open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dins des sôres di romances (live)

**Dins des sôres di romances**, c' est on mexhon d' arimés da Lorint Hendschel eplaidî amon l' editeu Tétras Lyre l' an 2020, dins l' rîlêye lomêye «*De Wallonie*».

Les powinmes sont scrîts e rfondou walon.

## Contnou
Li live rashonne des bokets saetchîs foû di sacwants ôtes mexhons d' arimés:

* *Dins des mwins d' cenes* (1989), publiyî dvant ça et dzo l' no *Ridadje* pal SLLW];
* *Rén n' nos rtént/Rén n' nos ratind* (1990), publiyî dvant ça pal SLLW;
* *Li nute toûne* (1991), publiyî dvant ça pal SLLW;
* *Hapêyes* (1992), publiyî dvant ça dins li rvowe «Les cahiers wallons»;
* *Cénk pititès ôde*s (1992), publiyî dvant ça dins li rvowe Les cahiers wallons;
* *Dins des sôres di romances* (2000), ki n'aveut måy sitî eplaidî dvant.

## Egzimpes
:::**Po pretchî l' ewaermint**
Po pretchî l' ewaermint,
Dji m' frè cacaye,
Dji m' frè yoyo,
Dji m' frè cayô
Ezès grandès aiwêyes
Ki nourixhèt les niers di vosse divintrin vude.
Cwand c' est k' dji di «aiwêyes»,
C' est les cenes di vosse sonk.
Cwand c' est k' dji cåze di niers,
C' est les cis ki s' tinkièt
A môde di coide di viole e vosse badrike.
Et cwand dji di «cacaye»,
Et cwand dji di «yoyo»,
C' est l' cayô ki stoprè vos grossès cråssès voennes.
Ciste årgudinne,
Dji vôreu k' nos l' tchantréns
Po pretchî l' ewaermint
Eshonne tertos
Disca tant k' on soeye sôs
Li djoû k' dji srè cacaye,
Li djoû k' dji srè yoyo,
Li djoû k' dji toûnrè a cayô.

## 
Prezintaedje sol waibe di l' eplaideu

## Sourdant
Dominne publik (ouves dizo abondroets)

thumb|100px|essegne do dominne publik (sins valixhance e l' djustice)
On djåze di **dominne publik** po les abondroets d' oteur cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.

Li dominne publik est diferin d' ene libe licince, ki permete eto di reployî des ouves d' èn oteur, mins avou sacwantès condicions.
Rifôrme di l' Estat Bedje

L' **Estat Bedje** a, disk' enute, kinoxhou shijh rifôrmes di l' Estat. L' adierça d' ces rifôrmes la, c' est d' fé del Beldjike èn Estat federå (al plaece d' èn Estat unitaire come li Neyerlande) eyet dvizé e troes redjons yet troes kiminåltés.
[vignette|Li [Lambermont, c' est l' måjhon då prumî, ubén del prumire, minisse bedje.]]

## Lisse

* 1970-1977 : prumîre rifôrme ; askepiance des troes kiminåltés tuzançreces.
* 1980 : Deujhinme rifôrme ; askepiance des deus prumirès redjons (li Redjon walone eyet li Redjon flaminde). Li Redjon d' Brussele aveut stî metou e-n åtchete. Tot rwaitant les kimnåltés, elle ont pierdou l' sinse «&nbsp;tuzançrece&nbsp;», veyånmint k' elle avént rçuvou pus d' povwer dins des ôtes dominnes.
* 1988-1989 : Troejhinme rifôrme ; askepiance del Redjon d' Brussele.
* 1993 : Li Beldjike est divnowe pindant cist anêye la, èn Estat federå erîlé.
* 2001-2003 : Acoird di Lambermont.
* 2011-2012 : Disrebanaedje di l' arondixhmint BHV.

## Prumî årtike del Constitucion

### Padvant 1993

* "*La Belgique est divisée en provinces. Ces provinces sont : Anvers, le Brabant, la Flandre occidentale, la Flandre orientale, le Hainaut, Liége, le Limbourg, le Luxembourg, Namur, sauf les relations du Luxembourg avec la Confédération germanique*." ([WA] Li Beldjike est divizêye e provinces. Ces provinces ci sont : Anverse, li Braibant, li Flande coûtchantrece, li Flande levantrece, li Hinnot, Lidje, li Limbork, li Lussimbork, Nameur, ecsepté les hants do Lussimbork avou li Confederåcion djermanike.)

### Dispoy 1993

* "*La Belgique est un État fédéral qui se compose des communautés et des régions.*" ([WA] Li Beldjike, c' est èn Estat federå avou des kiminåltés eyet des redjons.)

## Sourdants
Nupedia

vignette|Logo då waibe.
**Nupedia** esteut ene libe eciclopedeye askepyî på Jimmy Wales (onk des deus askepieus d' Wikipedia), li 9 di måss 2000. Li diferince etur les deus libes eciclopedeyes est ki tolmonde pout contribouwer so Wikipedia, ç' ki n' esteut nén l' cas d' **Nupedia**, wice soulmint des sincieus polnut scrire dzeu. Ci waibe a disparexhou li 26 di setimbe 2003.

## Lingaedjes

* Almand
* Francès
* Inglès
* Itålyin
* Spagnol

## Sourdant
Dislaxhaedje flamind

El **dislaxhaedje flamind**, c' est on mouvmint politike ki vént do mouvmint flamind ([NL] *Vlaamse Beweging*) yet k' ebåd l' indepindance flaminde contru li Beldjike (dj' ô bén, contru li Walonreye), ene betch come el dislaxhaedje walon. Bråmint des dislaxhiveus flaminds volnut k' el Redjon di Brussele soeye radjouté al Flande.
## Politike
### Djins
*Theo Francken
*Tom Van Grieken
### Mouvmints
*Schild & Vrienden (djenerålmint)
*Vlaams Belang (djenerålmint)

## Tuzance walone
Ene fåwemission di l' RTBF î toûne åtou : « Bye Bye Belgium ». 

## Sourdants
Assôt do Capitål

L' **assôt do Capitål**, c' est èn assôt des estazunyins ki sopoitnut Donald Trump. Ci-ci dit voltî k' les eleccions do prezidint di 2020 avént stî truké på candidat Joe Biden. C' est l' ci k' a stî ricnoxhou come li prezidint des Estats Unis pol termene dalant do 20 di djanvî 2021 disk' a l' atake di l' anêye 2025.

## Dispetroneus
### Trumpisses

* Jair Bolsonaro (li prezidint do Braezi)
* Donald Trump
* Tea Party
* D' ôtes mouvmints wårdiveus ubén d' foite droete

### Nén-trumpisse

* Joe Biden
* Mike Pence (dispoy cist **assôt**, Mike Pence ni sopoirte pus Donald Trump)
* Brånmint des djins sol Daegne, inte di zels : Charles Michel.

## Sourdants
Jules Tits

thumb|(e 2020)
**Jules Tits** (ki sene ossu **Gobtindjî** u **li croyon d' ocåzion**), c' est on walon-cåzant k' a eto scrît sacwants ptits tecses dins ene ortografeye espontanêye. 

Il a skepyî dins les anêyes 1930, ey a todi dmoré a Gobtindje.

## Ouve e walon
Ses scrijhaedje ont stou rmetous e Feller-Soverdeas pa Jacques Desmet ey e rfondou pa Lucyin Mahin, k' end a ossu eredjistré kékonks. 

Ene cope di ses tecses ont stî eplaidîs dins l' Rantoele-gazete, et so Wikisourd.

## 
* 
* Responda da Jules Tits et Michel Desmet
Trésor de la Langue Française Informatisé

Li ***Trésor de la Langue Française Informatisé***, c' est on motî francès-cåzant sol daegntoele, eplaidî på Institut National de la Langue Française e 1990.

