open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amanite moudreuse

L' **amanite moudreuse** (on lome eto "tchapea d' macrale", mins ci mot la est emacralé), c' est èn epweznant tchampion, del famile des amanites, ki vént dins les bwès d' åbes ås foyes. 

## Discrijhaedje

C' est on bea tchampion ki crexhe å waeyén-tins.

I vént al tere dins les bwès d' åbes ås foyes (copurade padzo les tchinnes. 

Si tiesse, disk' a 15 cm lådje, n' a nén todi l' minme coleur. Ça pout aler do vert eschite, å gris bronze ou å vete foirt clair. Li tchapea est eto bén rlujhant et mostere totès ptitès royes, a môde di balinnes di paraplouve.

Li pî do tchampion (15-20 cm, long et 2-3 cm lådje) est ene miete rinflé. Si coleur est blanke, cabolêye di gris olive. Å dzeu do pî, n a-st on blanc anea avou des firlotches.

Å dzo do pî, i gn a-st ene ronde ewalpeure del cogne d' on saetch, fwaite di blankès lames, assez serêyes.

I node ene miete come ene rôze estant djonne. Mins, tot divnant vî, il cmince a sinti mwais.

## Epwezonmint
C' est on epweznant tchampion ki pout touwer ene djin. On vout ki l' impreur romin Clôde, l' Impreur romin djermanike Tchåle VI, li påpe Clemint VII, eyet l' Impratresse di Rûsseye Natalia Naryshkina åyénxhe sitî epweznés ås amanites moudreuses.

Les lumçons endè plèt magnî sins rujhes. 

## Bibiografeye
Tites di lives e francès avou pus di racsegnes so ç' tchampion ci:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons*(Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
* * Larousse des champignons* édition 2004 sous la direction de Guy Redeuilh- ISBN 2-03-560338-2

## Sourdants & pî-notes
Glumiante colibeye

Li **glumiante colibeye**, c' est on tchampion k' on rescontere e toufes ou ptits tropeas so les stos d' bwès di hesse do tins di l' årire-såjhon. Ele poite bén s' no: elle est sovint télmint glumiante k' on l' direut ricovrowe di mokions!

## Discrijhaedje
Tchapea (3-10 cm) a pititès rides, blanc ou foirt påle, d' abôrd emisferike cwand il est djonne i si stind e divnant pus vî, avou on boird translucide.
Lådjes et orizontålès blankès lames avou on boird di coleur brunåsse.

thumb|left|So ciste imådje ci on voet foirt bén l' glumiant aspet ki dene si no a l' espece

Blanc et glumiant stipe (3-7 cm) poirtant on blanc anea a pitites canelures sovint gris-blanc pa dzo.
Li foirt mince blanke tchå n' a pont d' odeur ni d' saveur pårticulire.
Ele vént so les hesses blessêyes, afwebleyes ou moites.

## Eployaedje

La glumiante colibeye n' est surmint nén tocsike mins si disgostante aparince n' egadje nén a l' mougnî.
 
## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Coprin noer d' intche

Li **Coprin noer d' intche**, c' est on tchampion foirt comon ki vént e spessès  conte les stoks ou dizeu les parfondès raecenes des åbes ås foyes.

## Discrijhaedje
Blankinasse tchapea, 3 a 7 cm lådje, del cogne d' ene dimeye eschåfe d' oû, foirt racafougnî, ki n' si drouve jamwais et fond so lu-minme a pårti di ses lameles e divnant ene noere intche.
	
Les libès lameles sont vintrowes et fôrmèt cåzu tot l' coir do tchampion. Ele sont blankes, pu brunes e pu divnèt etirmint noeres
	
	
Blanc pî (8-15x1-1,5 cm), lon, lisse, creus et a fibes, poirtant on foirt tene anea sovint impossibe a vey. Li bas do pî est ledjirmint rinflé.
	
	
Li tchå ki n' est vizibe k' eviè li dzeu do tchapea, n' a pont d' odeur pårticulire mins a ene boune saveur. 

	
I vént dizo tos les åbes a foyes, dins les cortis et so l' boird des voyes del bele a l' arire-såjhon.

## Eployaedje
Bén k' il åye ene boune saveur c' est on tchampion k' i våt mî di n' nén consomer a cåze des malaizes et troubes foirts displaijhants k' i provoke cwand on l' mougne tot e purdant des bwessons alcolijheyes.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
Nîmegue

**Nîmegue** (e neyerlandès, *Nijmegen*, e walon, on prononce erîlêymint *Nîmèk*), c' est 
veye des Bas-Payis, el Guele, so l' Aiwe di Wål, avou 159 556 dimorants. 

C' est l' Påye di Nîmegue ki dna al France les viyaedjes walons del Bote di Djivet.

* News from Nijmegen
Wål

L' **Aiwe di Wål**, e neyerlandès *Waal*, est ene des mwaissès aiwes ki l' Aiwe di Rin s' pårtixhe; ele court 82 kilometes so les mîtrins Bas Payis divant d' s' adjonde a Mouze près d' Woudrichem po fé l' aiwe di Boven Merwede.

Li no d' Wål, ki do tins des Romins esteut *Vacalis, Vahalis ou Valis*, pus taard *Vahal*, est on mot d' etimolodjeye tîxhone, ki vént des catoûs d' l' aiwe (*wôh* = e cogne di havet).

Ponts d' tchimin d' fier:
* inte Nîmegue eyet Nijmegen Lent
* inte Zaltbommel eyet Geldermalsen

thumb|left|Imådje pa spoutnik do schåyaedje inte l' Aiwe di Rin eyet d' Wål, li cmince di l' Aiwe di Wål est e vete coleur.

E 18inme sieke, on-z a fwait deus canås, li ci d' Bijlands (e bleu clair so l' imådje), eyet l' ci d' Pannerdens (e bleu foncé) k' on displaecî l' schåyaedje Rin/Wål di sacwants kilometes, å cmince do canå d' Pannerdens. 
Les ancyins léts d' l' Aiwe di Rin (e rodje vif) et di Wål (e vete clair, åtoû del veye) ont stî souwés, ça fwait ki l' boket inte l' ancyin schåyaedje, eyet l' comince do canå d' Pannerden, k' esteut dins l' tins on boket d' Wål, a passé a-z esse on boket d' l' Aiwe di Rin.
Ife

Èn **ife** (do grek *huphé*, "texhou") c' est on filamint ki n' a pont d' clorofile, et ki intere dins l' constitucion do miceliom des tchampions.
On trouve eto des ifes åtoû des gonideyes des likens, çou ki fwait l' pus gros d' leu tcherpinte.

