Betchfessî én

thumb|Mape des disfondowes di "bén" (dinêyes di l' ALW 1, notule & mape 3)

Li **betchfessî ÉN**, c' est on betchfessî scrijha eployî po des mots ki sont prononcîs avou *[[son IN|in]]* so Lidje et Nameur, mins avou **é<sup>n</sup>** (naziålijhî é) après Tchålerwè, çou ki lzî dene on prononçaedje tipike e s' payis la, riwaitî come ene piceure idintitaire do walon.

Li betchfessî én si pout vey pa côps al tiesse d' on mot (), mins il est pus sovint å coron (cawete -én).

## Ôtes prononçaedjes
Li betchfessî ÉN a eto des ôtes prononçaedjes, metans ***'ègn***' el Hesbaye. Did la, des fråzes mocreces po fé "prononcî drole" les djins ki n' ont nén l' minme accint k' vos:
:Mårtén va so s' djårdén; i voet on lapén; i houke si tchén; li tchén vore sol lapén; vo n' la-t i nén k' i l' apice bén !

## Les rîlêyes di mots avou l' betchfessî ÉN
* Mots ki les sfwaits e francès si scrijhnut avou ***ien***
:&gt;&gt;&nbsp;bén, rén, nén, tchén, i vént, dji sotén; t' î téns.
* codjowas di tos les viebes ås cåzants et ås rwaitants do Durant Indicatif Erirece
:&gt;&gt;&nbsp;nos avéns, nos esténs, dji bouténs, nos lodjéns; il avént, il estént, ele finixhént, ele si batént.
* sacwants mots ki s' achevèt pa -in e francès. Sovint, il ont on femrin avou **-ene**.
:&gt;&gt;&nbsp;gamén, malén, vén, djårdén, pårén, Mårtén, lapén (gamene, malene, mårene, Mårtene).
* Mots tot seus
:&gt;&gt;&nbsp;éndjole, djéndjole, cénk, cwénze, vénrdi, séndje, sitrénde, cossén, matén, pepén..

## Disfondowes do betchfessî ÉN

### Dispårdaedje des prononciåcions do betchfessî ÉN

#### Prononçaedje in
Tot l' corin del Walonreye (Nameur, Lidje, Dinant, Sint-Houbert, Bastogne) prononce ***in*** (sicrît e Feller *bin, rin, nin, tchin, i vint*).

#### Prononçaedje én
Li payis d' Tchålerwè (disk’ a Moustî), mins eto li Hesbaye namurwesse (dj' ô bén: dedja dijh cwénze kilometes a Bijhe di Nameur), li Roman Payis, i prononcèt **é<sup>n</sup>** (sicrît e Feller bén, rén, nén, tchén, i vént).
* egzimpe di diccionaires dinant les mots avou ci accint la: O0, C106.
* egzimpe di scrijheus: Émile Gilliard, Paul Gilles, Jacques Desmet (scrijhaedjes avou l' accint d' Melén), Paul Moureau
* egzimpes di prononçaedje: bén , rén , téns / tént / tén  (Joseph Dewez, accint d' Liernu).

#### Prononçaedje é
Sacwants viyaedjes plik plok (Tcheslet, Spå, Ôvîfa), eyet l' Payis d' Heve, i prononcèt ***é*** (sicrît e Feller *bé, ré, né, tché, i vét*.
* egzimpe di diccionaires dinant les mots avou ci accint la: E165, O0 (mins l' mwaisse intrêye est avou «én»).
* egzimpe di scrijheus: Jean-Luc Fauconnier.
* egzimpe di tchanteu: Wiyam Dunker (sicrît insi sol plake «ça va bé»
* egzimpes di prononçaedje: bé () , djanrdé () , fé () , né () , polé () , ré () , tché () , vwèzé ()  (Manfred Lejoly, accint d' Ôvîfa).

#### Prononçaedje iè
* Li Tchestrolet, mins eto sacwants viyaedjes del Bote di Djivet, prononçnut *iè* (sicrît e Feller *biè, riè, niè, tchiè, i vièt*; egzimpe di scrijheu: Calixte Culot, Bernard Jacob).

#### Prononçaedje îⁿ
* Nivele, Les Scåssenes, El Lovire prononçnut «î» ou «îⁿ» (sicrît *bî, rî, ni, i vît*, metans pa Julos Beaucarne, u *bîⁿ, rîⁿ, nîⁿ, i vîⁿt* pa cåzu tos les scrijheus do Moxhon d' Ônea).

