open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pierre Gillet

**Pierre Gillet** (åjheymint riwalnijhåve *Pire Djilet*), c' esteut on diccionairî do walon.
 
Il aveut skepyî li 25 di djun 1913.

Il a morou a Bouyon e 1984.

Di s' mestî, il aveut stî mwaisse di scole (e l' Swisse).

## Ouve pol walon
On lyi doet li prumî motlî d' Bouyon, eplaidî eshonne avou ene pîce di teyåte, «Grand Louwis» (ki n' a måy sitî creyeye).

Pire Djilet ni djåzéve nén walon avou les ôtes waloneus.

## 
Si foyou å Siervice do Live del Province do Lussimbork

## Sourdant
Troes ptits efants (live)

**Troes ptits efants** (*Trwès P'tits-Èfants*), c' est on long powinme da Georges Fay, k' a rexhou come live e 1941.

Il est enimådjî pa Ben Genaux.
Tchant al djoye (powinme divnou ime)

thumb|papîscrît del mwaisse ouve
thumb|Tecse e-n almand et ratournaedje e francès
Li **Tchant al djoye** (e-n almand *An die Freude*), c' est on rlomé powinme e-n almand da Friedrich von Schiller.

Il a stî scrît e 1785. 

## Rilomêye
I doet si rlomêye a çki Beethoven li rprinda come dierin mouvmint di si 9inme sinfoneye.

Bén pus tård (e 1985), i fourit tchoezi come ime di l' Union uropeyinne. 

## Redjårbaedje e walon
thumb|redjårbaedje e walon (emey tchapele)
On redjårbaedje, foirt al libe, a stî eplaidî pa Lucyin Mahin e 2022.

## 
 (redjårbaedje al libe da Lucyin Mahin)

## Sourdants
Flostwè

**Flostwè** (F. *Flostoy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Havlondje, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5370**
** Di 1969 a 1977: **5383**
* Limero diyalectolodjike: **D 15** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Dinant
Rebek (instrumint d' muzike)

thumb|dins les pondeures d' eglijhe (djouwé pa des andjes)
On **rebek** (/ʀɛbɛk/), c' est èn instrumint d' muzike ås coides sicrepêyes k' on djouwéve voltî e l' Mîtrinne Ådje.


Rebec fiddle.jpg|ås troes coides
One-string rebec, MfM.Uni-Leipzig.jpg|al miere coide
Rebac.jpg


## Discrijhaedje
I pout awè ene u troes coides.

I s' djowe avou èn airçon come on violon.
Instrumint d' muzike ås coides

Èn **instrumint d' muzike ås coides**, c' est onk k' a des coides k' on screpe u k' on pice po fé ôre des notes.

## Sôres ås coides k' on screpe
* violon
* vierlete
* rebek
* mandolene

## Sôres ås coides k' on pice
* guitåre

## Sôres ås coides k' on bouxhe dissu
* piyano
De Gaulle a Tcheyou (noveles)

thumb
«**De Gaulle a Tcheyou**», ki l' vraiy tite, c' est «*Luksambourg, mêsse di lu !*» (Lussimbork, mwaisse di lu), c' est on live fwait avou shijh noveles basteyes so on nawea oblidjî, la k' el djenerå De Gaulle si prezinte dins on cåbaret d' Tcheyou.

Li live est eplaidî avou on ratournaedje e francès vizon vizu e clintcheyès letes, mins sol pådje di droete. Ça fwait : li walon si rtrouve sol pådje di hintche.

Il a rexhou e 2022.

Gn a pont d' limero ISBN.

## Cotoû do scrijhaedje
I s' adjixheut d' ene bate di scrijhaedje metowe e-n alaedje po les 40 ans do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene. 

Li live contént les tecses des troes prumîs, et ossu di troes ôtes ki n' ont pont yeu d' pris, mins ki les tecses estént foirt dujhåves.

## Sicrijheus
* Jean Hamblenne
* Anne Blampain
* Rose-Marie François (e picård)
* Benno Collienne
* René Dislaire
* Jean-Pierre Dumont

## Alére
Prezintaedje pa Lucien Mahin dins  l° 104, p. 15.

## Sourdant et pî-note
Sint Elwè

thumb
**Sint Elwè** (ossu **sint-z Elwè** ou **sint Eloy** /sɛ̃tɛlõj/), c' est on sint fiesti e l' Walonreye (ey ôte pårt) li 1î d' decimbe.

I fwait pårteye des «sints des prumîs djoûs d' decimbe» avou sinte Båre et sint Nicolai.

## Vicåreye
150px|left|thumb
C' esteut èn eveke (a Noyon, asteure e l' France), k' aveut stî marixhå.

## Come sint patron

## Eglijhes Sint-Elwè e l' Walonreye
* Nuviè
* Jurbise
* Froyene

End a bråmint dpus e l' Flande k' el Walonreye. 

## Dins les belès-letes e walon
Dins «Dj' a pierdou Carolene» da Émile Liétard, l' ome k' a pierdou s' feme el vout rtrover… pask' elle a si abiymint faxhî dins on drap d' mwin. Et k' i nd a dandjî «I m' fåt fiesti l' Sint-Elwè !». 

## Alére
On fiestit les sints (antolodjeye do Bourdon).
Mådindje

**Mådindje**  (e lussimbordjwès *Maalier*  e-n almand  *Maldingen* ), c' esteut on hamtea di Tomen, asteure on viyaedje di l' intité do Grand Rûland, e l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, e l' province di Lidje.

## Lingaedje do payis
### Clasmint linwincieus
On î djåze francike del Mozale, djusse lomé «plate» (patwès) pa ses cåzants.

Ezès anêyes 2020, il est co bén vicant diski dins l' trintche d' ådje des 50 ans, et gn a d' l' aspoye po l' fé passer ås djonnes, pår ezès scoles.

### Eredjistrumint
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint d' Mådindje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

### Teyåte e plate
Gn a ene dramatike ki djowe e «plate» did la.

## Sourdants
Charles Wilmotte

thumb|(e 2003)
**Charles Wilmotte**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Nameur.

## Ouve pol walon
Il a scrît kékes tecses dins «Les Cayés walons».

Il a ratourné e walon li rlomêye pîce di teyåte «Li pere Noyé, c' est on moudreu».
Louis Brixhe

**Louis Brixhe**, c' esteut on scrijheu e walon.

I skepia a Spå li 11 di nôvimbe 1787 et mora a Lidje li 4 di decimbe 1876.

Il est rprins dins l' antolodjeye Piron.

Di s' mestî, il esteut sôdård da Napoleyon, pu d' ås Otrichyins (1915). E l' dislaxheye Beldjike, i monta djenerå.  

## Ouve e walon
I n' a scrît k' on seu conte (arimé) e walon, «Les deus mofes».

## 

## Sourdant et pî-notes
L’ istwere do monde racontêye pa les biesses (contes)

thumb
**L’ istwere do monde racontêye pa les biesses** (*L’istwêre do monde racontéye pa lès bièsses*), c' est on live parexhou e 2022, sicrît ey eplaidî pa Jean Hamblenne.

ISBN 978-2-87594-049-0

## Ôtes eplaidaedjes (pa bokets)
Gn a bråmint des tchaptrês do live k’ avént dedja parexhou dins troes gazetes e walon : « Les Cayés walons », « El Bourdon » eyet « Li Soverdea ».

## Divant-z-ouve
Li dvanzouve, c' est eto li scrijhaedje del cou-coviete.

:*Les biesses si melnut a raconter l' istwere do monde. Pocwè nén ? Bén sovint, il ont yeu leu role dins l' vicaedje di nos tayons.
:*Ele n' el racontnut nén todi come nozôtes. Mins schoûtans les tolminme. C' est des côps pus plaijhant k' dins les lives di scole.
:*Et des côps, ele mi shonnnut minme pus sûteyes ki les djins, et nos dner des lçons k' on freut bén d' shure po n' nén esse ossu… biesses.
:*A vozôtes di cåzer, les biesses. Mi, dji n' di pus rén.

