open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Warezi

**Warezi** (e sistinme Feller *Warèzi*,  *Warizy*), c' esteut on hamtea, ttaleure di Hodîster, totaleure di Djoupeye-so-Oûte. Asteure, c' est on viyaedje do Grand Rindeu.

C' esteut ddja on gros hamtea, la k' gn a-st ene eglijhe.

thumb

## Istwere
Il a stî metou avou Hodîster ås prumî discôpaedje po les comenes, do tins do redjime francès (1795). Adonpwis, fé ene comene tote seule avou Djoupeye do trevén holandès (1818). Pu, todi dzo l' mambornance holandesse, rimetou avou Hodîster (1823).


Plake Warizi.jpg
Warizi Grand corti.jpg


## Tuzance walone
### Nos di des plaeces di Warizi
* Li grand corti (la-minme: lu grand courti).

### Waloneu et vî rime-rame did la
Marcel Leboutte (1938-2016) î a vnou å monde. C' est lu k' aveut wårdé ci rime-rame cial so les viyaedjes do payis d' Rindeu:
thumb
A Marcour, li Diåle î court, a Macrai, il î brait, a Djoupeye, i mareye ses feyes, **a Warezi, i mareye ses fis**, et a Ciele, i monte å *ciel*.

## Sourdants
Piket (discramiaedje)

* piket bwès u ôte tchoi piké e l' tere po tni ene sacwè
* piket (sôre di cwårdjeu)
* pont so ene lete (i, j)
* côp diné avou l' erî-doet
462

## Evenmints

* 

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la

*

## Årént morou ciste anêye la

*
Govienmint Dilliès I

(***[[Pårlumint brusselwès (Institucion)|Pårlumint brusselwès]]***) Govienmint Vervoort III | **Govienmint Dilliès I** 
Li **Govienmint Dilliès I**, c' est li prumî govienmint del Redjon d' Brussele k' est moenné pa Boris Dilliès. Il a stî askepyî li 14 di fevrî 2026, tot shuvant les vôtaedjes redjonås di l' anêye 2024. Ès-n' adjinçnaedje shût l' pus grande crijhe politike avou pus d' 600 djoûs sins govienmint.

## Mimbes

### Compôzicion



## Referinces eyet sourdants
Boris Dilliès

**Boris Dilliès**, c' est on politikî brusselwès yet francès-cåzant k' a nexhou a Uke. C' est lu ki moenne li govienmint del Redjon brusselwesse dispu l' 14 di fevrî 2026.

## Referinces eyet sourdants
Fåves et tchansons walones (arimés)

**Fåves et tchansons walones** (e Feller : *Fauves èt tchansons walones*, divins l' ortografeye oridjinåle : *Fauves èt tchansons wallonnes*) c' est ene ramexhnêye d' arimés da Louis Loiseau k' a vudî e 1892, eplaideye avou l' pîce di teyåte ''Boû po vatche (teyåte).
Les rabrouhes d'on fiâsse (teyåte)

**Les rabrouxhes d' on fiyåsse** (E feller : *Les rabrouxhes d' on fiyåsse*), c' est ene comedeye sicrîte pa Louis Lagauche e 1901 e troes akes.
Bye Bye Belgium

« **Bye Bye Belgium** », c' est l' no dné a ene emission speciåle di l' RTBF. Elle a passé al televuzion, sol tchinne *[[La Une]]*, li 13 di decimbe 2006. Li prezinteu, c' ere François De Brigode.

## Cronolodjeye
L' emission atake avou ene paskêye di *Questions à la Une*, ene emission d' ripôrtaedjes. Ci boket ci a stî tourné a Tchålerwè ey ele prezintéve deus kesses :

* « Disfaçrè-nos les disfrêtiaedjes do pwintaedje e l' Walonreye ? » eyet
* « Est-çk' les Flaminds sont pus crons k' les Walons ? ».

A on moumint, l' imådje skete eyet l' intro do djournå pårlé arive avou François De Brigode. 

Li prezinteu cmince ès layusse, tot mandant escuze ås rwaiteus, avou l' adviertance do dislaxhaedje del Flande. 

