open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vî Testamint

Li **Vî Testamint** ou **Ancyin Testamint**, po les crustins, c' est les scrîts del Bibe di dvant l' arivêye da Djezus-Cri. 

Après, c'est l' Noû Testamint.


Margretepsalter.jpg|Boket do Vî Testamint (såmî)
Targum.jpg|Papîscrît e-n ebreu ey e-n arameyin, verset pa verset


## Rapoirt avou les lives sacrés des ôtes rilidjons abråmikes
C' est les minmès istweres ki dins l' Bibe des djwifs (lives avou l' Tora dvins).

Gn a eto ene grande pårt ki si rtrouve dins l' Alcoran.

## Lingaedje des lives
Li grande pårt des lives do Vî Testamint ont stî scrît e-n ebreu. Sacwants e-n arameyin et ds ôtes e grek (adon k' tos les lives do Novea Testamint ont stî scrîts e grek).

## Contnou
* Djineze
* Live des såmes (såmî)
* lives do Pintateuke
** Live di l' Egzôde
** Levitike
** Live des Nombes
** Deuteronome

### Lives ratournés e walon
Li Djneze et l' live des såmes ont stî ratournés e walon.
Abråm

**Abråm** ou **Abraham**, c' est on påtriyåtche del Bibe.

## Rilomêye
C' est lu ki diswalpa li creyance e-n on seu Bon Diu. Adon, il est on mwaisse personaedje di leu rlidjon, ostant po les djwifs et les crustins ki po les muzulmans (rilidjons abråmikes).

## Sipoûle di s' veye
Abråm ava on fi, Izåk avou s' dimeye sour Sara. Pu shijh ôtes avou ene ôte kimere, ene esclåve, lomêye Hagår. Li pus vî d' ces valets la si loméve Ismayel. 

Mins après s' moirt, gn a k' Izåk k' erita des béns.

## Vicåreye
Si vicåreye est contêye dins les tchaptrês 11 disca 25 del Djineze.

I dmoréve la k' c' est asteure l' Irak. Portant, ene ôte tradicion li fwait provni d' Tourkeye.

Il ebaga pol Palestene lomêye "Payis d' Canayan". Il î ariva tot trevåtchant l' Djourdin. 

I n' est nén seur k' i cåzéve ebreu, mins c' est ci lingaedje la ki va esse eployî pa ses dischindants.

## Ofrixhaedje d' Izåk
C' est l' etrevén dandjreus l' pus cnoxhou di s' veye.

Li Bon Diu lyi dmanda di lyi ofri s' fi Izåk. I s' aprestéve a li sgoziyî, mins la ene andje k' ariva po lyi ratni s' coutea. Et lyi dner on berå a touwer,el plaece.

C' est si spoûle la k' est rminmbrêye dins l' fiesse di l' ofrixhaedje muzulmande.

## Ricwerance istorike sor lu
Les lives do Pintateuke ont stî scrîts inte 520–320 divant Djezu-Cri. Gn aveut ddja adon des dispetronaedjes inte les djwifs dimorés el Palestene tins del dipoirtåcion a Babilone (i djhént ki l' payis esteut da leur, come dischindants d' Abråm, pa Djuda), et les cis ki rivnît di l' egzil, dijhant ki tot l' payis esteut dås efants do peupe da Moyisse.

Tos les påtriyåtches del Bibe ni polèt don nén esse ricnoxhous istoricmint(date et plaece di skepiaedje et d' etermint).

## Diferinces inte li  di tchaeke rilidjon
Po les djwifs, i sont les efants d' Abråm pal voye do sonk.

Les crustins si dijhnut efants d' Abråm pal fwè.

Les muzulmans veyèt Abråm come onk des set grands profetes, inte Adam et Noyé d' on costé, et Moyisse, Salomon, Djezus et Mawoumet di l' ôte.

## Dins l' lingaedje walon
thumb|sôre di nûlêye k' on pôreut lomer «Åbe Abråm»
Li mot Abråm est l' diterminant di sacwants sustantivires lomant totès sacwès, astronomikes ou meteyos, veyåves dins l' cir.

Li Voye Sint-Djåke, nosse sitoelreye est lomêye ossu pazea d' Abraham ou lampe Abråm

Li Grand Tchår, li pus cnoxhowe des stoelreyes del Dimeye Bole bijhrece est cnoxhowe  eto come li tchår Abråm ou tchårea d' Abråm

Tant k' a l' Åbe Abråm, c' est ene sôre di nûlêye

## Dins les [[belès-letes e walon]]
Joseph Dewez a scrît on rcoy di powezeyes so Abråm : *[[Evoye, Abråm (powinmes)|Èvôye, Abrâm. Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ?]]*

Marie-Claire Desmette raconte l' istwere d' Abråm dins si spectåke *Li djneze e gros shabots*.

## Sourdants
Sint Vå (discramiaedje)

* Sint Vå (sint ki crustinnijha l' Hinnot)
* Sint-Vå (viyaedje) : viyaedje do Hinnot, ki comprindeut eto L' Lovire
Sint-Vå (viyaedje)

Sint-Vau [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Saint-Vaast, rebané avou 7100 Èl Louviére ; limero diyalectolodjike: [S 42]; vî limero del posse: 7111

## Tuzance walone

* Christian Mayeur

## Referinces eyet sourdants
Gré (viyaedje)

**Gré**, c' est on viyaedje do Roman Payis ki s' aveut ddja retroclé avou Dwecea po fé Gré-Dwecea.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Gré
### Hamtea
* a l' Viye Waye (flamind *Vennweyd*, tchamp fagnrece), hamtea metou dé Otinbork (fr. Ottenbourg'')
### Ôtès plaeces

## Sourdant
Bôrea (discramiaedje)

* li ci ki margougne on prijhnî foû des lwès do payis
* bôrea (djustice) (li ci ki fwait subi ene pûnicion fizike a on codåné, aprume li poenne di moirt)
Bôrea (djustice)

On **bôrea**, di s' mestî, do trevén del Mîtrinne ådje ou d' l' Ancyin Redjime, c' esteut èn ome ki touwéve les codånés a moirt.

Å pus sovint, i lzî côpéve li tiesse sol djubet. Ou lzès pinde après ene potince.

## Egzimpes
E 1617, po on codåné dins l' signeurreye di Mirwå, on côp k' li sintince toumêye, li djustice a rwesté on rôlî po ndaler cweri on bôrea disponibe. Li seu disponibe et l' pus près c' esteut Mwaisse Leyonârd Balsa a Nameur (60 km lon).

## Sourdants
Sint Vå

**Sint Vå**, c' est on sint ki crustinnijha  l' Hinnot. 

C' est lu ki catrucima Clovisse.

Il a dné s' no å viyaedje di Sint-Vå
Abråm (discramiaedje)

* Abråm (påtriyåtche) (Abraham ou Abråm)
** Voye Sint-Djåke (pazea d' Abraham, lampe d' Abraham)
** Grand Tchår : (tchår d' Abraham, tchårea d' Abraham)
** Åbe Abråm : sôre di nûlêye
* Rilomêyès djins lomêyes "Abraham"
** Abraham Lincoln

File:Abraham Isaac.jpg|Abråm ratnou pal mwin do Bon Diu
File:Nûlêye åbe Abråm.JPG|dobe åbe Abråm
Mouwea

On **mouwea**, c' est ene djin ki n' sait nén cåzer, a cåze d' on disfoircixhaedje fizike, lomé sinsieuzmint «afazeye»

Cwand ces djins la sont eto sourdåds, on djåze di sourd-et-mouweas.

