open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fåcon pelrin

thumb|Fåcon pelrin dressî

Li **fåcon pelrin**, c' est on fåcon k' est aclevé po tchessî (fåkinreye). 

 *[[Falco peregrinus]]* mins gn a sacwants dizo-indjes.

Famile : Fåcnidîs

## Discrijhaedje
Si grijhe coleur pout esse pus claire u pus foncêye. Li vinte pus blanc u pus rossea, avou des coûtès grijhès båres roydicirreces.

Ses lådjès noerès moustatches sont bén veyåves sol blanc del goidje et des tchifes.

Les frumeles sont beacôp pus grandes ki les måyes.

Leu cawe est foirt coûte.

Les djonnes sont foncé-bruns so li dzeu; pus clair so li dzo avou on royaedje di sclimpe et nén on båraedje a roye di cir come les oujheas fwaits. Leu pea so les pates, sol tchifrin et åtoû des ouys des djonnes est bluwåsse, dabôrd k' elle est djaene so les grands oujheas.

## Dizo-indjes
thumb|350px|Mape des dzo-indjes
Les dzo-indjes do Nôr di l' Urope sont pus blankes di ploumaedje.

## Vicaedje
I vole on moumint tot batant des aiyes, on moumint tot dmorant el minme plaece.

I tchesse les pietris, såvadjes canårds, les toûtrales, les colons mansåds, les courzetes. Aclevé, i pout touwer des såvadjès robetes et des lives, mins n' elzès såreut poirter evoye. I les apice tot ploncant sor zels did lon.

I vike dins les plins sins bwès, mins avou des falijhes po-z î acover. Pacô, i pout nitchî dins les clotchîs. E l' ivier, i vént cobén li long del mer, minme sins falijhes.

## Sipårdaedje et voyaedjes
thumb|350px|<center>Mape di spårdaedje daegnrece <small><br /> djaene: acovaedje e l' esté <br /> vete : dimorant <br /> bleu : voyaedjeu e l' ivier <br /> clair bleu : passant</small></center>
Laire ås poyes

thumb|On djonne wôteu aclevé
Li **laire ås poyes** ou **moxhet ås colons** ou **wôteu ås colons mansåds**, ou pus simpmint **wôteu**, c' est on moxhet aclevåve, foirt eployî dinltins el wôtoûsreye.

 *[[Accipiter gentilis]]*


Wôteu ås colons mansåds avou l' wôtoursî.JPG|avou si wôtoursî
Accipiter gentilis - Djan-l'-blanc sol dos.jpg|onk pus clair, ki "fwait l' moirt"
Accipiter gentilis MHNT.ZOO.2010.11.84.2.jpg |Museum specimen 


## Vicaedje
C' est l' seu des moxhets del Walonreye avou l' brouhî, ki pôreut apicî des grossès proyes : pietris, poyes, colon; did la, ses nos avou "ås poyes" ou "ås colons".

## Tchesse
Årvier des fåcons (ki tournikèt e l' air divant d' plonker), li wôteu, del mwin do wôtoursî, vore direk so s' proye. El sitofer (dabôrd ki les fåcons lyi coixhnut l' hanete).

## Spårdaedje
thumb|left|350px|Sipårdaedje daegnrece
I vike dins les bwès come dimorant dins tote l' Urope, et l' payis d' Tandjî å Marok. Eto el Sibereye ey e l' Amerike bijhrece.

Les dzo-indjes del Bijhe sont bén pus blancs d' ploumaedje.

## 
* On videyo avou on wôteu ås colons mansåds
Valparayso

right|370px|
**Valparayso** *([[castiyan]]: Valparaíso)* est ene veye do Tchili.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Li waibe oficire del veye de Valparaíso
Santiago do Tchili

right|370px|
**Santiago do Tchili** *([[castiyan]]: Santiago de Chile)* c' est l' mwaisse veye di Tchili.

## Espôrt
Tot rwaitant li fotbale, l' ekipe el pus rlomêye, c' est l' Colo-Colo.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Li waibe oficire del veye de Santiago
Fåcnidîs

thumb|
Les **fåcnidîs**, c' est l' famile des fåcons.

E sincieus latén : *[[Falconidae]]*

## Discrijhaedje
Les fåcnidîs, c' est des moxhets k' ont des pondantès aiyes.

Beacôp did zels sont-st aclevåves, et eployîs el fåkinreye.

## Vicaedje
Årvier des ôtes moxhets, les fåcnidîs, come sovint les oujheas d' nute magneus d' tchå :
* ni schitèt nén å lon, mins dizo zels.
* i n' poirtèt nén å ni, mins acover dins des trôs d' rotches, des tchabotes d' åbes u dins des rwenes.
* i touwèt leu proye tot lzî coixhant l' hanete.
* i n' magnèt k' des proyes k' il apicèt vicantes.
* i tnèt leu-z amagnî d' ene seule pate.
* i hosnut leu tiesse cwand i loukèt å lon.
* les djonnes xhuflèt po fé sogne u cwand i sont mancî. 

## Sacwants sôres
* Cressale (*[[Falco tinnunculus]]*, li seu fåcon corant el Walonreye; e-n arabe marokin “**'”; nén aclevåve).
* [[Fåcon pelrin]] (''[[Falco peregrinus]]'', ki dmeure u passe pacô el Walonreye; e-n [[arabe marokin]] “**'”, franc oujhea; aclevåve).
** Fåcon amazir (*[[Falco pelegrinoides pelegrinoides]]*) e-n arabe marokin “**'”, fåcon des mers).
** [[Fåcon pelrin do Nôr]] (''[[Falco peregrinus culidus]]'') e-n [[arabe marokin]] “**'”, "air d' årbalete").
* Grand blanc fåcon do Nôr (*[[Falco rusticolus]]*).
* Fåcon do dezert (*[[Falco biarmicus]]*, e-n arabe marokin “**”, fåcon des teres; nén aclevåve).
* Fåcon ås colons (*[[Falco columbarius]]*).
* Fåcon d' Edjipe (*[[Falco cherrug]]*).

#### 
* Videyo avou sacwants fåcnidîs

## Sourdants
Grand blanc fåcon do Nôr

Li **grand blanc fåcon do Nôr**, c' est l' pus grand di tos les fåcons. 

Il est cåzu tot blanc sol vinte, et des côps sol dos. Mins i pout esse eto pus gris.

Årvier do fåcon pelrin, i n' a pont d' grijhès moustatches.

 *[[Falco rusticolus]]*

Famile : Fåcnidîs

## Spårdaedje

E l' Urope, i dmorèt sol Norvedje, l' Izlande, li Growenlande. 

I vnèt passer l' ivier el Suwede, el Finlande et al Bijhe del Rûsseye.

## Discrijhaedje
Li frumele est bén pus grande ki l' .


File:Faucon gerfaut MHNT.jpg|* Falco rusticolus*
File:Fåcon do Nôr frumele vinte.JPG|Frumele, di dvant
File:Fåcon do Nôr tîçlet.JPG|
File:Falco rusticolus NAUMANN.jpg|Desséns del sôre
Pitchilimou

thumb|li pladje
**Pitchilimou** *([[castiyan]]: Pichilemu)*, c' est ene veye do Tchili, metowe sol Påjhûle Oceyan.

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Leu waibe oficire
Burtaegne

Li **Burtaegne** ou **Payis burton**, c' est ene redjon del France.

Li Burtaegne bagne dins l' Mer Mantche et l' Oceyan Atlantike so tote si frontire coûtchantrece. Vizon vizu, houte di l' aiwe, vos avoz l' Grande Burtaegne.

Sol Levant, li Burtaegne s' astoke al Normandeye.

