open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Houyet (viyaedje)

thumb|(eglijhe)
**Houyet** (la-minme *Ouyet*, F. *Houyet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Nameur. 
* Limero del posse: **5560** (måy candjî).
* Limero diyalectolodjike: **D  80**
* Arondixhmint: Dinant.
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : les Houytîs (*Ouyètîs*)
* Sipotaedje : les Bikets.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Houyet|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di
### Hamteas
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
* A vey avou des åbes et des bwès :
** å Bôloe (la-minme *Bôlè*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des aiwes :
* A vey avou les tienes et les vås :
* A vey avou des rotches :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
* Les voyes et les rowes.
* A vey avou les cwate costés del Daegn.
* A vey avou l' istwere. (frontires, bårire, batreyes)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :

## Istwere
Tot l' viyaedje esteut dins l' dominne royål d' Årdene. 

## Tourisse
Li "Tchestea d' Ardene" a stî onk des prumîs otels 4 sitoeles d' Urope.
Gana

Li **Gana**, c' est on payis di l' Afrike coûtchantrece, metou sol Gofe di Guinêye, et kel mwaisse veye, c' est Acra.

Il aveut stî colnijhîs pås Inglès.

## Istwere

## Politike

## Pårtixhaedje do payis
Li payis est pårti e nouv rweyåmes. 
* Rweyåme ashanti
* Rweyåme del Coisse d' Ôr: on î djåze l' akan.

## Djeyografeye
thumb|300px|''Mape do Gana''

## Economeye

## Djins

## Culteure

## Lingaedjes

## Rilomés Ganeyins
* Kofi Annan, ki fourit scretaire djenerå d' l' ONU.
* Kwame N'krumah, onk des peres des dislaxhaedjes ezès payis d' Afrike e 1960.

## Vey eto

## Difoûtrinnès hårdêyes
Coisse d' Ôr

Li **Rweyåme del Coisse d' Ôr**, c' esteut ene ancyinne coloneye britanike. 
Asteure, c' est co onk des rweyåmes tradicionels do Gana.

## Istwere
Metou sol mer, el Gofe di Guinêye, i fjheut foirt åjhey d' î abroker, po les martchands di sclåves. 

Li dierin abrocaedje, al difén do 19inme sieke, a stî d' ene waeraxhté foû mzeure. Li Rwè eyet l' Royinne fourît macsådés. I gn è schapa k' ene pitite princesse ki s' ressåva lon erî, a Bijhe, avou on vårlet do Palå. Il ont dmoré la, sins pus oizeur ridmander cwè åd fwait di leu rweyåme, et s' mete avå les djins.

Dipus d' cint-z ans pus tård, diviè 2003, les dischindants di cisse princesse la ont stî rtrovés pa on martchotea ki passéve dins l' cotoû. Les valets del dischindante del princesse estént tertos foû payis. Li consey des Ancyins lezî a atåvlé di rivni prinde leu trone.

Onk des fis, **Nana Attobrah**, dimoréve el Walonreye, å Bork. C' est lu k' est asteure li Rwè.
Cwåré madjike

[thumb|350px|cwåré madjike so ene pire a [Nayômé]]
On **cwåré madjike**, c' est des letes sicrîtes e cwåré. 

Li pus cnoxhou, c' est l' cwåré madjike SATOR.

## Cwåré madjike SATOR
Li cwåré madjike SATOR est fwait di 5 mots di 5 letes, metowes e cwåré, et ki s' plèt lére dins tos les sinses. Ele sont rprezintêyes dins ç' tåvlea ci et fôrmèt les mots shuvants : SATOR  - AREPO – TENET – OPERA – ROTAS (li semeu Arepo tént l’ cawe di l’ eraire):

On rlevrè :
* Ki ça s' pout lére di hintche a droete, e cminçant pa dzeu a hintche
* Ki ça s' pout lére di droete a hintche e cminçant pa dzo a droete.
* Ki ça s' pout lére e dschindant e cminçant a hintche.
* Ki ça s' pout lére e rmontant e cminçant a droete.
* K' i n a todi ene cossoune après ene voyale, pu l' contråve.

## Ôte cwåré madjike
thumb|Rarandjaedje des letes do cwåré madjike SATOR
Avou les 25 letes, on pout scrire 2 côps PATER NOSTER et i dmeure co A et O (par α et ω), ki rprezintèt l' Crisse dins l' Apocalipe.

Li pus vî cwåré madjike SATOR a stî discovrou e l' Abissineye. On dit ki c' ere on sene di rconoxhance des prumîs Crustins.

Li cwåré madjike di Nayômé provént d' ene foirt viye tchapele do viyaedje, k' a stî dbrôlêye. Les djins do viyaedje ont stî ramasser les viyès pires del tchapele, sovint gravêyes, et s' è siervi po fé leus måjhons. On-z è voet co kékenes å mitan des meurs.
Sicrijhaedje

On **scrijhaedje**, c' est ene sacwè k' est scrît, et ki serè léjhou.

Li scrijhaedje si fwait avou des senes k' on lome des letes, ki rintrèt dins on sistinme k' on lome èn alfabet. E l' alfabet latén, come dins des ôtes alfabets, les letes polèt aveur des accints et des ôtès faflotreyes k' on lome sincieuzmint les diyacritikes. On lome sicrijha on metou ashonnaedje di deus u sacwantès letes, u ene lete avou ene metowe faflote.

Tot scrijhaedje si fwait dins on metou lingaedje.

Dins l' vî vî tins, on scrijheut so des meurs, u so des pires, so des papirusses u so des plats oxheas come des spales. Dispu l' Moyinådje, on scrît so do papî.

Dins les sôres di scrijhaedjes, on fwait sovint l' adire inte li prôze et l' powezeye. Do tins des vîs Greks, gn aveut kel powezeye k' esteut rwaiteye come èn årt. Paski, minme les racontaedjes, il estént scrîts a môde d' arimé. C' esteut les epopêyes. Ces vîs scrijhaedjes la estént sovint tchantés.

E payis walon, gn a yeu les paskeyes k' estént sovint fwaites po ene ocåzion u l' ôte. Ele polnut raconter ene istwere (paskeye do sidje di Wîne), mins pus sovint, c' esteut po-z ecinser on nôbe u on sincieus ki vént d' "monter e gråde".

Ls tecses di prôze ki sont loukîs come des belès letes sont aprume les romans et les ptits romans. Mins gn a eto des scrijhaedjes especiås come les pinsêyes.

Mins li contrumasse del prôze ki s' sicrît totavå, c' est del prôze nén racontrece.

Li ci ki scrît on scrijhaedje årtistike est lomé on scrijheu.

Å djoû d' ouy, les scrijhaedjes sont eplaidîs dins des lives, so des gazetes, u so des waibes Etrernete.

*Li mot "scrijhaedje" a eto des [[:Wikt:sicrijhaedje|ôtes sinses]].*

## Sicrijhaedje e walon
### Sicrîts tecses
* Belès letes e walon
** Powezeye e walon
** Romans e walon
** 
** Paskeyes
** Fåves
* Ôtes sicrijhaedjes
** rime-rame d' efant
** prôze nén racontrece
** scrîta
### Sicrijhoes
* Gazetes e walon
* Lives e walon
** 
* waibes e walon
Ôpont

thumb|(eglijhe) 
**Ôpont** (fr: *Opont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû.