## Referinces eyet sourdants
Les sabots d'ôr (teyåte)

**Les shabots d' ôr** (E feller : *Les sabots d'ôr*), c' est ene comedeye d' èn ake da Joseph Mignolet. Ele fourit eplaideye e 1932 e troes akes.
Nos p'tits borgeu ! (teyåte)

**Nos ptits bordjoes** (E Feller lidjwès : *Nos p'tits bordjeûs*), c' est ene comedeye rimêye di troes akes da André Delchef eplaideye e 1880.
Plic-ploc (ramexhnêye di rimeas)

**Plik plok** (E walon lidjwès : *Plic-ploc*), c' est ene ramexhnêye di rimeas da Louis Lagauche eplaideye e 1954.
So les éles dèl tchanson (arimés)

**So les aiyes del tchanson** (E Feller : *So lès-éles dèl tchanson*), c' est ene ramexhnêye di rimeas da Louis Lagauche eplaideye e 1932.
Tchantchès, istwére d'on Lidjwès (epopêye)

**Tchantchès, istwere d' on Lidjwès** (E walon lidjwès : *Tchantchès, istwére d'on Lidjwès*), c' est ene epopêye da Louis Lagauche eplaideye e 1935.
Rima (discramiaedje)

* Rima so les viyaedjes : pitit arimé so les viyaedjes
* Rima a disti : pitit u pus grand arimé citant ene dijhêye d' ene djin, shuvowe di «dit-st i»
* Rima ås ptits nos : deus courts vers, ki l' deujhinme, c' est on ptit no  
* Rima d' efant : pitit arimé po dire å efants
* Rimas et istweres did dinltins : live da Emile Pècheur
Rima so les viyaedjes

On **rima so les viyaedjes**, c' est des ptits arimés fwait so ene shûte di viyaedjes do minme vijhnaedje.

## Rimas avou l' diåle
C' est des rimas k' atakèt pa «A (viyaedje ki finit pa -our), li Diåle î court».
### Rima d' Our
thumb|(prononçaedje coinrece)
A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; a Anloe, on l' fote sol toet; a Glaireuse, on lyi fote del tchenveuse; a Viyance, on lyi fote so s' panse; a Transene, on lyi fote so s' schene; a Smu, on lyi fote so s' cou et ås Libins, on l' pind.

Variante: … et ås Libins, on l' fwait lancî pås tchéns.

### Rima d' Marcour
thumb|(prononçaedje rifondant)
A Marcour, li Diåle î court, a Macrai, il î brait, a Djoupeye, i mareye ses feyes, a Warezi, i mareye ses fis, ey a Ciele, i monte å *ciel*.

### Kitoirdous rimas del minme cogne
C' est deus modêyes d' on rima so Wîcoû. Onk vént do papî Bourguignon, l' ôte do motî d' Bastogne.
thumb|modêye Bourguignon|center
A Wîcoûr, la chite î coûrt
A Ratchamp, i la ratnant
A Hardègni, on la lêt cori
Avâ l’ pachi
Do vî Hardi''
thumb|modêye Francård|center
A Wîcoûr, la chite î coûrt
A Ratchamp, i la ratnant
A Hardègni, i la lêssant cori
Su la gueûye des cis d’ Bourci
Doû çki l’ Diâle è fêt s’ ni.

## Sourdants
Interlingwa

L' **interlingwa**, c' est on lingaedje planifyî, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.

## Istwere
Li prumî pordjet pol lingaedje a stî eplaidî på IALA e 1951.

## Belès-letes
* Breinstrup, Thomas (2013) *Mysterios in Mexico - un novella criminal*
* Costalago, Vicente (2020) *Le dece-duo travalios de Heracles*
* Costalago, Vicente (2022) *Juliade*
* Costalago, Vicente (2022) *Poemas*
* Hak, Esbern (1996) *Paletta: dece-duo novellas original*
* Scriptor, Marcus (2015) *Le polyglotto involuntari e altere contos*
* Soreto, Carlos (2020) *Anthologia Litterari*
* Costalago, Vicente (2023) *Kilglan*

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Wikipedie
* Union Mundial pro Interlingua