## Istwere
## Pårtixhaedje djeyografike
### Dipårtumints
Li Burtaegne comprind 5 dipårtumints :
* Finistère
* Ille-et-Vilaine
* Côtes-d'Armor
* Morbihan
* Loire-Atlantique

### Dizo-redjons
Li **Basse-Burtaegne** c’ est l’ pårteye coûtchantrece do Payis burton, la k’ dins l’ tins on dessinéve les mapes djeyografikes avou l’ Ouwess al valêye eyet l’ Ess el copete. On cåze burton el Basse-Burtaegne, dabôrd k’ on djåze galo el **Hôte-Burtaegne**.

## Plakes bilinwes
C’ est e 1982, avou les lwès di dicintrålijhaedje, k’ on a veyou el France pol prumî côp des plakes e burton. Avou ces novelès lwès la, les dipårtumints ont l’ povwer so l’ etertinaedje des voyes dipårtumintåles et vont-st ataker a waitî d’ fé ene sacwè pol signalijhaedje bilinwe.	 
 
C’ est les dipårtumints des Côtes d’ Armor eyet do Finistère kel vont mete e-n ouve les prumîs, metous so pression pa les soces cultureles burtones. Les ôtes dipårtumints burtons vont shuve, sortot dins l’ Burtaegne burton-cåzante.

Les plakes ratournêyes e burton sont-st aprume des cenes mostrant les direccions so les voyes et les plakes di nos d’ viyaedje a l’ intrêye des veyes et viyaedjes. Les troes cwårts do tins i sont metous e clintcheyès letes po kel lijhåvisté fouxhe meyeuse. Des côps, il eploynut ene fonte celtike. 

On voet eto des plakes di rowes bilinwes, mins c’ est sorlon les comenes. 
 
A costé d’ ça, on pout vey avou l’ tins ki gn a todi dipus d’ pitits paneas metous e burton tocosté. Metans : des fletches po les tourisses, ki n’ estént k’ e francès gn a dijh ans, atakèt asteure a esse rimetowes e burton.

Cåzu totes ces plakes la, såf des côps po les rowes ou hameas, sont scrîts e « peurunvan », li rfondou burton.

## Sourdants


thumb|200px|left
Georges Edouard

**Georges Edouard**, c' est on scrijheu e walon d' après Tchålerwè. 

Il a scrît dins les prumîs Cahiers wallons.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On scrijhaedje da sinne (so l' Aberteke)
* 
*
Kénket

On **kénket**, c' est ene lampe al petrole avou on vere ki waeranti l' blame.

Li kénket si poize so ene tåve ou on meube, nén come li lantiene, ki s' pind ou s' poite al mwin.

Li **kénket d' houyeu**, c' esteut ene lampe eployeye pa les houyeus, k' il alént cweri divant d' dischinde al fosse, amon l' **kénkinisse**.

Po è voye iène : http://wa.wikipedia.org/wiki/Im%C3%A5dje:Kinket.jpg

Li kénket est ddja pus modiene ki l' crasset, ki rotéve a l' ôle.
Lantiene

thumb|Modele corant el Walonreye e 20inme sieke
Ene **lantiene**, c' est ene loumire metowe dins ene pitite cadje avou des veres pol waeranti des côps d' air.

## Uzaedjes
Dabôrd, li lantiene est fwaite po ndaler ou dmorer dvant l' ouxh. Ele si pind ou s' poite al mwin, årvier do kénket ki s' rashid so ene tåve ou on meube, ådvins del måjhone.

## Istwere
Li lantiene a stî replaeceyes pal toitche electrike diviè les anêyes 1950.

On ndè vind co asteure, come wårniteure di måjhon ou d' ådfoû.
Evandjîle sint Luk

L' **Evandjîle sint Luk**, c' est l' troejhinme des cwate evandjîles oficires, sicrîte pa sint Luk.

## Ratournaedjes e walon
L' evandjîle sint Luk a stî ratournêye e walon pa Joseph Mignolet (imprimateure di 1937), pu pa Jean-Marie Lecomte (imprimateure di 1999).

## Shuvance
N a-st on verset di l' Evandjîle sint Luk a stî rprins pa André Henin come adrovaedje et tite di s' roman «Lès têres dau Bon Diè».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tecse en etir di l' Evandjîle sint Luk ratourné pa J.M. Lecomte :
** avou l' accint del Hôte-Årdene.
** tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)
Evandjîle sint Djan

L' **evandjîle sint Djhan** (ou **Evandjîle sint DJan**), c' est èn evandjîle oficir des crustins sicrîte pa sint Djan l' Evandjilî.

## Lijhaedje
C' esteut des bokets di ciste evandjîle la k' on lijheut å ramessaedje d' ene payelinne.

## Ratournaedje e walon
Ratourné e-n etir pa Jean-Marie Lecomte dins les anêyes 1990.

## 
* avou l' accint del Hôte-Årdene
* tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)

## Sourdant
Bruno Picard

**Bruno Picard**, c' est on tchanteu e walon.

I wangna li Grand pris del tchanson e walon e 1984.

I compôza des muzikes so des tecses da sinne ("Maridjene", "li voyaedjeu") et da Lucyin Mahin ("li halene evoye", "mi binamêye a corou evoye", "dj' a l' cour ki s' disbrôle", "les bierdjîs").

I tchante avou l' accint d' Årveye.

## 
* Ene videyo la k' i tchante (tecse da Lucyin Mahin)
* Eredjistrumint do recital a Libråmont e 1985
Oujhea d' proye

Èn **oujhea d' proye** ou **oujhea proylî** ou **oujhea magneu d' tchå**, c' est èn oujhea ki vike tot magnant del tchå, dj' ô bén: apicî des ôtès biesses lomêyes ses **proyes**. 

## Apiçaedje
I les apice tot ls esserant dins ses grawes, soeye-t i po lzès stofer (wôteus), soeye-t i po les tni a stok, et lzî coixhî l' hanete (fåcons).

## Motlî e walon
Les nos walons des oujheas proylîs si rcôpnut sovint: on minme no si dene a sacwants indjes (egzimpe : lairon ås poyes, houprale). D' èn ôte costé, li minme sôre d' oujhea d' proye pout aveur ene driglêye di nos.

On rindje sovint les oujheas proylîs sorlon k' i tchesnut do djoû u del nute. Les oujheas d' proye di djoû k' on trouve el Walonreye sont lomés les **[[moxhet]]s** ou **miyots**. 

Dins les cis d' nute, on trouve, padecô di l' adire inte les tchafôs, k' ont come des ploumes ki bizèt foû del tiesse, a môde d' orayes, et les houretes ou poûtes, k' ont ene ronde tiesse.

## Sôres
On fwait sovint l' adire inte les **oujheas d' nute magneus d' tchå** et les **[[moxhet]]s** (oujheas d' djoû magneus d' tchå).

### moxhets
:: moxhet

### ôtes oujheas proylîs d' djoû
* aigues

### houprales et tchafôs

C' est les oujheas proylîs d' nute.
* hourete di bwès ou grande hourete (*Strix aluco*)
* hourete des tchamps ou pitite hourete (*Athene noctua*)
* hourete di clotchî ou houprale di clokî ou blanke hourete (*Tyto alba*)
* duk di bwès (*Asio otus*)

## Alére
* Ene båke so les bwès d' l' Årdene p. 297.
* ALW **8**, pp 189-201.

## Pî-note
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)

thumb|Coviete
thumb|Priyaedje
**Del pire di molén al pire d' åté** (*Dol pîre di molin al pîre d'âté*), c' est on live di sovnances da Robert André.

I note l' accint d' après Wårdin.

