open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Corti (toponimeye)

[thumb|Les cortis a [Amrene]] 
[thumb|Li grand corti a [Warizi]]
[thumb|rowe des cortis a [Faimonveye]]
**Pådje des mots "corti" et "djårdén" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots "corti" & "djårdén" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## Viyaedjes et hamteas
* Corti-Wodon
* Corti-Noermont
* Corti-dlé-Gouvi *(Courti)*

## avou corti
Les nos d' plaeces avou «corti» si prononçnut «corti» u «» shuvant li dispårdaedje di l' oyon O/OU.
* Amrene (Rotchfoirt) : rowe des cortis
* Cînè: corti Mayård (fr. *Courtil Maillart*)
* Faimonveye: rowe des cortis.
* Fosse-li-Veye: Corti Mozet (fr. *Courtil Mozet*)
* Hosdin: rowe des cortis 
* Ladeuze: *Courtil gras*
* Li Bork: les Cortis
* Masbor: Corti des Boûs, Corti Hubene
* Monbiåd: *Courti* Rutchutchu
* Moirtî: a Corti (fr. *Cortils*)
* Ridû: *Courti la-hôⁿt" (fr. *Courtil Là-Haut*)
* [[Warizi]]: li grand corti (*lu grand courti*, fr. *le grand courti*).

<gallery>
Cînè plake corti.jpg
Hosdin plake corti.jpg
</gallery>

== avou cotjhea ==

== avou djårdén ==
* [[Masbor]] : Drî les Djårdéns

== avou djårdinea ==
* [[Li Vå-Sinte-Ane]] : Li Djårdinea (*Djaurdjunia'')
Paul Mahieu

**Paul Mahieu** a skepyî l' 27 di djun 1925 ey a morou li 23 di nôvimbe 2005. 

C' esteut on scrijheu e picård di Tournai. 

Il a rascodou l' pris do Hinnot (2 côps) eyet l' pris del Veye di Lidje.
 
Il esteut SLLW-î, bouteu pol picård et rcwereu. 

Riprins dins l' antolodjeye Scrire.

## Ouve
Il a scrît des ramexhnêyes d' arimés.
* *"I va vni in oisieau"* ("I va vni èn oujhea").
* *"Éne séquoi d' mi"* ("Ene sacwè d' mi").
* *"Marie d' A squ' a Z"* ("Mareye d' A disk' a Z").
* *"Padzous ene take di bele"* ("Padzo ene taetche di bele").

Il a eto scrît des lives di racontaedjes. 
* *"Les dit du cat-huant"* ("Les djhaedjes do tchet-houwant").

On lyi doet, avou, ene pîce di teyåte (*"Y a Leon qu'èl rimbarde squ'a l'ieau"*).

Il a eto studyî l' picård, et-z eplaidî on motî "*Lexique picard*".

Il a ramexhné des spots et des djhêyes dins on live lomé : *[[Live Mahieu di spots picårds|come i dit sti-lale]]*.

Il a eto fwait d' l' antroponimisse (*T'as-ti in neom picard ?*) et rcweri so les spots (*Les maximes èd' Pépère Hinri*).

Il a sovint bouté avou Serge Duhaillon (Serdu) po-z enimådjî ses lives.
Ramexhnêye d' arimés

*[[Ramexhnêye d' arimés e walon]].*

[thumb|Egzimpe d' ene ramexhnêye d' arimés ([Sovnance (arimés)|Sovnance Jules Vigneron) lijhåves a pårti del pådje 19 do scanaedje]]
Ene **ramexhnêye d' arimés** (on dit eto ene **schorseye d' arimés**, on **mexhon d' arimés**, ene **schôtlêye di powinmes**, on **cwåtron d' powinmes**, on **rcoy do powezeyes**), c' est on live avou tos arimés, do minme sicrijheu.

## Mwaissès dnêyes
Ça pout esse del "vraiye" powezeye, mins eto des fåves di djåzantès biesses, et minme des simpès arimés po rire.

E walon, c' esteut li mwaisse eplaidaedje, lon divant les romans, tot åd dilong do 20inme sieke. End a bråmint moens dispu 1990. 

Å cminçmint do 21inme sieke, li saetchaedje d' ene ramexhnêye d' arimés est bråmint pus tene kel ci d' on live normå. Minme po les fjheus d' rimeas e francès, ci n' est pacô ki di 100 a 200 egzimplaires. Po les livrîs, c' est ene sacwè d' foirt målåjhey a vinde.

Gn a ene pådje tote seule po les rlomêyès ramexhnêyes d' arimés e walon.

## Hårdêye divintrinne
*  (Ricweroz cial li mot "arimés")
Dialectes de Wallonie

thumb|li szule coviete avou del coleur (1981)
"***Dialectes de Wallonie***" (Diyalekes del Walonreye), c' est ene sincieuse rivuwe, eplaideye pa l' SLLW, k' a cmincî e 1972, et ki rexhe co tenawete å djoû d' ouy.

Ele sieve a fé cnoxhe les rcwerances sol walon des mimbes del societé, dins les dominnes di diyalectolodjeye del toponimeye et d' l' antroponimeye. Gn a yeu k' on côp on papî sol sociolinwince (e 1988). Ele ni fwait nén åtoû do linwe-ehåyaedje ni do rfondaedje. Tos les papîs sont scrîts e francès.

Li rvuwe pout eto studyî les ôtes lingaedjes d' oyi d' Beldjike (picård, gåmès), eyet li francès del Walonreye.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tos les limeros, aberwetåves
Tchade

Li **Tchade** est on pays d' Afrike, sovint metou divins l' Mîtrinne Afrike, mins ossu pacô avou l' Afrike coûtchantrece.

## Istwere

## Politike
Sacwants prezidints :
* Hissen Habré
* Idris Deby 
* François Tombabaye
* Mahamat Idriss Déby

## Pårtixhaedje do payis

## Djeyografeye

## Economeye

## Djins

## Culteure

## Lingaedjes
* francès (oficire)
* arabe

## Vey eto

## Difoûtrinnès hårdêyes
Afrike

L' **Afrike**, c' est on continint metou a Nonnedi l' Urope. I nd est metou erî pal Mîtrinne Mer.

Å Nôr-Ess, i tént avou l' Azeye al hôteur do cåziyea do Sinayî. Adon i dmeure foirt près d' leye, k' est djusse di l' ôte costé del Rodje Mer.

## Dimorants
Les djins d' Afrike sont lomés "**Afrikins**" et "**Afrikinnes**". Les cis d' Bijhe sont di stok semitike, brons d' pea. Les cis d' Nonne sont pus noers di pea.

## Payis d' Afrike
Afrike bijhrce:

* Edjipe
* Aldjereye
* Libeye
* Tunizeye
* Marok
* Moritanreye
* Sara Coûtchantrece (nén erconoxhou tocosté)

Mîtrinne Afrike:
* Congo-Kinshasa
* Tchad
* Ouganda
* Cintralafrike
* Rwanda

Afrike coûtchantrece:
* Liberia
* Senegål
* Gana
* Gambeye
* Mali
* Bourkina Fasso
* Togo

Afrike nonnrece:
* Namibeye
* Angola
* Boswana
* Nonne-Afrike
* Lessoto
* Zimbabwè
Tunizeye

Li **Tunizeye**  (en arabe: تونس‎‎, *Toûniss*), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece, metou sol Mîtrinne Mer.

## Mwaissès dnêyes
Ele n' a des frontires daegnreces k' avou deus ôtes payis : li Libeye å Levant et l' Aldjereye å Coûtchant.

Mwaisse veye : Tunisse

Ôtès veyes : Sousse, Bizerte, Monastir, Gafsa

Manoye : dinar tunizyin.