## Piceures

* C' est ene varyisté electronike do TLF.
* Minme k' il a stî askepyî e 1990, il a seulmint stî drovou å publik e 2002.
* Contråvmint åzès ôtes motîs so l' Etrernete, li **TLFi** n' est nén metou å djoû dispoy 1994.
* Il est rwaitî come onk des meyeus diccionaires francès-cåzants.

## Sourdants
Arondixhmint d' Maaseik

L' **Arondixhmint d' Maaseik** est èn arondixhmint administratif del province do Limbork.

## Arondixhmint

### Mape

Imådje:Arrondissement Maaseik Belgium Map (1977-2018).svg|Etur 1977 eyet 2018.
Imådje:Arrondissement Maaseik Belgium Map.svg|Dispoy 2018.


### Comenes del Arondixhmint

 


## Referinces eyet sourdants
Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons

thumb
Li **Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons**, ki l' tite e francès, c' est ***Les Noëls Wallons***, c' est on live sicrît pa Maurice Delbouille, ki s' a rashiou so l' ovraedje fwait dvant lu pa Auguste Doutrepont, et ki rashonne 46 tecses di noyés walons.

Il a vudî a Lidje ey a Paris e 1938.

## Limerotaedje
Tchaeke tecse a on limero, k' est todi l' minme ki l' ci des ancyins studias da Doutrepont.

Po 28 did zels, ki shonnèt pår esse did divant 1800, gn a ossu on limero rimetou après côp pa Maurice Piron dins si invintaire des vîs scrijhaedjes e walon.

## Dataedje
Tos ces tecses la sont do 18inme sieke ou do 19inme sieke, la k' el môde des noyés tchantés avna d' France.

## Djivêye des tecses
Li ptit rond å cou do tite mostere ki c' est onk des tecses riprins dins l' invintaire Piron.
# Bondjoû vijhene°
# Bondjoû mårene°
# Copinaedje inte Lisbete et Mareye
(…)
Djermêye Nics

Li **djermêye Nics**, c' est on corant literaire neyerlandès. Les scrijheus d' èç **djermêye** la estént djonnes dins l' dijhnêye 1990. 

## Sitouwacion

### Etimolodjeye
Li **djermêye Nics** vént do neyerlandès&nbsp;: *Generatie Nix*. **Nics** est l' escrijhaedje walon do mot «&nbsp;**nix&nbsp;**» («**&nbsp;niks&nbsp;**» e bea neyerlandès) ki vout dire «**&nbsp;**rén**&nbsp;**». On l' a scrît dinsi po djouwer avou ene ôte idêye**&nbsp;**: el ci del djermêye X, ki rwaite les djins k' ont nexhou etur 1956 eyet 1970, po ene gote. Li mot «**&nbsp;***generatie X*'&nbsp;**''» est sovint uzé po discrire ci djermêye la, sins dvizer do corant literaire. 

=== Sitouwacion des scrijheus yet scrijheuses ===
Les scrijheus yet scrijheuses avént dins les vint ans pindant les [[anêyes 1990]]. I gn aveut ene crexhance economike e [[Neyerlande]], mins les ovraedjes estént ddja prindous på pus ancyinnès djermêyes. Do côp, les djonnès djins di l' epoke dmorént sovint a rén.

Les scrijheus rwaitîs tot-z apårtinant al **djermêye Nics** ont, cåzumint todi, contribouwé dins l' gazete «&nbsp;[[Zoetermeer|Zoetermeer&nbsp;]]». C' est sovint des noveas scrijheus po l' epoke. Èn adierça da yeusses, c' est d' ridire li prôze des oteurs dvant zels k' esteut, sapinse a ci **djermêye''' ci, foirt hagnåle.

## Rilomés scrijheus

* Arnon Grunberg
* Ronald Giphart

## Referinces eyet sourdants
Utopeye

[thumb|Riprezintaedje imådjrece di l' Îye d' Utopia da [Thomas Moore.]]

Ene **utopeye**, c' est, a l' atake, ene sôre di live.

## Piceure

### Definixhaedje
Ene **utopeye**, c' est ene istwere ki djåze li pus sovint d' ene societé k' est parfaite po tertos yet ki trevne å prezint dins èn edroet nén-cnoxhou, virpus edvinté, dins l' veritåve monde. Li contnou d' ces lives, speciålmint les societés didins, sont des societés k' leus oteurs volnut. Li prumire **utopeye** ava stî scrît på Thomas More e 16inme sieke.

### Antonime
Distopeye

## Lives

* Aldous Huxley : *Brave New World* (fåsse **utopeye**, k' est ene distopeye)
* Thomas More : *Utopia*

## Sourdant
Emacralé reyalisse

L' **emacralé reyalisse**, c' est on mouvmint literaire ey artistike k' est ene response a l' epoke après l' Deujhinme guere daegnrece.

## Istwere
Bén k' ci corant ci a divnou pår peuprece après l' Deujhinme guere daegnrece, li fråzlete «&nbsp;**emacralé reyalisse&nbsp;**» egziste dispu 1925. Come di djusse, c' est Franz Roh ki l' aveut atåvlé, ciste anêye la.

## Piceure
[vignette|[Johan Daisne, oteur d' èç corant ci, e 1938.]]

### Definixhaedje
L' **emacralé reyalisse**, c' est ene istwere ki rshonne al vicåreye, mins avou des elemints sorreyalisses. Dj' ô bén, on maxhaedje avou li reyalisse, d' on costé, yet li sorreyalisse, d' èn ôte.

### Rilomêye
Ci courant ci esteut foirt peuprece el Flande ey el Neyerlande. Avou ça ki c' ît l' minme dins l' monde espagnol-cåzant. Al copete do mårtchî, li scrijheu li pus cnoxhou e-n Amerike latene, Gabriel García Márquez, c' est eto èn oteur d' **emacralé reyalisse**.

## Ovraedjes
### Lives
* Johan Daisne :
** 1947 : *De man die zijn haar kort liet knippen*
** 1950 : *De train der traagheid*
* Simon Vestdijk : 
** 1948 : *Pastorale 1943*
** 1949 : *De kellner en de levenden*

### Fimes
* 1966 : *De man die zijn haar kort liet knippen* (redjårbaedje do roman da Johan Daisne)
* 1978 : *Pastorale 1943* (redjårbaedje do roman da Simon Vestdijk)

## Referinces eyet sourdants
Efet da Flynn

L' **Efet da Flynn**, c' est l' fwait ki l' cuwi moyén des djins crexhe anêyes après anêyes eyet dijhnêyes après dijhnêyes (ene crexhance etur 3 disk' a 7 points, tos les dijh ans).
[vignette|Foto da [James R. Flynn, li sincieus k' aveut askepyî cist atuzêye.]]

## Fén del crexhance
Li fén del rade crexhance shonne esse vraiye. Mins nerén, on n' sait nén co si c' est ene discrexhance ubén nole discrexhance, virpus, dins l' meyeu des cas, ene crexhance pus lintiveuse. 

### Discrexhance
Il egzistêye ene atuzêye, dj' ô bén nén co aveureye, k' esplike ki dispoy 1995, li cuwi moyén des djins discrexhe.

### Nole discrexhance
Bråmint d' sincieus djåznut purade d' ene fén del crexhance sins nole discrexhance.

## Sourdants
Gillet Automobiles

**Gillet Automobiles**, c' est ene societé walone ki fwait des vweteures espôrtives. C' est l' seule societé a fé des vweteures dinsi e l' Walonreye.
vignette|Ene rodje '''Vertigo''' e Brussele avou des bindes do drapea bedje.

## Istwere

* 1991 : askepiaedje del societé pa Tony Gillet a Sint-Serwai ey ahivaedje do seu modele d' oto (li **Gillet Vertigo**).
* 2009 : ahivaedje del deujhinme varyisté del **Vertigo** : li **Vertigo .5**.
* 2011 : ahivaedje d' ene novele varyisté del **Vertigo** : li **Vertigo .5 Spirit**.

