open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Speate

thumb|Dessinaedjes di påtes di speate, d' on live di 1885

Li **speate** ou **blé** (*blè*), c' est ene dinrêye d' ivier, kel grin est covrou (li payete eva avou l' grin cwand il est batou; gn è dmeure nole traece di påte so li strin).

 *[[Triticum spelta]]*

## Coûteure del sipeate
thumb|påtes di speate, co vetes
On l' seme voltî e l' Årdene, e l' Almagne, el Swisse. Mins, e 1977, g è dmoréve pus ki 25 ectåres di speate dins l' Province do Lussimbork. Did la li foice ki fjha li tchambe d' agricoûteure pol renonder, avou des novelès varyistés. 

Dinltins, les varyistés estént fwaits po les pôvès teres, ça n' dinéve nén bråmint dpus ki 1500 kilos a l' ectåre. Asteure, on ndè fwait eto dins l' bon payis.

Li speate crexhe pus voltî so on vî triyot. 

## Sôres di speate
Gn a deus sôres di speate : del blanke et del brune. 

## Uzaedjes del sipeate
### Schoyaedje di l' espeate
Tot l' passant inte deus meules ki n' s' aduzèt nén, on parvént a scheure li smince foû des bales. Li smince si lome li xho.

### Po fé do pwin
On fwait do bon pwin avou. Mins del påsse avou rén k' del sipeate si prustixh må. Elle n' est nén macasse assez. Po fé do pwin, on eploye purade ene farene a 70 åcint di speate. Les boledjîs pôrént mete 50 åcint et co l' vinde come "pwin di speate".

### Po nouri les biesses
On sogne voltî les djonnès biesses al sipeate. Elle est ritches e minerås, et foirt åjheye a didjerer po les åmeas et åmayes ki vnèt d' esse sipanis. Ele les fwait roemyî, pask' elle est picante. 
Li speate dene on bon poy åzès biesses. 

Po nouri les åmeas, on pout diner del sipeate et do four (70 åcint d' raigra), u del luzere et del sipeate.

## Floriconte del provnance del sipeate
Sinte Ermulene åreut stî evoyeye pa Sinte Wådrou a e l' Otriche po trover on frumint ki n' edjaléve nén. Ele end åreut raminé a Sint-Houbert. Did la, les Årdinwès s' årént adût a l' ahiver.

## Sourdants
Oidje

thumb|påte nén co maweure
Li **oidje**, c' est ene dinrêye di måss, a deus rindjeyes di sminces (eto, li påte est plate), avou des grands picas (båbes), ataetcheyes å grin (et nén al påte, come pol swele).

 *[[Hordeum vulgare]]*

 fenaesses

## Motlî
Li oidje d' ivier poite li no di «scweron».

## Uzaedjes
* po nouri les biesses
** pout esse diné etir ås tchvås et ås bedots
** a moure come pasteure po les rodjès biesses.
** li strin nén foirt bon
* po nouri les djins
** po do brå po fé bire (oidjes di bressene)
** po fé do pwin
** tins des deus gueres daegnreces (li prumire) et l' deujhinme), li oidje poleut esse broûlé po fé del toreyalene, k' on beveut e l' plaece do cafè k' aveut divnou trop råle et tchir.


Oidje et vece.jpg|semêye avou des veces
Oidje fåtcheye vete ridjetaedje.jpg|fåtcheye come fôraedje
Tchamp d' oidje Transene.jpg|k' a påtlé
Oidje ki mele.jpg|ki mele
Avoenne (co vete) et oidje (dedja maweure).jpg|boune a fåtchî, dilé ene avoenne eco vete
Sheaves of barley, St. John's Point - geograph.org.uk - 1214762.jpg|djåbes
Barley.JPG|grin
Dinrêyes.jpg|rimetous ås ôtes grins (a hintche, ådzo)
Pwin oidje.JPG|pwin


## Maladeyes
Come les ôtès dinrêyes, ele pout esse enindjeye pa des emîsseures (sovint del sôre *Rhynchosporium*).


rouye_oidje2_wi.jpg|emîsseure do oidje
rouye_oidje1_wi.jpg|(Rincosporiôze)
Scweron

Li **scweron**, k' on lome co bén **oidje d' ivier**, c' est ene sôre di oidje ås shijh rindjeyes di sminces (li påte est ronde). 

 *Hordeum vulgare hexastichum*

## Rindjmint sincieus
Li scweron aveut stî metou pa Carl von Linné come ene espece a pårt, dizo l' no e sincieus latén di *Hordeum hexastichon*, mins enute on l' louke come ene dizo-indje del comene oidje (*Hordeum vulgare*).

## Istwere
Li scweron esteut, dins l' Antikité, li sôre di oidje li pus cultivêye; on nd a rtrové des påtes dins les tombales des farawons d' Edjipe.

## Dinêyes sol dinrêye
On eploye li scweron copurade po dner a magnî åzès biesses, soeye-t i dizo l' cogne di grinnes, soeye-t i come farene (maxhî avou ds ôtes alimints, come complemint), soeye-t i come fôraedje (adon li plante est fåtcheye divant k' les grinnes ni soeyexhe totafwait maweures).

On pout eto eployî les grinnes come ingredyint dins les bressenes, copurade po les bires a hôt fermintaedje; mins c' est moens eployî kel oidje di printins.

A pårti des anêyes 2000, gn a yeu des oidjes d' ivier a deus rindjeyes di sminces, et ki tnèt l' côp al djalêye. Ele polèt sopoirter disk' a -15°C.

## Sourdants
Grin

Cwand on cåze do grin, ça pout esse:

# li smince des dinrêyes, k' on va moure å molén po fé del farene.
# li frumint, minme so pî.
# li swele, minme so pî.
Refaxhaedje

**Refaxhî on påpåd**, c' est lyi mete ene faxhe (u des bråyes) inte les djambes, et, s' il astchait, tos les rabindlaedjes po lzès fé dmorer e plaece.

## Istwere do refaxhaedje

### Dispu l' vî vî tins, disk' e 1950
Po refaxhî on påpåd, on prindeut on cossén; dissu l' cossén, on pôzéve li faxhe, avou, a on dbout, deus blankès corietes (po n' nén mete des spingues). On passéve li faxhe åtoû do vinte di l' efant, pus inte ses djambes.
So s' coir, l' efant esteut moussî d' ene pitite tchimijhe.

Après, on li rmeteut sol cossén avou l' covturete, et å dzo, on drapea.  On retoirtyive l' efant dins l' covturete et l' drapea.

Po sotni l' tiesse, on lzî meteut ene efûlete, come on ptit bonet, u on noret.

Ci n' esteut nén åjhey del refaxhî inla; i s' î faleut kécfeye riprinde a mwints côps po reyussi.

On les refaxhive tot hoûte, di ç' manire la, a pô près disk' a cwate moes. Vos årîz  yeu dit ene momeye edjipsyinne. Aprsè cwate moes, on n' refaxhive pus k' li coir et les djambes, et les bresses dimorént libes.

### Di 1950 a 1980

On lî meteut des faxhetes inte les djambes, et ene coulote di plastik. Å cmince,  on rbouwéve les faxhetes avou do savon, tot lzès striyant comifåt, pu les mete dins ene tchôdrunete ki boléve so li stouve, les stoide, et les mete souwer so on fi, a l' ouxh; pu les ristinde, divant di les reployî.