Rilidjons: Islam (sunite, cåzu tertos); Djwifs (sacwants djins do payis, bråmint evoye eviè l' France ey Israyel, mins ki rivnèt cobén e pelrinaedjes); crustins (etrindjirs, bråmint des Itålyins et des Francès, dinltins).

Lingaedjes: arabe (oficir); arabe tunizyin (cåzé); pupont (u foirt waire) d' amazir-cåzants.

Dimorants : 4 gros miyons (Tunizyins).

## Istwere
C' est so ç' payis la k' i gn aveut les Cartadjinwès, des Fenicyins metous sol mer,  ki s' ont dispetroné des anêyes å long avou l' Impire romin. Ey esse vinki, al difén (diviè l' 3inme sieke divant Dj.C.). Po-z ocuper l' erî-payis, les Romins ont dvou adon fé l' guere disconte des Numides, on peupe berbere.

Bén pus tård, c' est l' dierin pont la k' les Vandales ont-st avnou e l' Afrike do Nôr (diviè l' 6inme sieke après Dj.C.. Et did la, rataker et bate çou ki dmoréve di Rome.

Abrocance des Arabes e 7inme sieke k' apoirtèt leu lingaedje et leu novele rilidjon, l' islam.

Li dinasteye fatimide k' a ringnî so l' Edjipe, provneut d' Tunizeye.

Colnijhaedje des Trouks, pu des Francès.

Dislaxheye e 1956, et divni ene republike. Li prumî prezidint, Habib Bourguiba, come toplin d' ôtes noveas tchîfs d' estat e l' Afrike ee e Moyén Levant, si lome prezidint a veye. Divnou vî et rovyisse, i s' fwait disdjoker pa si aidant, Zine El Aabidin Ben Ali (1987). Ci-cial serè eto fotou a l' ouxh pa ene revintreye do peupe e 2011 (li revintreye å djasmin).

## Djeyografeye
Grand plin, cåzu sins tienes. 

Dezert do Sara a Nonne.

## Economeye
Agricoûteure del Mîtrinne Mer avou, inte d' ôte tchoi, des olivîs et on fel produjhaedje d' ôle d' olive. Les anêyes di plouve, foirt bounès dinrêyes (frumint, oidje); c' esteut li "gurnî å dinrêyes" di l' Impire romin). Bedots et gades. Raeces di bedots å crås cawî (barbarin); c' est l' pont li pus Ccoûtchantrece di ces raeces la.

Ene miete di petrole el mer, mins nén assez po-z ahessî tot l' payis.

Tourisse: 8 miyons d' tourisses po 4 miyons d' djins. Foirt bonmartcheyès vacances, mins les tourisses sont "parkés" dins des clubs, sins waire d' atôtchance avou les djins do payis.

Payis co avanciveus po les nouvès tecnolodjeyes.
Passêye di biesse

Ene **passêye di biesse** (on dit eto ene **rote**, ene **waye**), c' est l' plaece k' ene biesse î a passé, et leyî les markes di ses pates.


File:Passêyes tchivå såvlon.jpg|on feré tchvå dins l' såvlon
Imådje:Passeyes rinaud.jpg|on rnåd dins l' nive
File:Passêyes tchén såvlon.jpg|on tchén divins l' såvlon


*Les [[passêye d' ene djin|passêyes des djins]] siervèt eto dins les inketes del police, u des detectives.*

## Motlî
Ene passêye avou l' vinte del biesse ki toutche tere si lome ene **colêye**.

## Uzaedje
Les passêyes siervèt ås tchesseus po saveur les sôres di djibîs, li moumint k' il ont passé, evnd.

Les rotes do djibî sont pus åjheyes a ricnoxhe dins l' frexh såvlon et dins l' nive.

A pårti des passêyes des djibîs k' on vout apicî, on trouve li boune plaece po mete des laesses, des bricoles, des trapes.

## Hårdêyes divintrinnes avou des desséns d' passêyes di djibî
* taesson
Bascolidîs

Les **bascolidîs** (purade ki ***mosteyidîs***, c' est ene famile di biesses ås tetes pareys al bascolete. C' est tos magneus d' tchå, mins i polèt eto magnî did tot, come li taesson.

 *[[Mustelidae]]*

## Les bascolidîs del Walonreye
Sacwants bascolidîs (do pus ptit å pus grand)
* li marcote u bascolete.
* l' erminete
* li vexhåd
** li furet (aclevé)
* li fawene
* li måde ou mådrea
* li lote
* li taesson


Fawene mierlongue.jpg|fawene touwêye
Fawene epayeye so stok.jpg|fawene epayeye
Mustella putorius wild1.jpg|epayî vexhåd
Mustela putorius furo on hand.jpg|vicant furet
Lotes Lewår aiwe.jpg|lotes vicantes
Erminete brune fôreure epayeye.jpg|erminete å brune poyaedje epayeye
Erminete blanke fôreure epayeye.jpg|thumb|erminete å blanc poyaedje epayeye


## Alére
Ene båke so les bwès d' l' Årdene, p. 283-289.

## Pî-note
Tombe (toponimeye)

On rtrouve les mots **[[:Wikt:tombe|tombe]]**, **[[tomboe]]** et **[[tombale]]** dins mwints nos d' plaeces del Walonreye. 

Ces plaeces la ont todi a vey avou des eteraedjes di djins divant l' arivêye do crustinnisse.

## tombe
* a Wernant : li Tombe

## tombale
Li Tombale, al Tombale
* a Solé
* al Vå-Sinte-Ane
* a Vierset 
* a Walin
* a Yache

## tomboe
* a Hognoûl : li *Tombeu*
* a Malonne : Li *Tombwès* : sol Vî Redjime, on-z î pindeut les condånés; li dierin a stî Calbalasse.
Passåjhe (montinne)

thumb
Ene **passåjhe** (on dit eto : on **pôrt** u on **col**), c' est on trawmint naturel d' ene montinne, dj' ô bén : ene plaece pus basse, la k' on pout fé passer ene voye.

## Sacwants passåjhes
* Li Pôrt d' Anvalira do costé d' Andôre, sovint metou sol voye do Toû d' France ciclisse.
* Li Col do Galibî, sovint ossu sol voye do Toû d' France.
* Li Passåjhe do Grand Sint-Biernåd inte l' Itåleye et l' France.
* Li Tizi n Test ki trawe li Grand Atlasse inte Marakech et Taroudanete.
* Li Tizi n Tichca, todi ene passåjhe do Grand Atlasse inte Marakech et Warzazate.
* Li passåjhe des Ayites Imi (dins l' Mîtrin Grand Atlasse)
* Li Pôrt do Despegnaperro inte Andalouzeye eyet li Castiye (Espagne).
* Li Pôrt di Pancorbo (intrêye do platrea del Viye Castile, tot vnant do Payis basse)
* Li Pôrt di Somosierra inte li Viye Castiye et Madrid (Espagne).


Passaujhe_Despenaperro.jpg|Passåjhe do Despeñaperro, inte l' Andalouzeye eyet l' Castile
Rîle des troes cossounes

Li **rîle des troes cossounes**, c' est ene rîle di fonolodjeye do walon ki vout ki troes cossounes (prononceyes) ni s' polnut nén shuve e walon.

## Condicions d' aplicåcion
Come di djusse, les hacrossès cossounes å coron des mots ni sont nén acontêyes.

Li dj eyet li tch sont waiteyes come ene seule cossoune.

Li rîle des troes cossounes ni s' aplike nén todi avou les cossounes likides R et L, ni avou les dmeyès cossounes W et Y.

