open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Province di Nameur

Li province di **Nameur** (fr: *Namur*), c' est l' province metowe e fén mitan del Walonreye, la k' i gn a l' veye di Nameur, li mwaisse veye del Walonreye. 

## Mwaissès dnêyes
Elle est pårteye e 3 arondixhmints po 38 comenes intités. 

Si mwaisse-veye est Nameur. 

Elle a des frontires avou (dins l'&nbsp;sins des aweyes d ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces bedjes do Roman Payis, di Lidje et do Lussimbork, li France, eyet l' province bedje do Hinnot. 

Cwand ç' province la esteut francesse (divant 1815), ele si loméve "Dipårtumint d' Sambe-et-Mouze".

## Djeyografeye

### Arondixhmint

Image:Arrondissement Dinant Belgium Map.png|Arondixhmint d' Dinant
Image:Arrondissement Namur Belgium Map.png|Arondixhmint d' Nameur
Image:Arrondissement Philippeville Belgium Map.png|Arondixhmint d' Flipveye


### Comenes del province

## Politike
Nameur (li mwaisse veye d' ès province) est l' edroet u i gn a l' govienmint eyet li pårlumint.

## Referinces eyet sourdants
Dinant

Li **Grand Dinant**, c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|155px|left|li Moûse, li coléjiale Notrè-Dame èt l'citadèle.

thumb|left|Dinant JPG01.jpg|200px|li Moûse, li vile, li coléjiale Notrè-Dame èt l'citadèle.
## Mwaissès racsegnes
* Sitindêye: 99,94 km²* Sitindêye: 99,94 km²
* Dinsité: 127,71&nbsp;djins/km²

## Ban

### Istwere
Dinant, Bovegne, Drouwance ey Ansreme avént ddja stî rebanés e 1964, divant les grands rebanaedjes di 1971.

### Pitits bans
* Dinant
** Foye (viyaedje)
*** Bwesseye
* Ansreme
* Bovegne
* Drouwance
* Furfô
* Lizogne
* Sorene
* Tinne

## Arondixhmint
L'&nbsp;arondixhmint d'&nbsp;Dinant, c' est onk des troes arondixhmints del province di Nameur, ki l'&nbsp;limerotaedje diyalectolodjike poite l'&nbsp;essegne&nbsp;**D**.

## Istwere
Dinant esteut dja one pitite veye do tins des Merovindjins.

Dinant, tere di Lidje, a yeu a vey avou l' Guere del vatche.

## A vey
Metowe so Mouze, li veye di Dinant est foirt touristike.

* Li coledjåle Notru-Dame (13inme - 14inme sieke)
* Li citadele (1818-1821)
* Li rotchî Bayåd

## Grands Dinantîs
* Adofe Saxe, edvinteu do sacsofone.

## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint do payis d' Dinant pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå.

## Difoûtrinne hårdêye

*waibe del comene

## Sourdants
Åxhe

**Åxhe** (a Ôvifa, **', de: **' , nl: **' , fr: **'), c' est ene veye almande di l'&nbsp;Estat di Renaneye-Wesfaleye, nén lon erî d'&nbsp;Lidje, et co pus près d' Neyåw.

thumb|250px|Catedråle

* Dimorants: 225.000 (2001)
* Sitindêye: 160,82&nbsp;km²
* Pont l'&nbsp;pus hôt: 410&nbsp;m
* Pont l'&nbsp;pus bas: 125&nbsp;m

## Culteure et tourisse
### Univiersités
* Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule Aachen - RWTH (Univiersité tecnike di Renaneye-Wesfaleye a Åxhe)
* Fachhochschule Aachen (Grande sicole d'&nbsp;Åxhe)
* coxhe do conservatwere di muzike di Cologne
* Katholische Fachhochschule (Grande sicole catolike) 

### Tourisse
thumb|right|''Elisenbrunnen'' a Åxhe

* catedråle (rashiowe å patrimoenne daegnrece pa l'&nbsp;UNESCO) avou les tombes da Tchårlumagne eyet Oto III.
* måjhone del veye, k' esteut l' såle di banket po les impreurs do Sint Impire Romin Djermanike.
* vîs cwårtîs istorikes del veye
* *Ponttor* et *Marschiertor* (viyès poites del veye)
* *Ehrenmal* (bokets des vîs meurs)
* *Elisabethhalle* (bagns istorikes avou deus såles d'&nbsp;årtchitecteure Novea Årt ki sont co eployeyes). A l' intrêye, gn a des plakes di pire avou l' no di rlomêyès djins k' î ont vnou prinde les aiwes).
* pont des troes payis (*Dreiländerpunkt*) (frontire etur l'&nbsp;Almagne, les Bas-Payis, eyet l'&nbsp;Beldjike)
* li zô *Drimborner Wäldchen*
* bwès d'&nbsp;Åxhe

## Istwere
Åxhe est cnoxhowe dispoy lontins. Les Celes et poy les Romins s'&nbsp;ont interessé a ses sourdants di tchôde aiwe.
On-z a trové les dmanants des bagns d'&nbsp;on camp militåre romin do 1î seke.

Li no e latén est *Aquis Grana* (aiwes po djouwer).

Li rwè franc Pepin l' Peuket î fjha basti on tchestea. Li prumî papîscrît ki cåze del veye (e 765) el lome *Aquis villa*.

Tchårlumagne, li fi da Pepin, passéve voltî les iviers låvå, po profiter des sourdants di tchôde aiwe. Il î bastixha on palå, et î mora e 814. Si tombe s'&nbsp;î trouve co. Li palå da Tchårlumagne fourit pus tård rifwait e-n ene catedråle, ki serè 400 ans å lon li pus grande catedråle å Nôr des Apes. Elle a stî rclamêye patrimoenne di l' umanité pa l'&nbsp;UNESCO.

