon]*
L' esclifotêye (novele)

**L' esclifotêye** (*L'èsclifotéye*), c' est ene novele da Christian Quinet k' a parexhou dins l' coleccion « *Audace* » e 2009.

ISBN 978-2-917453-06-3

## Tinme
Ene viye matante di souke. Cénk neveus : cwate ki bignèt après l' eritance, et onk k' el voet voltî nén po s' magzåd.

Kimint Gustene, ki mourt a 95 ans, va-t ele fé po s' fote des cwate må-leu-panse après aveur dihoté ?

Elle a dandjreus adiercî s' côp, ca, 
:''cwand l' vî clokî a souné les transes, tot l' viyaedje a-st etindou stombyî a tos les vints l' esclifotêye d' ene vwès ki rshonnéve al cene da Matante Gustene.

## Hårdêye difoûtrinne
Waibe di l' eplaideu.

## Referinces eyet sourdants
Michel Hubert

**Michel Hubert**, c' est on scrijheu di prôze nén racontrece dins l' Chwès.

## Ovraedje
Å teyåte, **Michel Hubert** est mimbe del binde des « *Vrais Amis de Malonne* ». I ratoûne sacwantès pîces e walon.

## Sourdant
Alexandre Bodart

**Alexandre Bodart** a skepyî a Florêye (Assesse) li 20 di djulete 1908 ey a morou a Djambe li 5 di måss 1982.

C' esteut on scrijheu e walon. Il a moussî ås Relîs Namurwès e 1952 et ses scrîts ont stî eplaidîs e-n on Cayé walon speciål e 1977.

Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' Motî Denis.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins l' antolodjeye "Inte Bok et Sanson".

## Corwaitaedje di si ouve
C' esteut èn ome ki s' ragrancixheut sol tins k' est houte, sol bouneur k' on n' apice måy. 

Tos ses arimés sûnèt del minme disbåtchance.

## Sourdants
Indicatif

Li **môde indicatif** u **môde reyalisse**, c' est on môde po codjower les viebes.

I mostere des accions bén reyeles.

''Les ôtes môdes sont li condicioneu, li suddjonctif, li  cmandeu (môde kimandrece) eyet li pårticipe.

## Tins d' l' indicatif
Gn a les tins shuvants dins l' Indicatif :
* Tins prezints
** Indicatif prezintrece (prezint d' l' indicatif)
** Indicatif futurrece (futeur di l' indicatif)
** Durant Indicatif Erirece (DIE, imparfait d' l' indicatif)
** Nén Durant Indicatif Erirece (NDIE, passé simpe)
* Ripassés tins
** Ripassé prezint
* Dobe erî-tins
Schoupe

Ene **schoupe** (u: ene eschoupe; on dit eto : on **[[schoupea]]**), c' est ene usteye avou on long mantche et on lådje fier, ki fwait èn ingue di 150° avou l' mantche, po tcherdjî del tere, do såvlon, des graevetes, evnd..

*Li schoupe est diferinne do [[locet]], ki sieve aprume a [[foyaedje|foyî]] l' [[corti]].*
Et noste ôrlodje ki tournéve sote (roman)

thumb|Coviete do live
**Et noste ôrlodje ki tournéve sote** (***Èt noste ôrlodje qui tourneut sote !***), c' est on roman da Lucyin Somme, eplaidî e 2009 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.

C' est l' paskêye d' on gamén tins del guere di 40. Come l' efant dmeure a Sint-Åbwin come li scrijheu, ci sereut cobén ene miete otobiyografike.

Li roman est raconté å cåzant.

Li tite, c' est l' dierinne fråze.
Agnon-d'-leu

thumb|Agnon-d'-leu, avou l' agnon disteré
L' **agnon-d'-leu**, c' est ene plante avou on gros agnon ki vént dins les tchamps des payis del Mîtrinne Mer.

Gn a des droukes divins.

 *Drimia maritima* (*[[Urginea maritima]]*, *[[Scilla maritima]]*)
Bråme (pexhon)

Li **bråme** u **bråme ordinaire**, c' est on plat pexhon des doûcès aiwes di tote l' Urope.

 *[[Abramis brama]]*

Mins gn a des ôtes sôres di bråmes des doûcès aiwes.

## Motlî
Ene pitite bråme si dit ene **bråmete**.

## El Walonreye
End aveut dins Sambe inte les deus gueres.
Tango

Li **tango**, c' est ene danse di bal ki s' danse a deus.

Elle est fwaite d' ene unité d' troes pas, deus d' on costé (u padvant), et onk di l' ôte.

Al fén, on pout stårer si cpagneye : c' est li ståré tango.


File:Camanita Tango 06 (3395529946).jpg
File:Tango_in_Plaza_Dorrego.jpg


## 
* tango walon (tchanson)
Vierlete

[thumb|Vierlete fwaite pår el Walonreye pa [Willy Marchal]]
[thumb|Posteure di djouweus d' organistrom al catedråle di [Bourgosse]]
thumb|plan d' ene vierlete
Ene **vierlete**, c' est èn instrumint d' muzike ås coides k' on screpe, avou ene **manike** ki fwait tourner ene **rôlete** ki frote dissu les coides.

## Istwere
Li vierlete est dipus d' 1000 ans viye. Elle a stî fwaite po l’ prumî côp aviè 900, pa les moennes ki vlént trover on instrumint d' muzike capåbe di dner ene note (toltins li minme) po-z  aprinde ås novices li tchant grigoryin. Ele si loméve «organistrom» et gn aveut deus djins ki djouwént.

Après i gn aveut pus k’ on muzicyin, ca on-z aveut trové li «tchifoneye» (ene pitite boesse 50 cintimetes longue). 

Adonpwis, on l' a co rcandjî po l’ fé come on lute. Pu eco ene miete pus tård, come ene guitåre.

Li vierlete, c' esteut l' mwaisse instrumint des bals disk' è 1900. L' årmonica (acordeyon) n' a-st arivé k' après.

## Rotaedje
I gn a ene rowe k’ on fwait tourner a l’ droete mwin (po les droetirs) avou ene manike et ki frote dissu les coides (come on violoneu frote avou l’ årçon dissu s’ violon). Avou li pawene mwin, on-z aspoye so des bokets d’ bwès po fé les notes di l’ air k’ on vout djouwer.