A pårti di 1955, on-z a yeu des tetras, on cwåré boket d' toele di molton, fwait esprès, ki beveut bråmint mî les aiwes. End aveut ki les tapént evoye (mins li coulote di plastik, leye, esteut rbouwåve).

Ezès veyes, les pus ritches familes les metént les faxhes al bouwreye, ki passént dins les måjhones po prinde les mannetes, et rapoirter les rnetieyes.

### Après 1980

Todi pus d' djins ont-st eployî les faxhes-coulotes.
Faxhe-coulote

[vignette|On pamperse avou on [meconiom divins.]]
Ene **faxhe-coulote** ou on **pamperse** ou ene **coûtche-coulote**, c' est ene faxhete (bråye) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po refaxhî les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî). 

## Istwere des pamperses
Li pamperse a stî edvinté inte 1950 et 1961 pa èn Amerikin, Victor Mills.

Li faxhete a fote evoye:
* diveut boere totes les aiwes låtcheyes på påpåd.
* diveut wårder l' pea li pus setche k' i s' poleut.
* ni pleut nén leyî  les aiwes et les waches do påpåd.
* si dveut poleur redjårber po des efants ki crexhént, disk' a tant k' i soeyénxhe .

Li pamperse a cmincî a s' vinde e l' Amerike e 1961.

Il a-st arivé e l' Urope e 1970, mins il esteut foû tchir, et gn aveut waire di manaedjes kel polént atchter.

E 1980, tos les manaedjes s' ont metou ås faxhes-coulotes el Walonreye, ey e l' Urope. Gn a yeu des ôtès måkes di fabrike, avou des pamperses todi pus , et todi meyeumartchîs. 

E l' Afrike, les pamperses ont-st arivé diviè ls anêyes 2000, dins les grandès veyes, copurade des bonmartcheyès sôres fabrikêyes el Turkeye, el Chine et dins les payis d' Nonne.

## Les faxhes-coulotes et l' evironmint

Les pamperses ni sont nén sins  po l' evironmint. Èn efant, disk' a deus ans et dmey uze, onk dins l' ôte, 6500 coûtches-coulotes, çou ki fwait **ene tone** di mannestés a s' endé fé cwite.

Dins les pôves payis, les prumîs pamperses estént trop tchirs po les ptitès djins end atchter. Dins les anêyes 2000, toplin des bonmartcheyès markes ont-st abroké dins les botikes, al poirtêye di totes les boûsses. Mins les faxhes-coulotes ni broûlèt nén come les ôtes plastikes. Adon, les djins s' ont metou a les taper tot do long des voyes.


File:Faxhes_voye_Maghress.JPG|cråndimint sol voye
File:Faxhes-coulotes Bhaha.JPG|sol boird des voyes
File:Faxhes-coulotes Vete Montinne.jpg|dins l' montinne
Bounante

thumb|''essegne del såle «Al Bounante»''

Li **bounante** est li no k'&nbsp;on dene al dierinne wåfe, k'&nbsp;on fwait avou l'&nbsp;restant do cadon et k'&nbsp;on-z î met li resse di kerton k'&nbsp;a siervou a-z ecråxhî l'&nbsp;fier po totes les wåfes di dvant. On dit eto: marmitchon.

Ci mot la ni s'&nbsp;dit k'&nbsp;a Graide, et a divnou l'&nbsp;mascote des Graidîs. Li såle des djonnes al gåre di Graide a stî lomêye «&nbsp;Li Bounante&nbsp;».
Fier a wåfes

right|thumb|150px|On wåflî electrike di måjhone

Li **fier å wåfes** ou **wåflî**, c' est l' usteye po cure les wåfes.

C' est å pus sovint deus plakes di metå, avou des mouleures po fé les ptits cwårés des wåfes, ki s' raclapèt l' ene so l' ôte.
Les plakes sont tchåfêyes, eyet on mete li cadon so ene des deus eyet raclaper l' ôte, pu leyî cure ene miete.

Dins l' tins les fiers a wåfe si metén sol feu d' ene sitouve (el plaece des cekes); on nd a eployî des sfwaits disk' ås anêyes 1970.
Ces fiers la avént on longou mantche so tchake plake, po les poleur fé bodjî sins s' broûler.

A pårti des anêyes 1960 on cmince a-z eployî des wåflîs electrikes, i sont pus ptits la k' i n' ont nén des longous mantches; les plakes sont tchåfêyes avou ene rezistance å dvins d' l' apareil; et on rascovraedje di plastike (ou d' bakelite) waerantixhe li coujhneu po n' si nén broûler. 

Li grandeu eyet l' cogne des wåfes pout candjî foirt, sorlon les redjons et les sôres di wåfes; ça fwait k' i gn a eto des fiers a wåfes foirt diferins; des cis po des rondès wåfes, des cwårêyès wåfes, et co des triyangulåres; et po des fenes ou co des spesses.
Des wåflîs k' i gn a sont fwaits po les poleur ritourner do côp ki l' cadon est metou dvins, çoula fwait rintrer di pus d' air dins l' påsse eyet rind les wåfes pus spesses et ledjires.

Des wåflîs d' måjhone k' i gn a polèt eto siervi po griyi des croke-monsieu, tot replaeçant les plakes pa des ôtes fwaites po.

E l' Itåleye on trouve des rshonnantès usteyes po cure des galetes lomêyes *[[pizzelle]]*.
Teri

On **teri**, **terisse**, u **teri d' fosse**, c' est on nouzome hopea d' tere, bråmint pus hôt k' ene måjhon, k' a stî fwait (aprume di 1800 a 1960) avou les vudaedjes des riketes des fosses å tcherbon.

Èndaler å teri, c' est aler cotchter. Li ci ki fjeut cisse ovraedje la, on l' loméve on cou d' teri.

Li mot "teri" est on mot walon k' a passé e francès ey e neyerlandès d' Beldjike.

## Les teris après l' djocaedje des houyires
Eto, on tuze, dispu 2003, di wårder les teris, nén seumint come rilikes di nosse patrimoenne industriyel, mins eto po fé del verdeure dins les Noers Payis. 

Dispus 1989, ça a ddja stî insi dins l' Nôr del France.

## Teris walons

### Clasmint des teris walons

* les nén cotchtåves: 53 åcint des teris walons. On pout tuzer torade a ndè fé des vetès plaeces.
* les cotchtåves (47 %), k' on-z î pôreut co rsaetchî del hoye, avou des nouvès tecnolodjeyes.

Gn a yeu e 2004 on pordjet d' askepyî ene "tchinne" di teris (emey les nén cotchtåves) a fé viziter pås tourisses, come on mostere des veyes istorikes, sol piceure di çou k' s' a fwait e Nôr del France.