E&nbsp;936, Oto I fourit coroné a Åxhe, et po les 600 ans ki shuront, tos les Impreurs do Sint Impire Djermanike î seront coronés, disk'&nbsp;a Ferdinand I e 1536. El Moyinådje, Åxhe esteut-st ene des pus grandès veyes di l'&nbsp;Impire, mins si pwès discrexhrè après.

Tins del deujhinme guere daegnrece li veye a-st avou vormint des distrujhaedjes påzès bombårdumints; ele fourit eto li prumire veye d'&nbsp;Almagne a-z esse liberêye (evayeye) påzès Aloyîs, li 21 d' octôbe 1944.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  li waibe oficire del veye d'&nbsp;Åxhe
* Vizite d' Åxhe e walon  (avou Manfred Lejoly)
Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu essegne

**Djivêye des [[elemint tchimike|elemints tchimikes]] d'&nbsp;après leu essegne**

Vey eto: Tåvlea periodike des elemints, Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu no
 

 Ac Actiniom       89
 Ag Årdjint        47
 Al Aluminiom      13
 Am Amerikiom      95
 Ar Årgon          18
 As Årsinik        33
 At Astate         85
 Au Ôr             79
 B  Bôre            5
 Ba Bariom         56
 Be Beriliom        4
 Bh Boxhriom      107
 Bi Bizmute        83
 Bk Berkeliom      97
 Br Brôme          35
 C  Carbone         6
 Ca Calciom        20
 Cd Cadmiom        48
 Ce Ceriom         58
 Cf Californiom    98
 Cl Clôre          17
 Cm Curiom         96
 Cn Coperniciom   112
 Co Cobal          27
 Cr Crôme          24
 Cs Cezium         55
 Cu Keuve          29
 Db Dubniom       105
 Ds Darmstadtiom  110
 Dy Disproziom     66
 Er Erbium         68
 Es Einsteiniom    99
 Eu Europiom       63 
 F  Fluwôr          9
 Fe Fier           26
 Fl Fleroviom     114
 Fm Fermiom       100
 Fr Franciom       87
 Ga Galiom         31
 Gd Gadoliniom     64
 Ge Djermaniom     32
 H  Idrodjinne      1
 He Eliom           2
 Hf Hafniom        72
 Hg Mierkeure      80
 Ho Holmiom        67
 Hs Hassiom       108
 I  Iyode          53
 In Indiom         49
 Ir Iridiom        77
 K  Potassiom      19
 Kr Criptoniom     36
 La Lantaniom      57
 Li Litiom          3
 Lr Lorinciom     103
 Lu Luteciom       71
 Lv Livermoriom   116
 Mc Moscoviom     115
 Md Mendeleviom   101
 Mg Magneziom      12
 Mn Manganeze      25
 Mo Molibdinne     42
 Mt Meitneriom    109
 N  Nitrodjinne     7
 Na Sodiom         11
 Nb Niyobiom       41
 Nd Neyodîme       60
 Ne Neyon          10
 Nh Nihoniom      113
 Ni Nikel          28
 No Nobeliom      102
 Np Nûtoniom       93
 O  Ocsidjinne      8
 Og Oganesson     118
 Os Osmiom         76
 P  Fosfôre        15
 Pa Protactiniom   91
 Pb Plonk          82
 Pd Paladiom       46
 Pm Prometiom      61
 Po Poloniom       84
 Pr Prazeyodîme    59
 Pt Platene        78
 Pu Plutoniom      94
 Ra Radiom         88
 Rb Rubidiom       37
 Re Rinniom        75
 Rf Ruterfordiom  104
 Rg Rontgeniom    111
 Rh Rôdiom         45
 Rn Radon          86 
 Ru Ruteniom       44
 S  Shoufe         16
 Sb Antimoenne     51
 Sc Sicandiom      21
 Se Seleniom       34
 Sg Siborguiom    106
 Si Siliciom       14
 Sm Samariom       62
 Sn Sitin          50
 Sr Sitrontiom     38
 Ta Tantale        73
 Tb Terbiom        65
 Tc Tecniom        43
 Te Teluriom       52
 Th Toriom         90
 Ti Titaniom       22
 Tl Taliom         81
 Tm Tulium         69
 Ts Tenesse       117
 U  Uraniom        92
 V  Vanadiom       23
 W  Tunstinne      74
 Xe Zenon          54
 Y  Itriyom        39
 Yb Iterbiom       70
 Zn Zénk           30
 Zr Zirconiom      40
Tåvlea periodike des elemints

Li **tåvlea periodike des elemints** (ossu lomé **Tåvlea Mendeleyev**, **classifiaedje periodike des elemints**, ou simplument **tåvlea periodike**) riprezinte tos les elemints tchimikes, classés sistematicmint pa leu limero atomike.
Il est båzé so l'&nbsp;idêye do tchimikî rûsse Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev, kel prezinta e s'&nbsp;live *Principes del Tchimeye* (1869).