* Limero del posse: **6852** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 29**
* Arondixhmint: Li Tchestea

### Hamteas
* Our
* Bè (Fr. *Beth*)
Nolevå

**Nolevå** (la-minme *Nolèvau*, fr: *Nollevaux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû, el province do Lussimbork.

* Limero del posse: **6851** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 41**
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Nolevåtî, Nolevåtresse; (F. *Nollevaudois, oise*)
** Sipotaedje: les Parints.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nolevå
### Hamteas

* Al Mache (F. Almache)
* Plinnvå (F. *Plainevaux*)
* Sint-Elwè (*Sint-Èlwa*, F. *St-Eloy*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Robietchamp (*Robêtchamp*, F. Robaichamp*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** [[tchenoe (toponimeye)|Tchenoe]] (*Tchènè*, F. *Chenet*)
** Ås [[Côrî (toponimeye)|Côres]] (*Côrè*, F. *Core*)
* A vey avou des aiwes :
** [[wé (toponimeye)|Narwé]]
* A vey avou les tienes et les vås :
** [[vå (toponimeye)|Plinnvå]]
* A vey avou l' istwere
** [[Plaide]] 
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Bustea (*Bustê*, F. *Bustai*)
** Defwè (F. *Defoy*)
** Fåjholene (F. *Faujoline*)
** Liyete (F. *Liettes'')

## Tuzance walone
* Philippe Aubry î esta curé.

## Sourdants
Li Fråmont

**Li Fråmont** (so plaece *Lu Fraumont*, fr: *Framont*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Palijhoû.

* Limero del posse: **6853** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 30**
* Arondixhmint: Li Tchestea
Palijû (viyaedje)

**Palijhoû** (la-minme ***Palijû***, a Nayômé, *Palijoû*, Fr. *Paliseul*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Lussimbork.

thumb|Li viyaedje, veyou del gåre
[thumb|Li tchapele [Sint-Rok]]
thumb|L' intrêye do viyaedje pal voye di Bietris, avou l' eglijhe å lon

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **6580** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 37**
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Palijhotai, Palijhotaize; (F. *Paliseulois, oise*)
** Sipotaedje: les Gurnouyes
:Rima : I ploût a Palijhoû, eyet l' Gurnouye est padzo l' rowe. (*I plût a Palijû, et la Gurnouye est dzou la rûe*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Palijhoû
### Hamteas
* Berdjîmont
* Bour
* Lônoe (*Lon.nè*, *Lônwè*, Fr. *Launoy*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Grands Tchamps, Tchamp d' Fetchires
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Tibåbwès (Fr. *Tibaubois*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Tchamp d' Fetchires
* A vey avou des aiwes :
** Vevî (*Vivî*, Fr. *Vivier*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Croupetes
** Tchivaloe (*Å Tchfavè*, Fr. *Chevalet*)
** Hourlea (Horlé)
** Mont des Fotches (*fourtches*, Fr. *Fourches*)
* A vey avou des rotches et les teres :
** Pitite Rotchete
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Les Tchafors
** Taenreye (Fr. *Tannerie*)
** Les Batis
** Houte al hourete (*Hute l’ urete*, *Hutte Lurette*)
** Sinte-Utrope (Fr. Sainte-Eutrope)
* Les voyes et les rowes :
** Roti (*Routi*, Fr. *Routy*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Djimpou (Fr. *Gimpoux*)
** Refes (Fr. *Reffes*)
** Tchårlet (*Tchorlè*, Fr. *Chorlet*)

## Transpôrts
Sol voye di tchmin d' fier di Bietris a Dinant (avou ene gåre).

Sol viye voye di Lidje a Sdan.

## Sourdants
Såcere

**Såcere** (la-minme *Saucère*, asteure *Casbour*, *Calsubour*, *Calsëbour*, *Calsbour*; fr: *Carlsbourg*, davance *Saussure*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû.

* Limeros del posse :
** asteure : **6850**
** davance : **6840** 
* Limero diyalectolodjike : ** Ne 36 **.
* Arondixhmint: Li Tchestea.
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje Såcerîs, Såcerresses; Casborkins, Casborkenes;; Casbordjoes, Casbordjoesses;  (F.&nbsp;*Calsbourgeois, -oise*).
** Sipotaedje: les Wesses.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Såcere
### Hamteas
* Mernî
### Ôtès plaeces

## Economeye
Ene pårteye do viyaedje fourit ocupêye pa des professeurs a l' Institut Sint-Djôzef, çou k' a permetou d' î wârder on ptit botike ey ene boledjreye.

Gn a eto èn ospice po les viyès djins.

## Tuzance walone
* Accint do walon : li spotchåve voyale, c' est "ë" come so Bietris.

* Motî d' Såcere : Joseph Jacquet; *Petit lexique du parler wallon au pays de Carlsbourg*, (limero **[S41]** dins l' djivêye des motîs do walon).

## Sourdants
Fayi-l'-Franc

**Fayi-l'-Franc** (fr: *Fayt-le-Franc*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Onele.

* Limero del posse: **7387** (vî limero **7274**)
* Limero diyalectolodjike: **Mo 74**
El Fayi-dlé-Manadje

**El Fayi-dlé-Manadje** (la-minme, å pus sovint dvins ene fråze:  *au Fayi* fr. *Fayt-lez-Manage*) — davance (1878) **Fayi-dlé-Snefe**, fr. *Fayt-lez-Seneffe*) — c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Manadje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **7170**
** Di 1969 a 1977: **6528**
* Limero diyalectolodjike: **Ch 23**

## Nos d' plaece d' el Fayi-dlé-Manadje
**[[Toponimeye do walon|Toponimeye di Fayi-dlé-Manadje]]** (hamteas)
* El Basse Hesse
* Djolimont (rimetou avou Hinne-Sint-På)

## Istwere
E 1829, on î bastixha onk des prumîs aminwers modienes (a môde inglesse) di tote l' Urope continintåle.

## Tuzance walone
Dins les scrijheus e walon, on rténrè Arthur Trigaux, k' a skepyî al Basse Hesse.

## Sourdant
Adelin Lebrun

thumb|coviete do live “Å bea payis d' Han” da Adelin Lebrun
**Adelin Lebrun**, c' esteut on scrijheu e walon ki skepia a Dinant li 24 di may 1888. Il mora e 1964.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

## Ouve e walon
I scrijha on ptit roman, «Å bea payis d' Han» (ki s' passe a Han-so-Lesse), eyet eto des arimés, del prôze et do teyåte, tos scrijhaedjes eplaidîs dins des gazetes e walon : L' Arsouye, Li Coirneu eyet Li Ban-cloke. Il esteut ossu publiyî dins des ptitès gazetes di Dinant.

Il a ramexhné sacwants arimés et tchansons dins on live "Bouket tot fwait", eplaidî a Nameur e 1913.