## Contnou
Vola l' djivêye des biesses k' ont l' crachoe. Tchaeke côp k' ça s' pout fé, li scrijheu mete li date del paskeye avou l' tite.
* li sierpint d’ Adan ey Eve
* el colon ki Noyé (li påtriyåtche) a-st evoyî vey s’ i gn aveut nén moyén di raboirder so tere, après li naivyinne di 40 djoûs po schaper al Diloujhe (li prumire di tote).
*  li tchvå d' Trwè (1260 divant Djezus-Cri)
* les liyons do profete Daniel (550 div DjC)
* les åwes do Capitole (390 div DjC)
* li cok do rnoymint d' sint Pire (diviè l’ an 33)
* li singlé del deyesse Årdwene (diviè 600)
* li leu d' sint Rmåke (644)
* li cier a sint Houbert (diviè 680)
* li tchvå Bayåd (nén daté)
* li pexhon k' a rapexhî l' rond d' ôr del matante da Godfrwè d' Bouyon e l' Abeye d' Ôrvå (1076)
* li vatche del guere del vatche (1275-1278). 
* li tchén sint Rok et l' ci Lazåre ki s' rescontrèt e Paradis (aviè 1378)
* li tchvå da Hinri IV di France  (aviè 1600)
* li coirbå d’ Lafontinne (aviè 1660)
* li papigåy di l’ impreur Djôzef II d' Otriche (1792)
* li liyon d' Waterlô (1815)
* li bådet k' a divnou pondeu (1910)
* les pidjons del guere di catoize (1914-1918)
* les mousse-e-stron d' l' ivier-poye (1962)
* les tchets après l' moirt do dierin farawon
* li cok walon (1998)

## Alére
Conte-rindou sol live,  l° 104, ivier 2022-2023

## Pî-note
Aceuchal

thumb|Plake a l' intrêye del comene.
**Aceuchal** (riwalnijhåve *Acewtchal*), c' est ene comene d' Espagne, e l' province di Badaxhosse (Badajoz), dins l' contrêye otonome d' Estremadoure.

## Eplaeçmint
Elle est metowe foû voye di l' otostråde «&nbsp;''Ruta de la plata''&nbsp;» ([WA] Voye di l' årdjint) ki va di Salamanke a Sevile. Vinant d' Bijhe, el fåt cwiter a Almendralejos, 15 km a Nonne di Merida.


Aceuchal tour Noyé.jpg|Ene tour, avou les gåyotaedje do Noyé.
Aceuchal batch fontinne.jpg|Li batch del fontinne avou dandjreus ene viye tombe-tchapele arabe.
Aceuchal tour del fontinne.jpg|El tour veyowe del fontinne.
Aceuchal rowe.jpg|Ene rowe del viye veye.
Aceuchal covint.jpg|Li covint.


## Referinces eyet sourdants
Estremadoure

thumb
L' **Estremadoure** (e castiyan ***[[Extremadura]]***), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Grandès veyes : Badaxhosse, Càceres, Merida

## Eplaeçmint
Adossêye å Portugal (å Coûtchant) avou, a Bijhe et å Levant, li Castile et Leyon ey a Nonne, l' Andalouzeye.
Populisse

Li **populisse**, c' est ene manire di fé del politike. Come di djusse, ci n' est nén ene ideyolodjeye.

## Principe
Les populisses diviznut sovint li djintrinnté e deus : li peupe do costé des braves eyet les elites do costé des mwais. 

## Rilomeyès djins

* Pim Fortuyn
* Donald Trump

## Referinces eyet sourdants
Helsinki

vignette|Helsinki

**Helsinki** (e suwedwès, Helsingfors), c' est l' mwaisse veye del Finlande.

Li pus fameuse structeure del veye est l' catedråle luteryinne di Helsinki.

## Djeus olimpikes
Helsinki a edjîstré les djeus olimpikes e 1952.
Iye Meurice

L' **Iye Meurice** u l' **Iye Morice**, c' est ene iye di l' Oceyan Indyin. C' est l' mwaisse iye do payis do minme no.

## Istwere
 «Iye Meurice (payis)#Istwere»

## Lingaedjes
 «creyole meuricyin»

## Sourdant
Liban

thumb
Li **Liban**, c' est on dislaxhî payis do Moyén Levant.

Mwaisse veye: Beyroute

Lingaedje oficir: arabe.

Drapea: foirt rilomé, avou on cede do Liban e vete coleur dissu.

## Istwere
Dins l' Antikité, payis des Fenicyins, avou les deus grandès rlomêyès veyes di Tir et Sidon.

On boket d' Evandjîle si passe e l' Nonne do Liban : les «noices di Cana».

Comprins 
* dins l' Impire romin
* pu dins l' impire bizantin
* metou sol voye des croejhådes, li pårteye nonnrece a stî dins li rweyåme crustin d' Djeruzalem
* riprins e l' impire arabe
* pu divins l' Impire trouk

A stou, eshonne avou l' Sireye, ene coloneye pårteye inte Francès ey Inglès.

1975 : guere civile libanesse.

2006 (?): abrocaedje des Israyelîs. Dispu don, li payis dimeure e-n estat d' guere avou Israyel.

2020: nouzome esplôzion dins l' pôrt di Beyroute.

2022: li prezidint Michel Aawoun n' est nén replaecî. Li payis bagne dins l' mizere et les minêyes (colora). Mins i s' acoirdèt avou Israyel pol pårtixhaedje des aiwes del Mîtrinne Mer, la k' gn a do gåz naturel.

## Djeyografeye
Bagne dins l' Mîtrinne Mer å Coûtchant.

Å Levant, e l' frontire avou l' Sireye, c' est purade des hôts tienes.

Plinne del Becaa.

## Politike
thumb|Kiminåltés rlidjeuses dins les vôtaedjes
Li sistinme politike est rashî so les cminåltés rilidjeuses, gn a:
* les muzulmans sunites (e vete coleur sol mape)
* les muzulmans chiyites (ratroplé åtoû do «Pårti do Bon Diu» (hezb el-lah, e måve sol mape).
* les druzes (e bleu)
* les crustins maronites (e djaene)
* les crustins ortodosses greks (e-n orandje)
* les crustins ortodosses armenyins (e rodje coleur)

Li prumî minisse est todi on muzulman sunite eyet l' prezidint (lomé på pårlumint), on crustin.

## Rilomés Libanès
* Feyrouz
* Walid Djoumblad
* Michel Aawoun
Iye Meurice (payis)

thumb|Eplaeçmint dins l' Nonne di l' Oceyan Indyin et sol mape daegnrece
thumb|tchesse ås dodos pås maréns holandès (17inme sieke)
thumb|trén rimimbrant les tchmins d' fier diswalpés pås Inglès
thumb|Metingue disconte l' ôlpesse di 2020

Li **Republike di l' Iye Meurice** u **Meurice**, c' est on dislaxhî payis di l' Oceyan Indyin.

I comprind foiravant l' Iye Meurice leye-minme, avou sacwants des Iyes Mascarinne et l' Iye Rodrik (totès iyes metowes nén lon).

Mwaisse veye: Pôrt-Louwis (Port-Louis)

## Lingaedjes
* inglès: lingaedje oficir.
* francès: lingaedje foirt corant dins les scoles et dins les medias.
* creyole meuricyin (di soûmint francès): djåzé totavå.
* indou / ourdou et tamil : lingaedjes mintnous dins les cminåltés di stok indyin u pakistanès.