Groupe
1
2

3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18


Periode



1
1H

2He


2
3Li
4Be

5B
6C
7N
8O
9F
10Ne


3
11Na
12Mg

13Al
14Si
15P
16S
17Cl
18Ar


4
19K
20Ca

21Sc
22Ti
23V
24Cr
25Mn
26Fe
27Co
28Ni
29Cu
30Zn
31Ga
32Ge
33As
34Se
35Br
36Kr


5
37Rb
38Sr

39Y
40Zr
41Nb
42Mo
43Tc
44Ru
45Rh
46Pd
47Ag
48Cd
49In
50Sn
51Sb
52Te
53I
54Xe


6
55Cs
56Ba

*
72Hf
73Ta
74W
75Re
76Os
77Ir
78Pt
79Au
80Hg
81Tl
82Pb
83Bi
84Po
85At
86Rn


7
87Fr
88Ra

**
104Rf
105Db
106Sg
107Bh
108Hs
109Mt
110Ds
111Rg
112Cn
113Nh
114Fl
115Mc
116Lv
117Ts
118Og






Lantanides
&nbsp;&nbsp;*&nbsp;&nbsp;
57La
58Ce
59Pr
60Nd
61Pm
62Sm
63Eu
64Gd
65Tb
66Dy
67Ho
68Er
69Tm
70Yb
71Lu



Actinides
**
89Ac
90Th
91Pa
92U
93Np
94Pu
95Am
96Cm
97Bk
98Cf
99Es
100Fm
101Md
102No
103Lr





AlcalinsAlcalino-tereusLantanidesActinidesMetås di transicion
Ôtes metåsMetaloyidesNén metåsHalodjinnesNôbes gåz


Li tåvlea est lomé tåvlea *periodike* ca tos les atômes metous dins ene minme colone (di 1 a 18) ont des rshonnantès prôpietés. *Dans l'&nbsp;colone 1, el [[litiom]] Li eyet l'&nbsp;[[sodiom]] Na ont ene dujhance tchimike rishonnante.

L'&nbsp;esplikêye d'&nbsp;ene sifwaite dujhance c'&nbsp;est k'&nbsp;il ont l'&nbsp;minme nombe d'&nbsp;[[electron]]s sol coûtche li pus å dfoû. Li eyet Na ont fok on electron ki s'&nbsp;pormoenne sol pus difoûtrinne coûtche; et c'&nbsp;est cist electron la ki srè disponibe po les reyaccions tchimikes avou ds ôtes atômes. Did la des prôprietés tchimikes rishonnantes, et leu-z etroclaedje pa colones.

Les atômes sont-st etroclés pa familes:
* Les [[vraiy metå|vraiys metås]]
* Les [[metå di transicion|metås di transicion]]
* Les [[metaloyide]]s
* Les [[nén metå]]s
* Les [[nôbe gåz|nôbes gåz]] (ou råles gåz)
* Les [[lantanide]]s
* Les [[actinide]]s
* Les [[transuranyin]]s = tos les cis houte di l'&nbsp;[[uraniom]], k'&nbsp;est l'&nbsp;elemint naturel di pus grand limero atomike.

Å pus ki *'Z*' (li nom d'&nbsp;electrons) est grand, å pus ki les naweas sont gros ey inståbes: il ont adon on clintcha a s'&nbsp;pårti (li fission) po fé des atômes pus ptits et ståbes: c'&nbsp;est des atômes radioactifs. E tåvlea periodike, les atômes radioactifs sont:
* li [[tecniom]] 43
* li [[samariom]] 62
* tos les elemints a pårti do [[poloniom]] avou Z pus grand ou ewal a 84.

== Vey eto ==
* [[Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev]]
* [[Ernest Rutherford]]
* [[Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu no]]
* [[Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu essegne]]
* [[Tchimeye]]

== Ôtès hårdêyes ==
*   [https://web.archive.org/web/20040920082501/http://periodictableonline.org/ Li tåvlea periodike so fis]
*  [http://www.chemicalelements.com Chemical Elements]
* [http://gperiodic.seul.org/ programe éndjolike *gperiodic'' po les sistinmes GNU/Linux]
Soûmagne

Li **grande Soûmagne**, c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.

C'&nbsp;est eto l'&nbsp;no d'&nbsp;on rixhot ki passe avåla.

thumb|eplaeçmint del comene el province

__TOC__
* Dimorants: 14.866 (2002), Soûmagnåds, Soûmagnådes.
* Sitindêye: 27,22&nbsp;km²
* Dinsité: 546,14&nbsp;djins/km²

## Ban d'&nbsp;Soûmagne
* Soûmagne (viyaedje)
* Åyneu
* Cerexhe-Heuzeu
* Evgnêye
* Mélin
* Mitchroû
* Tegnêye

## Djeyografeye
Li comene di Soûmagne est vijhene des comenes di Blegneye, Fléron, Heve, Ône, eyet Trô. Elle est sol grande voye Lidje-Vervî-Åxhe, et bråmint d'&nbsp;djins di Lidje ou d'&nbsp;Vervî s'&nbsp;î vnèt astaler.

## Istwere
Li pus vî tecse ki djåze di Soûmagne (lomé *Solmania* adon) c'&nbsp;est on papîscrît do 25 d'&nbsp;awousse 915 wice ki Tchåle li Simpe, rwè des Francs, dinéve å Prince-Eveke di Lidje on bwès ki dvant çoula fjheut pårteye di Teus.

## Industreye ey agriculteure
Del fén do 19inme sieke disk'&nbsp;ås anêyes 1960,  i gn a-st avou des houyires; ey ene coperative.

Dispoy adon, les terisses s'&nbsp;ont rascovrous di verdeure; oudonbén on-z î a constrût des lotixhmints d'&nbsp;måjhones, ou des grands botikes.

On trouve enute totès sôres di ptits comieces et di ptitès industreyes.

Mins li comene a dmoré cinsrece eto, avou 60&nbsp;% des teres ki sont coûtivêyes.

## Culteure eyet tourisse
Dispoy les anêyes 1970, li Cinte culturel et des dijhinnes di soces diswalpèt ene sipitante veye culturele.

A vey:
* Li dominne provinciå di Wedjimont
* Li festival di muzike *country*, tos ls ans, a Cerexhe-Heuzeu.
* Li Muzêye del Veye do Peupe, ki mostere li vicaedje d'&nbsp;ene famile ovrire do cmince do 20inme sieke.
* Li viye hoyire des Bas-Bwès et s'&nbsp;belfleur, k'&nbsp;est ouy on park po s'&nbsp;porminer, djouwer, fé on fornea...
* Li viye *voye 38* di tchmin d'&nbsp;fier, divnou on foirt bea ravel
* des bastimints temoens do Payis d' Heve. 