## Sourdant
Pierre Azaerts

**Pierre Azaerts**, c' est on scrijheu e walon, k' a skepyî a Tchålerwè li 12 d' octôbe 1882 ey a morou a Dårmè li 28 di may 1936.

Di s' mestî, il esteut houyeu.

## Ouve e walon
Il a scrît bråmint des arimés.

On lyi doet deus pîces di teyåte:
* èn aveule ki voet clair (*In aveûke clérvoyant*) (èn ake, 1910)
* L' emantcheure do facteur (*L'émantchûre du facteûr*) (èn ake, 1921).

Il est ossu l' oteur d' ene operete: Mareye clape-shabot (èn ake, 1932).

## Ouve pol walon
I moussa a l' ALWAC diré do prumî djoû.

I ndè fjha l' penleu avou Hinri Van Cutsem di 1909 a 1910, pu avou Adhémar Wauthier di 1911 a 1923.

## 

## Sourdants
Dikkenek (fime)

**Dikkenek**, c' est on fime al mitan francès ey al mitan bedje da Olivier Van Hoofstadt, k' a rexhou e 2006.

## Etimolodjeye
«&nbsp;**Dikkenek&nbsp;**», c' est on dijhaedje brusselwès eyet neyerlandès-cåzant ki, literålmint, vout dire «**&nbsp;**grande clicote**&nbsp;**», mins ki vout ossu dire : ene grande gueuye ; on cråneu u co ene sakî ki sait tot.

## Rilomêyès djins

* Jean-Luc Couchard (acteur walon)
* François Damiens (acteur yet fouteu d' djins brusselwès)

## Avizances
Ci fime ci s' a fwait foirt dischinde dins les avizances des gazetes. Ki ci soeye el Beldjike ubén el France. Mins nerén, dins ces deus payis ci, ça dmeure on copete-fime.

## Shuvance
C' est avou ç' fime la k' on-z a cmincî a vir del såce Dallas dins les friteures.

## Sourdants
Nicolas Martin

**Nicolas Martin**, c' est on politikî walon yet francès-cåzant. Il est mimbe do pårti Socialisse.

## Sourdants
Olivier Chastel

**Olivier Chastel**, c' est on politikî walon yet francès-cåzant k' a nexhou a Lidje, mins k' est foirt actif a Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Påye do Bon Vénrdi

Li **Påye do Bon Vénrdi** ([EN] *Good Friday Agreement*), ç' est èn acoird etur l' Irlande yet l' Rweyåme-Uni po mete fén al afrontaedje e Bijhe-Irlande k' aveut duré pindant 29 ans : 1969-1998.
## Signataires
*Bertie Ahern : Prumî minisse del Irlande a ç' tins la. 
*Tony Blair : Prumî minisse del Rweyåme-Uni al epoke.
*Les nåcionålisses irlandès
*Les unionisses
## Sourdants
Dråxhe

thumb|dråxhe di bressene co dins l' couve
Del **dråxhe**, c' est çou ki dmeure do travayaedje cwand on-z a tiré l' bire, li vén u l' gote.

E l' Walonreye, gn a grand produjhaedje di dråxhe di bressene, waire des ôtès sôres.

## Sôres di dråxhes
* dråxhe di bressene: çou ki dmeure do bressin cwand on-z a saetchî l' bire; ôtrumint dit, c' est do brå k' a travayî.
* dråxhe di troke: çou ki dmeure des roejhéns cwand on-z a saetchî l' vén.
* dråxhe d' alambik: çou ki dmeure dins l' alambik cwand on-z a saetchî l' gote.

## Uzaedjes del dråxhe
Ele sieve a-z ecråxhî les pourceas, ey a sognî les vatches.

## Pî-note
Samuel Barber

**Samuel Barber**, c' esteut-st on compôzeu d' muzike classike estazunyin. 

## Rilomêye

* *Adagio for Strings* (li pus peuprêce di ses muzikes)

## Sourdants
Credit-tins

Li **credit-tins**, c' est on sistinme preveyou dins les lwès do boutaedje el Beldjike po k' on bouteu pout stater d' bouter totålmint ubén nén totålmint. Çoula pout esse ene pôze dins l' contrat d' boutaedje u co ene discrexhance dins l' nombe d' eures di boutaedje. Ci sistinme la acdine ås bouteus d' riçure des liårs di l' ONO.

Avou èç sistinme la, on bouteu pout awè do tins libe po des obligåcions sociåles yet d' atnance, udonbén po bouter so ses prôpes pordjets.

## Hårdêye difoûtrinne

* Qu’est-ce que le crédit-temps - Onem ?
Mot-usteye

On **mot-usteye**, c' est on ptit mot ki n' a nole fonccion croejhetrece bén definixhåve, mins k' est mo ahessåve po basti des fråzes dins on metou lingaedje.

## Egzimpes di mots-usteyes do walon
*
Sofie Merckx

**Sofie Merckx** est ene flaminde di nexhance, mins walone di dmorance eyet francès-cåzante politikî di Tchålerwè, ki vént di Wilrijk.

## Famile
C' est l' feye da Kris Merckx, k' est eto on militant pol PBB yet on medcén.

## Referinces eyet sourdants
Kris Merckx

**Kris Merckx**, c' est on flamind eyet neyerlandès-cåzant politikî d' Anverse.

## Famile
C' est l' pa da Sofie Merckx, k' est eto ene militante pol PBB ey ene medcéne ki vike yet ki boute e Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Tirehaline (raece di berbis)

thumb
thumb
Li **raece di berbis Tirehaline** (do techelheyt   udonbén , berbis voyaedjeuses), c' est ene raece di berbis d' montinne do Mîtrin Grand Atlasse (Marok).

C' est ene berbis ki pout shuve les tropeas d' gades, pår dins l' voyaedjåjhe såjhonrece. 

## Statut et vicansté
Elle est bén ricnoxhowe come raece a pårt pa les bierdjîs, mins n' a nén co stî oficirmint tipêye. N' a nole soce d' acleveu, nerén.

Adon, gn a bråmint des croejhmints, inte di zels avou les raeces blanke Sirwa et noere Sirwa (po les bierdjîs ki voyaedjnut viè l' Mont Sarlo) et Timahedite. Çou ki pôreut fé disparexhe cisse raece la, veyanmint ki les acleveus ricwerèt des pus pezants bedots. 

Des ôtes k' i gn a, metous foirt lon erî des viyaedjes, ni rnovlèt nén l' sonk do tropea (i wårdèt l' bassî dins les bedots d' l' anêye), avou l' risse di fé tourner li peuplåcion a rén.


Berbis Tirehaline topet blanke tiesse.jpg|blanke tiesse (pôreut vni d' on croejhmint avou l' blanke Sirwa)
Berå Tirehaline x Timhadite.jpg|Bassî croejhî Timahdite
Tirehaline croejheye noere tiesse.jpg|croejheye al noere tiesse


## Piceures del raece
thumb
C' est ene pitite berbis (55 a 60 cm å gaerot) avou ene longue fene doûce claire linne. 

Ele peze åtoû d' 35 kilos.

Elle a ene brune fene tiesse, avou on topet ki rvént sol tchifrin. Ci-ci est bén droet pacô avou ene blanke binde å mitan.

Ele ni bedlèt k' èn agnea.


Tirehaline biedjreye gorea blanke linne.jpg|blanke linne sol hatrea
Tirehalines waidiant.jpg|waidiant


## Sourdants
Jean-Jacques Viseur

**Jean-Jacques Viseur** esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè, ki vneut di Montgneye-so-Sambe.

## Referinces eyet sourdants
Éric Massin

**Éric Massin**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant di Tchålerwè, ki vént di Montgneye-so-Sambe.

## Referinces eyet sourdants
Ayites Imi

thumb|viyaedje veyou do tidje vinant do Vî Tabane
thumb|passaedje wézrin côpant les tchamps do viyaedje, å pî del passåjhe
**Ayites Imi** (e techelheyt , ayt imi, /æjt imi/ ; e l' arabe oficir «آيت إيمي», Âyt 'îmî), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.