## Djivêye di ses scrijhaedjes
* Å bea payis d' Han *Au bia payis di Han*)
* Boket tot fwait (*Bouquet tout fait*), eplaidî pa J.B. Collard, Nameur, 1913
* Mes ptits xhîlteas (*Mes ptits chûltias*), eplaidî pa Justin Cherton, Nameur, 1920
* Tchansons dinantesses, eplaidî dins *[[Vers l'Avenir (gazete)|Vers l'Avenir]]*, Nameur, 1932
* Dins les fleurs do Ptit Djezus, Dinant, 1942


Lebrun Fleurs do Ptit Djezus.jpg


## Djudjmint so ses scrîts
Dins "Å bea payis d' Han", li scrijheu eploye bråmint des francijhaedje. Les arimés sont sovint må pîtés, et les rimes sont flåwes.

Portant gn a sovint des beas mots et des belès ratourneures.
 k' nos srént come leyeDi tenawete avou des djins… p. 65

Dins s' powezeye, i fwait sovint des ascoxhmints.
Les copixhes **plinnes**
**di raedje** corént avå tot bonzet roed.
Come des ptitès comeres,
elle alént d’ ene a l’ ôte, **shonnént**
**si raconter** totes leus mizeres.p. 67.

## Accint do walon
Si accint do walon shonne vini di l' Eter-Sambe-et-Mouze. Li betchfessî scrijha ô (ey adon eto l' betchfessî oy) s' î trouvnut come a Fosse-li-Veye dizo disfondowe «ou» u «oû».

Pareymint po des disfondowes coûtchantreces do betchfessî oi:

## Alére
Corwaitaedjes di si ouve cités dins l' Motî Coppe:
*  Jean-Louis Tellier, *[[Vers l'Avenir]]*, 9 di fevrî 1947.
*  *Bulletin de l'Académie Royale de Langue et de Littérature françaises*, tôme XXIV, prumî livret.

## Difoûtrinne hårdêye
* Pådje avou des scrijhaedjes da sinne 
* 
* 

## Sourdants
Ågne

Ene **ågne** (u: èn ågne) u on **bådet**, u ene **bourike** u èn **aze** , c' est ene biesse ås tetes, k' a cwate pates et ås longuès orayes.

 *[[Equus asinus]]*.

 tchivalidîs

## Motlî
El Walonreye, l' ågne est sovint rwaitî come l' imådje del biestreye.
 
Li frumele si lome ene **både** u ene **ågnesse** u ene **borike**. 
 
Li ptite ågne si lome **ågntea**, u **boricot**, u **boriket**.

On dit kel bådet  (k' i fwait hiyan) u k' ele brait: c' est l' , li hiyanlaedje u hiyanlmint; on dit eto ki l' ågne hiyanle (k' ele fwait hiyan) u k' ele brait.


Ågnes a Lesse.jpg|Des ågnes a Lesse
2 ågnes flaminetes.jpg|å Marok, al florixhåjhe
Ågntea montinne ABG.jpg|ågntea dins l' montinne


## Mopliyaedje
Li både pout esse covrowe pa on bådet u pa on roncén. Dins l' prumî cas, il è rexhe èn ågntea, dins l' deujhinme, on moultea.

Ele va 11 moes. 

Come li cavale, ele pout aler a måye dins les ût djoûs ki shuvèt l' bådlaedje.

Li pureure est d' ene seule pîce, come li cene d' ene cavale.
 
## Dins les såvadjes nos
L' ågne est eto li spotaedje des djins di sacwants viyaedjes el Walonreye :
* Bietris : les Bådets.
* Boye : les Ågnes.
Biesse ås tetes

thumb
Les **biesses ås tetes**, c' est on grand stok di familes di biesses, li pus novele dins l' evolucion des sôres di biesses, ki poirtèt leus djonnes dins leu coir, mins les co dveur nouri après li skepiaedje, do laecea ki rexhe di leus tetes.

## Mwaissès dnêyes
Les biesses ås tetes sont des cronzoxhîs.

Les biesses ås tetes ont des vîs vîs ratatayons les minmes ki les oujheas et les cropantès biesses. 

## Sacwantès trokes di biesses ås tetes
* magneus d' tchå :
** tchetidîs
** bascolidîs
** tchinidîs
* magneus did tot:
** séndjes
** grands séndjes
* magneus d' yebe :
** roemiants
** tchivålidîs
* magneus d' grinnes
** rawiants
* magneus d' insekes
** fougnant (biesse)


Bedot Walonreye.jpg
Stuffed Meles meles.jpg
Touma del velêye tiesse riployeye vea.jpg
Mustela putorius furo on hand.jpg
LaVergerrayCherie-birth.jpg|sins rmete djin a biesse !
Moultea d' cavale.jpg


## Sourdant
Cawetes -nut et -èt

Li **cawete di codjowaedje -nut** eyet li **cawete di codjowaedje -èt**, c' est les deus cawetes di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece e rfondou walon.

## Spårdaedje
Li **cawete -èt** si rescontere e walon do Levant ey e l' Basse Årdene, dizo disfondowes -èt, -ant, -at.
:i **valèt** mî k' ça ! (rifondou, Lidje, Måtche-el-Fåmene, Transene, Virwinvå) 
:i ***valant*** mî k' ça (Sint-Houbert, Bastogne)
:i ***valat*** mî k' ça (Bive)

On î pout rataetchî li cogne -ont, ki shonne ene viye fôme, et ki dmaneut siervowe a Nivele, Bietris, Felene et l' bote di Djivet e 20inme sieke.
:i ***valont*** mî k' ça (Bietris)
:i ***valont*** meyeu k' ça (Nivele)

Li **cawete -nut** s' eploye e walon do Mitan ey e walon do Coûtchant, dizo disfondowes -nut, -nët eyet -nèt.
:i **valnut** mia k' ça (rifondou, Nameur, Dinant)
:i ***valnët''' mieu'' k' ça (Tchålerwè, Flipveye)
:i ***valnèt** mieu'' k' ça (Roman Payis, Courcele)

== Viebes foû-rîles ==
Gn a waire di viebes foû-rîle. N a djusse:
* awè / aveur : il ont
* esse / sey : i sont
* aler: i vont + il alèt (''il alant''); li cogne namurwesse manke.

Pol viebe «fé», les cognes pår walones ont les cawetes erîlêyes -èt u -nut: i **** / ele **** (i, ele ''fèt'', i ''f’jèt'', i ''f’jant'', i ''f’jat''); i **** (i ''faîyenut'', i ''fêy'nèt'', i ''féynët''). Li cogne ''i font'' shonne esse on [[rfrancijhaedje]].

== Istwere des cawetes di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece. ==
=== Istwere del cawete -nut ===
Elle egzistêye dedja dins l' prumire mitan do 13inme sieke dins li [[scrîta]] :
* ''giesene'' (i djîznut); ''descendenent'' (i dischindnut) (1235).
* ''quitenent'' (i cwitnut) (1257).
* ''ilh painent cens a saingnour'' (i paynut l' [[:Wikt:cinse|cinse]] å signeur) (1292); ''paienent'' (1305).
* ''diene'' (i dijhnut, i ''dîynët'') (diviè 1290).
* ''passenent'' (i pasnut (1305).

=== Istwere del cawete -èt ===
On nel ritrouve waire sicrîte, ca, å pus sovint, li vî scrijha ''-ent'' continowe di rprezinter nosse cawete. Tolminme, li passaedje å -èt a leyî sacwantès "passêyes".