## Istwere
L' iye esteut dandjreus cnoxhowe des naivieus arabes, ki l' lomént *Dina Arobi*.

Diviè 1510, des naivieus portuguès el lomît «Ilha do Cisne» (Iye do cîne). Gn aveut nén ene åme ki dmoréve låvå. Li dit «cîne», c' est on gros oujhea, li «dodo» u «dôrlin».

Di ces anêyes la, les minmes Portuguès vizitît les Iyes Mascarinnes et les lomer insi do no do vice-rwè des Indes portuguesses, Pedro Mascarenhas.

L' Iye Rodrik fourit lomêye insi e 1528 d' après l' naivieu k' î avna l' prumî e 1528, Diego Rodrigues.

L' Iye Morice doet s' no a Meurice di Nassau (*Maurits van Nassau*), li prince holandès k' evoya l' espedicion ki discovra l' iye (1598). Ci fourit adon ene coloneye holandesse (1638–1710). Mins les Holandès flaxhît djus tos les ebenîs ki covrént l' iye. Et dzingnî pareymint les dodos.

A divnou coloneye francesse (1715–1810), metowe eshonne avou l' Reyunion (lomêye «Bourbon»), avou l' minme govierneu. On djheut «les deus sours». Elle fourit-st adon rbatijheye «Iye di France». On rtént sovint l' no do govierneu François Mahé de Labourdonnais, èn ome ås grandès idêyes, k' administra l' iye di 1735 a 1746. Et basti Pôrt-Louwis. 

Evayeye pås Inglès, ele divént leu coloneye di 1810 a 1968. Les Inglès ni candjît nén les uzaedjes, et leyî l' francès come lingaedje corant, l' inglès divnant l' lingaedje oficir. C' est zels k' aminît des ovrîs di l' Inde po replaecî les sclåves noers liberés e 1833 et ki n' vlént pus bouter dins les tchamps d' cane a souke. Les Inglès vont diswalper l' iye, avou on rijhea di tchmins d' fier fén seré.

Les iyes divnît on dislaxhî payis li 12 di måss 1968, après on referandom la k' les Meuricyins divént tchoezi inte l' indepindance ey ene aloyance avou li Rweyåme Uni.

E 2020, gn ava ene ôlpesse vinowe d' on batea lomé «MV Wakashio».

## Economeye
Plantisses di cane a souke.

## 
* Iye Meurice
* creyole meuricyin

## Sourdants
Taywane

**Taywane** (on djheut davance **Formôze**, oficirmint: **Republike di Chine**), c' est on dislaxhî payis d' Azeye. 

## Mwaissès dnêyes
Sitindêye: on pô moens ki 39.000 km2.

Mwaisse veye: Taypey

Redjime politike : Republike å pårlumint; c' est l' pårlumint ki relît l' prezidint.

Lingaedje : mandarin (lingaedje sovint lomé flotchreçmint : chinwès, k' est l' no del pitite famile).

Rilidjons : boudisse et tawoyisse

## Djeyografeye
C' est ene grande iye metowe å lådje del Chine. Elle fwait pårteye do tchaplet d' iyes ki s' disfirlotchèt tot do long do Coûtchant di l' Azeye (come li Djapon).

Elle est côpêye sol longueur pa des hôts tienes (k' avegnnut a cåzu 4000 m). Å Levant, gn a ene lådje plinne avou des couteures (aprume do riz). Å Coûtchant, li montinne tome pus roedmint sol mer, a môde di falijhe. Li baxheur si porshût dins l' aiwe pa ene fonde fosse do Påjhûle Oceyan.

## Istwere
Elle a stî ocupêye å cmince pa des Malès (end a co 200.000). 

Po l' Istwere, elle a stî trovêye e 1590 pa on naivieu portuguès.

Les populåcions chinwesses n' î ebaguît k' e 17inme sieke.

E 1693, elle divna coloneye del Mandchoureye.

E 1860, l' iye pola fé handele avou les payis d' Urope (traitî d' Tien-Tsine).

E 1894, c' est les Djaponès k' abrokèt dins l' iye, et l' anecser. Ele ni ridivna chinwesse k' e 1945, a cåze del dobleure ki l' Djapon ourit e l' deujhinme guere daegnrece. 

E 1949, Tchang Kayi-Tchek, li tchîf des nåcionalisses chinwès, î trova on ratrait, cwand i fourit tchessî do continint pa les comunisses. Did la, el wårdaedje do no oficir di «Republike di Chine». Mins ele diva leyî s' sidje a l' ONU al Chine comunisse e 1971.

## Sourdant
Boudisse

Li **boudisse**, c' est ene manire di miner s' veye (on l' lome rilidjon u filozofeye) ki shût les acsegnmints då Bouda. 

Li boudisse a don cmincî e l' Inde viè l' mitan do 6inme sieke dDjC.

## Acsegnints då Bouda
C' est målåjhey do saveur çou kel Bouda istorike acsegna po do bon, ca les scrijhaedjes boudisses rimontèt a sacwants cints ans après l' moirt da Sidårta. Portant, tot rmetant a onk l' ôte les scrijhaedjes eyet les acsegnmints d' totes les scoles boudisses, on-z arive a rbasti l' cour di l' acsegnmint då Bouda. On-z î trouve:

Les cwatès grandès vraiyes: (1) **li sofrance**: elle est ene pårt do vicaedje, gn a nole vicåreye sins; (2) **li raecene del sofrance**: c' est l' meskinoxhance, eyet les senes del sofrance, c' est l' djeriaedje eyet l' atelmint; (3) **li dfén del sofrance**: i gn a moyén del fé fini; (4) li **pazea ås ût brantches**, k' i fåt shure po ça.

Li pazea a hût brantches, c' est do comprinde comifåt, do pinser comifåt, do djåzer comifåt, do fé comifåt, do wangnî s' crosse comifåt, do s' efoirci comifåt, d' aveur ene plinne consyince comifåt eyet do s' rashonner lu-minme comifåt.

L' atuze des oridjenes aloyeyes eshonne: ene sacwè n' egzistêye ki paski totes les ôtès sacwès egzistèt eto. Tos les fenominnes sont-st aloyîs eshonne come dins on haerna di cåzes eyet d' shûtes ki rascouve li passé, li prezint eyet l' avni. Come totes les sacwès sont-st aloyeyes eshonne eyet k' ele ni durèt nén po tofer, ele n' ont nole essince da zeles.

I n' fåt nén croere les scrijhaedjes mins fé lu-minme l' asprouve des acsegnmints. Les acsegnmints boudisses n' adschindèt nén d' on Bon Diè: i dvèt esse sintous tot compurdant çou k' c' est po do bon di l' esprit, et ça, nos l' savans fé tertos.

## Rapoirt avou l' indouwisse
Li boudisse croet a sacwants creyances do bramanisse, li retchårnaedje. Eyet l' idêye ki li statut do coir ki vént dipind des bounès u målès keures k' ene sakî a fwait dins l' vicaedje di dvant.

## Spårdaedje do boudisse
Chine (discramiaedje)

* Chine u Chine comunisse (oficirmint **Republike populaire di Chine**)
* Taywane u Chine nåcionalisse (oficirmint **Republike di Chine**)
The Importance of Being Earnest

vignette|El fouye k' aveut advierti li prumî djouwaedje del pîce.
***The Importance of Being Earnest*** ([WA/Literå] L' Impôrtance d' esse Ernesse), c' est l' no d' ene pîce di teyåte. L' oteur, c' est Oscar Wilde. Elle aveut stî scrîte eyet djouwêye pol prumî côp, e 1895.

## Tite
L' addjectif dins l' tite, ***Earnest***, c' est on mot inglès k' a l' minme son k' el pitit no (**Ernesse**). Sorlon les motîs inglès-cåzant, «* *'earnest** ''» est uzé po cåzer d' ene sakî k' est mo serieuse.