Il a rexhou dins l' Coleccion Paroles do Teroe e 2010.

Il est 224 pådjes sipès.

## Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li live kimince do pus lon ki li scrijheu si pout rmimbrer, dj' ô bén al guere di 40. Si pa s' aveut vnou mete mônî so on molén a Bnontchamp.

I tchereye cronolodjicmint avou l' djonnesse do scrijheu, dins on monde di cinsîs, la ki tote li veye si passe e walon.

A 12 ans, li scrijheu va aler fé ses umanités å seminaire di Bastogne. Pu l' filozofeye. Pu les scoles po-z esse curé, a Nameur. Avou eto, å mitan des scolaedjes, si tins d' sôdår.

Li spoûle s' atcheve, come li tite li dit bén, cwand i rvént, come curé oerdoné, båjhî l' pire di l' åté del pitite eglijhe di Bnontchanp.

Dabôrd, li live pout esse loukî come est ene otobiyografeye del djonnesse do scrijheu.

## Racsegnes eciclopedikes
* Emantchaedje d' on ptit crasset avou do saeyén : p. 25.
Robert André

**Robert André**, c' est èn oteur walon k' a scrît «Del pire di molén al pire d' åté».

Di s' mestî, il esteut curé.
Lampe

Ene **lampe**, c' est ene ahesse ki dene del loumire k' on pout mwaistri. Li feu dnéve del loumire eto, mins esteut pus målåjhey a esprinde ey a distinde.

## Istwere des lampes

Les prumirès lampes, c' esteut des toitches di strin. 

Adon ont vnou les tchandeles u wåmales, fwaites avou del cére di moxhes al låme u do shî d' grosse biesse. 

Adonpwis, les lampes a l' ôle k' on-z a loumé eto lamponetes u crassets. On modele dedja pus atuzlé, c' esteut l' kénket.

Po-z aler dvant l' ouxh, on waerantixheut l' blame avou des veules, et li stitchî dins ene pitite gayole. C' esteut les lantienes. Li minme modele sierva a mete dins les rowes des veyes, so des hôts pîs : les revierberes.

Avou l' edvintaedje da Thomas Edison del lampe k' on pleut esprinde et distinde did lon tot rdjondant deus fis d' keuve, on-z avna totavå al lampe electrike. Pus tård, avou les piles electrikes, on-z edvinta li toitche electrike. Pu les tubes å neyon et les lampes a basse alouwance.

Gn a eto des lampes po fé aler totes sôres d' agayons, come on pordjectoe d' fimes.
Dji vôreu k' i ploureut (roman)

thumb|Coviete do live

**Dji vôreu k' i ploureut** (*<small>Dji vôreu qu'i ploureut</small>*), c' est on roman da Chantal Denis eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2009.

Il aveut ddja stî scrît e 2003, et rascode li pris del Federåcion Walonreye-Brussele ciste anêye la.

## Esplikêye do tite
Mareye, ene viye djin tote seule k' a stî atchté on cwårtî e-n on grand bildigne, n' edeure pus les djonnes ki fwaiynut aler leu muzike a make, et leyî tos les ouxhs å lådje, di l' esté, cwand i lût l' solea. C' est po ça k' ele li dit al pådje 6.

Et l' repeter al pådje 36, k' elle est a l' ospitå, et ki s' vijhene di tchambe lyi sohaite ene boune djournêye, tot lyi djhant k' i fwait on bea solea po lyi sohaitî parey.
Crasset

On **crasset** ou **lamponete** ou **loumrote**, c' est ene pitite lampe a l' ôle, fwaite avou ene witche di stofe ki bagne dins d' l' ôle u ene ôte cråxhe.

Les crassets ont stî replaecîs pa des kénkets (dins l' eter-deus-gueres ezès ptits viyaedjes del Walonreye). 

## Loumrote å saeyén
Tins del guere di 14, ey eto a l' Ofinsive da Van Rouchtete, on fjheut des loumrote avou ene vude boesse di ciraedje et ene witche di linne. On-z atele li boket d' linne å fond del boesse avou ene viye lame di raezoe. Et-z î vudî so saeyén fondou. 

## Sourdants
Codjowaedje mostrer

Li **codjowaedje di mostrer**, c' est ene dizo-categoreye do codjowaedje shofler.

E rfondou walon, on-z a erîlé so cisse categoreye la tos les viebes avou l' coron -rer.

## Sacwants viebes
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## 
*
Fiole

Del **fiole** ou des **cawes-di-rat**, c' est ene sôre di fôraedje ki vént bén hôt.

Li påte est mastoke, a môde di cawe di rat. (mins ké sôre di rat ?).

 *[[Phleum pratense]]*

## Coûtivaedje
Dinltins, el Walonreye, on ndè fjheut des boshales divant del ragregnî.
Motlî Joseph Defrecheux so les biesses

Li **motlî Joseph Defrecheux so les biesses**, ki l' tite, e francès, c' est ***Vocabulaire de noms wallons d'animaux***, c' est on motlî, sicrît pa Joseph Defrecheux avou toplin des nos e walon (mins eto e picård ey e gåmès) di biesses k' on trouve el Walonreye.

Il moussa foû e 1890 di l' eplaideu "Vaillant-Carmanne" a Lidje.

L' ortografeye est di dvant l' sistinme Feller.

Les esplikêyes so les biesses sont-st e francès.

N a eto bråmint des nos flaminds.

Il est rprins sol limero **[G8]** dins l' djivêye des motîs do walon.
Axh-låte

L' **axh-låte**, c' est on son ki s' prononce tot rasserant l' air cwand ele passe divins l' gozî. On pôk come cwand on vout ndè fé rexhe on raetchon. 

L' axh-låte, c' est ene vuzlêye cossoune (ki fwait aler les coides vuzreces), li dvuzlêye cogne, c' est l' ixh-låte.

L' axh-låte si scrît «**χ**» e l' Alfabet fonetike eternåcionå.

## Egzimpes di prononçaedje
*  ()
*  ()
*  ()
*  ()

## L' axh-låte e walon
On trouve sacwants prononçaedjes axh-låtés dins l' walon do payis d' Måmdey.

E-n Ovîfa, et a Zôrbrôte, les mots ki s' prononcèt axh-låtés sont mo råles.

Onk di zels :  (ranler, respirer tot djemixhant, po onk ki va mori). Loukîz e motlî d' Ovîfa p. 58.

Après Waime et Måmdey, li prononçaedje axh-låté est pus corant. Mins c’ est todi ådvins ou å coron des mots. Måy å cminçmint.

On l' pout rescontrer sol Hôte Årdene, disk' a Derbu (a Tohogne, todi). I shonne k' i fouxhe pus corant après les voyale «a» et «o», adon ki l' minme cåzeu prononçreut ixh-låté après «i».

Asteme ! Dins l' ALW, li notåcion "χ" est eployeye po l' ixh-låte !

## Dins les ôtes lingaedjes
Il est bén cnoxhou e l' almand (), ey e l' arabe ().

## Sourdants

## Hårdêyes difoûtrinnes
* (divize sol prononçaedje di l' axh-låte e payis d' Lidje so *Berdelaedjes*) https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9195#9195
Urovuzion

[vignette|Ene foto del binde «&nbsp;[The Roop|The Roop&nbsp;» k' a dedja pårticipé a l' **Urovizion**, tins del dijhnêye 2020.]]
L' **Urovuzion**, c' est ene bate di tchansons inte les payis d' Urope, avou eto Israyel.

Tchaeke payis evoye on rprezintant.