## Pî-note
Mouwea (discramiaedje)

* on mouwea, ene mouwale : djin ki n' sait cåzer, di cåze d' on dfåt fizike.
* mouwale lete ou halcrosse lete : lete ki n' si prononce nén
** halcrosse E
** halcrosse cossoune å coron
Plantoe

On **plantoe**, c' est ene usteye di djårdinî, k' i fwait on trô el tere avou, po rpiker ene verdeure.
Lård

Li **lård**, c' est del cråxhe di pourcea.

*Li cråxhe di boû si lome li [[saeyén]].*

## Motlî
On cwåré d' lård k' on pleut voyaedjî avou si lome ene «» di lård.

Ene trintche di lård cût al paile, c' est on kerton.

Li boird d' ene pîce di lård, ki c' est l' pea do pourcea, c' est l' **coyene**.

## Sôres di lård

* crås lård : les gros pourceas did divinltins, touwés a 150 kilos, end avént ene fele coûtche.
* maigue lård ou  : lård avou des royes di tchå dvins (respondant å musse del pea).

## li lård dins l' amagnî
Li lård a stî li soûmint di l' amagnî waitî come li meyeu, do tins k' les ptitès djins ni fjént nén rosti-boli tos les djoûs. 

On meteut fonde do lård dins ene paile, po cure ene fricassêye d' oûs, ritchåfer les canadas. On fjheut rivni do lård dins on tchôdron po kimincî on cujhaedje pus rilever.

On l' eployive eto po fé des spessès vôtes. N aveut nén ddja dandjî d' dire "vôte å lård", ça s' compindeut tot seu.

Cwand les djins n' ont pus bouté tant fizicmint, li lård a stî veyou evi, pask' i fjheut groxhi.

## Compôzucion
Come les ôtes cråxhes di biesses ås tetes, n a k' des crås seurs bôrés dins l' lård. Did la li ricmandåcion di n' nén tofer magnî des cråxhes di grossès biesses, mins eto des ôles di plante ou del poytreye.
Linne

Li **linne**, c' est les pwels des berbis, k' on tond on côp l' an.

thumb|longue linne d' ene raece di montinne

## Produjhaedje di fi d' linne
Li linne brouxhire est lavêye, pu plouzêye.

Adonpwis, on l' feye avou ene kinoye, ou on molén a filer (, tcheriot) ou des machines esprès po fé do fi d' linne.

Li fi d' linne si vind å pus sovint a  () ou a plote.

Les fis d' linne sont texhîs (tricotés) po fé des mousmints.

## Istwere di l' industreye del linne el Hôte Årdene et l' Efel
### Moumints florixhants
Des veyes come Vervî ou Mondjoye estént rlomêyes po l' indistreye del linne, pask' il avént del peure aiwe ki vneut del Fagne.

### Discrexhaedje divins les payis catolikes
L’ istwere del linne, a on moumint dné, va aveur a vey avou les margayes rilidjeuses. Å 17inme sieke, les texheus protestants ont stî tchessîs evoye d' Åxhe. Mins divins ces djins la, n aveut des foirt sincieus k’ avént diswalpé ene tecnike, et c’ est vraiymint zels ki ont diswalpé l’ industreye del linne. Po fé des belès sitofes. Et avént, po fini, des télmint belès sitofes di totes les coleurs k’ esportént disk’ a Sint-Petersbork el Rûsseye. 

### Fén del grande rilomêye del linne
Cwand li Revolucion francesse les tropes di Napoleyon ont vnou pavola, li martchî almand et rûsse estît finis. Après côp, li payis d' Åxhe a stî prûssyin, et après  : ç’ a stî l’ martchî francès k’ esteut fini.

Et : co ôte tchoi : les Inglès avént diswalpé des metodes tchimikes ki permetént, avou nimpôte kéne aiwe d’ obtini les minmes rizultats.

## Muzêyes del linne el Walonreye
* a Vervî
* a Bjhåri (Bastogne) (*Animalaine*)

## Sourdants
Batreye di Hittine

Li **batreye di Hittine**, ça a stî ene batreye inte l' årmêye da Saladin l' Aayoubî et l' cene do rwè Gui d' Djeruzalem et do duk Arnåd.

Ces-ci avént fwait ene grosse trote, et n' trovît nole aiwe a boere al fén del djournêye.

Ele si passa a Hittine, do costé d' Tiberiåde.

Li wangneu fourit Saladin. Il apiça les deus tchîfs des Croejhîs. Ci fourit l' fén do grand rweyåme crustin d' Djeruzalem.
Årzeye (arimés)

**Årzeye** (*Aurzîye*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume.

Elle a rexhou e 1951.

Tos les powinmes ont stî léjhous på scrijheu dins l' troejhinme plake do "scrinea Djan Guiyåme" (bokets l° 46 a 78).
Conteye di Nameur

Li **conteye di Nameur**, c' esteut ene conteye do Sint Impire romin djermanike. 

Il esteut metou inte li Principåté d' Lidje, li dutcheye di Braibant et l' conteye do Hinnot. 

Ses pus grandès veyes, c' esteut Nameur, Tchålerwè, Djivet, Bovegne, Mariambork et Fleurusse. On-z î trova eto des veyes del Walonreye manaedjeye på France ouy, metans Tchårlumont.
Andwè

**Andwè** (fr. *Andoy* u *Andoi*), c' est on hamtea d' Wiyete.

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Istwere

Signeurreye dislaxheye del cene di Wiyete e 1733.

Gn aveut on fôrt ki sierveut a disfinde Nameur.&nbsp;

## Economeye
Gn aveut ene fosse al diele.

## Dins les Belès Letes e walon
On cåze d' Andwè dins les deus romans da Hinri Matterne, «Al fosse al diele» (2006) et «Louwis d' emon l' Pitchou» (2012).

## Sourdants
Willy Félix

**Willy Félix** a skepyî a Åvlè e 1925 ey a morou e 1976.

Il a moussî ås Relîs Namurwès e 1954 et scrijha sacwants powinmes di grande cwålité. 

Riprins dins li ptite antolodjeye Piron.

#### 
* Onk di ses powinmes 

## Sourdants
Au timps des nutons

thumb|coviete
***Au timps des nutons*** (**Å tins des nûtons**), c' est on live di fåves do vî vî tins, sicrîts pa Anatole Marchal, ey eplaidî e 1937.

Li coviete est da Joseph Gillain.

## Tinme
Li mwaisse sudjet, come di djusse, c' est les nûtons.

## 
* 

## Pî-note
Flotche (discramiaedje)

* nuk avou deus grands laeces
* flo (nuk po gåyoter si hatrea)
* bole di linne, di fis après on bonet, des gordenes
* sacwè k' on n' åreut nén dvou fé
Nestor Outer

**Nestor Outer**, c' esteut on scrijheu e gåmès.

I skepia li 2 d' avri 1865 a Vierton, et î mora li 30 d' avri 1930.

Di s' mestî, il esteut årtisse pondeu.

## Ouve e gåmès
* Pîces di teyåte
** Li Sint-Djan-Batisse (1 ake, 1904)
** Li siervante (2 akes, 1919)
** On woeyaedje di moirt (*La veillée funèbre*, 1 ake, 1925)
* Prôze
** Li tchesse å bos (1906)

## Sourdant
Lete yat (tifinar)

Li **lete tifinare "yat" (ⵜ)**, c' est l' lete ki rprezinte li son t dins l' alfabet tifinar.

C' est l' 26inme lete et l' 22inme cossoune dins l' sistinme IRCAM.

## Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir. Metans, bråmint des femrins ont cisse lete å cmince, et des cis k' i gn a ossu al fén. 

Ces dierins mots la (avou ⵜ å cminçmint et å coron do mot) sont ossu des raptitixhants mots.