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene di Soûmagne (avou des pådjes e walon)
Fagne Walone

Li **Fagne walone**, c' esteut ene sitindêye d'&nbsp;eviè 1.000 ectåres di waidaedje dinés dispu l'&nbsp;vî vî tins pal signeurreye di Bûtba, dås Princes di Nassau, ås Walons del Rubiveye, ki dpindént del Principåté di Ståvleu avou l'&nbsp;droet d'&nbsp;fåtchî et d'&nbsp;paxhe, eyet, dispu 1651 li droet d'&nbsp;î aler al troufe.

Après li skepiaedje di Zôrbrôte, les dmorants vlît aveur cisse tere la da zels, et wangnît leus procès e 1708.
E&nbsp;1807, ratchtît ces teréns la e cmon bén-fond.
Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu no

Vochal li djivêye des elemints tchimikes, relîs d'&nbsp;après leu no.

Vey eto: Tåvlea periodike des elemints Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu essegne


**A**ActiniomAc89
AluminiomAl13
AmerikiomAm95
AntimoenneSb51
ÅrdjintAg47
ÅrgonAr18
ÅrsinikAs33
AstateAt85
AzoteN7
**B**BariomBa56
BeriliomBe4
BerkeliomBk97
BizmuteBi83
BôreB5
BohriomBh107
BrômeBr35
**C**CadmiomCd48
CalciomCa20
CaliforniomCf98
CarboneC6
CeriomCe58
CeziomCs55
ClôreCl17
CobalCo27
CoperniciomCn112
CriptoniomKr36
CrômeCr24
CuriomCm96
**D**DarmstadtiomDs110
DisproziomDy66
DjermaniomGe32
DubniomDb105
**E**EinsteiniomEs99
EliomHe2
ErbiomEr68
EuropiomEu63
**F**FermiomFm100
FierFe26
FleroviomFl114
FluwôrF9
FosfôreP15
FranciomFr87
**G**GadoliniomGd64
GaliomGa31
**H**HafniomHf72
HassiomHs108
HolmiomHo67
**I**IdrodjinneH1
IndiomIn49
IridiomIr77
IterbiomYb70
ItriyomY39
IyodeI53
**K**KeuveCu29
**L**LantaniomLa57
LitiomLi3
LivermoriomLv116
LorinciomLr103
LuteciomLu71
**M**MagneziomMg12
ManganezeMn25
MeitneriomMt109
MendeleviomMd101
MierkeureHg80
MolibdinneMo42
MoscoviomMc115
**N**NeyodîmeNd60
NeyonNe10
NihoniomNh113
NikelNi28
NitrodjinneN7
NiyobiomNb41
NobeliomNo102
NûtoniomNp93
**O**OcsidjinneO8
OganessonOg118
ÔrAu79
OsmiomOs76
**P**PaladiomPd46
PlatenePt78
PlonkPb82
PlutoniomPu94
PoloniomPo84
PotassiomK19
PrazeyodîmePr59
PrometiomPm61
ProtactiniomPa91
**R**RadiomRa88
RadonRn86
RinniomRe75
RôdiomRh45
RontgeniomRg111
RubidiomRb37
RuteniomRu44
RuterfordiomRf104
**S**SamariomSm62
SeleniomSe34
ShoufeS16
SiborguiomSg106
SicandiomSc21
SiliciomSi14
SitinSn50
SitrontiomSr38
SodiomNa11
**T**TaliomTl81
TantaleTa73
TecniomTc43
TeluriomTe52
TenesseTs117
TerbiomTb65
TitaniomTi22
ToriomTh90
TuliomTm69
TunstinneW74
**U**UnunenniomUue119
UraniomU92
**V**VanadiomV23
**Z**ZénkZn30
ZenonXe54
ZirconiomZr40
Justine Henin

**Justine Henin**, a skepyî li 1î d' djun 1982 a Lidje. C' est ene djouweuse di tenisse walone.

## Si cårire
Si cårire come djouweuse di mestî kimince e 1999.
Dispoy 2001, elle arive sovint åzès finåles, dimey ou cwårt di finåle des tournoes eternåcionås.

Li 7 di djun 2003 ele wangna li cope di Roland Garros pa 6-0, 6-4 e finåle siconte di s'&nbsp;fivresse flaminde Kim Clijsters. Ça fwait k' ele divna li prumire Walone (et l'&nbsp;prumire Bedje eto) a wangnî on tournoe do Grand Chlem.

Li 7 di setimbe 2003 ele wangna si deujhinme tournoe do Grand Chlem, l'&nbsp;US Open, co ene feye siconte di Kim Clijsters e finåle, pa 7-5, 6-1. Elle ariva-st al finåle après k' elle åye yeu wangnî, seulmint 18 eures pus timpe, siconte di Jennifer Capriati, dins on xhiltant match 3 eures et 3 munutes long.

Li 19 d' octôbe 2003 Justine est metowe al prumire plaece daegnrece do clasmint WTA.

Li 31 di djanvî 2004, ele wangna si troejhinme tournoe di Grand Chlem, a l&nbsp;Open d'&nbsp;Ostraleye pa 6-3, 4-6 et 6-3, co ene feye siconte del Kim Clijsters.

Li 21 d' awousse 2004, ele wangna li medaye d'&nbsp;ôr åzès Djeus Olimpikes d'&nbsp;Atenes.

Ele fourit tot on tins al prumire plaece daegnrece do clasmint WTA.

Sol fén di 2004, ele n' a pus rén fwait, pask' ene a stî rascråwêye pal mononucleyôze, ene maladeye k' aflåwixh pår les malådes.