## Kékès dnêyes
Divinltins, li tchanteu evoyî pa on metou payis diveut tchanter dins onk des lingaedjes oficirs do payis. Après, li lingaedje a stî libe; ça fwait ki cåzu tos les tchanteus s' ont metou a tchanter e-n inglès. Mins n a-st ossu des ci (cenes) k' ont moussî el bate avou ene tchanson e-n on mancî lingaedje.

## Erzultats




## Alére
G. Sfasie, l' Urovuzion, ene mascaråde,  l° 58, esté 2011.
Dobe erî-tins

On **dobe erî-tins** ou **rirpassé tins**, c' est on tins d' codjowaedje basti so l' viebe "awè" codjowé a èn erî-tins, shuvou do pårticipe erirece do viebe k' on codjowe.

Ou, ôtmint corwaitî, on rpassé tins avou l' pårticipe erirece di "awè" ("" u "")]]) metou inte les deus bokets.

Egzimpe : 
:*dj' *'a-st avou fini** po 3 eures; u dj' **a yeu **tot** fwait** po 5 eures.

Les dobes erî-tins ni s' eploynut ki dins sacwants adjinçnaedjes di croejhete.

== Sacwants uzaedjes corants ==
=== avou "après ki" ===
:''<U>Après k'</U> il **a yeu tchanté**, i s' a respåmé l' gozî avou deus troes djoupeyires.
:''<U>Après k'</U> elle **a yeu fwait** ene pikeure a Leyon, l' infirmire ercomande a Djelike di n' nén pårler ''([[Louis Lecomte]], [[Ramadjes (noveles)|Ramadjes]]).

=== avou "cwand" ===
Mins ki vout dire eto "après ki"
:''<U>Cwand</U> t' **årès yeu **tot **ratchawté**, di mu çou k' ti m' vous.
:''<U>Cwand</U> l' Bon Diu **a yeu metou** nos prumîs parints å pas, i n' a nén distrût l' paradis ''([[Jacques Desmet]], [[Noveles di Mélin (noveles)|Noveles di Mélin]]).
:''<U>Cwand</U> dj' **a yeu stî** schapé, dj' a ricmincî a fé do bokion.
:''<U>Cwand</U> il **a yeu dit** çoula, i raetcha al tere, et i fjha do broû avou s' raetchon ''([[Jacques Desmet]] et [[Joseph Tilkin|Joseph Tilkin]], ratournant l' [[Evandjîle sint Djhan]])

=== avou "si" ===
Dins ene fråzlete avou "si" ki cåze d' ene sacwè ki n' s' a nén passé.
:''<U>Si</U> dj' **åreu yeu clôs** m' grande gueuye...
Li "si" pout esse rissaetchî, mins li sinse est l' minme :
:''T' **åreus yeu arivé*' cénk munutes pus vite, tel schapéve !

== Nos des dobes erî-tins ==
* [[rirpassé prézint]]: dj' a-st avu tchanté
* [[rirpassé erirece durant]]: dj' aveu-st avu tchanté
* [[rirpassé erirece]]: dj' ava-st avu tchanté



rirpassé futeurrece: dj' årè-st avu tchanté
rirpassé prézint (codicioneu): dj' åreu-st avu tchanté
rirpassé prézint (suddjonctif): qui dj' åye avu tchanté
rirpassé erîrece durant (suddjonctif): 
=> indicatif dobe erî prezintrece: dj' a-st avou tchanté / dj' a yeu tchanté
=> indicatif dobe erirece durant: dj' aveu-st avou tchanté / dj' aveu yeu tchanté
=> indicatif dobe erirece nén durant: dj' ava-st avou tchanté / dj' ava yeu tchanté
=> indicatif dobe erî futurrece: dj' årè-st avou tchanté / dj' årè yeu tchanté
=> suddjonctif dobe erî prezintrece: ki dj' åye avou tchanté / ki dj' åye yeu tchanté
=> suddjonctif dobe erirece: ki dj' avaxhe avou tchanté / ki dj' euxhe yeu tchanté

==  ==
*  [https://web.archive.org/web/20120125033708/http://users.skynet.be/lorint/croejh/node76.html Les dobes erî-tins] (dins l' grosse croejhete da Hendschel)
* [https://web.archive.org/web/20070310233606/http://users.skynet.be/lorint/picr/node11.html#SECTION00368000000000000000 Les rirpassés tins] (e walon, dins l' pitite croejhete da Hendschel)
*  *Temps surcomposés'' (dins l' Sintake del Gléjhe da Louwis Rmåke)

## Sourdant
Discramiaedje des sinses d' on mot

Li **discramiaedje des sinses d' on mot**, c' est ene manire di poleur espliker tchaeke a pårt diferins sinses d' on minme mot. 

Egzimpes po des cmon nos : 
* on "porea" pout esse ene verdeure ou ene maladeye.
* ene "rogne" pout esse ene rogne ou ene maladeye.
* "diele" pout voleur dire ene sôre di tere ou ene maladeye.

On pout eto discramyî des nos d' plaeces:
* Mélin : Mélin-el-Hesbaye et Mélin-e-Payis-d'-Heve

Oudonbén des nos d' djins:
* Jean Lejeune : Jean Lejeune di Hesta et Jean Lejeune di Djoupeye
Vuzlêye cossoune

Ene **vuzlêye cossoune** ou **doûce cossoune** (on pôreut dire eto : ***sounante cossoune*** ou ***mole cossoune***) (e francès : *consonne sonore ou voisée*; e-n inglès *voiced consonant*; e neyerlandès : *zachte medeklinker*, *gestemde medeklinker*, *stemhebbende medeklinker*; ezès romans lingaedjes : *sonora*), c' est ene cossoune ki s' prononce tot fjhant aler les coides del vwès.

Asteme ! l' atuze inglesse di «*soft consonant*», li ratournaedje mot po mot di "doûce cossoune", vout dire ôte tchoi.

Les vuzlêyès cossounes sont l' årvier des divuzlêyès cossounes.

## Vuzlêyès cossounes do walon
* b (respond al dure cossoune p)
* z (respond å son S, rindou pa les scrijhas ss, s, c & ç) 
* d (respond al dure cossoune t)
* dj (respond al dure cossoune tch)
* v (respond al dure cossoune f)
* g (scrijhas "g" & "gu", ki respondèt å son k, rindou pa les scrijhas k & c)
* jh (respond al betchfesseye cossoune xh)
* j (cåzu nén eployeye e rfondou walon, et ki respond al dure cossoune ch)
* axh-låte (cossoune rålmint prononceye e sacwants accints do walon el Walonreye måmdiyinne, ki respond å prononçaedje d' ene doûce cossoune ixhlåtêye)

Cossoune vijhene po sacwants rîles:
* r (respond a l)

## Piceure d' ortografeye a vey avou les vuzlêyès cossounes e walon
### Divuzlaedje des doûcès cossounes å coron
 adeurixhmint des cossounes å coron
Li passaedje do prononçaedje /d/ => /t/ dins on mot come /gade/ si lome : **adeurixhmint** ou **divuzlaedje** des doûcès cossounes å coron. C' est ene piceure di tote li Walonreye, apus k' après l' payis tchampnwès, so Smwès.

Loukîz k' e neyerlandès, pol minme sacwè, on candje di scrijha:
:   (roejhén, roejhéns)

### Divuzlaedje des doûcès cossounes do dierin pî des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
:''Loukîz cial
Mins cist atåvla la del grosse croejehte da Hendschel n' a nén stî ritnou e rfondou walon après 2000. Come po les sustantifs a cloyowe sillabe å coron, li scrijhaedje del cossoune ni candje nén.
: des  vweteures; des  droetès voyes.
Li prononçaedje zero-cnoxheu est adeuri : /dɛ ʀɔʧɛ vwɛtø:ʀ/ ...

### Alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les vuzlêyès cossounes
L' alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU si fwait divant les doûcès cossounes ou vuzlêyès cossounes:
*  => /lîf/ (fr: [livre & lièvre])
*  => /soût/ (fr: [sourde & sourdre])
*  => /lîtch/
*  => /chûf/
*  => /lîbèrté/ (prononçaedje corant a Lidje)
* , ,  => /ûzé/ /adûzé/ /vûs/
*  => /tèrîp/ ((prononçaedje corant a Nameur)

Po cisse fonccion la, R si codût come ene doûce cossoune
*  => /kûr/
* ,  => /boûr/ /moûr/
*  => /sûr/

E rfondou walon, on-z a profité di cist otomatisse la po disfafloter ces voyales la metowe e-n ene sifwaite plaece.

## HDs
* Fi sol djåspinreye "Berdelaedje" so les noûmots pol rindjmint des cossounes (e walon)
* Waibe so l' atuze di "soft consonant" e l' inglès et dins les ôtes lingaedjes (e-n inglès)
* Waibe so l' atuze di "soft consonant" e neyerlandès (e-n inglès)
Divuzlêye cossoune

Ene **divuzlêye cossoune** ou **deure cossoune** (on pôreut dire eto : ***ou cossoune sins vuze*** ou ***soude cossoune***) (e francès : *consonne sourde*; e-n inglès *unvoiced consonant*; e neyerlandès : *zachte medeklinker*, *gestemde medeklinker*, *stemloze medeklinker*; ezès romans lingaedjes : *sorda*), c' est ene cossoune ki s' prononce **sins fé aler** les coides del vwès.

Asteme, l' atuze inglesse di "*hard consonant*", li ratournaedje mot po mot di "deure cossoune", vout dire ôte tchoi.

Les vuzlêyès cossounes sont l' årvier des vuzlêyès cossounes.

## Divuzlêyès cossounes do walon
* p (respond al doûce cossoune b)
* son S, rindou pa les scrijhas ss, s, c & ç (respond al doûce cossoune z)
* t (respond al doûce cossoune d)
* tch (respond al doûce cossoune dj)
* f (respond al doûce cossoune v)
* son k, rindou pa les scrijhas k & c g (respond å son G et ås scrijhas "g" & "gu")
* xh (respond al betchfesseye cossoune jh)
* ch (eployî seulmint dins les calcaedjes do picård et do francès et les mots-bruts, et ki respond al doûce cossoune j, cåzu nén eployeye e rfondou walon)
* ixh-låte (cossoune prononceye e sacwants accints do walon, ey e prononçaedje zero-cnoxheu, ki respond å prononçaedje d' ene doûce cossoune axhlåtêye, foirt rålmint oyou)

Cossoune vijhene po sacwants rîles:
* r (respond a l)

## Piceure d' ortografeye a vey avou les dvuzlêyès cossounes e walon
### Ortografeye des sons respondant a ene divuzlêye cossounes å coron des mots
:*[[adurixhmint des cossounes å coron|Loukîz cial]]
Dispu l' [[sistinme Feller]], on scrît li doûce cossoune å coron d' on mot, mågré on prononçaedje divuzlé, a cåze do rispitaedje di cisse cossoune la dins l' parintêye .
: ene  /gat/ => on  /gadɔ/
Divant Feller, on scrijheut voltî foneticmint : *one gate, ine gatte, enne gatte*

E rfondou walon, on-z a wårdé cisse rîle la, et li stinde ås [[codjowa]]s.
* dji  /tyːs/ => nos  /tuːzã/
E [[sistinme Feller]], on eployive pus sovint *dji tûse''. Mins l' uzaedje n' esteut nén pår erîlé.

Dins ene pitite coine del Walonreye, après l' payis tchampnwès, so Smwès, les dopucès cossounes å coron si prononcèt téles ké : ene  /gad/. E tchampnwès  /cab/.

### Pont d' alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les dvuzlêyès cossounes
Dabôrd, i fåt ortografyî on toetea si l' voyale est longue.
*  /ʃyːt/
*  /ɛpiːte/
*  /suːmɛ̃/

Po cisse fonccion la, L si codût come ene dure cossoune
*  /ʀiːl/, , erîler /ɛʀiːle/
*  /pɔːjyːl/

## 
* Fi sol djåspinreye "Berdelaedje" so les noûmots pol rindjmint des cossounes (e walon)
* Waibe so l' atuze di "hard consonant" e l' inglès et dins les ôtes lingaedjes (e-n inglès)
* Waibe so l' atuze di "hard consonant" e neyerlandès (e-n inglès)
Discramiaedje

* on discramiaedje, c' est l' rimetaedje tchaeke di s' costé, di deus sacwès k' estént ecramieyes.
* Discramiaedje des sinses d' on mot
Ratournaedje mot po mot

Li **ratournaedje mot po mot** (e latén : *verbum pro verbo*), pus courtinnmint li **mot-po-mot**, c' est ene sôre di tradujhaedje ki mete les minmes mots et adjinçner les minmès fråzes dins l' lingaedje-adierça ki dins l' lingaedje-sourdant.

Sovint, li ratournaedje mot po mot dene des crawieus tecses. Pacô i n' sont nén ddja etindåves.

## Egzimpes di crons ratournaedjes mot po mot
### francès-inglès
:*Je voudrais un steak saignant* (dji vôreu on biftek djusse edoirmou).
::*I would want a bloody steak* (dji vôreu on fayé biftek).

### inglès-francès
:*It is a Roman patrol, isn't it ?* (c' est ene patrouye rominne, edon ?)
::*Une romaine patrouille, n'est-il pas ?*

## Egzimpes di ratounaedjes pezants
### francès walon
Vola des egzimpes di fråzes e francès avou on ratournaedje mot po mot ey èn ôte pus respectiveus do tuza prôpe å walon.

## Sourdant
Tchevron

**Tchevron** (*Tchèvron*, F. *Chevron*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Stoumont, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4987**
** davance : **4081**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 41**.
* Arondixhmint : Vervî
* Lomaedje des djins : Tchevurlin, Tchevurlinne; (F. *Chevronnais, aise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tchevron
### Hamteas
* Tchåvhé (*Tchâf'hé*, F. *Chauveheid*)
* Tchamp d' Håre (*tchamp d' hâre*, F. *Champs-de-Harre*)
* Ås Foidjes (*âs fôdjes*, F. *Forges*)
* Grimbieveye (*Grinbièvèye*, F. *Grimbiéville*)
* Noûmolén (*noûmolin*, F. *Neufmoulin*)
* al Nouveye (*al noûvèye*, F. *Neuville*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Tchamp d' Håre
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Tchåvhé
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Ås Foidjes
** Grimbieveye, al Nouveye
** Noûmolén
* A vey avou des aiwes :
** e Bru
** sol Pixhoe (so l' *piheû*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Håbiemont (*hâbièmont*)
** sol hourlea (so l' *hourlê*)
** Al plate
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** so Bierleu
** Neuci / å mårtea (*â mârtê*)
** Oufni

## Tuzance walone
### Accint walon
On-z î prononce bråmint des mots avou "ixh-låte" (, evnd.)

## Sourdants


* Élément de la liste à puces
Des hommes et des dieux

***Des hommes et des dieux*** (**Des omes et des diès**), c' est on fime prodût pa Xavier Beauvois, et k' est rashiou so l' afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene e 1996.

Li fime a stî mostré pol prumî côp li 18 di may 2010, al bate oficire del Fiesse des fimes di Cane. Il î a rascodou l' pris do djuri.