Èn ife tipike c' est on longou beur, å pus sovint fwait d' kitene, k' etoure, sopoite eyet waerantixh li celule di l' ife.
Pol pupårt des tchampions, ene celule ådvins d' on filamint d' ife est separêye des ôtès celules pa des dvintrinnès paroezes k' on lome e sincieus latén des *septa* (singulî *septum*).

Des tchampions parazites k' i gn a, ont des bokets di  leus ifes k' a candjî po fé on *haustorium*, k' est capåve di moussî dins les texhous di l' ôrganisse lodjoe.
Cwand les ifes sont sfwaitmint candjîs po moussî dins ds ôtès ôrganisses, mins cwand c' est dins des relåcions di simbioze, on les lome des *micorizômes*, et c' est ene sacwè d' foirt consecant k' aide les plantes a poujhî leus nutrimints eyet l' aiwe dins tere, les *micorizômes* si metant åtoû des raecinêyes des plantes.
Mildiou

Li **mildiou** (di l' inglès *mildew*), c' est l' lomaedje di tote ene drîglêye di maladeyes criptogamikes des plantes, k' ataknut notamint l' vegne et les crompires (canadas). 

Il est cåzé pa des tot ptits parazites, li pus sovint des tchampions miscroscopikes (mågré k' ådjourdu, bråmint di ces organisses la ni fjhexhe pus pårteye do ringne des tchampions.

Li maladeye si manifestêye pa des brunès taetches shuvowes pa on ramolixhmint djenerå.

## Sôres di mildious
On lome "mildiou" les indjes di formagnants microscopikes shuvant :

* *[[Plasmopara viticola]]* (mildiou del vegne), ki vént d' Amerike, ey atake li vegne. Si prumî aparexhaedje kinoxhou el France date di 1878. Il a stî e pårteye responsåve, å cminçmint do 20inme sieke, del riwene del viticulteure en Urope, aprume e l' France. 
* *[[Plasmopara helianthi]]*, (mildiou des soleas) 
* *[[Phytophthora infestans]]*  (mildiou del crompire), atake li crompire, et a stî responsåve eviè 1840 di l' egzôde irlandès e l' Amerike. 

On kinoxhe ossu : 
** *[[Phytophthora cactorum]]* (on dit eto *fragariae*) ki s' atake ås fraijhîs, 
** *[[Phytophthora capsici]]* (mildiou do pwevron) 
* *[[eronospora]]*, sacwantès especes ki s' atakèt a des plantes di totes sôres : 
** *[[Peronospora brassicae]]* (cabu) 
** *[[Peronospora destructor]]* (agnon, a) 
** *[[Peronospora pisi]]* (poes) 
** *[[Peronospora spinaciae]]* (spinåd) 
** *[[Peronospora tabacina]]* (toubak) 
* *[[Pseudoperonospora]]* 
** *[[Pseudoperonospora cubensis]]* (mildiou des cawoûtacêyes)
** *[[Pseudoperonospora humuli]]* (mildiou do houbion) 
* *[[Bremia lactucae]]*, s' atake a l' salåde et a l' artichô.

## Espaitchance
On pout espaitchî l' mildiou di si spåde :
*e distrujhant les debris d' culteure et e s' fijhant cwite des plants ki sont malådes; 
*e fjhant des rotåcions di façon a fé li necessaire po ki l' minme culteure ni soeye nén rplantêye trop vite so ene minme parcele; 
*e dnant di l' air et e dnant djusse çou k' i fåt d' raiwaedje mais nén d' pus; 
*e tchoezixhant des aguereyès varyistés; 
*e fjhant des traitmints fondjicides ; 
pa des solucions cuprikes (a båze di vert-di-gris) come li boleye bordulesse ou l' boleye bourguignone;
*en eployant des fondjicides di sinteze.
Emîsseure

thumb|so d' l' avoenne
L' **emîsseure** (on dit eto : el **rouye**), c' est ene maladeye ås tchampions microscopikes, k' adjond copurade les dinrêyes, mins ossu toplin des ôtès plantes.

## Discrijhaedje
L' emîssêye dinrêye est come pikêye di des brunes ou des djaenès taetches, come des erunixheures, so les buks et les foyes.


rouye_oidje2_wi.jpg|emîsseure do oidje
rouye_oidje1_wi.jpg|(Rincosporiôze)


Les emîsseures des dinrêyes, c' est puvite des tchampions del famile des *Uredinalae*. 

Li rouye pout ataker eto le verdeures come li celeri. Dins l' lingaedje corant, on dit: les celeris ont «l' maladeye».

Li rouye rishonne ene miete a l' alternarioze, k' est rascråwêye pa on parint do mildiou (ci famile la n' est pus rwaitêye come des tchampions microscopikes å djoû d' ouy).
 
## Mediaedje des rouyes des dinrêyes

 
Gn a bråmint des towe-tchampions (fondjicides) ki rotnut siconte del rouye, inte di zels, l' azossistrobene, li metil-tiofanate eyet l' carbindazene. 
 
I fåt medyî divant k' les dinrêyes ni påtexhe, ôtmint, les spores åront ddja ataké les grins. Li mî, c' est tins do stindaedje (montaedje a påte). Cwand gn a bråmint do risse, on pout eto médyî deus côps, å fortchaedje et l' deujhinme côps djusse divant l' florixhaedje.
 
Ene dinrêye médieye siconte des rouyes pout rinde cåzu l' dobe ki ene nén médieye. Les grins sont bråmint pus gros, et pus beas. I s' vindèt bråmint mî.
 
## No dins les ôtes lingaedjes
* francès *rouille* (k' a dné l' no walon).
* arabe marokin *harraguiya* (li ptite brouleuse).
Amanite towe-moxhe

L' **amanite towe-moxhe** (on lome eto "tchapea d' macrale", mins ci mot la est emacralé), c' est èn epweznant tchampion del famile des amanites ki vént dins les bwès.

Si tchapea si stind et s' agrandi avou l' ådje. Et fé vormint tuzer a on tchapea come les macrales avént.

## Discrijhaedje

C' est on tchampion avou on tchapea 20 cm lådje, di rodje coleur. Mins i pout tourner a l' orandje, et minme å djaene e divnant pus vî. Come dit pus hôt, li tchapea s' alårdjixh et s' racroler tot divnant vî.

Sol tchapea, gn a des toplin di blankès taetches, ki c' est des peas plakêyes après l' tiesse do tchimpion. Asteme ! l’ åbusson pout aveur sitî rlavé del plouve, et les blankès peas evoye.

Les lames sont libes, blankes a djaene citron. 

Li pî fwait 25 cm di hôt so 3 cm di lådje. Il est blanc et lisse, et a èn anea. Mins, pa des côps, ci-ci manke. 

Li rinfelmint do pî (bule) mostere des ptits gris bokets d' vwele ki s' disfirlotchèt. 