E 2005, ele rivneut did lon, mins ele va, pitchote a midjote, rigriper å tåvlea ATP, tot wangnant les tournoes di Charleston, Berlin, pu, pol deujhinme côp, Roland Garros. Elle î striya, el finåle, li Francesse Marie Pirce pa deus setchs setes 7-1, 7-1.

E 2006, elle a wangnî li cope di Roland Garros on troejhinme côp.
 
Djustene Henin a dmoré a Rotchfoirt, Wépion, pu a-st ebagué eviè Monaco po médyî ene *hernie fiscale* (sapinse a Tchåle Massaux).thumb|Justine Henin dins Rabulèts|alt=|centré

## Difoûtrinne hårdêye
* Si waibe
16 di nôvimbe

Li 16 di nôvimbe, c' est li 320inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 321inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure fok 45 djoûs po-z ariver al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1492: Prumî côp k'&nbsp;on meteyorite est corwaitî di manire syincieuse
* 1532: L'Inca Atahualpa est fwait prijhnî på *conquistador* espagnol Francisco Pizarro
* 1797: Li marine inglesse si rsaetche foû del Mediteranêye
* 1849: Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy est codåné a moirt på govienmint rûsse.
* 1848: Revintaedjes a Rome
* 1917: Georges Clemenceau divént prezidint do Consey, e France
* 1933: Rilåcions diplomatikes inte les Estas Unis eyet l'&nbsp;Union sovietike
* 1945: Askepiaedje di l'&nbsp;UNESCO.
* 1968: L'&nbsp;Union Sovietike enonde l'&nbsp;indjin spåciål li pus pezant a-z aveur stî enairé disk'&nbsp;asteure, li Proton-4.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1802: Antoine-Joseph Alexandre

### Ôtès djins
* -42: Tibere, impreur romin
* 1823: Jakob Amsler-Laffon, matematikî swisse
* 1873: W.C. Handy, compôzeu
* 1888: Henri Bosco, sicrijheus francès
* 1889: George Kaufman, oteur dramatike estazunyin 
* 1895: Paul Hindemith, compôzeu almand
* 1922: José Saramago, sicrijheu portuguès, pris Nobel di literateure e 1998
* 1930 - Chinua Achebe, sicrijheu nidjeryin
* 1964: Valeria Bruni-Tedeschi, actresse francesse

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1831: Carl von Clausewitz, cotuzeu militåre eyet djenerå
* 1936: Louis-Joseph Maurin, cardinå årtchuveke di Lyon (France).
* 1960: Clark Gable, acteur estazunyin
* 1993: Achille Zavatta, cloune
* 2001: Tommy Flanagan, pianisse

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Djournêye eternåcionåle di l' acceptance (tolerance), askepieye e 1996 pa l'&nbsp;Assimblêye djeneråle des Nåcions Uneyes.

----
**Vey eto:**

14 di nôvimbe - 15 di nôvimbe - 17 di nôvimbe - 18 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Licince di libe documintåcion di GNU

Li **Licince di documintåcion libe di GNU** (*GNU Free Documentation License*) u **GFDL**, c' est ene licince a môde di *[[copyleft]]* po fé do contnou å lådje. 

*Li såme di visse licince cial c'&nbsp;est di rinde «libe» tot manuel, live ou ôte sicrît documint; libe dins l'&nbsp;sins di dner l'&nbsp;liberté a tertos del poleur *'lére**, del poleur **copyî** ou **spåde**, tot l'&nbsp;**candjant*' ou nén, et po des çanses ou nén.*

Tos les contnous di Wikipedia sont dizo cisse licince chal. 

* Li modêye 1.2 del licince si trouve so http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html (en inglès)
* on ratournaedje (nén oficir) e francès si trouve al hårdêye: http://cesarx.free.fr/gfdlf.html

## Esplikêyes
Avou l' GFDL, tolminme kî pout fé tot çou k' i vout avou l' imådje u l' tecse, li prinde por lu, l' candjî, li spåde, el vinde et wangnî bråmint des cwårs. Li seule sôre k' on n' pout nén fé, c' est del mete dizo ene ôte licince. Dj' ô bén k' on n' pout nén espaitchî les ôtes d' aveur les minmes droets di fé çou k' i vôrént avou.

## Avantaedjes
Årvier del GFDL, si ene imådje u on tecse est metou sol dominne publik, tolminme kî pout fé tot çou k' i vout avou. Minme candjî ene crole eyet dire k' adon c' est lu k' a ls abondroets so cisse nouve modêye la k' est ene miete diferinne, et k' on nel pout nén rcopyî. C' est po çoula k' voet pus voltî l' GFDL, pask' ele espaitche k' on toursiveus godi vegne candjî ene miete li tecse. Metans, e walon, li "ratourner" di l' accint del Basse Libin a l' accint del Hôte Libin; adonpwis, dire ki l' nouve modêye c' est da lu.

## Hårdêyes divintrinne
* Latex
* 

## Hårdêye difoûtrinne
*  (en inglès)
Djineze

thumb|Pondeure del creyåcion (Lawrence W. Ladd)
Li **Djneze** u **el Djineze** (do grek: Γένεσις, li cmince, l' oridjene; ratournaedje di l' ebreu בראשׁית, *bereshit*) est li prumî live del Tora eyet del pårteye del Bibe ki les crustins lomèt l' Vî Testamint.

## Mwaissès dnêyes
Ele raconte l' istwere do peupe ebreu dispoy l' askepiaedje do monde disk' a l' arivêye des Ebreus e l' Edjipe.

C' est onk des cénk lives do Pentateuke.

Les paskeyes racontêyes dins li Djneze sont lådjmint rprinjhes divins l' Alcoran.