* ''li abés et li chovens di Was Sain Lambert tinet en fies [...]'' (l' abésse li scabén di Wåsse Sint Lambiet <FONT COLOR="#ff0000">**tinèt*'</FONT> e [[fî]] [...]);
* *tinnet plaien fies* (tinèt plin fî) (Hesbaye, diviè 1330).

== Cawete des rwaitants d' indicatif prezintrece e picård. ==
Li cawete -nut pout eto mostrer kel "frontire" inte li walon eyet l' [[picård]] est ddja la di ces trevéns la. Ca, e payis picård, c' est ddja ene cawete -tèt, -tët.
* *montente* (Pc. *i mont'tët'', W. i montnut, i montèt), Chieve, 1194.
Les deus cawetes pår walones -nut eyet -èt sont brutiantes (tonikes); les cawetes picådes nel sont nén. Dins "i mont'tët", l' accint est so "mont-".

## 
Mape ALW sol les cawetes -èt et -nut

## Sourdant et pî-note
Samår

**Samår** (avårla, on prononce *Samâr*, F. *Samart*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Flipveye, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5600**.
** davance : **6353**.
* Limero diyalectolodjike : **Ph 48**.
* Arondixhmint : Flipveye.

## Rilidjon
Pårotche Sint-Medåd.

## Tuzance walone
Simone Leroy î a vnou å monde.
Sint Marcou

**Sint Marcou** (F. *Marcoul, Marculphe u Marcwald*), c' esteut on moenne do tins de Merovindjins (5inme sieke), i vna-st å monde a Bayeux, el Normandeye. Il esteut siervou po s' rifé u s' waeranti do må sint Marcou.

Il evoya Helier po cvierser a crustins les dmorants d' Djersey, eyet i vizita l' iye lu-minme eto; on dit k' låvå i fjha sacwants miråkes

I mora l' 1î d' may 588 ezès iyes k' ont lome asteure Sint-Marcou, ki s' trovèt å lådje do cåzîlea do Cotentin.
Les rlikes da sinne ont stî metowes dins l' abeye di Corbény, wice k' elle ont djouwé on role po les coronaedjes des roys di France; did la l' tradicion ki vout k' les roys di France (et les cis d' Inglutere) polexhe riweri do må sint Marcou avou leus mwins.

On hamtea di Chli est lomé a s' no, di minme k' ene comene del Normandeye (Saint-Marcouf).
Må Sint-Marcou

Li *må Sint-Marcou*, c' est des rfroedeyès crexhioûles ki vnèt å cô des djins, di cåze del pitizeye. 

El Walonreye, on creyeut ki les priyires å sint Marcou waerantixhént u rwerixhént di ç' må la.

## Tos les nos walons do må sint Marcou

*Sourdant : [[ALW]] 15, notule 136.*
Må d' sint

On **må d' sint**, c' est ene maladeye, k' on creyeut ki les priyires a on metou sint el polént rweri. 

Les mås d' sint sont pa des côps des maladeyes bén ricnoxhowe pal syince, et des côps nén.

## Sacwants mås d' sints
* li må sint Cwelin
* li må sint Min
* li må sint Marcou
* li må sint Houbert
* li fîflinne

## Les sacwès a fé po rweri d' on må d' sint
* les pelrinaedjes a ene eglijhe u ene tchapele consacrêye å sint.
* des nouvinnes di priyires.
* Ôtes pratikes.
Sint Mår l' Evandjilî

**Sint Mår l' Evandjilî** (on dit eto : **sint Market**), c' est on sint k' a viké e prumî sieke. C' esteut on cpagnon da sint På eyet l' prôpe cuzén da sint Barnabé. Il esteut foirt camaeråde avou Sint Pire.

Il åreut scrît li deujhinme evandjîle. 

Il a-st enondé l' eglijhe d' Alegzandreye. 

On-z åreut poirté ses rlikes a Vnijhe, et ndè divni l' patron, å 9inme sieke. 

On l' riprezinte dizo l' imådje d' on liyon avou des penas.

Il est fiesti li 25 d' avri.

On l' priyive po s' rifé des rognes.

On l' sieve a Montneye-so-Sambe, al tchapele des Recoletes.

*E walon, dizo disfondowe "sint Mau" u "sint Mâr", on-z a sovint cmaxhî sint Mår avou [[sint Medåd]] u avou [[sint Marcou]].*

## Sint Mår et les rogåcions
## Sint Mår et l' perlinaedje des Croes a l' abeye di Lôbe
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)

Li **walon do Payis d' Lidje** u **walon do Levant**, u **Ess-walon**, el diyalectolodjeye walone, c' est l' accint walon djåzé so ene sitindêye ki va a pô près come li province di Lidje, mins ki rprind eto sacwants viyaedjes del Bijhe del Province do Lussimbork, åtoû del Viye Såm.

C' est onk des cwate mwaisses accints do walon avou l' walon do Coûtchant, li walon do Mitan, et l' ci del Basse Årdene.

Li walon do levant est sovint aroyî come li stindêye k' on-z î eployive li mot noret e 20inme sieke.
 
L' accint do payis d' Lidje est l' ci k' a yeu l' pus d' pwès cwand on-z a apontyî les sistinmes d' ortografeye do walon.

*Li ratourneure "[[Payis d' Lidje]]" a eto des ôtes sinses.*
 
## Les motîs do Payis d' Lidje

:*[[Motî_walon_francès#Payis_d.27_Lidje|Djivêye des motîs walon-francès avou l' accint do Levant]]*
:*[[Franwal#Payis_d.27_Lidje|Djivêye des motîs francès-walon avou l' accint do Levant]]*

Li motlî do payis d' Lidje est onk des mî raspepyîs, metans dins li motî walon-francès da Jean Haust, k' a sovint siervou come sistinme di rfondaedje po tos les scrijheus di ces payis la. 

E 20inme sieke, gn a yeu foirt waire di tecses sicrîts dins cisse sitindêye la, et ki notèt l' accint di leu pårler, apus ki pol Payis d' Måmdiy.

## Les scrijhaedjes do payis d' Lidje.
Les scrijhaedjes do payis d' Lidje sont-st eto dins les pus vîs. Bråmint des paskeyes sont scrîtes avou des accints did la (nén todi li ci di Lidje minme). Les Noyés walons eto.
 
Å 20inme sieke, li fjhaedje di pîces di teyåte e walon î a stî l' pus florixhant di tote li Walonreye. Les belès letes les pus må rprezintêyes avou l' accint lidjwès, c' est co les romans.
 
Å cmince do 21inme sieke, gn a cmincî on mouvmint di scrijhaedje di prôze nén racontrece avou l' accint d' Lidje, purade åtoû des rivowes Nosse lingaedje eyet Djåzans walon.
 
C' est eto avou des accints do Payis d' Lidje k' i gn a yeu les prumîs rmetaedjes e walon des Evandjîles.