Il a rçû, li 25 di fevrî 2011, li cezår do meyeu fime po l' anêye 2010.

## Bate di dvizes sol tite
Teyolodjicmint, li tite francès nén pus ki l' ratournaedje e walon mot po mot (d«es omes et des diès»), ni sont djusses. Li meyeuse manire di dire sereut motoit : « des djins et des manires diferinnes di siervi l’ minme Bon Diu ». Mins ci n’ sereut pus on tite di fime !

## Racourti
C’ est ene istwere k’ a-st arivé a Tibirine, e l’ Aldjereye. Des trapisses francès î ont stî stornés.

Po viker et diner åzès djins, les moennes di Tiberene fijhèt crexhe des legumes et des yebes po soladjî les mås, fé del låme, evnd. Onk di zels, li Fré Luk, est docteur et sogne les malådes. 

Pitchote a midjote, i s’ ont metou avå les djins do viyaedje ey esse bén veyous dins tot l’ payis,

Çou ki n’ est nén do gosse des estremisses muzulmans, ni co des mwaisses politikes aldjeryins.

Dins on prumî tins, tertos, ossu bén les estremisses ki les politikîs, sayèt do les traker foû do payis. I les mancèt di totes les manires. Zels, il ont peu, bén etindou. Portant, après end aveur bråmint dvizé inte zels, i decidèt do dmorer e leus cassenes.

Ene nute, des djins – on n’ sait nén kî – les ont vnou haper sins doûceur. On les voet co roter lontins el nive dins l’ sipesse brouweur del montagne. Et pu : pus rén !

On n’ ritrouvrè leus coirs tot mesbridjîs ki bén pus tård. Et, a l’ eure d’ enute, mågré les inketes, on n’ sait nén pa kî k’ il ont stî prins…

## Sourdants
Afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene

L' **afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene**, c' est on touwaedje eshonne après hapaedje di set moennes trapisses francès ki dmorént e l' Aldjereye.

Ça s' a passé e plin mitan del guere civile aldjeryinne, e 1996.

L' afwaire a stî l' sudjet do fime "Des omes et des diès.

## Cronolodjeye
### Divant li hapaedje
Li 14 di decimbe 1993, doze ovrîs crustins crowåtes sont sgoziyîs a sacwants kilometes do moustî.

Li 24 di decimbe 1993, des GIA moussèt d' foice e l' abeye, et vleur prinde avou zels li fré docteur (fré Luk). Li fré priyeu rifuze, mins waerantit ki tos les malådes ki vénront dé zels seront bén sognîs. Gn a pont yeu d' må d' fwait ci djoû la.

### Apiçaedje
Li 27 di måss 1996 a ene eure å matén, apiçaedje des moennes, on n' sait nén å djusse pa kî. Deus did zels, ki n' doirmént nén avou les ôtes, ni sont nén minés evoye.

### Sayes di martchandaedje
Li 30 d' avri, les hapeus dimandèt ås Francès di fé rlåtchî des prijhnîs islamikes, po rinde les set moennes. Mins les polices sicretes francesses ni s' etindèt nén inte di zeles. 

### Anonce del moirt
Li 21 di may 1996, li GIA anonce k' il a sgoziyî les set moennes. 

Li 30 di may, li govienmint aldjeryin anonce k' il a rtrové les coirs. Mins, on rfuze di les mostrer a èn evoyî di l' Ôre cistercyin. Adonpwis, on vout k' on n' åye ritrové k' les tiesses. Cesses-ciales sont ricnoxhowes al môre pa sacwants djins ki les cnoxhént bén, inte di zels, onk des moennes ki n' aveut nén stî prins. 

I sont-st eterés a Aldjî li 2 d' djun 1996.

## Ricweraedjes so les touweus
On n' a måy sepou si c' est des islamisses ou des militaires aldjeryins k' ont touwé les moennes (po fé haeyi les rediveus islamiveus).

E moes d' djulete 2009, François Buchwalter, on djenerå ki boutéve a l’ ambassade di France e l’ Aldjereye raconta a on djudje çou k’ il a oyou dire do fré d' on mwaisse sôdård aldjeryin, ki minéve èn elicoptere å moumint des fwaits. Les moennes årént yeu stî dizo on toetea d’ on campmint d’ makizårds dins l’ bwès. Li camp åreut stî mitrayîs pa des elicopteres di l’ årmêye aldjeryinne. Les coirs des moennes, kitrawés d’ bale, ni plént don nén esse rindous tés kés. L’ Estat aldjeryin fijha poirter l’ donlêye ås islamiveus, et djusse rinde les tiesses. Mins on n' a seu rtrové ni l' mineu d' elicoptere ki djha cwè, ni s' fré ki l' rapoirta å djenerå François Buchwalter.
Betchete di-

Li **betchete di-**, c' est ene c' est ene betchete, sovint sinonime del betchete dis-, aprume e walon do Levant.

Li "i" del betchete di- est spotchåve.

## Valixhance, eneviè l' bodje
Li betchete di-, come li betchete dis-, a deus valixhances possibes:
* rafoircixhante betchete di- :  = bén ,  = 
* rissaetchante betchete di- : divuzlêye cossoune = cossoune sins vuze

Po sacwants mots, li loyén inte li bodje et l' mot-parint n' est pus clair :
:, , , 

## Rifondaedje des mots avou l' betchete di
E rfondou walon, li betchete di- n' est ritnowe come rifondowe ki : 
* cwand ele provént di mots k' on n' ritrouve nén avou l' betchete dis-
* cwand ele provént do rfondaedje sorwalon di mots francès calkés e walon avou l' betchete "dè-" (*dèpande* => ).
* si l' bodje kimince pa H: 
* dins les noûmots, cwand l' bodje a ddja on son S ou Z : 
* si ele mostere on rafoircixhaedje (disconte del betchete dis- k' on-z a ptchî po on disfijhaedje) ( purade di dismeprijhî.

Po les ôtes, on-z a ptchî di rfonde avou l' betchete dis-
* d(i)valer => ; d(i)plakî => ; d(i)ploumer => 

## Sôres di croejhions avou l' betchete di-
* Viebes: , , 
* Divancetes : , , 
* Sustantifs (ki n' provnèt nén des viebes u des dvancetes): , åd  di
* Adviebes :  = ,  = 

## Cope di mots avou l' betchete di- diferinne del betchete dis-
*   

## 
*  (ki sont dedja sol Wiccionaire)

## Sourdants et pî-notes
Eléments du Wallon d'Ovifat

thumb|Coviete
thumb|Berå sculté so ene divanteure di Mondjoye, riprins sol coviete do motî

Li **Motlî Lejoly d' Ôvîfa**, ki l' tite e francès, c' est ***Eléments du Wallon d'Ovifat***, c' est on motlî walon scrît tinme pa tinme avou l' accint d' Ovîfa. Il a stî rashonné pa Manfred Lejoly, ki l' eplaida lu-minme e 2001.

Gn a on bea adrovaedje da Renée Sedyn.

Il est rprins sol limero **[E165]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Clasmint
Les tinmes sont aboirdés onk après l' ôte, des tinmes etnolodjikes (l' ome, les amagnîs, les maladeyes, les mousmints), pu des tinmes di croejhete (årtikes, pronos, adviebes...).

Gn a eto del toponimeye, foirt ahessante, pask' ele dene eto des nos e walon di viyaedjes et d' ôtes toponimes do payis tîxhon-cåzant.

Målureuzmint, n' a nol indecse al fén po poleur ritrover tos les mots eployîs.

## Ortografeye
L' ixh-låte sicrît "hy" dins l' Motî Toussaint, est rindou pa "sh" ey est rsintou come li son ch (/ʃ/).

Li son dj est scrît "-dg" (rindou pa "dj" dins l' Toussaint).