## Li Djneze e walon
Il a stî ratourné sincieuzmint e walon pa Lorint Hendschel dins les anêyes 1990. Li ratourneu s' a rashiou so sacwants tradujhaedjes, inte di zels e creyole, po trover des tourneures moens complikêyes ki dins les lingaedjes di grand spårdaedje.

Gn a yeu eto des bokets comintés di diferinnès manires. A môde di paskeyes ki s' pasrént e payis walon, pa Émile-Joseph Piret (1960). A môde di baltreye pa André Mottet (2017).

## Contnou
El live kimince avou l' fijhaedje del Daegne på Bon Diè, li fijhaedje do prumî ome, Adan, e djårdén d' Eden, eyet li dischovraedje på Bon Diè ki l' ome èn pout nén esse binåjhe tot seu. Do côp, el bon Diè fwait l' prumire feme, Eve, por lu, foû d' èn oxhea saetchî do coir d' Adan. 

Pu i sont ambedeus tapés a l' ouxh do djårdén d' Eden pask' il on magnî l' peme, li frut disfindou del kinoxhance.

Pus lon i rasconte l' istwere des prumîs valets da Adan ey Eve: Cayin ey Abel, et cmint k' i vont peupler l' Daegne.

Eyet les grossès aiwes evoyeyes sol Daegne po pûni les djins et disfacer l' petchî et cmint ki Noyé schape ene cope di tchaekene des biesses ki vikèt, avou eto si feme et ses troes valets: Sem, Xham et Djafet.

Après cwè, c' est l' istweres des påtriyåtches et des måtriyåtches : Abraham et Sara, Izayak et Rebeca eyet Djåcob, Rachel et Leya.

## 
* «Å Cmince» (ratournaedje e walon pa Lorint Hendschel)
Ryutaro Hashimoto

thumb|right|Ryutaro Hashimoto
**Ryutaro Hashimoto** (橋本龍太郎 *Hashimoto Ryūtarō*, 1937-2006), c' est on politkî djaponès mimbe do pårti liberå-democrate djaponès; i fourit Prumî Minisse do Djapon di 1996 a 1998.

## Vicåreye
I vna-st å monde li 29 di djulete 1937, el veye di Sōja (総社市), el prefecteure d'&nbsp;Okayama (岡山県).
Il est eto dmey-fré avou Daijiro Hashimoto (橋本大二郎 *Hashimoto Daijirō*), responsåve di distribucion al tchinne di televuzion NHK, eyet govierneu del prefecteure di Kochi (高知県).

Hashimoto Ryutaro divna minisse del santé, poy minisse des transpoirts, eyet minisse do comiece eternåcionå et d'&nbsp;l'&nbsp;industreye e 1994.

Di 1996 a 1998 i fourit Prumî Minisse, eyet fé des refômes administratives et di structeure.
Abel

Sorlon l'&nbsp;Bibe, **Abel** (הבל, *havel* en hebreu), c' esteut onk des valets da Adan.

Il esteut hierdî, et fourit touwé pa djalozreye pa s'&nbsp;fré Cayin (Djeneze IV, 1-16).
Cayin

Sorlon l'&nbsp;Djeneze, **Cayin** (קין, *Qayin* e-n ebreu), c' esteut l'&nbsp;prumî des valets da Adan ey Eve; eyet l'&nbsp;prumî ome a nexhe d'&nbsp;ene feme.

I travayive li daegn sol tins ki s'&nbsp;fré Abel fijheut paxhe les bedots.
Cåze ki Diè n'&nbsp;acontéve nén les prezints di fruts del tere da Cayin, dismetant k'&nbsp;acontéve foirt les prezints di cråxhe et d'&nbsp;bedêyes da Abel; Cayin ndè fourit foû mwais et touwer s'&nbsp;fré.
Cwand pus tård Diè dmanda a Cayin wice ki s'&nbsp;fré esteut, Cayin risponda, «Est çki dj'&nbsp;doe tot l'&nbsp;tins waitî so m'&nbsp;fré?».

Po l'&nbsp;pûni, Diè codåna Cayin a berôler avå l'&nbsp;tere po tofer, eyet li tere ni lyi dénreut pus ses fruts.
Ey eto Diè mårca Cayin d'&nbsp;on sene po k'&nbsp;i n'&nbsp;soeye nén touwé des cis kel resconterrént.

Cayin nd ala viè l'&nbsp;payis d'&nbsp;Nod, wice k'&nbsp;il ourit on valet lomé Enok. Pus tård i fonda e payis d'&nbsp;Nod ene veye do minme no ki s'&nbsp;valet.
Adan

**Adan** (on dit eto: **Adam**) fourit l' prumî ome, sorlon l' Bibe et l' Alcoran.

Li live del Djeneze raconte kimint k' Diè fjha-st Adan ey Eve. Et kimint kel prumire feme, Eve, fourit fwaite foû d' ene des coisse d' Adan, paski ci-ci «ni trovéve nole aidance ki s' acoidreut bén avou lu».

Adam ey Eve estît tchessîs evoye do djårdén d' Eden cåze k' il avént magnî do frut disfindou di l' åbe del kinoxhance do bén et do må.

Adan ey Eve ourît des efants da zels: Cayin, Abel, Set et co des valets et des båsheles. Li Djeneze vout k' Adam åye morou djusse divant ses 930 ans.

