open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Torebay-Sint-Trond

**Torebay-Sint-Trond** (la-minme e sistinme Feller, *Torèbây-Sint-Trond*; F. *Thorembais-Saint-Trond*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Perwé, el province do Roman Payis.

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa André Jancart, on né-natif did la, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Referinces
Stéphane Moreau

**Stéphane Moreau** est èn acyin politikî d' gåtche d' Paris, k' esteut foirt prezint e-n Anse, c' esteut on mimbe do PS.

## Biyografeye
**Stéphane Moreau** a stî borguimwaisse d' Anse etur 2011 yet 2017. Ç' esteut on mimbe do Pårti Socialisse yet rwaiteut Michel Daerden come ès mentor politike. Onk d' ses papys esteut on conseyî socialisse al comene. **Stéphane Moreau** vént d' ene famile del pitite soce yet s' a scraifyî på deus d' ses tayons. 

## Herlemes

**Stéphane Moreau** esteut å cinte del herleme Publifin. Ç' esteut a cåze di çoula, k' il a dvou stater ès politike cårire.

### Tecteo/Ogeo
E 2008, il est metou e cåze padri ene lete sins no ki dijheut k' il aveut fé del måluzance sociåle cwand il esteut a **Tecteo** : k' est divnou Publifin, k' a stî rlomé Enodia. **Stéphane Moreau** åreut frawtiné l' covraedje avou cénk ôtes bouteus d' Ethias. Cist ome åreut eto fé då trafik d' influwince rwaitant s' mame yet l' Societé d' Lodjmint del Plenaesse. Il a finålmint schapé åzès porshuvances e payant on vindaedje penå.

### Publifin
Al fén del anêye 2016, il est metou e cåze dins l' herleme Publifin. Cist herleme siclatche après des håynaedjes do Le Vif/L'Express ki dijheut k' sacwants politikîs comunås, ki vnént l' pus sovint del province di Lidje, v'nant do PS, MR yet cdU ([FR] *cdH*) rischeujhnut des grands catchets a Publifin alorse k' i fijhént shonnance bråmint des côps daler åzès rabindlaedjes, wice i dijhént esse. Publifin, k' est ene etercomunåle, apårtént al province di Lidje insi k' ås comenes d' èç province. Do côp, ç' ki Le Vif/L'Express a håyner, ça rwaite des liårds publiks. Ç' est po ci metaedje e cåze k' il endaleut do PS e-n avri 2017 ; li PS aveut d'dja preveyou d' lu taper foû eyet ci pårti l' aveut tchessî evoye po todi el londmwin.  
## Referinces eyet sourdants
Anêyes 180

1î sieke | **[[2inme sieke]]** | 3inme sieke



anêyes 160 | anêyes 170 | **anêyes 180** | anêyes 190 | anêyes 200



180 | 181 | 182 | 183 | 184 | 185 | 186 | 187 | 188 | 189


----

### Etrevéns
*

### Rilomêyès djins ki s' î ont fwait cnoxhe
*

### Edvincions et discovraedjes
*
Cawete -onde

Li **cawete onde**, c' est ene råle cawete do walon.

## Egzimpes
* fwaite so on bodje walon
:*
:*
* vinowe todroet do latén
:*
:*

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Royå Francs-Boréns

Li **Royå Francs-Boréns** est ene ekipe do fotbale e Walonreye, ki s' trove e Bossu dins l' Borinaedje, dispoy 2014. I rcandje l' ancyin club då minme no k' aveut disaprexhou. Is djouwnut e vete eyet blanc. Les sopoirteus eyet les djouweus sont lomés vetes.

## Istwere

### Padvant 2014

#### Fleuru (padvant 1978)

##### Spôrtive Sitoele

* 1909 : Spôrtive Sitoele Fleuruzyinne
* 1939 : Royå Spôrtive Sitoele Fleuruzyinne
* 1962 : *Disaprexhance (Ribanaedje)*

##### Fleuru Spôrts

* 1929 : Fleuru Spôrts
* 1956 : Royå Fleuru Spôrts
* 1962 : *Disaprexhance (Ribanaedje)*

##### Royå Union Spôrtive Fleuruzyinne

* 1962 : Royå Union Spôrtive Fleuruzyinne
* 1978 : *Disaprexhance (Ribanaedje)*

#### Epniye (padvant 2002)

* 1944 : Spôrtive Djonnesse Epniye
* 2002 : *Disaprexhance (Ribanaedje)*

#### Lambussåt (padvant 1978)

* 1949 : Esportigne Club Lambussåt

#### Fleuru-Lambussåt (1978-2002)

* 1978 : Esportigne Club Lambussåt-Fleuru
* 1999 : Royå Esportigne Club Lambussåt-Fleuru
* 2002 : *Disaprexhance (Ribanaedje)*

#### Epniye-Fleuru-Lambussåt (2002-2013)

* 2002 : Royåle Spôrtive Djonnesse Epniye-Lambussåt-Fleuru
* 2013 : *Disaprexhance (Rischeure)*

#### Tchålerwè-Fleuru

* 2013 : Royå Tchålerwè-Fleuru
* 2014 : *Disaprexhance (Berwetaedje)*

### Padri 2014
Dispoy avri 2020, Georges-Louis Bouchez est l' prezidint del ekipe.

## Referinces eyet sourdants
New beat

vignette|Logo do djinre.
Li *n*'ew beat***, c' est on djinre di [[muzike]] djondant di l' [[Acid House|''acid house'']]. El ''n'''ew beat*** esteut foirt peuprece fén des anêyes 1980, disca l' atake des anêyes 1990.

## Istwere
Li ***new beat*** aveut stî askepyî e l' Beldjike diviè 1987. Mins èç djinre la s' aveut stramé dins les payis a costé : e l' Bijhe del France ; el Neyerlande ; e Rweyåme Uni ; e Lussimbork ey e l' Wess-Almagne.

El ***new beat*** esteut mo peuprece dins les fiesses, mins ça n' a nén parduré lonmint.

## Rilomés bindes yet muzicyins
* 101 (asteme : nén l' minme ki "One-o-One")
* Amnesia
* A Split-Second
* Confetti's
* One-o-One (asteme : nén l' minme ki "101")
* Technotronic

## Referinces eyet sourdants
Mouvmint des Citweyins pol Candjmint

Li **Mouvmint des Citweyins pol Candjmint** est on politike pårti bedje eyet francès-cåzant k' est ribané avou li MR, dispoy ès askepiance, e 1998. 

## Istwere
Li **Mouvmint des Citweyins pol Candjmint** a stî askepyî, e 1998, på Gérard Deprez, èn ancyin mimbe do PSC (ancyin CDH) pask' il n' esteut pus foirt d' acoird avou les ôtes mimbes.

## Rilomêyès djins

### Vicant

* Gérard Deprez
* Marie-Christine Marghem

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
3inme sieke

1î sieke | 2inme sieke | **3inme sieke** | 4inme sieke | 5inme sieke



anêyes 200 | anêyes 210 | anêyes 220 | anêyes 230 | anêyes 240
anêyes 250 | anêyes 260 | anêyes 270 | anêyes 280 | anêyes 290


----

## Istwere do 3inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 3inme sieke



201
202
203
204
205
206
207
208
209
210


211
212
213
214
215
216
217
218
219
220


221
222
223
224
225
226
227
228
229
230


231
232
233
234
235
236
237
238
239
240


241
242
243
244
245
246
247
248
249
250


251
252
253
254
255
256
257
258
259
260


261
262
263
264
265
266
267
268
269
270


271
272
273
274
275
276
277
278
279
280


281
282
283
284
285
286
287
288
289
290


291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
Mouvmint droet erîlé

Li **mouvmint droet erîlé**, ossu lomé li **prumîre lwè da Newton**, est l' mouvmint d' on coir ki mouwe e droete lene avou ene minme vitesse.