Il est metou å pî del passåjhe do minme no.

## Etimolodjeye
«Ayites» vout dire «les efants da»

«Imi, » vout dire «l' intrêye».

C' est don li viyaedje «des djins metous a l' intrêye» (del vå des Ayites Bougmesse, tot vnant del vå do Dadesse).

## Economeye
Come dins les ôtes viyaedjes del vå, gn a todi dpus d' pemîs

On î trove co des berbis Tirehaline, divnowes råles dins bråmint des ôtès plaeces.


Ayites Imi prumire måjhon.jpg
Tirehaline croejheye noere tiesse.jpg
Berbis Tirehaline ⵜⵉⵕⵃⵃⴰⵍⵉⵏ.jpg


## 
E tifinar, sol discloyoe
Claude Debussy

**Claude Debussy**, c' esta on compôzeu francès pindant l' dierinne troke do 19inme sieke. 

## Rilomêye

Ene d' ses ouves, k' est li pus cnoxhowes est : *Clair de Lune*.

## Referinces eyet sourdants
Berseyes

**Berseyes**, ubén e Feller "**Bèrsèyie**" ([FR] *Bersillies-l'Abbaye*) est on ptit ban del ribanêye comene då minme no.

## Sourdants
A54

Li **A54**, c' est ene otostråde di prumire classe (A) ki raloye Arkene disk' å cinte-veye di Tchålerwè. Ès limero uropeyin, c' est li 420 (E420).

## Strimaedje

* 14 di setimbe 1969 : Tumion  Djumet-Bijhe
* 30 di måss 1972 : Djumet-Bijhe  Tchålerwè-Bijhe 
* Etur l' 31 di måss yet l' 31 di decimbe 1972 : Arkene  Tumion

## Sourdants
R9 (Pitit rigne di Tchålerwè)

[gauche|vignette|Li [Plakes di voye bedjes|plake di voye raloyeye å rigne.|194x194px]]
L' **R9**, c' est l' pitit rigne di Tchålerwè ki raloye l' A54 a l' A503 ey el N90. Ès limero uropeyin, c' est li 420 (E420).

## Sitrimaedje
Li tcherpinte del voye a stî atuzêye pa Jean Yernaux. Cist ome la, c' ît on rlomé årtchiteke tchålerwetî.
* 1974 : Tchålerwè-Bijhe (E420/A54)  Tchålerwè-Vilete
* 1975 : Tchålerwè-Vilete  Tchålerwè-Bijhe (E420/A54)

## Pordjets
Po l' avni, i gn a sacwants pordjets raloyîs å **R9**. Li pus grand, c' est l' ci d' basti ene intrêye al djonccion avou l' A503.

Å moes d' fevrî 2024, on-z a atåvlé d' el mete a céncwante kilometes a l' eure, al plaece di septante. Poirtant, dins l' dijhnêye 2000, on-z aveut sondjî al mete a nonante. L' idêye dirî, c' est d' tourner ci voye ci e-n on boulvård, al plaece d' ene pitite otostråde.

## Referinces eyet sourdants
Blanc lama

thumb|e l' Boliveye
thumb|dins ene waide e l' Walonreye
 
Li **blanc lama**, c' est ene aclevåve biesse ås tetes des montinnes d' Amerike nonnrece.

 *[[Lama glama]]*

 *[[camlidîs]]*

Mins gn a ene ôte sôre di lamas, li lama d' Patagoneye (*[[Lama guanicoe]]*).

## Biyolodjeye
I rshonne ene miete ås chamos, come cåzu-roemiant (c' est l' minme famile).

## Siervaedje
On l' acleve po leu linne, et come biesse di tcheriaedje.

## Spårdaedje
thumb
Si payis d' provnance, c' est l' Coidlire des Andes.

## Aclimatåcion
I s' aclimate co bén el Walonreye, et on nd a veyou  tenawete dins les waides do payis a pårti des anêyes 2000.
Laurent Dabe

thumb
**Laurent Dabe** a vnou å monde a Veskeveye (Sint-Houbert) li 18 di nôvimbe 1961.

Asteure, i dmeure a Pouphan (Bouyon), dins l' rowe do l' Tcherijhele (Chérizelle).

Di s' mestî, c' est on prof di sgondaire a Sint-Houbert. 

## Ouve pol walon
Il a scrît kékes tecses e walon, onk k' a passé divins l' Li Rantoele.

Si pus gros ovraedje come ricwereu sol walon, c' est sins manke si live so les spots et ratourneures ki l' tite, c' est *[[500 ratourneures po l’ dire e walon (live)|500 expressions pour le dire en wallon]]*, et k' a rexhou e 2021.

Il a prindou pårt ås rcweraedjes po l' djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå, tot ahessant l' pordjet avou l' pont Pouphan del rebanêye comene di Bouyon.

C' est lu k' a metou e-n alaedje les plakes e walon po tos les viyaedjes di del comene di Sint-Houbert.


Wa fr plake Sint-Yubert Borkins.jpg
Wa fr plake Lorci coucous.jpg
Wa fr plake Årvaye lumçons.jpg
Wa fr Veskeveye vexhåds vesseus.jpg
Wa plake Atrivå coirbås coirnayes.jpg
Wa plake Pwès pietris.jpg


## Ses lives e francès
Il a purade sicrît e francès so l' istwere eyet l' foclore del province do Lussimbork.
* *Vesqueville (Saint-Hubert) : une Terre et des Hommes en Ardenne*, Impribeau 2000, Laurent Dabe eplaideueto 
* *L'Ardenne entre bruyère et myrtille*, Impribeau 2003, Laurent Dabe éditeur.
* *L'Ardenne d'autres fois, d'autres jours*, Impribeau 2008, Laurent Dabe éditeur.
* *Les nichets de Théophile*, roman, Impribeau 2016, Laurent Dabe éditeur.

## 
* 500 ratourneures po l’ dire e walon (live)

## 
* Onk di ses tecses e walon 
*  Ses lives e francès
*  Si pådje so «Objectifs plumes»

## Sourdants
Bate di recitaedje

[thumb|a [Håre (viyaedje)|Håre, e 2003]]
Ene **bate di recitaedje**, c' est on concours la k' les bateus et bateuses recitnut des sacwès li mî possibe, po-z awè on pris.

## Bates di recitaedjes e walon
Gn a des bates di recitaedje e walon dispu les anêyes 1980. C' est sovint del powezeye, ou des sketchs.
Sacwants bates:
* Bate Georges Smal
* Bate di recitaedje d' efant del province do Lussimbork (adjinçnêyes pa Raymond Mouzon, Jean-Claude Rigaux, ey André Lamborelle)
* Bate "On scrijheu, on djheu"
* Mamjhele lingaedje


Wa Lamborele recitaedjes I.webm|responda da André Lamborele so les bates di recitaedje del province do Lussimbork (I)


## Ôtès bates di recitaedje
Bates di recitaedje di l' Alcoran, inte di zeles li cene, eternåcionåle, k' etervént tos ls ans e l' Malaizeye.
Z (discramiaedje)

* Lete Z
* Son Z
** Lete tifinar yaz (ⵣ)
** Lete arabe zay (ز)
* Son Z rinflé: lete tifinar yaZ (ⵥ)
Jérôme de Warzée

**Jérôme de Warzée**, est on comike walon pol RTBF, k' a nexhou e-n Uke. I fwait li Grand Cactus so VivaCité, tos les djoûs del samwinne, yet so Tipik, on djudî so deus.