Gn a ene coide ki dene li foirt tins.

Les deus coides do mitan fwaiynut l' air del tchanson : on lzès djowe tofer. 

Gn a deus ôtès coides metowes sol costé, k' on pout rsaetchî : ki sont frotêyes ossu mins ki n’ fwaiynut k’ ene seule note.  C' est po fé les basses. On les lome des "maltons" (ele ni fwaiynut k' di zûner).

## Djeyografeye
On pout vey les deus moennes djouwer l' organistrom taeyîs dins l’ pire padzeu l' poice del catedråle di Sint-Djåke-e-Galice. End a eto el catedråle di Bourgosse.

E l' Årviene (*Auvergne*, France), gn a co des fjheus d' vierlete. C' esteut l' payis la ki l' vierlete esteut l' pus cnoxhowe.

## Fijhaedje del vierlete
Ça doet esse ene cole di biesse (fwaite avou les oxheas, li pea u les niers), paski li son passe bén, cwand elle est adeureye (ele divént come li bwès). On l' sait discoler si on-z a dandjî del rifé. Les foitès coles (cole di mnujhî)  ni laiynut nén passer l' son.

Li coir est fwait d' deus coleurs : li brun c' est l' gaeyî, li clair, c' est d' l' ayåbe.

El tåve, c' est do sapén.

Li bwès, c' est do djaeyî, et do wachleus ayåbe (maladeye ki s' mete do les raecinêyes, et l' fi do bwès va tot wachlant).

Li marketreye est fwait avou do bwès d' ebene et d' påkî (plakes 1 mm sipesses).

## 
* lutî
* hårpe ås toutches

## 
Ôtès esplikêyes da Willy Marchal 

## Sourdants
Rweyåme-Uni di Grande-Burtaegne eyet d' Bijhe-Irlande

Li  **Rweyåme-Uni**, d' ès veur no, li **Rweyåme-Uni di Grande-Burtaegne eyet d' Bijhe-Irlande** (on dit purade, flotchreçmint, l' **Inglutere** obén li **Grande-Burtaegne**), c' est on dislaxhî payis metou e l' Urope coûtchantrece. 

C' est totès iyes ki bagnnut dins Mer do Nôr.

Il est fwait di cwate nåcions : l' Inglutere, l' Escôsse, li Payis d' Wale et l' Irlande bijhrece.

Les dmorants sont lomés "Britanikes", mins on dit co pus sovint "Inglès".

Mwaisse veye : Londe

Manoye : live esterligne

## Lingaedjes
* Inglès : lingaedje oficir
* Lingaedjes dilérins :
** walès
** gayelike di Scôsse

## Politike
C' est on rweyåme ki fjeut pårteye di l' Union uropeyinne. Mins, li 23 d' djun 2016, les Britanikes tchoezixhît pa referandom d' endè moussî foû

## Istwere
Al Batreye di Hastigne (1066), les Normands, ki djåznut on vî lingaedje d' oyi, si rindnut mwaisse do payis.

Dispu l' 17inme sieke, il aveut l' mwaistrijhe des Oceyans. Çoucial, gråce a ene marine di guere foirt bén montêye, ki wangna, metans, li batreye naivrece di Trafalgår.

E 19inme sieke, c' esteut l' payis li pus pouxhant sol Daegne, al tiesse di l' Impire britanike.

Ci-ci, å dislaxhaedje di sacwants coloneyes, a wårdé on loyén politike et economike avou zels dins èn ashonna lomé Comenwel (*[[Commonwealth]]*, kimene ritchesse).

Li payis moussa e l' Union Uropeyinne e 1975, et (motoit) ndè rexhe e 2020.

## Rilomés Britanikes
* Winston Churchill
* John Cockerill
* Duran Duran
* John Maynard Keynes
* Isaac Newton
* li royinne Victoria d' Inglutere
* li royinne Lisbete d' Inglutere
* Oswald Mosley
Vindince

thumb|Vindince des livret des pîces da Joseph Duysenx: i ls evoyive po rén, tot dmandant di les revoyî si vos n' l' atchtîz nén

Li **vindince** u **marcutigne**, c' est ene tecnike ki studeye les piceures po-z atôtchî les pratikes afîsse di vinde pus åjheymint ene martchandijhe.

Li vindince est rashiowe so l' uzaedje d' on metou lingaedje.

## Vindince des prodûts e lingaedje walon
Li vindince des prodûts e lingaedje walon est sovint fwaite e francès po poleur atôtchî pus åjheymint les djins.

## Eployaedje di walon pol vindince el Walonreye
Sacwants mots walons come "" ont ddja stî eployî dins des tecses e francès pol vindince el Walonreye.
Lute

:*[[Lûte|Nén maxhî avou "lûte" (bate)]]
[[Imådje:Wartburg-Laute.02.JPG|thumb|On lute]]
Li *'lute''', c' est èn instrumint avou des coides k' on pice.

Si caisse a l' cogne d' on dmey oû ey elle est fwaite avou des fenès plantches di tchersî.

Li lute provént did mon les Arabes, la ki s' no vout djusse dire "bwès".

## Fijhaedje
On rmete on fén boket d' pårtchumin, ådvins, po fé djonde les plantchetes.

## Eployaedje
Va bén po djouwer do flamenco.
Madere

**Madere**, c' est ene iye do Portugal stitcheye dins l' Oceyan Atlantike.

## Fotografeyes

Imådje:Locator map of Madeira in EU.svg|alt=|**Madere** si trove å Coûtchant del stroeteure di Djibraltar.
Imådje:Location map Portugal Madeira Island.png|alt=|Mape di voye di l' **iye**.


## Sourdant
Codjowaedje hertchî

Li **codjowaedje di "hertchî"**, c' est èn *rîlêymint disrîlé* codjowaedje des viebes del deujhinme troke.  

Po-z espaitchî d' aveur deus cosounes /r-tch/ al fén, çou ki n' est nén prononçåve e walon, on radjoute pa drî ene mouyeye **ey**: 

* dji °hertche => dji hertch**ey**e

* bodje A: hertch-
* bodjes B et C: hertchey-

:dji hertcheye; nos hertcheyrans, i hertcheynut

Gn a l' minme cayet ki po les viebes del prumire troke (codjowaedje tchicter). Mins la, li ristitchaedje, c' est -**ê**y- (i tchictêynut).