### Teris på redjons

* Teris d' Tchålerwè
Farene

Del **farene**, c' est do grin k' a stî molou en on molén, k' on fwait do pwin, u des påstedjreyes avou.
Sinte Bedje

**Sinte Bedje** (*Begga*), c' est ene sinte fiesteye el Walonreye (li 17 di decimbe).

C'&nbsp;est l'&nbsp;feye da sinte Ide eyet Pepin d' Lande; dabôrd, c'&nbsp;est l' sour da sinte Djetrou.
Ele si va maryî avou Ansegrijhe, et aveur èn efant, k'&nbsp;on va lomer Pepin, come si tåye, et, po fé l'&nbsp;diferince, Pepin d' Hesta.
Leu manaedje est a Tchivrumont. Si ome fourit touwé al tchesse. Adon, ele prometa do basti on moustî k'&nbsp;åreut set eglijhes, sol modele des set båzlekes di Rome, ki sinte Bedje veya tins di s'&nbsp;pelrinaedje e cisse veye la. Ça fourit li skepiaedje d'&nbsp;Andene-ås-setès-egliijhes.

Sinte Bedje vina-st å monde e 620; on n' sait nén djusse cwand ele mora; on dene sovint l' date do 17 di decimbe di 693, mins on trouve eto des istoryins ki dnèt des dates ki vont di 692 a 698.

## Fåves etimolodjikes
Des fåves etimolodjikes ont skepyî a pårti do scrijhaedje e francès *Sainte Begge*: 

* ki sinte Bedje sereut l'&nbsp;boune dame des beguiåds (e francès *Begge* -> *bègue*).
* ki sinte Bedje åreut askepyî l'&nbsp;ôre des beguenes (e francès *Begge* -> bodje di *beguene*).

## Riprezintåcion del sinte
Mousseye e beguene ki poite ene eglijhe avou set clotchîs. 

## Siervaedje di sinte Bedje
## A Andene
Les setès eglijhes ont dmoré disk'&nbsp;å 18inme sieke. Adon, elle ont stî distrûtes et replaeceyes pa ene coledjåle avou set clotchîs, la k'&nbsp;on pout co vey li **tombea del sinte**.
C'&nbsp;est ene dale di noer måbe, poirtêye pa cénk pilasses, li **tåve da sinte Bedje**. 

Li vénrdi après messe, les mames î aminént leus tchêtchiveus efants, et les fé cråler inte li tåve et l'&nbsp;soûmint (37 cintimetes) et fé troes côps l'&nbsp;toû del mîtrinne colone, nouv vénrdis e-n erote.

Gn a ene grande porcession a Andene li set di djulete.

## Ôtès tchapeles
* a Odegne (Målimpré), on l'&nbsp;sieve po les roumatisses.

## Li pelrinaedje a sinte Bedje ezès belès letes e walon
:Tos les vénrdis, li mame et s'&nbsp;feye ki n'&nbsp;saveut nén roter prindént l'&nbsp;covoye po Andene. I passént Mouze, et trevåtchî l'&nbsp;veye disk'&nbsp;al coledjåle. Adon, ele prindeut Elinne divins ses bresses et-z anoncî: «&nbsp;Ådjourdu, mi ptite biyoke, nos alans fé on toû å caroussel&nbsp;».

:Et, minme li prumî côp, li ptite mamjhele n' aveut nén yeu peu: elle aveut fwait troes toûs.

:Cwand elle aveut disgrinné ene dijhinne di tchaplets, Dolfene riplaecive li båshele dins l'&nbsp;berlinne, et moussî foû. Al fontinne del sinte, ele rimplixheut s'&nbsp;botaye. L'&nbsp;aiwe esteut miraculeuse, dijheut on.

:Todshûte, li vénrdi aveut divnou on plaijhant djoû: on s'&nbsp;agrancixheut del vey, et on n'&nbsp;åreut nén manké l'&nbsp;pelrinaedje po ene bleuwe vatche. Gn aveut yeu nouv vénrdis, nouv voyaedjes et vint-set passaedjes, come il esteut reki.

(foû di: «&nbsp;*Asbleuwichadje*&nbsp;», Bernard Louis, divins *Tot fiant betchî l'&nbsp;coq*, S.L.L.W., 2003.)
Lorci (Li Bork)

thumb|eglijhe
**Lorci**, c' est on hamtea do Bork.
 
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. 

Sipotaedje des djins : Les Coucous.

## A vey
Eglijhe avou l' clotchî metou sol costé.
Må d' Lyme

Li **må d' Lyme**, c' est ene maladeye des djins ki s' prind avou l' hagneure di boschet, et kel cåze, c' est on microbe del nindje des *Spirochetus*.

## Sene del maladeye di Lyme.
Li må d' Lyme kimince pa ene dôsse al plaece del hagneure. Deus a ût djoûs pus tård, vos estoz foirt hode. Ça deure sacwants moes inla.

Après, ça si rtape sol cour, sol cervea, so les djonteures u so les ouys.
## Istwere do må d' Lyme
Ça a stî ricnoxhou ezès Stats-Unis diviè 1975. Les prumîs cas ont stî trovés el Walonreye ene miete pus tård, li long del Tinre (*Dendre*). Asteure, on l'&nbsp;rescontere pattavå, la k'&nbsp;gn a de tikets.

## Ricnoxhance
Li må d' Lyme est foirt målåjhey a ricnoxhe, aprume å cmince. Li méde tuze sovint al mononucleyoze. Après, on l' pout maxhî avou des må d' tiesse, des djointurites, evnd., sins metowe cåze.

## Médiaedje
Come li cåze, c' est on *Spirochetus*, li penicilene rote bén. Eco fåt i ricnoxhe li må a tins.

## Minêyolodjince
Li må d' Lyme va ariver pus sovint les anêyes ki l' esté est pus tchôd, metans come e 2003.

## Espaitchance
Si vos alez dins l' bwès di l' esté, metoz des botes et les djambes del marone divins les botes. Cwand vos rivnoz al måjhone, riwaitîz bén si s' i gn a nou boschet agritchî après vos. Si vos lzès rsaetchî divant doze eures, vos n' ploz må d' esse rascråwé.
Tankete

Ene **tankete**, c'&nbsp;est on ptit tank, po deus djins (i gn a-st avou des prototipes po ene seule djin).
D'&nbsp;åbutude ele n'&nbsp;a nole tourete, ou s'&nbsp;end aveut ene, ele esteut bodjeye al mwin.
L'&nbsp;årmumint esteut å pus sovint d'&nbsp;1 ou 2 mitrayeuses, pa des côps mins nén sovint on canon di 20mm.
Les tanketes fourît fabrikêyes inte 1930 eyet 1935, mins on n'&nbsp;end a pus fwait après, la k'&nbsp;ele n'&nbsp;estént nén télmint ahessåves eyet esse foirt foirt vulneråves.

## Sôres di tanketes
### Li tankete Mk. VI
Li tankete britanike *[[Carden-Loyd]] Mk. VI* fourit li modele di tankete ki bråmint d'&nbsp;ôtès tanketes ont stî copieyes disseu.

### Li tankete T-13
C' esteut ene tankete di l' årmêye bedje e 1940. Elle aveut on canon **4-7**, ki saetchive des obus avou ene tiesse en alouminiom, avou l' ponte rissoyeye, ki si spotchént sol blindaedje do tank innmi, et l' fé potchî (dabôrd ki les obus a pontowe tiesse polént rdjibler sol blindaedje sins fé nou damadje).