## Egzimpes di mots
* femrins avou ⵜ å cminçmint et å coron :
: : tafonast (vatche)
: : tazart (fike, fikî)
* raptitixhants femrins avou ⵜ å cminçmint et å coron :
: : tachichawt (pitit poyon)
* femrins avou ⵜ å cminçmint et ⴰ å coron : 
: : tayda (sapén d' mer)

## Letes vijhenes
* ⵟ ([[rinflé son|rinflé T, [[ralfabetijhî) "ṭ" ou "T")
Emîle

«emile»
Di l' **emîle**, c' est del crouweur, come on ledjir tchamossaedje, dissu les lénçoûs.

C' est eto l' aclapaedje di ptitès biesses, les emîleures dissu des foyes, coxhes, evnd.
Celule

Ene **celule**, c' est li pus ptite unité d' adjinçnaedje des vicantès sacwès, åré des virûsses.

Li studiaedje del celule, c' est l' bouye d' ene syince ki s' lome **[[citolodjeye]]**.

## Adjinçnaedje d' ene celule
* li paroe del celule : fwaite d' ene coûtche di molecules ki inmant l' aiwe, ådvins et d' ene coûtche haeyixhant l' aiwe, ådfoû.
* li nawea ki contént les racsegnes djenetikes pol celule si mopliyî. Il est fwait di cromozomes, zels-minmes èn ecramiaedje di tchinnes di SDN (ADN, DNA). Les bactereyes n' end ont pont.
* li citoplasse, ki c' est li likide k' i gn a ådvins del paroe.
* les mitocondreyes, des ptits coirs spårdous dins l' citoplasse. C' est l' ki l' respiraedje biyotchimike si fwait.

## Etcherpintaedje des celules
Les celules sont loyeyes inte di zels po fé des texhous. Li syince ki studeye cist adjinçnaedje la, c' est l' texholodjeye ou istolodjeye.
Afe

Èn **afe**, c' est on bocrê ki fwait ene plokete, u ene bouyete, pu on cåvlaedje des tchås. 

Les afes sont å pus sovint dins l' boke.


File:Aphta.jpg|sol erî-palå
File:Aphthe Unterlippe.jpg|ådvins del lepe dizotrinne


## dins les biesses
Les afes, c' est on sene ricnoxhantrece del cocote (bovrins, bedots, pourceas). Les afes sont dins l' boke et so les pîs, inte les ongleas ou padrî.


File:FMD Ki 7.JPG|sol linwe
File:FMD Ki 4.JPG|sol djoixhe
File:Shorthorn heifer foot-and-mouth disease2.png|inte les ongletes
Henin

**Henin**, c' est on no d' famile corant el Walonreye.

C' est on ptit no k' a divnou no d' famile (loukîz sol ).

## Rilomés poirteus do no
### Sicrijheus e walon
* Edmond Hennin
* Zéphir Henin
* André Henin
### Ôtès djins
* Justine Henin

## Sourdants
Foirt (plante)

Li **foirt** (on dit eto : li **rabadjoye** u l' **absinte**), c' est ene yebe ås maladeyes, coûtivêye dins les cortis po fé do té, mins ki pout divni epweznante si on ndè prind trop (è prinde pôk, ca c' est foirt).

 *[[Artemisia absinthium]]*

## Discrijhaedje

C' est ene plante ki, tote crexhowe, si prezinte come on ptit bouxhon, 1 mete hôt. 

Ses foyes vert clair, foirt discôpêyes, avou des ptits courts pwels padzeu et padzo.

Li stocaesse bodje d' brune coleur, avou tos des ptits nucrês.

Grosse ploncante raecene.

## Cwålités médeyreces
Les djins djhént : «li ci ki boet do foirt ni rcrind nén les froeds d' pwetrene.» On l' prind don voltî dins les matchureas.

I fwait eto dschinde l' amagnî, et dner d' l' apetit.

I ctchesse les viers. Did la si no inglès "**" (bwès ås viers). Dins les meubes et les måjhons, i tchesse eto les pouces, les mote et les picrons. 

Les comeres li prindént ossu po les mås di rveyaedje (regues).

I sereut eto bon dins ls epwezonmints, tot-z assaetchant foû les pwezons.

## Plantes do minme djinre
* toitche (*Artemisia vulgaris*) (E9, E165)
* levrone (*Artemisia abrotanum*) (C89)
* levrone di campagne (*Artemisia campestris*) (C89)
* dragone (*Artemisia dracunculus*)

## Sourdants
Soyete

Ene **soyete**, c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.

Elle est eployeye pa les bokions et les mnujhîs.

Les scrinîs et les lutîs end ont des pus ptites

## Sôres di soyetes

* viye soyete avou on cåde di bwès (soyete di bwès, soyete å tinkiaedje)
* soyete avou on cåde di fier (soyete di fier)

## 
* braket
** braket a spiner
* riceprece ou rcepe
** ricepe di soyeu d' long ou fier côprece ou rifondrece
* potchante soyete
* circulaire
Zéphir Henin

**Zéphir Henin**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 4 di djun 1866 a Bonsin.

Di s' mestî, il esteut fonccionaire å ministere des Finances a Brussele.

## Tuzance

### Ouves
Il eplaide ses ouves dins Li Mårmite di 1889 a 1891. Ci n' est k' ces anêyes la k' il a scrît e walon.

Ses pîces fourît rmetowes eshonne dins on gros lives di 216 pådjes : Mes sayes e walon do payis d' Nameur.

### Erconoxhance
Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' motî Pirsoul.

I n' est nén erprindou dins l' antolodjeye da Piron.

## Pî-notes


## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Éndjolete

Ene **éndjolete**, c' est tote pitite copiutrece ki tént divins ene mwin.

On l' pout prinde avou lu pus åjheymint k' ene poirtåve éndjole.

C' est tolminme pus grand k' on sûtifone, bon k' i gn a ene taprece.
Poirtåve éndjole

Ene ou ene **poirtåve éndjole** u ene **copiutrece axhlåve** (pus courtinnmint : on **poirtåve**, c' est copiutrece a pô près del cogne d' on live po lére, k' on pout poirter la k' on vout.

Ele si rploye et s' disployî.

## Tcherpetaedje
Li plate waitroûle est sol costé ki s' disploye.

Li taprece si mete sol tåve, ou so ses djnos. 

Li deure plake et les ôtes pårteyes di l' éndjolreye sont metous dizo l' taprece.

Les fis ki raloyèt l' éndjolreye al waitroûle passèt dvins les viertires ki permetnut li rployaedje.

## Istwere
Les éndjoles poirtåves ont divnou corantes dins les anêyes 2000.

Dins les anêyes 2010, elle ont yeu ene fele concurince des tåvletes, des éndjoletes et des sûtifone.

## Sogne ås poirtåves
Les poirtåves n' edurèt nén les côps. Å pus sovint, c' est l' waitroûle ki calpete.

Les poirtåves ni dvèt nén esse eployî so des stofes (mapes, coviete). Adon, i hapèt les fenès poûssires des stofes ki ravôteynut les pîces ådvins, et espaitchî li rafroedixhmint. Ene sifwaite éndjole pout tchåfer, et minme prinde feu.

## Pî-notes
Waitroûlêye

Ene **waitroûlêye**, c' est ene imådje k' aparexhe sol waitroûle d' ene copiutrece d' ene televuzion, d' on sûtifone.

## Waitroûlêyes e walon

File:Waitroûlêye Rantoele-gazete.JPG|so èn axhlåve, djåzant del Rantoele-gazete
File:Wikipedia walon 9999 årtikes.jpg|so ene poirtåve éndjole, mostrant l' Wikipedia walon
File:Waitroûle atrapêye a droete fotografieu.jpg|waitroûlêye so ene copiutrece atrapêye a droete
Li p'tit rossê

**Li ptit rossea** (essegne comierciåle *li p'tit rossê*), c' est on froumadje walon prodût a Werbômont  el province di Lidje.