## Consecwinces
Li rîle des troes cossounes esplike :
* li fonccionmint des spotchåvès voyales.
* li radjoutaedje d' ene divanceye voyale.
* les redjårbaedjes fonolodjikes dins li rwalonijhaedje des mots calkés di des ôtes lingaedjes
** displouctaedje des trokes di cossounes å coron
** Displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes

## Egzimpes di trokes di troes cossounes avou ene likide
Ci cossoune likide la est metowe e l' prumire ou e l' 3inme plaece des troes.
* egzimpes di R metowe 3inme, dins l' minme sillabe: , , , , 
* egzimpes di R metowe 3inme, dins deus sillabes: , 
* egzimpes di L metou 3inme, dins l' minme sillabe: 
* egzimpes di L metowe 3inme, dins deus sillabes: 
* egzimpes di R metowe prumire : dj' end a yeu do ; il a stî  (mins dins les deus cas, c' est co on R e l' 3inme plaece)

## Spårdaedje dins les accints do walon
Diyalectolodjicmint, li rîle des troes cossounes n' esteut nén foirt shuvowe dins l' Coûtchant walon e 20inme sieke.

## Rujhes po les cminceus
C' est ene des rîles les pus målåjheyes a-z apliker po les noûdjåzeus, et minme pacô les vî scrijheus, pask' i n' dijhèt nén leu tecse dins leu tiesse, tot l' sicrijhant. Vocial des egzimpes di cisse sôre di flotche la:
:*I gn aveut ene sacwè **'d' sk**eté; => I gn aveut ene sacwè d<FONT COLOR="#ff0000">**i**</FONT> sketé / … d' s<FONT COLOR="#ff0000">**i**</FONT>keté / … d' <FONT COLOR="#ff0000">**e**</FONT>sketé.
:''Ratournai**re *d' n**oûmots => Ratournaire d<FONT COLOR="#ff0000">**i**</FONT> noûmots.
:''Ele viként avou leu ma**me *dv**ins l' såvion d' on trô => Ele viként avou leu mame d<FONT COLOR="#ff0000">**i*'</FONT>vins l' såvion d' on trô.*

## Hårdêye difoûtrinne
Esplicaedje po les noû-cåzeus yet les rcåzeus
Voyale

Ene **voyale**, c' est ene sôre di lete, ki rind on son del vwès, ki rexhe sins ratna do gozî et del boke, et ki va fé l' coir del sillabe. Les ôtes sôres di lete si lomnut cossounes.

Les voyales sont cobén rindjeyes e divantrinnès voyales eyet drîtrinnès voyales.

Ene sôre tipike di voyales, c' est les spotchåvès voyales, inte did zeles, les dvanceyès voyales.

## Voyales do walon
E walon i gn a troes sôres di voyales:
# coûtes
# longues
# naziåles

C' est (e cminçant pås dvantrinnes eviè les drîtrinnes) :
* i
* i tchapea (î)
* u
* û
* ou (loukîz : oyon O/OU)
* ou tchapea (oû) 
* ai (loukîz : betchfessî ai)
* é : loukîz : lete é; cåzu-betchfessî é
* ê
* è
* e
* a
* å : loukîz lete å, betchfessî å
* o : loukîz eto : lete O; oyon O/OU
* ô : loukîz : betchfessî ô

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Les voyales (et les ôtes letes) do walon dins l' grosse croejhete da Hendschel (e francès)
* Les voyales (et les ôtes letes) do rfondou walon dins li ptite croejhete da Hendschel (e walon)
Foret-dlé-Tchôfontinne

**Foret-dlé-Tchôfontinne** (la-minme, on dit djusse **Foret**; F. *Forêt*), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' rebanêye comene do Trô el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4870**
** davance : **4940**
* Limero diyalectolodjike : ** L 103 **.
* Arondixhmint : Lidje

*Gn a èn ôte viyaedje ki s' lome "Foret" el Walonreye : [[La Foret|La Foret-so-Smwès]], et [[Foresse|onk dilé Brussele]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Foret-dlé-Tchôfontinne
### Hamteas
* Pråyon
### Ôtès plaeces
Foret

Gn a sacwants viyaedjes ki s' lomnut "Foret"
* La Foret (*La* Foret-so-Smwès)
* Foret-dlé-Tchôfontinne
* Foret-dlé-Brussele
Hosmint d' tere

thumb|300px|Mape des miermitans di 358.214 hosmints d' tere eredjistrés inte 1963 et 1998
On **hosmint d' tere** ou **tronnmint d' tere** ou **stombixhmint d' tere** ou **seyisse**, c' est cwand l' Daegne si coscheut (bodje dizo les pîs des djins), si foirt ki les rotches del schoice teresse si polèt spiyî.

## Motlî
On dit k' on a **sintou** u **rissintou** li tere ki tronnéve a ene metowe plaece.

Li plaece k' ele hosse li pus, c' est l' **miermitan** ou l' **miercorin**, u l' **epicinte**.

Cwand l' daegn ritronne on deujhinme côp (ou on troejhinme, evnd.), on djåze di **ratake** (a hossî) u di **ritronnmint**.

## Mwaissès piceures
thumb|e l' Itåleye, e 2009
Dins les viyaedjes et les veyes, li hosmint d' tere fwait toumer les måjhones, et reclôre les djins padzo, ki bråmint sont rtrovés moirts.

Cwand on hosmint d' tere arive dins ene mer, i pout cåzer on radmarêye.

Li tronnmint d' tere provént do ctchocaedje di deus plakes tectonikes, et serè bén pus corant dins les payis metous ådzeu des crevådes la k' deus sfwaitès plakes si djondnut.

Li foice d' on tronnmint si mzeure sol schåle di Mercalli u sol schåle di Richter.

Li plaece la kel tronnmint d' tere est l' pus foirt si lome li **miercorin** u **epicinte**.

## Sacwants tronnmints d' tere
### El Walonreye
* Hosmint d' tere di Lidje e 1640. On  dins l' Paskeye so les lotchets.
* Tronnmint d' tere di Lidje e 1983. On ndè cåze dins l' roman Li famile Sinte. Gn a waire yeu d' damadjes : djusse des viyès måjhones ki les meurs s' ont findou. On l' a rsintou disk' a Bastogne.
### Foû Walonreye
* e Portugal 
** Tronnmint d' tere di Lisbone e 1755.
* e Marok
** a Agadir e 1960
** a El Hoceyma e 2005
** a Amezmiz e 2023
* e l' Iran
* e Pakistan
** tronnmint d' tere do Cachmir e moes d' decimbe 2005 : gn a yeu dipus d' 79.000 moirts.
* el Tourkeye ey el Sireye
** li 6 di fevrî 2023
* e l' Oceyan Indyin : e moes d' decimbe 2004. Li foice esteut di 9.0. Li miercorin esteut sol boird di l' iye di Soumatra. Li seyisse a cåzé on radmarêye la k' gn a yeu cåzu 300.000 moirts.
* e l' Ayiti (e 2010, avou dipus d' 200.000 moirts)

## Hårdêye difoûtrinne
* Vicaedje d' on hosmint d' tere 
* Les seyisses (tecse da Louwis Baidjot)
*  Euro-Mediterranean Seismological Centre

## Sourdants
Robert Dascotte

**Robert Dascotte**, c' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon do Payis del Lovire.

I skepia a Marlanwé li 16 di fevrî 1929 et mora a Sint-På li 3 d' måss 1989.

Il esteut mimbe del SLLW.

## Come sicrijheu
Ses arimés ont stî foirt inflouwincîs pa l' årt da Félix Duval.

Il a stî relît dins l' Antolodjeye Scrire.