### Ôtès sôres
* Itålyinnes: CV-33 eyet CV-35
* Polonesses: TK-3 eyet TKS
* Sovietike: T-27
* Djaponesse: Sôre 94 TK (九四式軽装甲車) (avou ene tourete pivotante)
* Tchecoslovake: vz.33
Fåve (discramiaedje)

thumb|fåves da Lafontinne ridjårbêye pa Léon Bernus
thumb|fåves da Lafontinne, riscrîtes e walon pa Dehez
thumb|Fåves do Baron d' Fleuru
Li mot **fåve** (on prononce *fåf*, *fôf*, u *fâf*; on scrijheut eto *fauve*, *fâve*, *fôve*, *flâwe*, *flôwe*, *flôve* - e 20inme sieke -; *faufe* - e 19inme sieke) pout esse loukî come èn emacralé mot, ca on l' sieve po diferins tecses. 

## Sinses do mot «fåve»
### fåve di djåzantès biesses
Ene fåve di djåzantès biesses, c' est ene istwere ki mete el sinne des biesses ki djåzèt, come dins les fåves di Lafontinne (e francès), u les fåves do Baron d' Fleuru (e walon).

### couyonåde
thumb|coviete do live da M. Georges 
Ene fåve u ene **flåwe**, ça pout esse ene couyonåde, ene boûde,  ene coye, ene paskeye, ene rirêye, ene minte. Èn egzimpe e walon: Les fåves da Fernand da Maurice Georges.

## Fåves do vî vî tins
Ene **fåve do vî vî tins**, c' est ene istwere do vî vî tins, k' on raconte dispu todi dins on payis k' i gn a, ki n' a nén l' air vraiye, mins k' gn a des djins assez po-z î croere. Si ça finixh bén, on dit puvite on floriconte. Mins les lome ossu come e francès des **ledjindes** u des **contes tradicionels**.

## Rime-rame divant d' raconter ene fåve
thumb|Coviete do live da Bernand Jacob

Divant d' raconter ene fåve a des efants, li conteu dit cobén (po lzès fé djeryî):
:Fåve, fåviron
:Cwate vesses å posson; 
:L' posson k' est trawé; 
:Cwate vesses a vosse nez.
**ôtès modêyes**
* Fåve, fåviron, fåvirete, troes vesses e posson. La l' posson trawé, troes vesses a vosses nez !
* Fåvi fåvon, Troes vesses e posson ! Posson trawé, Troes vesses a vosse nez !
* Fåvirete et fåviron Troes vesses e posson ! Li posson k' est trawé, Troes vesses so vosse nez !
* Fåveri fåveron; Troes vesses e posson ! Li posson k' est trawé, Troes vesses so vosse nez !

Li rime-rame "fåve, fåviron" (dizo disfondowe *flå, flåviron*), må riscôpé,  a eto siervou di tite al ramexhnêye di fåve da Lafontinne, ratournêyes pa Bernard Jacob.
Faw

right|thumb|ene vete foye di faw
On **faw** u ene **faw** (on dit eto: ene **få** , on **fawea**, on **fawî**, on **faynî**, ene **hesse**), c'&nbsp;est èn åbe ki crexhe dins les bwès del Walonreye et ôte pårt e l' Urope.

 : *[[Fagus sylvatica]]*

*Les mots "faw", "hesse" et leus parints si rtrouvnut sovint dins les [[faw (toponimeye)|nos d' plaeces]] del Walonreye.*

## Motlî
Ene pitite hesse si lome ene **hestrale** ou ene **fawele**, u on **hestrea** ou on **fawea**.

## Discrijhaedje
I pout monter 30-40 metes hôt, avou sovint ene bele tronce bén droete, ki sieve al munujhreye po fé sovint des meubes, des montêyes, des tcheyires, des tchames di rowes, des biyots d' botchî.

Il a ene prôpe et doûce pelote.

Il a des grinnes a troes costés, k' on lome des **fayenes**, come li boûkete. On-z è tiréve di l' ôle po s' loumer.

Avou l' , on fwait do bon bwès d' tchåfaedje.

Les fawenes vicrént voltî so les faws.


Foyes faw sacwants coleurs.jpg|candjmint d' coleur des foyes di faw e waeyén-tins
Fagus sylvatica Purpurea JPG4a.jpg|thumb|Rodje faw e l' erî-såjhon
Buk coxhlaedje.jpg|hesse aflaxheye / schinetes / stok / coxhlaedje
Djama so fawele.jpg|djama so ene fawele


## Fayis
 Fayi (bwès)
On **fayi**, c' est on bwès d'&nbsp;faws.

Ecolodjicmint, on fayi, c' est on bwès avou waire di sôres di plantes, årvier des taeyes.

## Sôres di hesses
El France, do costé d' Rénse (Reims), on trouve çou k' on lome li få d' Verzi, e francès *Faux de Verzy*.

## Maladeyes do faw
* viermin do faw (scolite do faw)

## Hårdêye divintrinne
* Mape des diferins lomaedjes do faw el Walonreye

## Hårdêye difoûtrinne
*  totes des sôres di hesses

## Sourdants
3 d' avri

Li 3 d'&nbsp;avri, c' est li 93inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 94inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 272 djoûs po-z ariver al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1935: Marcel Slangen

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

1î d' avri - 2 d' avri - 4 d' avri - 5 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 d' avri

Li 4 d'&nbsp;avri, c' est li 94inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 95inme po ls anêyes bizetes), et k' n a co 271 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1640 : hosmint d' tere après Lidje, k' on ndè cåze dins li «paskeye des lotchets»
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1886 : Zénobe Gramme

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

2 d' avri - 3 d' avri - 5 d' avri - 6 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Roger Prigneaux

**Roger Prigneaux**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Héron li 10 di djun 1915. Il a morou e 2003. 

Riprins dins les antolodjeyes *[[antolodjeye «Fleurs dialectales»|Fleurs dialectales]]* (1975), *[[antolodjeye «Scrire»|Scrire]]* (1993), eyet *[[Antolodjeye d' inte Bok et Sanson]]* (2008).

## Cårire e walon
Roger Prigneaux a cmincî tot djonne a scrire e walon. E 1956, il aveut raskepyî li Ceke “Les Walons d'&nbsp;Ostinde”, la k'&nbsp;i dmoréve, estant, di s'&nbsp;mestî, oficî dins l'&nbsp;Marine Bedje. Li ceke eplaidive li “Gazete des Walons”, la k'&nbsp;i publiyive ses scrijhaedjes e walon.

Ecoraedjî pa Djôzef Calozet, i mousse ås Relîs Namurwès e 1970, et rascode li Pris del veye di Lidje, li Pris do Coirneu a Hu et li cocåde des Relîs e 1976. 

Roger Prigneaux, c' est eto onk des råles sicrijheus e walon ki djåze tofer del mer, et des djins k'&nbsp;î boutèt: pexheus, et maréns. 

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje da Rodjî Prigneaux 
*
Flo

On **flo** (on dit eto ene flotche), c'&nbsp;est ene sôre di ruban ki fwait on bea nuk.