Il a ene blanke tchå, ene miete orandjêye dizo l' pelete do tchapea.

Il a ene douce odeur eyet on bon gosse.

## Biyonaxhes

I vént al tere dins les bwès, ttossu bén dins les sapinires, ki les bwès d' åbes ås foyes, aprume so des surès teres. 

I crexhe di l' esté disk' al fén di l' erire-såjhon. 

## Epwezonmint
C' est èn epwezoné tchampion, a cåze des foitès dôzes di totès sôres di pwezons inte di zels li muscarene. Did la si no e sincieus latén *Amanita muscaria*.

## Sourdants & pî-notes
 


Image:Amanita muscaria .jpg
Image:Paddestoel Donkerbroek okt04.JPG|onk k' a tourné a l' orandje
Image:Toadstool in pine forest.jpg|onk k' on voet bén l' anea
Image:Amanita muscaria1.jpg|On tot djonne ki vént d' rexhe di tere
Image:Mushroom3.jpg|onk on pô pus vî
Image:Amanita-Muscaria-Side-2008.jpg|deus veyou do dzo, k' on voet les libès lames
Image:Fly amanita - spot.jpg|
Årmilire coleur di låme

L' **årmilire coleur di låme** (on dit eto : **tiesse di meduze**), e sincieus latén *Armillaria mellea*, c' est on tchampion foirt corant, del famile des årmilires, ki vént todi a grossès taetches et k' a on pî sins volve mais avou èn anea.

L' årmilire coleur di låme atake les raecinêye des åbes, et fé des defåts dins l' bwès.

*L' årmilire coleur di låme est foirt rishonnante a l' [[årmilire d' Årdene]], ki crexhe sol li [[schayisse]].*

## Discrijhaedje

C' est on tchampion avou on tchapea (3 a 10&nbsp;cm) di djaene coleur avou on boton pus foncé å mitan, des blankès lames serêyes ki purdèt li minme coleur ki l' tchapea e divnant pus viyes, on grand (8-20 x 1-2 cm) et pwintou pî, foirt elastike, fibreus et coriant. 

Il a ene blanke et flotchteuse tchå, sins waire d' odeur et ene miete seur.

## Biyonaxhes

I vént surtout so les stoks des vîs åbes ou les coxhes toumêyes al tere, di l' esté al fén di l' erî-såjhon disk' ås prumirès djalêyes. On l' rescontere purade sol castinne, el Walonreye, el Fåmene ey el Gåme.

## Eployaedje

C' est on bon tchampion cwand il est codou tot djonne sins s' pî et bén cût.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encylopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04007940-8
Todi poujhåve enerdjeye

Le **todi-poujhåve enerdjeye** u l' **nén spoujhåve enerdjeye**, u co **ranouvlåve exhowe**, c' est ene enerdjeye ki n' si  nén.

## Sôres di todi-poujhåvès enerdjeyes
* enerdjeye des corantès aiwes : hapêye dins les astantches.
* enerdjeye do solea : hapêye påzès plakes solrinnes ou les miroes solrins.
* enerdjeye di l' air : hapêye påzès tourniketreyes.
* enerdjeye des waches del mer.
* enerdjeye del saetche et del rissaetche del mer.
* enerdjeye des plantes et des ansenes.
* enerdjeye del pardonde tchaleur del tere.
* enerdjeye des plantes :
** bwès d' tchåfaedje.
** biyocarburants.

## Uzaedje des enerdjeyes todi poujhåves dins tchaeke payis.
Porcintaedje des enerdjeyes todi poujhåves dins l' enerdjeye totåle e 2004.
* Beldjike : 1, 6 åcint.
* Almagne : 6, 5. åcint.
* France : 16, 3 åcint.
* Daenmåtche : 17, 4 åcint.
Ceréjhe

Les **ceréjhes** c' est l' frut do **cerijhî** (k' on dit eto l' **tchersî**).

C' est on frut ki vént a trokes, bén rodje et rond, avou on nawea (pirete), et k' est maweur diviè l' moes d' djulete el Walonreye. 

Mins gn a toplin des ôtès sôres di cerijhîs, inte di zels, li såvadje tchersî.

*On rtrouve li mot "cerijhî" est eto dins [[cerijhî (toponimeye)|sacwantès plaeces del Walonreye]].*

## Atakeus
Les ceréjhes, gn a des moxhons ki les magnnut voltî, come les måvis, les ôrimieles. 

On-z è cåze sovint dins l' xhinaedje di leu xhufla. 

## Sôres di ceréjhes
* grintche.
* såvadje ceréjhe ki vént so les såvadjes tchersîs.
Djilî

**Djilî** (F. *Gilly*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye rebané avou Tchålerwè.

*I gn a-st eto ene comene del Swisse lomêye Djilî ([[Gilly (Swisse)|Gilly]]).*

* Dimorants:
** Lomaedje: les Djilitwès (F. Gilliciens).
** Sipotaedje: les Veas, les Gayoles.

## Tuzance walone
* Dramatike walone di Djilî : *Les Disciples de Chenier* (**Les shuveus da Chenier**) https://web.archive.org/web/20071223102031/http://www.chenier.be/
* Raploûs des Gayoles del Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele.

## Economeye
Dins l' tins, Djilî esteut rlomêye po ses belès botikes. Gn aveut bråmint do costé des cwate-brès. Mins dispu ki gn a Ville2 (Veye2) bråmint des botikes ont candjî d' plaece et bråmint ds ôtes ont seré. Asteure, gn a co des botikes a Djilî.

## Referinces ey sourdants
Grintche

Li **grintche**, c' est ene sôre di ceréjhe, pus seure di gosse. C' est avou les grintches k' on fwait del Krik (ene sôre di gueuze gurnadene). Li djus d' grintche est eto eployî po les såces. 

Li grintchî est foirt edurant; i sorvike ås deurs iviers. Les grintchîs florixhèt foirt timprous.

## Li mot "grintche" dins les nos d' plaece
* li Grintchî, : no d' ene plaece di Graide; gn a eto Agrintchenet, ki pôreut esse li grintche-tienet, pitit tiene ås grintches.

## No del grintche dins les ôtes lingaedjes
* francès : *cerise du Nord*.
Gilly (Swisse)

thumb
**Gilly**, c' est l' no d' ene pitite comene del Swisse, dins l' canton di Vaud, el distrik di Rolle.