## Sacwants accints e Payis d' Lidje
* Li betchfessî å s' î prononce â el Hesbaye, et e l' Årdene (avou Måmdiy), ô (au) al Bijhe di Lidje, eyet å a Vervî (on son ki s' ritrouve di l' ôte costé del frontire des lingaedjes, e limbordjwès). Come Jules Feller eyet Jean Haust estént d' Vervî, il ont bråmint tchôkî po prinde ci scrijha la dins li scrijhaedje do walon d' Lidje e 20inmme sieke. Li lete a stî rprinjhe come betchfessî e rfondou walon dispu 1991, so atåvlaedje do (franwal Walo +).
* Li spotchåve voyale est **I** a Lidje ey el Hesbaye, mins **U** a Vervî ey e l' Årdene (avou Måmdiy). A l' aschate å Levant (Faimonveye), cisse voyale la si prononce **Ë**.
* Li son AN si prononce ON el Hesbaye. Ci scrijha la si rvoet cobén dins les vîs tecses, come li paskeye do sidje di Viene. Mins i n' a cåzu måy sitî noté å 20inme sieke.
Sint-Må-dlé-Vierton

**Sint-Må-dlé-Vierton** (e gåmès, on prononce ***Sié-Mâ***, u ***Sî-Mâ***, F. *Saint-Mard*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Vierton el province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse : **6762** (nén candjî).
* limero diyalectolodjike : **Vi 38**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vierton.
* Sipotaedje des djins : les *Camâs* (pa rimaedje avou *Siè-Mâ*, paski les djins estént cnoxhous come beveus, et dire tofer, cwand il estént sôs : t' es m' **).
* Lingaedje do payis : gåmès

## Rilidjon
Patron del pårotche : sint Medåd (*curia sancti Medardi*, 1156), prins pus tård po sint Marcou u sint Mår.

## Tuzance gåmesse
### Sicrijheus e gåmès
Jean-Luc Geoffroy î a skepyî, et djåze avou l' accint did la did diviè les anêyes 1960.

Jean Girardin î a skepyî e 1917.

### Eredjistrumints
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Luc Geoffroy avou l' accint did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Sint Medåd

**Sint Medåd**, c' est on sint k' a skepyî e 456 et k' a morou Tournai e 560.

On l' fiestixh li 8 di djun, et on vout k' i poye dismantchî l' tins do moes d' djun.

Pårotches k' end est patron :
* lomêyes a s' no.
** Samår
** Sint-Medåd
** Sint-Må-dlé-Nameur.
* ôtes :
** Djodogne (la k' gn a ene rowe sint Medåd); les Djodognwès estént co bén spotés le Medåds d' Djodogne.
** Éndjon
** Pessou
** Sour-so-Sambe
Flipvile (rebanêye comene)

**Flipvile**, come prononcî la-minme ey e rfondou, pus djenerålmint **Flipveye** ([FR] *Philippeville*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province di Nameur; ey on tchîf-leu d' arondixhmint.

## Ban d' Flipvile
* Flipvile
* Djamagne
* Djamiole
* Fagnole
* Frantchîmont
* Mielmont
* Nevile
* Ômezêye
* Roli
* Rômedene
* Samår
* Li Sårt-el-Fagne
* Såtou
* Surice
* Vilefagne
* Vilé-l'-Gambon
* Vôdcêye

## Pî-note
«&nbsp;**Flipveye&nbsp;**» shût li rfondaedje do sustantif . Mins nerén, les ancyinnès varyistés del pådje mosternut «**&nbsp;Flipvile&nbsp;**» eto. Ci dierinne cogne est l' minme k' e Feller. Li dmandaedje d' erprinde, pus oficirmint, «**&nbsp;Flipvile&nbsp;**» come deujhinme ortografeye a stî fwaite påzès oridjinaires di drola.

## Tuzance walone
Claudette Sonneville-Canivet î a vnou å monde.

## Referinces eyet sourdants
Tchô

**Tchô** (e francès *Chooz*), c' est on viyaedje del Walonreye francesse, so Mouze.

## Industreye
[thumb|Wapeur del tchôdire nawearinne di Tchô, saetcheye e portrait di [Biarin.|gauche]]

Oujhene nawearinne dispu les anêyes 1960. On vot li colone di wapeur disk' a Wanlin, et Palijhoû.

## Fotografeyes

Imådje:Mairie de Chooz.jpg|Mairîye
Imådje:KircheChooz.jpg|Eglijhe Sint-Roch
Imådje:Le pont de Chooz.jpg|Pont so Mouze
Imådje:CHOOS MOSA - panoramio.jpg|Li Ptit Tchô et les rotches
Imådje:Chooz_-_Centrale_nucléaire_-1.jpg|Cintråle nawearinne


## Hårdêye difoûtrinne
* On rotaedje a Tchô disconte di l' oujhene nawearinne
* Waibe del comene
Walonreye di France

[vignette|Apinse [Charles Bruneau]]

Li **Walonreye di France** (on dit ossi **Bote** ou **Pwinte di Djivet**), est l' zône ewou çk'on cauzéve walon el France.

## Estance

Dins l' pårteye nôr do Dipårtumint des Årdenes, inte Rivin et Djivet so Mouze

### Comenes

* Ôbrive (*Aubrives*)
* Arniye (*Hargnie*) (pont ALW)
* Tcharnwa (*Charnois*)
* Djivet (*Givet*)
* Fepén (*Fépin*)
* Fweche (*Foisches*)
* Fromlene (*Fromelennes*)
* Fumwè (*Fumay*)
* Han-so-Mouze (*Han-sur-Meuse*)
* Aibe (*Haybes*)
* Idje (*Hierges*)
* Landritchamp (*Landrichamps*)
* Montniye-so-Mouze (*Montigny-sur-Meuse*)
* Rancene (*Rancennes*)
* Rivin (*Revin*)
* Tchô (*Chooz*) (pont ALW)
* Vireu-Molén (*Vireux-Molhain*)
* Vireu-Walran (*Vireux-Wallerand*)

## Linwince

Disk' å 20inme sieke, tos les djins des viyaedjes et eto des veyes di cisse coine la djåzént walon.

### Studiaedje des pårlers
Les pårlers del Walonreye di France ont stî bén studyîs pa Charles Bruneau. On pout eto rtrover mo des racsegnes linwistikes dins l' motî da A. Vauchelet.

Les nos d' plaeces des 18 viyaedjes walons ont stî studyîs pa Albert Doppagne, dins on papî lomé «*[[Papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse|Enquête dialectale sur la toponymie des villages wallons de France]]*».

### Vicansté
Asteure, gn a ene radio coinrece k' evoye a pårti d' Arniye, et ki passe ene emission e walon. C' est Radio-Fugi.

Li rvuwe Ardenne Wallonne, edjîstrêye a Djivet, eplaide des bokets e walon dins cåzu tos ses limeros.

Li mayeur di Fromlene sohaita l' boune anêye a ses djins e walon dins on ptit foyou cominå di 2000 a 2003.

### Sicrijheus e walon
* Jean-François Brackman
* Michel Dricot
* Ghislaine Caussin
* Auguste Saladin

## Istwere
Divant 1679, li Bote di Djivet fijheut pårteye del conteye di Nameur. 
El Moyinådje, li Conte di Nameur aveut l' håteu dissu tote l' aiwe di Mouze dispoy "li tchinne di Rvin djusk' a Andene".

Elle a stî hapêye ås Bas Payis espagnols pås Francès tins des gueres France-Espagne do 17inme sieke, et dnêye oficirmint al Påye di Nîmegue (1679).