C'&nbsp;est on mousmint des omes po s'&nbsp;gåyoter, metou e leu cô estô d'&nbsp;ene crawate. C'&nbsp;est on sene di hôt livea sociå, u årtistike. Insi, on djheut k'&nbsp;Djôzef Vrindts esteut todi moussî come èn årtisse avou on flo ås racawetes, si cawe d'&nbsp;aronde eyet si tchapea d'&nbsp;batlî.

Ça pout esse ossu ene ahesse a on mousmint d'&nbsp;feme.
Joseph Vrindts

**Joseph Vrindts** a skepyî li 7 d' avri 1855 et a morou li 6 di nôvimbe 1940. 

I fourit spoté "li prince des fjheus d' rimeas". 

Il a fwait tos les mestîs: coibjhî, livrî, cåbartî, bibiotekî.

Il a stî mimbe del Rweyåle Academeye di Langue et Literateure francesse di Beldjike (mins djusse do 9 di måss å 16 di nôvimbe 1940).

Relî dins l' grosse antolodjeye Piron.

## Ouve

A scrît bråmint des powezeyes e walon, ramexhnêyes dins "Les Boukets tot fwaits" (1893), "Påjhûles rimeas" (1897), "Lingaedje et acsegnance des fleurs et des plantes walons" (1898), "Vî Lidje" (1901), "Viyès airs et noveas resploes" (tchansons, 1907), "Racontroûles et råtchåds" (1920). 

A scrît eto on roman "Li pope d' Anverse" (1896), et 23 pîces di teyåte, ki les pus djowêyes ont stî: "On djudi d' fiesse" (1887), "Li diåle di sol fontinne"(1889) "Madame Nonård" (1900), "L' eritaedje" (1900), "Li siermint da Gretri" (1908 & 1928); "Li vî mestré" (sins date).

I rascoda li Pris del Veye di Lidje e 1927.

Il a eto scrît del prôze nén racontrece : Lingaedje et acsegnances des fleurs et des plantes. 

Come fijheu d' årmonaks, il esteut dins les askepieus di l' årmonak des cwate Matî (1894). Et l' aplaidî lu tot seu di 1906 a 1910.


Imådje:Vrindts racontroûles et råtchåds.jpg|li ramexhnêye "Racontules et råtchåds"
Imådje:Vrindts Tot tuzant.jpg|ramexhnêye «Tot tuzant»
Imådje:Biyografeye Vrindts Octave Servais.jpg|Si biyografeye pa Octave Servais (1924)
Imådje:vrindts_wi.jpg|Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes (replaidîs pal Walone)
Imådje:Vrindts lingaedje plantes.jpg|Li lingaedje des plantes


## Vicåreye
Li Djôzef Vrindts esteut todi moussî come èn årtisse avou on flo ås racawetes, si cawe d' oronde eyet si tchapea d' batlî. Eto, a divnou ene vicante paskeye di l' istwere des vîs coulots d' Lidje: Sint-Foyin et Djudla Mouze.
 
## Rimimbrances da Djôzef Vrindts el Walonreye
Vrindts va divnou on modele des belès letes e walon. Djôr Simenon dirè, metans: "Leyîz mu aprinde li mouwant lingaedje da Defrecheux et da Vrindts.

Les soces di belès-letes lidjwesses, li *[[Caveau Liégeois]]* eyet *[[La Wallonne]]*, ki skepièt e 1872 et 1892, endè vont fé leu mastoke. Li prumire va drovi on souscrijhaedje publike po lyi fé fé ene posteure, ki serè metowe a l' aite di Robiemont, la k' ele va siervi d' radjoû a mwints Lidjwès. (Mins li posteure a stî hapêye e 1993).

L'&nbsp;anêye 1995 fourit rclamêye "anêye Vrindts", et les minmès soces di belès letes vont vudî on ptit live avou tos scrijhaedjes so Djudla, k'&nbsp;i lomît *Floriliège*.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
*  Si pådje come academicyin a l' "Academeye di Langue et Literateure francesse di Beldjike"
Texhou (mousmint)

:vignette|Texhou*[[texhou|Discramiaedje des sinses do mot "texhou"]]
On *'texhou** (on dit eto: **pulôve**, **tricot**, **vareuse'''), c'&nbsp;est on mousmint k'&nbsp;on-z a texhou avou del linne metou dizeu li tchimijhe, ki rascove li dzeu do coir, disk' a l'&nbsp;céngue.
Drapea del Bulgareye

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3
Li **[[drapea]] di [[Bulgareye]]** a troes bindes di coûtchî, di minme lårdjeu tchaekene, li prumire (å dzeu) est blanke, poy vete et rodje å coron.

Dins l'&nbsp;tins les åres do payis estént metowes sol blanke binde do costé do postea, mins elle ont stî rsaetcheyes.

Ces åres mostrént on liyon rampant etur deus påtes di frumint, å dzo d'&nbsp;ene rodje sitoele a cénk pontes, eyet å dzeu d'&nbsp;on ruban ki mostreut les dates di 681 (askepiaedje do prumî Estat bulgåre) eyet 1944 (tchessaedje foû des Nazis).
Rimouye

thumb
Ene **rimouye** (on dit eto: soreye, soriaedje, curaedje), c'&nbsp;est, å cmince, ene plaece avou on bea waezon, metowe a costé del måjhone. 

## Vîs et noûs sinses
Mete li bouwêye al rimoye, c'&nbsp;est li stinde so ci yebe la, eyet l'&nbsp;rifrexhi avou on rmouyoe, po k'&nbsp;i soeyexhe bén blanc, pu les leyî rsouwer. On dit eto: mete al soreye, mete a rive.

Li tecnike a disparexhou diviè les anêyes 1960.

Pa stindaedje, dispu 1975, on va lomer eto **rimouye** les stindêyes di yebes k'&nbsp;i gn a åtoû des belès måjhones, et k'&nbsp;on rtaeye tos les moes.

Did la, ene rimouye, c'&nbsp;est eto li yebe d'&nbsp;on terén d'&nbsp;fotbal. Ça pout esse avou del yebe årtificiele.

## Alére
Tuzaedje fotant so l' etertinaedje d' ene rimouye : «Cwand l' Bon Diu vout sawè cwè», ratourné pa Willy Marchal,  69; bontins 2014.
Tchespire

**Tchespire** (fr: *Chassepierre*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Floravile.

thumb|Tchespire veyou do dzeu, e l' ivier

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **6824** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Vi&nbsp;5**
* Arondixhmint: Vierton
* Dimorants: 
** Lomaedje : les Tchespiråds
** Sipotaedje: les Sokets
* Lingaedje do payis: gåmès

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tchespire
thumb|Tchespire veyou di Smwès, e bontins
### Hamteas

* Li Mayni
* Lexhe-dilé-Tchespire (fr. *Laiche*)

### Ôtès plaeces
* Li Pont d' Bavire
* Bwès do Tchafor
* Li Broû (la-minme *Breux*)

## Djeyografeye
thumb|Li prumire Coisse lorinne a Tchespire
Li viyaedje di Tchespire est raiwé pa Smwès.

A Nonne, gn a l' fén del prumire coisse lorinne.