== Ratournaedjes ==

=== Francès ===
Gn a totplin des tradujhaedjes d' èç pîce ci e francès. Li pus sovint, avou deus tites diferins : « ''L'Importance d'être Constant'' » eyet «''Il est important d'être Aimé'' ».

=== Walon ===
***The Importance of Being Earnest*''' n' a djamåy stî ratourné e walon.

## Personaedjes
Les nos des personaedjes padzo sont les nos oridjinås.

* Algernon 
* Augusta Bracknell 
* Cecily
* Doctor Chasuble
* Gwendolen
* Jack 
* Miss Prism

## Waibaedje
Cist ovraedje ci, c' est ene critike conte les valeurs di l' epoke victoriyinne.

## Referinces eyet sourdants
Vierna

Li **vierna** (eto: li **viernea**, el **viernake**), c' est l' sistinme di minaedje d' on batea. 

C' est sovint ene rowe avou des pougneyes po l' fé tourner.
Die Zeit (gazete almande)

thumb|limero del prumire anêye (1946)
***Die Zeit***, çou ki vout dire: «li tins» ki passe, c' est ene gazete d' Almagne e-n almand.

Il a skepyî e 1946.
Creyole meuricyin

thumb|Côde ISO
thumb|Plake e creyole meuricyin
thumb|ôte sicrijhaedje
thumb|parey
Li **creyole meuricyin**, c' est l' mwaisse lingaedje d' atôtchance di l' Iye Meurice.

On l' doet dandjreus siervi eto dins l' restant del republike do minme no.

C' est on creyole di soûmint francès.

Côde ISO 639-3: **mfe**

## Prononçaedje
Les mwaissès rîles di prononçaedje sont dazår come dins les ôtes creyoles:

Li lete R fond sovint, aprume al fén des mots (dakor => dakor; alor => alor).

Les voyales sont tertotes å lådje; n' a ni «o» (/ɔ/) ni «u» /y/ ni «eu» (/øː/)
* *missié* (monsieu); *vié* (vî, francès *vieux*); *doktér* (docteur)
* *disik* (do souke, francès *du sucre*)

## Motlî
Al copete des mots ricalkés do francès, gn a ossu des cis ki vnèt di des ôtes creyoles:
* *tente* (cabas ås comissions) come a Madagascar

Gn a eto des mots inglès…
* *alle right ?* (? /  ?)
* *alle right* (; ça va )
… eyet ourdous…
* *fatak* (ramon)
… avou kékes mots arabes vinous pal rilidjon muzulmande:
* *salam* (bondjoû)

## Croejhete
L' årtike est atroclé å sustantif:
* *lapli* (plouve), *douri* (do riz), *dimoun* (des djins, francès *du monde*)
Li passé si fwait avou l' mot «fin», «fine» (/finé/)
* *mo fine dir li* (mot po mot: mi fini dire a lu = dji lyi a dit)
Li futeur si fwait avou l' viebe «alle».
* *mo alle dir li* (mot po mot: mi aler dire a lu = dji lyi va dire, dji lyi dirè).

## Egzimpe di tecse
Ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea».

**Labriz ek Soley**

:*Labriz ek soley ti p lager, saken persiste ki zot pli for ki zot kamarad. Kan zot inn trouv enn etrange appros zot, envelop dan so palto, zot inn tomb dakor ki premie ki ressi tir so palto, limem pli for. Alor, labriz la soufle ek tou so lafors mais pli li soufle, plis etranze la ti p ser so palto mai a la fin, labriz pann resi. Alor, soley inn koumans briye e enn timama, etrange telman pe gagn so, tir so palto. Koumsamem labriz inn bizin rekonet ki soley em pli for ent zot de.*

## Eredjistrumints

 Ôte modêye (sol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la).

## Sourdant
Meurice (discramiaedje)

* : ancyin ptit no walon divnou no d' famile
* Iye Meurice: iye di l' Oceyan indyin, lomêye insi a cåze do prince holandès «Meurice di Nassau» (*Maurits van Nassau*)
** Iye Meurice (payis): dislaxhî payis ki c' est l' iye leye-minme et des ôtes ancyinnès coloneyes inglesses do cotoû.
** creyole di l' Iye Meurice: li cåzaedje di tos les djoûs did la
Léon Zéliqzon

**Léon Zéliqzon**, c' esteut on linwincieus (aprume on diyalectolodjisse) francès.

Il a skepyî li 11 di setimbe 1858 ey a morou li 16 di måss 1944.

Il esteut prof a Mezz (Metz).

## Ouve pol walon
On lyi doet onk des prumîs motlîs walons (walon-almand), *[[Glossar über die Mundart von Malmedy]]* (Motlî do pårler d' Måmdiy), eplaidî e 1894 dins l' tôme 18 do *[[Zeischrift für Romanische Philologie]]* (Rivuwe di filolodjeye romane).

## 
Prumire pådje di s' motlî sol pårler d' Måmdiy

## Pî-notes
Djenveye (discramiaedje)

* Djenveye (Moirci) (la-minme *Tchèn'veye*; a Sibret *Djèn'vèye*, fr. *Jenneville*)
* Djenveye (Djé-Sint-Rmey) (la-minme *Djèn'vîye* fr. *Genville*)
R (lingaedje éndjolike)

vignette|El logo do lingaedje.
**R**, c' est l' no d' on lingaedje éndjolike k' est po rén ey a nolu. I shût l' môde di Python. 

## Uzaedjes
**R**, c' est on lingaedje avou l' ci k' on pout askepyî des grafikes ubén des mapes. Avou ça, k' on pout tot ossu bén fé des analizes estatistikes eyet toutchî ås dnêyes. Ci lingaedje ci est puvite uzé po des fé des studes di corpusse, el linwistike. 

## Critike
**R** est rwaitî tot-z estant åjhey a-z aprinde. Houte di çoula, on l' pout fé roter so les troes sistinmes principås : Linux, Mac OS eyet Windows.

## Referinces eyet sourdants
Wilse

**Wilse**  (e lussimbordjwès *Wolz*, la-minme *Wooltz*, almand *Wiltz*), c' est ene comene del Grande Dutcheye do Lussimbork, metowe nén lon d' Bastogne.

C' est l' mwaisse veye do canton do minme no.

## Sourdant
Wilse (discramiaedje)

* Wilse (comene del Grande Dutcheye)
* Wilse (aiwe) (aiwe ki prind sourd e l' Walonreye, et si tape e Mozale)
Wilse (aiwe)

thumb|a Bnontchamp
**Wilse**  u **li Wilse** u l' **Aiwe di Wilse**, c' est ene corante aiwe ki prind sourd a Bastogne, å condå d' deus ris, li Baxhnåle et l' Bovire. 

Ele si tape dins Seure a Dirbach.

## Coraedje
thumb
A Bastogne, ele si lome «li Gros Bî». 

Ele court adon viè l' Levant dins ls waides di Bjhåri, pu inte Arzi et Bnontchamp. C' est la k' ele trevåtche li frontire lussimbordjwesse. 

Ele passe a Wilse minme pu endè va viè Merkholtz, divant di s' maxhî a l' Aiwe di Seure a Dirbach.

Elle a corou so 42 kilometes.


