Ourson-laveu

[thumb|Dins on [cerijhî e l' Årdene. Les **oursons-laveus** mougnnut purade des fruts eyet des verdeures, di l' esté. ]]
Èn **ourson-laveu** u  **raton-laveu**, c' est ene biesse ås tetes magneuse did tot ki provént d' Amerike bijhrece. 

Il a divnou ene evayixhante indje e l' Walonreye dispu les anêyes 2010.

 *[[Procyon lotor]]

<center><gallery>
Toronto Raccoon May 2012.jpg|Gripant après èn åbe å Canada.
Waschbär im Tierpark Sababurg.jpg|Dilé l' aiwe, dins on park, e l' Almagne.
</gallery></center>

== Discrijhaedje ==
I mzeure 75 a 95 cintimetes, sins l' cawe (di 22 a 25 cm). Les måyes sont-st ene miete pus grands eyet pus pezants k' les frumeles. 

El pwès d' èn *'ourson-laveu**, c' est å pus sovint etur troes et dmey et nouv kg. Les pus gros d' inte di yeusses vicnut al Bijhe do [[Canada (payis)|Canada]]. Li rcoird, c' est 28 kg. Mins nerén, ça dipind des såjhons. Å waeyén-tins, i savnut esse 50 å cint pus crås k' après l' ivier.

L' **ourson-laveu** a des longs poys, k' el coleur pout aler do noer å bron clair disk' å påle gris, cåzu blanc.

Si cawe est pus coûte ki l' cene d' on rnåd, avou cwate a shijh noers aneas, come li [[tchet d' bwès]].

Il a on pondant muzea et des ptitès rondès orayes.

Ses mimbes sont courts. Les pates finixhnut pa cénk doets avou des crawieusès grawes. I n' a pont sins pwels sol plante des pîs.

<center><gallery>
Ourson laveu spotchî grandeur.jpg|El taeye del biesse rmetowe avou l' ci d' ene djonne comere.
Urban racoon - Flickr - johnomason.jpg|Foto d' ès tiesse. El tiesse n' est nén hôte, mins lådje avou des grandès orayes.
Raccoon Tracks - Flickr - treegrow (1).jpg|Passêyes mostrant les cénk doets k' a èn **ourson-laveu** so tchaeke pî.
Procyon fg01.jpg|Rote avou l' plante do pî. On pout vir k' les **oursons-laveus** ont ene grete a tchaeke årtea.
</gallery></center>

== Sôres ==
Sorlon l' soce sincieuse&nbsp;: ''Mammal Species of the World'' (les biesses ås tetes sol Daegne), i gn a 25 sôres d' **oursons-laveus**, k' ele soeynuxhe todi vicantes ubén disparexhowes. 

L' **ourson-laveu d' Barbåde**, c' est ene des sôres k' on n' voet pus, pusk' ele a disparexhou dins l' [[dijhnêye 1960]]. 

I gn a ene ôte sôre k' on-z a pierdou s' traece, mins cisse-ciale n' egzistêye pus dispoy li [[Pleyistocinne]].

== Vicaedje ==
I si rmete voltî dins on trô d' åbe, u dizo on stok ritourné. Nén djusse dilé ene basse u ene corante aiwe, mins nén lon erî. I s' pout aler rmete dins ene terêye di rnåd.

I n' rexhe ki del nute. Ses ouys blawtèt ås fåres u cwand on l' lome avou ene toitche electrike. 

Bén k' afeye i soeye rwaitî tot-z estant on carnassieus, c' est puvite ene biesse ki mougne di tot. Dins l' nateure, i magne ostant des carotes di [[poes d' Trouk]] ki des ceréjhes, des djaeyes, des rinnes u leu maclotes, des ptits pexhons, des spirous. Dins les forbots des veyes, i vént voltî magnî dins les batchs å mannestés, come les tchets. Asteme k' i polnut nén mougnî d' agnon, d' dôse eyet do tchocolåt.

Come i sait monter ås åbes, i schape åjheymint ås proylîs. Mins i pout esse apicî pa les grands [[oujheas magneus d' tchår]] et les [[rnåd]]s.

On **raton-laveu** ataké si disfind come on diåle. I sait hagnî des [[tchén]]s d' tchesse disca tant k' il abandnexhe li lûte. Tolminme k' el môde d' ès disfinde dipind des sekes. Les omrins srént pus hagnants, copurade tins do mopliyaedje. Amon les djonnes, c' est puvite cwand i colnijhnut on novea teritwere. Tot djåzant des frumeles, ci-ci divnèt pus margayiveuses ene miete divant li skepiance di ses efants.

I pout esse aclevé.