## Tuzance walone
Motî do gåmès d' Tchespire, pa Jules Massonet (*Lexique du patois gaumais de Chassepierre*)

## Avey
* Panorama, avou totes les plaeces mårkêyes (e francès).
Aclot

Èn **Aclot**, ene **Aclote**, c' est l' såvadje no des djins d' Nivele. Les Aclots estént rwaitîs come des foteus d' djins. Po dire on Nivelwès di stok, on dit èn **Aclot totoute**, ene **Aclote totoute** (eneviè les cis k' ont vnou dmorer a Nivele mins ki provnèt d' ôte pårt). 

**L' Aclot**, ça a eto stî ene gazete askepieye pa Georges Willame k' a parexhou di 1888 a 1890 et ki studyive li walon eyet l' foclore di Nivele.

## Etimolodjeye

L' etimolodjeye do mot shonne esse li bodje tîxhon *Hak*, fwait sol pitit no "Djihan", divnou *Han* et tîxhon, avou raptitixhante cawete tîxhone *-ken*. *Hak*, dabôrd, vout ddja dire Pitit Djhan; come on n' comprind nén li cawete *-ken* el Walonreye, on ristitcha ene deujhinme raptitixhante cawete (li cawete walone **-lot**). Aclot vout dire, dabôrd, **Pitit Pitit Djhan**. Li no d' Djihan vént di Djihan d' Nivele.

Gn a eto ene fåve etimolodjike. A Nuvele, come dins mwintès ptitès veyes, les bordjoes fijhént clôre les poites del veye al vesprêye. On-z a dit k' on lzès clawéve, po k' nolu n' elzès polaxhe drovi après l' eure. Et kel ci ki clawéve boerléve tofer: " ås clås ! ås clås ! (k' on m' apoite des clås !). So plaece, ça s' prononce ***as*** *claus*, did la *aclô, aclo*.
Muzeure

Ene **muzeure**, c' est on nombe (matematike) ki permete d' avirer ene longueur, ene contnance, evnd. (Ene **mezeure**, c' est on moyén di djudjî totes sôres di sacwès, et d' elzès rmete a des sfwaites.)

Li mzeure est trovêye cwand on sait kibén d' côps ki li mzuré cayet contént l' unité di mzeure.

## Emantchaedje del croejhete walone po cåzer d' ene muzeure
Po dire: «ene baguete d' ene longueur di 30 a 40 cm», on eploye pus voltî: «ene baguete 30 a 40 cm longu».

Po dire: «ene coûtche di nive d' ene sipexheur di 30 cm», on cåzrè purade d' «ene coûtche di nive 30 cm sipesse».

Pareymint: «on pousse ki l' aiwe est a ene parfondeur di 15 metes» est puvite dit insi: «on pousse avou l' aiwe 15 metes fond; u: 20 metes parfond».

Adon: «ene tombe k' a 1500 ans d' ådje», c' est «ene tombe 1500 ans viye».

«On batea k' est a ene distance di 2000 km» => «on batea k' est 2000 km lon».

## Sacwants mzeures et leu-z unités




## Unités di mzeure modienes
* mete
* sigonde, munute, eure, djoû (d' 24 eures), samwinne, moes, anêye, sieke
* kilo (kilograme), kéntå, tone
* kilomete cwåré, mete cwåré, ectåre
* unités di mzeure éndjolikes
* lite, cintilite, mililite

## Viyès mzeures
Ene viye muzeure, c' est  ene muzeure k' on eployive divinltins, sovint nén dins l' sistinme decimå, et ki pleut cobén candjî d' ene plaece a l' ôte.
* bounî
* ône (unité)
* pî d' Sint Lambiet

Èt, po mèzurer on s' va sièrvu d'on mète, d'on dobe-dècimète, odobin minme d' on èlèktronike osti ki va lancî on filé d' lumîre èt vos dîre kwè.

Po lès longueûwès distances d' rolaedje è vosse oto, l' "GPS" (l'"GPK" "**D**ji**p**ovodîre**k**wè") vos va dîre lès kulomètes rolés èt èto l' costindje è pètrole distrû !
Doû (comene)

thumb|eplaeçmint del comene e l' province
Li **Grand Doû** (fr: *Dour*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 16.696 (2002)
* Limero del posse: **7370**
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Mont
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sitindêye: 33,45&nbsp;km²
* Dinsité: 499,13&nbsp;djins/km²

## Ban d' Doû
* Doû
* Blåjî
* Eloûche
* Wiériye (Wireye)

## Etrevéns
Di l' esté, i gn a la li *[[fiestival di Doû*.

## Tuzance picåde
Li picård est co bén vicant dins l' tiesse des djins vinous å monde divant 1960, omes et cmeres, come vos l' poloz ôre roci padzo.

 
* Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint do picård d' après Doû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la (vwès d' comere).

* pareymint avou l' accint d' Eloûche (vwès d' ome).
Doû (viyaedje)

**Doû** (fr: *Roselies*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes e 1977 po-z askepyî l'&nbsp;nouve intité d'&nbsp;minme no.

* Limero del posse: **7370** (vî limero **7270**)
* Limero diyalectolodjike: **Mo&nbsp;50**
* Arondixhmint: Mont
* Lingaedje do payis: picård
Luzere

vignette|del floreye luzere
thumb|del floreye luzere
thumb|Del luzere balotêye e ronds boteas
vignette
Li **luzere** ou l'&nbsp;**advalfa**, c'&nbsp;est ene ridjetante plante, del famile des clåves, ki vént so les teres castenixheuses, avou des belès bleuwès fleurs.

Elle est voltî semêye po do fôraedje.

**Ene luzere**, c' est eto l' tchamp la k' on-z a semé ci plante la.

 *[[Medicago sativa]]*.

 legumineuses

## Ahivaedje del luzere
El Fåmene, on l'&nbsp;fåtchive deus côps. Li prumire côpe di djun esteut po vinde. On fåtchive, et leyî souwer djusse on djoû. Après, on fjheut des djaveas, et lzès dressî e båsheles. Si on l'&nbsp;leye dipus d'&nbsp;on djoû po fener, elle est trop setche po loyî, et les foyes toumèt. Ci comiece la s'&nbsp;a fwait disk'&nbsp;e 1945.

Dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Welin, on l'&nbsp;minéve al gåre a Pondrome, et la gn aveut des martchands ki l'&nbsp;atchtént. 

Tant k'&nbsp;waeyén, fåtchî e moes d'&nbsp;setimbe, c'&nbsp;esteut po les biesses. 

El Tchampagne, co asteure (2004), li luzere est semêye a martchî inte les cinsîs et ene oujhene. On fwait troes fåtches. L'&nbsp;oujhene prind l'&nbsp;vete luzere. 

El Wisconsene, dins l'&nbsp;payis di Sturgeon Bay, les Walons ebagués li lomèt **four di may**, u **advalfa**. Endè rsaetchèt cwate côpes par an.

Dins les pus tchôds payis, on pout l'&nbsp;fåtchî disk'&nbsp;a ene nouvinne di côps par anêye, come dins l'&nbsp;payis d'&nbsp;Marakech e Marok, et dins les owazisses do Sara.

## Uzaedjes del luzere
C'&nbsp;est onk des fôraedjes avou li pus hôte tineur e blandoû. Les deujhinme et troejhinme côpe sont pus tinres et, dabôrd, co pus ritches e proteyenes: di 16 a 18&nbsp;åcint do souwé fôraedje. Les oujhenes maxhèt les cwålités, cwand i fjhèt des pules di luzere. 