Si no vént del coleur orandje di s' crosse.
Il est fabriké el froumadjreye des Årdenes (*fromagerie des Ardennes*) ki s' trouve a Werbômont (comene di Ferire) dispoy 2001.

## Discrijhaedje
C' est on froumadje biyolodjike al mole påsse et al lavêye crosse. I peze 180 grames, a-st ene cwårêye cogne di 80 mm di costé et 30 mm spès. Li ptit rossea est on froumadje di crou laecea d' vatche. Si gosse ravize ene miete li doûs froumadje di Heve. Si crosse, di coleur orandje, est stritcheye di ptitès blankès royes. 

Les biyolodjikès cinses del redjon fornixhèt al *froumadjreye des Årdenes* on foirt bon laecea. Ça fwait ki l' froumadje a rçuvou l' acertinaedje "AB" (agricoûteure biyolodjike).

Pol vinte a bokets, i gn a-st eto on *rossea* lomé *grand rossea*, di 210 mm cwåré et pezant 1300 grames.

## Pris
* li Cok di Crustå (*Coq de Cristal*) al fôre di Libråmont e 2000.

## Difoûtrinne hårdêye
*oficire waibe del froumadjreye (fr)
Aviretes et glawinreyes (sovnances)

**Aviretes et glawinreyes** (*Avirètes èt glawin’rîyes*), c' est on live di sovnances. 

I s' adjixheut di ramexhner des kéntes d' efants.

Gn a cwénze sicrijheus di l' ALWAC ki s' ont ployî a l' egzercice.

Li live a vudî dins l' coleccion do Bourdon a l' ocåzion del fiesse ås ingaedjes walons e 2015.

Li live a stî adjinçné pa Jean-Luc Fauconnier, ey enimådjî pa Jacques Raes.

ISBN 978-2-9303364-72-8

## Djivêye des scrijheus
Voci les scrijheus ki sinnut on boket do live, din s l' ôre alfabetike et dins l' ôre do cotaeyaedje do live;
* Pol Bossart
* Claire Colonval
* Gérard Duhant
* Pol Bossart
* Jean-Luc Fauconnier
* Achille Goethals
* Liliane Groulard
* Jacques Lardinois
* Raymond Lequeux
* Françoise Marcelle
* Louis Marcelle
* Nadine Modolo
* Éric Monaux
* Danielle Trempont
* Dominique Vanderstoken
Dominique Vanderstoken

**Dominique Vanderstoken**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Tchålerwè li 1î d' avri 1961. 

## Ouve pol walon
A cmincî come teyåtreu al dramatike «Les Walons dvant tot» di Dårmè. 

Il a djouwé eto sacwantès pîces e ceke «l' Oasis» di Mårciene, eyet, on côp, po les fiesses di Waloneye  Tchålerwè (2004), dins : «C' est ådjourdu dimegne».

Il est mimbe di l' A.L.W.A.C. dispu l' moes d' djun 2000.

Adon, i s' a metou a scrire. Ses scrijhaedjes parexhnut dins l' Bourdon.

Il a ossu scrît onk des tchaptrês do live di sovnances «Aviretes et glawinreyes».

## Temognaedje
:*Quand dj'é trouvè 'n' place èyu c' qui dji d'veus travayî à pôses, i n' asteut pus possibe di yèsse à toutes lès rèpèticions, çu qui n' èst nén ôji pou lès soçons. Adon, djé d'vu arètér l' tèyâte, d'ostant qui, à c' t-eûre, dj'é dès rûjes pou pèstèlér. I gn' a pus jamés qu' in role di d' in mèzalè qui poureut co m' conv'nu, pusqui, dji n' sâreus pus fé lès displac'mints d'ssus l' sin.ne ôssi râde qu' i fôreut !

:*I fôt dire qui, dji scrîjeus d'jà d'vant d' arètér l' tèyâte. Dj'é scrîs étou an francès, in tecse su lès sins-abris, qui Claudine Mahy (Mémé Loubard) a r'pris pou fé " El R.A.P. dès S.D.F.". 

:*Dissus sès consèyes, dj'é passè m' ègzamin à l' SABAM, çu qui pèrmèt di m' èr'toûrnér si 'n' saquî vénreut à prinde yin d' mès tècses pou l' fé passér pou l' cén ! 

:*Dji sûs toudis d' acôrd pou pârticipér à ène èmission ou à tout c' qui pou mète èl walon an valeûr. Si ça vos dit , vos p'lèt toudis m' tèlèfonér, dji m' f'ré in pléji di fé vo con'chance ! Quand yeûne di mès prôses èst luwe ène sadju , i fôt toudis mancionér qui c' èst mi l' ôteûr'.''

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  
*  
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Dominique Vanderstoken avou l' accint d' après Tchålerwè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Scrijha qu

Li **scrijha qu**, c' est on scrijha do walon ezès sacwants vîs sistinmes ey e sistinme Feller (purade après Nameur et Tchålerwè), po rinde li son K po des mots d' etimolodjeye latene (ki si scriynut avou "qu" e francès).

Li scrijha «qu» n' a nén stî rprins e rfondou walon, di cåze del rîle otomatike do scrijhaedje do son K.

Pol shuvion «kw», les minmes eployeus scrijhèt «qw», mins pacô eto «quw»

## uzaedje do scrijha qu dins les motîs walons e sistinme Feller
Li sistinme Feller lait l' tchuze inte on scrijha etimolodjike (qu po ces mots la) et on sistinme fonetike (K eployåve totavå).

Les motîs do walon do Mitan et do walon do Coûtchant prindèt todi «qu».

Li grand motî del Basse Årdene, li motî d' Bastogne n' eploye måy li scrijha «qu». Parey pol båze di dnêye di l' Årdene nonnrece. Sacwants ôtes motîs ont shuvou (S40). Mins l' motî Twisselman di Bouyon scrît voltî des «qu», pår po des mots la k' on n' l' atind nén.

Lidje halkene sovint, mins c' est cwand minme «qu» li pus préjhî. So Måmdey, li scrijha «k» est veyou evi. On a des «qu» minme po "ki" ().
Raymond Lequeux

**Raymond Lequeux** a skepyî a Courcele (Lîtchamp) e 1948. 

C' est on scrijheu e walon afiyî a l' ALWAC.

## Ouve pol walon
Ses scrijhaedjes parexhnut dins l' Bourdon.

Il a scrît onk des tchaptrês do live di sovnances «Aviretes et glawinreyes»

##
Foirt

* on **foirt**, c' est èn ome, ene biesse k' a del foice ås musses
** **[[grand foirt ome (fåve)]]** : on tolu d' fåve do vî vî tins grand et foirt
* do **[[digré d' alcol|foirt**, c' est d' l' alcol avou bråmint des dgrés]]
* **[[foirt (plante)]]** (*[[Artemisia absinthium]]*)
Dragone

Li **dragone**, c' est ene yerbêye po mete del gosse tot cujhant les cokeas, les trûtes evnd.

 *Artemisia dracunculus*
Cawete -aye

Li **cawete -aye**, c' est ene moite cawete vinowe direk do latén. 

Ele si rescontere dins ene pitite pougneye di mots walons.

## Etimolodjeye
Ele provént del cawete latene -alia
*  => 
*  => 

Dins des ôtes cas, c' est l' cawete laténe -icula k' on rtrouve :
*  => 
*  => 

Dins des mots k' i gn a ele a roté tote seule : , , 

## Sôres di mots walons avou l' cawete -aye, sorlon leu-z egzistance e francès
* Mots sins pont di sfwait e francès :
:, , , , , .
# mots k' i gn a on parey e francès (adon, pôreut aveur sitî calkêye do francès)
:, .
* li francès a on sfwait pot, mins avou ene cawete -eille, gn a eto toplin des disfondowes walones avou l' cawete -eye. Li cawete -aye do walon est å pus sovint ene sorwalonde vinant do walon do Coûtchant
:, 

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Té (abwesson d' yebes)

On **té**, c' est ene abwesson fwaite tot metant des plantes dins del bolante aiwe.