## Piceure
So on grafike cwand i gn' a ***t*** (li tins) e-n absisse ey i gn' a ***v*** (li vitesse) e-n ordonêye, on pout vir ene droete lene coûtchantrece sol grafike. Mins nerén, cwand ***t*** est e-n absisse eyet ***e*** e-n espåçmint, èç minme droete n' est pus coûtchantrece mins bén croexhante.

## Acseignmint
On-z el acsegne e sgondaire, circa l' cwatrinme anêye e-n acseignmint d' tranzûcion djeneråle pindant li luçon d' syince ubén d' fizike.

## Referinces eyet sourdants
Walofobeye

Li **walofobeye**, obén lomé eto li **walonrifobeye**, est on djinre di zenofobeye conte les walons.

## Uzaedje
C' est on mot k' on-z ôt nén sovint. Kécfeye, il est uzé esconte les «&nbsp;flamingants&nbsp;» so les blogues d' opinions. Il est afeye ossu uzé på frambråylisses.

Il est dins des lisses di fobeyes k' asprouvnut d' esse complet. La eto k' onk des deus mots francès est riprindou e-n almand.

## Referinces eyet sourdants
5inme sieke

3inme sieke | 4inme sieke | **5inme sieke** | 6inme sieke | 7inme sieke



anêyes 400 | anêyes 410 | anêyes 420 | anêyes 430 | anêyes 440
anêyes 450 | anêyes 460 | anêyes 470 | anêyes 480 | anêyes 490


----

## Istwere do 5inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 5inme sieke



401
402
403
404
405
406
407
408
409
410


411
412
413
414
415
416
417
418
419
420


421
422
423
424
425
426
427
428
429
430


431
432
433
434
435
436
437
438
439
440


441
442
443
444
445
446
447
448
449
450


451
452
453
454
455
456
457
458
459
460


461
462
463
464
465
466
467
468
469
470


471
472
473
474
475
476
477
478
479
480


481
482
483
484
485
486
487
488
489
490


491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
6inme sieke

4inme sieke | 5inme sieke | **6inme sieke** | 7inme sieke | 8inme sieke



anêyes 500 | anêyes 510 | anêyes 520 | anêyes 530 | anêyes 540
anêyes 550 | anêyes 560 | anêyes 570 | anêyes 580 | anêyes 590


----

## Istwere do 6inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 6inme sieke



501
502
503
504
505
506
507
508
509
510


511
512
513
514
515
516
517
518
519
520


521
522
523
524
525
526
527
528
529
530


531
532
533
534
535
536
537
538
539
540


541
542
543
544
545
546
547
548
549
550


551
552
553
554
555
556
557
558
559
560


561
562
563
564
565
566
567
568
569
570


571
572
573
574
575
576
577
578
579
580


581
582
583
584
585
586
587
588
589
590


591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
Derivêye

Ene **deriveye** d' ene fonccion, c' est l' moyén d' trover comint ç' ki cisse fonccion la candje cwand l' cachonêye (cwantité) k' elle è dipind (si årgumint) candje.

## Tåve des deriveyes
Vocial li lisse des principålès deriveyes :  

f(x) = n \Longleftrightarrow f'(x) = 0 



f(x) = x \Longleftrightarrow f'(x) = n

f(x) = mx + n \Longleftrightarrow f'(x) = m

f(x) = x^2 \Longleftrightarrow f'(x) = 2x

f(x) = x^n \Rrightarrow (n\in\Nu) \Longleftrightarrow f'(x) = nx^k \Rrightarrow (cwand : k = n-1)

f(x) = 1\div x \Longleftrightarrow f'(x) = (- 1 \div(x^2))

f(x) = \surd x \Longleftrightarrow f'(x) = (1 \div(2\surd x))

## Referinces eyet sourdants
Louis P

**Louis P.**, d' ès-n' ôte spotaedje, **Louis Strike**, c' est on muzicyin Tchålerwetî eyet francès-cåzant. Si vraiy no, c' est **Louis Petyt**.

## Istwere
I s' a fwait cnoxhe avou si tchanson rexhowe sol waibe, *Qu'est-ce qu'ils ont fait de ma ville* ([WA] Il ont fwait cwè d' èm veye), wice k' i displot les problinmes avou les boutaedjes dins l' corinveye di Tchålerwè, a l' atake del dijhnêye 2010. Ci fourit vraiymint foirt ki Paul Magnette eyet **Louis Strike** s' ont rescontré po djåzer des pordjets po Tchålerwè. 

## Discografeye

### Albom

* 2013 : *Louis Strike Album*

### Tchansons
* 2013 : *Libres mais impliqués*, avou TAO eyet KLM
* 2013 : *Qu'est-ce qu'ils ont fait de ma ville*
* 2013 : *Quenelles Holocaust*, avou Bantou Abbas eyet Yakuza
* 2013 : *Appel à la révolte*
* 2013 : *Triste sort*
* 2013 : *I wanna be a good friend*, avou Bantou Abbas
* 2019 : *Le retour du babtou*, avou Vali
* 2019 : *Mon navire*
* 2020 : *Pays noir*
* 2023&nbsp;: *Ils n'ont Rien*

## Referinces eyet sourdants
4inme sieke

2inme sieke | 3inme sieke | **4inme sieke** | 5inme sieke | 6inme sieke



anêyes 300 | anêyes 310 | anêyes 320 | anêyes 330 | anêyes 340
anêyes 350 | anêyes 360 | anêyes 370 | anêyes 380 | anêyes 390


----

## Istwere do 4inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 4inme sieke



301
302
303
304
305
306
307
308
309
310


311
312
313
314
315
316
317
318
319
320


321
322
323
324
325
326
327
328
329
330


331
332
333
334
335
336
337
338
339
340


341
342
343
344
345
346
347
348
349
350


351
352
353
354
355
356
357
358
359
360


361
362
363
364
365
366
367
368
369
370


371
372
373
374
375
376
377
378
379
380


381
382
383
384
385
386
387
388
389
390


391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
Les tchafiaedjes da Ptit Louwis (coirnêye di gazete)

**Les tchafiaedjes da Ptit Louwis** (***Lès tchafiâdjes da p'tit Louwis***), c' est l' coirnêye des spôrts del gazete Li Rantoele.