## Referinces eyet sourdants
Arsène Soreil

**Arsène Soreil**, c' esteut on scrijheu e francès et on disfindeu del Walonreye.

Il vna å monde a Hamoûle li 5 di fevrî 1893. I mora a Anse li 5 di måss 1989.

Onk di ses lives a stî ratourné e walon pa Léon Bukens dizo l' tite di «Sovnis d' on gamén di nos Årdenes».
Imi n Ifri

thumb|pont naturel, veyou do dzo del vå
thumb|guides alpinisses k' ont moussî di l' ôte costé pa des ptitès bômes
thumb|el trô, veyou d' amont
**Imi n Ifri** (e techelheyt , imi n ifri,  u ), c' est on no d' plaece dilé Demnate, sol pîmont do Mîtrin Grand Atlasse, foirt curieus djeyolodjicmint.

## Etimolodjeye
Li mot amazir vout dire li boke, li gueuye (ⵉⵎⵉ, imi) do (ⵏ, n) trô d' rotche (ⵉⴼⵔⵉ, ifri).

## Avey
Li pont naturel fwait på cåvlaedje del castinne pa l' aiwe di Mhacer. L' adjinçnaedje djeyolodjike do cotoû est foirt rilomé, avou des tchandeyes di rotche. Divant çoula, gn aveut dandjreus ene basse avou ene astantche naturele, ki s' a trawé på dismanchaedje del castinne pa l' seure aiwe di plouve (avou do H2Co3) come e Trô d' Han. 

Li pont est metou a ene hôteur ådzeu del mer di 1480 metes, et l' aiwe ki court padzo a 1400 metes. 

Les tourisses polnut dischinde d' on costé, et rmonter d' l' ôte.  

## Floriconte d' Imi n Ifri
Gn aveut ladrî on magneu d' efants k' i lyi faleut dner po s' marmindje des båsheles di Demnate. Mins i trova s' mwaisse on bea djoû. On bon tolu, pus foirt ki lu, li vna touwer. Cwand i lyi drova s' vinte, i gnè rexha des viers ki wayimît et divni des coirbås ås rodjès pates k' on voet co pol djoû d' ouy totavå les waibes d' avår la.


Coirbås å rodje betch nou tiene Imi n Ifri.jpg
Coirbås å rodje betch antene copetrinne Imi n Ifri.jpg
Grosse volêye coirbås å rodje betch Imi n Ifri.jpg


## Sourdant
Et come consomåcion ? (teyåte)

**Et come consomåcion ?** (*Èt come consomâcion?*), c' est ene pîce di teyåte e walon (et ene egadjante pîce) da Richard Joelants.

Elle a stî creyeye å Triyanon d' Lidje e 2007.

## Racourti
:*On [[cåbaret]] d' cwårtî come li vosse, ou l' minne. Des djins come vos et mi ki s' î rtrovèt po n' pårteye di cwårdjeu ou tot simplumint po blaguer so tot… et so rén. Des omes et des femes ki vikèt-st e påye sins nou må d' tiesse et des cåbartîs ki n' dimandèt k' ene sacwè : ki çoula deure!

:*Cwand ele rintra et k' ele dimanda po profiter des tweletes, pocwè Djhan trova-t i malén d' lyi lancî : « Et come consomåcion ?»

:*Cisse pitite kesse la va nos miner divins des voyes ki bråmint des acteurs di nost afwaire ni contént måy epronter… et k' elzès vont mete å dvant d' ene destinêye k' i n' arént polou adviner!*

## Sourdant
Hamoûle

**Hamoûle** u **Rindeu-Amoûle** ( *Hamoul*), c' esteut on hamtea d' Rindeu. Asteure, c' est on viyaedje do Grand Rindeu.

## Rilomés Hamoûlîs
Arsène Soreil î a vnou å monde.
Åvrûle

[thumb|a [Ôvîfa]]
Ene **åvrûle**, c' est ene hôte håye ki mete ene måjhon et ses ahesses al coete do vint.

## Sipårdaedje
On les voet purade e l' Hôte Årdene.


Zôrbrôte avrûles2.jpg
Zôrbrôte avrûles1.jpg
Pierre Van Damme

[thumb|foyou di «[Leyîz m' plorer» eplaidî par lu]]
**Pierre Van Damme**, c' esteut on compôzeu d' muzike walon k' a scrît toplin  des airs po les cåzaedjisses walon å cmince do 20inme sieke.

Il esteut ossu eplaideu des foyous des tchansons.

## Kékes tchansons k' i nd a fwait l' muzike
* Li sot påwion (da Joseph Durbuy)
* Les håyes tchantèt (da Emile Wiket)
* Li ptit banc (todi da Wiket)
* Ci djoû la (todi da Wiket)
* Tonton deritinne (da Lucien Colson)
* Li hårkea (da Georges Ista)
* Li måva tchesseu (todi da Djôr Ista)
* Li viye bårire (da Lucien Gilliard)
* Pa tcharité (da Joseph Vrindts)
* Tchantez Djeniton (todi da Vrindts)
* Li tchanson do bierdjî (da Louis Lagauche) 

Bråmint d' ces tchansons la sont rprinjhes dins ene sitroete plake «Chansons wallonnes», k' a stî prodûte på CRIWE et pa «blawète records» e 1996.
Les håyes tchantèt (tchanson)

**Les håyes tchantèt**, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Emile Wiket et metowe e muzike pa Pierre Van Damme.

## Tinme
Li sinne si passe ås aireurs do djoû, kiminçant la k' i gn a co «meye sitoeles ki blawtèt», et finixhant «cwand l' solo mostere si vizaedje tot rond».

Li tchanson mostere onk dilé l' ôte, li beaté del nateure å bontins, et li laideur del guere, la k' on sôdård voet mori si innmi k' i vént di ctrawer d' bales.

## 
Les håyes tchantèt (so Wikisourd, e rfondou ey e Feller)
Atelêye-godén

Ene **atelêye-godén**, c' esteut ene atelêye emacralêye, saetcheye pa des tchvås-godéns.

## Uzaedjes après côp
Avou l' tins, on l' a fwait passer po ene atelêye di sins-aleures.

Po s' fote d' èn ôte cinsî k' travayîve co a l' vî sistinme, les cinsîs patavå Bôvetchén lyi tapént ci spot la.

## 
Dins li tecse Li Diåle di Canva, on gros cinsî traite insi l' atelêye d' èn ome k' aveut dandjreus paké avou l' Diåle.

## Sourdant
Erkelene (pitit ban)

**Erkelene**, ubén e Feller "**Rkèlène**" ([FR] *Erquelinnes*) est on ptit ban del ribanêye comene då minme no.
Emacralaedje

Èn **emacralaedje**, c' est cwand ene sakî est metowe dizo ene foice difoûtrinne ki vénreut d' ene macrale u d' on macrea.
Djan d' Vidieu

**Djan d' Vidieu** (walonijhaedje di : **Jehan de Vidieu**) esta on croejhî k' aveut toursi pindant el prumire croejhåde. Il ava azår nexhou e Bouyon viè 1070 ey il ava morou viè 1097 pindant l' sidje d' Antiyoxhe. C' esta on tchivalî del Lotarindjeye.

## Biyografeye
242x242px

Il ava prindou pårt al prumire croejhåde.

## Sourdants
Emacralaedje (sitroete plake)

thumb|Coviete mostrant les cwate tchanteus u binde del plake
thumb|Plake leye-minme
**Emacralaedje**, c' est l' tite d' ene sitroete plake prodûte pa l' S.N.R. *[[Li Rantoele (soce)|Li Ranteule]]* e 1999.

Li mwaisse produjheu, c' esteut Pire Otdjåke.

C' est l' prumire plake di muzike avou on tite et on livret d' tecses e rfondou walon.