## Come eplaideu
Il a eto eplaidî des scrijheus do Cinte come Félix Duval.

## Come diccionairî
Il est rlomé po ses rcwerances sol motlî di s' payis la, copurade tos les mots k' avént stî rovyîs dins l' Motî del Lovire, k' ont stî rashonnêyes dins l' live *[[Rawetes å motî del Lovire|Trois suppléments au dictionnaire du wallon du Centre]]* (1985, rahouca **O5** dins l' djivêye des motîs do walon).

Adonpwis, toplin des ptits motlîs di metous sudjets, come :
* *Les noms wallons des insectes dans le Centre* (Motlî Dascotte ås insekes, rahouca **O8**)
* *La colombophilie dans quelques communes du Centre* (rahouca **O0**)
* *Le jeu de balle pelote dans la région du Centre* (rahouca **O10**)
* *La géologie dans les dialectes du Centre* (rahouca **O11**)
* *Les divisions du temps, l'année traditionnelle et les phénomènes atmosphériques de quelques communes du Centre* (rahouca **O14**)
* *Le chat et le chien dans le dialecte et le folklore du Centre* (rahouca **O19**)
* *Les pattes de taupe comme remède populaire* (rahouca **O20**)
* *La maison rurale dans le Centre* (rahouca **O23**)
* *Le jeu de crosse à Maurage et à Givry* (rahouca **O25**)
* *A propos de "rinchinchin"* (rahouca **O28**)
* el djeu d' clicotea (rahouca **O29**)
* *La semaine sainte* (rahouca **O35**)
* *La boulangerie familiale à Seneffe et à Rosseignies (Obaix)* (rahouca **O37**)
* *Pour se débarasser des taupes* (rahouca **O42**)
* *Le pain du Bon Dieu* (rahouca **O48**)
* *Les maladies portant le nom du saint guérisseur dans la région du Centre* (rahouca **O52**)
* *Les noms wallons des mammifères sauvages du Centre*  (rahouca **O55**)
* *Sur le nom wallon de Dieu, de la Vierge et des saintes dans le Centre*  (rahouca **O57**)
* *Quelques fêtes religieuses*  (rahouca **O58**)
* *L'épiphanie*  (rahouca **O60**)
* *La [[Tossint|toussaint]] et le [[Djoû des åmes|jour des morts]]* (rahouca **O61**)
* *Les prairies et le fauchage à Bellecourt et à Seneffe* (rahouca **O65**)
* *La préparation de la terre et les labours à Seneffe* (rahouca **O66**)
* * Le charroi à Haine-Saint-Pierre* (rahouca **O67**)
* *Le vocabulaire du pêcheurne à la ligne dans le Centre* (rahouca **O68**)
* *Les cultures à Seneffe* (rahouca **O69**)
* *La vie forestière dans le Centre* (rahouca **O77**)
* *Etude dialectologique, ethnographique et folklorique sur l' élevage dans le Centre* (rahouca **O78**)
* *Les noms wallons des oiseaux dans le Centre* (rahouca **O82**) (ki vos ploz lére vaici)
* *La saboterie à La Hestre* (rahouca **O83**)
* *Le parler des houilleurs de Mariemont* (rahouca **O84**)
* * Le nom wallons des plantes dans la région du Centre* (rahouca **O85**)
* *La saboterie à La Hestre* (rahouca **O83**)
* *La saboterie à La Hestre* (rahouca **O83**)

## Sourdants
Fleurs dialectales

L' **antolodjeye «Fleurs diyalectåles»** ki s' no e francès c' est «*Fleurs dialectales*»,  c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon, d' on pô tot costés, k' a stî eplaideye pås Relîs Namurwès e 1974.

## Istwere do live
Divant d' esse ramexhnés e-n on live, il avént passé dins li rvuwe «*La Propriété Terrienne*», dizo l' enondance da P. Charlier.

Les scrijheus et les tecses ont stî relîs pa Lucien Léonard, avou l' coplaedje da Lucien Somme.

## Discrijhaedje do live
Gn a sovint on portrait do scrijheu (del sicrijheuse) å dzeu del prumire pådje.

Onk des tecses di tchaeke sicrijheu est ratourné e francès, les ôtes nén.

Gn a on prezintaedje e francès di tchaeke sicrijheu.

## Les scrijheus(se) riprin(jhe)s dins "Fleurs diyalectåles"
### Sicrijheu(se)s e walon
* Bal, Willy
* Boussart, Jean-Denys
* Calozet, Joseph
* Clinias, René
* Coulonval, Gerard
* de Burges, Marc
* Deltenre, Armand
* Desmet, Jacques
* Dewandelaer, Franz
* Dimanche, Clément
* Dodet, Charly
* Donnay, Nicolas
* Durbuy, Joseph
* Flabat, Jules
* Geerts, Charles
* George, Victor
* Gilliard, Emile
* Haas, Hubert
* Henry, Pierre
* Hostin, Reynolds
* Houbart-Houge, Jeanne
* Laloux, Auguste
* Lempereur, Émile
* Morayns, Jacques
* Paquet, André
* Peltier, Maurice
* Peraux, Edouard
* Prigneaux, Roger
* Renkin, Jean-François
* Rousseau, Albert
* Sarteau, Lucienne
* Smal, Georges
* Spinosa-Mathot, Josée
* Van Splunter, Marcel
* Vignette, Mariette
* Viroux, Roger

### e [[picård]]
* Libbrecht, Géo

### e [[gåmès]]
* Yande, Albert
Armand Deltenre

**Armand Deltenre** a skepyî li 10 di måss 1924 ey a morou li prumî d' avri 2005. C' esteut on bouteu pol walon, mins k' a bråmint scrît e francès (sol walon).

Il esteut a l' SLLW.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles, et dins l' Antolodjeye Scrire.

Il a eto scrît e francès so les oteurs en occitan.

## Vicåreye
Il aveut stî onk des mimbes askepieus do *[[Rashonnmint Walon|Rassemblement Wallon]]* e 1968, avou l' idêye padrî s' tiesse d' î fé bouter po l' avançmint do lingaedje walon. Il a eto askepyî les rvuwes "La pensée wallonne", la k' on djåzéve bråmint do walon… e francès). E 2002, i leye ouve avou cisse rivuwe la, po ndè vudî ene novele : "EVLA".

Il a scrît bråmint pol teyåte, padecô avou Jean Louvet u tot ratournant ses pîces.

Armand Deltenre a stî foirt sibaré pal guere di 1940-1945, la k' il a veyou les Almands vni ramasser s' pa et les touwreyes di Courcele (Rognac). Dins ses scrijhaedjes, on rtrouve sovint li hisse ki ces macsådaedjes la n' ricmincénxhe.

Armand Deltenre a ossu eplaidî li motî d' Courcele et d' Souvret da Omer Bastin.

## Sacwantès pîces da Armand Deltenre
* "On dit k' les omes sont frés" (1959) 
* "El dierinne eure" (1966) 
* "Niût d' angoxhe" (1984) 
* "Monsieu Jean Bulot" (1996) 
* "Èn ome al laxhe" (1999) avou J. Louvet. 
* "Derik" : redjårbaedje di *l'Arlésienne* d' Alphonse Daudet (1980)

## 
* 
*
Tchåfor

On **tchåfor**, c' esteut on for la k' on broûléve del castinne po fé del tchåsse. Les ovrîs k' î boutént, c' esteut les **tchåfornîs**.

Gn a veut des tchåfors dins bråmint des viyaedjes del Walonreye, et l' no a dmoré.

## Sacwants mots a vey avou les tchåfors
* 
*
Orobantche

Ene **ôribantche**, c' est on djinre de plantes sins clorofile ki crexhèt so les raecinêyes d' ôtès plantes.