Elle est scrîte pa Jean Goffart

## Istwere
Ele kiminça å limero  di 2006. Elle ès porshût disk' å djoû d' ouy.

## Shuvance
Les dnêyes eciclopedikes sont sovint rmetowes sol Wikipedia walon.

## 

* Mwaisse modêye (l° 1 a 49)

* Mwaisse modêye (l° 51 a 54)
(so Wikisourd)
* Tote li rîlêye e Feller 
* Tote li rîlêye e rfondou
8inme sieke

6inme sieke | 7inme sieke | **8inme sieke** | 9inme sieke | 10inme sieke



anêyes 700 | anêyes 710 | anêyes 720 | anêyes 730 | anêyes 740
anêyes 750 | anêyes 760 | anêyes 770 | anêyes 780 | anêyes 790


----

## Istwere do 8inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 8inme sieke



701
702
703
704
705
706
707
708
709
710


711
712
713
714
715
716
717
718
719
720


721
722
723
724
725
726
727
728
729
730


731
732
733
734
735
736
737
738
739
740


741
742
743
744
745
746
747
748
749
750


751
752
753
754
755
756
757
758
759
760


761
762
763
764
765
766
767
768
769
770


771
772
773
774
775
776
777
778
779
780


781
782
783
784
785
786
787
788
789
790


791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
Radio 2

**Radio 2** est ene tchinne di radio djenerålisse bedje eyet neyerlandès-cåzante del VRT. Elle aveut stî askepyî li 3 d' octôbe 1983. C' est l' radio li pus peuprece del VRT, padvant l' Radio 1 eyet del radio bedje neyerlandès-cåzante.

## Idintité

* 1983-1997 : BRT 2
* 1997-Asteure : Radio 2

## Varyisté

### Sorlon les provinces

* Radio 2 Antwerpen
* Radio 2 Limburg
* Radio 2 Oost-Vlaanderen
* Radio 2 Vlaams Brabant
* Radio 2 West-Vlaanderen

### Waibe-radio

* Radio 2 Antwerpen
* Radio 2 Bene Bene
* Radio 2 Limburg
* Radio 2 Oost-Vlaanderen
* Radio 2 Vlaams Brabant
* Radio 2 West-Vlaanderen
VivaCité

**VivaCité**, c' est ene tchinne di radio eteractif, avou les schoûteus. C' est ossu ene tchinne francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 2004. A l' atake 2022, c' est li tchinne li pus peuprece del Nonne del Beldjike.

## Idintité

### Istwere
Elle aveut stî askepyî e 2004, c' est l' porshuvante di Fréquence Wallonie, k' aveut disaprexhowe pindant l' minme anêye.

### Lomaedje
* 2004-Asteure : VivaCité

## Varyistés

### Sorlon les redjons

* VivaCité Brabant Wallon
* VivaCité Bruxelles
* VivaCité Charleroi
* VivaCité Liège
* VivaCité Luxembourg
* VivaCité Mons
* VivaCité Namur

### Waibe-radios

* VivaCité Brabant Wallon
* VivaCité Bruxelles
* VivaCité Charleroi
* VivaCité Liège
* VivaCité Luxembourg
* VivaCité Mons
* VivaCité Namur
* Viva +

## Referinces
9inme sieke

7inme sieke | 8inme sieke | **9inme sieke** | 10inme sieke | 11inme sieke



anêyes 800 | anêyes 810 | anêyes 820 | anêyes 830 | anêyes 840
anêyes 850 | anêyes 860 | anêyes 870 | anêyes 880 | anêyes 890


----

## Istwere do 9inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 9inme sieke



801
802
803
804
805
806
807
808
809
810


811
812
813
814
815
816
817
818
819
820


821
822
823
824
825
826
827
828
829
830


831
832
833
834
835
836
837
838
839
840


841
842
843
844
845
846
847
848
849
850


851
852
853
854
855
856
857
858
859
860


861
862
863
864
865
866
867
868
869
870


871
872
873
874
875
876
877
878
879
880


881
882
883
884
885
886
887
888
889
890


891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
Kid Noize

**Kid Noize**, c' est on didjé ey on scrijheu d' ene binde d' imådjes bedje då minme no, ki vént del Redjon d' Brussele. Asteure, i vike a Tchålerwè.

## Discografeye

### Alboms

* 2016: *Dream Culture* 
* 2019: *The Man With A Monkey Face* 

### Muzikes

* 2013: *KDNZ*
* 2014: *Jackass*
* 2014: *Brooklyn*
* 2015: *Summer Legend* (avou Mademoiselle Luna)
* 2016: *Ocean*
* 2016: *Do You Know*
* 2017: *Hologram*
* 2018: *Play*
* 2018: *Girl*
* 2019&nbsp;: *Walking to the Jungle*
* 2020&nbsp;: *Blow It Up*
* 2021&nbsp;: *Wawa*

## Herleme
Li 21 di djun 2025, **Kid Noize** diveut daler a troes fiestivås a vey avou l' Fiesse del muzike. El rujhe, c' est k' c' esteut a troes edroets diferins eyet lons l' onk l' ôte avou cåzumint l' minme eurêye&nbsp;: Ater, Framriye eyet Poleur.

I s' a disfindou tot clatchant k' **Kid Noize** a divnou, dispoy adon, ene binde al plaece d' ene mierdjin. Les fiestivås del Fiesse di muzike ont veyou ça evi, tot displorant l' estance. Al copete do mårtchî, a Poleur, on conte daler å tribunå. Bråmint d' avnants etrevéns n' volnut pus d' lu.

## Referinces eyet sourdants
Raptitixhante cawete e neyerlandès

Li **raptitixhante cawete e neyerlandès** est ene cawete k' on met al fén d' on no po discrire l' pititesse d' èç mot, obén k' on met dins les pitits nos po dner ene valeur tinrûle.

## Definixhant
Avou les **raptitixhantes cawetes**, on no k' uze "*de*" u "*het*" padvant årè todi "*het*", cwand on radjoute ces **cawetes rola**.

* *De *'bus*** => ''Het '''busje***
* *Het *'huis** => Het **huisje***

== Pluriyal ==
Ossu, les '''pluriyals''' "''-en''" obén "''-s''" divnut seulmint "''-s''" cwand on radjoute çoula. Di pus, "''het''" divént "''de''" cwand on passe do singulî å pluriyal.

* ''De '''bussen*** => *De *'busjes***
* ''Het '''huisje''' => De '''huisjes***

## Rîles

### Erîlêye cawete
Djenerålmint, i fåt djusse mete el cawete "*-je*" al fén då no : 

* *Een *'bus*** => ''Een '''busje***
* *Een *'boot*** => ''Een '''bootje***

### Disrîlêyes cawetes

* *-etje*
* *-kje*
* *-pje*
* *-tje*

## Referinces eyet sourdants
7inme sieke

5inme sieke | 6inme sieke | **7inme sieke** | 8inme sieke | 9inme sieke



anêyes 600 | anêyes 610 | anêyes 620 | anêyes 630 | anêyes 640
anêyes 650 | anêyes 660 | anêyes 670 | anêyes 680 | anêyes 690


----

## Istwere do 7inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 7inme sieke



601
602
603
604
605
606
607
608
609
610


611
612
613
614
615
616
617
618
619
620


621
622
623
624
625
626
627
628
629
630


631
632
633
634
635
636
637
638
639
640


641
642
643
644
645
646
647
648
649
650


651
652
653
654
655
656
657
658
659
660


661
662
663
664
665
666
667
668
669
670


671
672
673
674
675
676
677
678
679
680


681
682
683
684
685
686
687
688
689
690


691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
Dimitri François

thumb|(e 2019)
**Dimitri François**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 20 d' octôbe 1970.

## Ouve pol walon
I scrît dispu 2019, e-n ene ortografeye espontanêye. Adonpwis, a dater d' 2021, a môde di rfondant walon.

Ses scrijhaedjes sont replaidîs dins Li Rantoele (rimetous e rfondou) et dins Singulîs (ricrîts e Feller-Francard).

Il fwait eto des seyances d' enaiwaedje e walon dins les scoles.