Li betchfessî å est scrît "an" ("â" dins l' Toussaint).

## Coviete
Li berå k' on voet sol coviete provént do spotaedje des dmorants d' Ovîfa (les *Baras*). Et nén del fåve etimolodjike come cwè li mot "Ovîfa" provénreut do latén "ovis". Mins ci n' est nén espliké dins l' live.

## 
* Copeye éndjolike
* 

## Sourdants
Solea

thumb|Lever d' solo e dezert.
thumb|Essegne do solo.
Li **solea** u el **solo** u li **slo**, c' est ene sitoele del Voye Sint-Djåke come ene ôte.

Si essegne, c' est «».

## Dins l' biyolodjeye sol Daegne
Po les vicantès sacwès del Tere, c' est leu loumire ki lût tote djoû. Et lzès restchåfer.

C' est pal loumire do solea ki les vetès plantes fabricnut leu-z amagnî, et poleur crexhe.

## Dins les rlidjons et les creyances
Nén merveye ki l' solea åye divnou on diè po sacwants civilizåcions. Come li diè Ra e l' Viye Edjipe. Il est adon sovint opôzé al Bele.

## Solea et mzuraedje del djournêye
Li djoû d' 24 eures est pårti e deus sorlon ki l' solea lût ou nén.

Li djoû å solea atake a solea levant et s' difene a slo djus.

## Solea et costés del Daegne
[gauche|vignette|354x354px|So sacwants drapeas, li '''Solea''' est erprezinté al mitan. C' est l' veur sol drapea di l' [Årdjintene ubén, droci, so l' essegne del comene di Montehermoso, e l' Sipagne.]]
Li levaedje et coûtchaedje do solea dinèt les cwate costés del Daegne :
* Levant: la k' i s' leve.
* Nonne: la k' il est å pus hôt.
* Coûtchant: la k' i s' coûtche.
* Bijhe: la k' i n' va måy.

## Dins les belès-letes e walon
On cåze sovint do solea, metans dins des tites di lives:
* Å solea des leus (Willy Bal, 1947)
* Disk' å solea (Jean Guillaume, 1947)
* D' ombe et d' solea" (Danielle Trempont, 1994)
* On djoû nûlêye, on djoû solea (Lucien Somme, 2001)
* L' anêye des cwate soleas (Lucien Somme, 2007)

Eto dins l' tite di tchansons:
* Set solos po Rathmès

## 
* Fåve do Congo sol solea et l'lune (rascodowe pa Gaston Lucy) 

## Pî-note
Veye-do-Bwès

**Li Veye-do-Bwès**, c' est on hamtea del Viye Såm.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Tuzance walone
Joseph Docquier î dmeure dispu bele ådje.
Yantinme d' Itåleye

Li **yantinme d' Itåleye**, c' est ene yantinme foirt basse (5 a 20 cm) ki florit avou des belès djaenes fleurs ås cénk petales bén schåyîs onk di l' ôte.

I vént voltî ezès montinnes, so les yerboes (Ales et Pirenêyes).

Li fleur rischonne al cene do meytrô. 

Li plante sitoclêye voltî, et divni come on ptit bouxhon.

 *[[Helianthemum italicum]]*

## Discrijhaedje
Les foyes sont totes greyes, et longowes, metowe vizon vizu so on bodje linixheus.

Li fleur si drouve å solea et si rclôre a l' ombrire. 

Li plante rishonne a pitite boyelrece (*[[Hypericum tomentosum]]*).
Yantinme

Li **yantinme**, c' est ene plante avou des belès fleurs, k' i gn dipus di 110 indjes daegnreçmint.

 *[[Helianthenum]]*.

## Sôres di yantinmes
* Yantinme d' Itåleye (*Helianthenum italicum*).
El Tchariguete (gazete)

**El Tchariguete**, scrît oridjinålmint : **El châriguète**. C' esteut ene gazete eplaidêye do costé di Tchålerwè.

## Rilomêyès djins

* Willy Bal
* Félicien Barry
* René Légaux

## Sourdants
Arnica

L' **arnica** ou **såvadje toubak** ou **ouy-di-boû**, ou **toubak adjok**,  ou **yebe di petchî**, c' est come ene grosse djaene magrite ki vént so les hôtès plaeces (les "djoks"), copurade dins les fagnes.

C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes, k' espaitche li sonk di vni foû e-n ene moudrixheure, et k' i gn åye on bleu.

 *[[Arnica montana]]*

 Stoelacêyes

## Discrijhaedje
Djaenès fleurs; fruts avou ene blanke houpete come les cis del såvadje cécoreye; grossès cråssès foyes come les ceyes do toubak.

## Sipårdaedje e l' Walonreye
### e l' Walonreye
Ele ni crexhe k' e l' Årdene.

Diviè 1900, end aveut ås Alinnes (Fayis-les-Vneus), Libråmont, Ricogne-dilé-Libråmont, Sint-Houbert, Ôtchamp, Glaireuse, Transene, Telin, Ortô, al Rotche, Hodrémont, Ôlwè, Wegniye, al Viye Såm ey a Djinne.

End a pupont dispu les anêyes 1930 dins bråmint d' ces plaeces la, ca on-z î a rplanté des sapéns. Endè dvreut co aveur dins les rezieves come li cene des troufreyes di Libin.

### E l' Urope

Loukîz l' mape.

## Uzaedje come yebe ås maladeyes
### Uzaedje difoûtrin
Mete ripoizer les fleurs 24 eures å long dvins do bon peket. Ça fwait ene tinteure ki sieve e pansmint so les metchantès coixheures.
### Uzaedje divintrin
On pout mete ene fleur divins ene grande djate di té. Endè fåt prinde deus feyes, al pus troes, et nén co l' minme djoû. Ele médeye les plåyes d' ådvins.

Conte les lourdijhes el tiesse, prinde sacwants gotes del tinteure dins on vere d' aiwe ou so on boket d' souke.

### Uzaedje e farmaçreye
Elle sieve foirt e l' omeyopateye.

On trouve eto des poumådes avou l' plante.

## Ahivaedje
Ele pout esse ahivêye po vinde åzès farmaçreyes.

## Sourdants



File:Arnica montana flower buds.JPG|pititès cråssès foyes come les cenes do toubak
File:Arnica montana fruits2.JPG|fruts come les cis del salåde des tchamps
File:Arnica montana culture écosse.jpg|Coûteure di toubak adjok e li Scôsse
File:Arnica montana homéopathie zoom.jpg|botaye omeyopatike a l' arnica
Mangon

On **mangon** ou **botchî** (ene **botchresse** ou **manguinresse**), c' est l' ci (li cene) ki s' mestî, c' est di ctaeyî les biesses k' ont stî axhorêyes, po ndè fé des bokets d' tchå po les djins magnî.

Si botike si lome ene **manguinreye** ou **botchreye**. Li cwårtî d' l' economeye k' î respond, pareymint.

Li botchî est diferin do cråssî ki manaedje les tripes et dispouyes.

## Istwere do mestî

Li manguinreye esteut onk des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje.

Dinltins li mangon touwéve lu-minme ses biesses dins ene touwreye (ene tchambe del botchreye ahesseye esprès po ça). Asteure, ça s' fwait purade dins ls abatwers. C' est oblidjî sorlon li lwè, el Beldjike, dispu les anêyes 1970 u avår la.

## Rilomés mangons
* li ci do floriconte då sint Nicolai

*
Codjowaedje loukî

Li **codjowaedje di "viker"** est on codjowaedje erîlé del deujhinme troke da Hendschel. Eto, i s' va codjower come "waitî". 

