Liyonès (lingaedje)

Li **liyonès** (*Llïonés* ou *Llingua Llïonesa* e liyonès), c' est on lingaedje roman ki fwait pårteye del troke ibero-roman. Il est cåzé dins les provinces di Liyon, Zamora et Salamanca e l' Espagne, mins eto dins l' distrik di Bragança e l' Portugal. Mins, houte do distrik di Bragança, i gn a des prouves k' on cåzéve liyonès dins des ôtes teritweres do Portugal d' ouy ki vnèt do Rweyåme di Leyone.

Eshonne avou l' asturyin et l' mirandès, i fôrmêye li binde linwistike liyonès. Li liyonès est ricnoxhou come lingaedje dizo l' côde Linguasphere 51-AAA-cc.

## Nos
Li lingaedje lomé « **liyonès** » cnoxhe d' ôtes nos, e walon. Il est télcô lomé « **leyonès** », virpus « **asturyin-leyonès** » come e spagnol : « *asturiano-leonès* ».

## Istwere
Li liyonès vint tot droet do patwès latén. Ci n' est nén ene evolucion do latén classike, mins do lingaedje do peupe après li spårdåedje di l' Impire romin.

Come li castiyan et l' aragonès, l' asturyin s' a spårdou di Bijhe a Nonne avou l' riconcwesse di l' Espagne musulmane (loukîz l' bodjante mape). Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî.

### Prumîs documints
Tins do Moyinådje, li liyonès esteut li mwaisse lingaedje et l' lingaedje oficir do Rweyåme di Leyone.

Il esteut eployî al cour di rweyåme di Leyone et on l' trouve mo sovint dins les documints di l' administråcion et les papîs d' justice di ç' tins la, divant li spotchaedje linwistike do castiyan.

Po l' escrijhaedje, li prumire prouve, k' on pinsive esse li pus viye d' on lingaedje roman dins l' cåziyon iberike, c' est l' documint trové dins l' Årtchive del Catedråle di Leyone. C' est li « *Nodicia de Kesos* », on documint di l' an 959. Ci tecse la vint do moustî d' Sint-Djusse et pasteur a Rozuela (k' a disparexhou ouy et k' esteut metou sol comene d' Ardón).

Li liyonès fourit li lingaedje oficir del documintåcion liyonijhe disk’ å 14inme sieke, moumint k’ il a stî replaeçî på castiyan dins les tanceleriyes eyet rweri come on lingaedje del boke.

Li liyonès si consolide come on lingaedje å Moyinådje avou on rfondou definyî, tant pol sintacse ki pol croejhete ou l’ motlî, rashiou so ene nôrme pa consensus grafike etur les scrijheus eyet les notaires k’ el eployént, tant pol sistinme des noms ki pol sistinme des verbes.
Bråmint des ovraedjes eyet des scrijheus sicrivèt avou ene foite influence do liyonès, come Antonio Torquemada.

Li lingaedje liyonès conte ouy (e 2026) 55.000 cåzeus d’ aprindaedje come lingaedje del mame. Il est e strapance podbon po disparetre, sins nule ricnoxhance divant les lwès, et divant les sayes d’ assimilaedje pås lingaedjes d’ astok k’ on cåze pus voltî.

### Eredjaedje literere et akademike dins l' Province di Salamanca
Minme si s'-n' uzaedje oficir a discrexhou avou l' tins, li liyonès a dmoré dins l' tuzance. I gn a des traces ki contèt bråmint sol liyonès dins l' literature des 15inme et 16inme siekes, aprume dins les pîces di teyåte des bierdjîs.

Li llïonés n' est nén seulmint on lingaedje di populåcion, mins eto on lingaedje di kreaedje literere dins l' Province di Salamanca. Dins les siekes XV et XVI, li liyonès aparexhe dins l' teyåte da Juan del Enzina, sinsimå dins s' *Obra del Entremés* et ses *Églogas* (ki mostrèt l' vitalité do lingaedje dins ç' dominne la), come on lingaedje diferin do castiyan.

Plu târd, e l' sieke XVIII, l' scrijhaedje Diego de Torres Villarroel, liyî a l' Univiersité di Salamanca, a continué l' tradicion linwistike del redjon pa l' uzaedje d' elemints liyonès dins s' *Visión y visitas de Torres con don Francisco de Quevedo por la Corte*.

Cisse prezince literere et teyåtråle des awteurs di Salamanca prouve ki li liyonès esteut on lingaedje di uzaedje fonccionel et di kreaedje kulturel dins l' cité di Salamanca et si redjon, juske å cominçmint di l' remplaeçaedje linwistike pa l' castiyan e l' Epoke Moderne.