## Viebes ki shuvnut ci codjowaedje ci
### avou R come prumire cossoune
* , , , , , 
* 
* 

### avou l' deujhinme cossoune ricandjåve
* c => ç :  codjowaedje schoircî

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Codjowaedje di "hertchî" e rfondou So l' Aberteke
*
Iyes Canareyes

Les **Iyes Canareyes**, c' est ene troke d' iyes k' apårtegnnut a l' Espagne et stitcheyes dins l' Oceyan Atlantike, divant l' Afrike.

Politicmint, c' est ene contrêye otonome d' Espagne.

Mwaisse veye : Lass Palmass

## Lingaedjes do payis
* castiyan : oficir
* amazir dins l' iye di  Lanzarote, divinltins 

## Djeyografeye
### Iyes
* Grande Canareye
* Pitite Canareye
* Lanzarote

### Montinnes
Les Canareyes polnut esse riwaiteye come prolondjmint do Grand Atlasse dins l' Oceyan atlantike.

### Climat
Il î fwait foirt setch.

## Economeye
Vike bråmint do tourisse. 

Li trovaedje di petrole foû-coisse amina ene margaye avou Madrid e 2014, ca si espwetaedje va manni l' evironmint, et fé do toirt å tourisse.
Joseph Bodson

**Joseph Bodson**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Nameur. I note l' accint d' Soye, dilé Florefe, la k' il a skepyî li 25 di djanvî 1942.

Il est SLLW-î et il a stî mimbe do CLRE.

Di s' mestî, il esta professeur d' umanités, pu eployî.

## Ouve e walon
C' est Willy Bal ki l' enonde a scrire e walon, tot ratournant onk di ses bokets scrîts e francès, k' il eplaide dins l' Bourdon (diviè 2001).

E 2003, i fwait rexhe si prumî live, ki c' est del prôze powetike : «Li moirt do Blanc Matî» el coleccion do Bourdon.

E 2016, il eplaide dins l' coleccion Odace «Mareye, ene vicåreye», des tåvleas d' ene comere a totes les ådjes et a totes les såjhons. Pu, li minme anêye, a micRomania, «L' ivier des purnalîs», des sovnances di si efance. Les deus lives sont ratournés di ses eplaidaedjes e francès des anêyes 2000.

Ådzeu d' ça, i scrît les conte-rindous des noveas lives e walon dins l' gazete «Cocorico».

## Foû do walon
Il est mwaisse sicrijheu del rivuwe del soce des scrijheus del Walonreye, e francès ey e walon, *[[Reflets Wallonie-Bruxelles]]*. 

Il a scrît eto des lives e francès, di prôze et d' powezeye.

##
Minisse

On **minisse** c' est on mimbe d'&nbsp;on govienmint, ki s'&nbsp;ocupe d'&nbsp;on tchamp d'&nbsp;ovraedje. 

Gn a par egzimpe li minisse del santé, di l'&nbsp;acsegnmint, des Sincieusès Rcwerances, di l'&nbsp;Aidance å Diswalpaedje.
Minisse-prezidint

On **minisse-prezidint** c' est li prezidint d' on govienmint coinrece (el Beldjike ey e l' Almagne) et do govienmint cintrå ås Bas-Payis.

## Beldjike
Li mot est aprume eployî el Beldjike, la k' gn a on minisse-prezidint del Walonreye, del Federåcion Walonreye-Brussele, di Brussele, del Flande et del kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.

Do 20 di måss 2008 k' å 22 d' djulete 2014, li minisse-prezidint del Walonreye et del Federåcion Walonreye-Brussele, c' esteut l' minme djin (Rudy Demotte).

#### 
* Divêye des minisses-prezidints del Walonreye
* Divêye des minisses-prezidints del Federåcion Walonreye-Brussele
Sovnis d' on gamén di noste Årdene (sovnances)

thumb|Coviete
**Sovnis d' on gamén di noste Årdene** (*Som'nis d'on gamin di nos-Årdènes*), c' est on live di sovnis da Arsène Soreil, redjårbé e walon (accent d' après Lidje) pa Léon Bukens.

Il a stî eplaidî e 2009.

## 
* Boket do live avou l' mwaisse accint 
* Minme boket e rfondou 
* rimetous so Wikisourd:
** Boket des sovnis d’ on gamén d’ Årdène
** Bokèt dès som’nis d’on gamin d’Årdène
Frut

thumb|300px|Eshonna Euler ki mostere les rapåmaedjes et les diferinces inte l' atuze di "frut", botanicmint, et "frut", amagnî po les djins
On **frut** u on **frutaedje**, c' est botanicmint, l' organe del plante la k' i gn a les grinnes.

Come amagnî, on frut, c' est on amagnî ki provént d' ene plante, et k' est tinre et soucré (peme, caclindje, ampône, poere). Insi, n a bråmint des fruts å sinse botanike ki sont rwaitîs come des verdeures, come les cawoûtes, les tomates. 

N a, po fini, des fruts å sinse corant ki n' sont nén des fruts å sinse botanike, mins ene ôte pårteye del plante, come les fraijhes.

## Kékès sôres di fruts å sinse coujhinrece
 Magnåves fruts
* ampône
* caclindje
* ceréjhe
** grintche
* fraijhe
* peme
* poere di cwin
* poere
Michel Anselme

**Michel Anselme**, c' est on rcwereu so l' accint walon di Bietris.

I scrijha on memwere a l' U.C.L. dissu les cortis : "*[[Motlî Anselme so les cortis a Bietris|Etude lexicologique sur le patois de Bertrix: le jardinage]]*", ki l' rahouca dins l' djivêye des motîs, c' est [S21] (ridoblé e [S107] dins l' Rasgoutadje).

I fjha eto des motlîs walon-francès so les spots po-z anoncî l' tins, et so l' årtchitecteure de viyaedjes.
Profèsseûr Titorval (binde d' imådjes)

thumb|Li scrijheu dicåçtêye si live a Tcheyou (2011) 
[thumb|300px|Plantche parexhowe dins [Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele l° 53 do bontins 2010]]
[thumb|Prumî limero avou l' BD e [Avni do Lussimbork, li 16 d' avri 2010]]
Li **Professeur Titôrvå** (*Profèsseûr Titorval*), pus tård ricandjî a **Totlravi**, c' est on personaedje di binde d' imådjes askepyî po des bédés e walon pa José Schoovaerts, so ene dimande da Joël Thiry. 