C' est sovint fwait avou des yebes ås maladeyes.
Rômarin

Li **rômarin**, c' est on bouxhon eployî come yerbêye. Mins eto dins les djårdéns ås fleurs bén metous å solea.

I vént naturelmint des payis del Mîtrinne Mer. 

 *[[Rosmarinus officinalis]]*

## Discrijhaedje
Bouxhon ås foyes a môde d' aweyes, vete foncé, et ås måvès fleurs a môde di drovowe gueuye.

## Uzaedje come yerbêye
Ricmandé dins les sopes ås naveas.

## Come yebe ås maladeyes
On prind les foyes, vetes tote l' anêye, ou les flormint al såjhon. On ndè fwait on té d' trimpaedje, 20 a 30 gr di foyes å lite d' aiwe. Po boere, ; fåt radjouter do souke, ca c' est foirt.
### uzaedje difoûtrin
* sieve a rfé crexhe les tchveas.
* dins les toirtchaedjes di djonteure
* dins les gros colé
### uzaedje divintrin
* må d' vinte, må d' estoumak. Il adjixh disconte li strindaedje des boyeas (antispasmodike).
* conte li tosse
* apixhant,

## Sourdants
Voye a Sint-Djåke-el-Galice

Li **Voye a Sint-Djåke-el-Galice**, c' est on pelrinaedje ki s' fwait a pårti di tos les payis catolikes, eviè l' tombe di Sint Djåke li Grand k' åreut stî trovêye å 11inme sieke e l' Galice, e-n on louwé ki va divni l' veye di Sint-Djåke-el-Galice.

## Istwere
### Sourdants istorike
E 11inme sieke, li Galice esteut on ptit rweyåme crustin al Bijhe di l' Espagne. Cåzu tot l' restant d' l' Espagne esteut ocupêye pås Muzulmans.

Li novele del discoviete del tombe da Sint  Djåke, et l' pelrinaedje ki s' eshuva va decider bråmint des estats crustins d' Urope a ecoraedjî les rweyåmes del Bijhe di l' Espagne a a asgurdi li voye di leus pelrins, tot rtchessant les Muzulmans todi pus a Nonne. C' est l' kimince del Riconcwesse.

### El Mîtrinne Ådje
El Mîtrinne Ådje, on-z evoyive voltî les cis k' avént petchî fé l' voye a Sint Djåke. C' esteut si long et si målåjhey ki waire n' è rivnént. Did la, li ratourneure po ene maladeye des tchvås ki n' si rfwait nén: «i mostere li voye a Sint-Djåke», çou k' on comprindeut: «i doet aler a l' abatwer».

## Voyes a Sint-Djåke
### El Walonreye
Gn a deus grandès voyes ki trevåtchnut l' Walonreye: ene ki passe pa Nameur, et londjî Mouze, et l' ôte ki passe pa Lidje, et dischinde sol Lorinne. On pout passer d' ene a l' ôte tot shuvant Mouze di Lidje a Nameur. Tot do long des deus voyes, gn a des eglijhes u des moustîs Sint-Djåke.

Gn a eto des eglijhes Sint-Djåke inte les deus, come a Moncea-e-l'-Årdene.

### E l' France
Ene des voyes foirt pratikêye pa les pelrins do 20inme sieke, c' est l' cene ki cmince å Pwi-e-Vlai. Ele wangne li Sud-Ess tot passant pa Conke, Fidjak, Rocamadour (pitite distoûne) po-z ariver a Sint-Djan-Pî-d'-Pôrt, pu did la trevåtchî les Pirenêyes.

### E Portugal

### E l' Espagne

Totes les voyes d' Espagne sont mostrêye pa des plakes, todi les minmes. Gn a sovint des pazeas po les roteus èn nén esse avou les otos. Cwand c' et obidjî, gn a des plake d' adviertixhmint.
#### Voye des Pirenêyes
Les voyes ki vnèt del France evont bråmint so Bourgosse. Pu Leyone. Inte Bourgosse et Leyone, gn a ene laide plaece, cåzu ene wastene, la ki l' solea tape roed, sins èn åbe po s' mete a l' ombrire.

#### Voye do boird di mer

#### Voye di Nonne

Ele passe pa Salamanke. Gn a des viyaedjes eto ki s' lomèt "…del camino" (do tchmin Sint-Djåke).

## Arivêye al catedråle Sint-Djåke et voye di rawete
### Sintimints a l' arivêye

### Voye di rawete, disk' al mer

Les pelrins si rafiynut di co fé 80 a cint kilometes po ndaler disk' al Ponte del Fén del Tere (Faro de Fistera), et hiner leu solés dins l' mer, eyet broûler leu bordon.

## A lére
Jean Breuskin, fé l' voye di Sint-Djåke-el-Galice,  75, erî-såjhon 2015

## 
* Videyos e walon sol voye ,
Ombrire

Ene **ombrire** ou **ombe** ou **ombion**, c' est ene noere plaece dessinêye pa on coir k' ene loumire (sovint l' cene do solea tape dissu).
Boûkete (påstedjreye)

thumb
Li **boûkete** u **berdele**, c' est ene vôte al farene del plante do minme no, 

Elle est pus cnoxhowe aprestêye après Lidje, la k' on l' aprestêye å Noyé. Mins on è fjheut eto so l' Årdene nonnrece (c' est la k' on l' loméve «berdele»).
## Ricete
On mete des oûs et del farene di boûkete shuvant l' uzaedje. Mins asteure, ci n' est pus del farene di boûkete peure, mins on maxhot di farene di frumint et d' boûkete. Dins cisse noere påsse la, on cseme des corintenes. Des ôtes radjoutèt des caetches.

Ni rovyîz nén di mete des yesses, ca cisse påsse la est pezante. Après, vos l' lairoz lever dilé li stouve.

Cwand l' påsse est levêye, on cût al paile å boure u a l' ôle di golzå. 

On lzès magne tchôdes, avou do souke dissu, u froedes, avou del sirôpe.

## Dins les Belès Letes e walon
### Spots et vîs scrijhaedjes
On cnoxhe li spot, ki dit:
:*

I sinifeye ki, cwand i fwait bon å [[Noyé]], i fwait froed a [[Påke]].

Dins on [[vî noyé]] d' après [[Vervî]] ki date del fén do 18inme sieke, on bierdjî ofrixh a l' [[Efant-Diu]] :
:*Ene tåte di vî stofé
:''Ey ene vôte al boûkete.

### Arimé da Georges Ista
Li rlomêye del boûkete s' a eto spårdou a cåze d' èn arimé da Georges Ista, k' a divnou on classike des recitaedjes d' efants, Li boûkete emacralêye.

## Sourdants
Li boûkete emacralêye (arimé)

thumb
**Li boûkete emacralêye**, c' est èn arimé da Georges Ista, k' a stî eplaidî e 1917.

## Cotoû et tinme
Li nute di Noyé, on n' pout nén magnî crås. Adon on fwait des bouketes.

Elzès fåt rtourner dins l' paile, come les ôtes vôtes.

Ene pitite båshele, Mardjene, dimande a s' mame di sayî d' fé çoula. Ele hene li boûkete e l' air et… li boûkete disparexhe. I fåt rimete çoula dins ene sinne ki s' passe e-n on manaedje do cmince do 20inme sieke, sins loumire.

