open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Såvadjès biesses et såvadjès plantes

Les **såvadjès biesses et såvadjès plantes**, c' est les biesses ki n' sont nén aclevêyes, et les plantes ki n' sont nén ahivêyes pa les djins. Et co des ôtès sfwaitès vicantès sacwès, ki n' sont ni plantes ni biesses, come les tchampions-åbussons, protozowaires, bactereyes evnd. 

## Sacwants esplikêyes
Les såvadjès biesses polnut esse tchessêyes ou resserêyes dins des djårdéns d' aclimatåcion, oucobén esse tinowes come biesses di cpagneyes. 

Les såvadjès plantes polèt esse codowes po wårniteures (såvadjès fleurs) ou come yebes ås maladeyes.

Li nombe di såvadjès biesses et såvadjès plantes e-n on metou cotoû dinèt si biyovaryisté. Cisse-ciale est waiteye asteure come on mwaisse muzura d' on diswalpaedje duråve.

## 
* Memwere so les nos walons des såvadjès biesses et plantes di Leglijhe

## Pî-note
Lete K

Li **lete k** (grande lete “K”, pitite lete “k”), c' est ene des cenes ki rprezintèt l' son K dins l' alfabet latén. 

Les ôtes letes ki polnut rprezinter ci son la, avou, c' est les letes C et Q.

##
Lete Q

thumb|250px|Grands et ptits Q (letes d' imprimreye)
Li **lete Q** (grande lete “Q”, pitite lete “q”), c' est l' 17inme lete eyet l' 13inme cosoune di l' alfabet latén.

C' est ene des cenes ki rprezintèt l' son K dins sacwants lingaedje scrîts avou cist alfabet la. 

**Ele ni sieve nén e [[rfondou walon]]**.

Les ôtes letes ki polnut rpezinter li son K, avou, c' est les lete K et C.

## Eployaedje del lete Q e-n ortografeye do walon
Li lete Q est eployeye coramint e sistinme Feller. Å pus sovint shuvowe del Lete U:
:*, , , , , , .
C' est come çoula k' elle aparexheut ddja dins li [[scrîta]] mins e lûtance avou li [[lete K]], et pacô li [[scrijha CK]]:
:*

Divant li lete W, on l' pout trover tot seule dins sacwants scrijhas do walon do Levant et co pus rålmint ôte pårt.
:'', .

Li lete Q n' est pus eployeye e rfondou walon (loukîz a: scrijhaedje do son K).
Efance

L' **efance** ou li **djonne tins** ou les **djonnès anêyes** ou li **ptite djonnesse**, c' est l' ådje del veye la ki l' efant crexhe, normålmint dizo l' mambornance di ses parints.

L' efance shût li ptite efance ey esse shuvowe del laide ådje.

## Ocupåcions des djonnès anêyes
* djeus et djouwets.
* scoles : pitite sicole et scole primaire

## Maladeyes des djonnès anêyes
* rovioûles
* boufletes
* ratchitisse
* fivlinne
* ploketes d' aiwe

## Rujhes des djonnès anêyes
* efant-sôdård
* margougnaedje des efants
* ovraedje des efants

## Alére
*L'enfance en Wallonie* Muzêye do vicaedje des Walons, Lidje, 1973, (adrovaedje da Roger Pinon pp 5-89).
Efant

[thumb|Efants d' [Viyance e porminåde po ene sicole di walon]]
[thumb|efants d' on coulot d' barakes a [El Djadida]]
Èn **efant**, c' est ene djin k' est ki crexhe, et - normåldimint - esse aclevêye pa ses parints. I vike si efance.

On **påpåd**, c' est èn efant ki vént di skepyî.

On **ptit efant**, c' est onk k' a inte 2 et 5 ans (il est dins l' pitite efance).

Ordinairmint, on cåze d' efant, sins radjouter d' addjectif, po les cis inte 6 et 10 ans.

On **grand efant** ou **rafoirci gamén** (**rafoirceye gamene**), c' est onk (ene) k' a inte 11 et 16 ans, et ki va moussî dins l' laide ådje (biyolodjicmint, divni ome ou comere).

## Motlî
Èn **efant** di seke omrin est lomé coramint : , , , , , , , , , , , , .

Èn efant di seke femrin est coramint lomé : , , , , , , , , .

## 
* Dipus d'&nbsp;racsegnes so les efants-sôdårds 
* Dipus d'&nbsp;racsegnes sol margougnaedje des efants
* Dipus d' racsegnes sol boutaedje des efants

## Pî-note
Fwin

Li **fwin**, c' est l' estance d' ene djin ou d' ene biesse ki n' a nén a magnî assez.

Cwand bråmint des djins mankèt d' amagnî, on dit k' i gn a pômagne.

Li fwin pout fé toumer ene djin flåwe: c' est l' mwaijhe fwin.

## Biyolodjeye del fwin
Li mancance di souke dins l' sonk va esse rissintou pa des pårteyes do vî cervea. C' est la ki les candjmints do metabolisse et del kidujhance vont esse escoursis.
Pômagne

Li **pômagne**, c' est cwand gn a bråmint des djins k' ont fwin, e-n ene metowe plaece sol Daegne, tantea k' end è morèt.
Ouy-di-boû

* ouy-di-boû (plante) (*Arnica montana*)
* ouy-di-boû (bastimint)

Èn ouy-di-boû n' est nén èn ouy d' on boû
Motlî des apoticåres

Li **motlî des apoticåres**, kel tite e francès, c' est *Vocabulaire de l'apothicaire-pharmacien*, c' est on motlî ramexhné pa Charles Semertier, eplaidî dins l' BSLLW, 1891, (deujhinme rîlêye, T.16, pp. 105-218).
 
Riprins come l° **E133** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Shuvance
Les nos d' plantes u d' botanike di ç' motî la sont rprins (avou l' rahouca **[[SEM]]**) dins G100, mins sins wårder li mwaisse ortografeye.

## 
* Scanaedje do motlî
Clairs di lune (tecses)

thumb|Coviete
**Clairs di lune** (*Clérs di leune*), c' est ene schôtlêye di tecses (prôzes et arimés) sicrîts pa Henri Van Custsem inte 1915 et 1941.

Li live a stî eplaidî e 1941. Il a stî tot imprimé a l' imprimreye da N.Edg. Piérard a Djilî li 29 di nôvimbe di ciste anêye la.

Li dessén del coviete a stî toirtchî pa Ben Genaux.

Tchaeke des tchaptrês e walon est dvancî pa on ptit motlî des målåjheys mots.

## Kitaeyaedje do live
* p. 1: sorcoviete divintrinne : dicåçtêye å "Lieutnant Henri Van Custsem", n° 988, Blok A, tchambe 318 *Oflag II A, [[Prenzlau]]), çou ki leye a pinser ki li scrijheu esteut prijhnî e l' [[Almagne nazeye]].
* p. 3:coviete divintrinne, avou ene idêye do contnou : *fantaisie, vers et prose''.
* pådjes 5-10 : Sol tite "1915", gn a la cénk powinmes e francès.
* pådjes 11-33: Sol tite "1920", deus arimés et deus prôzes e walon.
* pådjes 35-46: Sol tite "1930", deus prôzes e walon.
* pådjes 47-54: Sol tite "1940", èn arimé ey ene prôze e walon.
* pådjes 55-76: Sol tite "1941", on long powinme di ût rondeas ("Clair di lune e l' ivier", ki dene li tite å live) ey ene novele (Ey après ?).
* p. 76: Tåve
* p. 77: Ouves do scrijheu.
Growe (discramiaedje)

* growe (oujhea) (*Grus grus*, gros oujhea ki voyaedje pacô avou l' såvadje åwe)
** growes (growidîs, *Grus spp* et *Balearica spp*)
* growe (éndjin)
* growe (sitoelreye)
Marcelle Uyttebrouck

**Marcelle Uyttebrouck**, ki sene pus sovint **Marcelle Fochon-Uyttebrouck**, c' est ene sicrijheuse e walon k' eplaideye dins *[[Li Soverdea (gazete)|l' Sauvèrdia]]*.