E 2023, i s' assaya a on tosseusolsinne (a Transene), ey e 2024 a èn ataitixhmint sol rowe (a Poitchrece-e-l'-Årdene).


Tosseusolsinne Dimitri François riwaitants.jpg|tosseusolsinne 2023
Tosseusolsinne Dimitri François Djîle5.jpg
Tosseusolsinne Dimitri François Djîle3.jpg
Tosseusolsinne Dimitri François wa cåze walon.jpg
Tosseusolsinne Dimitri François Djîle1.jpg


## 
* 
* Kékes mwaissès copeyes di ses tecses 
*  Eredjistrumints odio
** Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa DImitri François avou l' accint d' après Veskeveye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
** Lisse des 150 mots Boula-Mahin

## Referinces eyet sourdants
Feri (batea)

On **feri**, c' est on batea ki pout tcherdjî des otos et des camions.

Davance, c' esteut purade des vagons di tchmin d' fier (did la, ès no).


Grand feri del nute.jpg
Grand feri.jpg
Ebarcumint so feri ratindaedje.jpg
Ebarcumint gåraedje.jpg


## Sacwants rlomêyès lenes di feri
* Ostinde-Douve
* Calais-Douve
* Sete-Tandjî
* Aldjezirasse-Cewta
* Tarifa-Tandjî
* Copenågue-Suwede
10inme sieke

8inme sieke | 9inme sieke | **10inme sieke** | 11inme sieke | 12inme sieke



anêyes 900 | anêyes 910 | anêyes 920 | anêyes 930 | anêyes 940
anêyes 950 | anêyes 960 | anêyes 970 | anêyes 980 | anêyes 990


----

## Istwere do 10inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 10inme sieke



901
902
903
904
905
906
907
908
909
910


911
912
913
914
915
916
917
918
919
920


921
922
923
924
925
926
927
928
929
930


931
932
933
934
935
936
937
938
939
940


941
942
943
944
945
946
947
948
949
950


951
952
953
954
955
956
957
958
959
960


961
962
963
964
965
966
967
968
969
970


971
972
973
974
975
976
977
978
979
980


981
982
983
984
985
986
987
988
989
990


991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
Jules Isaac

**Jules Isaac**, c' esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Charles Dupret

**Charles Dupret**, c' esteut on politikî walon eyet francès-cåzant di Tchålerwè. Il esteut medcén d' ès mestî.

## Bon dvwer
Ene voye di Tchålerwè a s' no. C' est l' edroet ewou çk' il a nexhou. La eto k' ene voye di Lodlinsåt a ç' no la.

## Sourdants
Émile Devreux

**Émile Devreux** esta on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè. Il esta årtchitecte d' ès mestî.

## Referinces eyet sourdants
Joseph Tirou

**Joseph Tirou**, c' esteut on politikî  walon eyet francès-cåzant. I vneut di Tchålerwè. Il esteut on walingant eto.

## Bon divwer
On-z a dné deus no di plaeces po lu rinde bon dvwer. Li prumî, c' est on boulvård. L' ôte, c' est ene ståcion d' ledjir metro.

## Referinces eyet sourdants
Gérard-Octave Pinkers

**Gérard-Octave Pinkers**, obén eto lomé **Gérard Pinkers**, esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè, ki vneut di Dizon.

## Referinces eyet sourdants
Marceau Remson

**Marceau Remson** esteut on walon eyet francès-cåzant politikî socialisse.

## Referinces eyet sourdants
Jules Audent

**Jules Audent**, c' esta on politikî walon eyet francès-cåzant di Tchålerwè. Il esta advocåt d' ès mestî.

## Ovraedje
C' est lu k' a fwait po wayimer Tchålerwè. Il a fwait tchaire les rimparts po radiercî l' urbanisse di l' ancyinne intité.

## Politike
**Jules Audent** esta mimbe do pårti liberå.

## Bon dvwer
**Jules Audent**, c' est l' no k' on-z a dné a on boulvård do cinte-veye di Tchålerwè. La eto k' on-z a dné ci no la a s' måjhone, ki si trouve eto so ç' boulvård la.

## Referinces eyet sourdants
11inme sieke

9inme sieke | 10inme sieke | **11inme sieke** | 12inme sieke | 13inme sieke



anêyes 1000 | anêyes 1010 | anêyes 1020 | anêyes 1030 | anêyes 1040
anêyes 1050 | anêyes 1060 | anêyes 1070 | anêyes 1080 | anêyes 1090


----

## Istwere do 11inme sieke

### Evenmints
* 

### Personålités
* 

### Edvincions, dischovraedjes
*

## Totes les anêyes do 11inme sieke



1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010


1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020


1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030


1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040


1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050


1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060


1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070


1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080


1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090


1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
Edmond Yernaux

**Edmond Yernaux**, c' esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè, k' aveut stî borguimwaisse di Montgneye-so-Sambe.

## Referinces eyet sourdants
Hagneure di tchén

Ene **hagneure di tchén**, c' est ene hagneure cåzêye pa on tchén.

## Hagneures d' atake
C' est cwand on tchén u ene nûte di tchén ont ataké ene djin (u ene biesse). Sovint end a sacwants.

Ele polèt esse schates u parfondes.

Les tchéns e meute sayèt todi di hagnî après les djerets des cwate-pates, u les bodenes del djambe, les nierons padrî les djnos, les coxhes u l' fondmint ås djins.

Cwand les tchéns atacnut on djibî (metans on tchivroû), cwand li ci u les cis ki vont après les pates l' ont yeu fwait toumer, onk l' apice pal goidje et li stronner.


Atake meute tchéns.jpg|dischiraedje marone
Hagneures tchéns coxhe fesse Dj2.jpg|schatès hagneures a 48 eures (bleus)
Dog bite.JPG|a 72 eures
Dog bite.jpg|parfonde hagneure


## Hagnaedje d' etrinnmint
Li hagnaedje si fwait so on gros bôrlet di strin, u des stofes esprès, po n' nén acsure li dresseu.


PMO K-9 unit conducts bite training 150415-M-TH981-002.jpg
Ellsworth dog bite.JPG
386th ESFS military working dogs 140603-F-FW757-186.jpg
RTBF Mix

**RTBF Mix**, c' esteut ene tchinne di radio francès-cåzante di l' RTBF. Elle a stî askepieye li 1î d' djanvî 2019, mins on-z el a distindou podbon li 1î d' setimbe 2025. **RTBF Mix** esteut spårdêye pol Flande, avou l' tecnolodjeye do deyabéplusse ubén l' daegntoele. Les programes estént divizés e troes : les noveles (avou La Première), li muzike (avou Classic 21) eyet li spôrt (avou VivaCité).
Libe Univiersité d' Brussele

I gn' a deus "Libe Univiersité" a Brussele, ene francès-cåzante eyet l' ôte neyerlandès-cåzante :

* Li Libe Univiersité francès-cåzante d' Brussele
* Li Libe Univiersité neyerlandès-cåzante d' Brussele 


lien=Special:FilePath/Sceau_ulb_flambeau.jpg|vignette|essegne di l' univ
Li **Libe Univiersité d' Brussele** u **LUB** (e francès **ULB**,  *Université libre de Bruxelles*, e neyerlandès **VUB**, *Vrije Universiteit Brussel*), c' est ene univiersité sins aloyance ni avou l' Estat, ni avou l' acsegnmint catolike.