## Referince eyet sourdant
Djindron

**Djindron**, c' esteut on hamtea d' Cele-dilé-Dinant, asteure on viyaedje do Grand Houyet.

## Economeye
Gn aveut ene gåre di trén.

## Dins les belès-letes e walon
Joseph Houziaux e cåze toplin dins s' live «Li vicåreye d' on gamén d' Cele».

Djindron, c’ e-st on viyaedje di ptits coûtiveus, k’ ont tertos leu bén da zels, et ki n’ s’ è tirèt nén må avou leus vatches et leus teréns. L’ Aiwe di Lesse ki catoûne åtoû d’ leus tienes, les a fwait tertos marcatchous. Pa les tienès vesprêyes d’ esté, il epoentèt les pî-sintes ki driglèt åd triviè des djniesses et des ronxhnisses so Ambia, Nouvene et Biertåtchamp po-z aler pexhî l’ hôtu, li tchvene u l’ bårbiyon.

Leus teres et leus bocteas, zels, les ont fait tchesseus. Il ont tertos l’ fizik, et gåre ås lapéns, lives et pietris cwand i s’ vinèt piede dins leus håyes et leus royons. 

## Sourdant
Almaxhe (discramiaedje)

* Almaxhe (Nolevå) (hamtea d' Nolevå, asteure on viyaedje do Grand Palijhoû
* Almaxhe (aiwe) (aiwe k' egolene e l' Aiwe di Lesse, et passer pa Poitchrece-e-l'-Årdene et Djimbe)


Plake Almaxhe (Nolevå, Palijhoû) par nute.jpg
Plake Almaxhe (Nolevå, Palijhoû) di djoû.jpg
Almache.jpg|Almaxhe a Davdisse
Lès hâyes sont r'florèyes (arimés)

**Les håyes sont rfloreyes** (E walon lidjwès : *Lès håyes sont r'florèyes*), c' est ene ramexhnêye di rimeas da Joseph Mignolet eplaideye e 1921.
Stiernixheuse

thumb|al fôre a Libråmont
Ene **sitiernixheuse**, c' est ene machene di cinse ki ctaeye li strin, et l' shofler sol bati des vatches, po les stierni.

## Fonccionmint
Li botea di strin est poizé pal fotche frontåle divins ene boke ådzeu del machene. Ou adon, i vént, tchôkî a pårti d' ene rimorke metowe padrî. 

Adon, li strin est ctaeyî. 

I rexhe a grands fistous ey esse shoflé dins li ståve (sovint ene sitabulåcion). Si les vatches sont la, ele riçuvèt li strin sol dos, si cscheure on pô, sins ddja si rtourner.


Pailleuse-Jeantil-PR9000 1.JPG
Pailleuse-Jeantil-PR9000 2.JPG


## Lomaedjes dins les ôtes lingaedjes
*  *pailleuse*
*  *straw blower*

## 
 Mostraedje d' ene sitiernixheuse fwaite al mwin al cinse

## Sourdant
Bouxhon ås petas

thumb
thumb
Li **bouxhon ås petas** u **bouxhon ås clatchas**, c' est on bouxhon avou des fruts come des blankès boles, ki petnut cwand on les spotche inte di ses doets, les **petas**, les **petoes**, les **clatchas**, les **clatchåds**, les **poes d' Tossint**, les **puns d' Tossint**, les **ronds oûs**.

 *[[Symphoricarpos albus]]*


Coxhea bouxhon ås petas.jpg|coxhea et botons
20140602Symphoricarpos albus4.jpg|fleurs
Bouxhon ås petas fleurs et clatcha.jpg|fleurs et petas
Bouxhon ås petas poes fleurs.jpg|pareymint
Bouxhon ås petas poes foyes.jpg|foyes et clatchas
Bouxhon ås petas coxhes griblêyes.jpg|coxhes griblêyes di poes


## Sourdants
Fernand Barvaux

**Fernand Barvaux**, c' est on scrijheu walon k' a veyou l' djoû a Roy li 5 di fevrî 1927 et dhoter a Måtche-el-Fåmene li 13 d' awousse 2016.
Eugène Strengnart

**Eugène Strengnart**, c' esteut on mwaisse di scole et on tchansonî di Fize-li-Mårsale e l' Hesbaye lidjwesse k' vina-st å monde li 20 di decimbe 1883 et mori li 24 di djulete 1959 d' ene astrapåde d' oto.