Ça fwait ki l'&nbsp;luzere est foirt ricmandêye po les vatches a laecea, aprume les grandes dineuses. Copurade pask' el luzere est eto ritche e tchåsse, ene sacwè ki passe dins l' laecea.

Les luzeres sont ritches, avou, e carotinne, li prodût ki va dner del vitamene A dins l'&nbsp;coir. Eto, si on ndè dene ås poyes, on årè des pus djaenes oûs.

## Etertinaedje d' ene luzere
Sol castinne, ene luzere va poleur viker cwate cénk ans, dj' ô bén k' i nel fåt nén rsemer. 

Dins les pus seurès teres (metans l' Årdene), ele ni vénrè nén si bén, et ele ni deurrè nén si lontins (deus troes ans).

Djusse après semaedje, on pout kécfeye mete ene ecråxhe avou d' l' azote. Mins après, tins d' l' ivier inte deus campagnes, on n' pout pus mete ki des ecråxhes P-K (fosfate et potasse). Ôtmint, on va aidî les fenaesses crexhe pus vigreuzmint kel luzere, et l' sitofer.

Come les ôtès trefes, li luzere fwait leye-minme si nitrodjinne avou des microbes ki sont agritchtés a ses raecinêyes.

## No e sacwants ôtes lingaedjes
* arabe marokin : *al fessa*
* inglès : advalfa (k' a dné onk des nos e walon).

## Sourdants & pî-notes
Floravile

**Floravile** (pôreut esse erîlêye **Floraveye**; fr: *Florenville*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 5.504 (2002)
* Limero del posse:
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Vierton
* Sitindêye: 148,53&nbsp;km²
* Dinsité: 37,06&nbsp;djins/km²

## Ban d' Floravile
* Floravile (veye)
* Fontnoile, 
* La Keujine
* Mûnô
* Sinte-Cicile
* Tchespire 
* Viyé-dvant-Ôrvå


Plake Blanc Sårt (Floravile).jpg


## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene
Aiwe di Vesse

L' **Aiwe di Vesse** udon li **Vesse** (fr: *la Vesdre*, de: *Weser*), c' est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd sol Fagne di Conse, nén lon des viyaedjes almands di Conse mins todi sol Beldjike.

## Coraedje
Ele court aprume so Bijhe sol boird do teritwere del Reutxhene (Almagne). Mins asteure, on l' a distourné po n' pus k' ele prinde les mannetès aiwes del Reutxhene. Si dmeure-t ele tofer sol Beldjike.

C' est l' mwaisse aiwe ki vént nouri l' astantche so l' Aiwe di Vesse dilé Neyåw.

Après l' astantche, ele trevåtche les rebanêyès comenes di Neyåw, Limbôr, passe inte Sitimbiè ey Andrimont, pu cori so Vervî, Pepinster, Li Trô eyet Tchôfontinne, et s' aler egoler dins l' Aiwe d' Oûte a Tchêynêye, djusse kékes kilometes divant Lidje.

Elle est 60 kilometes longue.

L' aiwe di Vesse est foirt seure, çou k' a-st aidî l' industreye do testile å 19inme sieke, ki s' astala dins l' vå d' Vesse.

thumb|a Tchôfontinne 

## Uzaedje di si aiwe
Enute, ses aiwes sont purade eployeyes come boevåvès aiwes.

Po waeranti l' cwålité bacterolodjike des aiwes, on a basti on tchenå, troes kilometes long, po lzès distourner foû do viyaedje del Reutxhene.

## Grossès aiwes
E 2022, des l' aiwe di Vesse vina foû di s' lét, et distrure ene peclêye di måjhons, aprume so Pepinster. 


2021 schade na overstroming Vesder 005.jpg|a Limbôr
Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 8.jpg|a Pepinster
Visit of Ursula von der Leyen, President of the European Commission, to Rochefort and Pepinster in Belgium 18.jpg|pareymint
2021 schade na overstroming Vesder 048.jpg|après Vervî
2021 schade na overstroming Vesder 162.jpg|å Trô 


## Aiwes k' agolinèt e Vesse
* e l' Almagne : 
** Wame
* e l' Beldjike
** Ri del Dutcheye (Rû dol Dukée) (fr. Helle, de Hill)
** Hoûgne

## Sourdants
1757

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1730 | anêyes 1740 | **[[anêyes 1750]]** | anêyes 1760 | anêyes 1770



1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | **1757** | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1757 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
### a vey avou l' [[walon]] eyet l' [[Walonreye]]
* 25 di djanvî : de Harlez fwait djouwer "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumî des operås do teyåte lidjwès
### ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
Li Viye Såm

Li **Grande Viye Såm** (fr: *Vielsalm*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene el province
thumb|li Viye Såm e muroe sol lak

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 7.254 (2002)
* Limero del posse:
* Sitindêye: 140,52&nbsp;km²
* Dinsité: 51,62&nbsp;djins/km²

## Ban del Viye Såm
* Li Viye Såm (veye)
* Bihin
* Les Haleus
* Pitit-Tier
* Comanster
Pablo Neruda

**Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto** alias **Pablo Neruda**, c'&nbsp;est on fjheu d' arimés Tchilyin, sikepyî e 1904 et moirt e 1973. I rascoda l'&nbsp;pris Nobel di leterateure e 1971.

thumb|150px|left|Pablo Neruda (1956)

*Pablo Neruda* esteut si no d'&nbsp;pene, si vraiy no d'&nbsp;naixhance (li 12 di djulete 1904) esteut **Neftalí Ricardo Reyes Basoalto**; i cminça a scrire dizo on no d'&nbsp;pene cåze ki ses parints èn volént nén k'&nbsp;i dvénxhe on scrijheu.
I tchoezixha l'&nbsp;no d'&nbsp;*Neruda* d'&nbsp;après li scrijheu eyet powete tcheke Jan Neruda.
Pus tård, i fjha candjî s' no a l' estat civil po s' fé lomer legålmint *Pablo Neruda*.

L' ome a todi ovré po disfinde ene societé pus djusse, çou ki s'&nbsp;voet dins ses scrijhaedjes. Il esteut camaeråde avou Salvador Allende.

Cwand i mora do cancer li 23 d' setimbe 1973, çoula fjheut 12 djoûs ki l'&nbsp;Tchili esteut dzo ene dictateure militåre.