Elle a stî askepieye pa les liberås, so ene idêye da  et strimêye li 20 di nôvimbe 1834.

Elle s' a schetlé e deus, l' ULB (francès-cåzante) eyet l' VUB (neyerlandès-cåzante), e moes d' octôbe 1969.

## Rilomêyès djins k' on yeu les rôlea al LUB
(divant l' schetlaedje ULB / VUB e 1969)

# Enver Hoxha : dictateur e l' Albaneye
# Guy Spitaels  : politikî walon
# Philippe Moureaux : politikî brusselwès
# Hervé Hasquin : politikî brusselwès
Libe Univiersité neyerlandès-cåzante di Brussele

Li **Libe Univiersité neyerlandès-cåzante di Brussele**, c' est ene univiersité askepyî e 1970, avou l' disrabindlaedje del Libe Univiersité d' Brussele dins les deus oficirs lingaedjes. I gn' a ût facultés ey èn institut.

## Organizåcion

### Facultés

* Faculté del Medcene eyet del Apoticårreye *[NL] Faculteit Geneeskunde en Farmacie*)
* Faculté des Syinces eyet des Syinces biyolodjikes d' indjenieurs (*[NL] Faculteit Wetenschappen en Bioingenieurswetenschappen*)
* Faculté des Letes eyet di Filozofeye (*[NL] Faculteit Letteren en Wijsbegeerte*)
* Faculté del psykolodjeye eyet del Syince di l' Acseignmint (*[NL] Faculteit Psychologie en Educatievewetenschappen*)
* Faculté di Droet eyet del Criminilodjeye (*[NL] Faculteit Rechten en Criminologie*)
* Faculté des Syinces Sociåles eyet Scole d' core da Solvay (*[NL] Faculteit Sociale Wetenschappen & Solvay Business School*)
* Faculté des Syinces d' indjenieurs (*[NL] Faculteit Ingenieurswetenschappen*)
* Faculté di l' Acseignmint fizike eyet del kinésiterapeye (*[NL]* *Faculteit Lichamelijke Opvoeding en Kinesitherapie)*
* Institut del Scolaedje des Scoleus Moplidissiplinere (*[NL] Multidisciplinair Instituut Lerarenopleiding*)

### Campus
Cåzumint tos les campus sont dins l' Redjon d' Brussele.

* Brussele
** Li **Brussels health campus**
** Li **Brussels Humanities, Sciences & Engineering campus**
** Li **Brussels technology campus**
** Li **Brussels Photonics Campus**
** Li **Campus Coovi**
* Diest
** Li **CVO De Oranjerie – Diest**
* Li Viye Lovagne
** Li **CVO De Oranjerie – Leuven**

## Referinces eyet sourdants
Mischaël Modrikamen

**Mischaël Modrikamen** est on politikî walon d' droete radicåle di Tchålerwè. Il esteut l' prezidint eyet l' askepieu do Pårti do Peupe. 

## Gazete
Il esteut l' prôpietaire del gazete : Le Peuple ([WA] Li Peupe). Asteure, el gazete n' egziste pus.

## Referinces eyet sourdants
Motires do latén

Ene **motire do latén**, c' est ene troke di mots (motire) do lingaedje latén. 

## Rilomêye
Sacwants did zeles sont foirt cinoxhowes eyet sont rprindowes dins des ôtes lingaedjes come li francès.

## A

### Ab imo pectore (då fond del gavêye)
Cwand onk mostere ès-n indignåcion.

### Ab irato (pa on mouvmint d' raedje)
Fé ene sacwè cwand on-z est e colere.

### Ad augusta per angusta (viè des clapants rzultats på totès stroetès voyes)
Li seule manire d' adiercî åk est e vincant des målåjhistés.

### Ad honores (Po l' oneur)
Cwand ene fonccion est seulmint onorifike.

### Ad literam (foirt literålmint)
Citer onk tot rprindant ses dires.

## C

### Carpe diem (viker l' prezint)
Fråze ki vout dire k' el vicåreye est coûte, et k' i fåt profiter tant k' on pout do moumint d' asteure. 

## E

### Errare humanum est
On s' pout bén tromper, come totes les djins; (plaijhanmint) 

## I

### Imo pectore (då fond del cour)
Cwand onk mostere ès-n indignåcion.

### In situ (dins l' plaece minme)
dins on papî sincieus, mostere ki ça s' passe la-minme k' on dit  

### Sic (insi)
dins ene gazete, mostere k' on riscrît çou k' èn ôte a scrît come il a scrît; oubén ses paroles come il a djåzé.

## V

### Veni vidi vici (dj' a vnou, dj' a veyou, dj' a vincou)
cwand onk mostere k' il a tot comprins et tot rmetou daccion do côp k' il a stî la.

## Referinces eyet sourdants
Herleme Jozef Chovanec

L' **herleme Jozef Chovanec**, c' est ene herleme wice k' on Slovake a stî touwé pa des policîs, e 2018 a l' areyopôrt di Tchålerwè. 

## Istwere
Èn ome, **Jozef Chovanec**, aveut stî dins l' prijhon di l' areyopôrt di Tchålerwè après awè fwait ene sicôze. Il åreut stî victime di margougnaedje policî. Ene policire aveut fwait ene hitleryinne (lever s' mwin come Adolf Hitler). Çoula a stî filmé e 2018, mins li fime a seulmint rexhou e-n awousse 2020.

## Referinces eyet sourdants
Pårti Socialisse di Lûte

Li **Pårti Socialisse di Lûte** (*[FR] Parti Socialiste de Lutte — [NL] Linkse Socialistische Partij*), c' est on pårti k' est ovrant cåzumint tertos e l' Beldjike. l n' est nén foirt peuprece ki ci soeye e Walonreye, a Brussele, u co el Flande. Il est rwaitî sovint come on pårti di foite gåtche, veyanmint ki disfind ene ideyolodjeye comunisse båzêye so les cis da Leyon Trotski eyet da Karl Marx.

## Istwere
Li **Pårti Socialisse di Lûte** aveut stî askepyî e 1971, mins 'ç pårti ci aveut egzisté so d' ôtes nos :

* 1992-1995 : De Militant
* 1995-2001 : Militant Links
* 2001-2008 : Linkse Socialistische Partij (LSP)
* 2008-Asteure : Linkse Socialistiche Partij – Parti Socialiste de Lutte (LSP–PSL)

## Rilomêyès djins

### Vicante

* Eric Byl

### Revoye

## Referinces eyet sourdants
Brå-dlé-Libråmont

**Brå** (la-minme, *Brau*; ossu: *Brâ* , F. *Bras*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6800 **
** davance : **6605**
* Limero diyalectolodjike : **Ne 25**
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: les Bråtîs (*Brautîs*).
** Sipotaedje: Les Grands-popas, les Popas.

thumb|Clasmint des viyaedjes bateus al finåle do libråmonissime 2004, avou Brå deujhinme

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Brå
### Coulots et hamteas
* Al Basse Brå
* Al Hôte Brå
* Siviscoû

### Ôtès plaeces
* Waransåt

## Istwere
Brå a stî ene cinse rominne. 

E 817, l' eveke di Lidje Walcåd dene li teritwere di Brå (lomé adon *Bractis*) a l' abeye di Sint-Houbert.

E redjime francès, Brå est pårti a deus, li Basse Brå et l' Hôte Brå.