*Adan, c' est eto on [[:Wikt:Adan|ptit no ey on no d' famile del Walonreye]].*
10 di djulete

Li 10 di djulete, c' est li 191inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 192inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 174 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1900: sitrimaedje do metro d' Paris
* 1938: Howard Hugues finixh si toû do monde è-n avion e-n on tins ricôrd di 91 eures eyet 14 munutes
* 1940: Abolixhaedje del 3inme republike el France
* 1945: Ridrovaedje do muzêye do Louve a Paris
* 1962: Li spoutnik estazunyin Telstar ritransmete les prumirès imådjes di televuzion e direk pa dzeu l'&nbsp;Oceyan Atlantike
* 2005 : Li Coû eternåcionåle di djustice riclame ki l' meur di pårtixhaedje, k' Israyel est ki bastixh tot pestelant sol Cisdjordaneye, est foû lwè. Ni Israyel, ni les payis do Coûtchant kel sotnèt n' ont prins asteme, pus tård, a ci djudjmint la.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1815: Albert Thibaut
* 1817: Augustin Vermer
* 1959: Jany Paquay

### Ôtès djins
* 1509: Jean Calvin (+ 1564)
* 1871: Marcel Proust, sicrijheu francès
* 1895: Carl Orff, compôzeu di Carmina Burana (+ 1982)
* 1902: Kurt Alder, tchimikî, Pris Nobel di tchimeye e 1950 (+ 1958)

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1896: Antoine Kirsch

### Ôtès djins
* 138: Hadriyin, impreur romin
* 1559: Hinri II, rwè d'&nbsp;France
* 2015: Omar Sharif

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

8 di djulete - 9 di djulete - 11 di djulete - 12 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
20 di nôvimbe

Li 20 di nôvimbe, c' est li 324inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 325inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 41 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
* 1780: L'&nbsp;Inglutere declare li guere ås Bas-Payis 
* 1818: L'&nbsp;indepindince do Venezwela est proclamêye pa Simon Bolívar
* 1877: Edvincion do fonografe pa Thomas Edison
* 1917: Proclamåcion del republike d'&nbsp;Oucrinne
* 1959 : Li Grande Burtaegne, li Norvedje, li Portugal, li Swisse, l'&nbsp;Otriche, li Daenmåtche eyet li Suwede askepièt l'&nbsp;Association uropeyinne di libe-discandje
* 1989: Adopcion del prumire convincion so les droets d' l' efant a l'&nbsp;ONU 
* 1999 - Li Chine enonde ci prumî cirwaxhea, li *Shenzhou*.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1779 : Nicolas Boiron
* 1942 : Jean-Jacques Gaziaux

### Ôtès djins
* 1602: Magdeburg (Almagne): nexhance da Otto von Guericke, fizicyin.
* 1889: Edwin Hubble, astronome estazunyin
* 1907: Henri-Georges Clouzot, cineyasse francès
* 1924: Benoît Mandelbrot, matematikî ki studia les fractåles
* 1925: Robert Kennedy, politkî estazunyin
* 1942: Joe Biden
* 1948: Barbara Hendricks, soprano estazunyinne

## Ont morou ç' djoû la
* 1764: Christian Goldbach, matematikî almand
* 1894: Anton Rubinstein, pianisse et compôzeu
* 1900: Oscar Wilde
* 1910: Leyon Tolstoy, sicrijheu
* 1936: Buenaventura Durruti, anårtchisse fuziyî tins del Guere d' Espagne 
* 1975: Francisco Franco, dictateu spagnol

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Djournêye eternåcionåle des Droets d'&nbsp;l'&nbsp;Efant 
* Djournêye di l'&nbsp;industrialijhaedje di l'&nbsp;Afrike 

----
**Vey eto:**

18 di nôvimbe - 19 di nôvimbe - 21 di nôvimbe - 22 d' nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
21 di nôvimbe

Li 21 di nôvimbe, c' est li 325inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 326inme po ls anêyes bizetes), avou 40 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén di l'&nbsp;anêye.

## Evenmints

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1898: René Magritte, pondeu sorreyalisse

## Ont morou ç' djoû la

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

19 di nôvimbe - 20 d' nôvimbe - 22 d' nôvimbe - 23 d' nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
22 d' nôvimbe

Li 22 d'&nbsp;nôvimbe, c' est li 326inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 327inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus ki 39 djoûs po-z avni al fén di l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Scoirpions. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Airtchîs.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
** 1890: Charles de Gaulle, militaire eyet politikî francès
** 1986: Oscar Pistorius, coreu a pî sins djambes del Nonne-Afrike

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1916: Émile Gérard
* 2010: Simon Stasse
* 2024: Jean-Jacques Chapelle 
### Ôtès djins
* 1963: Aldous Huxley, sicrijheu inglès
* 1963: John F. Kennedy, prezidint des Estats Unis, est assassiné.

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

20 d' nôvimbe - 21 di nôvimbe - 23 d' nôvimbe - 24 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
23 d' nôvimbe

Li 23 d'&nbsp;nôvimbe, c' est li 327inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 328inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus k' 38 djoûs po-z avni å coron d' l' an.

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

* 1868: edvincion del foto e coleur.
* 1971: Li Republike Populaire di Chine a-st on sidje e Consey di Såvrité di l' ONU.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1894: Ernest Fivet

### Ôtès djins
* 912: Oto I, Impreur do Sint Impire.
* 1760: François Noël Babeuf, rivinteu francès. 
* 1804: Franklin Pierce, 14inme prezidint des Estats Unis d'&nbsp;Amerike (1853 - 1857).
* 1859: William H. Bonney, pus cnoxhou dizo l'&nbsp;sipotaedje di *[[Billy the Kid]]*, el veye di Noû-York.
* 1876: Manuel de Falla, compôzeu espagnol.
* 1887: William Henry Pratt, acteur kinoxhou come Boris Karloff, a Dulwich, Londe.
* 1888: Harpo Marx el veye di Noû-York.
* 1935: Vladislav Volkov, cosmonote
* 1947: Jean-Pierre Foucault, animeu d' televuzion.
* 1953: Francis Cabrel, oteur-tchanteu-compôzeu francès.