*Li comene poite li minme no francès ki l' ban walon d'  [[Djilî]].*

* Dimorants: 768 (2000).
* Limero del posse: 1182
* Canton: Vaud
* Sitindêye: 778ha
* Hôteur: 483m
Påwionacêyes

Abreae    
Adesmieae    
Aeschynomeneae    
Amorpheae    
Bossiaeeae    
Brongniartieae    
Carmichaelieae    
Cicereae    
Crotalarieae    
Dalbergieae    
Desmodieae    
Dipterygeae 
Euchresteae    
Galegeae    
Genisteae 
Hedysareae    
Indigofereae 
Liparieae    
Loteae    
Millettieae    
Mirbelieae    
Phaseoleae    
Podalyrieae    
Psoraleeae    
Robinieae    
Sophoreae    
Swartzieae    
Thermopsideae    
Trifolieae    
Vicieae    

*Loukîz dins l' årtike*

Ene **påwionacêye** (e sincieus latén *Faboideae*, dins l' tins *Papilionoideae*), c' est ene plante d' èn ôre a pårt, k' est capåbe, pa ses raecinêyes di s' nouri a pårti di l' azote di l' air. Eto, ele va esse ritche e proteyenes, et va aritchi l' tere e nitrodjinne. Elle ont å pus sovint des foyes foirt cotaeyeyes, et des fleurs come des påwions.

## Sôres di påwionacêyes
### fleurs des tchamps
* blanc coucou
* coirvece
* stantche-boû

### Coûtivés fôraedjes
* luzere
* clåves

### Legumineuses ahivêyes come verdeure, po leus poes
* lintile
* pitit poes
* poes d' Rome
* poes d' souke
* feve
** ninte
** manjtou

### Legumineuses bouxhons
* arcacia mimoza
* acacia do Nil (*Acacia nilotica*)
* djiniesses
** djiniesse a ramons (*Cytisus scoparius*)
** djiniesse ås spenes (*Ulex europaeus*)

### Legumineuses åbes
* arcacia (*Robinia pseudoacacia*)
Vesse-di-leu pierlêye

Li **vesse-di-leu pierlêye**, c' est ene vesse-di-leu avou come des ptitès pieles so s' tchapea.

 *[[Lycoperdon perlatum]]*

## Crexhaedje
Ele vént ossu bén dins les tchamps k' dins les bwès. Dins les tchamps, on l' pout confonde, did lon, avou èn åbusson ordinaire.


File:Åbusson et vesse-di-leu dizeu.jpg|åbusson (a droete) et vesse-di-leu veyou do dzeu
File:Åbusson et vesse-di-leu dizo.jpg|les minmes veyou do dzo
Poerî

thumb|tchacossea d' poeres
thumb|cûte poere
thumb|poureye poere dins des fraijhîs, avou on påwion dsu
Ene **poere**, c' est on longou frut, pus lådje å cou k' al copete, avou ene fene pelote djaene-vete ey ene blanke, tinre et soucrêye tchå.

Li poere vént sol **poerî**

 *Pyrus spp.*

 rôzacêyes.

*Li poere est d' ene ôte indje kel [[poere di cwin]].*

*Li mot "poerî" avént eto kécteye [[poerî (toponimeye)|ezès nos d' plaeces]].*


Poeres maweures et vetes.jpg|des vetes et des maweures
Tåvlêye poeres transene.JPG|tåvlêye poeres, kécfeye del sôre "transene"
Poeres et poeres di cwin.jpg|thumb|poeres (å dzo) et poeres di cwin (å dzeu)


## Les pårteyes d' ene poere
* li cawe
* li moxhe
* li tchå.
* li  (çou ki dmeure cwand on-z a magnî l' bon), avou les piretes.

## Vinaedje des poeres.
Florixhåjhe des poerîs : diviè l' moes d' may, el Walonreye.

Codåjhe : diviè l' moes d' octôbe; disk' å moes d' decimbe po les sôres d' ivier.

Ene trop ptite poere, må vnowe, si lome ene tchitche u on .

Pacô, ele sont pindowes cåzu al minme plaece, en on  

## Viyès sôres di poeres del [[Walonreye]]
* li poere  u poeres di Mitchî.
* li poere di longue
* li rigåd.
* li pépé.
* li bergamote
* li Petrea (petralî).
* li poere di cardinå: sôre di poere d' ivier.
* li poere di coirdjibåd.
* li , citêye pa J. Calozet, mins ki n' egzisteut pus al fén do 20inme sieke.
* li baluron.

## Magnaedje des poeres
* totes crowes.
* dins des weks.
* come **cûtès poeres**: Dinltins, copurade a Lidje, gn aveut des martchandes k' endè vindént avå totes les voyes.
* poere å vinaigue, k' on wårdéve dins des grands pots d' grès.

## Maladeyes des poerîs
* feu bacteryin
Scrijha

On **scrijha**, c' est ene lete (â, b, é, f evnd.), ou ene troke di deus (xh, ch, an) ou troes letes (tch, sch ), ki siervèt a scrîre: 
* des sons aparintés do lingaedje, metans :
** d, dins "oudonbén", si prononce *ou<FONT COLOR="#0000ff"><B>d</B></FONT>ôbin* u *ou<FONT COLOR="#0000ff"><B>t</B></FONT>ôbé*
** ô, dins "côp", si prononce *c<FONT COLOR="#0000ff"><B>ô</B></FONT>p*, *c<FONT COLOR="#0000ff"><B>ô<SUP>n</SUP></B></FONT>p*, *c<FONT COLOR="#0000ff"><B>oû </B></FONT>p*; evnd.
* des foninmes aparintés do lingaedje
** metans xh, dins pexhon, si prononce *pè<FONT COLOR="#0000ff"><B>ch</B></FONT>on* ou *pè<FONT COLOR="#0000ff"><B>h</B></FONT>on*
** metans w, dins waxhea, si prononce *<FONT COLOR="#0000ff"><B>w</B></FONT>ahê*, *<FONT COLOR="#0000ff"><B>w</B></FONT>achê* ou *<FONT COLOR="#0000ff"><B>v</B></FONT>achê*, *<FONT COLOR="#0000ff"><B>v</B></FONT>acha*
* des diferinces inte pårlers
** metans ea, dins novea, si prononce *nov*ia* ou *nov*<FONT COLOR="#0000ff"><B>ê</B></FONT>*.
 
E rfondou walon, on eploye pus sovint li mot "scrijha" po djåzer des "betchfessîs scrijhas". 
 
*Li mot "scrijha" a eto des [[:Wikt:sicrijha|ôtes sinses]]*.
 
## Hårdêye difoûtrinne
* Ortografeye eyet prononçaedje do walon
Betchfessî scrijha

On **betchfessî scrijha** u **diyasistinme ortografike**, c' est on scrijha ki rprezinte on son u on foninme k' est prononcî foirt diferin totavå les accints d' on lingaedje nén co rfondou. 

Eto, ci son u ci foninme la, serè scrît di dpus d' ene manire si on s' sieve d' ene ortografeye fonetike. 

Dins ene ortografeye ortografeye rifondowe, li son u l' foninme est todi scrît pareye.
 