## Ouve pol walon
Il n' a leyî k' ene tchanson e walon, *Vive nos fotbaleus !* (Vivent nos footballeux !) po l' ekipe di fotbale di s' viyaedje.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Måvi (discramiaedje)

* do djinre *Turdus* 
** måvi ordinaire (*Turdus merula*)
** måvi blanc colé (*Turdus torquatus*)
** måvi voyaedjeu (*Turdus migratorius*) ki vént d' Amerike, tot s' pierdant, des anêyes k' i gn a, avou on rodje vinte, et ki xhufele come li noer måvi.
** måvi d' Sibereye (*Turdus sibericus*): avou come on sorci d' blankès plomes ådzeu d' l' ouy; ene båre di blankès plomes dizo les aiyes; si vént co bén piede el Walonreye.
* ôtes djinres
** måvi d' aiwe (*Cinclus cinclus*)
** måvi d' ôr (*Oriolus oriolus*)
Wareme (veye)

**Wareme** (e scrijha Feller *Warème*,  *Waremme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' Province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4300**
** Di 1969 a 1977: **4370**
* Limero diyalectolodjike: **W1** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Wareme

## Tuzance walons
* Sicrijheus e walon: Guy Fontaine î a skepyî.
La Roue / Het rad (Anderlek)

**La Roue** (rimetou e neyerlandès **Het Rad**, riwalnijhåve ***Li Rowe***), c' est èn ancyin hamtea d' Anderlek, asteure on coulot del Grande Brussele.

thumb|eglijhe Sint-Djôzef

## Etimolodjeye
Li hamea fourit lomé do no di l’ essegne d' on cåbaret do 17inme sieke, lu-minme del plaece la k’ gn av ene rowe di margougnaedje e l’ Mîtrinne Ådje.

## Istwere
E l' deujhinme mitan do 19inme sieke, on-z î a basti des corons, foirt bén amaedjîs, po les ovrîs. Gn aveut minme des rouwaletes po-z amoenner l' tcherbon padrî les måjhons.


Bruxelles1998-La Roue©Marie-Françoise Plissart.jpg


## Dins les scrijhaedjes e walon
On ndè djåze dins l' limero 117 del gazete Li Rantoele.

## Sourdants
Grand catchalot

thumb
El **grand catchalot**, c' est on grosse biesse ås tetes di mer.

 *[[Physeter macrocephalus]]*

 catchalotidîs (*[[Physeteroidea]]*, sorfamile), dins l' dizo-ôre des cetacîs.

## Spårdaedje
End totavå les oceyans.

## Discrijhaedje
Les måyes fwaiynut 15 a 18 metes di long. I pezèt 45 a 70 tones.


Sperm whale world distribution.jpg|Spårdaedje
Açores 2010-07-21 (5115132606).jpg|naiviant sol toele di l' aiwe
Sperm whale (Physeter macrocephalus) diving, São Miguel Island, Azores, Portugal (PPL1-Corrected)-2.jpg|ploncant po magnî
The breathtaking dive of the spermwhale.jpg|fén do ploncaedje (navuron del cawe)
Sperm whale mother with calf.jpg|mere avou s' vea
Physeter macrocephalus jumping.jpg|potchant foû d' l' aiwe
Blas.jpg|sprognant


## Vicaedje
Il ont des dints (nén come les balinnes k' end ont pont), mins i n' magnèt k' des calmårs.


Physeter macrocephalus(jaw).jpg|djoixhe avou les dints
Sperm whale catches.jpg|pexhaedje dispu 1800


## Pexhaedje
Les pexhaedjes ont baxhî a pårti des anêyes 1980, cåze do moratwere so les balinnes.

## Dins les belès letes e walon
On ndè djåze dins l' novele da Anne Blampain «*[[Ène niût di tous lès diâles (novele)|Ène niût di tous lès diâles]]*»
Les catchalots, c' est des curieus potets, et foirt malapates. El côp k' i voeynut on batea, i vegnnut tot près po l' erwaitî. Eyet, bén sovint, i l' cabouynut sins fé esprès.