## Contnou
thumb
Gn a cwate tchanteus, onk di tchaeke coine del Walonreye, ki s' pårtixhnut les 15 tchansons del plake.

Pol walon do Levant, c' est ene longue paskeye di cénk bokets «Les Blankès Dames et les Macrales», ki l' tite e francès «*Sortilège*» va dner l' lomaedje del plake etire, «Emacralaedje». Li tecse a dvou a André Gauditiaubois, ki saveut scrire e walon d' Lidje a costé di ses ouves dins l' accint di grand-mame d' après Nivele. Il est tchanté pa Valérie Malempré, so ene muzike di s' pa, Daniel Malempré (ambedeus dizo l' no d' sinne di «Målimprèye»). Gn a des passaedjes ki c' est André Gauditiaubois lu-minme ki djåze, so on fond d' muzike. Il aveut ddja prodût insi si stroete plake «Rodje Orandje».

Pol walon do Mitan, c' est Lorint Hendschel ki tchante, avou l' no di s' binde d' adon, «René Binamé eyet les rowes di rcandje». I gn a troes tchansons:
* «Djîle Copixhe»: tchanson la lu, essinnant èn ovrî d' ene fabrike d' acî ki s' dispiete a shijh eures å matén, et ndaler bouter dins l' noeristé et l' plouve, tot tuzant a s' fi «ki n' vout nén ddja bouter, ni a scole ni ôte pårt, et i s' dimande pocwè.» Et a ses voyaedje ezès lon-payis, k' i s' aveut prometou, mins… «comaxhî al plouve, i s' dimande s' il est evike.»
* «Endalaedje (depårt) pol Californeye»: riprinjhe d' on tecse da Philippe Lagrange. I discrît d' ene manire fotante, l' ebagance des Walons eviè l' Amerike e 19inme sieke. I creyént k' «e fougnant e tere, ti schoupeles di l' ôr; ti trouves on trezôr». Li muzike est da Lorint Hendschel et s' binde.
* «Li vî blanc tchvå», ki c' est on tecse ey èn air did dinltins.

Pol walon do Coûtchant, gn a troes tchansons ki les cåzaedjes sont da André Gauditiaubois eyet l' muzike da Ernest Hembersin. I sont tchantés pa Dino Forlane.
* «Poplinete blouze»: on bloûsse d' amour d' on målinmé.
* «Evoye blouze»
* «Taijhe-tu ene miete»

Pol Basse Årdene, gn a troes tchansons tchantêyes pa Bruno Picård.
* «Dji t' inme, Mariye-Jane» (cåzaedje da Bruno Picård)
* «Li voyaedjeu» (cåzaedje da Bruno Picård)
* «Li roye Sint-Djan» (cåzaedje da Lucyin Mahin)


Livret plake emacralaedje Målimprêye.JPG|coviete a pårt po «Målimpreye»
Livret plake emacralaedje Dino Forlane.JPG|coviete a pårt po Dino Forlane
Livret plake emacralaedje Bruno Picard.JPG|coviete a pårt po Bruno Picård


## 
* Pådje del plake 
* 
** «Depårt pol Californeye»
** «Poplinete Blouze»
Rastrind, saiss ! (tecses)

thumb|coviete, avou ene rimarke sicrîte e walon ki dene li manire d' aidî les radiowisses, ey on côde-cwåré po
**Rastrind, saiss !** (*Rastrind, sés′*), c' est on live ki rashonne tos les biyets d' oumeur ki Bernard Van Vynckt dijheut tos les londis so *[[Radio Catolike Francesse (tchinne di radio)|RCF Sud Belgique]]*, li coxhe walone d' ene radio crustinne francesse.

Il a vudî e moes d' nôvimbe 2020, eplaidî pa ene S.N.R. lomêye «#Namur inc.»

## Mwaissès dnêyes
Les cåzaedjes eplaidîs, c' est les cis evoyîs dispu li 23 d' måss disk' å 21 di setimbe.

Il a stî imprimé e l' Pologne, sins limero ISBN.

Tos les scrijhaedjes e walon sont sol pådje di droete, avou leu ratournaedje e francès vizon-vizu.

Tchaeke cåzaedje est raloyî a on fitchî odio oyåve so les fis pal voye d' on côde-cwåré.

Li live n' a pont d' pris d' vinte, mins on pout evoyî ene dringuele so on conte del radio RCF.

## Contnou pådje pa pådje
* p. 4 (nén limerotêye): esplikêyes so les fotos del coviete et del cou-coviete
* p. 9 (nén limerotêye): dicåçtaedje avou on mot po rire da André Henin (vinant d' ene couyonåde sipårdowe e walon):
:''Avou l' linwe des comeres et l' gozî des curés, on freut des fameus solés.
* p. 10-11 tåve des cåzaedjes.
* p. 13-14: adrovaedje e francès pa Denis Mathen, govierneu del Province di Nameur.
* p. 15-16: prezintaedje di l' ouve e francès (nén sinêye).
* p. 17-19: divant-z-ouve e francès «Kimint lére li walon ?». On î djåze des accints do walon et do rfondou walon.
(…)
* p. 31-35: li peneuse samwinne.
(…)
* p. 131-135: Après les fiesses del Walonreye; on î djåze di Maggie De Block.

## Shuvance
Les biyets d' oumeur des samwinnes d' après seront-st eplaidîs dins on deujhinme tôme k' a moussî foû e 2021.

## Alére
Lucien Mahin, «Rastrind, saiss !»,  l° 97, bontins 2021. Li tecse est lijhåve eto vaici (so Wikisourd).

## Sourdants et pî-notes
Peneuse samwinne

Li **peneuse samwinne** u **poeneuse samwinne**, c' est l' samwinne di dvant Påke.

## Mwaisses djoûs del peneuse samwinne
* Blanc djudi
* Bon vénrdi
* semdi sint

## El Walonreye
On î djowe voltî li djeu del Passion.

## Dins les ôtes payis
E l' Espagne (on l' lome «*semana santa*»), gn a totes sôres di djouwaedjes del Passion, dins toplin des veyes.

## Dins les belès-letes e walon
Onk des biyets d' oumeur da Bernard Van Vynckt dins s' live «Rastrind, saiss !» cåze del peneuse samwinne (p. 31-35).
F.N. (Hesta)

Li **F.N.** (li **efen**), c' est ene societé d' Hesta, del province di Lidje, ki l' no francès, c' esteut «*Fabrique Nationale d'Armes de Guerre*». Adonpwis *FN Herstal*.

vignette|F.N. (Hesta)

## Fabricas
Elle a bråmint fabriké des fiziks, ey eto des revolvers, inte di zels li marke «Browning».

## Impôrtance dins l' payis d' Lidje
Ele dina bråmint d' l' ovraedje ås djins do payis d' Lidje.

## Aspalaedje des årts
Elle a-st eplaidî, e cmince do 20inme sieke, ene gazete lomêye «*Revue wallonne*».

## Dins les belès-letes e walon
thumb|Djeu d' mot da André Berly
Dins l' cåbaret da Tchantchès, gn a des fotantès tchansons ki, djåzant des raloyisses, fijhèt des rireyes so les politikîs francès, come Jean-Marie Le Pen, ki sereut binåjhe ki l' Walonreye sereut francesse.

 «Paskeyes_(sitroete_plake)#Bokets»

Mins on tchanteu pu egadjî, come Julos Beaucarne ni roveye nén ki les åres fabrikêyes pal FN siervèt a touwer des djins dins l' Tice-Monde.
:*Les martchands d' fiziks
:*Ont leu botike di ç' costé ci.

Dins «Li måtourné», ene des noveles di «Moudes a rvinde» (on live da Lucien Mahin, on terorisse walon ki s' etrinne e l' Sireye est tot contin d' î rtrover des fiziks efen.