C' est kécfeye li sour da Odile Uyttebrouck.
Loyaedje (linwince)

Li **loyaedje**, c' est li prononçaedje d' ene halcrosse ou doirmante cossoune å coron.

E walon, li loyaedje si fwait å pus sovint avou on halcrosse S metou al fén d' on mot, et ki l' mot ki shût cmince pa ene voyale.

:*l' ome, les comeres; le*'s** omes ''(/lɛ_z_ɔm/)
:''ene bnamêye åme; des binamêyès åmes ''(/binamɛːjɛ_z_ɔːm/)

Li loyaedje est todi fwait po ristoper on [[ahiket]].

Cwand li prumî mot n' a nole halcrosse cossoune å coron, on pout radjouter ene [[lete di beloyance]].
:''po + awè => po**-z''' awè (/pɔ_z_awɛ/)

## Sourdants
Rôguiaedje (discramiaedje)

* candjmint del vwès d' onk k' a on må d' goidje (on dit eto k' il a l' rôguia ou on rôguea).
** rôguea ås veas
* respiraedje avou do brut d' onk (ene) ki va mori : tchaeke respiraedje si lome on råle ou rôguion ou rôguea.
* brut d' contintmint des colons.
Roger Henrotay

**Roger Henrotay**, a skepyî li 28 d' may 1949 à Vivgni. C' est on fotbalisse bedje. I djowe è mèy dreût ou bin a hintche.

I djouwa avou Standård, Sportigne di Tchålerwè èt RFC  Lidje ènn' Walonreye. I djouwa ossi avou l'èkip nåcionål di Beldjike, i marca on gôl avou conte Escôsse.
Vivgni

**Vivgni**, c' est on viyaedje el province di Lidje, el Waloneye.

## Etimolodjeye
**Vivgni** vénreut do fwait ki les moennes, k' avît abagué drola, veyît voltî les véns d' cist edroet ci.

## Referinces eyet sourdants
Venezwela

Li **Venezwela**, c' est on payis d' Amerike nonnrece sipagnol-cåzant, al Bijhe do Braezi ey al Nonne del Colombeye.

## Istwere

### Dislaxhaedje
E 1797, ene binde di Venezwelyins creyoles avît sayî di s' dislaxhî del Vice-rweyåté di Nouve-Granada, ene colneye espagnole. Mins nerén, ça ava fwait berwete. Il ava falou ratinde li 5 di djulete 1811 po k' el republike des **Estats Unis do Venezwela** soeye askepieye avou l' poûssance da Simón Bolívar eyet da Francisco de Miranda. Totfeye, l' Espagne dismonta cist Estat la.

Deus ans après, on meta so pî l' deujhinme republike do **Venezwela** po sey aflaxheye co on côp, e 1815. Li troejhinme republike vént l' anêye k' ava shuvou, todi sol manaedjaedje da Simón Bolívar. Ça ava duré disk' å 15 di fevrî 1819, djoû di l' askepiance del Grande Colombeye. E 1826, ci payis ci est cpårti e troes avou l' **Venezwela**, d' on costé, poy el Republike di Nouve-Granada avou l' Ecwateur, d' èn ôte.

### Asteure
Inte 1999 eyet 2013, c' est Hugo Chávez ki prezidéve el **Venezwela**, disk' al moirt. Pindant l' dijhnêye 2000, ci payis ci a cnoxhou ene grande crexhance economike avou ene amidrance eto dins les dominnes sociåles&nbsp;: santé, acsegnmint, paregzimpe.

Avou&nbsp;; metans&nbsp;; ene desse ki, leye ossu, crexhe d' pus e pus, eyet l' raptitixhance do pris do petrole, li payis a divnou pus pôve eyet les dmorants ont cmincî a-z awè deur po mindjî ubén po covri les prumîs adjôs.

Tot shuvant Hugo Chávez, li termene da Nicolás Maduro n' a nén stî trinkile nerén. Li ritchesse do **Venezwela** a dischindou ås alintoûs d' 75% etur 2014 eyet 2020. Si prezidince ît pår rlomêye po des rujhes d' ecråxhaedje u co po ene deurté conte les opôzants politikes. Li 3 d' djanvî 2026, Nicolás Maduro s' a fwait disdjoké påzès Uyessês.

## Djeyografeye
* Caracas
* Maracaibo.
* Mérida

## Referinces eyet sourdants
Tchabot

thumb|
Li **tchabot** u **tchacåd**, c' est on ptit plat pexhon avou des grands pwels ås mashales. Ey ene grosse tiesse.

Il est foirt corant dins les .

 : *[[Cottio gobius]]*

Mins gn a eto des ôtès sôres di tchabots.

## Pexhe
On l' pout pexhî al fortchete. On l' apice inte ses deus mwins k' on aprepeye tot doûçmint d' lu.

## Uzaedjes
I pout siervi d' amoice po les trûtes.

## Dins les såvaedjes nos di dmorants
Sont lomés:
* les Tchabots: les dmorants di Lsive
* les Tchacåds: les dmorants d' Arjhi

## Sourdants
Pexhon

On **pexhon**, c' est ene sôre di biesse ås cronzoxhs ki vike dins l' aiwe.

On pexhon bodje tot fjhant aler ses naivurons. I respire tot hapant l' ocsidjinne di l' aiwe ki passe dins ses brantcheyes, mucheye dirî çou k' on lome l' oraye.

*Les [[biesses ås tetes del mer]] ([[balinne (biesse)|balinne]], [[dofén]]) ni sont nén des pexhons.*

## Sôre di pexhons
* a l' assulon di leu biyonaxhe :
** pexhon d' mer (come li herin)
** pexhon d' doûce aiwe (come li trûte ou l' brotchet)
** voyaedjant pexhon, ki vike ene pårteye di s' vicåreye el mer, et l' ôte pårteye ezès doûcès aiwes (anweye, såmon, alôze)
* a l' assulon di leu diswalpaedje
** pexhons ås oxheas (cåzu tos les cnoxhous pexhons)
** pexhon ås tinroxhs (come les rakins, nén si diswalpés)

## Li pexhon come amagnî
Li pexhon est foirt ritche e proteyenes. Si cråxhe est fwaite di crås seurs nén bôrés.

Les docteurs ricmandèt di magnî do pexhon onk a deus côps l' samwinne.

## Produjhaedje di magnåves pexhons
Les magnåves pexhons sont prodûts tot les pexhant (dins l' mer ou les doûcès aiwes).

Sacwants pexhons sont-st aclevés dins des cinses pexhinreces. I polèt esse pexhîs pås "cinsî", ou esse metou dins des vevîs pexhreces po esse pexhî pa des pexheus po leu plaijhi.

## Santé
Maladeyes des pexhons

## Referinces eyet sourdants
Mot di sclameure

On **mot di sclameure**, c' est on mot ki s' mete al tiesse d' ene fråze di sclameure.