El moyene do vicaedje d' èn **ourson-laveu**, c' est cénk ans, aprume a l' estat såvadje. Tolminme, i polnut sorviker pus d' ene dijhnêye, metans disk' a catoize ans, s' i gn a del nouriteure timpesse ey ene dujhåve plaece po-z î dmorer. 

On tuze k' el mitan d' ces biesses ci leyèt leus hozetes tins d' leu prumire anêye, cåze des maladeye, des mancances di nouriteure, des [[proylî]]s, ubén cåze des djins. Dins les biesses ki magnnut les oursons-laveus, gn a bråmint des [[biesses å tetes]], mins eto des [[cropantès biesses]] come les [[aligatôr]]s eyet des oujheas proylîs come les [[Houlpea d' Amerike|houlpeas d' Amerike]]. 

<center><gallery>
Waschbärhöhle.jpg|Les **oursons-laveus** tchoezixhnut voltî les åbes creus come bôres.
Waschbaer auf dem Dach.jpg|Les **oursons-laveus** savnut mesbridjî les toets eyet les afwaires åtoû.
Bald Eagle with dead raccoon (32946910210).jpg|Foto d' èn **ourson-laveu**  k' est apicî d' èn aigue. Al copete do mårtchî, les **oursons-laveus** mougnnut ossu les oûs d' ces moxhons la. 
Hejma prociono en Gilova bosko 02.jpg|Èn **ourson-laveu** k' est aclevé. El [[Beldjike]], on n' pout nén aveur ene biesse dinsi e s' måjhone.
</gallery></center>

== Mopliyaedje ==
L' **oursone-laveuse** est al tchôde al fén do moes d' djanvî disk' å moes d' måss. Pus spepieuzmint, c' est tins des deus prumîs moes al Bijhe, mins puvite do costé do [[moes d' måss]]. Tenawete, ça pout daler disk' å [[moes d' djun]]. Plamour ki s' i gn a ene froedeur di tchén pindant l' ivier, les **oursons-laveus** dmeurnut a rén fé inte li [[moes d' nôvimbe]] ey el ci di [[Måss (moes)|måss]].

Tot rwaitant les måyes, ci-ci sont poligames. Po s' mopliyî, les **oursons-laveus** fwaiynut crexhe leu teritwere po djonde les teritweres des frumeles. Après awè fwait l' amour, les deus parints vont tchaeconk d' leu costé. Fåt dire k' el måye est purade mierseu, åré tins des mopliyaedjes.

Ele va 63 a 65 djoûs, e djonnler onk a shijh djonnes, ni-fuyants (come les tchets u les soris). Ele les nourit di ses cwate tetes. Les djonnes dimeurnut avou l' mame li prumî ivier, pu si spådnut å [[bontins]]. Les djonnès frumeles polèt ddja aler å måye adon. Les **oursons-laveus** divegnnut grand cwand i sont dijh a cwénze moes vî.

<center><gallery>
Baby Raccoon (2006).jpg|Foto d' on påpåd **ourson-laveu**. On pout rafôrer ces djonnès biesses la, tecnicmint.
Wanderung Harz - Rund um Zorge - Waschbären - panoramio.jpg|Foto di deus djonnes.
</gallery></center>

== Evayixhante indje ==
[[Imådje:Raccoon-range.png|thumb|Les payis d' provnance (rodje) sont les payis d' [[Amerike bijhrece]]. On lz a rispårdou e-n [[Urope]] ey å [[Djapon]] (bleu).]]

End åreut 75.000 e l' [[Walonreye]] l' an 2023. C' est po ça k' on è rtrouve todi dpus di spotchîs so les voyes. End a eto toplin e l' [[Almagne]], foiravant do costé d' [[Berlin]]. Sins esse noté sol mape, on-z e voet ossu e [[Rûsseye]]. Sacwants ont, come di djusse, ebaguer d' [[Amerike bijhrece]] après l' [[Deujhinme guere daegnrece]].

I moussèt dins les [[corti]]s, del nute, et vni magnî des djaeyes pindowes on gros mete hôt.

Bén k' l' **ourson-laveu** est rwaitî tot-z estant evayixhant, sacwants [[årtisses des biesses]] n' sont nén d' acoird avou ça. On n' conoxhe nén co les consecwinces del biesse so l' ecosistinme, mins i shonnreut nén sey pus riscant k' les ôtes poûfrins. On l' amete di fé les fikes avou des manceyès biesses, metans, les taessons. Poirtant, l' **ourson-laveu''' n' est nén mwais eneviè les ôtès biesses, virpus avou les djins. Po-z aschouwer les rujhes, i fåt bén serer les batchs d' ès måjhone. 


Waschbär22.jpg|E l' Almagne (2018).
Ourson lavrece Lîssin.jpg|A Lîssin (2019).
Ourson laveu spotchî.jpg|Spotchî a Telin (2023).


## Sourdants