Lingaedjes romans

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; **lingaedjes romans**
----
vignette|352x352px|Lingaedjes romans
Les **lingaedjes romans** c’ est les lingaedjes k' ont vnou foû do latén.

I provnèt d' l' evolucion do latén e-n on patwès (lomé patwès latén) après l' tcheyaedje di l' Impire Romin Coûtchantrece e 476.

## Mwaissès piceures
Les mwaisses ponts comons etur ces lingaedjes c' est:
* Piete do sistinme di declinåjhons des nos (i n' a k' e roumin k' i gn a co ene pitite sacwè)
* Les troes djinres do latén classike ni sont pus k' deus (såf e roumin)
* Aparexhaedje des årtikes
* Candjmint do codjowaedje; li futurrece do latén est rovieye, al plaece ene nouve futurrece eyet on condicioneu sont fwaits a pårti d' l' erirece durant di *habere*

## Rindjmint des lingaedjes romans
* **ibero-roman:**
** castiyan, portuguès, galicyin, liyonès
* **occitano-catalan:**
** catalan, occitan
* **italo-roman:**
** itålyin, sicilyin, toscan, napolitin,...
* **[[francoprovinçå]]**
* **[[lingaedjes réto-romans]]:**
** roumantche, fôrlan,...
* **galo-roman** u **[[lingaedje d' oyi]]:**
** francès, walon, picård, galo,...
* **iliro-roman:**
** dalmate (distindou)
* **[[roumin]]**
* **[[sarde]]**

## Comparåjhons des lingaedjes romans
On pout comparer les lingaedjes romans sorlon sacwants criteres po ndè fé sacwants grands groupes

### Plurials
I gn a deus groupes, les cis ki fjhèt les plurials tot radjoutant on *s* al fén, eyet les cis ki candjèt l' voyale del fén, metans *o* ey *e* ki divnèt *i* oudonbén *a* ki dvént *e*.

End a ki pinsèt ki les fômes avou "s" vinèt di l' acuzatif eyet les cenes avou voyale do nominatif; mins des ôtes pinsèt purade ki ça venreut po tos les lingaedjes di l' acuzatif, mins ki po des lingaedjes k' i gn a li "-s" al fén s' a candjî en on son di dmey voyale "-y" et poy divni "-i"; come egzimpe di çoula i mostrèt li prono itålyin "noi" (nozôtes) ki vént bén do latén "nos". 

* Avou voyale: italo-roman, roumin.
* Avou *s*: ibero-roman, occitan-catalan, galo-roman, réto-roman

### Piete del voyale al fén
Des lingaedjes k' i gn a on pierdou l' voyale al fén des mots k' i gn aveut e latén; des ôtes l' ont wårdé.
Metans: *lupus*, *luna* e latén ki divnèt *loup*, *lune* e francès (dins l' vî tins li *p' esteut oyou)

* Wårdant les voyales al fén: ispano-roman, italo-roman
* Wårdant l' voyale rén k' pol femrin: occitano-catalan, roumin
* Pierdant l' voyale di fén: galo-roman

=== "Plus" ===
Li mot eployî po dir "di pus" pout vni do mot latén *plus*, ou co di *magis*.

* *plus*: galo-roman, italo-roman
* *magis*: ibero-roman, occitano-catalan, roumin

=== *Sedecim* ou *Decem et sex* ===
Li limero *saze* (16) est fwait pa des lingaedjes k' i gn a sol fôme *sijh-dijh*, tot come les limeros di 11 a 15; et sol fôme *dijh et shijh*, tot come les limeros di 17 a 19, pa ds ôtes lingaedjes.

* *Sedecim*: francès, walon, catala, itålyin, roumin
* *Decem-et-sex*: portuguès, castiyan

=== *Habere* et *tenere* ===
Les viebes *habere* eyet *tenere* ont evolouwé di manire diferinne po sinifyî "tini", "aveur", come aidant viebe ("aveur (fwait)") et co po dire "i gn a".

E walon metans, c' est: *tini*, *aveur*, *aveur (fwait)*, *aveur* (i gn *'a**); dj' ô bén ki ça vént respectivmint di l' evolucion di ''tenere'', ''habere'', ''habere'', eyet co ''habere''.
On mostere çoula tot scrijhant "THHH".

E castiyan c' est: ''tener'', ''tener'', ''haber (hecho)'', ''haber'': TTHH.

En itålyin c' est: ''tenere'', ''avere'', ''aver (fatto)'', ''essere'' (c**'è*'): THHE.

* TTTT: portuguès do Braezi
* TTTH: portuguès, galicyin
* TTHH: castiyan, catalan
* THHH: francès, walon
* THHE: roumin, itålyin - E c' est po *essere* (itålyin) eyet *este'' (roumin)

### Aveur ou esse come aidant viebe
Des lingaedjes k' i gn a eployèt "aveur" come aidant viebe po tos les codjowaedjes copôzés; dismetant ki des ôtes eployèt eto "esse" avou sacwants viebes, copurade les cis ki dnèt ene idêye di mouvmint ou di divni.

* Tofer "aveur": portuguès, castiyan, roumin, walon,...
* "Aveur" eyet "esse": catalan, francès, itålyin

### Tåvlea comparatif