## Uzaedje
Les betchfessîs scrijhas sont-st eployîs purade dins les lingaedjes ki s' ont rfondou å 20inme sieke, et k' ont on grand dispårdaedje djeyografike di leus pårlers, et nole grande veye metowe å corin do payis. Gn a, metans, e walon, occitan, burton, pweturlin (c' est l' ortografeye a betchfessîs scrijhas do burton et do pweturlin k' a dné l' idêye d' eployî cisse tecnike la pol walon). 
 
## Djivêye des betchfessîs scrijhas do walon
* Li betchfessî å 
* Li betchfessî ae
* Li betchfessî ai
* Li betchfessî ea
* Li betchfessî én
* Li betchfessî ey
* Li betchfessî jh
* Li betchfessî ô
* Li betchfessî oe
* Li betchfessî oen
* Li betchfessî oi
* Li betchfessî oy
* Li betchfessî sch
* Li betchfessî sh
* Li betchfessî xh

## Cåzu-betchfessîs
Dilé les ricnoxhous betchfessîs scrijhas, gn a eto sacwantès letes ki rotèt come des betchfessîs, sins nd aveur li no. Nos les lomrans les cåzu-betchfessîs.

## Istwere do diswalpaedje des betchfessîs scrijhas e rfondou walon
Les prumîs betchfessîs (såf oe, oi et sh) ont stî prezintés pa Laurent Hendschel å no del tåvlotêye rifondaedje di l' UCW å raploû d' Mårcinele di 1996, sins rescontrer d' l' adire emey les cis k' estént la.

## Betchfessîs scrijhas et vî walon
Bråmint des betcfessîs scrijhas sont dedja diferincyîs e vî walon.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pondants et djondants so les betchfessîs scrijhas e walon

## Sourdants
Cåzu-betchfessî

On ** cåzu-betchfessî**, c' est ene lete ki rote come on betchfessî scrijha, sins nd aveur li no.
 
Ça pout esse eto on foninme ki s'mostere tofer dizo l' minme discandje di lets et k' åreut polou divni on vraiy betchfessî, mins k' a stî rfondou å cas pa cas. 
 
## Cåzu-betchfessî é
### Egzimpes
é riprezinte ene discandje é   i / î  dins sacwants mots come :
*  (*cèrîje*, *cèlîhe*)
*  (*chirudjin*)
*  (*dîme*)
*  (*lîre, dji lî*)
*  (*lit*).
*  (*litanîye*, *lîtanèye*)
*  (*pî*, pus laid)
*  (*pis* d' vatche)
*  (*prîjî, prîzer*)
*  (*sîye, sîle*)
*  (*sézanèye, sizanîye*)

Li lete shonne todi esse, udon dins l' dierin pî (ey adon ridivni «i» dins l' parintaedje), udon dins l' prumî pî (préjhî, cérudjin, sézaneye), ey adon, esse nén candjåve.

### Discandje di voyale å mitan do mot
Come des ôtès voyales, li cåzu-betchfessî "é" va esse ricandjî på son î cwand i s' va rtrover å mitan des mots.
* ; foû-rîle : léjhou.
* 
* 

### Alére
* L. Remacle, *La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600*, p. 64-67.

## Cåzu-betchfessî LH
Li dobe lete LH aparexhe dins les vîs scrijhas, diviè 1250 (*[[Påye (viyaedje)|Paalhe/Pailhe]]*, *[[Boye|Boëlhe]]*), po rinde on ridaedje L  Y.

Il åreut polou divni on betchfessî "LH" dins , , , , .

I n' a nén stî ritnou paski ci scrijha la n' egzistêye nén dins des lingaedjes corants po les djonnes Walons, et k' il a stî atåvlé foirt tård (2000) dins li rfondaedje do walon.

Il a stî rprins dins l' sistinme ortografike Djôr.

## Lete W come cåzu-betchfessî
Dins des mots come , , evnd, li W si pout prononcî W u V.

## Li lete H come cåzu-betchfessî
Cwand ele ristope on hiket, li H pout esse riwaitî come on cåzu betchfessî, pask' i s' pout prononcî H u Y (et kécfeye W) : , , . 

Dins l' minme uzaedje, c' est padecô Y k' est ritnou : , . 

## Alére
* L. Remacle, *Les variations de l'H secondaire ene Ardenne liégeoise*, p. 100-101.
Boloe bén moussî

Li **boloe bén moussî**c' est on magnåve tchampion k' on rescontere todi ås pîs des melezes. 

## Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea djaene-citron a brun-orandjé, 5 a 10&nbsp;cm hôt, d' abôrd emisferike, e clotche, convecse et enfin asplani, avou ene glumiante cuticule; des courts tubes di coleur djaene d' ôr et pu brunasses dischindant disk' a sol dizeur di s’ pî.

Pî (6-10 X 1-2 cm) cilindrike di coleur blanc-crinme divnant brun-rossea poirtant èn anea blanc-crinme.

Il a ene djaene sipesse tchå ki s' tént bén å cmince et pu ki dvént vite mole. 

Il a ene odeur ki fwait sondjî ås foyes di djeraniom k' ont stî cafougneyes.   

I vént al tere dins les bwès micses todi ås pî des melezes (ki l' tchampion vike e simbioze avou, c' est on tchampion micorizike) di l' esté a l' erî-såjhon.

## Eployaedje
C' est tchampion k' on pout mougnî mins i n' a pont d' tinowe et pont d' sawoura.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Målagadlêye coulmele

Li **målagadlêye coulmele**, c' est on tchampion ki n' a pont d' volve et ki s' tchapea si rtire åjheymint di s' grand pî, ki poite èn anea.

## Discrijhaedje
Li tchampion a-st on tchapea (8-18 cm) e fôme d' oû, s' asplanixhant avou l' ådje po divni ene miete bombé, di coleur gris-bedje a brun-ocre a grossès ritrossêyès peletes, avou des blankès lames, on long et lisse pî
(10-15 x 1-1,5 cm) di coleur grijhe ki poite èn anea.
Si tchå est blanke, tinre et spesse. Elle a ene doûce odeur et bon gosse. 
Tot l' tchampion rodji foitmint cwand on l' côpe et ses lameles si pikèt di rodje avou l' tins.
I vént ossu bén dins les bwès a foyes ki dins les sapéns
mins ossu dins les pateures a l' orire des bwès, del fén d' l' esté disk' a l' erî-såjhon.

thumb|left|Målagadlêyes coulmeles (adultes)

## Eployaedje

Li målagadlêye coulmele est on foirt bon tchampion si on-z a sogne di n' nén mougnî s' pî k' est deur a ddjerer.
 
## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Priyires di l' après-rciner

Les **priyires d' après-rciner** u d' **après-soper** (on dit eto: les **compleyes**), c' est l' 2inme priyire del djournêye, ki s' dit après k' ons a rciné (sopé), et dvant di s' coutchî. Ça s' lome *αποδείπνον (apodeipnon)* e grek, *după-cinar* e roumin, *completorium* e latén, *complies* e francès.

L'après-rciner a normålmint 3 psåmes dins tos les rites et des priyires po kel Bon Diu aide les djins a doirmi. Cisse priyire est l'imådje del etermint da Djezus-Cri.

Dins l' rite bizantin, e cwareme (foû des semdis et dimegnes), on preye li *grand après-rciner*, avou 10 psåmes di dislamintaedje et avou 4 tchants di dlamintaedje des lives des profetes, eyet des priyires di penitince des Peres di l' Eglijhe, et co avou bråmint des adjnolaedjes et asglignaedjes a tere a mode di moslimîs.
Vepes di Glaireuse (tchanson)

Les **vepes di Glaireuse** (on dit eto: les **vepes di Måcli**, les **vepes di Moirmont**, les **vepes di Smel**, les **vepes di Djenvå**, les **vepes di Tåverneu**, u **vepes di Ronsåt**, c' est ene tchanson comike inte deus djins, a môde di psåme, come a vepes, ene feme ki dmande cwè e francès et s' valet ki respond e walon. 

Les vepes di Glaireuse ont stî adjinçnêyes po fé rire di des hamteas ki n' avént pont d' eglijhe. Les djins did la estént rwaitîs come foirt erirés.

## Les hamteas la k' on-z î tcchante des sfwaitès vepes
C' est tos hamteas del province do Lussimbork
* Glaireuse
* Djenvå-dlé-Leglijhe
* Grimbiemont
* Måcli
* Moirmont-dlé-Masbor
* Ronsåt-dlé-Bietris
* Simel (dé Libråmont)
* Tåverneu

## Ene modêye des vepes di Glaireuse
:- Qu'achèteras-tu comme robe à ta femme, mon petit fils Jean Israël ,
:Qu'achèteras-tu comme robe à ta femme, mon petit fils, Jean Joli ?
:- Ene boune cote di coton, *ma bonne mère, ma tendre mère, je vous le dis*
:N' alez nén croere ki djel vôreu vey avou des mini-djupes po-z esse ås corants d' air, o non, neni !

:- Qu'achèteras-tu comme souliers à ta femme, mon petit fils Jean Israël ,
:Qu'achèteras-tu comme souliers à ta femme, mon petit fils, Jean Joli ?
:- Ene boune pwaire di galotches, *ma bonne mère, ma tendre mère, je vous le dis*
:N' alez nén croere ki djel vôreu vey avou des hôts-talons po s' toide les pîs, o non, neni !

:- Qu'achèteras-tu comme bas à ta femme, mon petit fils Jean Israël ?
:Qu'achèteras-tu comme bas à ta femme, mon petit fils, Jean Joli ?
:- Ene boune pwaire di tchåsses di linne di berbis, *ma bonne mère, ma tendre mère, je vous le dis*
:N' alez nén croere ki djel vôreu vey avou des pantis, k' on croet k' i catchèt åk et ki mostrèt tot, o non, neni !

:- Comme soutien-gorge, qu'achèteras-tu à ta femme, mon petit fils Jean Israël ?
:Comme soutien-gorge, qu'achèteras-tu à ta femme, mon petit fils, Jean Joli ?
:- Ele les lairè pinde, *ma bonne mère, ma tendre mère, je vous le dis*
:N' alez nén croere ki djel vôreu vey rasserêye disk' a todi, o non, neni !

:- Comme chapeau, qu'achèteras-tu à ta femme, mon petit fils Jean Israël ?
:Comme chapeau, qu'achèteras-tu à ta femme, mon petit fils, Jean Joli ?
:- On bon beret alpin, *ma bonne mère, ma tendre mère, je vous le dis*
:N' alez nén croere ki djel vôreu vey avou ces grands ploumeas la, o non, neni !

:- Où mettras-tu coucher ta femme, mon petit fils Jean Israël ?
: Où mettras-tu coucher ta femme, mon petit fils, Jean Joli ?
:- Dissu l' djoke des poyes, *ma bonne mère, ma tendre mère, je vous le dis*
:N' alez nén croere ki djel vôreu vey tos les djoûs a costé d' mi, o non, neni !
Ofice crustin

Èn **ofice crustin**, c' est totes des priyires ki les crustins dijhnut tertos eshonne dins ene eglijhe, copurade dins les moustîs, les abeyes, les covints.

## Mwaisses ofices crustins
* messe
* sacramints
* les 7 priyires (ofices) del djournêye
* benixhaedjes
* absoutes
Mont-dlé-Oufalijhe

**Mont-dlé-Oufalijhe** (F. *Mont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oufalijhe, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **6661** (nén candjî).
* limero diyalectolodjike : **B 14**.
* Sipotaedje des djins : Les Veas (*vês*).

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Mont-dlé-Oufalijhe
### Hamteas
* Tåverneu
* Achoufe
* Wilogne et Diné
* Fontnaye
* Sovrin

### Ôtès plaeces
* Ezès wayeas (*èzès wayês*)
* e Fwè (o fwè)
* sol mont; padrî l' mont (*podrî*)
* padrî l' hesse (podrî l' hèsse)
* el forire (*ol forîre*)
* sol plin (padzeu l' Méresvå)
* e Méresvå (*è Mérèsvâ*)
* ezès prés (*ozès prés*)
* ezès bouxhis (*ozès bouchis*), sol bouxhi, Ronbouxhi.
* ezès Clizers (*ozès Clizèrs*)
* li grand-rote, voye d' Achoufe.

## Rilidjon
Eglijhe sint Lambiet. 

Grande dicåce : al Sint-Lambiet (17 di setimbe)

Pitite dicåce : al Sint-Pire (29 di djun)

## Istwere
Li viyaedje esteut pus bas ki n' est asteure, e "Meresvå", e dschindant viè Achoufe. On-z î a rtrové des pires di tombe. 

E moes d' may 1940, ene grande årmêye almande (tanks, camions, mins eto des tcheretes ås tchvås) ont vnou på Tcherå, et ont dischindou pal voye d' Achoufe, et fé bråmint del poûssire. Tote cisse poûssire la s' a rashî so les tchamps sol mont k' ont divnou tot gris.

## Tuzance walone
### Waloneus
* Sicrijheu e walon : André Lamborelle.
* bouteuse pol walon : Monique Tireliers.

### Eredjistrumints
thumb|dijhêye ås djonnes ki rivnént e viyaedje et djåzer francès|center

*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Léon Thomas avou l' accint d' Mont pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Intrez don (gazete)

thumb|Coviete d' "Intrez don" lº 1

Li rvuwe e walon **Intrez don** si lome, po dire li vraiy **Intrez don, ni dmanoz nén sol soû, et s' vinoz boere ene djate di bon cafè**, c' est ene gazete, fok e walon, askepieye pa François Nyns et Richard Joelants e 2000. Elle a djoké e 2006.