### Evolucion å vintinme sieke
A l' atake do 20inme sieke, on grand boket pol ricnoxhance do lingaedje a stî l' eplaidaedje do live « *Cuentos en dialecto leonés* » da Caitano Galán Bardón, en 1907. Cist ovraedje la a moenné ene foite temognaedje sol foice di scrire et l' otonomeye tuzançrece do llïonés.
Tot passant pol 20inme sieke, les studes sol lingaedje liyonès fourît mo rshonnous, del morfolodjeye disk’ al sintacse, el motlî ou l’ dialectolodjeye.

Li dominne do liyonès a cnoxhou des grands candjmints. Deus varietés ont diswalpé leus prôpes rifondous : l' asturyin, en 1981, k' a fwait ene croejhete po l' Asturiye, et l' mirandès, k' a fwait parey pol Tierra de Miranda et l' Portugal, en 1999. Li liyonès est li lingaedje istorike d' ewou vegnèt ls asturyin et les mirandès d' ouy. Adon, li binde liyonès comprind asteure troes lingaedjes : li liyonès lu-minme, li mirandès et l' asturyin.

## Statut
Li lingaedje liyonès a stî ricnoxhou a livea redjonå spagnol dins l' Estatuto de Autonomía de Castilla y León, wice k' il est noté k' i gn a ene proteccion specifike, on-z î lît : "Li liyonès sarà objet d' ene protecçion especifiche da pårt des institutions po si valêr particuliér dins l' patrimwène linwistike del Comunåté. Si protecçion, uzaedje eyet promocion seront objet d' on rîlêye (régulation)."

Cisse ricnoxhance la est dins l' cadje do patrimwène lingaedje del Comunåté di Castilla y León, avou on focus especifike sol llïonés. Li castiyan (lengua castellana) est protexhou come langue comune, mins li liyonès a ene protecçion "especifiche" et proméssions di réglementåcion po s' uzaedje et promocion.

### UNESCO
D' après ls rîles di l' UNESCO, li liyonès est ricnoxhou come ene lingaedje otonome emey les lingaedjes romanes, mins il est e categorijhî come « e strapance podbon ». D' après l' *Atlas of the World’s Languages in Danger*, ça vout dire ki li lingaedje n' est pus dvizêye ki pa ls ancyins.
Li metaedje do liyonès dins l' Atlas di l' UNESCO (pådje 55, "Leonese") dene ene porteccion et ene ricnoxhance a pårt do castiyan. 

Ci ricnoxhance la oblidje les govienmints a rprinde des mzeures po wårder ci patrimoenne la di l' umanité.

### Li liyonès eyet li Consey di l' Urope
Li lingaedje liyonès est rapoyî pal *Chåte uropeyinne des lingaedjes coinreces ou d' minorité*. Dins s' setinme rapoirt d' avaluaedje publiyî e 2024 (MIN-LANG (2024)17), li Comitî d' esperti do Consey di l' Urope a corwaitî li rshon d' l' Espagne po çou ki revint å liyonès dins li Comunåté d' Castile eyet Liyon.

Li Consey di l' Urope rmarke k' i gn a yeu des mîres (↗) ezès studes eyet li rcwerance so li liyonès dins les univiersités (artike 7.1.h), eyet po haler å lon les discriminåcions so l' uzaedje do lingaedje (artike 7.2). Mins nerén, li Comitî mostre on rlaye (↘) pol nwaidance des dmandes des cåzeus eyet l' manke d' on rorganisse di consey oficir (artike 7.4).
Po l' oficirité, li rapoirt dit ki l' Espagne ni rispete nén co (＝) ses egadjmints po fovori l' uzaedje do liyonès dins l' boke eyet l' sicrijhaedje dins li vicaedje publik (artike 7.1.c, d), ni dins l' acsegnmint (artike 7.1.f).

### Vicansté
C' est on lingaedje foirt mancî, veyanmint k' i n' a pont di statut oficire, nén ddja dins les deus contrêyes otonomes la k' il a skepyî, l' Astureye et l' Castiye-et-Leyon.

## Univiersité
Å d' ouy, li liyonès a yeu on hôt livea d' ricnoxhance dins ls univiersités d' Urope. On fel egzimpe, c' est l' ercwerance da Raúl Sánchez Prieto, Vice-recteur di l' Univiersité di Salamanca, k' a ricnoxhou l' liyonès come lingaedje coinrece del redjon d' Salamanca dins l' Coimbra Group.

Eto, li linwistike comparêye etur l' itålyin et l' liyonès a stî l' sudjet d' monografeyes eplaideyes e l' Almagne, tot mostrant ki l' liyonès est on sistinme otonome studyî disk' å livea d' doctorat.