 *[[Orobanche]] spp*

Ele fôrmèt ene famile a pårt : les orobantchacêyes.

## Sacwantès orobantches
* orobantche del djiniesse
* orobantche del feve (tiesse-di-moirt)
Orobantchacêyes

Les **orobantchacêyes**, c' est ene famile di plantes avou les orobantches (totès plantes parazites), mins eto des ôtes djinres di plantes nén formagnantes.
Tchåfornance economike

Li **tchåfornance economike**, c' est cwand li dmande di béns eyet d' siervices est tofer å hôt, çou ki fwait monter les tôs d' interesses ådla, et ratchirit l' vicaedje.

Dins les anêyes 2000, l' economeye chinwesse a sovint stî rclamêye come e tchåfornance economike.

Li rexhowe d' ene termene di tchåfornance economike est lomêye aterixhaedje : i pout esse doûs u deur.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchåfornance", alez s' vey e [[:Wikt:tchåfornance|splitchant motî]].*
Amel Bent

thumb|Amel Bent
**Amel Bent**, c' est ene tchanteuse francesse, ki s' lome, podbon, **Amel Bentbachir**. Ses grands-parints estént aldjeryins. Elle a vnou å monde e 1985.

Elle a cmincî a esse kinoxhowe long et lådje avou ene tchanson "Em filozofeye", k' a stî ratournêye e walon pa Lucyin Mahin avou l' aidance di s' feye, Djihinne.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse do ratournaedje del tchanson dins ene sicole di walon
Live da Doppagne so les tolus misterieus del Walonreye

Li **live da Doppagne so les tolus misterieus del Walonreye**, kel tite e francès, c' est ***Esprit et génies du terroir***, c' est on live sicrît e francès pa Albert Doppagne et eplaidî a Duculot a Djiblou e 1977. 

I cåze des tolus k' on n' sait nén s' il egzistèt u nén, mins k' i gn a des djermêyes di djins k' î ont bén creyou, el Walonreye.

ISBN 2-8011-0129-X

## Sacwants tolus k' on ndè djåze dins l' live
* ewaerantès biesses 
** li lurcete
** li waerleu
* crodjambots
** l' Ome å havet
** l' Ome ås rodjes dints
** li Spetin
Masbor

**Masbor** (F. *Masbourg*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe
thumb|Li viyaedje

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6953**
** davance : **6742**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 48**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Masborê, Masboresse (F. *Masbourgeois, oise*)
** Sipotaedje: les Ronds d' Rotche (dandjreus ene manire di sacwants Masborês di lomer les grossès pires di Forire).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Masbor
### Hamtea
* Moirmont
### Ôtès plaeces
 Masbor (toponimeye)

## Djeyografeye
Masbor a come vijhéns Forire å Nôr-Ouwess, Ambli å Nôr-Ess, Nassogne a l' Ess, Sint-Houbert å Sud-Ess, Nåwinne å Sud, Grûpont å Sud-Ouwess, et Lesterni a l' Ouwess.

## Tuzance walone
* Ricwerance so les nos d' plaeces : *Glossaire toponymique 1961-1962 des communes de Forrières, Grupont, Lesterny et Masbourg*, Memwere di licince da Georges Pècheur.

## Sourdants
Epråve

thumb|L' eglijhe d' Epråve 
**Epråve** (la-minme, on prononce ***Èprâve***, F. *Éprave*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt.

* Limero del posse: **5580** (vî limero **5433**)
* Limero diyalectolodjike: **D 89**
El Ronsåt

**El Ronsåt** (la-minme *Èl Ronsau*, F. * Ransart *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:El Ronsåt|l' esplicant motî]].*
centré|vignette|Ancyinne comene då pitit ban

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Ronsåt

### Hamteas et coulots
* Les Rasses (F. *Raspes*)
* Tayni (F. *Tacheny*)
* Fontnî (F. *Fontigny*)
* Glatnî (F. *Glatigny*)
* F. *La Crachea*
* Flanire (la-minme *Flanêre*, F. *Flanière*) 
* F. *Lôsrele* (F. *Leausurelle*)
* Trîxhot (F. *Trichot*)

## Hårdêye difoûtrinne
Tecses del plake lazer "Noyé 1999 al Ronsåt"

## Referinces ey sourdants
Taeye (toponimeye)

Pådje po les nos d' plaeces del Walonreye, la k' on rtrouve les nos **"taeye", "virêye"** u **"rasse"**.

Ces nos la sont todi dnés a des bwès la k' on côpe les åbes".

Loukîz eto l' pådje avou les mot håye et hé.

## taeye
### taeye & taeyes
* So les Taeyes (viyaedje)
* Taeye Mahî (fr. Taille Mahy), å Broûli d' Peche
* So les taeyes (*so lès tèyes*) a Xhorisse
* Les Spessès Taeyes (*lès spèssès tayes*) a Vivele
* Taeye Brus? a Få-les-Tombes
* Rowe des taeyes a Tchapwès

### taeyete
* rowe del taeyete a Serwaissåt (*[[Savâssât]]*, Gåme)


File:Få-les-tombes plake taeye.jpg
File:Plake rowe taeyes Tchapwès.jpg
File:Plake taeyete Serwai-såt.jpg


## rasse
* Les Rasses (la-minme : *les Raspes*) : al Ronsåt
* Les Rasses (la-minme : *les Rèsses*) : a Boufiou 
* Li Resse (so plaece: *La Respe*) : a Viyance

## virêye
* Al Virêye des Batijheas (la-minme : *Batijês*): a Rotchô.
* Al cwårêye Virêye (la-minme : al cârêye virêye) : a Atrivå.
* Li Virêye ås sôrcires : a Hôt-Fayi.

## Alére
* Martine Willems, *Le type toponymique "virée" en Wallonie*, ''Dialectes de Wallonie'', 19-20 (1991-1992), 167-228.
Bouyote (binde d' imådjes)

thumb|cwate sôres di bouyotes diferinnes; li 1ire est eployeye pol cåzaedje, li 2inme pol criyaedje, li 3inme pol tuzaedje
Li **bouyote**, dins ene binde d' imådjes, c' est l' plaece, sovint di ronde cogne eyet avou on fond, l' pus sovint sins pont d' coleur, la kel tecse k' on personaedje dit ou tuze est metou. 

## Motlî
Po les djins d' mestî, c' est l' "bole" (come li bole shoflêye del pupe trimpêye dins l' savnêye). 

Po les sincieus, c' est l' "filactere".

## Fijhaedje des bouyotes
Li tecse des bouyotes est scrît a l' mwin på dessineu oudobén si aidant k' on lome letreu, oucobén est i scrît a l' machine pa l' imprimeu.

## Bouyotes e walon
José Schoovaerts est l' oteur di mo des bindes d' imådjes avou des bouyotes e walon

Imådje:Imaudje di binde d imaudjes Schoovaerts.jpg|dins Raboulets (gazete éndjolike)
|coviete di Gama-coûte (binde d' imådjes2)
Plake lazer

Ene **plake lazer** c' est ene plake ki les dnêyes sont léjhowes avou on rai lazer.

## Etcherpetaedje d’ ene plake lazer
C’ est on rond, 12 cm lådje et 1,2 mm sipès, avou on trô å mitan po l’ ahavter sol lijheuse. Il est fwait di cwate léts :
* li soûmint d’ plastike ki leye passer l’ loumire. C' est pus spesse des coûtches.
*  li lét d’ metå, ki rglatixh li rai lazer.
*  ene coûtche di vierni.
*  ene coûtche di papî avou l' tite del plake.