Pa des côps, li tite est co pus long. Li rvuwe ni parexhe ki cwand gn a assez des tecses, mins c 'est a pô près on troes-moetî.

## Contnou
Gn a del powezeye, des cåzaedjes di  tchansons, mins eto del prôze nén racontrece, so les sudjets do moumint (come l' Afwaire Dutroux). 

Eneviè bråmint des ôtès rvuwes ki n' eplaidèt ki des tecses di belès letes, gn a eto des prinjhes di pozicion sociåles et politikes ki polèt soude des tecses. Gn a eto des etnotecses come so les vîs djeus d' efants, u so les nos d' plaeces.

“Intrez don” eplaide eto des tecses di des vîs scrijheus rovyîs do payis d' Gråce-Hologne, come Joseph Sécretin.

Les scrijheus sont purade do payis d' Lidje, mins gn a eto des tecses d' ôte pårt (come les cis des tchansons da William Dunker si cåzaedjisse, André Gauditiaubois). Adon, i sont replaidîs avou l' accint d' Gråce.

Li rvuwe est imprimêye a môde di sillabusse, et vindowe å limero (3 €), direk påzès eplaideus. 

Ele poite l' anonce, a pårti do lº 2 : «Ene riproduccion, minme pa ptits bokets, est todi foirt ricmandêye, tot raplant, bén seur, li no d' l' oteur».


Imådje:intrez_don2_wi.jpg|boket dzeutrin del coviete d' «Intrez don» lº 2
File:Intrez don Faulx.jpg|limero speciå so les pinsêyes da Pire Faulx


## Sacwants tites, et scrijheus del rivuwe.
* lº 1 : Intrez don, ni dmanoz nén sol soû, et s' vinoz boere ene djate di bon cafè avou Richard Joelants et François Nyns. Oteur invité : Gilbert Mottard.
* lº 2 : Intrez don, ni dmanoz nén sol soû, et s' vinoz boere ene pitite di bon cafè avou les deus oteurs des hôteurs, Richard Joelants et François Nyns, et leus invités : Marie-José Heusdain, Hélène Lefer, Natalie Raquet, Léon Colson, Gilbert Heusdain, Félix Louis, Jean Lodewyc, Hubert Maréchal, Gilbert Mottard, Joseph Pannaye, Jean-Pierre Vervier, Gérard Wislez, et André Gauditiaubois.
* limero speciå avou les pinsêyes da Pierre Faulx.
* l° 8: Léon Bukens, Jos Amel…
Chaïbia

**Chaïbia** (prononcîz *Chaybiya*), c' est li ptit no, et l' no d' årtisse da **Chaïbia Tallal**, ene pondeuse nayive marokinne. Elle a skepyî a Tnine Chtouka, el province d' El Djadida e 1929, et mori d' ene atake å cour li 2 d' avri 2004 a Casablanca.

Elle a cmincî a dessiner avou ses doets so des cårtons, sins mostrer ses desséns a nolu. Si fi a volou aprinde po-z esse pondeu. Adon, ele lyi a atchté des broushes et des pinceas.

On bea djoû, si fi a priyî a marinde on fén cnoxheu des pinteures. C' est l' prumî côp ki Chaybiya oiza mostrer ses dessinaedjes. L' ome a stî (a bon) reyusse et fé martchî avou leye po ponde des vraiyès toeles po ene espozicion å *Göthe Institut* a Cazablanca e 1966. Did la, elle a stî cnoxhowe long et lådje et do côp après, fé èn ôte mostra å *Musée d' Art Moderne* a Paris.

Ses ouves ont stî espôzêyes dis bråmint des payis d' Urope (France, Almagne, Daenmåtche, Bas-Payis, Swisse, Beldjike) et del Mîtrinne Mer (Marok, Grece, Catalogne, Eibiza, Tunizeye, Espagne, Grece) et minme pus lon: Irak, Braezi, Cuba ey Estats-Unis; mins c' est copurade el France ey å Marok k' i gn a-st avou l' pus d' espôzucions avou ses tåvleas.

Chaïbia esteut foirt avnante et amiståve, et todi gaiye, et nén grandiveuse po on sô, minme cwand ele divna li chouchoute des raploûs årtistikes des pus spepieus pondeus. 

thumb|Dessén k' on dit a l' efant dessineu : "Vouss fé del Chaybiya" ? 

Chaybia est loukeye come èn egzimpe d' årtisse-pondeu k' a-st arivé al copete del schåle sins måy aveur shuvou on cour di dessén, u aler tchabårer addé on grand mwaisse d' ene sicole di pinteure. 

Co dins les anêyes 2000, e Marok, cwand on voet ene feye ki pond sins aveur aprins, on lyi dit: "To vous fé del Chaybiya !"

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene waibe so Chaybiya (e francès, avou des imådjes di ses tåvleas, des respondas, des fotos)
Boloe d' esté

Li **boloe d' esté**, c' est on tchampion, clapant a magnî, k' on rescontere cwand il a fwait waerneus (foirt tchôd et pu ene miete crou), dins les clairs bwès ås foyes (copurade addé les ptitès trokes d' åbes ki leyèt passer l' loumire do solea et s' tcholeur).

## Discrijhaedje
Tchampion k' a on tchapea bombé et vroûlté (7 a 20&nbsp;cm), bén e tchå, di coleur paye a brun, åyant sovint cwand i fwait setch des crevådes e cwåreas, avou des blankès buzetes ki verdixhèt e divnant pus vî et des ronds pôres del minme coleur, on vintrou pî (6-20 x 2-5 cm) di coleur brun-clair poirtant on seré blanc mayaedje (reticulaedje). 

Li tchå di coleur blanke est spesse et dmeure bén deure mins djaeni e divnant pus viye. Il a ene plaijhante odeur et ene saveur sovint ene miete soucrêye.

Målureuzmint po les micofadjes, s' i n' est nén codou tot djonne, Il est sovint ataké a pårti do pî djusk' a l' miercopete do tchapea pa les molons.

I vént al tere dins tos les clairs bwès a foyes (en associåcion avou les hesses, les tchinnes, les castagnîs et les tchårnales), di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon.

## Eployaedje
C' est on prumî tchampion, minme si s' tchå est ene miete pus mole ki l' cene des ôtes boloes.

## Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Wastea

thumb|wastea po fiesti les ans

On **wastea**, c' est ene påstedjreye k' i gn a bråmint des rcetes, mins fwaite po côper po sacwants djins. On ndè fwait, metans po fiesti les ans d' ene sakî, avou des boudjeyes dissu, a l' asulon di l' ådje do fiesti (del fiesteye).