Wiltz Benonchamps Harzy.jpg|pont inte Bunontchamp et Arzi
Kautenbach von Hockslay.jpg|Vå d' Wilse, e l' Grande Dutcheye
Sauer Wotz.jpg|deus-aiwes (egolinaedje e Seure)


## Sourdants
Brå-dlé-Bastogne

**Brå-dlé-Bastogne** (la-minme *Brâ* , scrît ossu *Brâs* ), c' esteut on hamtea d' Wårdin, asteure on viyaedje do Grand Bastogne.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Bråtî, Bråtire
** Sipotaedje : les Veråts (la-minme, les )

## Sourdants
Limerlé

**Limerlé** (la-minme e sistinme Feller, *Limèrlé*; F. *Limerlé*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' rebanêye comene di Gouvi, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî): **6670**
* Limero diyalectolodjike: **B 11** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Bastogne

## Toponimeye
### Hamteas
Viyaedjes administrativmint e ban d' Limerlé divant 1977:
* Gouvi (viyaedje)
* Stimbè
### Nos d' plaeces

## Tuzance walone
A cmincî di 2020, gn ava on cåbaret walon tos les moes. Il a stî metou so pî pal soce coperative «*Périple en la demeure*» (Voyaedje divins l' måjhon).
Julien Noël

thumb|djanvî 2022
**Julien Noël**, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké e 2022. Il a nexhou e 1990, a Nameur. Dvant di scrire e walon, il aveut eto eplaidî sacwants lives e francès.

Di s' mestî, i boute å ministere del culteure, come responsåve do Siervice des Lingaedjes do Payis.

Il atôtche voltî les waloneus e walon, tot cåzant u tot scrijhant.

## Ouve pol walon
Il a raprins l' walon al sicole di walon d' Nameur. E 2019, i scrît l' modêye walone d' on ptit djeu videyo.

Il a moussî ås Relîs Namurwès e 2021. Ses scrîts pasnut dins Les Cayés walons dispu l' an 2022. I s' adjit d' libès powezeyes u di prôze powetike (adon, sins cweri a fé des arimés).

Il ava l' posse å ministere a l' atake di l' an 2022. Et acvierner des sudjets come li fiesse ås lingaedjes walons, li label «Nosse comene dit oyi» ou co bén les Pris del Federåcion Walonreye-Brussele.

E 2023, tins des Fiesses del Walonreye, i fwait des visites do Muzêye Félicien Rops e walon, avou Christine Decock. Li minme anêye, i scrît eto on motlî do walon des Matagne sapinse l' ouve di Gérard Coulonval.

E 2024, il a rmetou e walon d' Nameur on ptit live d' imådjes di Odysseus, *Abèl & Bèlina s’ disguîjenut po l’ chîje aus grigne-dints* ey il a dné 3 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ès pådje « ''Objectif Plumes'' » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)
* Ès waibe

## Sourdants
Poite di veye

thumb
Ene **poite di veye**, c' est ene poite d' intrêye (et d' rexhowe) dins l' ecinte d' ene veye.

## Rilomêyès poites di veye
Poite do céncwantnaire (Brussele)
Tabane

thumb|on djoû d' martchî
**Tabane** (e techelheyt , tabant ), c' est l' mwaisse viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.

## Djeyografeye
Il est metou sol voye ki va eviè l' passåjhe des Ayites Imi, tot pårtant des troes voyes ki s' rescontrèt å mitan del vå. Il est bagnî på ri ki vént d' Ribate, et ki s' î tape dins l' aiwe des Ayites Bougmesse, leye-minme liprumî boket di l' Ouwed Laxhdar (Vete Aiwe).

thumb|on djoû d' martchî
thumb|tos les siervices

Il est pårti e deus coulêyes:
* li viye Tabane, avou les bastimints d' pariou, metou foû del voye, di l' ôte costé d' l' aiwe.
* li novea Tabane avou tos les botikes et l' administråcion.

## Economeye
Li martchî s' î tént li dimegne, did la li lomaedje «El Had» (li dimegne) k' i gn a co so bråmint des mapes. 

Sicole des guides di montinne.

## Sourdants
Ôrlodje di l' apocalipe

L' **ôrlodje di l' apocalipe**, c' est ene sôre d' unité di mzeure. Elle a stî edvintêye al fén del Deujhinme guere daegnrece. Pus on-z est djondant d' munute, pus on-z est djondant di l' apocalipe. Asteure, on-z est a 90 sgondes dvant l' fén des féns.

## Adierça
L' adierça di l' **ôrlodje di l' apocalipe**, c' est d' mostrer k' on-z est djondant del fén del djintrinnté, ca les manaedjeus do monde ni savnut nén « fé leu ovraedje comifåt, copuvite avou les gueres eyet les candjmints climatikes ».

## Istwere
[centré|vignette|1430x1430px|Grafike di l' '''ôrlodje''' e-n inglès, avou les dnêyes di [1947 disk' e 2023. E-n icse, c' est les anêyes. E yod, c' est les munutes.]]

## Referince
Goidje (discramiaedje)

* goidje (antomeye) (pårteye do coir å hôt do hatrea, padvant, avou les organes k' i gn a dvins)
* goidjes (montinne) (fonde schavêye fwaite pa ene corante aiwe dins ene montagne)
Goidjes (djeyografeye)

Des **goidjes**, c' est ene parfonde schavêye fwaite pa ene corante aiwe dins ene montinne.

Ele si fwaiynut cwand l' aiwe k' on dit doet dischinde di bråmint des metes d' on plin côp.
Alphonse Ramet

**Alphonse Ramet**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il a vnou å monde a Vervî li 1î d' djun 1873.

Il a morou fuziyî al guere di 14 li 19 di may 1916.

Di s'mestî, il esteut scrinî.

Riprins dins l' antolodjeye di Vervî et cité (sins scrijhaedje) dins l' antolodjeye Paillet des scrijheus walons e l' guere di 14.

## Ouve pol walon
Si ouve a stî rashonnêye après s' moirt dizo l' tite «*Œuvres*»

Sacwants fråzes di ses ouves sont rprinjhes divins l' Motî d' Vervî (dizo siné «Alp. Ramet»).

## 

## Sourdants
Hôteur ådzeu del mer

[thumb|egzimpe di plake di viyaedje ki dene li hôteur ådzeu del mer (a [Imelrhesse, Marok)]]
Li **hôteur ådzeu del mer**, c' est l' nombe di metes (u d' ene ôte unité di mzeure) k' ene metowe plaece est, eneviè li livea del mer. Ci-la est rwaitî come li pont 0.

## Hôteur ådzeu del mer del Walonreye
Li pus hôt pont del Walonreye (et del Beldjike), c' est a Bôdrindje, 693 metes.

Li pus bas pont del Walonreye divreut esse après Vizé.

## Ôtès rlomêyès hôteurs
* Mont Evresse: 8848 metes (li pus hôt pont del Daegne).
* Blanc Mont: 4 808 metes (li pus hôt di l' Urope coûtchantrece)

## Sourdant
Passådje (discramiaedje)

* passåjhe (montinne): passaedje d' ene voye inte deus hôts tiers
* passåjhe d' oujheas (u d' ôtès biesses alante viè u vinant des tchôds payis
* trevåtchaedje d' ene aiwe
* rinonçmint d' aler a on djeu d' cwåtes
* convoye di djins
Coirvece

Li **coirvece**, c' est ene plante ki vént tote seule u ki pout esse semêye.

 *[[Medicago lupulina]]*

 Påwionacêyes
Iskettafen

**Iskettafen** (e techelheyt  ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.

thumb|plake et måjhons å fond
[thumb|pont so l' ouwed Iskettafen, avou les prumirès måjhons d' [Ikhef n Irhir]]

## Ortografeye
Li riscrijhaedje e tifinar «ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ» (iskTTafn) est acvierné pal plake e-n alfabet arabe (ki mostere bén li rinflé T, rindou på « ط » arabe, et li « ⴰ » (ا, a) metou après. 

Dins l' prononçaedje eredjistré, on etind aiwdirotchmint li djermalance do « ⵟ »(rinflé T). Li minme son est scrît pa on dobe T dins l' live da Karin Huet et Titouan Lamazou: Iska**tt**afene. 