## Sôres di plakes lazer
End a di sacwantès sôres diferinnes.
### Plakes lazer di prumire djermêye
C' est des plakes lazer k' ont aparexhou dvant les anêyes 1990; ele ont stî fwaites aprume po siervi d' sopoirt po del muzike ou des programes infôrmatikes; li *Laserdisc* esteut ene lådje plake, fwaite po-z î mete del videyo analodjike, mins i n' a nén reyussi a prinde li plaece des videyos VHS.

* les *Compact disc* (CD):
** sitroete plake u CD-Audio, (plake lazer odio)
** CD-ROM (plake lazer infôrmatike)
* les *Laserdisc*
* les plakes magneto-optikes
* *Ultra Density Optical* (plake lazer a ultra-dinsité)

### Plakes lazer di deujhinme djermêye
Il ont stî fwaits dins les anêyes 1990, eyet ont bråmint di pus di capacité, çou ki fwait k' on-z î pout mete del videyo di hôte cwålité.
* *Minidisc*
* DVD (plake lazer videyo)
* *Digital Multilayer Disk*
* DIVX (Digital Video Express)
* *Fluorescent Multilayer Disc*
* *GD-ROM*
* *Phase-change Dual*
* *Universal Media Disc*

### Plakes lazer di troejhinme djermêye
Des plakes lazer ki sont diswalpêyes dins les anêyes 2000, avou co pus di capacité, tot djouwant sol wachlire do lazer, ou avou l' troejhinme diminsion.
* plakes a bleu lazer
* plakes olografikes
* HD DVD
* ...
Tuyî

** Tuyî ** u **Tuyiye** (prononcî *Tûyî*, *Tuyiye*, F. * Thuillies *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Twin, el province do Hinnot.

## Lomaedje des djins
Sipotaedje des djins : les Veas (la-minme l's *Vias*).

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tuyî|l' esplicant motî]].*

## Toponimeye
Li cinse di Viscoû, c' est èn hamtea di Tuyiye.

## Tuzance walone
Les Må-bouwés u Må-lavés, c' est des crodjambots ki vikèt dins les sourds et les ris d' Tuyî.

## Referinces eyet sourdants
Rodjnêye

**Rodjnêye** (la-minme *Rojnéye*, F. *Rognée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Walcoû, el province di Nameur.

thumb|plake d' intrêye a Rodjnêye

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5651**
** davance : **6425**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 11**
* Arondixhmint : Flipveye
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Rodjnêye
### Hamteas
* li Forbot

## Sourdant et pî-note
Djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye

Li **djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye**, c' est ene djivêye di nos coinreces des ancyins ptits bans del Walonreye, et des novelès rebanêyès comenes dins les pårlers do payis, dj' ô bén : li walon, picård, gåmès, tchampnwès, lussimbordjwès et ripouwaryin.

L' ovraedje tecnike a stî fwait pol Tåvlotêye rifondaedje di l' UCW pa Tiri Dumont e 1997, po cmincî å rfonde les nos walons des viyaedjes di Walonreye.

Elle est rprinjhe dizo rahouca **TR1** dins l' Wiccionaire walon.

## Prezintaedje UCW
Ele fourit eplaideye pa l' Union Culturele Walone e-n on ptit livret, dizo l' tite e francès *“Code Postal wallon”*.

Li livret a 16 pådjes avou l' djivêye des ptits bans, relîs sol no e francès pa ôre alfabetike, avou l' limero del posse eyet l' no coinrece. Gn a ossu ene pådje d' adrovaedje, ene pådje di cloyaedje (ambedeus e francès) eyet ene coviete di fén cårton.

Li fitchî a stî metou sol waibe di l' UCW.

## Prezintaedje Aberteke
Po les veyes et viyaedjes del Walonreye linwistike, les nos n' estént nén rfondous, mins sacwantès piceures do rfondou avént ddja stî eployeyes; metans li betchfessî å eyet l' disfaflotaedje.

Li djivêye a stî prezintêye so ene pådje di l' Aberteke dins les anêyes 2000, avou des ôtès racsegnes radjoutêyes pa Lucyin Mahin, inte di zeles :
* li compôzucion des rebanêyès comenes
* les limeros del posse
* les limeros diyalectolodjikes, et inte di zels, les ponts ALW

Cisse waibe-pådje la n' a nén stî pår ricoridjeye; si gn a-t i co sacwants flotches divins.

## 
* Mwaisse modêye (pa ôre alfabetike des nos francès, sol waibe di l' UCW)
* Ôte prezintaedje (pa ôre alfabetike walon, avou des ôtes dinêyes)
Live di rcetes del Province di Nameur

thumb|Live di rcetes e walon da Châle Massaux 
Li **live di rcetes del Province di Nameur**, c' est on live di rcetes sicrît pa Châle Massaux.

Les rcetes sont-st eto metowes e francès.

Ça a stî l' prumî live di rcetes djamåy scrît e walon.
Sprimont

**Sprimont** (sicrît et prononcî parey e francès), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province
thumb|tchapèle Notre-Dame di Lourdes.

* Dimorants: 12.811 (2005)
* Arondixhmint: Lidje
* Limero del posse: **4140**
* Sitindêye: 74,28 km²
* Dinsité: 172,46 djins/km²
* Mayor : Luc Delvaux

## Ban di Sprimont
* Sprimont (viyaedje)
* Dolimbreu 
* Gomzé
* Lomgné 
* Rovreu

## Djeyografeye
Li comene si stind so cåzu tot l' platea k' i gn a inte les vås des aiwes di Vesse (a Bijhe), d' Oûte (å Coûtchant), d' Ambleve (a Nonne) eyet di Hoûgne (å Levant).

Sol droete erive d' Ambleve, i gn a l' site del Bele-Rotche, ene caviene fossile k' est l' plaece di prezince uminne li pus viye (d' i gn a 500.000 anêyes) do Benelusse.

## Industreye
On saetche al bleuwe pire, k' est ossu taeyeye a Sprimont.
Sprimont (viyaedje)

thumb|eglijhe di Sprimont 
**Sprimont** (kécfeye prononcî eto *Sprumont*, F. *Sprimont *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané divnou intité, el province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4140**
** davance : **4060**
* Limero diyalectolodjike : **L 113**
* Arondixhmint : Lidje

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Sprimont
### Hamteas
* Ambleve
* Lincé; * Lomaedje des djins d' Lincé : les Linçnîs; sipotés les Vetès Gueuyes.
* Tchanxhe (la-minme *Tchanhe*, F. *Chanxhe*)
* e Tchapli (F. *Chaply*)
* Hagôhé (F. *Hagoheid*)
* ås Horneas (la-minme : *Hornês*, F. *Hornay*)
* L' Iyea (la-minme *L' Îlé* F. *Lillé*)
* Ås manaedjes (F. *Ménage*)
* al Preyale (F. *La Préalle*) 
* å Presseu (F. *Presseux*)
* e Ritchopré (F. *Richopré*)
* Xhigné (la-minme *Higné, Hignî*, F. *Xhignez*)

## Tuzance walone
Payis da Hinri Simon
Max-André Frère

**Max-André Frère** a skepyî a Djilî li 16 d' djanvî 1909 et a morou a Mont'gnè li 13 di fevrî  1961.
 
C' esteut on aprume, on fjheu d' arimés e walon, co mo sovint des rondeas. Els a ramexhné e troes schorseyes "Rankeûrs 1935" (1936), "Tchipotreyes" (1940), "Gn aveut come on Criss inte di zels" (*<SMALL>Gn'aveut come in Christ intre Zels</SMALL>*) (1942).
 