:* elle est nozêye, vosse pitite båshele !
:* ureu li ci ki distele aprume a 60 ans ! ''(S117)
Marlanwé

**Marlanwé** (F. *Morlanwelz*) u co e Feller ***Marlan.wè***, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.

 

 

 
## Ban d' Marlanwé
* Marlanwé-Marimont
** Marlanwé (viyaedje)
** Marimont
* Carniere
* Oumont (ou Mont, Li Mont (Marlanwé), Sinte-Aldegonde (viyaedje))
 
## Economeye
Rivnou par djin : 17,1 a 18,7 (meye uros) e 2003, çou k' est l' cwatrinme categoreye so 5. 

## Sourdants
Carniere (Walonreye)

**Carniere** (la-minme *Carniére*,  F. *Carnières*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Marlanwé, el province do Hinnot.

thumb|el viyaedje d' å lon

*Gn a eto èn ôte "Carniere" el France.*

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **7141**
** davance : **6508**
* Limero diyalectolodjike : **Th 7**.
* Arondixhmint : Twin
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Sipotaedje: les Rascourtis (Rascourcis).

## Tuzance walone
Liliane Faes esteut did la.

## Sourdant
Aberwetaedje

Èn **aberwetaedje**, c' est l' aminaedje so si prôpe éndjole d' on fitchî k' esteut ene sadju sol Daegntoele.

Li voyaedje contråve si lome **[[eberwetaedje]]**. Les deus eshonne si lomnut des berwetaedjes éndjolikes.
Li Mont (Marlanwé)

**Li Mont** (dlé Marlanwé) ou **Sinte-Aldegonde** (la-minme dins ene fråze : * mont*, Ou Mont, retroclé Oumont; F. *Mont-Sainte-Aldegonde*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Marlanwé, el province do Hinnot.

* Limeros del posse :
** asteure : **7141**
** davance : **7151**
* Limero diyalectolodjike : **Th 6**.
* Arondixhmint : Twin
Grand Atlasse

Li **Grand Atlasse**, c' est ene tchinne di montinnes metowe å mitan do Marok.

Si pus hôte cresse, c' est li Djebel Toubcal ki monte a 4167 metes.

Il s' a ahivé tins do ploymint alpin.

## Plaeçmint
Li Grand Atlasse si stind a Bijhe, tot discrexhant, et divni li Moyinatlasse. A Nonne, i crombeye viè l' Coûtchant et s' aler "neyî" dins l' Oceyan atlantike, inte Agadir et Swira.

Å mitan, et å Coûtchant, i s' abaxhe sol plin do Hawouze. Mins c' est come s' i risbictêyreut ene miete pus, la ki les Djebiletes vinèt foû d' tere. Li troejhinme wache do minme ploymint a dné des mierseus tienes come li Djebel Xhedar.

## Plantes et biesses
### Plantes
* Pectî fenicyin
* Arganî

### Såvadjès biesses
* Moflon ås hozetes

## Economeye
* aclevaedje des gades.
* coutivaedje do cladjot d' corti (irisse d' Almagne).
* Tourisse

## Tuzance

* Amazir
* Taskiwine

## Dimorants
Li Grand Atlasse est peuplé d' amazirs (Berberes) ki djåznut l' amazir avou l' accint techelheyt.

## Avey
* Oucaymeden : eståcion di ski (decimbe a fevrî, cwand i nive).
* Vå des Ayites Bougmesse, foirt touristike, avou dipus d' 30 djîsses e viyaedje.

## 
Rotaedje dins l' Grand Atlasse so fond d' tchansons e walon.

## Pî-note
Henri Anceau

**Henri Anceau** a skepyî a Åtébas (Province do Lussimbork) li 24 di djun e 1898, et a morou a Parfondveye li 17 di may e 1923.

Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès.
Pazea (toponimeye)

**Pådje des mots "pazea" et " pî-sinte" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve les mots "pazea" et pî-sinte" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## pazea
* Ridû : li pazea d' Tchitchron

## pazon
vî vî mot

## pî-sinte

## ?

* Råcoû : li pazea del diele
Albert Bilquin

**Albert Bilquin** a skepyî a Djambe li 25 di setimbe e 1894. 

C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.

Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Louis Bodart

Il a skepyî a Nameur li 17 d' octôbe e 1864. Il a morou a Lidje li 6 di decimbe 1942.

C' esteut-st on scrijheu e walon.

Di s' mestî, il esteut ôrlodjî et opticyin.

## Ouve pol walon
Onk des prumîs scrijheus d' teyåte e walon do payis d' Nameur, avou s' prumire pîce, «Li calote da Zidôre». Li pîce fourit creyêye a Nameur li 19 d' octôbe 1889.

Après çoula, i ndè va co scrire 24 ôtes. C' est des meyes di djouwaedjes ki ses pîces ont yeu. 

Il a eto scrît sacwants monologues et des tchansons so des airs da Ch. Antoine, ki ls eplaidive so foyous volants.

C' est lu ki meta so pîs li gazete e walon Li Cwârneu e 1904, et î scrire disk' a l' atacmint del guere di 14, la k' el gazete si djoca.

## Hårdêyes difoutrinnes
* 

## Sourdant
Xavier Bodart

**Xavier Bodart** a skepyî a Namur li 15 di nôvimbe e 1835, et a morou a Sint-Djosse-al-Bijhe li 19 di djun e 1901.

C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.

Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' motî Pirsoul.
Louis Boland

**Louis Boland** aveut skepyî a Nameur, li 5 di djun e 1865. Il a morou drola, li 11 di nôvimbe 1940. C' esteut-st on scrijheu e walon.

## Cårire
Il boutéve al posse.

## Referince
Victor Collard

**Victor Collard**, c' est on scrijheu e walon et on tchansonî. Il a skepyî a Dinant li 11 di djulete e 1857, et a morou  li 8 di setimbe e 1902.

## Pî-notes
Philibert Danzin

Il a skepyî a Nameur li 24 d' avri e 1884.  C' esteut-st on scrijheu e walon.

Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Gustave Arnould

**Gustave Arnould**, c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon. Il a skepyî a Ame, li 11 di måss e 1891. 

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Armand Demanet

**Armand Demanet**, c' esteut-st on scrijheu e walon. Il a skepyî a Nameur li 5 di djulete e 1808, et a morou a Marche-en-pré li 28 di may e 1865.
Joseph Demanet

**Joseph Demanet**, c' esteut-st on scrijheu  e walon. Il a skepyî a Dinat li 2 di may e 1836, et a morou  li 23 d' djulete e 1917.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
François Dury

**François Dury** c' esta-st on scrijheu e walon. Il ava skepyî a Dinant, li 5 di may e 1856, et ava morou a Tchålerwè, li 9 di avri e 1924. 

## Ovraedje

* *One pasquée on djoû d' novel an*

## Referince eyet sourdant
Joseph Laubain

**Joseph Laubain** (ki s' fijheut eto lomer «Jean Bloutois»), c' esteut-st on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Djiblou li 28 di fevrî 1877. Il î a morou li 2 di fevrî 1952. 

Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès.

Di s' mestî, il esteut èn industriyel (dandjreus divins l' coutelreye).

## Ouve pol walon
E 1906, i scrît ene pîce d' èn ake, «Li somnanbule».

On lyi doet ene tchanson e walon so Djiblou, divnowe come li «tchanson oficire» del veye e 1949 (Tecse vaici).

Il esteut mimbe des Relîs namurwès.