## Sourdants
Kimelåde di tos les diåles (teyåte)

thumb|li mere abesse est ses troes rpintantès novices
**Kimelåde di tos les diåles**, c' est ene comedeye di troes akes sicrîte pa Yvonne Stiernet.

## Racourti
Dj' estans e-n on covint po des macherseurs ripinteyes. 

Gn a la troes novices, Edite, ene ancyinne tchanteuse, Julia ene ki fjheut do caraté, et Dorine ene ki tneut botike dizo ses cotes. Avou ça k' c' est leye li coujhnire (mins ci n' est nén on restorant troes estoeles !).

Mins, tot å cmince, la èn ome ki mousse catchetmint e covint. C' est Morice, onk ki vént di s' såver del prijhon d' Lantin.

Deus des seurs s' endè fjhèt må ca i dit k' il est enocin did çou k' on l' amete.

Veyanmint ki l' eveke va vni po vey si les novices sont vormint bounes a divni beguenes, i fåt muchî l' prijhnî.

Cwand on sait ki l' mere abesse a l' beguén pol monsigneur, vos advinroz åjheymint ki ça va fé ene kimelåde di tos les diåles. Mins avou ene plaijhante fén, come di djusse.

## Succès
Li pîce est voltî rdjouwêye påzès tropes del province di Lidje et del Bijhe del province di Lussimbork, ki shuvèt l' mwaisse tecse, sicrît e Feller-Haust. 

## Alére
Lucyin Mahin, corwaitaedje del pîce,  l° 117, bontins 2026.
Rieze

**Rieze** (/ʀjɛːs/) (e scrijha Feller *Riêze*,  *Rièzes*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Chimai, e l' province do Hinnot. 

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6464**
** Di 1969 a 1977: **6482**
* Limero diyalectolodjike: **Th 83**.
* Arondixhmint: Twin
* Lingaedje do payis : walipicård del Bote do Hinnot

## Tuzance walone
Arthur Masson î a skepyî. Gn a on monumint a si oneur.
Li novea mwaisse di scole (teyåte)

thumb|coviete do live avou l' tite e francès d' Walonreye
thumb|tite del pårteye e walon 
**Li novea mwaisse di scole** (***Li nouvya maîse di scole***), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Arthur Masson et k' a parexhou e-n on live avou l' minme e francès d' Walonreye del kimince do 20inme sieke (*Le nouveau maît′ d'ècole*) e 1951.

## Racourti
On novea mwaisse di scole (on n' dit nén ddja s' no) vént d' ariver dins on ptit viyaedje. Fine, li feye do taeyeu endè dvént bleuwe. Sorlon l' grand-pere (sins no, lu nerén), li novea mwaisse voet eto Fine voltî, pusk' i candje di voye, del sicole a s' djîsse, po passer dvant leu måjhon la k' ele rifrote les cwåreas des fniesses padvant. Mins l' ome est foirt timide. Dandjreus assez k' ça s' arindjrè, taiss ! Mins fårè passer houte des eguegnes ki l' mame et l' matante da Fine vont kécfeye emantchî, ca ele n' inmnut nén dtrop l' novea mwaisse.

## Corwaitaedje do walon
Les rplacaedjes inte les persounaedjes sont vormint vicants, çou ki mostere li boune kinoxhance do walon corant pa l' oteur. Li mame, todi foirt epoltêye, atowe si feye, mins leye avoze tos les pus vîs k' leye. Li grand-pere, pus poizé, vouvweye si ptite-båshele, mins atowe si prôpe feye, cwand ele s' emonte. 
Fine - I m' shonnéve ki ti l' inméve bén, mi, l' muzike.Meliye - C' est djustumint po ça ki dji n' inme nén tes tchoûlreyes di pîlåd k' a pierdou ses oûs. Li muzike, por mi, i fåt k' ça fouxhe gaiy. (…) Avou l' cene ki ti nos rmoûs dispu kékes samwinnes, saiss bén k' t' as l' air d' ene bele hoûlote, et k' i gn a des côps ki dji t' dinreu bén deus sôs po k' ti stitches on boutchon dins t' gaviåd.