Wice esteut ele don ? On nel sårè k' al fén del sipoûle.

## Rilomêye
Il a divnou on classike des powinmes walons ki les mwaisses di scole aprindént ås efants, aprume e Payis d' Lidje.

## Tecses
Li mwaisse modêye, sicrîte diviè 1910, diveut esse e-n on sistinme di dvant Feller, u e «Feller timprou».

Ene modêye e rfondou walon a stî eplaideye cial e 2016, pu esse relodjeye so Wikisourd e 2021.

## 
Tecses e rfondou, ey e Feller (so Wikisourd).

#### 
* Modêye e-n on rfondant walon 
* Copeye del "Boûkete emacralêye" avou l' accint d' Lidje (e sistinme Feller)
Al fosse al diele (roman)

**Al fosse al diele**, c' est on roman e walon sicrît pa Hinri Matterne et k' a rexhou e 2006.

C' est on roman etnografike ki, inte li spoûle romantrece, nos splike les pondants et les djondants di l' ovraedje d' ene fosse al diele.

Gn on motlî d' cénk pådjes metou å coron do live.

## Aidance
Po les ca et les ma tecnikes, Hinri Matterne a yeu l' aidance da Ferdinand Marlet, on fén cnoxheu des fosses d' Andwè et d' Nanene.

## Cotaeyaedje do live
* sins pådjnaedje : dessén di sacwants usteyes do dieleu
* sins pådjnaedje : Adrovaedje e francès da Ferdinand Marlet
* sins pådjnaedje : adjinçna d' ene fosse al diele
* p. 1 a 58 : roman
* p. I a V : motlî
Boûkete (discramiaedje)

* boûkete (påstedjreye) (vôte al farene del plante do minme no, aprestêye après Lidje a Noyé)
** Li boûkete emacralêye, on rlomé arimé da Georges Ista
* boûkete (plante) (*[[Fagopyrum esculentum]]*)
** såvadje boûkete
Eminem

**Marshall Bruce Mathers II**, di s' no d' sinne, **Eminem** a skepyî li 17 d' octôbe 1972.

C' est on rlomé tchanteu d' rap k' a eto djouwé dins des fimes
Thomas Malthus

**Thomas Malthus** (riwalnijhåve ***Toumas Maltusse***), di s' plin no, **Thomas Robert Malthus**, c' esteut on sincieus  inglès ki skepia li 13 di fevrî e 1766 et mora li 29 di decimbe l' an 1834.

Come sicrijheu, i n' esteut nén foirt kinoxhou disca tant k’ il eplaidaxhe (anonimmint), e 1798 on live etitré «* An Essay on the Principle of Population as it affects the future improvements of society* » (ene saye so l’ atuze del ripeuplåcion, et vey kimint k’ ça djouwrè so l’ amidraedje del societé dins les anêyes a vni).

Divant l’ succès do live, el replaida, a s’ no ç' côp cial, e 1803.

Di s’ mestî, il esteut pasteur inglican, adonpwis, professeur d' economeye politike.

Il est metou come l° 77 dins l’ live Michael Hart.

## Atuze Maltusse sol mopliyaedje del djin et d’ l’ amagnî
Li mopliyaedje del djin shût ene crexhance djeyometrike (come li shûte di chifes 1, 2, 4, 8, 16...), dabôrd ki l’ crexhaedje di l’ amagnî ni pout shuve k’ ene crexhance aritmetike (come li shûte di chifes 1, 2, 3, 4, 5...).

Li rpeuplåcion est djusse ahotêye pa l’ manke di nouriteure. Adon, li pus grande pårt di l’ umanité vicrè todi pôvriteuzmint, e morant cåzu d’ fwin.

Bén seur, gn a des ôtes moyéns ki l’ manke d’ amagnî po fé discrexhe li peuplåcion : les gueres et les maladeyes. Mins les societés divrént espaitchî ces rascråwes la.

Adon, n’ a k’ ene rexhowe : li rastrindance moråle. I vleut dire par la li mariaedje sol tård, li « nén-cougnaedje » divant di s’ maryî, et l’ waire di rapoirt secsuwel après. Mins, come i n’ esteut nén pus biesse k’ èn ôte, Maltusse saveut bén ki grosse pårt des djins ni shuvrént måy ces idêyes la. L’ avni d’ l’ umanité sereut don li sorpeuplåcion del tere et l’ mizere des ptitès djins.

## Consecwinces des idêyes da Maltusse
### so l’  espaitchmint des nexhances
Li teyoreye Maltusse aléve miner a l’ uzaedje di moyéns d’ espaitchmint des nexhances. 

I fourît rclamés a pårti des anêyes 1820 e l’ Inglutere, mins puvite dins les anêyes 1860  ås Estats Unis (ligues maltuzyinnes).

Mins come Maltusse, rilidjeuzmint, esteut disconte les moyéns disconte-nexhance, les cis ki spårdît ces idêyes la, fourît lomés noû-maltuzyins.

### so les teyoreyes economikes
L’ economisse inglès David Ricardo, on soçon da Maltusse sicrijha : « li pris normå di l’ ovraedje, c’ est l’ ci ki permete ås ovrîs d’ sorviker, et di s’ produre li raece, sins baxhaedje ni crexhaedje ». On loma çoula li « lwè d’ fier des salåres ». Li Karl Marx el prinda come assene po diswalper ses tuzaedjes sociås.

### sol les teyoreyes biyolodjikes
Tchåle Darwine lu-minme declara k’ il aveut lî li live Maltusse, et k’ ça l’ aveut bråmint aidî a-z atuzlé si teyoreye di l’ evolucion.

## Sourdant
Poytî

On **poytî**, ene **poytresse**, c' est ene djin ki tént des poyes.

Les poytîs industriyels polèt awè disk' a des cint meyes polets.
Aclevaedje di poytreyes

L' alevaedje di poytreyes, c' est cand on tént des poyes, des dînes, des canårds ou des ôtes poytreyes.

Daegnreçmint, c' est l' pus grand des aclevaedjes po-z ahessî les djins avou del tchå.

## Motlî
On cåze di **poyî** cwand les poyes sont dins ene cinse come dinltins. 

On djåze purade di **[[poytreye (bastimint)|poytreye]]** po l' aclevaedje industriyel.

## Sôres d' aclevaedjes di poytreyes
* acovoe et cinses ås parints d' poyons
* poytreyes ås polets
* poyes ponresses (produjhaedje d' oûs)
* poytreye ås poyes d' Inne
* grands aclevaedjes di canårds
* aclevaedje di cwayes
* cinse otruchrece
Congo-Braza

Li **Congo-Braza**, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.

## Veyes
Mwaisse veye : Brazaveye

Ôte grande veye : Noere Ponte

## Vijhéns payis

* Cameroun (Bijhe)
* Gabon (Coûtchant)
* Cabinda (oficirmint angolès, mins cåzu co ene coloneye portuguesse) (Sud-Ouwess)
* Congo-Kinchassa (Nonne; inte les deus, c' est l' mouze Congo)
* Cintrafrike (Nôr-Ess)

## Lingaedjes
* francès : lingaedje oficir
* lingala : lingaedje d' atôtchance e mitan do payis
* kitouba : lingaedje d' atôtchance a Nonne do payis
* lingaedjes coinreces
** mbochi (lingaedje do prezidint Denis Sassou N'guesso)
** nguisso
** téké
** lavri
** kicongo
** bembé
** bakouélé

## Politike linwistike
Li politike linwistike ni shonne waire prinde asteme ås lingaedjes do payis. Insi, les scoles prumreces sont-st e francès. Les mwaisses di scole n' ont nén l' droet di djåzer on lingaedje do payis tins des cours.

Les gaztîs aprindèt li  rfondou lingala a l' univiersité, po poleur sicrire leus gazetes.