## 
* 
*  Tchantaedje d' «Efants d' Djiblou» 
*  si biyografeye et deus d' ses tecses so l' waibe do «Rweyå Ceke Årt ey Istwere di Djiblou»
Ernest Lambotte

**Ernest Lambotte**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 14 di djanvî 1883 a Sovet, ey a morou li 11 di djanvî 1926.

Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Guere civile siryinne

400px|vignette
Li **revintreye siryinne di 2011**, c' est ene revintreye do peupe di Sireye k' a cmincî li 25 di måss 2011. Ci fourit l' céncwinme des revintreyes arabes di 2011, après les cenes d' di Tunizeye, d' Edjipe, di Libeye et do Yemen.

Elle ataca dins ene veye do Nonne do payis, Daraa. Adonpwis, mågré des touwaedjes di metingueus pa l' årmêye et les milices do pårti Baath, si spåde totavå l' payis disk' å djoû d' ouy.

Ele mostra e grand djoû l' eriråcion do sistinme politike del Sireye, tinou pår astok pa l' minorité des Alawites pal voye do pårti Baath dispu les anêyes 1960.

Come dins les ôtes riclamaedjes do prétins arabe, li Daegntoele djouwa on grand role po fé cnoxhe les laidès keures des policîs et militaires. Ca les gaztîs n' avént nén droet d' aler vey cwè. Pås rantoeles di soçnaedje, les djonnes Siryins aprindît li codujhance do minme redjime tins del revintreye di Hana e 1982. Et aveur do coraedje po n' si nén leyî språtchî come adon (loukîz a Revintreyes arabes di 2011 : Cåzes : Rivindje po des macsådaedjes passés.

Les metigueus n' avént nole åre po-z afronter les djindåres ki saetchént å fizik dins l' flouxhe des djins. Gn ava dipus d' 1500 touwés et des cint et des cints rclameus d' ramassés et margougnîs del police.
Foetite distrujhante

Li **foetite distrujhante** u **foetite grangreneuse**, c' est ene maladeye des berbis k' avind l' foete ki dvént tot carmoujhî.

Li cåze, c' est li  djouwaedje-eshonne di *[[Clostridium novyi]]*, ene bactereye, et del dewe do foete (*[[Fasciola hepatica]]*).

Li foetite grangreneuse intere dins l' categoreye des tocsemeyes des boyeas (eterotocsemeyes).

Li minme maladeye si rescontere eto so les bovrins et les pourceas, mins dins des ôtes condicions d' aparexhance (nén dandjî del dewe do foete).

## Minêyolodjince
Li maladeye ni s' rescontere ki dins les teréns la ki l' grande dewe do foete si pout diswalper. Sacwants teres årziyeuses, et des plaeces tofer enaiwêyes.

Elle acsût purade les berbis di deus troes ans d' ådje.

## Senes clinikes
Come les ôtes eterotocsemeyes, li biesse creve d' on plin côp (moirt subite), copurade les agneas.

Dins les berbis eploctêyes siconte di *Clostridium novyi*, li maladeye pout durer sacwants eures, disk' a sacwants djoûs. Sol fén, li biesse si va coûtchî so s' pwetrene, et crever insi. C' est foirt råle dins les maladeyes des biesses, ki s' coûtchnut purade so leu flanc po mori.

Les ôtès berbis do tropea polèt esse amwinreyes, et magnî del tere, çou ki mostere ki l' foete est malåde.

## Damadjes divintrins
Gn a des lites d' aiwe dins l' peritoenne, li cadje ås coisses et li saetch do cour.

Li foete est carmoujhi pår, avou des ponts d' grangrin plicplok totavå l' organe. L' amer est plinne a stritche.

Gn a des grossès crexhioûles so l' foete (glandes linfatikes waire veyåve normåldimint).

On n' trouve pont di dewe fwaite, ni di tchenå al bîle a môde di buze, come dins l' dewlôze k' a duré lontins. Kécfeye des totes pititès dewes do foete, si on les cwirt avou grande pacyince.

Å schoirçaedje, li carcasse a ene bleuwe noere coleur. C' est po ça ki les Inglès lomnut l' maladeye "black disease" (noere maladeye).


File:Foetite grangreneuse berbis foete.jpg|Foete carmoujhi
File:Foetite grangreneuse berbis foete drovou-friches.JPG|Foete et crexhioûles di dsu l' foete crinnés
File:Foetite grangreneuse berbis aiwe e vinte.JPG|acite (aiwe el potche do peritoenne)
Malgrat de Mar

thumb|right|300px|Eglijhe
thumb|right|250px|

**Malgrat de Mar**, c' est ene comene del Catalogne, e l' Espagne.

## Sacwants racsegnes
* Dimorants: 18.596 (2010)
* Sitindêye: 8,82 km²
* Dinsité: 2.108, 06&nbsp;djins/km²

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Waibe oficire
*  Tourisse
* Fotos
Farmaçreye

Li **farmaçreye**, c' est l' syince (eto rwaitî come èn årt) d' aprester des rmédes po les djins ou les biesses.

vignette

Li ci kel pratike, avou on diplome ou ene ôte ricnoxhance lweyåle, si lome **farmacyin** ou **apoticåre**.

Si botike, c' est ene **farmaçreye** ou ene **apoteke**.
Jean Istace

** Jean Istace** a skepyî a Daussoulx li 25 d' awousse e 1887, et a morou å camp di Guben li 28 di fevrî e 1917. C' esteut-st on scrijheu e walon.

Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Djivêye des payis del Mîtrinne Mer

Li **djivêye des payis del Mîtrinne Mer**, c' est ene djivêye di payis k' ont ene coisse ki bagne sol Mîtrinne Mer.

Gn a ladvins des payis d' Afrike, d' Azeye et d' Urope (pa ôre alafabetike des troes continints).

## Payis d' Afrike
* Aldjereye
* Edjipe
* Espagne (Cewta, Meliya et des ptitès rotches)
* Libeye
* Male
* Marok
* Tunizeye

## Pays d' Azeye
* Chipe
* Edjipe (Sinayî)
* Israyel
* Palestene (Binde di Rhaza)
* Liban
* Sireye
* Tourkeye

## Payis d' Urope
* Albaneye
* Bosneye
* Crowaceye
* Espagne
* France (avou l' Corse)
* Grece (avou l' Crete)
* Itåleye (avou l' Sardaigne eyet l' Sicile)
* Monaco
* Montenegro
* Rweyåme Uni (Djibraltar)
* Sloveneye
* Tourkeye
Jules Liétard

**Jules Liétard**, c' esteut on scrijheu e walon. Il a skepyî a Léve, li 7 di djun e 1876. Il a morou a Parfondveye, li 22 d' may e 1906.

## Ovraedje
Il a scrît dins des gazetes k' avént stî eplaidêyes do costé d' Nameur.

## Referince
Louis Loiseau

**Louis Loiseau** (riwalnijhåve *Louwis Loujhea*) a skepyî a Mougnlêye li 3 d' may e 1858, ey a morou a Icsele li 23 d' avri e 1923.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

Di s' mestî, il esteut martchand a Brussele.

## Ouve e walon
C' esteut-st on scrijheu d' tchanson et arimés e walon. Il uzéve pacô do no d' pene "*Jean Flâneur*". Inte soçons, il esteut spoté "Gros Moxhon".

Si pus rlomêye tchanson, riprinjhe dins les plakes disk' å djoû d' ouy, c' est, sins manke "Li cariyon d' Sint-Åbwin.
Il a ossu scrît *Li vix clotchi d'Saint Djean* mettue à musique pa F. Lhoneut.

Il a bouté ey esse directeur deus ans al Mårmite.