## Tuzance walone
Brå aveut evoyive sovint ene ekipe å libråmonissime.

## 
Bokets d' on live ki s' passe a Brå
* Prumî boket
* Deujhinme boket

## Sourdants
Siviscoû

**Siviscoû** (pus sovint, dins ene fråze **«a Sviscoû»** /zviskuː/, la-minme: *«a Sviscoûr»* /zviskuːʀ/, fr. *Séviscourt*), c' esteut on hamtea d' Brå-dlé-Libråmont; asteure, c' est on viyaedje do Grand Libråmont.

thumb|eglijhe di l' ivier

## Rilidjon
Seviscoû esteut ene tchapele del pårotche di Brå, divnowe «adjince» dizo l' redjime francès, pu metowe avou l' pitit ban d' Brå e 1823 tins do redjime holandès.


Eglijhe di Sviscoû.jpg|eglijhe al campagne


## Sourdants
Liyon flamind

Li **Liyon flamind**, ubén ossu lomé li **drapea flamind** ([FR] *Drapeau de Flandre, Lion de Flandre, Lion flamand* ; [NL] *De Vlaamse Leeuw*, *Vlag van Vlaanderen*), c' est l' simbole del Flande. Èç liyon ci est noer, mins kécfeye il a ene rodje gueuye al plaece di noer. 

## Uzaedje

### Provinces
Vocial li lisse ewou k' el **liyon flamind** est uzé :

* Province di Flande coûtchantrece (armwereyes seulmint)
* Province di Flande levantrece (drapea ey armwereyes)
* Province do Hinnot (armwereyes seulmint)
* Province di Nameur (armwereyes seulmint)

### Ôtes payis
Les uzaedjes dzo n' sont nén-oficir po les deus dipårtumints francès :

* Flande zelandesse (nonne boket del Province del Zelande ; drapea seulmint)
* Nôr (59inme dipårtumint francès ; drapea seulmint)
* Pas-d'-Calais (62inme dipårtumint francès ; drapea seulmint)

## Drapeas

Imådje:Generieke vlag van Vlaanderen.svg|Drapea del Conteye di Flande.
Imådje:Flag of Flanders.svg|Drapea del Redjon flaminde eyet del kiminålté neyerlandès-cåzante.
Imådje:VlaamseStrijdvlag.svg|Drapea uzé på Mouvmint flamind eyet les flaminds dislaxhiveus.
Imådje:Generic flag of Nord-Pas-de-Calais.svg|Drapea uzé pol Flande francesse.
Imådje:Flander flag.png|Ôte drapea uzé påzès flaminds francès eto.
Imådje:Flag of the Flemish Volunteer Legion (Legion Flandern SS).svg|Drapea uzé pa sacwants flaminds k' estént avou les Nazisses, pindant l' Deujhinme guere daegnrece.


## Referinces eyet sourdants
Drapea del Kiminålté tîxhon-cåzante

vignette|280x280px|Li '''drapea'''.

Li **drapea del Kiminålté tîxhon-cåzante**, c' est on drapea uzé på kiminålté wice ki les djins djåznut almand, insi ki dins les nouv veyes didins.

## Piceure
Li liyon rodje des lussimbordjwès eyet des limbordjwès si trouve å cinte do drapea, minme si cisse liyon ci n' rime nén a cint å cint åzès cis des deus ôtes redjons ey ancyinnès conteyes. Les nouv bleuwès foyes riprezintnut les nouv rebanêyès comenes del kiminålté.

## Referinces eyet sourdants
Franwal Gauthier

Li **Franwal Gauthier**, ki s' no e francès, c' est *Dictionnaire français-wallon*, c' est on motî francès-walon sicrît pa Gustave Gothier ey eplaidî e 1879.

Il est rahoukî sol limero **[FE3]**, aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.

## 
Scanaedje Gogueule
Prosper Teughels

**Prosper Teughels**, c' esteut on politikî d' Tchålerwè. 

## Biyografeye
D' ès mestî, divant divni politkî, **Prosper Teughels** esteut on botikî. Avou ès macsådaedje, l' ertouwaedje dzo l' Troejhinme Reich a crexhou.

## Ideyolodjeye
E 1935, i moussa å Front Unike des Botikîs. Il esta mimbe do pårti recsisse di 1936 disk' a s' moirt. Poirtant, i n' fourit nén pus catolike k' el Påpe, tot rwaitant l' ideyolodjeye da Degrelle.

## Referinces eyet sourdants
Oswald Englebin

**Oswald Englebin** esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè. Il esteut on mimbe do pårti Recsisse.

## Referinces eyet sourdants
Tuzance

[vignette|Ene comere eyet s' djonne avou on costume dujhançrece del comene di [Siligo, e l' Sardegne.]]
Li **tuzance** (ossu: li **culteure**), c' est l' manire di tuzer, di cåzer, mins eto di s' kidure po on peupe diné u ene metowe kiminålté.

Li tuzance comprind eto li coujhnåjhe et l' foclore.

Li lingaedje est sovint rwaitî come li mwaisse viene del tuzance.

## Contnou
* Årt
** Pondeure
** Scultreye
* Danse
* Muzike
* Belès-letes

## Sôres di tuzances e l' Beldjike

E l' Beldjike, on pout djåzer di tuzance bedje, po totes les sacwès k' les Bedjes ont-st eshonne: les dicåces, les adjeyants, li magnaedje des fritches, li bevaedje del bire do payis, li fjhaedje di bindes d' imådjes, li dansaedje Béjart, passé catolike.

Pus stroetmint, tchaeke contrêye pout rclamer si prôpe culteure; ça fwait : on pôrè djåzer di 
* tuzance brusselwesse: Ommegang, teyåte di Toone, francès brusselwès, Li Grand Djodjo…
* tuzance flaminde: rissovnance del batreye des sporons d' ôr, guere des Gueus / Thijl Uilenspiegel, sicrijheus timprous e flamind (Guido Gezelle), tchanteus e flamind coinrece (Arno).
* tuzance bedje francès-cåzante, ki les Walons et les Brusselwès francès-djåzants ont-st eshonne: sicrijheus bedjes e francès standård (Charles Van Leerberghe…), tchanteus bedjes e francès: Jacques Brel, Axel Red, Stromae, Morane).
* tuzance bedje neyerlandès-cåzante: sicrijheus bedjes e neyerlandès standård.
* tuzance bedje tîxhon-cåzante: cwarmea d' Neyåw, lingaedje ripouwaryin.
* tuzance walone: lingaedje walon Måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze, mascarådes, Walons del Wisconsene, scrijheus e walon, tchanteus e walon, scrijheus e francès d' Walonreye.

Co pus stroetmint, on pout djåzer di tuzance so ene metowe contrêye del Flande.
* lingaedje wess-flamind
* lingaedje limbordjwès
* tuzance des ancyins francès-cåzants di Gant et d' Anverse

Sifwaitmint pol Walonreye:
* lingaedje picård; Walonreye picåde; borén; passé industriyeus do Borinaedje
* lingaedje gåmès, Gåme
* tuzance del viye Principåté d' Lidje (esprit principåtaire); passé industriyeus do payis d' Lidje, walon do Payis d' Lidje
* tuzance del Walonreye måmdiyinne
* mintalité årdinwesse
* tuzance do Payis d' Årlon
* tuzance d' après Nameur: Alfers, Mazwis, schaesseus, rifondant namurwès (walon d' après Nameur et avår la).
* tuzance do Payis d' Tchålerwè; passé industriyeus do payis Noer.
…
Djumet Madlinne (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Djumet Madlinne** est ene ståcion del lene M3 då ledjir metro d' Tchålerwè.