Nerén, li dierinne cossoune do bodje, li **K**, va divni **C** divant li voyale A (nos loucans), et divant ene cossoune (dj' î loucrè), (i loucnut), sorlon les rîles di scrijhaedje do son K.

Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del prumire troke, sol piceure di "viker". 

## Kékes viebes ki s' codjowèt come "loukî"
* , , , 
* , , 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "loukî"
*
Monde arabe

Li **monde arabe** (arabe العالم العربي, el-3âlem l-3arabî), c' est tos les payis ki cåznut l' arabe come lingaedje oficir. 

End a 21, sitramés del Moritanreye disk' a l' Irak, et nonnreçmint disk' å Soudan. Dabôrd, i sont metous bråmint so l' Afrike bijhrece eyet l' Moyén Levant.

Li mwaisse rilidjon î est l' Islam, mins gn a des crustins et eto des djwifs ki dmorèt dins ces payis la.

Cåzu tos ces payis la fwaiynut pårteye del Ligue arabe.

## Istwere
L' unité des payis arabes est rashiou so li spårdaedje di l' islam eyet do lingaedje arabe a pårti di 650.

A pårti des anêyes 1990, les tchinnes di tévé pa antene-eschiele rafoircixhèt nouzommint l' unité des ptitès djins do Monde arabe. 

E 2011, li monde arabe fourit coschoyou pa ene wache di revintreyes lomêye li prétins arabe.
Metingues di rclamaedjes å Marok (2011)

Les **metingues di rclamaedjes å Marok e 2011**, c' est les metingues k' ont shuvou li prétins arabe dins mo des payis di cisse contrêye la e 2011.

Il ont-st ataké li 20 di fevrî pa des rotaedjes dins bråmint des veyes k' estént houkîs pa çou k' on va lomer bénrade li mouvmint do 20 di fevrî.

Les metingues seront ricmincîs on côp par moes, li dimegne diviè l' 20. Pu pus sovint. Li 8 di may, gn ava des rotaedjes divins dipus d' cint veyes et borks.

## Response di l' estat
### Divant l' referandom sol mwaisse lwè
Li 9 di måss, li rwè Mohamed VI anonce k' i va rifôrmer li mwaisse lwè. Mins li comission metowe po çoula est relîte emey les djins di l' estat lu-minme. Les 31 pårtis politikes, ki n' ont nén sotnou les metingues di rclamaedje, atåvlèt des idêyes, mins foirt mwinres eneviè çou ki les cis (cenes) do mouvmint do 20 di fevrî vôrént bén.

Les policîs ni diront rén å cminçmint (såf po les broye-tot ki s' vinèt maxhî ås påjhûles roteus). Mins a cmincî do 15 di may (rotaedje eviè l' sicrete prijhon di Temara, ribouté del police), les foices especiåles vénront a tchaeke côp ataker les metingueus. E sayî di reclôre les mineus. I touwît ene djin a Asfi. Mins docô après, li police ridivna påjhire.

### Referandom sol mwaisse lwè

Li mwaisse lwè fourit rcandjeye pa ene troke di djurisses lomés på rwè. I schoûtît les dmandes di bråmint des pårtis et di SNR. Po foirdjî ene nouve mwaisse lwè avou sacwants avanceyes, sol papî, todi. Mins les pouvwers do rwè n' î ont nén discrexhou d' ene faflote.

Li referandom sol mwaisse do 1î d' djulete 2011 lwè a stî shuvou oficirmint pa 73 åcint des vôteus k' ont vôté 98,5 "oyi". Mins tot l' aparey di l' estat esteut enondé po fé vôter "åy" et fé monter li porcintaedje di vôteus. Tolminme, li mouvmint do 20 fevrî a yeu l' droet di fé des metingues tocosté, sins esse margougnî.

## Albom d' imådjes

File:Metingue Sidi Smayil moskêye erî-plan.JPG|Metingue di Sidi Smayil (Douccala)
File:Metingue Sidi-Smayil banires rweyåles.JPG|Les rotaedjes sont otorijhîs si on n' aduze nén li rwè
File:Metingue Sidi-Smayil banire Alcoran.JPG|Banires avou on vierset d' Alcoran
File:Metingue Sidi Smayil banires.JPG|Banires po dmander des contes å mayeur
File:2011 Moroccan protests 1.jpg|Metingue a Cazablanca li 15 di may
File:Pro-reform activists staged demonstrations across Morocco on June 5th.jpg|Metingue li 5 di djun


#### 
* Bate di dvizes sol prétins arabe å Marok 
* Waibe do mouvmint do 20 di fevrî (e francès, inglès ey arabe)
Motorhead

400px|thumb|Lemmy en "The World Is Yours Tour" (2011)
**Motörhead** est on groupe di muzike rock / metal.

## Mimbes
* Lemmy Kilmister
* Philip Campbell
* Mikkey Dee

## Albom
* 1977: *[[Motörhead (album)|Motörhead]]*
* 1979: *[[Overkil]]*
* 1979: *[[Bomber]]*
* 1979: *[[On Parole]]* 
* 1980: *[[Ace of Spades]]*
* 1982: *[[Iron Fist]]*
* 1983: *[[Another Perfect Day]]*
* 1986: *[[Orgasmatron]]*
* 1987: *[[Rock 'n' Roll]]*
* 1991: *[[1916 (album)|1916]]*
* 1992: *[[March ör Die]]*
* 1993: *[[Bastards]]*
* 1995: *[[Sacrifice]]*
* 1996: *[[Overnight Sensation]]*
* 1998: *[[Snake Bite Love]]*
* 2000: *[[We Are Motörhead]]*
* 2002: *[[Hammered]]*
* 2004: *[[Inferno]]*
* 2006: *[[Kiss of Death]]*
* 2008: *[[Motörizer]]*
* 2010: *[[The Wörld Is Yours]]*
* 2013: *[[Aftershock]]*
* 2015: *[[Bad Magic]]*
Toubak (discramiaedje)

* toubak (a foumer) (prodût k' on foume peur, ou divins les cigaretes)
** toubak (plante) : li plante k' on fwait souwer po fé ç' prodût la (*[[Nicotiana tabacum]]*)
* toubak adjok (*[[Arnica montana]]*)
* blåwe toubak (*[[Nicotiana glauca]]*)
* såvadje toubak
** *[[Symphytum]]*
** *[[Arnica montana]]*
Lete yak (tifinar)

thumb
Li **lete tifinare yak** (ⴽ), c' est l' cene ki rprezinte li son K dins l' alfabet tifinar.

Ele rishonne bén al lete K dins l' alfabet latén.

## Prononçaedje e l' amazir marokin
Li grande pårteye des payis amazir-cåzants do Marok el prononçnut come e walon (/k/).

Metans dins:  (/tikidˁa/, caroubî): 

Mins sacwants contrêyes, come li vå des Ayites Bougmesse, el prononçnut ixhlåté. Li minme mot s' ôt insi (/tiçidˁa/): 

## Pî-note
Memwere so les nos walons des såvadjès biesses et plantes di Leglijhe

Li **memwere so les nos walons des såvadjès biesses et plantes di Leglijhe**, ki l' tite e francès, c' est "*La vie sauvage (animale et végétale) dans le parler de Léglise [Ne 64]*", c' est on memwere di diyalectolodjeye walone, prezinté a l' UCL e 1987 pa Robert Nicolaï.

Li memwerî a rcwerou les nos e walon des såvadjès biesses et des såvadjès plantes di Leglijhe.

Li memwere est rprins sol limero **[S19]** dins l' djivêye des motîs do walon.