Il eplaida deus ramexhnêye d' arimés : "Fåves et tchansons walones" (1892), et "*[[Escôs do teroe (arimés)|Echos du terroir]]*" (1897).

E 1942, Robert Boxus ripubliya eshonne li schôtlêye d' arimés Fleurs di Mouze k' avént stî eplaidîs dins l' gazete "L' Arsouye" après l' guere di 14, et scrîts e 1913 & 1914.

## Corwaitaedje di si ouve
### Ortografeye
Loiseau scrît dins ene ortografeye di dvant l' sistinme Feller. Mins cisse-ciale est padecô pus près do rfondou ki l' Feller:
* pol betchfessî oi (minme sicrijha) : "*doirmu*" ()
* pol betchfessî oe (sicrijha oè) : dji "*croès*" (dji )
C' est kécfeye li lijhaedje di Louwis Loujhea dins si mwaisse ortografeye (k' i n' vola nén k' on candje dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès, k' a miné Jean-Pierre Hiernaux a-z atåvler les betchfessîs oi et oe diviè 1987.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On tecse da sinne (e rfondou walon) 
* Powinme a Mouze (e rfondou walon) 
* Sacwants ôtes sicrijhaedjes (mwaisse modêye) 
* 
*
Désiré Martin

Il a skepyî a Nameur li 11 di fevrî e 1878. C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.

Sacwants d' ses tecses ont parexhou dins Les Cayés walons.
Florent Mathieu

**Florent Mathieu**, c' esteut-st on scrijheu e walon. 

Il a skepyî a Vôneche li 30 d' octôbe e 1860, ey a morou a Tchårluveye (*Charleville*) li 11 d' avri e 1925.

## Biyografeye
Il ebague dedja a Tchårluveye a l' ådje di 17 ans.

Di 1989 a 1995, i dmeure a Serè, la k' i boute come maneuve (i scrît lu-minme «come halcotî» pu come mouleu so metås).

## Ouve pol walon

## Hårdêyes difoutrinnes

## Sourdant
Georges Pelouse

**Georges Pelouse**, c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon. 

Il a skepyî a Etterbeek-Bruxelles li 15 di setimbe e 1891, et a morou a Boezinge li 26 di may e 1918 (sol Front d' l' Izer).

Il esteut onk des askepieus des Relîs namurwès.

## Ouve e walon
Il a scrît e walon divant l' guere di 14.

I n' shonne nén k' il åye co scrît do tins del guere, k' i va tote passer sol front d' l' Izer. Mins i va askepyî al Pane ene gazete «*franco-flamande*» k' i va lomer d' on no walon: «*On spîye co*» (On  co). Elle est prezintêye a l' otel del Posse al Pane e moes d' octôbe 1916 ey e moes d' måss 1917. Il î a scrît des powinmes e francès.

## Alére
 Si biyografeye, dins Cayés d' guere des Relîs namurwès, p. 78-80.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdant
Fluwôr

|}
Li **fluwôr**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev. 

S' end a dtrop dins l' amagnî ou l' aboere des djins et des biesses, i sofrixhnut di fluworôze.
Fernand Pieltain

**Fernand Pieltain** a skepyî a Nameur li 8 di djulete e 1893. 

C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.

Riprins dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Arthur Potier

**Arthur Potier**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 22 d' djanvî 1870 a Cînè. Il a morou a Sint-Djîle-dilé-Brussele li 18 di måss 1944. I sinéve cobén d' on no d' pene «Reitop».

C' est on scrijheu e walon ki compôzéve lu-minme des muzikes po ses ouves. C' esteut ossu on bouteu pol walon a Brussele.

Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.

Arthur Potier esteut l' bea-pere da Michel Duchatto.

thumb

## Ouve e walon
E 1920, i fwait rexhe ene ramexhnêye d' arimés «Nos les tnans» ki tapnut so les Almands do tins del guere di 14. Les powinmes avént stî scrîts tins del guere, et esse sipårdous catchetmint.

E 1942, i  replaide on live «*[[Rashonnaedje (live)|Rachonadje]]*» la k' il a metou eshonne des arimés, des tchansons, ey ene pîce di teyåte e-n èn ake «A Mouze» . Li live est adrovou pa Robert Boxus.

Il a scrît ene driglêye di pîces di teyåte :
* Ene luçon d' tchant (operete e-n èn ake) (1907)
* On concert a Crupet (operete e deus ake) (1909)
* Li mariaedje d' on mutilé (operete e-n èn ake) (1920)
* L' oûsse (1927)
* I rlegne (1927)
* Li marixhå d' Ferlêye (1927)
* Li crampon da Zidôre (1909)
* Troes gueyes d' on côp d' bolet (1930)
* Nosse curé å viyaedje (1930)
* I rewale (1934)
* A Mouze (comedeye e-n èn ake) (1942) &

## Corwaitaedje di si ouve
Il a rascodou sacwants pris dins les bates di scrijhaedje. Si ritche motlî ni provén nén fok di Nameur, mins eto des ôtès coines do payis, dandjreus cåze di ses cnoxhances di totes sôres di Walons a Brussele. Pår si bea-fi, Michel Duchatto.
Egzimpe :

:*Nedon, Babete, ké bea djoû d' fiesse !
:*Schoûtez les ptits andjes, sins repit
:*C' est zels, schoûtez, ki tchantèt messe
:*Dal fene copete do paradis.
:*Schoûtez don, feme, kénès trûlêyes
:*Djezuss todi ! Mins ki c' est bea !
:*Les rmimbrances vinèt pa hinêyes.
:*On s' rissint… on a l' cour ki bate.&nbsp;''


Li mot «», metans, n' esteut pus eployî ki so Lidje et l' Hôte Årdene e mitan 20inme sieke.

Mågré çoula, i n' est nén cité dins les «Clairtés» da Piron.

## 
* 

## Sourdants
Albert Robert

**Albert Robert**, c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon. Il aveut skepyî a Bovegne, li 18 di djulete 1864, ey aveut morou a Brussele, li 10 d' awousse 1936. 

I s' fijheut puvite lomer «&nbsp;**Berthalor**&nbsp;», d' ès no d' pene.

Riprins dins l' live d’ ôr di scrijheus e walon (1936).

## Ovraedje
Il est cnoxhou po-z awè askepyî ene trope di teyåte, do costé d' Brussele, avou des fonccionaires ki vnént del redjon d' Nameur&nbsp;: Nameur po tot.

Ådzeu d' ça, il aveut stî mimbe del S.L.L.W. a pårti di 1906. Il aveut stî eto djudje pol pris literaire Louis Loiseau.

## 

## Referinces eyet sourdants
Émile Robin

thumb|100px|diviè 1930
**Émile Robin**, di s' no d' pene, **Nibor**, a skepyî a Nameur li 15 di måss e 1877 ey î mori li 26 di fevrî 1939.

C' esteut-st on scrijheu d' arimés e walon.

Riprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès, et dins les Cayés d' guere des Relîs namurwès.

Di s' mestî, il esteut croupî dins les cazinos (Nameur, Itåleye, Tripoli). C' esteut l' grand-pere da René Dardenne.

## Vicåreye
thumb|plake so s' måjhon a Nameur
On limero a pårt des Cayés walons, k' a vudî e 2016, dene les pondants et les djondants di s' vicåreye.

## Ouve pol walon
thumb|si powinme adlé l' Fontinne Sambe et Mouze
Cwand les tiesses des Relîs namurwès ont stî prijhnîs e l' Almagne e 1914, c' est lu ki va rprinde li minance del soce.