Li deujhinme voyale est leyeye indiferinne (nén notêye e tifinar IRCAM), et adon rindowe e nosse ralfabetijhaedje latén pa « e ». Adon ki Huet et Lamazou el sicrijhént « a » (Isk**a**ttafene), çou ki dénreut e tifinar ⵉⵙⴽⴰⵟⵟⴰⴼⵏ. 

Gn aveut nole plake e tifinar sol mwaisse voye e moes d' djanvî 2023.

## Djeyografeye
C' est on ptit viyaedje metou on pô retrôclé, sol hintche costé del voye do Mont Azourki.

Li pont sol mwaisse voye, po l' ouwed (do minme no) ki dischind do Mont Tizal, c' est todi les teres då viyaedje. 

Tot montant so l' Azourki, il est metou inte Imelrhesse et Ikhef n Irhir.

## Sourdants
Talmoudinte

thumb
**Talmoudinte** (e techelheyt , /tal.mu.dˁaʕt/ ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.

## Djeyografeye
Sol voye ki monte eviè l' Mont Azourki, il est metou inte Ikhef n Irhir eyet Tadrouyt.

Il est 1911 metes hôt ådzeu del mer.

## Sourdants
Ôre (biyolodjeye)

[thumb|[Rindjmint do vicant]]
Èn **ôre**, e l' biyolodjeye, c' est on hôt retroclaedje di biesses, di plantes, di bactereyes k' ont des rshonnances inte di zeles.

## Rindjmint
Les ôres sont rindjîs dins des classes, zeles-minmes trepåtcheyes dins des ecoxhmints.

Les ôres sont pårtis a familes, zeles-minmes ripårteye a djinres.

## Dizo-ôres
Les ôres polèt esse pårtis a dzo-ôre.

## Egzimpes d' ôres et dzo-ôres
* damjheles et monsieus (ôre des odonates)
** damjheles (dizo-ôre des zigopteres)
** monsieus (dizo-ôre des anizopteres)
* ôre des soverdeas (soverdiyîs, *[[Passeriformes]]*)
Siné (scrît)

[thumb|dicåçtaedje siné d' on ptit no (pa [Lorint Hendschel)]]
Li **siné** u **sinateure**, c' est on ptit scrijhaedje al mwin, prôpe a ene metowe djin, ki sieve a-z aveuri èn ake u ene ouve d' årt (pondeure, fotografeye) fwait pa ç' djin la.

Sovint, c' est ene cogne do no d' famile, do ptit no u do no d' pene del djin.


Dicåçtaedje walon Cabay po Mahin waiburlin.jpg|dicåçtaedje do ptit no shuvou do no d' famile (pa Guy Cabay)
Dessén Suzane sierpint.jpg|pondeure avou l' siné (d' on ptit no, Souzane)
Dicåçtaedje walon Dunker po Mahin.jpg|mots do siné (da William Dunker) nén ricnoxhåves
Dicåçtaedje Francard po Mahin.jpg|dandjreus les prumirès letes do ptit no et do no, nén ricnoxhåves (da Michel Francard)
Siné (plante)

thumb|plante ki cmince a aler a grinnes
El **siné**, pus  sovint å pluriyal: les **snés** (on dit ossu : li **såvadje moståde**, li **såvadje navete** u l' **rabrouxhe**), c' est ene fleur des tchamps riwaiteye come on crouwå.

 *[[Sinapis arvensis]]*

 cabutacêyes

## Rishonnantès plantes
Elle ont tertotes des hôtès djaenès fleurs ki raviznut come deus gotes d' aiwe ås cenes del såvadje moståde.

Tos les nos do sné sont ossu dnés a ene ôte fleur des tchamps lomêye sincieuzmint *[[Raphanis raphanistrum]]*.

Gn a des ôtès plantes lomêyes moståde. Ele sont coûtivêyes po fé del moståde u come vete ecråxhe. N a l' blanc sné (*Sinapis alba*), k' a des foyes d' ene ôte cogne. Eto, li noer siné (*Sinapis nigra*).

Li golzå (*Brassica napus*) est pus grand. Il  est coûtivé po fé d' l' ôle. Les torteas polnut esse dinés ås vatches.

## Discrijhaedje
Elle est foirt voltrûle come crouwå. Si pout ele sitofer les semés.

C' est ene plante ki monte a djaene fleur. Elle a sovint 20 a 80 cintimetes, mins pout crexhe dipus d' on mete hôt.

Les foyes sont cråsses, mo niervurêyes et ås boirds dintlés.

Les fruts sont dins des hotches.

Les grinnes sont bron-rodjåsses.


Sinapis arvensis 15-p.bot-brassi.kaber-35.jpg|foye
Hôteur rabrouxhe efant.jpg|plante dipus d' on mete hôte
Tchamp plin d' siné dilé Feddala.jpg|djouxhire ås snés
Cornish hedge, Charlock and sea - geograph.org.uk - 846173.jpg|crexhowe so on meur
野芥 Sinapis arvensis -荷蘭 Zaanse Schans, Holland- (9213336957).jpg|fleur
Siné grinnes mierplante.jpg|plant a grinnes
Siné grinnes bohêye.jpg|bohêye di snés a grinnes (ki pôrént esse epweznants)


## Spårdaedje
C' est ene plante ki provént des payis del Mîtrinne Mer. 

Ele s' a spårdou ezès contrêyes timperêyes di l' Urope et d' l' Azeye. 

Elle a stî rsemêye d' astcheyance e l' Amerike bijhrece, l' Amerike nonnrece, å Djapon e l' Ostraleye ey e l' Nonne-Afrike.

## Uzaedjes
### po les djins
On l' pout coûtiver po fé del moståde.

Les prumirès foyes sont magnåves. Ele sont loukêyes come èn amagnî d' pômagne.

On pout saetchî ene ôle di ses grinnes.

### po les biesses
thumb|gades waidiant å mitan des snés

Come alimints po les biesses, ele pout esse waidieye cwand elle est a fleur. Mins ele dene on gosse a pårt å laecea des vatches k' el paxhnut.

A grinnes, ele pout esse on pwezon po totes les biesses ås tetes (mins nén po les oujheas). C' est insi cwand on lait paxhe les vatches u les berbis so des tchamps foirt enindjîs di snés. C' est parey cwand on dene des vetes fôraedjes (dinrêyes d' awousse) u do golzå) k' i gn a des vîs snés toplin dvins. On a veyou ossu des epweznaedjes d' accidint avou l' ôle di sné.

## Sourdant
Ancyin Bedje (discramiaedje)

* Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)
* Ancyins Bedjes (dimorants del Gåle beldjike, sorlon l' live Djule Cezår «Li guere des Gåles», e latén, «Belgae»)
* : dins l' walon corant: ome foirt eriré, ki n' shût nén l' progrès.
Gåle beldjike

mape do tins da Cezår (- 50)|thumb
thumb|diviè 400
Li **Gåle beldjike**, c' esteut tos l' payis a Bijhe di Sene et d' Måle, et å Coûtchant do Rén. Les peupes did la fourît lomés e latén *[[Belgae]]* pa Djule Cezår. On-z î cåzéve li bedje eyet nén li gålwès. Ci-ci esteut puvite dvizé el Gåle celtike.

## Djeyografeye

### Corespondance avou les payis d' asteure
Sambe et Mouze fôrmént dedja li schrene di ç' payis la, ki corespond al Beldjike, ås Bas Payis (a Nonne do Rén nonnrece), al Grande Dutcheye, a l' Almagne å Coûtchant do Rén. 

E l' France, i covreut li Tchampagne eyet l' Picårdeye d' asteure.

Li Gåle beldjike aléve d’ Endoven (*Eindhoven*) a Paris.