## Siervaedje do personaedje
Li no da Titôrvå vént del fråze : dji boereu voltî on ptit Ôrvå.

Il est purade kinoxhou pal binde d' imådjes k' a parexhou dins l' Avni do Lussimbork, pu come live eplaidî å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2011, *«[[Djustin Titorval, one linwe ki va so tot (live)|Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot]]»*. 

Ci fourit dandjreus li prumire binde d' imådjes creyeye pår e walon dins l' Province do Lussimbork.

Les istweres e cwate imådjes estît rprinjhes sol cou-coviete di Singulîs.

Mins li personaedje sieve eto pol Rantoele-gazete.

## Istwere do personaedje
Les prumirès sayes del bédé ont parexhou aprume dins *[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]* (l° 1/2010) et dins l' Rantoele-gazete (bontins 2010). Pu, a cmincî do 16 d' avri 2010, li vinrdi dins l' Avni do Lussimbork.

El Professeur Titôrvå s' a tchôkî e s' tiesse l' idêye di rmete Hegel e walon. L' istwere (36 pådjes) "Li sinsibe acertinance" s' a edåmé li 24 d' avri 2010 dissu l' arincrin emon "Toudi"... Et rexhe so papî dins l' Rantoele-gazete (l° 59).

Et, adonpwis, n' vola-t i nén ki l' djermale do Professeur si mete a berdeler tot hôt, a môde di ptit fime d' imådjes so Youtube.

## Li binde d' imådjes Schoovaerts Thiry
priyaedje a on live e walon (2010)|thumb|Uzaedje di rclame po les etrevéns do Muzêye do Pårlaedje
  *«[[Djustin Titorval, one linwe ki va so tot (live)|Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot]]»*
Pal voye di cwate desséns, il est d' kession di fé passer ene fråze ki fwait rire et tuzer, sol modele do tchet da Philippe Geluck.

Li sinnario a stî atuzlé pa Joël Thiry, a pårti di sinnes k' il a viké dins si scole di Måtche-el-Fåmene. Et tot la k' i gn av des fåves ki s' racontént.

## Li ravicaedje come Totlravi
Al fén di l' ovraedje-eshonne Schoovaerts-Thiry (2013), li personaedje ravike avou on rodje costeume dins l' Rantoele-gazete (limeros d' 2013 eyet 2014) dizo l' ribatijhaedje "Tolravi". Avou des tecses walons da Djozé Schoovaerts, riscrîts e rfondou walon pa Lucyin Mahin.

Pu, avou on brune (des côps on djaene-vete) costume, divins l' binde d' imådjes Gama-coûte (2013). Pu s' shûte, Gama-coûte 2 (2017).


Titôrvå Tchet Geluck.png|esplikêye sol sistinme des 4 desséns, a môde do Tchet da Geluck
Wa Schoovaerts Titôrvå Spitch scolaedje walon.jpg|spitch sol sicolaedje do walon (2015)
Schoovaerts coviete BI Gama-coûte2.jpg|dins Gama-coûte 2 (2017)
Cou-coviete Rantoele 74.jpg|so ene cou-coviete d' ene Rantoele, a môde di pope
Cou-coviete Rantoele 77.jpg|so ene ôte cou-coviete, å dzo


## 
* Come fime d' imådjes (so Youtube)

## Pî-note
Li tchet da Geluck (binde d' imådjes)

[thumb|[Professeur Totlravi djåze do Tchet da Geluck ( 68, ivier 2013-2014)]]
**Li tchet da Geluck**, c' est ene binde d' imådjes edvinté pa Philippe Geluck.

Li mwaisse personaedje, c' est on tchet ki cåze. 

Gn a ki cwate imådjes po discrire on sinnario ki doet fé sorire.

## Shuvance
C' est li stîle do tchet da Geluck k' a apinsé Joël Thiry po-z askepyî li Professeur Titôrvå.
Philippe Geluck

vignette|Philippe Geluck e 2024
**Philippe Geluck**, c' est on spiroutî k' a askepyî li personaedje do Tchet.

## Hårdêye difoûtrinne
Si waibe oficire.
Sloveneye

Li **Sloveneye** ou l' **Esloveneye** (e slovinne **Slovenija**), c' est on Estat d' Urope eyou çk' on cåze eslovinne. 

Si mwaisse-veye, c' est Youbiana (Ljubljana).

## Istwere
* Guere di 14 : C' est did la ki cmince li batreye di Caporetto.
* Li prumî des estats ki s' disraloye di l' ancyinne Yougoslaveye e …
Testamint

:*[[Testamint (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "testamint"]]
Li *'testamint**, c' est on papîscrît la k' ene djin (li **testamintî*') dene a ses  çou k' il a come béns, tot respectant les lwès do payis. Come di djusse, les eritîs n' åront ces béns la k' après l' moirt do testamintî.

Li testamint si pout fé divant on [[notaire]], ou esse wårdé pa ene djin ki li fjheu d' testamint a fiyate a leye.

On testamint doet esse sicrît al mwin, do testamintî, dins tolminme ké [[lingaedje]]. I doet esse [[daté]].



== Testamints e walon ==
Si l' testamint est rmetou å notaire dins on lingaedje nén foirt sipårdou, po rastrinde des margayes so les [[mot]]s, li notaire pout evoyî å fjheu d' testamint ene copeye [[ratournêye]] e-n on "grand lingaedje", minme tapêye al machine. Tot scrijhant des coridjaedjes al mwin, li fjheu d' testamint aveurit li tecse do ratournaedje.

Ça fwait k' on testamint pout esse sicrît al mwin e walon. C' est [[Lucyin Somme]], k' esteut [[cler di notaire]], k' a scrît l' prumî sfwait. 

Voci ene piceure di scrijhaedje testamintrece po on [[waloneu]].

:*Çou-cial, c' est m' testamint ki dji scrî, come di djusse, e rfondou walon. S' i gn a des målåjheys mots ciddé après, vos ploz aler vey sol  po lzès comprinde d' adrame.

:*Bondjoû et diewåde a mes eritîs et eritresses.

:*Po cmincî, dji lome Tibî Meyî, li pårtixheu di tos mes béns. 