C' est lu k' a scrît l' tchanson « Si vôy voltî », k' est todi dins l' repertwere namurwès.

Al difén di s' vicåreye, e 1937, il a yeu l' oneur di scrire li powinme k' a stî gravé dins l' pire adlé l' Fontinne Sambe et Mouze, å Grognon (li plaece wice ki Sambe s' egoline dins Mouze a Nameur).

Li powinme, lomé « Sambe et Moûse » (e-n ortografeye Feller) : 
:*Choûtez nosse Sambe tot l' long di s' coûse:*
:*C'est l' tchant do fier èt do tchèrbon.*
:*Choûtez l' clére êwe di nosse belle Moûse*
:*Causer d'amour et dès nûtons.*

:*Binaujes èt fiéres di leû bèsogne,*
:*Asteûre v'là qu'èles si rabrèss'nut*
:*Divant nosse vî "Grognon" qui grogne,*
:*Djaloû dèl djôye qu'èlies si don'nut.*

## Alére
*[[Les Kriegscayès]]* p. 84-86 (biyografeye) & 262-285 (tecses).

## 
* 
* 

## Sourdant et pî-note
Henri Tournay

**Henri Tournay** a skepyî a Dinant li 17 d' avri e 1877. C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.

## Referinces eyet sourdants
Louis Toussaint

**Louis Toussaint** a skepyî a Dinant, li 7 di fevrî e 1872. C' esteut-st on scrijheu e walon.

## Ovraedje

### Cårire
Il a scrît des tchansons. Mins nerén, il est pus cnoxhou po-z awè stî on grand scrijheu d' pîce di teyåte do walon do Mitan. Houte di çoula, sacwants d' ses scrijhaedjes estént eplaidîs dins ene gazete&nbsp;: «&nbsp;La Marmitte&nbsp;».

### Pice di teyåte
On sait seulmint, disk' asteure, k' il est drî ene pîce lomêye «&nbsp;*One Pasquèye au Villatche*&nbsp;». Li djinre, c' esteut on vôdveye.

## Referinces eyet sourdants
Joseph Xhénemont

**Joseph Xhénemont** a skepyî a Sint-Djîle-dilé-Brussele li 11 di fevrî 1886. 

Il a morou a Nameur li 2 d' måss 1909.

C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon. Et d' arimés. Et d' pîces di teyåte. 

Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Påpire

thumb|Makiyaedje des påpires
Li **påpire**, c' est ene pea ki vént rcovri les ouys totes les sacwants sgondes, et les frexhi. 

Les djins ont deus påpires, li cene do dzeu ou påpire dizeutrinne, et l' ene do dzo ou påpire dizotrinne.

Å coron del påpire, gn a les cis.

## Makiyaedje des påpires
Li påpire dizeutrinne pout esse coloreye po rafoirci li makiyaedje des ouys.

## Trawaedje des påpires
thumb|Trawaedje del påpire dizeutrinne (môde)
On trawe les påpires (percigne) po-z î stitchî des ahesses di môde.

## Maladeyes et difåts des påpires
* coir etrindjir dizo l' påpire.
* tchicalouy
* porea sol påpire.
* nåjhixheure (pleu so les påpires et åtoû des ouys la k' on voet k' on-z est nåjhi)

## Påpires azès biesses
Les biesses ås tetes on cåzu tertotes deus påpires (dizeutrinne et dizotrinne come les djins). 

Mins nd a sacwants (vatches, tchivås evnd.) k' ont-st ene troejhinme påpire, ki n' est k' ene fene pea so on tinroxh metou a l' coirnêye divintrinne des påpires.''
Alexis Scaillet

**Alexis Scaillet** a skepyî a Assesse, li 30 di djun e 1893. c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.

## Cårire
C' esteut on militaire. Ès ran, c' esteut sozoficî.

## Tuzance
Ses tecses ont stî eplaidî dins les gazetes «&nbsp;L' Arsouye&nbsp;» eyet «&nbsp;L'Avenir&nbsp;». Lès Rèlîs Namurwès ont metou on d' ses tecses dins l' cénkinme limero des Cahiers wallons.

## Referinces eyet sourdants
Coulot

* boket d' ene veye, d' on viyaedje
** dins les nos d' plaece del Walonreye
* dierin efant d' ene famile
Émile Wiket

**Émile Wiket**, c' esteut on scrijheu e walon. 

I skepia a Lidje li 23 d' setimbe 1879 ey î mori li 28 di djanvî 1928.

Relî dins l' grosse antolodjeye da Piron.

## Ouve e walon
I scrijha estant tot djonne mins i n' rashonna ses scrijhaedjes e lives ki e 1907 («Doûcès tchansons») ey e 1909 («Volans ns tchanter ?»).

Li pus cnoxhowe did zeles, c' est, sins manke, li «Li ptit banc».

Il a scrît eto ene cwénzinne di comedeyes e walon.

I toirtcha ossu ene novele «Li sourd ås låmes» (1901) pu ene ramexhnêye di xhilteas : «Li tchanson des båjhes» (1913), shuvou d' ene ôte schôtlêye di ptits arimés a môde di Ronsard : «Li tinrûle corone» (1923).

Totès creyåcions ki shuvént li romantisse di ces trevéns la, lomés *[[la belle époque]]*.

Sacwants d' ses livrets, riscrîts e sistinme Feller, fourît rashonnés pa Octave Servais e-n on pus gros live, eplaidî so l' tite "Fruzions d' cour eplaidî e 1938.

## Inspiråcions et omaedjes
Si poyinme "Li rozî" rapinse timpesse li rlomé on rilomé rimea da Henri Simon.

## 
Les håyes tchantèt

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene pådje di ses scrijhaedjes 
* 
* 

## Sourdants
Larink

[thumb|150px|Tinroxhs do larink et li dzeu del [tchenåle a l' air]]
Li **larink** (dins l' lingaedje corant, **gargasson**, **trô å påters**, **trô do dimegne**), c' est èn organe metou dins l' goidje et ki radjond li tchenåle a l' air avou l' dirî del boke.

Djusse padrî (po les djins, ki s' tinèt stampés), gn a l' farink.

Li larink est fwait di sacwants tinroxhs ki s' ridjondnut.

Ådvins, gn a les coides vuzreces. Dabôrd, c' est dins l' larink ki l' vwès askepeye.

Li tinroxh tiroyide (onk des tinroxhs do larink) brike ådfoû sol divant do hatrea po fé çou k' on lome li gaviote.
Tchenåle a l' air

Li **tchenåle a l' air** ou **tchenåle do cô**, c' est come ene grosse buze ki moenne l' air do larink eviè les peumons.

## Discrijhaedje
Elle est fwaite di tos aneas d' tinroxh.

A l' intrêye del cadje coistrece, li tchenåle a l' air si pårtixh e deus, a droete et a gåtche. Ces touweas la si lomnut les grossès brontches. Cesses-ciales, tot moussant dins les peumons, si vont cpårti e totès ptitès buzetes, les brontches pu les brontchoûles.

## Maladeyes del tchenåle a l' air
### Efouwaedje
Grande dewe do foete

Li **grande dewe do foete**, c' est on formagnant k' atake li foete des roemiants (aprume, les bedots, mins eto les vatches), et ki s' pout atraper des djins.

 *[[Fasciola hepatica]]*

 courts plats viers (trematodes)

## Tournante biyolodjike
Li vier adule si trouve dins les buzetes bîlreces do foete. I va ponre ses oûs, ki vont toumer dins les boyeas, pu ådfoû avou les petales di berbis ou les flates di vatche.