El walon vola evoye vers la Grande Guere avaur ci, pus timpe ki dins l'restant del Walonreye.

## Hårdêye difoûtrinne
Sohaitaedjes di novelan do mayeur di Fromlene
Tchôkire

**Tchôkire** (F. *Chokier*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Flémåle; mins ddja rebané al Hôte Flémåle li 26 di måss 1969.

* Limeros del posse:
** asteure : **4400**.
** davance : **4110** (come li Hôte Flemåle).
* limero diyalectolodjike: ** L 98**
* Arondixhmint : Lidje

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe sol viyaedje (walon, francès)
Floreye Påke

[thumb|350px|Li Djezus mousse e [Djeruzalem]]
Li **Floreye Påke**, c' est ene fiesse des Crustins k' atake les fiesses di Påke eyet l' poenneuse samwinne. 

I rmimbere on passaedje di l' Evandjîle la k' Djezus-Cri mousse dins Djeruzalem et les djins l' riçuvèt come on triyonfeu, tot schoyant des coxheas d' olivî et d' påmîs. 

## Uzances el Walonreye
Li rmimbrance di ces coxheas la, ki n' egzistèt nén el Walonreye, s' a fwait tot prindant les cis d' on bouxhon ki dmeure bén vete di l' ivier, et k' a stî rbatijhî "påkî". 

Al floreye Påke, li curé mousse foû d' l' eglijhe (cwand c' est possibe), et beni les coxheas d' påkî, k' on lome eto **påke** u **påkete**. 

Après messe ou d' l' après-nonne, on va påker (u rpåcter) les moirts, dj' ô bén elzî mete ene påke so leu fosse. On meteut eto on boket d' påkete so les bons-dius sol djivå.

Dinltins, on-z è meteut ossu dins les ståves, dins les tchamps, å gorea des tchvås, å vierna des bateas, ås tchetoeres et vos nd åroz. Dins les tchamps, on-z aléve ripåcter li speate, k' est l' pus timprowe des dinrêyes. Sovint, elle est ddja dijh, vint cintimetes hôte al Floreye Påke.

On rpåctéve eto les goreas des tchvås, les tombes al cimintire 

Asteure, on mete cobén ene del påke dins les otos, po s' waeranti des accidints.

## Uzances foû del Walonreye
E l' Espagne, dins bråmint des veyes, li floreye Påke si fwait avou on grand cortedje di djins blanc-moussîs, ki poitnut des coxhes di påmî. C' est li cmince di tot l' foclore del poenneuse samwinne, li *semana sancta*, foirt fiesti avårla.
Flémåle

**Flémåle** (so plaece: Flémâle, F. *Flémalle*), c' est ene rebanêye comene, ki n' egzistéve nén dvant, el province di Lidje. Elle est cnoxhowe dins l' handbale.

* Limero del posse: 4400

## Ban di Flémåle
* Li Grande Flémåle
* Li Hôte Flémåle
** Tchôkire
* Horion-Hozémont
** Horion
** Hozémont
** Les Cahotes
* Ramet
* Mont-dlé-Lidje
* Les Awires
** Li Gléjhe-dilé-Flémåle

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Durant Indicatif Erirece

thumb
Li **Durant Indicatif Erirece** (**D.I.E.**; on dit eto: **imparfait**), c' est on tins di l' Indicatif ki codjowe li viebe å passé, po djåzer d' ene accion ki deure lontins (årvier do Nén Durant Indicatif Erirece).

## Cawetes di codjowaedje e rfondou walon

### å singulî
Å singulî, les cawetes di codjowaedje do D.I.E. candjèt sorlon les trokes di viebes (c' est l' seul cas avou les pårticipes erireces).
* **-éve, -éves, -éve** po les viebes del prumire troke 
:dji tchantéve come on råskignoû, ti passéves, il aléve, ele dimandéve.
* **-ive, ives, ive ** po les viebes del deujhinme et troejhinme trokes.
:dji magnive, dji waitive bén a mi, dji tcheryive co å bwès avou on ptit begnon, ti tcheryives, i waitive, ele loukive.
* **-eu, -eus, -eut**: po les viebes del cwatrime et cénkinme trokes.
: dji finixheu, dji prustixheu po dijh pwins, dji meteu e coleur, ti rodjixheus, ti bateus co å flayea, il esteut, ele tineut, ele ratindeut famile

### å pluriyal
Å pluriyal, ele sont les minmes dins totes les trokes.
* ås djåzants : **-ans** 
:nos (dji) tchanténs, rwaiténs, spepyéns, finixhéns, esténs.
* ås atôtchîs : **-îz** 
: vos tchantîz, rwaitîz, nos spepyîz, dji finixhîz, nos codîz.
* ås rwaitants : **-ént** 
:il alént, ele riwaitént, i spepyéns, i finixhéns, il avént.
	
## Dins les walons coinreces
### cawetes coinreces singulires
Å singulî, les cawetes candjèt bråmint d’ on payis a l’ ôte.
:Nameur : i tchanteûve (cawete **')
:[[Lidje]] : i tchantéve (cawete )
:[[Vervî]] : i tchanteût (cawete **')
:Dinant, Cînè : i tchanteut (= i tchantët) (cawete **')
:[[Metet]], [[Sint-Houbert]] : i tchantèt (cawete **') (minme son k’ e francès d’ asteure cawete )
:Li Viye Såm : i tchantût (cawete **')
:[[Libråmont]], [[Vå-dlé-Rozire]], [[Ôrdjô]] : i tchantét (cawete **')
:Bietris, Bive, Libin, Djodogne : i tchantot (cawete **')
:[[Fumwè]], [[El Lovire]] : i tchantoût : (cawete **')

Ci n’ est nén pattavå ki l’ cawete candje sorlon l’ troke di viebe. On trouve çoula e Roman Payis (Djodogne, Perwé) ( + ), sins spepieuse rîle. 

So l’ Årdene nonnrece (Bouyon, Bive, Libin) : todi  : i tchantot + i waitot + i r’nètchot + i finichot + i batot s’ feme

## e picård
E picård di Beldjike : i cant**wat** (k’ egzistéve dinltins e francès : il estoy = il èstwat).

Gn a eto l' cawete  e picård.

## Uzaedje
Il est sortot eployî po discrire ene sacwè, on fijhaedje divins l' passé.

Si pout i ossu discrire ene acostumance.
### Divins des fråzes condicioneles
Normåldimint e walon, dvins les fråzes condicioneles, on-z eploye avou l' adjondrece *si* passé purade li condicioneu prezintrece ou l' suddjonctif erirece a Lidje.

Po çoula, il atome k' on l' eploye come e francès, mins bråmint des soces di waloneus nel ricmandèt nén.

#### Uzaedje e l' plaece do condicioneu erirece
* *MAYANE. - Oho ! Si vs avîz intré on cwårt d' eure pus vite, vos l' *'trovîz*' cial. (Ele lyi mostere li fåtûle k' est toprès do calorifere.)*
Moulet

thumb|moultea d' cavale, avou s' mame

On **moulet** (frumele : ene **moule**), c' est biesse ås tetes del famile des tchvalidîs, ki provént d' on croejhlaedje inte on tchvå et ene ågne (u ene cavale et on grand bådet), et ki n' sait pont fé d' djonnes. 