:*Divant d' fé les pårts, i m' fårè payî ene tombe (nén trop tchire, gn a pont d' avance) sol [[cimintire]] di [[forveyou viyaedje|Ban-e-Sårt]]. Li scrijhaedje doet esse pår e walon. 

:*Metans: C' est ciddé k' est eteré (mi, dit-st i l' fô) (19xx-20xx). Li Bon Diu si åme.

:*Totes mes usteyes vont a m' pitit-fi d' Molénsårt Tintin.

:*Mes lives e walon vont a l' S.N.R. « Les waloneus del Walonreye », såf les sacwants ki mes efants u mes ôtes eritîs rivôrént voltî.

:*Les cwårs ki dj' a co åzès bankes (s' il è dmeure) et mes ôtes béns-fonds seront pårtis shuvant li lwè k' i serè d' uzance el Walonreye a ç' moumint la, del manire ki shût :

:*Cwand on-z årè rsaetchî les oumires divous a m' feme e plin mariaedje, sorlon les barinmes d' uzaedje, on frè 4 pårts, 3 po mes efants, et ene foû-pårt. Li foû-pårt irè :

:** po troes åcint u 250 € (deus cint céncwante uros), li pus advintaedjeus por zels, po tchaeke di mes neveus et neveuses, di tos les costés, dj' ô bén, Mareye, Batisse, Zabele et Carlosse.

:** 10 % pol S.N.R. « Les waloneus d' avår ci ».

:** 10 % a l' soce di tcharité "Pitieusté walone".

:** 5 åcint u 250 € li pus advintaedjeus por lu a Tibî Meyî k' årè yeu l' sogne di pårti les béns.

:** Li restant irè a Yolande di Foufgneye, k' a bén prins sogne di mi dins mes vîs djoûs.

:*Ki ça vos våye bén a tertos et a tertotes. Dji n' sai nén si on s' rivoerè la-hôt, mins kécfeye bén. Dabôrd : djusca !

:''Xhoutsiplou li 30 d' octôbe, l' an deus meye toubak.
Ljubljana

thumb|120px|left|Drapea
thumb|280px|Ljubljana
**Ljubljana** (riscrijhåve e walon : **Youbiana** ), c' est l' mwaisse-veye di l' Esloveneye.
Cawete -oû

Li **cawete -oû**, c' est ene moite cawete, acawêye a on bodje etimolodjike.

Li cawete -oû fwait ene pwaire minimom avou les cawetes -ou. Dins sacwants cas, c' est djustimint po lzès dispårti k' on-z a rfondou avou "-oû" (tchivroû). 

## Sacwants egzimpes
* 
* 
* 
* 

## Etimolodjeye
Ele provént del cawete latene -olus. Pacecôp, elle a vnou aclapêye å bodje dispu l' latén : latén "*capreolus*" => walon ""

## Fåsses cawetes -oû
Li coron -oû si rtrouve eto dins des mots la k' i fwait målåjhey del vey come cawete : , , .

## Diyalectolodjeye
 *Mape [[ALW]] *'1**, 65 (); **6**, 81 ().

Li cawete -oû est rprezintêye pa deus [[disfondowe]]s : 
* -oû : [[pus lådje oyowe]]
* -û 
** [[Basse Årdene]] (loukîz a : [[Motî d' Bastogne]] p. 28, boû)
** [[Aschates walon picård]].

Po sacwants mots, li cawete -oû pout esse ene [[sorwalonde]] (tchivroû, notule [[ALW]] **8*', 25).

== Rîlêyes francès-walon ==
Li cawete walone -oû respond a des mots francès
* avou l' [[cawete francesse -euil|cawete *-euil'']] (mins nén todi :  => )
* avou l' coron -eul (, )
* avou l' coron -oeuf (, )
Aschates walon picård

thumb|250px|Mape des accints do mot  el Bedjike romane, mostrant deus sôres di walipicård « tchapiô » et « capia ».
Les **Aschates walon picård**, c' est on payis metou inte li walon et l' picård, la k' gn a des mots des deus fonolodjeyes. Et padecô des mots maxhîs avou des piceures walones et picådes dins le minme mot (, , ).

## Eplaeçmint
Djeyograficmint, c' est les arondixhmints di Twin (ki l' limero diyalectolodjike ALW est **Th**) et d' Sougniye (ki l' limero diyalectolodjike ALW est **S**), avou, eto, li Coûtchant di l' arondixhmint d' Nivele (**Ni**).

So l' Arondixhmint d' El Lovire, les scrijheus del Lovire si rclamnut ostant walons ki picårds.

## Accints

## 
Walipicård del Bote do Hinnot

#### 
* 

## Sourdant
Djaenisse do novea-né

thumb|Moultea d' 7 djoûs avou l' djaenisse des novea-nés
Li **djaenisse do novea-né**, c' est ene maladeye ki les påpåds ont dedja tot skepiant. C' est les rodjès globules k' ont stî distrûtes pa des anticoirs foirdjîs pal mame, paski l' fetusse aveut sacwants antidjinnes ricnoxhous come difoûtrins pås sistinmes di difinse del mame.

I gn ki l' discandje di tot l' sonk do påpåd kel pout schaper.

## Dins les biesses
On trouve li minme maladeye dins les biesses, aprume ås polins peur-sonk et les moulteas.

Mins, come les anticoirs del mere ni pasnut nén l' placinta, li maladeye ni s' va vey ki sacwants eures a sacwants djoûs après li skepiaedje, 8 a 96 eures po les polins, disk' a 6 djoûs po les moulteas. C' est ki les anticoirs ont passé dins l' sonk avou l' bet. 

Li polin u l' moultea va esse aflaxhåve, sins exhowe, avou l' cour ki va rade, et les fenès peas d' l' ouy, del bole (et del nateure) ki sont blanc djaenåsses.
Blanc live

thumb|On blanc live
Li **blanc live** u **wayimant live** u **live des nives**, c' est on live ki candje di pwels a l' intrêye di l' ivier, et divni tot blanc. Å bontins, i rtrouve si brun poyaedje.

I n' dimeure pus ki dins les montinnes d' Urope, mins tins des glaecyinnes do cwåturnaire, end aveut totavå l' Urope et l' Amerike bijhrece.