La, s' i fwait crou, on ptit tchalon va disclôre. Mins s' doet i trover ene caracole d' aiwe come elodjeu po porshure si diswalpaedje.

Adonpwis, rexhe del caracole, et s' aler aplaker, a môde di påpå-lôlô après ene yebe, la k' les bedots l' vénront paxhî.

## Maladeye
### fômes del maladeye
* durante dewlôze : berbis et viyès vatches
* awiyante dewlôze : agneas et djonnes bedots
* foetite grangreneuse : li grande dewe î est coplêye pa ene bactereye

### senes del maladeye
* amwinrixhaedje et schite
* aiwlinne dins l' vinte
* sene del botaye : udinme di dzo l' babetch.


File:Dewe vatche botaye-fritche.jpeg|vatche avou l' botaye (fritche)
File:Fasciola-hepatica-bileduct.jpg|tchenås al bîle tinkyîs (a hintche): amer rimpleye (fritche)
File:Foetite grangreneuse foete atnaedjes.JPG|atnaedje do foete avou l' peritoenne dins l' awiyante dewlôze des bedots
Gargasson

* djave (face d' èn oujhea).
* goidje d' ene djin, u (pus stroetmint) :
** larink (espliké pal fåve etimolodjike "*garg´ as sons*"; did la : "stoper l' gargasson = fé taire)
** gozî
** gaviote
** ålwete
Rodje Bonete

**Rodje Bonete** u ***Rodje Bounete*** (on dit ossu **Rodje Bonet** u *Rodje Bounet*), c' est on crodjambot del Fåmene ki dmeurreut purade dilé les aiwes, come l' Ome å havet. Mins on l' pout eto rtrover ôte pårt, metans dins li spexheur come li Spetin.

Rodje Bonete ni magnreut nén les efants, come l' Ome ås rodjes dints. Si n' åreut i d' rodje ki s' bonete.

I s' tineut cobén so l’ pont del Mårtchete a Måtche-el-Fåmene. Des ôtes dijhént k' elle esteut putoit a Rwè dins on pousse.

## Sourdants
Boursite å virûsse des poyes

thumb|houzaedje del boûsse Fabriciusse avou on djaenåsse udinme tot åtoû
thumb|polet acsût del boursite
Li **boursite å virûsse des poyes** ou **maladeye di Gumboro** ou pus biesmint **Gumboro**, c' est ene maladeye des poyes ki l' cåze, c' est on virûsse k' abaxhe les disfinses do coir (a môde do virûsse do sida åzès djins).

## Minêyolodjince
Li virûsse est spårdou totavå. 

Cwand il atake ene poytreye ås polets, ene pårtêye des oujheas si vont retrôcler, et dmorer rasta, avou les plomes ki rdulèt, come s' il årént l' pepeye.

Li morance deure troes djoûs, avou a pô près l' minme nombe d' oujheas crevés tchaeke djoû. Les polets k' on mete a pårt do côs k' on lzès voet mostrèt padecôp on houzaedje do croupion. 

Les malådes polèt rweri après deus troes djoûs.

Li morance so les troes djoûs est sovint foirt basse, asteure ki totes les poytreyes sont-st eploctêyes comifåt. Davance, gn aveut 2 a 3 åcint d' polet ki crevént; dins le anêyes 1980, cwand gn a yeu on rascandjaedje di virûsse, on a conté disca 30 åcint d' moirts. Mins on a-st adon ricandjî les vaccins, et ndè fé des pus foirts (lomés «tchôds stoks»).

## Damadjes å discôpeçaedje
Li damadje li pus ricnoxhåve, a l' otopseye, c' est l' houzaedje del boûsse Fabriciusse. L' organe pout esse djaenåsse, u cråndimint rodje, s' i gn a do sonnaedje divins. 

Cwand on l' côpe, on pout troves so glairiant sûna (cogne simpes), del matire froumadjrece, u minme do sonk.

Mins gn a eto des ôtes senes d' otopseye:
* grandès blankès taetches so les musses, aprume del pwetrene.
* hoûzaedje des rnos ki n' boutèt pus comifåt, çou ki pout elver li livea des urates dins l' coir; ces urates la si vont voltî rashir sol saetch do cour, çou ki dene tos ptits blancs grins so cisse toele la.
* taetche di sonnaedje å radjondaedje do stoumak et do djezî; foirt rålmint, do mayta dins l' djezî (çou k' est pus tipicmint on damaedje del fåsse pesse.


Boursite 2 boûsses.jpg|houzaedje del boûsse Fabriciusse djaenåsse (a droete) et plinne di sonk (a hintche)
Boursite matire froumaedjrece.JPG|matire fourmaedjrece el boûsse Fabriciusse
Boursite houzés rnos.JPG|damadjes azès rnos
Boursite urate cour.jpg|rashiyaedje d' urate sol saetch do cour
Boursite sonk estoumak.JPG|sonk e djezî ey e stoumak
Mårtchete

**Mårchete** (*Mârtchète* ou **Maurtchète**), c' est ene , k' egolene dins l' Aiwe d' Oûte. 

Ele prind sourd dilé Hassonveye, trevåtche Måtche et s' aler taper e l' Oûte nonnrece a Deulin.
Hassonveye

**Hassonveye** (la-minme : *Hassonvèye* ou *Assonvèye*), c' est on hamtea d' Åye.

C' est vola k' el Mårtchete prins sourd.

Gn a on tchestea.

## Etimolodjeye
cinse da Hathso, raptitixha di "Hatho".

## Istwere
C' esteut on fî del famile di Wahå, k' a stî rvindou a sacwants ôtes e-n erote.

## Sourdants
Å coulot do feu (noveles)

thumb|Coviete
**Å coulot do feu** (*<small>Au culot do feu</small>*), c' est on live e walon da Eugène Gillain eplaidî a l' eplaidreye "Duculot" di Djiblou e 1927.

Li live est enimådjî pa Alex Daoust.

## Sacwants tites di noveles
* "Li vî djouweu d' casse" (sol djeu d' bale)
* "Li vî martchand d' årmonaks"

Boket foû do live (mwaisse modêye).
Goidje

Li **goidje**, c' est l' dirî del boke (d' ådvins) et li dzeu do cô (ådfoû), aprume po les djins.

## Contnou del goidje
Gn a la bråmint des organes :
* l' ålwete
* les amigdales
* li larink avou les coides vuzreces
* li gozî (farink)

Padfoû, on-z î trouve li gaviote.

## Maladeyes del goidje
Li **[[må d' goidje]]** revoye å pus sovint a l' efouwaedje des amigdales u / et do larink (ki vont sovint eshonne), çou ki dene voltî do rôguia.

## Motlî corant pol goidje
Li goidje et les organes k' i gn a dvins sont lomés pa ene cåkêye di mots corants, come:
, , , , , , evnd.

Bråmint d' ces mots la sont-st eto eployîs pol face des oujheas.

## Pî-notes
Sireye

Li **Sireye** (sovint prononcî *Sîrîye*), c' est on dislaxhî payis do Moyén Levant, metou sol Mîtrinne Mer.

Mwaisse veye : Damasse

Ôtès veyes : Homse, Latakié, Alep, Raqa, Dirouzour

## Frontires
Elle a des frontires daegnreces avou : 
* l' Irak å Levant
* li Liban et Israyel / Palestene å Coûtchant.
* li Djordaneye a Nonne.
* li Tourkeye a Bijhe.