## Politike
Denis Sassou N'guesso î est l' prezidint a veye.

## Sourdant
Kitouba

Li **kitouba**, c' est on lingaedje d' atôtchance (*lingua franca*) cåzé pal mitan del djin do Congo-Braza, a Nonne, inte Brazaveye et Noere Ponte. 

Il est djåzé e Congo-Kinchassa di l' ôte costé do mouze Congo pa on gros cwate miyons d' djins.

C' est l' prumire ou l' deujhinme langue des djins d' ces payis la.

## Nateure
C' est on creyole bantou fwait so ene assene di kicongo.
Istwere

L' **Istwere**, c' est l' syince ki studeye tot çou ki s' a passé sol Daegne rapoirt ås etrevéns a vey avou des djins, dispu k' el sicrijhèt zeles-minmes.

Ele si schowe del preyistwere, la k' ci n' esteut nén scrît.

## Kiminçmint d' l' istwere
On fwait rmonter l' istwere des payis do Mîtrin Levant (la k' gn a yeu les prumîs scrijhaedjes) a a pô près troes siekes divant Djezus-Cri. C' esteut el Mezopotameye.

Les Chinwès scrijhèt dispu 1200 dvDjC.

Les Indyins del Mîtrinne Amerike avént des scrijhaedjes dispu 600 dvDjC.

## Pårtixhaedje di l' istwere
### Pårtixhaedje francès

Å pus sovint, on pårtit l' istwere insi :
* L' Antikité : des prumîs scrîts al croûlmint d' l' Impire Romin do Coûtchant (476).
* Li Moyinådje : di 476 al prijhe di Constantinope (1453) ou d' Gurnåde (1492).
**N.B. :  L' anêye dal fén di Moyinådje est bråmint batayî pa les istoryins.
* Les Tins modienes : di cisse date la al revintreye francesse (1789), çou k' on lome ossu l' Ancyin redjime.
* Les Trevéns d' asteure : del revintreye francesse a asteure.

Ci pårtixhaedje la est foirt criticåve, divant tot pask' i rashît l' trepådjaedje so l' istwere di l' Urope, et aprume del France.

### Pårtixhaedje eternåcionå

* Viye Istwere : di 3200 dv DjC a 200 a 600, sorlon les civilizåcions
* Mîtrinne Ådje (eternåcionålmint) (inglès : *post-classical era*) : dispu 200 a 600 disca 1200 a 1600
** Prumire Mîtrinne Ådje
** Plinne Mîtrinne Ådje
** Dierinne Mîtrinne Ådje
* Tins modienes
** Prumîs tins modienes
** Plins tins modienes
** Trevéns d' asteure

## Coxhes di l' istwere
* l' istwere classike, ki studeye foiravant les faitindjes des rwès et des payis.
* l' istwere des civilizåcions
* l' istwere sociåle, ki s' aprepeye del vicåreye des ptitès djins

## Critike di l' istwere classike
thumb|coviete d' on live d' istwere del Walonreye
L' istwere classike est todi scrîte påzès peupes k' ont wangnî les gueres. Ou pa ene trope di djins ki s' ont rindou mwaisse d' on metou payis. 

Insi, l' istwere del Beldjike pa les istoryins classikes vout d' tote foice endè fé on bea payis bén uni, sovint tot cloyant les ouys so l' culteure des djins. Did la l' idêye da Yoran Delacour di scrire des lives d' istwere veyowe pa les peupes avou des formagnîs lingaedjes. Po les Walons, c' est l' Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons.

## Les pus inflouwintès djins d' l' istwere
On personaedje istorike, c' est ene rilomêye djin k' a yeu on role dins l' Istwere. 

Les 100 pus inflouwintès djins d' l' Istwere ont stî relîs, sayreçmint, pa on cwereu amerikin divins on live lomé The 100 (les cint pus grands nos d' l' Istwere).
Aburtale

Ene **aburtale**, c' est ene binde di stofe, di cur ou d' elastike ki passe ådzeu del sipale po tni on mousmint (marone, cotrê, cote)
Brazaveye

**Brazaveye** (oficirmint *Brazzaville*), c' est l' mwaisse veye del Republike do Congo (Congo-Braza).

Il î vike on miyon et dmey di djins. S' î cåze-t on francès, lingala (lingaedje do payis) et kitouba (lingaedje spårdou pus a Nonne, disk' a Noere Ponte).

## Djeyografeye
Metowe sol mouze Congo, so droete erive. Di l' ôte costé do fleuve, c' est Kinchassa, e Congo-Kinchassa.
Tchay Loun

**Tchay Loun** (chinwès 蔡倫, ralfabetijhî eto *Cài Lún* u *Ts'ai Lun*), c' esteut on Chinwès d' inte li prumî et l' deujhinme sieke. C' est lu k' edvinta l' papî.

A cåze di l' impôrtance do papî dins l' diswalpaedje del civilizåcion, il est rindjî å **limero 7 des djins les pus inflouwinnes di l' [[Istwere]]** dins l' djivêye Michael Hart. 

## Prouve si si egzistance
Come c' est èn ome ki n' a nén stî ricnoxhou pa l' Istwere dins les payis do Coûtchant, on s' a dmandé si ç' n' esteut nén on forveyou personaedje (boutans come les vîs peres des rlidjons monoteyisses, Abråm et Moyisse).

Mins si no est cité dins l' istwere del dinasteye Han. Houte di çoula, c' est ene djin k' a todi stî foirt rilomêye el Chine leye-minme.

## Vicåreye
C' esteut èn unuke del coû di l' impreur Ho Ti. I lyi vna prezinter si discoviete diviè l' anêye 105. L' impreur esteut si télmint binåjhe di s' trova k' i lyi dna on tite di nôblesse, çou ki l' rinda ritche.

Mins pus tård, a cåze di calmaxhreyes e l' coû d' l' impreur, i fourit disgråcyî. Il åreut adon fwait måleur di s' coir tot bevant on pwezon.

## Sourdant
2016

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon

* Li fiesse ås lingaedjes walons a stî adjinçnêye pol deujhinme côp.
* Lives sol walon k' ont moussî foû èç-n anêye la.
** Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
* Lives e walon k' ont rexhou ciste anêye la.
** Bos d' l' esperance (Christian Thonet)
** Mareye, ene vicåreye (Joseph Bodson)
** Contes (Batisse Frankinet et des ôtes vayants del Province di Lidje)
** L' ivier des purnalîs (Joseph Bodson)
** Plomes di cok (replaidaedjes di xhilteas da Henri Colette)
* Gazetes e walon
** Li Chwès djoke e moes d' djun, après 220 limeros (22 ans a 10 limeros l' an).
* Teyåte e walon : 
**creyåcions :
*** Li måjhone des åmes pierdowes
*** Mi rdjeton di Pierre Habets
** eplaidaedjes et replaidaedjes
*** L' Ubu rwè (pîce di teyåte da Alfred Jarry, ratournêye pa André Blavier)
*** El farce di Mwaisse Patlin (pîce di teyåte del Moyinådje ratournêye pa Willy Bal)
*** Batisse, el ci ki s' creyeut coirnåd da Molière

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

E moes d' octôbe, Paul Magnette rastådje di sacwants djoûs li sinateure di l'  Acoird economike et comierçå globå inte l' Union Uropeyinne eyet l' Canada po k' sacwants ponts soeyexhe raclairis.

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* Novelan : Brussele sins metro ni tréns deus troes djoûs a cåze d' on mançaedje terorisse.
* Li Beldjike arive pol prumî côp el finåle del Cope Daivisse (tenisse).
* 22 d' måss : atacaedje terorisse di Brussele et Zaventem.