 *Lepus timidus*

## Discrijhaedje
Biesse di 63 a 68 cm long; 2 a 3 kilos.

Avou s' pwel d' ivier, il est tot blanc, aré li dbout des orayes ki dmornut noeres.

Li poy d' esté est rossea.

## Mopliyaedje
thumb|Ene frumele do wayimant live, di l' esté
Li portêye deure 42 a 51 djoûs. Li håze djonnele onk a 5 levrots.

Si pout mopliyî, ådzo des montinnes, avou l' live d' Urope, mins les croejhîs sont monses.

## Spårdaedje
Ales (inte 1300 & 3400 m.), Irlande, Escôsse, Urope bijhrece.
Påsse

Li påsse, c' est çou k' divént li maxhaedje di farene avou do souke et des oûs et do boure (di l' ôle, del margarene) et des leyes divant k' on n' fwaiye do pwin des påstedjreyes avou.

Divant di fé åk avou, li påsse doet esse **[[prustixhaedje|prusteye]]**. Dinltins, on fjheut çoula al mwin; asteure, c' est dins ene prustixheuse.

Adonpwis, on ca pårti l' påsse e ronds bokets k' on lome les **mwairons** u **popenes** u **bolots**.
Tossint

[thumb|veyous pa [Fra Angelico]]
thumb|Fijhaedje des tombes pol Tossint
Li **Tossint** c' est ene fiesse crustinne ki rvént tos les 1î d' nôvimbe, mon les catolikes.

C' est li fiesse di tos les sints.

## Fiestixhaedje
Dins les payis istoricmint catolike romins, c' est sovint on fiesse-djoû. Ci l' est e Andôre, e l' Beldjike, e l' Crowaceye, e l' Espagne, e l' France, e l' Hongreye, e l' Itåleye, e l' Grande Dutcheye, e Lîchtenstinne, e l' Litwaneye, a Monaco, e l' Otriche, e l' Pologne, e Portugal, a Saint-Marin, e l' Eslovakeye ey e l' Esloveneye.

E l' Almagne ey e l' Swisse, ci n' est k' dins les contrêyes catolikes (landes u cantons). 

E l' Suwede ey e l' Finlande, li Tossint s' fiestixh li dimegne inte li 31 d' octôbe et l' 6 di nôvimbe. Ça fwait: i n' elzî fåt nén dner on djoû d' condjî d' rawete.

Les Anglicans fietixhnut ossu l' Tossint li prumî d' nôvimbe, mins i n' ont nén condjî ç' djoû la.

Mon les ortodosses, li Tossint est fiesteye li dimegne après l' Céncweme (Pintcosse).

## Istwere
Cwand les crustins estént trakés et touwés pås Romins, gn aveut ddja ene fiesse a leu sovnance li djoû k' il avént morou. Après les persecucions da Diyoclecyin (303), gn aveut si télmint des martirs k' on n' saveut pus fé des fiesses po tertos.

Dins l' impire bizantin, dispu l' an 359, on fiestixheut les sints li 13 di may e l' Sireye eyet li dimegne après l' Pintcosse a Antiyotche. Cisse dierinne date la a stî wårdêye des ortodosses disk' å djoû d' ouy. 

A Rome, li fiesse a-st a vey avou l' istwere do Panteyon (timpe ås diès romins). Å coron do 6inme sieke, li timpe touméve e-n ene blesse. L' impreur di Bizance (ki c' esteut dandjreus da sinne) li dnaemperador de Oriente do Påpe Boniface IV, k' endè fjha ene eglijhe. Ele fourit dicåçtêye li 13 di may 610 a l' Aviedje. E 9inme sieke, li Påpe Grigwere IV î ramoenna li coir di mwints martirs, k' estént dins les Catacombes eyet el **prumî d' nôvimbe** 835, ele fourit rdicåçtêye a **Sinte Mareye ås martirs**​. C' est ç' påpe la ki decida ki ç' djoû la sereut li fiesse di tos les martirs et tos les sints dins tote l' Eglijhe catolike.

## Dujhances
E l' Walonreye, les djins vont so les tombes di leus parints ci djoû la, pask' i n' overnut nén. Mins dins l' droet do djeu, li vizitaedje des çmintires si divreut fé li djoû des åmes (dj' ô bén, li leddimwin, li 2 d' nôvimbe).

Dispu les anêyes 1990, on fiestixh l' ewoeye del Tossint (Alowine, shijhe ås grigne-dints), li 31 d' octôbe. Bråmint des djonnes parints s' end ocupèt dipus k' d' el Tossint.

## Doûcès creyances
A Mlet, on n' pleut nén travayî avou des osteyes betchantes ci djoû la, pask' ôtrumint, on åreut plou acsure ene åme, pask' ele n' estént nén tertotes rintrêyes å paradis. Cisse creyance la egzistêye eto pol djoû des åmes.

## Sourdant
Le vocabulaire de l'élevage à Brisy (Cherain B’10)

Li **Memwere so l' aclevaedje après Tcherin** ou **Memwere Joseph Samray so l' aclevaedje a Brizi**, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est "*Le vocabulaire de l'élevage à Brisy (Cherain [[limero diyalectolodjike|B'10]])*", prezinté pa Joseph Samray a l' univ di Lovén e 1969. 

L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Tcherin. 

Les mots sont rashious e sistinme Feller. 

Les etimolodjeyes des målåjheys mots î sont studieyes, sovint avou rahouca eviè l' Motî etimolodjike da von Wartburg.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[[S28]]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  (avou les mots k' î sont ddja ristudyîs)
Cawete -in

Li **cawete -in**, c' est ene moite raptitixhante cawete. C' est ene dobe rifondowe del cawete -én, k' on trouve dins les mots ki n' ont nén stî ramexhnés e 20inme sieke, dins les payis la ki l' betchfessî én si prononce "ẽ" u "e" (sicrijhas Feller "én" u "é").

Li femrin, c' est l' cawete -ene.

Gn a eto li minme cawete el toponimeye, mins ki n' a nén todi ene sifwaite etimolodjeye.

## Sacwants mots avou l' cawete -in
* 

## Dobès cawete
Li cawete -in pout s' loyî a des ôtes cawetes po fé des dobès cawetes.
* dobe cawete -inea : 
* dobe cawete -kin : , 
* dobe cawete di codjowaedje -iner : , , 
* dobe cawete di codjowaedje -ner : 

*  (ki sont deja sol Wiccionaire)
Hegel

**Hegel**, di s' plin no **Georg Wilhelm Friedrich Hegel**, c' esteut on filozofe almand. 

Il a skepyî li 27 d' awousse 1770 ey a morou li 14 di nôvimbe 1831.