## Sourdant
Jürgen Habermas

thumb

**Jürgen Habermas**, c’ esteut on filozofe almand. 

Il a vnou au monde li 18 di djun 1929 et il a morou li 14 di måss 2026. 

## Ses idêyes
I s’ interesséve al democraceye, al societé d’ asteure et å cåzaedje inte les djins. 

Si mwaisse idêye, c’ esteut d’ ecoradjî li libe discussion inte les djins dins des bates des dvizes. Tchaeconk va apoirter ses idêyes et les astoker sins s’ enonder, minme si c’ est po critiker li govienmint. 

Il a ossu diswalpé l’ atuze di l’ espåce publike. Po çoula, il a bråmint inflouwincî les politikîs almands d’ après li deujhinme guere dagnrece et nén k’ les Almands.
Titorval (discramiaedje)

* Li personaedje «Profèsseur Titorval», ki s' no a stî rwalnijhî a «Titôrvå», edvinté pa José Schoovaerts, avou tos les uzaedjes k' end ont stî fwaits.
* *[[Djustin Titorval, one linwe ki va so tot (live)|Djustin Titorval, one linwe ki va so tot]]* : live avou les cåzaedjes da Joël Thiry, eplaidî å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
* Abel Totlravi vos cåze : minme persounaedje, ribatijhî a môde d' anagrame, avou des cåzaedjes da José Schoovaerts rimetous e rfondou pa Lucyin Mahin. Les imådjes ont rexhou divins l' Rantoele-gazete, a môde di pådje a distaetchî et a rployî po ndè fé on ptit livret, k' a ossu stî replaidî come saetchî a pårt avou on limero ISBN.
Djustin Titorval, one linwe ki va so tot (live)

thumb
thumb|Li scrijheu dicåçtêye si live a Tcheyou (2011) 
**Djustin Titôrvå, ene linwe ki va so tot** (*Djustin Titorval, one linwe ki va so tot*), c' est on live d' imådjes avou des tecses da Joël Thiry et des desséns da José Schoovaerts k' a parexhou e 2011, eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

## Istwere do pordjet
Come prof di sgondaire, Joël Thiry aveut rashonné des responses comikes di ses scolîs dispu sacwants anêyes. Djozé Schoovaerts askepia don li personaedje do professeur Titôrvå (ki lyi rshonne come deus gotes d' aiwe). C' est l' prof k' adrouve li prumire imådje tot dnant scole et dmander des kesses a ses scolîs, ki respondèt todi drole. 

Les caricateures des djins ont stî emantcheyes a pårti d' fotos di waloneus u d' camaerådes des deus oteurs. C' est don des ctoirdowès imådjes di vîs scolîs et scolresses.

## Prezintaedje
Tchaeke pådje est fwaite di cwate imådjes, a môde do Tchet da Geluck. Rålmint, end a k' troes, cwand gn a deus d' metowes eshonne.

Li cwatrinme est sovint l' cene la ki li scolî u li scolresse låtche ene biestreye.

Les bouyotes sont scrîtes e Feller-Francard.

Totes les plantches sont sinêyes «Djozé».

Å pî del pådje, gn a l' ratournaedje e francès des tecses walons.


Titôrvå Rantoele8.jpg|Egzimpe di plantche (sins l' ratournaedje e francès)
Schite å sonk des agneas

thumb
Li **schite å sonk des agneas**, c' est ene tocsiboylite k' acsût les djonnes agneas.

Elle est cåzêye pa on tipe B u C del bactereye *[[Clostridium perfringens]]*, si tocsene bêta.

## Minêyolodjeye
Li maladeye ni s' voet ki so les agneas k' ont skepyî dins l' bedjreye (et nén dins les tchamps).

Si les mames ni sont nén eploctêyes, c' est les agneas djusse sikepyîs k' atrapnut cisse plôke la. 

Si les berbis sont vaccinêyes comifåt, c' est purade a deus u troes samwinnes, cwand l' imunité do bè endè va.

## Senes clinikes
Sovint, les agneas crevèt divant d' awè mostré des senes di maladeye (moirt subite). Les cis ki sorvikèt sont flachgates, coûtchîs al tere. On voet bén k' c' est des oujheas pol tchet.