#### Prononçaedje ègn
* So l' Hesbaye lidjwesse, on prononce ***ègn*** (*bègn, règn, nègn, tchègn, i vègne*). Ci accint la si va rtrover e rfondou dins li suddjonctif prezintrece des viebes "vini" et "tini" : k' i vegne, ki t' tegnes.
* egzimpes di prononçaedje: reûhègn () .
* Do costé d' Hanu, a Tîne-el-Hesbaye, li son /ɲ/ fond ene miete; reûhègn () .

Ci prononçaedje la est rålmint veyåve dins les tecses e Feller, ca il est rsintou come «retrôclé» pa les oteurs hesbignons, ki polèt scrire åjheymint e lidjwès standård.

### Crombès rimes
Li rfondaedje des arimés va dner sovint des mås d' tiesse, cwand gn a on mot avou l' betchfessî ÉN å coron.
* A Bijhe do Hinnot, i va rimler avou **î**
:Si çki vos djhoz èn plait nén (*nî*), Vos seroz bénrade fåtchî (*faukî*).
* E mitan del Walonreye, avou **in**
:C' est come les sapéns (*sapin*), ça pind !
:A cénk eures å matén (*matin*); avou deus grands tchenas so ses rins (H. Pétrez)
* A Tcheslet, avou **é**.

## Kimint si scrijhèt les mots avou l' betchfessî ÉN dins les ôtes lingaedjes laténs ?
Cåzu tos les mots avou l' francès *IEN* si scrijhèt avou l' betchfessî én.

Foû-rîles:
* les ptits nos (Lucyin, Djuyin, Sinforin, Adriyin).
* les nos d' nåcionålité (Aldjeryin, Tunizyin).
* les pronos d' apårtinance: li minne, li tinne, li sinne.

E-n espagnol et en itålyin, on rtrouve eto des mots avou *IEN* ki respondnut a des mots avou l' betchfessî ÉN e walon.
* e-n espagnol, li codjowaedje do viebe *tener* (tini) ou *venir* (vini) va rsôrti IEN al 2inme et 3inme djins del prezintrece, la kel walon rissôte ÉN: tienes, tiene = ti téns, i tén; pareymint li mot espagnol *bien* (bén) si scrît avou IEN.
* e-n itålyin, *niente* ki respond a "nén".

## Li betchfessî ÉN dins les nos d' djins et d' plaeces
### Nos d' djins
* Mårtén (vî scrijha : *Martien*).
* Robén (vî scrijha : *Robien*).

### Nos d' plaeces
Li betchfessî ÉN va aparexhe dins sacwants nos d' plaeces, ki si scrijhnut asteure avou on IN u IEN.

* Viyaedjes sicrîts avou IN e francès et e walon, mins k' on rtrouve on IEN dins les vîs papîs.
** Nandrin (*Nandren* e 1219, *Nandrien* e 1497, motoit a cåze d' on prononçaedje *Nandrègn*).

* Dins l' Bijhe do Hinnot, li prononçaedje î do betchfessî ÉN va produre des forcoridjaedjes e francès, dizo scrijha IEN, po des mots ki vnèt del cawete flamindje ''-ingen'' et do mot heim (måjhon des cis + pitit no).
** Weddjî (F. *Oeudegh*'ien***; ''Eudegin'' e 1180)
** [[Inguî]] (F. ''Engh'''ien***, Ny *Edingen*, *Adenghem* e 1185).
** Guilinguî (F. Ghislenghien, *Ghilenghin* e 1009, *Gislengem* e 1093).

* E roman payis, li minme cawete va dner li betchfessî én, sicrît come té:
** Bôvetchén (F. *Beauvechain*, *Bauechin* e 1070).

Asteme, bråmint des nos d' viyaedjes ki si scrijhèt e francès avou EN respondèt a on son IN e walon (et nén å betchfessî ÉN).
* Å Bôlin (*Abolens*).
* Djimbe (*Gembes*).
* Weyin (*Weillen*).
* Blehin (*Blehen*).
* Crehin (*Crehen*).
* Måyin (*Maillen*).
* Mélin (*Mélen*).