### Ôtes etrevéns
* 23 d' djun : les Britanikes decidèt pa referandom di rexhe di l' Union uropeyinne.
* decimbe: dins l' guere civile siryinne, a sa 6inme anêye, li veye d' Alep est tot etirmint rprinjhe pa les Bacharisses, avou l' aidance des Rûsse et des Iranyins.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1î d' awousse : François Nyns
* 14 di nôvimbe: René Brialmont
* 8 di decimbe: Augustin Beelaert
* 21 di decimbe: Yves Gourdin

### Ôtès djins
* Fidel Castro
* Abderrahim Yousfi
* 7 di nôvimbe: Leonard Cohen

## 
 ciste anêye la
Sins-toet

On **sins-toet** (on dit eto on **SDF**), c' est ene djin ki doet coûtchî dvant l' ouxh, pask' ele n' a nole dimorance.

## Dou vnèt les sins-toet ?
Ça pout esse des djins do payis ki n' ont pont d' ovraedje, ni d' famile po les rascode.

Ça pout esse des bagants sovint sins-papîs. Oucobén des rfudjîs riboutés do droet d' dimorance et ki n' volnut nén eraler e leu payis.

## Ascoye des sins-toet
Les sins-toet sont sovint nouris pa des soces di bénfjhance.

Di l' ivier, i dvrént esse lodjî, dins les foeds payis, po n' nén mori d' froed tins del nutêye.


File:Homeless Louvigny.jpg|el Grande Dutcheye
File:Sins-toet Marok.JPG|å Marok
Siringue

Ene **siringue**, c' est èn instrumint des docteurs ou des årtisses, k' on pike houte del pea, po fé moussî ene drouke dins l' coir d' on malåde.

Ele sieve eto ås drouctés po s' piker avou d' l' eroyene, metans.

## Sôres di siringues
* siringue di veule, rilavåve
* siringue di plastike, tapåve-evoye.
Tchandleuse

Li **Tchandleuse** ou **les Tchandeles** u li **tchandleur**, c' est ene fiesse catolike ki s' djoû, c' est l' 2 d' fevrî, dj' ô bén, 40 djoûs après l' Noyé.

I rmimbere li prezintaedje di l' Efant Djezus å timpe di Djeruzalem, et l' ramessaedje di Mareye.

Mins elle est purade kinoxhowe el Walonreye pa l' uzance di fé des vôtes, et pa sacwants spots do lingaedje walon.

## Uzance rilidjeuse catolike
On dit messe et-z î beni des tchandeles. Tchaeke famile erva avou s' beneye tchandele, k' on va esprinde li djoû d' oraedje ou po on woeyaedje di moirt.

## Uzance des vôtes del tchandleuse
On î fwait des vôtes. Et lzès rtourner dins l' paile tot les fjhant potchî e l' air. On croet ki c' est po-z awè do bouneûr po tote l' anêye. 

On dit eto k' i fåt awè sacwants ptitès pîces di manoye dins s' potche. Si adon, on parvént a fé zoupler l' vôte e l' air, et l' rascode sol paile, on årè del tchance tote l' anêye.

On croet co :
* ki cwand ene båshele fwait potchî ene vôte shijh côps d' rote, ele trouve on galant a s'-t idêye dins l' anêye.
* ki si on lzès fwait potchî avou ene pîce a s' mwin, on årè ene boune santé et bråmint des cwårs l' anêye å long.
* ki, si on wåde li prumire vôte padzeu ou dins l' årmwere tote l' anêye, on serè waeranti des rascråwes : on årè des fruts et des canadas a make, ene bele awousse, et des biesses ki n' atrapront nén l' cocote.

## Spots
* A l' Sinte-Louce, les djoûs crexhnut do pas d' ene pouce; å Noyé, do pas d' èn åmea , al novelan, do pas d' èn efant, al Sint-Antoenne, do pas d' on moenne, **al Tchandleuse, do pas d' ene voleuse**.
* **Al tchandleuse, mitan grin, mitan strin**: les ragregnaedjes di strin et les egurniyaedjes di grin po passer l' ivier sont a mitan spoujhî. Oyi, taiss ! Il ont stî fwaits e moes d' awousse, la 6 moes, et i dmeure co 6 moes po l' awousse ki vént.
* **Cwand l' [[solea]] lût so l' [[åté]] el tchandleuse, li [[rnåd]] rmousse dins s' bôre po 6 [[samwinne]]s** / Cwand l' solea lût al Tchandleuse, l' oûsse rintere a s' trô po shijh samwinnes. / Ås tchandeles, cwand l' solea lût, i gn a co po shijh samwinnes d' ivier. Dj' ô bén ki l' ivier riprind po on gros moes. Çoula clope avou èn ôte espot: "li ptit moes, c' est l' pus metchant des moes.
* **Ås Tchandeles, cwand l' solia lût so l' åté, i lût tot l' [[esté]]** / Li grand-messe del Tchandleuse promete on bea esté cwand, tot l' tins k' l' ofice deure, li solea lût so l' åté.

## Sourdants
Murilo Endres

[vignette|'''Murilo Endres''', e [2012, tins d' on matche. I djouwéve po s'-n' ekipe d' asteure.]]
**Murilo Endres**, c' est on djouweu d' volè braezilyin. Il a nexhou li 3 d' may 1981, a Passo Fundo.

## Rilomêye
Il a rçu deus medayes d' årdjint åzès Djeus olimpikes&nbsp;: ene e 2008 eyet l' ôte e 2012.

## Referinces eyet sourdants
Mariusz Wlazły

vignette|Foto d' lu, tins d' on matche.
**Mariusz Wlazły**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 4 d' awousse 1983.
Iye di Påke

L' **iye di Påke**, c' est ene pitite iye pierdowe e plin mitan do Pacifike, a 2000 kilometes do près payis vijhén.

Politicmint, c' est on teritwere do Tchili.

Djeyograficmint et culturelmint, ele rintere dins l' Polinezeye.

## Istwere

L' iye fourit discoviete pa Djåcob Roggeven, on marén holandès, e 1722. 

A ç' moumint la, n' aveut pus nol åbe; djusse des waides di målès ptitès bassès yebes. Et kékès cintinnes d’ åmes ki viként pôvriteuzmint di maiguès verdeures et d’ poytreye.

Troes siekes di dvant, l’ iye ki contéve pus d’ cwénze meyes djins, esteut coviete di grands åbes rimplis d’ oujheas di tere et d’ mer. Avou l’ åbe ås grossès noejhes k’ on veyeut totavå, i fjhént leus betchetes, leus måjhones, leus coides et leus mousmints.

Mins les familes estént djalotes ene di l' ôte. Tchaeke voleut awè ene posteure, todi al pus grande, todi al pus hôte, todi al pus pezante, ki rwaitive li mer. Po ls aminer des cårires disk’ å boird del mer, end a-t i falou des coides, des bodjes, des strouks d’ åbes et d’ l’ ovraedje !

Bénvite, on s’ ritrova sins åbes, sins bwès. Les teres ni ratnént pus les aiwes des plouves; pus d’ awousse, pus d’ råyaedje di legumes. Les oujheas d’ tere ont bizé evoye les prumîs. Les omes, onk après l’ ôte, ont disparexhou.

## 
Tecse Françwès Nyns, mwaisse modêye] 

## Sourdant
Poytreye

Li **poytreye**, c' est tos les oujheas, aprume des glinacîs, aclevés pås djins po produre des oûs, del tchå, des plomes ou, pus rålmint, po tni come biesse di cpagneye.

Gn a ladvins les poyes, les dînes, les canårds, evnd.

## Sacwants oujheas comprins dins l' poytreye
* poye
* poye d' Inne (dîne)
* poye al coine
* åwe
* canård

On î rintere ossu, kécfeye, les otruches.