## 
Ratournaedje e walon d' on tecse da Georges Ista eplaidî e 1907 dins li rvuwe di l' F.N. (so Wikisourd)

## Sourdants et pî-notes
Djeu videyo

thumb|Waitroûlêye di «Monsieu Crompire»
On **djeu videyo**, c' est on djeu ki s' djowe sol waitroûle d' ene copiutrece, u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (*joystick*), oucobén sol waitroûlete d' on sûtifone u d' ene tåvlete éndjolike.

## Consoles

### Djeneråcion

* Prumire djeneråcion
* Deujhinme djeneråcion
* Troejhinme djeneråcion
* Cwatrinme djeneråcion
* Cénkinme djeneråcion
* Shijhinme djeneråcion
* Setinme djeneråcion
* Ûtinme djeneråcion
* Nouvinme djeneråcion

### Grandès consoles

* Les consoles di Nintendo :
** Nintendo Entertainement System
** Super Nintendo
** Nintendo 64
** GameCube
** Wii
** Wii U
* Les consoles di Sega :
** Master System
** Mega Drive
** Saturn
** DreamCast
* Les consoles PlayStation, di Sony :
** PlayStation
** PlayStation 2
** PlayStation 3
** PlayStation 4
** PlayStation 5
* Les consoles Xbox, di Microsoft :
** Xbox
** Xbox 360
** Xbox One
** Xbox Series

### Ptitès consoles

* Les consoles di Nintendo :
** Game & Watch
** GameBoy
** GameBoy Color
** GameBoy Advance
** Nintendo DS
** Nintendo 3DS
* Les consoles PlayStation, di Sony :
** PlayStation Portable
** PlayStation Vita

### Bastårdêye
Li seule console bastårdeye enute, virpus dins l' istwere des djeus videyos, c' est l' Nintendo Switch.

## Economeye
Ça a divnou ene coxhe di l' economeye éndjolike k' a yeu mo do succès dispu les anêyes 2000.

## Sacwants djeus videyos ratournés e walon
Jean Cayron eyet Pablo Sarachaga ont ratourné e walon sacwants djeus videyos po ls efants, come Monsieu Crompire.

E 2019, Julien Noël a fwait on ptit djeu videyo avou ene modêye walone.

## Sourdants
Maggie De Block

thumb
**Maggie De Block**, c' est ene politicresse bedje. Elle a stî minisse federåle del santé, tins del minêye di cron virûsse (2020).

## Cårire
Divant, elle aveut stî minisse responsåve do revoyaedje des abagants.
:''I gn a sacwants anêyes, elle esteut veyowe come li minisse des minisses, cwand ele revoyive ene masse di cotchessîs d' leu payis. 

Elle a stî foirt critikêye po s' manaedjmint del parminêye, ey a dvou taper l' cote sol håye.

## Dins les belès-letes e walon
On cåze di leye e sacwants passaedjes do live da Bernard Van Vynckt, «Rastrind, saiss !» (metans: p. 131-133).

## Sourdants et pî-notes
Lucien Colson

**Lucien Colson**, ç' esta on grand scrijheu walon-cåzant då 19inme sieke ; k' ava nexhou e 1877, e-n Hesta, yet k' ava morou e 1929.

## Hårdêyes difoûtrinnes

## Sourdants
Joseph Hens

**Joseph Hens**, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut del Viye Såm, la k' il a skepyî  li 10 d' avri 1867. I mora e 1940.

Di s' mestî, il esteut taeyeu.

## Come sicrijheu e walon
Ses tecses n' ont måy sitî rashonnés. Els a scrît dins totès gazetes e walon.

Come teyåtreu, on lyi doet:
* *L'élection du bergier* (èn ake, francès et walon, 1934)
* Amour et liberté (2 akes)
* Li djoû d' fiesse da Torine (èn ake)
* Frambåjhî (*Franbâhî*, drame e-n èn ake)
* Li Lidjwesse (6 tåvleas) 

## Come ricwereu
Il a fwait on motlî so les schayires del Viye Såm.

## 
* 
* Onk di ses pus beas tecses 

## Sourdant
Såvadje Énne

**Såvadje Énne**, c' est on hamtea des Înes.

Gn a ene såle des ouves, ki sieve pol teyåte.

## Tuzance walone
### Dramatike
Gn a la ene dramatike k' a dpus d' cint-z ans.

Dispu les anêyes 2000, elle est minêye pa Claude Marneffe.

### Ôte pont di si rilomêye pol walon
Li viyaedje a stî tchoezi pa Djåke Desmete po louwijhî si ortografeye di rfondant namurwès (a môde del sicole diyalectolodjike ki vout ki tchaeke accint do walon soeye peur, et raloyî a on metou voyaedje u hamtea).
Claude Marneffe

**Claude Marneffe** (riwalnijhåve ***Clôde Marnefe***), c' est on teyåtreu e walon, todi avou l' Dramatike «Concordia» d' Såvadjénne (Les Înes).

## 
* Responda (pa Djåke Desmete)
Aigue

Èn **aigue**, c' est on foirt grand oujhea d' proye. 

## Sôres d' aigues
* aigue rweyå (*Aquila chrysaetos*)
* aigue Bonelli (*Aquila fasciata*)
* aigue ås botes (*Hieraaetus pennatus*)

## Come essegne
L' aigue rivént sovint so les årmureyes.

Inte di zeles, les cenes di Napoleyon prumî.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a sacwants fåves avou des aigues, come «L' aigue et l' roytea» da Roger Tabareux.

## 
Fåve di l' aigue et do roytea
Alphonse Tilkin

**Alphonse Tilkin** (di ses nos d' pene Bablame, Tatî, Maimèpaye), c' esta on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

Il a nexhou li 4 d' awousse 1859, e-n Anse.

I mora li 27 di may 1918, a Lidje.

Il est rprins dins l' Djivêye des grands scrijheus e walon.

## Sacwants d' ses ouves
* Les deus frés (drame d' èn ake), BSLLW **26** (1899), 21-49.
* A cåze d' on paraplu (ratournaedje da Berthalor, comedeye e 3 akes, djouwêye a Lidje pol prumire feye li 22 d' octôbe 1899).

## 
*
*
Avatår, li dierin mwaisse di l' air (fime d' imådjes)

thumb|Imådjete
**Avatår, li dierin mwaisse di l' air** (co pus sovint lomé courtinnmint: **Avatår**), c' est on fime d' imådjes veyåve a môde di fouyton so sacwants waibes di strimigne.

C' est on produjhaedje amerikin (da Michael Dante DiMartino and Bryan Konietzko) mins ki trevént dins on cotoû aziyatike.


Mike Dante DiMartino.JPG|Dante DiMartino
Bryan Konietzko.JPG|Bryan Konietzko


## Tévé-eplaidaedje del mwaisse modêye
Elle a rexhou sol tchinne di tévé estazunyinne «Nickelodeon» troes anêyes å long, do moes d' fevrî 2005 å moes d' djulete 2008. Mins nerén, so les varyistés francès-cåzantes d' èç tchinne inla, cisse fime d' imådjes ci a stî rexhou disk' a l' atake del dijhnêye 2010.

## Sudjet
thumb
C’ est l’ istwere di cwate peupes, li ci d’ l’ Aiwe, li ci d’ l’ Air, li ci del Tere et li ci do Feu. C' est don on vicant rprezintaedje des cwate elemints.

Li tinme est håyné al prumire secwince: les cwate peupes viként e påye. Mins a on metou moumint, li peupe do Feu a yeu l’ idêye di fé l’ guere ås ôtes. Gn aveut k’ ene djin capåbe di mete ahote a ces margougnaedjes la. C’ esteut Avatår (on l’ voet ki håsplêye tot ådzeu d’ on hôt tiene dins l’ epizôde d’ adrovaedje). Mins nerén, tot d’ on côp, il a disparexhou.