### Candjmints d' frontires del Gåle beldjike
Pus tård do prumî u 3inme sieke, di cåze di l' arivêye des tribus djermanikes, les frontires del Gåle beldjike bodjnut eviè Nonne.

Diviè 400, ene grosse pårt del Walonreye si rtrouve e l' Djermaneye. Gn a pus ki l' Hinnot (avou Tornè eyet l' Flande) e l' Prumire Gåle beldjike, eyet l' Gåme, li payis d' Årlon, et l' Basse Årdene e l' Deujhinme Gåle beldjike.

## 
* Ancyin Bedje (discramiaedje)
** Ancyins Bedjes (*[[Belgae]]* da Djule Cezår)
** Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke) 

## Sourdants
Damjhele

* djonne feye
** damjhele di scole
** rowe del damjhele (fr. *rue de la damejelle*): (rowe di Florefe)
* damjheles et monsieus (insekes): ôre d' insekes (*Odonata*)
** damjheles (zigopteres): dizo-ôre d' insekes
** Les damjheles (fr. *Les damejelles*): coulot d' Maissin
Atraik

**Atraik** ([FR] *Arras&nbsp;*;*&nbsp;*[PCD] *Aros*), c' est ene veye d' mitrînne grandeur dins l' bijhe del France.

## Referinces eyet sourdants
Françoise Evrard

[thumb|eredjstrant on [150 mots Boula-Mahin (eredjistrumints)|rcweraedje so des mots walons (tins del minêye di gripe chinwesse)]]
**Françoise Evrard**, c' est ene sicrijheuse e walon.

Elle a skepyî li 14 d' awousse 1958.

## Ouve pol walon
Elle a raprins l' walon e l' sicole di walon d' Nameur.

Ses bokets parexhnut dins Les Cayés walons dispu 2021. Ey ossu divins L' Soverdea sol fén del gazete (l° 392-393).

E setimbe 2024, ele divént l' novele responsåve del pådje e walon sol gazete Malonne première.

Elle a pårticipé å «rcweraedje Boula-Mahin so 150 mots». 

Elle a ratourné beacôp des powinmes da Maurice Carême, eplaidîs dins l' live «*[[Maurice Carême (trente poésies pour jeune public)]]*».

## Pî-notes
Bariom

|}
Li **bariom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike **Ba**, limero atomike 56 eyet masse atomike 137,33.
Nikel

Li **nikel**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike **Ni**, li limero atomike 28, et l' pwès atomike 58,69.
Gunawa

thumb
Les **gunawas**, c' est des tabureus et des danseus del Nonne do Marok.

Li **muzike gunawa** provént bråmint des muzikes afrikinnes.

## Pî-note
Grijhe pietri

thumb
Li **grijhe pietris**, c' est l' pietris k' on rescontere e l'  Walonreye et dins bråmint des payis timperés froeds.

 *[[Perdix perdix]]*

## Spårdaedje
thumb|150px|left
On l' ritrouve dins tote l' Urope, apus ki l' contrêye del Mîtrinne Mer. Eto e l' Mîtrinne Azeye.

Elle a stî metowe ezès Stats Unis ey å Canada.

## Vicaedje
Ele fwait s' ni al tere, come les ôtes pietris.

Ele keuve  djoûs, aprume e moes d' . Al Sint-Rmey, tos les djonnes sont grands come les parints.

Ele dimeure sovint avou des ôtes oujheas di s' sôre. Ey adon voler evoye eshonne. Eshonne, on les lome «ene volêye di pietris». Cwand ele si sintèt e dandjî, ele si respounèt dirî les cwåres di tere.

## Sourdant
Il est la, nosse pitit valet (tchanson)

**Il est la, nosse pitit valet**, c' est ene rilomêye tchanson d' Noyé ki provént del France et ki s' î lome «*Il est né le divin enfant*».

## Istwere
L' air provént d' ene tchanson d' tchesseu do 17inme sieke.

Li cåzaedje a stî eplaidî pol prumî côp e 1874 dins on live di tchansons d' Noyé rashonnêyes pa on lomé Jean-Romain Grosjean, k' esteut djouweu d' ôres.

Li modêye walone li pus cnoxhowe, on l' doet a Lucien Somme. Ene ôte modêye, sourdant di cisse-lale, a stî riscrîte pa Lucyin Mahin e 2021. Elle fourit tchantêye a messe di Noyé a Transene e 2021 et 2022. 

## Corwaitaedje do walon del modêye Somme
Li scrijheu prind des mots pus près do cåzaedje di tos les djoûs. Insi «pitit » est tchoezi purade ki «Bon-Diu-efant» ki sereut pus mot po mot (l' addjectif «divin» sereut sintou come on francijha). 

Sifwaitmint, po «*il est né*», ki pôreut awè stî ratourné «il a », mins l' mot n' esteut pus waire eployî e 20inme sieke. On åreut polou eto mete «il a », mins ci mot la ki s' a spårdou e 21inme sieke, esteut foirt coinrece (Payis d' Nivele) e 20inme sieke. Adon, Lucien Somme a yeu ptchî di cwiter l' mot-po-mot, et mete: «*il est la*», k' on dit come «il est arivé», po ene sakî k' on ratind dispu lontins.

Ci relijha la rind l' tchanson bén pus binamêye. Ey esse pus voltî tchantêye pa des rcåzeus u des nén-djåzeus d' walon.

Lucien Somme eploye ossu des piceures di croejhete pår walones, come li codjowant infinitif:
:* Tchantans *'et l' riçure*' come on rwè *(po: «tchantans et riçuvans l'…»).

Çoula rind l' tecse pus ledjir, tot s' houwant des repetaedjes des cawetes di codjowaedje.

Tant k' å motlî, al deujhinme roye, i prind des instrumints pus walons ki l' hôbwès et l' pipsak (muzete) del modêye francesse. Lu, c' est:
:''Djouwez sacsos, flûtes et clarinetes.

## 
* Redjårbaedje Lucien Somme
* Riscrijhaedje Lucien Mahin

## Sourdant
Beyoncé

[vignette|'''Beyoncé''', e [2019, cwand l' fime d' imådjes, *The Lion King*, a rexhou.]]
**Beyoncé**, di si vraiy no **Beyoncé Giselle Knowles**, c' est ene tchanteuse k' a skepyî li 4 di setimbe 1981. Elle est cnoxhowe dins l' monde coûtchantrece po ses muzikes popes.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ès waibe
Li båshele ås brocales (floriconte)

thumb
**Li båshele ås brocales** (ki l' vraiy tite, e daenwès, c' est *Den Lille Pige med Svovlstikkerne*), c' est on floriconte sicrît pa Hans Christian Andersen.

Il a stî eplaidî pol prumî côp li 18 di nôvimbe 1845 dins l' cénkinme tôme di s' live «Noveas floricontes» (*Nye Eventyr*). 

## Ratournaedjes e walon
A stî ratourné e rfondou walon pa Lorint Hendschel dins les anêyes 1990.

A-st avou ene ôte modêye, e 2022, da Jacques Vandenbroucke dins Nosse lingaedje.

## 
* (modêye Hendschel)

## Sourdant
Pire

Ene **pire** (ou on **cayô**), c' est on boket d' rotche, ki sieve sovint po basti.

## Spicilaedje des pires
* pire castinne
* pire di Gobtindje

## 
* casseu ås pires
* taeyeu ås pires
Apacse

Èn **apacse**, c' est on mot ki n' rivént k' on mier côp, aprume dins des vîs scrijhas.

I n' riwaite des djivions mins ossu kécfeye des ratourneures ou des sinse nén rlevés ôte pårt k' on n' comprind nén todi.