## Sôres di moulets
Gn a d' l' adire inte les **moulet d' både** (provnant d' ene både et d' on roncin, F. *bardot*), bråmint pus ptit, et on **moulet d' cavale** (provnant d' ene cavale et d' on bådet d' grande sôre) bråmint pus foirt.


Haernaexhmint moulet.jpg
Cote bergui moulet.jpg


## Ovraedje des moulets
Les moulets sont esployîs po monter et dischinde des martchandeyes u des djins dins les hôts tienes, la k' gn a k' des pazeas. Les cis ki les moennèt sont lomés **moultîs**. E l' Walonreye, end aveut co ki boutént insi so les vås di Smwès disk' å 20inme sieke. Did la l' intrêye » dins l' motî Twisselman di Bouyon, dabôrd ki l' mot n' est dins nol ôte motî walon.

E l' deujhinme guere daegnrece, totes les ahesses militaires k' avént stî disbarkêyes pås Amerikins e l' Itåleye n' avént polou passer les Apnins (po rmonter so l' Otriche) k' a dos d' moulets. 

I fwaiynut l' minme bouye ki les berweteus dins les ancyinnès veyes avou des stroetès rowes. End a co insi e Marok (Feze) e l' Aldjereye, e l' Grece.


Moultîs Oucaymeden.jpg
Wa addj tcherdjî come on moulet.jpg
Fez (36492428900).jpg


I sont-st atelés come les tchvås po les ovraedjes des cinses.


Tcherwaedje mayisse.jpg
Mule Plough Team.jpg


## Operåcions so les moulets

On amede sovint les moulets, po k' i n' soeyénxhe nén si waeraxhes.

thumb
On fere les moulets come les tchvås.


Imådje:Amedaedje moulet.jpg|Amedaedje.
Imådje:ⵉⴷⵓⵔⴰⵔⵏⵓⴰⵟⵍⴰⵙ, Morocco 2017 (35981858993).jpg|Feraedje.
Imådje:Djaenisse moultea.JPG|On **moultea** avou l' djaenisse.
Menir

thumb|Menirs a Opagne (Werisse)

On **menir** (do burton *maen-hir*, longowe pire), c' est ene grosse pire dressêye pås Omes di l' Ådje del Pire (5000 divant Djezu-Cri). Ene des pus belès waibes avou des menirs, c' est Stonehedje, e l' Inglutere.

Ene grossse biestreye k' a stî cossemêye avou les Asterix, c' est ki les Gålwès fabriként des menirs (les Celes n' ont-st avnou e l' Urope Coûtchantrece fok e 5inme sieke divant Djezus-Cri).

Astok des menirs, les minmès djermêyes di djins bastixhént eto des dolmens, et des Grossès Pires come a Werisse et a Opagne.

## Djivêye des pires dressêyes e Waloneye
* Menir (u pårteye d' on dolmen) a Gouzêye
* Menirs (cromlech) a Fagnole
* Menir a Olin
* Menirs et dolmens a Opagne
* Menir a Velinne
* Menir a Veye-so-Inne
* Menirs et dolmens a Werisse
Påpe Djihan-På II

thumb|Djihan-På II å Braezi
**Karol Józef Wojtyła**  a skepyî li 18 di may 1920 a Wadowice, dilé Cracoveye, el Pologne et mori li 2 d' avri 2005 e Vatican. 

## Cårire
Il aveut stî  lomé påpe li 16 d' octôbe 1978, dizo l' no di **Djihan-På II** (on dit eto *Djan-Pål II*).

Djihan På II fourit li pus grand voyaedjeu des påpes di l' istwere. I fjha dipus d' 100 voyaedjes a l'etrindjir. Il a stî vnou deus côps el Walonreye.

## Idêyes
Il a fwait ene foice po raprotchî les crustins inte di zels, mins n' a måy adiercî s' côp di s' fé priyî a Moscou. Les rapoirts avou les Ortodosses dimorént foirt froeds.

Årvierdimint, il esteut bén veyou des Djwifs et des Muzulmans. Il a stî å Meur des Dislamintaedjes et il a stî rçû på rwè do Marok Hassan II, et eto på prezidint Palestinî Yasser Arafat.

Coraedjeuzmint, i pretcha siconte des gueres, inte did zeles li cene d' Irak, tot soucant dins les idêyes do prezidint amerikin G.W. Bush, ki shuveut portant li minme voye ki lu, årgår del moråle (lûte siconte di l' awortumint, evnd.)

Il a stî li prumî påpe k' a comprins li grand role ki les medias plént djouwer po fé li rclame do crustinnisse. On voeyeut bén k 'il aveut lu-minme djouwé teyåte di s' djonne tins.

On lyi a rprotchî si wårdiveusté dins tot çou ki rwaite li sessouwalité, et avou ça, li lûte siconte do sida. Il a pretchî siconte del pilule et des capotes, porshuvant les idêyes do Påpe På IV. Sapinse a lu, li seul moyén acceptåve esteut di s' rastrinde !

I n' a nén bodjî d' ene faflote sol dossire do mariaedje des priyesses et di l' ordinåcion des femes.

S' il a lûté siconte do comunisse et do nazisse, i n' a waire aidî les evekes d' Amerike latene siconte des gros capitalisses ki sont la les vraiys innmis des crustins.

Portant uminnmint, li pus bele des djesses da Djhan På II, ça  a stî di pardoner å djonne Trouk k' aveut sayî del touwer. Et eto di s' escuzer po les crimes passés fwaits å no di  l' Eglijhe catolike.
Mouzon

**Mouzon**, c' est ene pitite veye do dipårtumint des Årdenes, e France, al croejhete di Mouze avou l' rominne voye di Reims a Trèves

* Dimorants: 2.921 (1999)
* Limero del posse: 08210
* Dipårtumint des Årdenes
* Sitindêye: 34,43 km²
* Pont l' pus hôt: 158 metes

## Istwere
Di 971 a 1789, s' î troveut ene abeye benedictinne, k' a djouwi on moumint (13inme sieke) di béns e l' Årdene, come a Bive et a Pråjî.

## A vey
* Muzêye do Feute
* abeye do 13inme sieke, avou des beas orgues ki datént di 1723-1725.
Hu (veye)

**Hu** (a Mouhå et les ôtes viyaedjes tot åtoû, on prononce Hë (/hœ/) riscrît e sistinme Feller «Heu»  ; F. *Huy*, nl. *Hoei*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité,  el province di Lidje.

thumb|Sint Mingôl, sol Bassinea
thumb|Li "pontea" a divnou on gros et stocaesse pont
thumb|120px|posteure do Coirneu sol Bassinea a Hu

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4500**.
** davance : ** 5200**.
* Limero diyalectolodjike : **H 1**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Hu (mwaisse veye d' arondixhmint)
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Hutwès, Hutwesse; (F. *Hutois*).
** Sipotaedje Schitåd-e-Mouze (*hitâd-è-Moûze*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces di Hu]]
* Tcherå
* Tchamp d’ Côroe (*Côrû*)
* Pire ås Troes Potales
* Li Bassinea (*Bassinia*)
* Li Pontea (*Pontia*)
* Li Tchestea (*Tchestia*)
* Sol Grand-Plaece (*sol Grond-plèce*)
* Å Tiyoû (*Â tiyou*)
* Inte-deus-Poites (*Inte-deus-pwètes*), Li Poite des Aveules (*Pwète des aveules*)
* Sint-Cwelin
* Les vegnes (*les végnes*)
* Falijhe  (*Falhize*)

## Djeyografeye
Hu est raiwé d' Mouze, ey des aiwes di Mouhagne et Hoyou ki s'&nbsp;î vnèt egoliner dins Mouze.

Ci sreut cisse dierinne rivire, *Hoyou*, k'&nbsp;åreut dné l'&nbsp;no del veye di *Hu*.