Li peupe di l’ Air a stî pår dizindjné dins les macsådreyes des cis do Feu. I n’ dimeure pus k’ ene mierdjin po l’ riprezinter, c’ est djustumint nost « Avatår ». C’ esteut co èn efant d’ 10 ans, adon, et il a stî schapé pask’ i s’ a rtrové edjalé dins èn isbiè. Cwand il a rligné, i n’ aveut todi k’ 10 ans. Mins, di sogne ki les cis do Feu nel volénxhe apicî, i s’ fwait lomer Ink.


Aang cosplayer (23228986249).jpg|djouwant Ink
Tekkoshocon 2010 cosplay 081.JPG|djouwant on guerî do feu
Katara cosplay.jpg|djouwant Kitara


## Kékes passaedjes
Avatår est ricnoxhou pa les cis do Feu, ey esse fwait prijhnî. Mins i parvén a schaper, tot s' enûlant disca padrî les guerîs do Feu ki l' volét broûler tot hinant des blames sol lu.

Kitara et s’ fré, c' est des efants do peupe di l' Aiwe. Leu mame a stî touwêye al guere. Mins l’ glawene a-st erité do don di cmander a l’ aiwe. Metans : fé monter des boles d’ aiwe dins l’ air (avou on pexhon dvins). Si pout ele fé del glaece cwand ele vout.

Avatår est avou Kitara et s' fré, et i les moenne a l' ancyin timpe des cis d' l' Air, la k' i toumèt so ene posteure do grand mwaisse ki l' aveut scolé. On l' rivoet k' aprind tos les toûs po mwaistri l’ air, li shofler pouxhanmint, et s’ enûler avou.

## Shûte
Nickelodeon aveut eto fwait ene shûte d' èç fime d' imådjes dins les anêyes 2010, ki s' lome : Li ledjinde di Korra.

## 
Tecse sol fime (d' après Souzane Mahin), so Wikisourd, riprins del  l° 97, bontins 2021.

## Pî-notes
Philippe Dubois (recteur)

**Philippe Dubois**, ç' est l' no del recteur di l' UMons, asteure. Di s' mestî, ç' est on tchimisse. Il aveut askepyî e Tchålerwè.
## Sourdants
Jean-Marc Nollet

[gauche|vignette|'''Jean-Marc Nollet''' amon [Titorval.]]
**Jean-Marc Nollet**, c' est on walon yet francès-cåzant politikî d' Ecolo.

## Herleme
Il a maké bråmint des djins cwand il a ricnoxhou k' i n' respecteut pus les mzeures conte el parminêye 2020 : ki ci soeye do costé do peupe, ki do costé d' mwints politikîs come Paul Magnette (PS), François Desmet (DeFI) ubén Raoul Hedebouw (PBB).

## Referinces eyet sourdants
Savtî ki rene

[thumb|Li Savtî ki rene Ahasverusse (pondeure da [Ferdinand Hodler)]]
Li **Savtî ki rene**, u: li **renant Savtî**, ou co: li **renant Djwif**, c' est ene doûce creyance so ene djin k' a morou petcheu et k' a stî codånêye a dmorer so Tere et cori toltins al disgoviene, d' ene plaece a l' ôte.

## Istwere
Li paskeye do Savtî ki rene n' a rén a vey avou les vraiyès creyances crustinnes. 

Elle a skepyî el Mîtrinne Ådje, diviè l' 13inme sieke, la k' on djheut k' èn eveke d' Årmeneye esteut on djwif k' esteut al Passion d' Djezus-Cri, et ki, po ene fåte ki n' est djamåy esplikêye, doet dmorer so tere disk' å dfinmint do Monde.

Li no walon li pus corant, ki djåze d' on savtî, vénreut d' on live almand di 1648, la k' on ptit coibjhî d' viyaedje, lomé **Ahasverusse**, vout k' il åye sitî temoen coirzenoxh do crucifiaedje da Djezus-Cri.



Hans Schwaiger - Ahasver.png|veyou pa Hans Schwaiger
PSM V44 D540 Ahasuerus 1648.jpg|vî dessén d' Ahasverusse



## Dins l' lingaedje walon
On nd a fwait ene ratourneure: 
:

Li spoûle esteut si bén cnoxhowe k' elle a divnou ene marke di toubak (*Savti qui renne*), dipoizêye e 19inme sieke pa Måjhon Henri-Hubert Lemal, rowe do Pont ds Åtches, 4 a Lidje.

Gn a-st avou, on mot walon da Guy Fontinne sol ratourneure.

## 
 (esplikêyes da Gui Fontinne, e walon, eyet Gabrièle Davroy, e francès; racourti do l° 176 des Mots walons)

center

## Sourdants
Samuël Dumont

**Samuël Dumont**, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké e 2020.

Il a skepyî li 9 di fevrî 1999.

## Ouve e walon
I scrît e rfondou walon, k' il amidere pitchote a midjote, tot boutant so les waibes Wikipedia.

Il a cmincî so ene waibe di belès-letes. Sacwants tecses di cisse waibe la ont stî rprins sol Rantoele-gazete.

I scrirè ossu des ôtes tecses di prôze nén racontrece pol minme gazete.

## 
* 
* 
* 
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Samuël Dumont avou l' accint d' après Tchålerwè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Hervé Jehaes

thumb|150px|e 2013
**Hervé Jehae**, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké diviè 2013.

I scrît e  namurwès (Feller).

I provént d' Torèbay-Sint-trond et dmeure a Wareme.

## Ouve e walon
Ses tecses parexhnut dins Les Cayés Walons. Il a eto eplaidî deus ptits powinmes dins l' Rantoele-gazete ().

Il a wangnî li Pris del Lovire e 2020 avou ene novele : «Li grand voyaedje».

## Egzimpe di scrijhaedje

::::**L'[[anweye|inwîye]]**
:''Su l' pèrèt do Samson, on pècheû qu'èsteûve jusse bon po touwer on pèchon dins on tonia, brèyeûve d'oyu pièrdu s' timps po rin.
:- « Vos m' richonez », di-st-èle l'inwîye qui passeûve pâr-là.
:- « Vos r' choner ?  Comint ça don, vos ? » rèspond l' pècheû.
:- « Oyau, vos-èstoz eûreûs come on pèchon dins on bouchon di spènes.
:- Èt poqwè èstoz disbautchîye, don, vos ?
:- Dji vôreûve si télemint bin voyadjî.  Dj'a vèyu qu'i-gn-aveûve on " Club Mèd " do costé dèl Mér dès Sargasses.  À ç' qu'i parèt, on-z-i faît brâmint dès rèscontes vêla.
:- Bin, i-gn-a brâmint dès pèchons vêci èto », di-st-i l' pècheû.
:- «  Oyau, mins vêci, nos-èstans à Ton ! One inwîye à Ton !  Dji n' so nin d' famile avou zèls, mi!
:- Vos v'loz voyadjî ?  C'è-st-aujîye ça, savoz.  Choutoz m' ! : one miète pus lon è Moûse, purdoz su vosse drwèt costé, adonpwis, c'èst todi pad'vant vos jusqu'à l' grande basse. »
      
:Èt vola noste inwîye èvôye, d'abôrd.
:Brâmint pus taurd, do costé d' Dinkèrque, nos r' trovans noste inwîye pindûwe à l'anzin d'on pècheû.  Qwè ç' qu'i va fé avou ? « One inwîye au vèt' ».

:Vola l' fin mot d' l'istwêre :
:Ni comachoz nin : « one inwîye qui voyadje po s' mète au vèt' » èt « one inwîye au vèt' »

## Sourdant
Savtî (discramiaedje)

* on savtî, c' esteut on ptit coibjhî, mins l' mot a prins on rabaxhant sinse d' onk k' overe må.
* Li Savtî ki rene, c' est ene doûce creyance del Moyinådje.
* Li savtî et l' bankî, c' est ene fåve Lafontinne