### Tecnolodjeye et modiennijhaedje
L' uzaedje do liyonès a l' ere di l' infôrmatike est mostré pa l' uzaedje des novelès tecnolodjeyes d' infôrmåcion et d' comunicåcion. Li ricwerance da Abel Pardo Fernández sol liyonès et les TIC (2008) erlouke a l' importance po l' avni, po wårder et po spårder li lingaedje. 

## Filolodjeye
Li ricwerance sincieuse sol liyonès a permetou d' defini si rîlêye, si istwere et si djudjmint d' ouy.
Corwaitaedje istorike : les studes sol vî liyonès (*Altleonesisch*) mosternut si contribucion dins les documints do 13inme sieke.

Il est ricnoxhou come on sistinme prôpe emey les lingaedjes iberikes.
Morfolodjeye et motlî : les pondants et les djondants del croejhete ont stî bén studyîs. Li motlî d' ouy est bén documinté eto.
Sociolinwistike : li sitouwåcion do liyonès est comparêye åzès ôtes pititès lingaedjes, come li frizon do nôrd, po studyî li fôrmåcion d' ene varyisté rifondowe dins des cominåltés partådjeyes.

L' influence do liyonès dins Salamanca e l' redjon d' Estremadura est documintêye eto, tot mostrant ki l' liyonès s' a stindou po dner on fond d' lingaedje foirt diferin do castiyan.
Li sicole italyinne di filolodjeye romane a todi dné del plaece pol lingaedje liyonès, tot l' ricnoxhant come ene coxhe otonome dins l' panorama des lingaedjes do Coûtchant. Des filologues, come Gerhard Rohlfs et Carlo Tagliavini, ont studyî les pårticulartés fonetikes do liyonès come ene viye et precieuse wårdeye po comprinde l' evolucion do latén. 

Dins cisse prôspictive la, li filologue Francesco Avolio a fwait s'-n' idêye des « lingaedjes soeurs ». Li liyonès a l' minme idintité ki les lingaedjes di nåcion, paski si diferince vint d' on costé politike et istorike, nén d' si linguistike. 
## Pårticulartés d' scrijhaedje et d' fonetike
La lenga liyonès eploye on sistinme d' ortografeye (ou norme grafike) pa convencion, ki est basî sol consensus grafike dempuîs l' Edad Meya (Moyen Ådje). On r'trouve des influences (grafeyes etimologikes ou solucions arcaïkes veyowes dins les documints do Royåme di Liyon) po afirmî l' otonomeye del lenga. En rsumé, l' ortografeye liyonès est on "consensus grafike" émerdjant, nén imposé pa ene académie unike, mins construit pa l' pråtike des scrijhaedjes.

Kékes des caracteristikes grafikes les pus étendowes et ki l' diferenciet des lengaes d' alantour sont :
*Uzaedje do dobe pont sol vukale (¨) : Eployî po marcar l' iat et eviter k' ene vukale soeye magneye pa l' ôte (assimilaedje) dins les diftongues. Ci trait la done d' l' identité å no del lingaedje : Llïonés, llïonesa.
*Dobe "nn" : On eploye nn come rprezentåcion do son "n" palatå, diferin do ñ (asturyin, castiyan) u do nh (mirandès, purtuguer). Metans : mannana.
*Sistinme do /k/ (c, q) : Mintenance do sistinme latén d' scrijhaedje (grafeye) wice k' on eploye c et q.
*Infinitif e "-e" : Wårdaedje do "-e" al fin des verbes (infinitifs laténs), on vî caractere ki s' a pierdou e l' asturyin. Metans : pechare, chovere.
*Evoluccion di "-ct-" e "-ich-" : Li groupe latén -ct- a deventé -ich-, ene solussion unike si on l' poite siconte di -it- (galicien, purtuguer) u -ch- (asturyin, castiyan). Metans : feichu.
*Vukalisse e "-u" : Rcloyaedje sistematike del vukale al fin do mot e "-u". Metans : annu, fumu.
*Palatalizåcion e "ch" : Les groupes pl-, cl-, fl- divinnèt ch- (come e purtuguer), diferin do ll- (asturyin, castiyan). Metans : chanu, chave.
*Diftongues "ei/ou" : Wårdaedje des diftongues ki s' ont rduiti (simplifyî) e l' asturyin ey e castiyan. Metans : cantóu, veiga.
### Årtikes
Li sustantif omrin u neute eploye li fôme "-u", et li pluriyal femrin finixht todi e "-as".

### Pronos

### Motlî
López Santos djåze del diftonguison do liyonès eyet do walon come lingaedjes emey d' ôtes, dins l' Romaneye.

## Referinces

lingaedjes > indo-uropeyin > italike > iber-romance > Binde linwistike liyonès> Liyonès