## Kesses so l' sourdant d' èn apacse
On n' såreut don raveuri èn apacse po sepi si:
* c' est ene flotche d' imprimaedje, ou di scrijhaedje / lijhaedje d' on papîscrît;
* c' est on mot ki les djins djhént podbon, mins ki les diccionairîs n' ont nén rlevé, eyet k' on n' a nén yeu l' ocåzion di rtrover dins des ôtes vîs scrijhaedjes;
* c' est on noûmot edvinté do scrijheu.

## Divni d' èn apacse

* I pout passer sins esse rilevé pa nouk, come sacwants ôtes mots des vîs papîs.

* I pout esse riscrît dins les motîs, beacôp pus tård, et divni on mot d' diccionaire.
* On l' pout rtrover dvins d' ôtes scrijhaedjes et s' djoke t i d' esse èn apacse.

* I pout esse rapexhî påzès scrijheus, et divni (ou ridivni) on mot corant.

## Egzimpes d' apacses e walon
thumb|«afaxhan», dins l' xhiltea di 1622
* *afaxhan* dins l' « Sònè Ligeòi A′ Mìnìs&nbsp;&nbsp;» da Houbiet Ora (Vos estoz on grand ***' après les béns di nos tchenonnes).
* ''ènnalis′'' da [[Auguste Laloux]] dins [[Li ptit Bert]] (Li Ptit Bert ride å rvier sol såvlon k’ est tofer frexh et ***' addé l’ soyreye).
* *olifå* (ivwere) divins *Li payîs dès sotês* da Joseph Mignolet (Les rdjets del lune ki gotént des coxhs, fjhént rglati so s' vizaedje d' **olifå** deus låmes - deus pieles - ki ridént doûçmint...)

## Sourdants
Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)

thumb
thumb
thumb
Li **Sounet lidjwès å minisse**, ki l' tite e vî walon, c' est «*&nbsp;Sònè Ligeòi* *A′ Mìnìs&nbsp;*», c' est on vî scrijhaedje e walon disconte do protestantisse (calvinisse) a Lidje.

C' est on xhiltea scrît pa Houbiet Ora.

Ci tecse la, c' est l' tot prumî (l° **1**) di l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon. Il î est titré e francès «*&nbsp;Sonnet anticalviniste&nbsp;*».

## Mwaissès dnêyes
Il a stî eplaidî a Lidje e 1655, dins les bokets metous e l' adrovaedje d' on live rilidjeus «*&nbsp;Le chasteau du Moine opposé à la Babel de Hochedé Nembroth de la Vigne…&nbsp;*» scrît pa Louys du Chasteau. Li live a stî imprimré pa Chr(istian) Ouwrew (  ?).

C' est l' prumî scrît e walon k' on sait dater spepieuzmint, eyet k' on cnoxhe li scrijheu, mestî eyet date di nexhance et d'moirt, avou.

## Replaidaedjes
Il a stî replaidî e sistinme Feller pa Jean Haust dins s' live «*&nbsp;Les trois plus anciens textes (wallons)&nbsp;*».

Adonpwis, riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.

Li mwaisse copeye a stî prezintêye et esplikêye e francès pa Daniel Droixhe dins deus videyos publiyeyes so VoBuze e 2021.

## Contnou
Li «&nbsp;minisse&nbsp;» ki l' xhiltea arinne, c' est on pasteur des «Walons et Francès calvinizés» di Dordrecht. Tot l' restant do live da «*&nbsp;*Louwis do Tchestea*&nbsp;*», c' est l' minme diåle di criticaedje do calvinisse.

Linwisticmint, i gn a, å moens èn apacse. C' est l' mot «&nbsp;*afaxhan&nbsp;*».

## Sourdants
Moståde (discramiaedje)

* moståde (såçreye) (moståde) : brune sipesse såçreye.
* Ahivêyès mostådes (plantes) sacwants plantes do djinre *[[Sinapis]]* u *[[Brassica]]*
* såvadje moståde: siné / sné (*[[Sinapis arvensis]]*)
Tchålerwè Sambe (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Sambe**, c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè do ledjir metro, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.
  : 
Ståcion Cintråle | Tchålerwè Sambe | Tchålerwè Tirou


## Istwere
Ci ståcion ci n' esteut nén dins li plan do metro del dijhnêye 1960. Come di djusse, c' est ene novele k' a stî metowe e siervice li 3 d' djanvî 2023. On-z el a askepyî, ca on-z a metou ene novele eyet grande ståcion di busses a costé.

## Lomaedje
Li mot «&nbsp;Sambe&nbsp;», c' est l' no k' on dene al mouze ki passe drola. 

## Referinces eyet sourdants
Moståde

Li **moståde**, c' est ene såçreye ki s' prezinte come ene brune sipesse såce.

## Provnance
Elle est fwaite avou les grinnes di sné.

## Rilomêyès markes di moståde
Li marke «Blister» est foirt kinoxhowe e l' Walonreye. Ele fijheut del riclame e walon divins l' gazete «Li Chwès». Ses pots ont-st ene cogne a pårt.

## Rilomêyès veyes pol moståde
E l' France, c' est Didjon. C' est télmint bén cnoxhou e l' Walonreye ki dins on sketch da Bob Dechamps, on-z ôt çouci:
:''Nos avans stî a Paris… sins nos femes ! Mins pocwè k' vos riyoz ? Vos prindoz del moståde po-z aler a Didjon, vozôtes ?
Motî gåmès d' Yete

Li **motî gåmès d' Yéte**, ki l' tite e francès, c' est ***Dictionnaire du gaumais d'Èthe-Belmont***, c' est on motî gåmès-francès, sicrît pa Jean-Louis Laurent.

C' est l' pus gros ovraedje di ç' tire la, avou ses 612 pådjes.

Il a stî eplaidî e 2021 del SLLW.

Il est rahoukî come limero **Gm7** dins les motîs do gåmès e Wiccionaire.

ISBN 978-2-930505-34-3

## Môde di ramexhnaedje
Li scrijheu a ramexhné des mots kinoxhous des djins di s' viyaedje dispu estant tot djonne.

## Ortografeye
Li scrijheu sieve li sistinme Feller, tot î radjoutant on sene, po marker li diftongaedje avou è. C' est on è metou e ptit dizo l' roye.
:*A Yyète, quand-il a passe quéquink, on rwâte pa le fn*'iè**te; a B**îè'''mont, on s' mèt′ d'rî lès ridôs (p. 610).
Ahivêyès mostådes (plantes)

Les **ahivêyès mostådes**, c' est des plantes des djinres *[[Sinapis]]* u *[[Brassica]]*, semêyes po leus grinnes ki sievnut a fé del moståde (li såçreye).

Les ahivêyès mostådes sont diferinnes del såvadje moståde.

## Sôres d' ahivêye moståde
* li blanke moståde u blanc sné (*[[Sinapis alba]]*, ahivêye ezès payis del Mîtrinne Mer.
* li noere moståde (*[[Brassica nigra]]*) est coûtivêye e sacwants payis d' Urope, mins bråmint eto e l' Amerike (Årdjintene, Tchili, Estats Unis.
* li brune moståde (*[[Brassica juncea]]*) ki provént des pîmonts di l' Imalaya est prodûte e l' Inde ey e Bingladech, mins ossu e Grande Burtaegne ey e l' Daenmåtche.

## Ôtes uzaedjes
Ele sieve ossu di vete ecråxhe et di rnetieuse di terén, ca ele sitofe les crouwås.

## Sourdant
Jean-Louis Laurent

**Jean-Louis Laurent**, c' est on diccionairî do gåmès.

Di s' mestî, il esteut prof di francès.

## Ouve pol gåmès
On lyi doet li gros spès motî gåmès d' Yete (2021).

Il a eto corwaitî el motî Moureaux pol rivuwe «*[[Wallonnes]]*».