 M3 : 
Djumet Carrosse | Djumet Madlinne | Djumet Rowe da Berteaux 


## Fotografeye

### Dispoy 2013

Imådje:Madeleine metro station (Charleroi) - 09.jpg|Tram vinant d' Gochliye al intrêye del ståcion.
Imådje:Madeleine metro station (Charleroi) - 10.jpg|Tram al ståcion viè l' Blouke di Tchålerwè.
Imådje:Madeleine metro station (Charleroi) - 07.jpg|Peron å cinte del ståcion viè Gochliye.


## Referinces eyet sourdants
Euscalreye

L' **Euscalreye**, c' est èn edroet sol frontire etur li Spagne eyet l' France å coûtchant des Pirenêyes. Les djins djåznut l' castiyan do costé spagnol, ubén francès do costé francès, minme si l' euscara est onk des deus oficirs lingaedjes dins l' kiminålté spagnole.

## Djeyografeye

Imådje:Euskal Herriaren mugak.png|Mape di l' edroet.
Imådje:Euskal Herriko herrialdeak.svg|Mape e-n euscara avou les no des provinces.


## Politike
L' **Euscalreye** e divizé e deus, costés spagnol eyet francès, mins sacwantès dmorants did rola volnut s' dislaxhî d' ces deus payis la.

## Referinces eyet sourdants
Riveye

Ene **riveye**, c' est l' rizultat d' ene operåcion matematike fwaite so ene fonccion lomeye **riveyaedje**. Ene **riveye** est compôzeye d' ene **riveyisse** (fonccion k' nos dvans **riveyî**) ey èn operåteu ki s' lome **riveyeu**, scrît "∫".

## Tåve des riveyes
Vocial li lisse des principåles riveyes : 

f(x) = m \Longleftrightarrow F(x) = mx + n 



f(x) = 1/x \Longleftrightarrow F(x) = ln(x) + n

f(x) = e^x \Longleftrightarrow F(x) = e^x + n 

f(x) = 1/(\surd x) \Longleftrightarrow F(x) = 2\surd x + n 

## Referinces eyet sourdants
Spagueti

vignette|Ene assiete di '''spaguetis''' avou del såce bolognesse eyet do fromaedje ådzeu.
Les **spaguetis**, sovint lomé å pluriyal ubén **spagueti** å singulî, sont des påtes uzêyes po amagnî. Ele sont rwaiteyes come estant itålyinne, tolminme k' elle avént stî difûle el Chine.
## Etimolodjeye
Les mots «*&nbsp;*'spaghetti&nbsp;***» eyet «***&nbsp;spaghetto&nbsp;***» vegnnut di l' [[Itålyin (lingaedje)|itålyin]] : 

* On spagueti ([IT] ''Uno spaghetto'')
* Des spaguetis ([IT] ''(Gli) spaghetti'')

Li mot «***&nbsp;spaghetto&nbsp;**'» vout dire : carote.

## Referinces eyet sourdants
Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Ståcion Cintråle**, c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.

  : 
Tchålerwè Vilete | Tchålerwè Nonne | Tchålerwè Sambe 


## Askepiance
Cisse **ståcion** aveut stî drovowe e 1976 avou li ci del Vilete. Do moens, tot-z estant ene ståcion di metro. Come di djusse, elle egzistéve ddja come ståcion di tram eyet d' busses. Les ancyins trams del SNCV do Hinnot avént saetchî Tchålerwè Nonne disk' al fén del lene 90.

## Fotografeye

### Anêyes 1980

Imådje:Omgebouwde rode S tram in Charleroi-Sud.jpg|Tram SJ (Speciå Djumet) a Tchålerwè Nonne (el no d' davance), sol lene 65 k' aveut disparexhou fén 1982.
Imådje:Charleroi Sud tram 90 jan 1986.jpg|Terminus di Tchålerwè Nonne (el no d' davance) po li tram del lene 90, ki vént d' El Lovire, e 1986. Disk' e 2021, èç peron la est eployî påzès M1 eyet M4 po daler viè l' ståcion Tirou.
Imådje:Charleroi Sud tram 90 1987.jpg|Tram del lene 90, e 1987 ki daleut viè El Lovire. Cisse peron aveut stî rcandjî dins les anêyes 1990.


### 2012-2023

Imådje:Tram by Charleroi Sud.jpg|Tram ki vént di Tchålerwè Tirou viè Tchålerwè Nonne (el no d' davance).
Imådje:Métro léger de Charleroi - M2 Anderlues à Sud - 3.jpg|Rame del lene M2, tot cwitant l' ståcion, viè Tchålerwè Vilete.
Imådje:Métro léger de Charleroi - M2 Anderlues à Sud - 5.jpg|Rame del lene M2 viè Tchålerwè Vilete.
Imådje:Metro Charleroi near Charleroi Sud 11.jpg|Tram M1 dalant viè Tchålerwè Tirou, tot cwitant Tchålerwè Nonne (el no d' davance).


## Referinces eyet sourdants
R. FC Serè

Li **Royå Fotbale Club Serè**, c' est ene ekipe do fotbale e Walonreye, ki s' trouve e Serè dins li province di Lidje, dispoy 2014. I rcandje l' ancyin club då minme no k' aveut disparexhou. I djouwnut e rodje eyet noere. Padvant 2014, li **R. FC Serè** esteut l' ancyin Royå Francs-Boréns, ki n' a rén awè avou l' novea.

## Istwere

### Padvant 2014

#### 1922-1982

##### Esportigne Club Bossu-Bwès

* 1922 : Askepiance
* 1951 : Royå Esportigne Club Bossu-Bwès.
* 1982 : Disparexhance.

##### Fotbale Club d' Elouche

* 1934 : Askepiance.
* 1982 : Disparexhance.

#### Royå Francs-Boréns (1982-2014)

* 1982 : Askepiance avou l' rebanaedje di l' Esportigne Club Bossu-Bwès eyet del Fotbale Club d' Elouche, sol no : Royå Francs-Boréns Bossu-Elouche.
* 1985 : Royå Francs-Boréns.
* 2008 : Royå Bossu-Doû Borinaedje.

### Dispoy 2014

* 2014 : Redîmaedje di l' ancyin Royå Francs-Boréns, k' a divnou : Seraing United.
* 2015 : Royå Fotbale Club Serè.

## Referinces eyet sourdants
Kiliyè

Li **kiliyè**, c' est on djeu, djenerålmint djouwés på efants. Ene sakî doet rloukî wice ki les ôtès djins, avou les ci k' el sakî djouwnut, sont. El **kiliyè** s' lome eto li **tiyè**.

## Disrôlaedje
Ene troke di djins decidnut ki doet conter eyet catchî après les ôtès djins ki sont mucheyes. Li tins d' contaedje sont inte dijh eyet cint sgondes. Après çoula, li conteu doet catchî après ses camaerådes. Cwand li conteu trouve ene sakî, i doet :

* Soeye-t i doet cori après li ci k' il a trové padvant k' ci-ci toutche l' edroet do contaedje.
* Soye-t i n' doet pus rén fé, pask' on côp k' il a trové onk, ci sakî ci a pierdou eyet l' conteu doet, djenerålmint, catchî après les cis ki djouwnut co.
Mins nerén, on polnut candjî les rîles a tchaeke côp k' on-z atake di djouwer.