Il a scrît eto des contes : "El droete voye" (*<SMALL>El dwète Voye</SMALL>*) (1946), "El Betch" (1948), "El Croes dsu l' Ewaerêye" (*<SMALL>El Crwès d'su l' Ewaréye</SMALL>*) (1950)
 
Il s' a eto sayî dins l' teyåte e walon avou ene operete, "Come si les Fleurs serént des Feyes" (*<SMALL>Come si les Fleurs astiz des Feyes</SMALL>*) et on djeu radiofonike ("Sint Elwè").
 
Il a rascodou li pris del veye di Lidje e 1939 po (*<SMALL>Tchipotrîyes</SMALL>*).
 
Nén rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, mins dins l' antolodjeye do Bourdon so les houyeus.
 
Il a stî on tins penleu a l' ALWAC.
 
Di s' mestî, il esteut buralisse.

Sus s'famîye vir sul pâdje geneanet https://gw.geneanet.org/lukelucky?lang=fr&n=frere&p=max

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje so Max-Andrî Fré e l' Aberteke
Soce nén recwårlante

Ene **Soce nén recwårlante** (kel sigue, c' est **S.N.R.**), c' est ene trope di djins ki s' metnut a soce, mins nén po wangnî des cwårs.

On lome afeye eto SNR des soces, nén loyeyes a des govienmints, ki boutèt po rén pol diswalpaedje do Tîce-Monde, les Soces nén loyeyes a on govienmint (SNLG).

Li SNR est diferinne del Societé Sins No d' Djin et del Societé d' Djins Responsåves e Pårteye ki, ambedeus, sont metowes so pî po rfé des çanses.

## Mwaissès piceures
Ene Soce Nén Recwårlante doet aveur des statuts, ki sont-st eplaidîs å Moniteur. Ele pout eto prinde des rîles divintrinnes.

Gn a des ptitès SNR dins l' dominne del tuzance et so spôrt, et des grossès come les ospitås publiks, metans.

Ene SNR est compôzêye d' ostant d' mimbes, pol moens 5, ki c' est les cis (les cenes) k' ont payî leu scot po l' anêye. C' est les **mimbes soçons**. Gn è pout eto aveur des djins ki sont mimbes, sins payî leu scot, mins pask' i soçnêynut avou l' soce : c' est les **mimbes soçneus**.

Ene SNR est minêye pa on prezidint (u ene prezidinte), onk u sacwants vice-prezidint, on peneu (u penleu, u poite-plome, u sicretaire), et on cwårlî. C' est les Mwaisses Mineus (Consey d' administråcion).

Ene soce nén Recwårlante doet rapôuler ses mimbes on côp par an, en on mwaisse-raploû. On-z î dene on rapoirt des ovraedjes et on rapoirt des contes. Li rapoirt des contes est sometou å vôte des mimbes ki sont la. Il est aveuri pa on aveurixheu d' conte. Les aveuris contes sont rashious å tribunå d' prumî schalon do sidje sociå del SNR.

Li lwè so les SNR a stî candjeye diviè 2002, po-z espaitchî les frawtinaedjes dins les caisses des grossès SNR ki bresnut des miyons. Li novele lwè est pus straegne kel viye.
Rondea

On **rondea**, c' est èn erîlé powinme, avou traze (u catoize) vers, et fok deus rimes, et come on respleu ki rvént al prumire et deujhinme, 7inme et 8inme et al 13inme royes.

## Egzimpe di rondea

::***Li nivaye***

::(Hinri Simon)

:***Flotche a flotche et sins fé nou brut,***
:***Li nivaye toume del bane do cir.***
:*Addlé l' coulêye, on s' va rashir;*
:*El campagne, i n' a pus nolu.*

:*Tot s' rewale, on n' voet dedja pus*
:*Çou k' est semé, çou k' est djouxhire.*
:***Flotche a flotche et sins fé nou brut,***
:***Li nivaye toume del bane do cir.***

:*Dizo l' blanc covtoe do Bon Diu*
:*Li grin va fé ene boune longue prandjire*
:*Tant k' el tchôd solea lyi vegne dire*
:*"Vo m' cial", et l' nivaye fondrè djus,*
:***Flotche a flotche et sins fé nou brut.***

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje då Djôzef Docquier, on fel fijheu d' rondeas
Betchfessî ea

thumb|Rontchampea avou l' vî scrijhaedje di -ê 
thumb|rowe di Dion, avou l' cawete -ia
Li **betchfessî EA**, c' est on betchfessî scrijha ki s' ritrouve a 99 åcint dins l' cawete -ea.

## Istwere do rfondaedje
Ça stî l' prumî betchfessî atåvlé po li rfondou walon, dins l' prumî papî da Jean Germain. Mins ci-cial n' ecoradjive nén di l' eployî, tot djhant ki c' esteut "riskeus" (mins sins espliker ké risse).

Il a stî l' prumî betchfessî enondé pa Lorint Hendschel e 1994, k' il eploya pol prumî côp dins ene lete a Lucyin Mahin.

Il esteut dins l' djivêye UCW do Raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1996).

## Viyes cognes do scrijha ea
Li betchfessî EA esteut eployî dins li scrîta (pa côps eto scrît "eal") po les minmes mots k' e rfondou. Metans :
:*quaremea* : cwarmea 

A pårti del sicrîta, il a-st avnou disk' a nozôtes pal voye di sacwants nos d' famile, metans :
:Sarolea (pr. *Sarolê, Sarolia*)
:Donea (pr. *Donê, Donia*)
:Morea (a costé di Moray et Moria).

## Cognes coinreces

### vîs scrijhas ai et ay
Dins bråmint des nos d' plaece des provinces di Lidje et d' Lussimbork.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene pådje avou toplin d' imådjes sol betchfessî EA (e walon)
* Des esplikêyes sol betchfessî EA (e francès)
* Cours å Noû-Lovén sol betchfessî EA (e walon)
* Sicole po ls efants avou l' betchfessî EA (e walon)
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
René Clinias

thumb|120px|(diviè 1965)
**René Clinias**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Flawene li 29 di djanvî 1922.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles, et dins l' antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut bas oficî.

## Ouve e walon
I cmince a scrire del powezeye et mousse ås Relîs Namurwès e 1963. Fåt dire k' il aveut stî ecoraedjî pa Djôzef Calozet cwand il esteut co scolî a l' atenêye di Nameur. Mins c' est puvite avou Jules Evrard k' i s' enonde dins li scrijhaedje e walon.

Adonpwis, i va wangnî li pris Calozet des ptits romans e 1977 avou «L' ome di strin».

## Djudjmint so si ouve
Il a stî metou pa Victor George emey les grands powetes del powezeye imådjrece del sicole namurwesse (enondêye pa Jean Guillaume).

On powete ki l' indjustice mete foû d' lu, et si dmander:
:*Ome ! Est çki nos l' serans djamåy,
:*A viker tofer po nos-minmes?

## Boket d' prôze
Ci semdi la, sol plaece do martchî a Relêye-so-Berdouyes, on fwait ene passêye po vinde les meubes d' on vî djonne ome moirt sins famile, et k' el comene a dvou payî l' waxhea et l' etermint. 
:*Nos passans l' tchôdire di rodje keuve. Kî mete a pris?
:*- Cénk cint francs.
:*Li martchand d' vizreyes vineut d' taper pol prumî côp.
:*Come todi, cwand il aveut l' dint so ene sacwè, i cmincive insi, foirt hôt. Ça vos côpéve li xhuflet a bråmint. Å pus sovint, pus nolu n' mouvtéve après.
:*Ci côp ci, t' as ene broke! 
:*-Shijh !
:*-Set!
:*-Ût !
:*-Dijh!
:*-Doze !
:*-Cwénze cints francs!
:*-Por mi, les djins sont fôs, mi, Djåke. Kî est çki tape sol mwin do martchand?
:*-C' est l' ome å cazake di sôdår. Il a tapé sacwants côps e fjhant sene a l' ouxhî. Ci sereut-st èn ome di strin ki ça n' m' ewaerreut nén. I m' shonne todi ki dj' a ddja veyou ç' tiesse la, et s' vwès m' rapele ene sakî. Mins kî? Ça m' rivénrè.