## Mwaissès idêyes
thumb|left|120px|(e 1819)
Il a scrît on moncea d' lives di filozofeye et d' istwere, di politike, di rlidjon, d' årt, di lodjike eyet d' metafizike.

Mins ses lives sont målåjheys a lére, pask' i studeye diferinnès idêyes e minme tins.

L' ideyalisse des tuzêyes da Hegel at stu shuvou pa ene peclêye di scrijheus et d' filozofes, d' acoird avou lu (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx). Mins end aveut ossu ki n' estént nén d' acoird (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling).

Hegel n' est nén rprins dins les 100 prumîs del djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, mins il est cité dins ene deujhinme lisse, des cis ki serént inte li 101inme eyet l' 200inme.

Li live di filozofeye, «Phänomenologie des Geistes» (adjinçnaedje do tuza), a stî - po ène pårt- metou e walon, sol cogne d' ene binde d' imådjes pa José Schoovaerts, ey eplaidî po papî dins l' Rantoele, et so les fis, po on tins sol forom "Toudi".
Walons

Les **Walons** sont les cîs ki viket e Walonreye. I cåznut francès, walon, ou bén d'otes lingaedjes come li picård, li gåmès ou cobén li tchampnwès.
Atôtchî

L' **atôtchî** eyet l' **atôtcheye**, ezès codjowaedjes (e walon et dins les ôtes lingaedjes), c' est l' 2inme djin do singulî, li cene k' on lyi cåze - k' on l' atôtche, djans - et lyi dire "", u moens polimint "" u "", tizôtes, tminme. Les troes dierins pronos sont sovint rissintous come måhonteus.

Dabôrd on lomrè **atôtchîs** et **atôtcheyes** li 2inme djin do pluriyal, ki rprezinte les cis k' on lzî djåze et lzî dire "" u "".

## Pronos di l' atôtchî
Vocial les pronos do et des atôtchîs.
* pronos sudjets : , ,  (sorlon li livea d' camaraedreye); ,  (metous padrî) 
* pronos coplemints & tonikes : , , , ; , , , .

## Li stîle atôtchî dins les romans
On n' ritrouve toplin d' atôtchîs dins les romans ki cwand c' est on stîle a môde di lete.

N' a pont d' egzimpe dins les romans e walon.
Kimandeu (codjowaedjes)

Li **cmandeu** (**môde kimandrece** u **imperatif**), c' est on môde po codjower les viebes.

I mostere k' on dene èn ôre (on cmandaedje), soeye-t i a ene ôte djin (atôtchî, 2inme djin do singulî), soeye-ti a des ôtès djins (atôtchîs, 2inme djin do pluriyal), soeye-t a ene trope di djins k' on-z est lu-minme didins (cåzants).

Les fråzes a l' imperatif finixhèt sovint pa on pont di sclameure (**!**).

Po des cmands dinés å rwaitant, li môde kimandrece si fwait avou on suddjonctif
: *K' il î  lu-minme !

*Les ôtes môdes sont l' indicatif, li condicioneu, li suddjonctif et l' pårticipe.*

== Tins do cmandeu ==
I gn a cåzu l' on seu [[tins d' codjowaedje|tins]] e cmandeu, li *'cmandeu prezintrece**.
* '' ene miete ! /  ces djins la / Ni  nén tant !
* '' vey ! , c' est d' î aler vey !
* '' vayants !

C' est foû rålmint k' on pôreut eployî on **kmandeu erirece*' : 
* * todi tot fwait po 11 eures, po si l' boss ripasreut å buro !

## Cogne especiåle do cmandeu
*  riprezinte li viebe "" å cmandeu singulî. C' est on codjowa ki vént tot droet do .

## Dins les ôtes lingaedjes
Dins sacwants lingaedjes li cmandeu des cåzants si fwait avou èn aidant viebe.

### neyerlandès
* *Laten we spreken* ()
Nourixhmint al tete

Li **nourixhmint al tete**, c' est cwand ene comere ki vént d' aveur èn efant li nourixh tot lyi dnant l' tete tins des prumîs moes. 

Li fén do nourixhmint al tete si lome li **[[spanixhaedje]]**.

Dinltins, cwand ene comere n' aveut nén do laecea assez, u shuvant sacwants môdes, ele fijheut nouri s' påpåd pa ene nourice. Cist ovraedje (u cisse môde) la a duré disk' al kimince do 20inme sieke. Dispu don, on-z a todi dpus nouri ls efants å tûtron avou des laeceas esprès.

Normåldimint, li nourixhmint al tete espaitche li mame di resse e pôzucion.
Mazindje

Li **mazindje** u **mazrindje**, c' est on moxhon ki magne des insekes. 

End a di mwints sôres, et d' familes diferinnes. Dabôrd, po les biyolodjisses, c' est come èn emacralé mot.

## Sôres di mazrindjes
* bleuwe mazindje
* noere mazindje
* grosse mazindje, sissideu
* mazindje al longue cawe
* mazindje al noere tiesse, mazindje di marasse
* mazindje houpêye, toplêye mazindje

## Sourdants
Tcherpinte

thumb|tcherpinte di gregne : 1= mwaisse viene; 2= gueye u boulome 3= tchiviron 4= viene 5= colebale u tringue u late
Ene **tcherpinte**, c' est ene ashonnaedje di bwès (u d' buzes di fier) po sotni on toet.

Les tcherpintes sont fwaites ey emantcheyes påzès **[[tcherpetîs]]** (u **[[tcheptîs]]**).

''Les tcherpetîs do bwès fijhént èn ôte sôre d' ovraedje ki les mnujhîs et les scrinîs, mins bråmint avou les minmès usteyes.

## Istwere
Dinltins, les tcherpetîs divént aprume cwårer u scwerer les bwès po ndè fé des sômîs (avou ene "hepe cwårrece"). Tchaeke bwès d' ene tcherpinte aveut s' no e walon.