Disk' al prumire mitan do 20inme sieke, la k' J. Feller va fé admete d' eployî seulmint "in" pol son in, c' esteut li scrijhaedje "en" li pus corant (Grandgagnage l' eploye tofer dins si diccionaire)

## Istwere do betchfessî ÉN
### Diyalectalijhaedje do betchfessî ÉN
A pårti des dates cial ådzeu po Nandrin, Inguî, Weddjî, Guilinguî, on voet bén ki, diviè 1200, ces mots la estént bén des sons IN. Les cmons nos "rén, bén, tchén" estént ddja dandjreus prononcîs come asteure a pårti di 1200–1300. Eto, a pårti di 1400, les scrijheus d' vîs papîs, ki cmincèt a cnoxhe li francès, forcoridjnut avou -IEN les nos d' djins et d' plaeces ki s' dijhèt come li prononçaedje di "rén, bén, tchén" dins leu payis. Eto, on pout dater li stramaedje des accints do betchfessî ÉN a divant 1400.

### Uzaedje do scrijha én come betchfessî
Li betchfessî ÉN a stî atåvlé pa Laurent Hendschel pol rifondaedje do walon e 1994. L' idêye esteut di rprezinter on son tipike do walon. C' esteut li cénkinme betchfessî (après å, ô, xh, jh, et ea). Il a stî accepté pås rfondeus del Rantoele, dizo ene cogne disfaflotêye (***en***: ben, ren, nen, tchen, i vent).
 
Il a stî rfafloté e 1995 po s' raprotchî do scrijhas Feller dedja eployî ene sawice. C' est insi k' il a passé å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996).

### Askepiaedje do betchfessî ÉN raconté dins on roman
:Pu gn a èn årtisse k' aveut vnou do costé d' Couyet – dé Tchålerwè, tote ene trote – k' a volou saveur les pondants et les djondants di totes les sôres d' aclevåvès biesses :
:- Des pourceas, end a-t i ? Et des tchéns ?
:Avou si accint d' après Tchålerwè, i prononcive si bén ci mot la "tchén" ki dj' a stî tot binåjhe k' èm soçon Roland Binsfele åye, å cminçmint do rfondaedje, bouxhî sol clå po k' on rprinde li scrijha "én" dins l' ortografeye do rfondou walon.

## Kimint saveur s' i fåt rfonde avou on betchfessî ÉN ?
Sacwants mots sont ene miete målåjheys a rfonde, copurade les mots k' ont on son "-in" e coron. I s' polnut etinde e sacwantès plaeces avou "-én" (u "-ègn" el Hesbaye, metans).
Li meyeu moyén est d' aler vey dins l' Motî d' Tchålerwè. Les mots ki sont la dizo mwaisse disfondowe -IN ni dvèt nén esse rifondous avou avou "én". On pout eto aler vey e Motî d' Nivele. Les mots avou l' betchfessî ÉN s' î trouvnut dizo ene disfondowe avou -î.

Sovint, cwand on trouve li scrijha AIN e francès, u e vî walon, c' est l' son IN, si on trouve li scrijha IEN, et kécfeye EIN e francès u dins les vîs papîs, c' est sovint rfondou avou l' betchfessî ÉN.
* Rifondous avou **-in**: calpin, calin, pierzin, vint (chife 20).
* Rifondous avou **-én**: terén, sapén, scabén, latén, cossén, lén, lénçoû.

## Dipus d' racsegnes
### Alére
* L. Remacle, *La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600*, p. 93 (ki n' corwaite nén l' cayet come cial).
### Mapes ALW a studyî
Les mapes ALW shuvantes mosternut li spårdaedje des disfondowes do betchfessî én. Cesses-ciales, come seu foninme håyné dins les cognes coinreces.
* Mape ALW 1.3 (bén).
* Mape ALW 1.18 (tchén).
* Mape ALW 3.126 (vénrdi).
Dins des ôtes, on rtrouve bråmint des disfondowes do betchfessî, mins gn des ôtès piceures do mot ki s' î vegnnut maxhî:
* Mape ALW 2.110 (nos savéns).
* Mape ALW 2.112 (i dvént).

### Ahessantès notules ALW
* Notule ALW 6.81 (pepén
* Notule ALW 3.129 (matén
* Notule ALW 4.77 cossén

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Vî scrijha walon, avou l' uzaedje do scrijha "en" (pol betchfessî ÉN, u li son in)
* Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî ÉN
* Prezintaedje e francès do betchfessî ÉN
* 
* Prononçaedje di sacwants mots rifondous avou l' betchfessî én (so les Cmons d' Wikipedia)

## Sourdant