## Djivêye di ses ouves
* Veinte poemas de amor y una canción desesperada (*vint powinmes d'&nbsp;amour eyet ene tchanson d'&nbsp;disbåtchance*) (1924)
* Tentativa del hombre infinito (*Saye di l'&nbsp;ome infini*) (1926)
* El habitante y su esperanza (*Li dmorant eyet si espwer*) (1926)
* El hondero entusiasta (*Li fel frondeu*) (1923/24)
* España en el corazón: Himno a las glorias del pueblo en la guerra (*L'&nbsp;Espagne dins l'&nbsp;cour: Imne åzès glweres d'&nbsp;on peupe el guere*) (1937)
* Canto general (*Tchanson djeneråle*) (1950)
* Odas elementales (*Ôdes elemintaires*) (1954-57)
* Fin del mundo (*Fén do monde*) (1969)
* Confieso que he vivido (*Dji cfesse ki dj'&nbsp;a viké*) (1974)
Li Hoûlåd d' Tchålerwè

**Li Hoûlåd d'&nbsp;Tchålerwè** (*L'Hûlaud d' Châlèrwè*), c' esteut ene gazete e walon, enondêye pa Henri Van Cutsem et k' a parexhou di 1923 a 1928.
11 d' avri

Li 11 d'&nbsp;avri, c' est li 101inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 102inme po ls anêyes bizetes), avou 264 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 1862: Henri Forir
* 1925: Florent Mathieu

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

9 d' avri - 10 d' avri - 12 d' avri - 13 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
10 d' avri

Li 10 d'&nbsp;avri, c' est li 100inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 101inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 265 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1867: Joseph Hens

### Ôtès djins
* 1932: Omar Sharif

## Ont morou ç' djoû la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* 1008 : Notdjî
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

8 d' avri - 9 d' avri - 11 d' avri - 12 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
12 d' avri

Li 12 d' avri, c' est li 102inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 103inme po ls anêyes bizetes), avou 263 djoûs ki dmornut co po disk' al fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1873: Jules Vandereuse
* 1926: René Dardenne
* 1928: Émile Gilliard

### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés walons et waloneus
* 1958 : Henri Van Cutsem
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

10 d' avri - 11 d' avri - 13 d' avri - 14 d' avri - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Soreye

Ene **soreye**, (on dit eto on soriaedje), c'&nbsp;est li plaece avou on bea waezon, po stinde les mousmints k'&nbsp;on va rfrexhi co on côp, po k'&nbsp;i soeyexhe bén blanc.

Mete des draps al soreye, c' est lzès mete al rimouye.

Li mot soreye est li svierba d'&nbsp;on viebe "soryî"; si soryî prinde l'&nbsp;air a l'&nbsp;ouxh, a l'&nbsp;esté.

C'&nbsp;est des mots k'&nbsp;on n'&nbsp;dijheut, disk'&nbsp;å 20inme sieke, k'&nbsp;el Hôte-Årdene.
Afwaire Dutroux

L' **afwaire Dutroux**, c' est ene afwaire d' apiçaedje et d' moude di cwate pititès båsheles, dijh onze ans viyes, aprume kinoxhowes pa leus ptits nos: Djuliye (*Julie*) et Melissa, di Gråce-Hologne, eyet An et Eefje, deus ptitès Flamindjes.

Ça s' a passé e 1996.

## Ôtes dinêyes
Deus ôtès crapådes, Leticia et Sabene estît schapêyes a pårti des racsegnes d' èn ome di Bietris, ki scrijha l' limero del plake des apiceus. 

Li rîlmoudreu, **Marc Dutroux** (skepyî li 6 di nôvimbe 1956), va djouwer avou les pîs des djindåres et del djustice, tot l' tins di l' instruccion å tribunå do Tchestea (1996-2003). Et minme peter å diåle on côp, tot mançant les djindåres.

Gn ourit on grand mouvmint des djins, Walons et Flaminds, les **blancs comitîs**, po sotni les parints. Les blancs comitîs vont adjinçner on nouzome metingue a Brussele e 1997, li **Blanke Måtche**. 

Did la, les politikîs vont askepyî ene soce po rtrover les efants pierdous, "*Child Focus*".

## Li procès
Li procès en assijhes si passa a Årlon e 2004. Ci fourit li pus grand procès di l' istwere del djustice bedje.

## Li vierdik
Li vierdik a tcheyou e moes d' djun 2004:

Marc Dutroux a stî codåné al prijhon a perpete.

Michele Martin, li feme da Dutroux, et Michel Lelièvre ont stî codånés a des grossès poennes di gayole.

Michel Nihoul a stî racwité po ciste afwaire la (li margougnaedje d' efants).
 
Li djuri n' a nén yeu les pinses kel Dutroux boutéve do rascodeu di ptitès glawenes po ene rantoele di calins.
 
## Rischoyaedjes do vierdik do procès Dutroux
Tot veyant kel feme da Dutroux, di n' nén aveur racuzé si ome, a stî codånêye, li cpagneye d' èn ôte margougneu d' efants, Monique Olivier, a stî racuzer si ome, Michel Fourniret, e moes d' djulete 2004.

## Tuzance peuprece
Les djins dmeurnut co makés på afwaire, a vir les ramdams oyous a tchaeke côp k' on dvize d' on rexhaedje di prijhon d' **Marc Dutroux**, ubén l' ci d' ès feme, **Michelle Martin**, dins les anêyes 2010.

E 2024, on fime a rexhou. Ci-ci s' aspire di l' **afwaire Dutroux**.

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje di scrijhaedjes e walon so l' afwaire Dutroux
Araedjî tchesseu

Li **fåve di l' araedjî tchesseu**, c' est ene racontroûle del sôre des såvadjès tchesses.

Li mwaisse personaedje, c' est onk k' est araedjî d' aler al tchesse. Mins ci tchesseu la a åk a si rprotchî. Soeye-t i k' il a bôreaté ses sudjets, soeye-t i k' i n' respectêye nén li rlidjon. Adon, i rescontere on sint u on priyesse ki l' vout rmostrer, mins i nel schoûte nén. 

Adon, i lyi arive måleur, et il est codåné a rivni fé ene fåsse tchesse so tere, on metou djoû, disk' al fén des tins.

## Modêye di Viepe
A Viêpe, gn aveut on signeur ki ctchinéve ses sudjets, et ki n' respectéve rén. Il esteut rindou après l' tchesse. I tchessive minme li djoû des åmes. 

On côp k' i tchessive li djoû des åmes, la k' i rescontere on priyesse k' aléve enôlyî on malåde. Ci-cial lyi fwait li rprotche mins li signeur end a d' keure. Al nute, gn aveut on spès brouyård et l' signeur n' a nén veyou k' il arivéve dins ene fondreye. Et il a toumé dvins avou si tchvås et tote si meute di tchéns.

Dispu don, tos ls ans, li nute do djoû des åmes (do prumî å deus d' nôvimbe), i rvént wåler åtoû do tchestea d' Viepe avou ses tchéns. Et on-z ôt bén li brut di s' coine, mins stofé. 

## Ôtès modêyes
El Tieraxhe, les araedjîs tchesseus, c' est les cwate fis Aimon.

## Sourdants & pî-notes
Foû-teritoriålisté

Li **foû-teritoriålisté**, c' est dins l' droet eternåcionål, cwand gn a nole djustice d' on metou payis ki pout amete les djins u des soces k' on fwait ene sacwè ricnoxhowe foû lwè dins leu prôpe payis.
 
## Egzimpe di foû-teritoriålisté
* Li plaece do difåte est foû di tot aroyaedje nåcionå: Les bateas ki naivièt el hôte-mer avou des åres, des prodûts tchimikes disfindous, des distcheyaedjes nawearins
* Li ci k' a fwait li dfåte a peté å diåle e-n èn ôte payis, et n' a nén leyî si idintité. C' est l' egzimpe des crimes do seke: onk ki fwait l’ vicieus el Taylande ni såreut esse ramassé e l' Ostraleye.