Gn a del placante schite après l' cawîs, et so les coxhes (evoyeye la pås mouvmints del cawe).


Schite å sonk des agneas mannixhaedje cawî.jpg|placante schite rodjåsse
Schite å sonk agneas mannixhaedje cawî sonk.jpg|placante schite avou so sonk (aweyes)


## Damadjes ås organes
Å discopeçaedje, on voet des bokets d' boyeas tot rodjes måves. Li foete est winnisse.

Li potche d' amer n' est nén rimpleye (come dins les tocsiboylites des ovrins fwaits).

Li moulete est plinne di matons (prins laecea djusse teté) et d' on sonnieus sûna.

Gn a co sovint di l' aiwe e cour.


Schite å sonk des agneas 2 boyeas et foetes.jpg|efouwaedje des boyeas, foete ene miete winnisse
Schite å sonk agnea panse moulete rîle.jpg|moulete rimpleye
Schite å sonk agnea moulete.jpg|contnou del moulete : matons (prins laecea) et sonk
Schite å sonk des agneas aiwe e cour.jpg|aiwe dins l' saetch do cour


## Sourdants
Mi feye, mi feye (tchanson)

**Mi feye, mi feye**, c' est ene viye tchanson e walon.

## Discrijhaedje
C' est ene tchanson d' radjoutaedje, so les pårteyes do coir.

C' est l' feye do tchanteu k' a froed des pîs, et i lyi fwait fé des «beas ptits solés avou ene blouke dissu l' costé».

Shuvnut: les djambes, li coir, li cô et l' tiesse, avou tchaeke côp el mousmint ki va avou.

## Sourdant
Li tchanson a stî rtrovêye mon les Walons del Wisconsene ey eredjistrêye sol plake 33 toûs l° 7 del rîlêye «Anthologie du folklore walon».

## 
*  (tecse come li fitchî des Cmons)
Pîtin des bedots

thumb
thumb
Li **pîtin des bedots** u **pîton do moton** pus rålmint **blanc-må**, c' est ene maladeye des pates des bedots ki rotèt tofer dins des frexhès plaeces, come les fagnes, les prés, les biedjreyes avou toplin des broûs. Å pus sovint, ele si prind d' ene berbis a l' ôte.

## Cåze
Li prumire cåze, c' est l' mateur ki dmeure inte les deus ongletes.

Adon, li microbe do moraedje des texhous, *Fusobacterium necrophorum* (davance *Sphaerophorus necrophrus*) va fé pouri l' coine k' est ådvins d' l' onglete, dilé l' espåce inte les deus ongleas, dilé l' talon. C' est la l' pus tinre plaece del coine di l' onglete. Ci bactereye la si trouve totavå l' evironmint, so les waides et dins les biedjreyes, et minme dins les boyeas des bedots. Mins ele ni provoke nou må so ene pea u on shabot di boune sortinance. 

A ç' moumint la, gn a ene måhaiteye bactereye, *Dichelobacter nodosus* (davance : *Bacterioides nodosus*, ki vike sol pea d' inte les ongleas des bedots et sol coine k' a pouri cåze del frexheur. Li microbe ni sait viker dins l' totåtoû, la k' i mourt so nén co deus samwinnes. C' est lu ki va evayi l' epidieme di l' onglete, ey adon, schåyî li coine des moles texhous do pî.

A l' apôzite di bråmint des ôtes microbes, ces deus bactereyes la ni stombièt nén les sistinmes di disfinse do coir. Adon, gn a nou «eploctaedje naturel» des biesses malådes, ki plèt ricmincî l' maladeye les anêyes d' après.

## Minêyolodjeye
Li maladeye si rescontere dins tos les payis la k' on-z acleve des bedots, mins bråmint dpus la k' i ploût sovint. Elle î est pus corante les tchôds moes do bontins, di l' esté et do waeyén-tins. Dins les setchs payis, on nel rileve ki les anêyes k' il a bråmint ploû.

Les berbis et berås sont pus sovint acsûts ki les agneas.

Dins on tropea, disca 70 åcint des berbis polèt esse malådes, mins ele n' è crevèt nén grande rascråwance mins basse morance.