E sacwantès coines del Walonreye, on dit eto «&nbsp;wastea&nbsp;» po on rouyot.

Li mot wastea a eto des ôtes sinses. La eto k' on chebbakiyya, c' est on wastea marokin.
Vincent van Gogh

thumb
**Vincent Willem van Gogh** a vnou å monde li 30 di måss 1853 ey a dhoté li 29 di djulete 1890.
C' esteut on pondeu des Bas-Payis k' a cmincî a ponde a 27 ans. Dispoy estant djonne, i dessinéve dedja e s' måjhone des fleurs et des ôtès sacwès.


Van Gogh 1883-03, The Hague - Girl Kneeling by a Cradle F 1024 JH 336.jpg|Li båshele a djnos ki hosse l' efant
Tåvlea cir viyaedje Van Gogh.jpg|nute ås stwoeles


## Vicåreye

Si pa esteut pasteur protestant. I dmorént dins on viyaedje dins les plinnes di Holande, la kel tins est sovint foirt grigneus. I vleut esse pasteur, come si pa. I fjheut des tournêyes avou lu dins les corons et dischindeut dins les houyires vey les ovrîs a l' ovraedje.

Mins il a stî buzé å seminaire.

Adon, i cmince a dessiner tot seu, e s' måjhone. 

E 1885, i prind djîsse a Anverse et va rôbaler les muzêyes foû. Il est ståmusse divant les pinteures da Rembrandt et da Rubens. Adonpwis, i va rdjonde si fré Teyo a Paris. C' est l' seule djin ki l' a måy ecoraedjî a ponde. Drola, i va dischovri les pintes impressionisses et les estampes djaponesses.

Vincent Van Gogh a dmoré on moumint a Cweme.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe do Muzêye Van Gogh a Amsterdam
* Complete work of Vincent van Gogh
* Waibe polonesse avou ene galreye d' årt da Vincent van Gogh
Amagnî walon

Cisse pådje cial est fwaite po-z î mete tos les **amagnîs et aboeres tipikes del [[Walonreye]]**.

Beacôp des amagnîs pår walons sont disfindous pa des cofréreyes.

## Amagnîs

* li rouyot
* li gozete
* li carbonåde flaminde
* li cougnou
* tåtes et dorêyes
** tåte al djote
** flamitche
* stron d' poye
* rombosse
* les avizances
* vitolets et bolets
* li matoufé.
* li påsté gåmet
* les canadas å rosse

## Aboeres
* bires 
** saizon
** Vî-keute
** Vî-tins
* peket
* maitrank
* likeur di purnales

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje so l' bén-magnî
Avizance

ene **avizance**, c' est èn amagnî tipike di Nameur, fwait d' on boket d' påsse foytêye metou åtoû d' ene u deus såçusses.

L' avizance di Nameur a stî rmetowe a l' oneur pal cofrereye des "Cresteas d' Mouze" (*Le côteaux de la Meuse*).

*Li mot "avizance" a eto [[:Wikt:avizance|des ôtes sinses]]*
Oraye di Djuda

L' oraye di Djuda est on magnåve tchampion saprofite ki vént tot do long di l' anêye so les bwès moirts ou les bwès vicants ki flåwixhèt. 

## Discrijhaedje

Tchampion di coleur rôzé-brunasse a pourpré, avou des pleus et des voennes, k' a l' fôme d' ene pitite cope et pout di tenawete aveur li cogne d' ene oraye d' ome tot avançant avou l' ådje (2 a 10 cm di diyamete), adon l' costé di dzo est del minme coleur mins ene miete pus clair et subtilmint velouté (furfuracé). 

Si tchå est translucide, djelatineuse, elastike et solide, et dvént pus coriace avou l' tins. Ele n' a po insi dire pont d' saveur.

I vént tote l' anêye so les bwès a foyes vicants ou moirts avou ene prédilecsion po l' sawri.

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on pout mougnî crou ou bén e salåde (po dner del coleur) mins ossu et sortot dins les såces k' i lzî dene ene pårticulire onctuwozité.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Régis Courtecuisse, Bernard Duhem: *Guide des champignons de France et d'Europe* (Delachaux & Niestlé, 1994-2000).
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Dr Ewaldt Gerhardt: *Guide Vigot des champignons* (Vigot, 1999) - ISBN 2-7114-1413-2
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
* Peter Jordan, Steven Wheeler: *Larousse saveurs - Les champignons* (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
* G. Becker, Dr L. Giacomoni, J Nicot, S. Pautot, G. Redeuihl, G. Branchu, D. Hartog, A. Herubel, H. Marxmuller, U. Millot et C. Schaeffner: *Le guide des champignons* (Reader's Digest, 1982) - ISBN 2-7098-0031-4
* Henri Romagnesi: *Petit atlas des champignons* (Bordas, 1970) - ISBN 2-04-007940-8
Bwès d' poye

thumb|foyes, fleurs eyet grinnes do doyå
thumb|Foye di bwès d' poye
Li **bwès d' poye** u **bos d' poye** u **ayåbe des tchamps**, c' est èn åbe do djinre des ayåbes avou do deur bwès, et des fruts avou des aiyetes.

 *[[Acer campestre]]*.

## Eployaedjes
Li doyå des tchamps a on bwès fameuzmint coriant (deur), et niereus, k' a l' pelote foirt rexhe

Adon, i sierveut a fé des bresses di tcherete des mantches di hapietes, di hés, di fotche, ou d' ôtès usteyes. Ossu des touwea d' pupe, des bordons, des airs ås fritches, et des pîces di gayoles ås moxhons.

Avou ses nuks (des nocrês ki vnèt foû do buk), on fjheut tot des biblots d' bwès.

On l' lome "bwès d' poye", pask' el bwès wåde li tcholeur cwand k' on l' toutche. C' est po ça k' on s' endè sierveut po fé des djokes ås poyes. Ça lzî tént tchôd leus pates. Ça tchesse eto les rodjes pious, ca i n' si savèt muchyî dvins tins del djournêye.

## Adire inte li bwès d' poye eyet l' bwès d' cok
: Ayåbe#Sacwants ayåbes
* Li bwès d' poye a des foyes pus ptites et pus arondeyes ki l' bwès d' cok.
* L' åbe lu-minme est pus ptit. C' est motoit did la ki l' mot "bwès d' cok" vént, li cok estant pus grans ki l' poye.
* On l' voet sovint å mitan d' on tchamp, u come åbe di boirdeure (li bwès d' cok vént dins les bwès).
* Li bwès d' poye vént bén sol castinne, mins nén so les schayisses.

## Sourdants