== Boket d' powezeye ==
:::*'Codou dins l' vint*'
:*Passez vosse voye, dji n' vos dmande rén.
:*Dji so hodé d' vos mizåmenes
:*Passez vosse voye, dji n' a nén l' tins.
:*Li môde est a tchaeconk les sinnes.

:*Et si dj' vos schoûte, dj' el sai trop bén,
:*Vosse må da vos candjrè d' assene.
:*Mins vos m' les lairoz, vos tourmints.
:*Vos poennes, les nosses et pu les minnes.

:*Vos rtcheyoz did lon, a çki dj' voe.
:*Alans! Purdoz cwanlminme on xhame
:*Et contez m' don çki va d' triviè.

:*Vs n' årîz pupont d' espwer å monde?
:*Ashidoz vs! S' il è dmeure ene blame
:''Fåreut-st on rén k' ele si renonde.

## Sourdants
Gérard Coulonval

**Gérard Coulonval**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî e 1927 et k' a morou li 29 di djulete 1966. Il esteut d' Matagne-li-Grande.

Il a moussî ås Relîs Namurwès e 1965 ey est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

Tos ses powinmes ont stî eplaidîs dins on limero a pårt des Cayés walons. Julien Noël a scrît on motlî do walon des Matagne sapinse cite ouve la.

## Sourdants
Djimepe-so-Sambe (rebanêye comene)

Li **grand Djmepe** (/li.gʀãɲ.'mɛp/) (so Sambe) (la-minme «*a Djmeupe*» (/a ɲ.'məp/) ; fr: *Jemeppe-sur-Sambre*), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province di Nameur.

## Ban di Djmepe
* Djimepe-so-Sambe
* Balåsse
* Han-so-Sambe
** Li Rabot
* Mornîmont
* Moustî-so-Sambe
* Ôno
* Sint-Mårtén
* Spî

## Djeyografeye
Djimepe si trouve sol voye Nameur-Tchålerwè, åd dilong d' Sambe.

## A vey

Li bôme di Spî.

Li cinse tchestrinne di Balåsse.

Li tour di Vilret a Saint-Mårtén.

## Tuzance walone
*  Eredjistrumints del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' après Djmepe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la:
** tecse da Francis Hubert, k' a dmoré a Djmepe dispu 1965 
** tecse da èn ome né-natif di Moustî

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Sombrefe (rebanêye comene)

**Sombrefe** (fr: *Sombreffe*), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province di Nameur.

Sombrefe si trouve al croejhlåde Djiblou-Tchålerwè et Nameur-Nivele.

## Ban d' Sombrefe

* Sombrefe
* Bougnî 
* Lignè 
* Tongrene.

Imådje:0 Sombreffe - Château (1).JPG|Tchestea di Sombrefe
Imådje:Sombreffe - Église N-D de l'Assomption.JPG|Èglîjhe di Sombrefe
Imådje:Ardenelle1.jpg|Èglîjhe do hamtea d' Ardenèle, asteûre dins Sombrefe, dins l' tins dins St Dgèry.
Imådje:Ardenelle2.jpg|L' èglîjhe d' Ardenèle dins s' vichnauve, "Vîye Mauhon"


## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Marc De Burges

thumb|left|120px|(estant djonne)
**Marc De Burges**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 24 di setimbe 1922 et k' a morou e 1998. I provneut d' Gouzêye.

Il est rprins dins l' antolodjeye "Gallimard" des powetes walons, dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles, dins l' Antolodjeye des dijh prumirès anêyes do Ptit Bourdon et dins *[[The Colour of the Weather (antolodjeye)|The Colour of the Weather]]*.

Di s' mestî, il esteut messaedjî.

## Ouve e walon
I n' a waire sicrît e walon, mins c' est des fels sicrijhaedjes.

On lyi doet deus pîces di teyåte : "Aimêye" (*Aimée*) eyet "Cwand l' coucou tchantrè" (*Quand l' coucou tchantera*)

Il est ossu l' oteur di ptitès prôzes come : "El vî Luk".

Mins li pus foû-ordinaire di ses scrijhaedjes, c' est on ratournaedje des pinsêyes da Mao Tsé Toung ki s' tite, c' est: "Pal finiesse"

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje so l' Aberteke
Charly Dodet

thumb|(diviè 1975)
**Charly Dodet**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 17 di måss 1947.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire. Il esteut mimbe des Relîs namurwès ey a minme riçu l' cocåde e 1987.

Il a eto scrît e francès. Sacwants d' ses powinmes e francès ont passé sol gazete *Plumes et Pinceaux*.

Di s' mestî il esteut gaztî.

## Ouve pol walon
Il a tnou, dins l' gazete «L' Avni», pådjes di Hu-Wareme, ene coirnêye di prôze nén racontrece e walon, lomêye «Inte di nozôtes soeye-i i dit».

Il a-st eplaidî sacwants d' ses powinmes dins on limero a pårt des Cayés walons. Ey eto dins on live e francès «*Le temps qui passe est un voleur*» (2024).

## 
* 
* 
* Pådje di ses scrijhaedjes 

## Sourdants
Joseph Durbuy

**Joseph Durby** (e walon : **Djôzef Derbu**), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Vå-dlé-Borset li 27 d' awousse 1882 et k' a morou  a Hu li 6 d' avri 1963.

E 1925, li veye di Hu amonta li pris Joseph Durbuy e si oneur.

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles. Come di djusse, il esteut eto po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

I dmora lontins å 104, pavêye di Wareme, a Hu, la k' on-z a pindou ene grande plake, diviè 1995.

Di s' mestî, il esteut martchand d' vatches, mins il aveut fwait ses scoles d' agronome. Il a co fwait toplin des ôtes mestîs.

## Ouve e walon
I fourit onk des pus rlomés scrijheus d' pîces di teyåte e walon dins l' eter-deus-gueres. Li prumire, "l' Amerikin", a ddja rexhou e 1905.

Il a scrît des arimés, avou, mins ki n' ont nén parexhou di s' vicant. Et on roman «Li ci k' esteut d' trop» (1950).

C' est lu k' a-st enondé li soce "Li Coirneu" di Hu e 1946.

E 2004, li minme soce "li Coirneu" vuda on live avou ses arimés nén eplaidîs et sacwants bokets  d' prôze.

## Djivêye di ses pîces di teyåte
* L' Amerikin (1905)
* Come i s' î fåt prinde (1908)
* Wice pasrè-t ele ? (1908)
* Pî d' poye (1910)
* Handeles (1912)
* Ki fåt i fé ? (1913)
* Les rampioûles (1920)
* Li ståve (1925)
* Bouyote (1926)
* Li fosfate (1928)
* Mi (1930)
* Les ragonasses (1931)
* Li påpåd (1932)
* Fabrike al croye (1938)
* Ene ehale (1947)
* Moxhete (1950)

## Kékes powezeyes
[thumb|tchanson k' il endè l' [cåzaedjisse]]
Li sot påwion, metou e muzike pa Pierre Vandamme; c' esteut l' tchanson ki Jean Loos aveut ptchî do tchanter å Trocadero d' Lidje.