## Istwere
E 1066, les Bordjoes ont bén vlou rbasti Hu (k' aveut broûlé) s' il avént des droets. Ç' a stî l' prumire tchåte wice kel Prince-Eveke a ricnoxhou des droets azès bordjoes.

## A vey
thumb|prononçaedje des merveyes di Hu
Les cwate merveyes di Hu -avou des mots ki fwaiynut rima:
* li coledjåle, avou si *Rondea* (ene rôze k' est dins l' tour).
* li *Pontea* (li pont so Mouze).
* li *Bassinea* (li fontinne del grande plaece).
* li Tchestea (Citadele, li fôrt di Hu).
On radjoute 
* li monumint da "Li Bea" (Joseph Lebeau)

## Tuzance walone
* Soces pol walon :
** Li Coirneu
** Li Cavea hutwès
* Sicrijheu e walon :
** Robert Boxus a scrît ene pårt di si ouve e notant l' accint di Hu (sapinse k' i n' dit lu-minme).
* Accint do walon : 
** li betchfessî ea est sol cogne namurwesse (-ia), çou ki n' egzistêye ki la, po les veyes ki sont dins l' Province di Lidje : *pontia, tchestia, bassinia*
** Li betchfessî ea est sol cogne lidjwesse (è) : *plèce*
** Li betchfessî å s' î prononce "â" : *hitâd*

## Sourdants et pî-notes
Poitchrece

Gn a deus Poitchrece el Walonreye :
* Poitchrece-e-l'-Årdene
* Poitchrece-e-Condroz

Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Simon li scrinî (teyåte)

thumb|coviete do replaidaedje da Haust
**Simon li scrinî**, ki l' vraiy tite, c' est "*Le Mayeur ruiné par sa charge ou Simon l'Escrini comédie en wallon fort risible*", c' est ene rimêye pîce di teyåte e cwate tåvleas, rexhowe a Vervî diviè 1760, et k' on n' sait kî çki l' a scrît. C' est ene des pus viyès pîces di teyåte e walon kinoxhowes disk' asteure.

Elle a stî rtrovowe et replaideye pa Jean Haust amon Vaillant Carmanne a Lidje e 1934.

Li pîce a dandjreus stî scrîte pa on notaire, ca gn a des passaedjes d' akes di notaires ki sont scrîts dins les régues d' adon. I sont scrîts e francès administratif di ç' tins la.

Li tecse est rindjî å l° **365** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*Simon l'ébéniste*".

## Kitaeyaedje di l' ouve
Li pîce kimince pa on dvant-z-ouve, come les dramatikes des Greks, la k' on esplike li tinme et dmander escuze si les djouweus ont må djouwé.

Li dierinne sinne ki n' apoite rén, mostere li vî mayeur k' est resseré, et k' on "disgonfele" avou ene prudje. Cisse pitite piceure scatolodjike la (k' creyeut k' i faleut di totes foice aveur po fé rire) si rtrouve dins bråmint des tecses walon do 18inme sieke.
Joseph Lebeau

thumb|dessén da Djôzef Libea
**Joseph Lebeau**, e walon, **Djôzef Libea** (a Hu, on prononce ***Libia***), c' est on politikî k' a skepyî a Hu li 3 d' djanvî 1794 et-z î mori li 19 di måss 1865.

C' est lu k' ala rçure li rwè Yopôl Prumî, novelmint lomé Rwè des Bedjes, cwand a-st arivé d' Inglutere, e 1831. 

Pus tård, i fourit prumî minisse del Beldjike (1840-1841), après Barthélémy de Theux de Meylandt, et dvant Jean-Batiste Nothomb. 

Il a s' posteure a Hu.

## Si djonnesse, des trevéns holandès
I vna-st å monde a Hu, ey esse beacôp aclevé di s' mononke k' esteut priyesse al pårotche di Hanut. Pus tård i dvénrè cler.

I studia li lwè a l' univiersité d' Lidje, eyet divni pårlî e 1819.

C' est a Lidje k' i frè camaeråde avou Tchåle Rodjî eyet Paul Delvaux. C' est avou zels k' i va ahiver, e 1824, todi a Lidje, li gazete "*[[årmonak da Matî Lansbert|Mathieu Laensbergh]]*", ki divna pus tård "*Le politique*". Cisse gazete la aida li pårti catolike a s' mete avou les liberås siconte do minisse Van Maanen, sins s' mostrer schåynetmint disconte do Rwè Wiyåme prumî.

Libea n' cwerive nén après l' dispårtixhaedje del Beldjike d' avou l' Holande, mins li revolucion el foircixha a prinde cisse voye la.

E 1830, i fourit-st evoyî come riprezintant do payis d' Hu å Congrès Nåcionå.

## Si cårire el Beldjike
Minisse des afwaires etrindjires do Govienmint provizwere (1830-1831), sol termene del redjince da Surlet de Chokier. 
C' est lu ki va propôzer Leyopôl di Sasse-Cobork come rwè des Bedjes.

I divna minisse del djustice e 1932.

I fourit tchoezi deputé po Brussele e 1833, eyet wårder on sidje e pårlumint disk' e 1848.

Cåze d' adires avou l' rwè, i s' rissaetcha come minisse del djustice e 1834.

E 1839, c' est lu ki sina li Påye des 28 årtikes. Ladvins, on rindeut al Holande des bokets des dutcheyes do Limbork eyet do Lussimbork. On l' ataca, adon, tot l' ametant d' aveur  trayi les interesses del Beldjike.

I fourit eto govierneu del province di Nameur (1838), ambassadeur al diete di Francfoirt (1839).

E 1840 i meta so pî on govienmint liberå, mins ki n' dura waire : do 18 avri 1840 å 13 d' avri 1841.

A dater d' adon, i n' ocupa pus nole plaece dins l' govienmint. Mins s' continouwa-t i di sotni les idêyes liberåles eyet siconte-clericåles.

## Ses scrijhaedjes
* **La Belgique depuis** (*Li Beldjike dispoy*) 1847 (Brussele, 4 vols., 1852);
* **Lettres aux electeurs belges** (*Letes åzès electeus bedjes*) (8 vols., Brussele, 1853-1856); 
* **Souvenirs personnels et correspondance diplomatique 1824-1841** (Sovnis da minne eyet corespondince diplomatike 1824-1841'') (Brussele, 1883, eplaidî pa A. Freson).

## Hårdêye difoûtrinne
* Messaedje da Djhan-Pire Dumont ki n' a nén stou léjhou divant l' posteure da Djôzef Libea li 27 di setimbe 2004