Li minme må si pout vey eto ås gades.

Mins les blancs-mås des bovrins n' ont rén a vey avou l' pîtin.

## Senes clinikes
Did lon, on sait ricnoxhe li pîtin tot veyant les bedots adjnolés po waidyî. 

Les pates di dvant sont pus sovint malådes ki les pates di drî.

I lzî vént come des blancs mås ezès pîs et i clepèt. Adon, on direut k' i lzî vént des blancs-mås et k' i clepèt. Epwis, on direut ki l' pî lzî pourixh.

Cwand on rtaeye les ongletes, on trouve del poureye coine, ki s' distaetche del fene pea produjhresse di l' onglete.


Pîtin berbis s' adjnolant.jpg
Pîtin berbis adjnolêye.jpg
Pîtin berbis droete onglete ritaeyeye.jpg
Pîtin berbis droete onglete ritaeyeye gåtche kiminceye.jpg
Pîtin berbis après broûlaedje do må (fritches).jpg


## Médiaedje
I fåt rtaeyî les ongletes des biesses malådes, et mete do daguet dsu.

On pout broûler ledjirmint les plaeces ki l' coine esteut poureye et distaetcheye.

Après rnetiaedje, on pout stritchî avou ene bombe ås antibiyotikes.

Les biesses divèt esse rimetowes dins des pus setchès waide. Les biedjreyes doevnut esse mondêyes et stierneyes.

## Sourdants
Lexique français-bouyounî

thumb
Li **franwal di Bouyon**, ki s' vraiy tite, c' est **''Lexique français''-bouyounî**, c' est on franwal k' a stî fwait a pårti des intrêyes do motî d' Bouyon da François Twisselmann.

Il a rexhou a môde di sillabusse, sins date, arindjî et rtapé pa Alain Corbiau.

Come franwal, il est rprins sol limero **[FS25]**.

## Pî-note
Pénson d' fagne

thumb

Li **pénson d' fagne** u **fagnård** u **pénson d' ivier** u **pénson d' Årdene** u **caikeuk**, c' est on pénson avou des moens blawiantès coleur ki l' pénson ordinaire, ki dmeure dins des pus froeds payis.

 *[[Fringilla montifrigilla]]*

## Spårdaedje
I va-st acover dins les froeds payis di l' Urope et l' Azeye (Escandinaveye, Sibereye).

I vént ivierner dins les timperés payis. I n' passe don nén l' Tropike do Crantche. E l' Afrike, on nel voet k' e l' Afrike bijhrece.

I n' est on dmorant ki dins les fiors di Norvedje.


Fringilla montifringilla map cropped.svg|
Fringilla montifringilla - Kajaani Finlande 222.jpg|ses oûs (fok ezès froeds payis)


## Dins les belès-letes e walon
Divins l’ live «Avå trîxhes et bwès», da Jean Lejeune di Djoupeye, e l’ paskeye « Tarame l’ agaesse », li pénson d’ fagne si prezinte insi.

Dji n’ so nén ossu nozé ki l’ pénson. Dji n’ a cåzu sol coir k’ ene pitite tchirwete di noer, mins waire si noere ki l’ cene d’ on coirbå. Li djaene di so mes vaneas n’ est gote si bea ki l’ djaene d’ on betche-fier, et m’ croupion est moens blanc ki l’ ci d’ ene agaesse. Mins dj’ a do coraedje a rvinde.

Mi tchant ravize on breyaedje di tchet k’ on fole si pate. Portant cwand dji tchesse å ni ou k’ dji bate a covaedje, dj’ a-st on bea ptit ramaedje d’ amour.

thumb|ramaedje d' amour inte måye et frumele|center

Si dji m’ enairixh, c’ est djourmåy avou ene grande kipagneye di mes frés. Nos fjhans adon des tournêyes come les colons ou les sprewes.

Dji fwai m’ niyêye al copete d’ on hôt sapén.

Å prétins, dji m’ fôre ås hårpixhs des åbes. Di l’ esté, dji magne des grins et des halenes ; å waeyén-tins, des såvadjès sminces, et çou ki dj’ trouve e l’ ivier. 

## Sourdants