## Sacwants pîces del tcherpinte
* li  (u "ptit boulome" u "boutea").
* li , et les ôtes .
  sol Wiccionaire

## Documintåcion
* Motlî Body des tchårlîs, tcheptîs et scrinîs
* Motî d' Bastogne a "charpante".
Rondeas e walon såmî (arimés)

**Rondeas e walon såmî** (*Rondês è walon sâmî*), c' est ene ramexhnêye di 45 rondeas sicrîts pa Joseph Docquier et eplaidîs do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2010.

Sacwants arimés avént ddja parexhou dins «Singulîs» et so l' Aberteke.

Gn a on motlî des målåjheys mots å coron (p. 58-64), adjinçné rondea pa rondea.

## Corwaitaedje di l' ouve
Les tinmes diswalpés sont, come di djusse li nateure (les påcretes), les såjhons (li prétins, nute d' awousse) et l' veye des viyaedjes did dinltins (li posson, les roudions, li djouweu d' årmonica). 

Mins eto des sacwès istorikes Bernadette Soubirou (p. 53), et des dominnes waire aduzés pal powezeye (l' atlete, p. 47).

Li walon est foirt ritche, ca li scrijheu a prins plaijhi a-z aler rcweri des vîs mots tipikes.

## Onk des rondeas
Deus djonneas ki s' veyént voltî mins k' ont ndalé tchaeke di s' costé...

**Lu et leye**

Insi por Lu, insi por Leye,
Gn åreut-st avou nou cour a prinde ?
Lu, di s' costé, a viké s' veye
Come il a plou et sins s' disfinde.

Lèye, di s' costé, a fwait parey
Avou paçyince, sins måy si plinde.
Insi por Lu, insi por Leye,
Gn åreut-st avou nou cour a prinde ?

Lu rota s' voye sins s' binamêye
K' èn ôte batea tcherdja po dschinde
Li fleuve del veye ki n' pout ratinde,
Adon k' on cwire si destinêye !

Insi por Lu, insi por Leye,
C' est leus cours ki s' divént comprinde !


## 
* Papî d' gazete sol prezintaedje (e francès)
* Troes rondeas e mwaisse modêye ey e rfondou (avou sacwants ratournaedjes e francès, sol djåspinreye "Li walon d' emon nozôtes")
* Sacwants pus vîs rondeas riprins e live (so l' Aberteke)
Boignes contes (noveles)

thumb|Coviete do live

**Boignes contes** (*Bwagnes contes*), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Firmin Callaert ey eplaideyes e 1941.

N a cwate noveles da sinne, aprume so des faitindjes d' emacralaedje. Li walon î est spitant.

N a-st eto troes paskeyes ratournêyes di noveles da D. Grevesse (sins ôtes esplikêyes), bråmint pus francijheyes, et nén si efoufiantes.

#### 
* Boket do live avou l' mwaisse accint 
* Minme boket e rfondou so l' Berdelaedjes (forom éndjolike)
Traitmint

* li traitmint, c' est les cwårs ki les fonccionaires toutchèt tos les moes.
* Traitmint d' ene maladeye
* Traitmint d' tecses
Traitmint (cwårs)

:*[[Traitmint|Discramiaedje des årtikes avou "traitmint"]]
Li *'traitmint** (po les fonccionaires) u li **salåre** (po les ovrîs), c' est les [[cwårs]] ki les cis (cenes) k' ovrèt wangnèt po leu boutaedje.

Po les ovrîs, divinltins, on djåzéve purade di **cwénzinne**, di **samwinne**.
On si fièvé payî sès eûres, si samwène, si kinzène, si **mwès**.

On cåze di traitmint par [[moes]] u par [[an]].

== Traitmint emîtrin par moes el Beldjike ==
Li traitmint emîtrin par moes el [[Beldjike]] e 2007, c' esteut 2837€. Dijh åcint des djins wangnént moens ki 1800 €; 10 åcint, dipus ki 4200 €.

Pa cwårtî d' l' economeye
* Tchîfs d' eterprijhes : 7624 €
* [[Noerès cotes]] : 4466 €
* [[Indjenieur]]s : 3929 €
* [[Sicolodjisse]]s, [[economisse]]s, [[ratourneu]]s : 3901 €
* Ovrîs [[scrinî]]s et [[mneujhî]]s : 2106 €
* [[Potî]]s & ovrîs d' [[veulreye]]s : 2105 €
* Ovrîs des mestîs del sitofe : 2103 €
* [[Bernatî]]s : 2091 €
* [[Rinetieu]]s : 1965 €
* [[Cåbartî]]s et gårçons d' cåbaret : 1899 €. 

== Pititès cwinzinnes ==
Les **ptitès cwinzinnes''', c' est l' salåre li pus bas k' on pout dner sorlon les lwès d' on metou payis. Mins ciste atuze la n' egzistêye nén tocosté.

## Sourdants & pî-notes
Ratourneu

On **ratourneu** u on **tradujheu**, ene **ratourneuse**, ene **tradujheuse**, c' est ene djin ki, di s' mestî ou di s' pasmint d' tins, fwait passer des scrîts tecses d' on lingaedje a èn ôte, çou k' on lome on ratournaedje u tradujhaedje. 

## Ratourneu éndjolike
On ratourneu éndjolike, c' est on programe ki ratoûne des tecses d' on lingaedje a l' ôte.

## Mestî vijhén
I n' fåt nén comaxhî les ratourneus avou les eterpretes ki fwaiynut l' minme ovraedje, mins zels tot cåzant.

## Sicrijheus e walon k' estént des ratourneus d' mestî
* Lorint Hendschel
* Thierry Dumont
* Johan Viroux

## Ôtes ratourneus
* Yann Lovelock
* Jean Robaey

## Sourdants
Cwårs

Les **cwårs** (on dit eto : les **çanses**, les **liårds**, les **sôs**, l' **årdjint**...), c' est on sistinme di circulåcion di pîces, di biyets, di contes ezès bankes metous e-n alaedje dins ene metowe manoye, pa les estats, et ki permetèt di payî les martchandijhes u siervices.

Ça fwait ki li masse di cwårs k' ene djin u ene societé a mostere si ritchesse.

Li valeur des cwårs esteut rashiowe so l' valeur do metå k' elle estént fwaites u k' esteut stoké dins ene banke cintråle po les waeranti. Mins dispu diviè 1960, li valeur des cwårs dipind bråmint dpus des dnêyes economikes do payis ki bate manoye.

*