## Rilidjons
* Islam 
** sunite (madjorité)
** chiyite 
*** Alawite (rilidjon des mineus dispu 1962)
*** Druzes
* Crustinnisse

## Lingaedjes
* arabe (oficir)
* kurde

## Istwere
* do trevén des vîs Greks et des Fenicyins
* do tins des Romins
* Concwesse arabe
* do trevén des croejhådes.
* Impire otoman
* Mambornance inglès-francesse
* Dislaxhaedje
* Côp d' estat do pårti Baath (1962)
* Guere des shijh djoûs et piete do Golan (1967)
* Revintreye siryinne (2011) k' a divnou li guere civile siryinne (2012-2016)

## Rilomés Siryins
(do vî vî tins)
* Saladin l' Aayoubi
(come dislaxhî payis)
* Hafid el Assad
* Bachar el Assad
Le patois de Bouillon et de la Semois. Glossaire

thumb|Coviete
Li **motlî Pire Djilet d' après Bouyon**, ki s' tite e francès, c' est "*Le patois de Bouillon et de la Semois. Glossaire*, c' est on motlî avou ene djivêye di mots walons (mins eto gåmès et tchampnwès) d' après Bouyon. Il ont stî rashonnés pa Pierre Gillet (Pire Djilet).

Il a moussî foû e 1967, e-n on live la k' il est shuvou d' ene pîce di teyåte, "Grand Louwis".

Il est rprins sol limero **[S5]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sourdants et piceures
Li Pire Djile dit lu-minme k' il a ramexhné tos mots walons di des djins d' après Bouyon dispu 1945.

Li transcrijhaedje n' est nén e sistinme Feller (metans "**").

Li son /ə/, ene voyale foirt corante après Bouyon, et k' est eto li spotchåve voyale est riscrîte pa on caractere a pårt "ė" (e avou on pont dsu).

## Rahoucaedje et eployaedje
Li motlî Pire Djilet va esse li soûmint do Motî d' Bouyon da Françwès Twisselmann, ki rcandjrè l' ortografeye et l' recråxhî beazebén.

Å moumint di l' enondaedje do DTW, c' esteut li seu motî walon francès pol Basse Årdene. Les disfondowes di Bouyon (rimetowes e sisinme Feller) î sont, po les mots raspepyîs dins l' DTW (les A & B, todi).
Trimlaedje

thumb|Trimlaedje å cazino
Li **trimlaedje** ou **biytaedje**, c' est l' djouwaedje a des djeus po des liårds.

## Egzimpes di trimlaedjes
Metans : des cwårdjeus, sacwants djeus d' dicåce (tirlibibi), les djeus d' cazino, les wadjeures so les coûsses di tchvås ou les matchs di fotbale.

Sacwants livreyes vidèt totes sôres di djeus d' lotreye. Gn a eto des vindeus porminant ki saynut d' vinde des biyets d' lotreye.

Les djeus d' trimlaedjes sont foirt corants so les fis.

## Djudjmint des rlidjons sol trimlaedje
[thumb|diferins tchîfs rilidjeus metingant disconte les cazinos a [Taline, Estoneye (2007)]]
Li trimlaedje est veyou evi des rlidjons, ca i rwene sovint les trimleus. Kibén did zels n' ont i nén trimlé tos leus béns evoye !

## Dins les belès-letes e walon
Dins on tecse del coirnêye «Avå les voyes», På-Hinri Tomsin djåze do trimleu:
:''Adon, li trimleu djowe al lotreye : troes cwate feyes li samwinne, i tape des limeros, fwait des croes, rimplixh des vudes, grete totes sôres di biyets. Tant ki çoula lyi pout rapoirter, i n' louke nén a vint-z uros. Po wangnî, dji wadje k' i sereut presse a rniyî  ses parints et si oneur tot a ene feye.

## Sicrijheu e walon k' a bouté dins des djeus d' trimlaedje
Émile Robin a cmincî come croupî e cazino d' Nameur. Adonpwis, il a fwait l' minme mestî e l' Itåleye, pu e l' Libeye do tins do colnijhaedje itålyin.

## Sourdants
Moxhe al låme

Ene **moxhe al låme**  u  ou **moxhe d' apî**  ou **moxhe di tchetoere**, c’ est èn inseke sociåve ås deus aiyes ki pout esse aclevé po-z aveur del låme.

 *[[Apis mellifera]]*

Mins gn a des ôtès sôres di moxhes al låme.

L' aclevaedje des moxhes al låme si fwait pa des moxhîs ou moxhtîs.

## Motlî
*  moxhî
*  Aclevaedje_des_moxhes_al_låme#Documintåcion

## Biyolodjeye sociåle
Tins d' l' esté, ene moxhe (peuplåcion di moxhes al låme dins ene tchetoere) est fwaite di troes sôres d' insekes :
* li rinne ou mere ou mere moxhe : c' est leye ki pond les oûs ki vont dner totes les ôtès sôres. Ele pout viker 4 ou 5 ans. Ele n' est esminceye k' on côp, å cminçmint di s' veye. Tins del campagne, ele va ponre di 1500 a 2500 oûs par djoû.
* les grossès moxhes ou bourdons ou måyes (peres moxhes) : i discloyèt e moes d' may, po-z esmincer les meres. I n' boutèt nén et magnèt foirt. I sont touwés pa les ovrires e moes d' awousse, cwand l' plouctaedje kimince a rastrinde.
* les ovrires : c' est des frumeles monses, pus coûtes ki l' rinne, et pus stroetes ki les grossès moxhes. End a des meyes et des rameyes dins ene tchetoere. Ele vikèt cénk a shijh samwinnes di l' esté, cwand ele tcherbinèt a l' ovraedje, et shijh a set moes di l' ivier, la k' ele si rispoizèt.

## Sôres di moxhes al låme
* noere moxhe al låme (wårdêye peure a Momgniye et Chimai).

## Maladeyes des moxhes al låme
* loke uropeyinne
* loke amerikinne
* varowa

## Sourdants
Åtchete (tipografeye)

Ene **åtchete** (pus spepieuzmint, ene **ronde åtchete**), el tipografeye, c' est on sene di pontiaedje ki rshonne a ene pitite åtche, ridressêye.

Les åtchetes vont todi pa deus : ene («**(**») divant et l' ôte «**)**» padrî li boket d' tecse d' esplikêye k' on mete inte di zeles.

Ele sont insi eployeyes come sene di pontiaedje.

Mins ele siervèt eto e matematike et dins les programes infôrmatikes.

## Sôres d' åtchetes
* rondès åtchetes : «**(**» et «**)**»
* cwårêyès åtchetes : «**[**» et «**]**»
* crolêyès åtchetes : «**{**» et «**}**»
Crolêye åtchete

Ene **crolêye åtchete**, c' est ene åtchete avou des crolés boirds.

Les crolêyès åtchetes vont sovint pa deus : ene («**{**») divant et l' ôte «**}**» padrî li boket d' tecse d' esplikêye k' on mete inte di zeles.

Mins on pout ttossu bén eployî ene crolêye åtchete tote seule, po raloyî deus royes di scrijhaedje al mwin ki vont eshonne.

Les crolêyès åtchetes siervèt eto e matematike et dins les programes infôrmatikes. La ele polèt esse radoblêyes : . Sol Wikipedia, cesses-ciale sievnut a fé des modeles.

## Sôres d' åtchetes
* rondès åtchetes : «**(**» et «**)**»
* cwårêyès åtchetes : «**[**» et «**]**»
* crolêyès åtchetes : «**{**» et «**}**»