## Crexhince
El **kiliyè**, c' est bon po ls efants, veyånmint k' ci djeu ci leye di ricfoirter les efants, di djouwer avou eyet d' elzès acsegnî åk. Metans, lzès acsegnî d' shure les rîles eyet d' etinde l' impôrtance d' ces rîles la.

## Imadjes

### Fotografeye

Imådje:Hide from each other.jpg|On djonne muchî ki rwaite èn ôte efant tot vnant viè lu.


### Pondeures

Imådje:Hide and Seek-1877-James Jacques Joseph Tissot.jpg|«&nbsp;Hide and Seek&nbsp;», da James Jacques Joseph Tissot (1877).
Imådje:Meyerheim Versteckspiel.jpg|«&nbsp;Versteckspiel&nbsp;», da Meyerheim.


## Referinces eyet sourdants
Mierdo

**Mierdo**  (e sistinme Feller, *Mièrdo*; F. *Merdorp*, nl. *Meerdorp*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanu, el province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4280**
** Di 1969 a 1977: **5071**
* Limero diyalectolodjike: **W 43**.
* Arondixhmint: Wareme
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Mierdopî, Mierdopresse; (F. *Merdorpais, aise*)
** Sipotaedje: les .

## Dins les belès-letes e walon
On è djåze sovint dins les scrijhaedjes da André Mottet

## Sourdants
Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Tirou**, c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè do ledjir metro, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.
  : 
Tchålerwè Sambe | Tchålerwè Tirou | Tchålerwè Park


## Lomaedje
Li mot **Tirou**, c' est on no d' famile. Ci no ci a stî tchoezî po rinde bon dvwer a Joseph Tirou, k' a stî borguimwaisse d' èç veye la.

## Fotografeye

Imådje:Métro léger de Charleroi - Ligne 1.jpg|Tram sol lene 1 viè Tchålerwè Park.
Imådje:Charleroi tramlus 4.JPG|Ene rame sol lene M2 vinant do Park viè Tchålerwè Nonne.
Imådje:Métro léger de Charleroi - Station Tirou.jpg|Avuzion sol ståcion viè Tchålerwè Nonne.


## Referinces eyet sourdants
Tchålerwè Park (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Park** est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.  : 
Tchålerwè Tirou | Tchålerwè Park | Tchålerwè Janson


## Fotografeye

Imådje:Métro Léger Charleroi - LRV 7504 in Parc station.jpg|Tram sol ancyinne lene 88 viè Anderluwe, e 2005.
Imådje:Charleroi - Parc (station de métro) - vue d'ensemble - 01.jpg|Dins l' ståcion, sol peron.
Imådje:Charleroi - Parc (station de métro) - Lucky Luke - l'homme qui tire plus vite que son ombre - céramique - 01.jpg|Ovraedje sol meur. Èl ståcion est consacrêye a Lucky Luke.


## Referinces eyet sourdants
Tchålerwè Janson (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Janson** est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.  : 
Tchålerwè Park | Tchålerwè Janson | Tchålerwè Waterlô


## Fotografeye

Imådje:Janson Metro Station, Charleroi 05.JPG|Peron del ståcion, avou on tram sol lene M1 dalant a Anderluwe.
Imådje:Janson Metro Station, Charleroi 04.JPG|Avuzion so les ovraedjes murås riprezintants des personaedjes di binde d' imådjes tchålerwetresses.


## Referinces eyet sourdants
Polipôre

On **polipôre**, c' est on grand veyåve tchampion ki vént so les åbes malådes u crévés.

## Rindjmint sincieus
I fômnut l' famile des poliporacés (*[[Polyporaceae]]*).

## Discrijhaedje
Li dzeu est lisse, et on voet sovint les cekes di s' crexhance.

Li dzo est fwait di meye trôs; did la, ès no poli-pôre (mwins pôres).

Il est macasse come do bwès.

## Sacwants sôres
* adjeyant polipôre (*Meripilus giganteus*)
* polipôre del beyôle (*Piptoporus betulinus*).
* polipôre do tchinne (*Daedalea quercina*).
* polipôre ås peletes (*Polyporus squamosus*)
* polipôre berbijhot (*Polyporus ovinus*).
* polipôre d' ivier (*Polyporus lepideus*).
* polipôre des pinetes (*Famitopis pinicola*).
* polipôre parasol u poye di bwès (*Polyporus umbellata*).
Polipôre do tchinne

thumb
Li **polipôre do tchinne**, c' est on polipôre ki vént so les tchinnes.

 *[[Daedalea quercina]]*

## Uzaedjes
I dene on bon gosse al sope.

## Sourdant
Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Coûtchant** est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice çki totes les lenes ki rôlnut. A costé, on-z ertrouve li panw di Tchålerwè-Coûtchant.

 
 : 
Dårmè Pidjes | Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Vilete

 : 
Tchålerwè Beas-Årts | Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Vilete 


## Fotografeye

Imådje:Metro Charleroi - Ouest station.JPG|Peron cintrå del ståcion, e 2009.
Imådje:Charles Szymkowicz - Femme et enfant dans la ville.jpg|Ovraedje da Charles Szymkowicz sol intrêye del ståcion.


## Referinces eyet sourdants
Tchålerwè Vilete (Ledjir metro d' Tchålerwè)

**Tchålerwè Vilete** est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.

  : 
Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Vilete | Tchålerwè Nonne 


## Fotografeye

Imådje:Métro léger de Charleroi - Station Villette (2).jpg|Avuzion so ene des deus intrêye del ståcion.
Imådje:Charleroi Villette TEC.jpg|Tram sol ancyinne lene 89, vinant d' Tchålerwè Nonne viè Tchålerwè Coûtchant po daler e Anderluwe.


## Referinces eyet sourdants
Liyon

On **liyon**, c' est l' pus grosse des biesses ås tetes magneuses di tchå.

 *[[Panthera leo]]*

## Spårdaedje
End aveut dins tote l' Afrike, minme e l' Afrike bijhrece, mins il î ont disparexhou e 20inme sieke.

## Dins les fåves do djåzantès biesses
Dins les fåves di djåzantès biesses, il rprezinte todi li rwè des biesses.

Sacwants rlomêyès fåves avou on liyon come personaedje:
* Les biesses acsûtes del pesse
* Li liyon et l' rat
Sî

Sî [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Scy, rebané avou 5361 Amwè; limero diyalectolodjike: [D 44]; vî limero del posse: 5304

## Djeyografeye
Li Bok î a s' sourd.
Antoine Kirsch

**Antoine Kirsch**, di s' plin no, **Jean-Louis-Antoine Kirsch**, ki sinéve ses ouves pus coutinnmint **A. Kirsch**, c' esteut on scrijheu e walon.

I skepia li 1î d' awousse 1839 et mori li 10 di djulete 1896.

## Ouve e walon
I scrijha des beas arimés, inte di zels «Li djonne feye» u «Li cloke di nosse tchapele».

Il a eto ratourné beacôp des fåves Lafontinne.

Sacwants d' ses ouves ont parexhou dins les BSLLW, inte di zels, les l° VII, XIV (1889) (Li savtî et l' bankî) eyet XXIII.

Si translataedje del fåve «Les biesses acsûtes del pesse» a stî rprins dins les lives Noer Dessén avou les fåves Lafontinne.

## 
*
*

## Sourdant