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2021: Henri Maron

### Ôtès djins
* 1976: André Malraux, sicrijheu eyet politikî francès.
* 1995: Louis Malle, fijheu d'&nbsp;films.

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

21 di nôvimbe - 22 d' nôvimbe - 24 di nôvimbe - 25 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Pierre Paulus

[thumb|Pondeure espôzêye a l' [Elizete]]
**Pierre Paulus**, c' esteut on pondeu walon, do mouvmint espressionisse.

I vna-st å monde li 16 di måss 1881 a Tcheslet, et mori a Brussele li 17 d' awousse 1959.

## Ouve
I pondeut bråmint å fuzin. Il esteut foirt poirté so les houyeus d' åd dilong d' Sambe et les ovrîs des foidjes. Eto les femes ki saetchnut les bateas so les voyes di halaedje. 

I divna foirt rilomé a pårti  di l'&nbsp;Espôzucion d'&nbsp;Årt walon di Tchålerwè e 1911. 

Dins l'&nbsp;Eter-deus-gueres i fwait toplin des espôzucions, ossu bén en Urope k'&nbsp;ås Estats-Unis. 

Mins il est aprume kinoxhou po-z aveur pondou l' cok k' est sol drapea walon, askepyî e 1913.

### Difoûtrinnès hårdêyes
* Ene pus spesse biyografeye, sol waibe di l'&nbsp;Institut Destrée (e francès)
* Espôzucion permaninte Pierre Paulus å muzêye des Beas-Årts di Tchålerwè
Caligrafeye

Li **caligrafeye** (do grek καλλι *calli* "beaté" eyet γραφος *grafos* "sicrijhaedje") est l'&nbsp;årt do bea scrijhaedje decoratif.

Li caligrafeye latene si fwait d'&nbsp;åbutude avou ene pene.
L'&nbsp;avancêye del imprimreye fwait kel caligrafeye latene n'&nbsp;est pus ossu impôrtant k'&nbsp;ele l'&nbsp;a stî al moyinådje, cwand tos les lives estént copyîs al mwin.

Li caligrafeye est ene foirt impôrtante dissipline el Chine (avårla lomêye 書法 shūfǎ *metôde di scrijhaedje*), el Corêye ey el Djapon (avårla lomêye 書道 shōdō *li voye do pincea*), wice k'&nbsp;ele si pratike avou on pincea, et veyowe come onk des årts les pus nôbes.
Des nombreuses rîles codifièt li pratike del caligrafeye: i s'&nbsp;fåt tni bén droet, respecter li spexheur des traits po tchaeke pårteye do caractere, evnd.

Li caligrafeye est ossu foirt spårdowe ezès payis eployant l'&nbsp;alfabet arabe.
Bayî

Li **bayî** (do latén *bajulivus*) esteut tins di l'&nbsp;Ancyin Redjime li rprezintant di l'&nbsp;otorité do rwè ou do prince, avou l'&nbsp;tchedje di fé apliker li djustice eyet di contrôler l'&nbsp;administråcion e s'&nbsp;no.

Li djuridiccion k'&nbsp;on bayî end a l'&nbsp;tchedje si lome on *bayaedje*.

En Inglutere li mot (*bailiff* en inglès) esteut eployî po les oficîs do rwè. Li tite est co eployî po des wårdeus d'&nbsp;tchesteas, come li hôt bayî di Westminster, li bayî do tchestea d'&nbsp;Douve, evnd.

Ezès iyes anglo-normandes li tchedje di bayî egzistêye co, c'&nbsp;est l'&nbsp;oficî civil dins tchaeke des iyes. Il est lomé po rwè ou pal royinne d'&nbsp;Inglutere, et sovint dmeure e posse tote si veye. I rprezinte li corone dins totes les afwaires civiles. C'&nbsp;est nén oblidjî k'&nbsp;i soeye èn ome di lwè, mins å pus sovint il est tchoezi emey les mimbes do bårea d'&nbsp;l'&nbsp;iye.
Les iyes sont totes dizo l'&nbsp;bayaedje (*bailiwick* en inglès) di Guernsey, såf l'&nbsp;iye di Djersey k'&nbsp;est on bayaedje da sinne.

El Sicôsse, li bayî esteut lomé *bailie*, ey e francès *bailli*.
Mouze

thumb|Mape del Walonreye avou Mouze et Sambe come sicrene

**Mouze** (fr: *Meuse*; nl: *Maas*), c' est on fleuve (on "mouze") d' Urope, 950&nbsp;km long, ki prind sourd e platrê di Langres, e l' France, eyet saiwer åd triviè del Walonreye et des Bas-Payis po s'&nbsp;aler egoler el Mer do Nôr.

Simbolicmint et istoricmint, Mouze est rwaiteye come li screne del Walonreye, k' ele pårtixh a pô près e deus. 

Mouze a dné s'&nbsp;no å dipårtumint francès del Meuse, å Nôr-Ess di France et al redjon walone di Eter-Sambe-et-Mouze.

## Rote di Mouze (trait d' Mouze)
Li fleuve prind sourd e platrê di Langue, e l' France, eyet saiwer viè l'&nbsp;Nôr tot passant pa l'&nbsp;Årdene francesse (Verdun, Sidan, Tchårluveye-Måjhire), intrer el Walonreye di France (Rivin, Fumwè, Djivet), pu vnî bagnî l'&nbsp;Walonreye so 183&nbsp;km (Dinant, Nameur, Hu, Lidje).

A Nameur, Mouze voet agoliner Sambe å Grognon. Adon, ele candje di direccion, et ndaler eviè l'&nbsp;Ess.

Après Lidje, l'&nbsp;aiwe ricandje co d'&nbsp;direccion, et cori après Bijhe. So sacwants km, Mouze fwait l'&nbsp;frontire inte li Beldjike el les Bas-Payis (apus k' a Måstraik, wice kel frontire est pus å Coûtchant).

Ezès Bas-Payis, Mouze passe pa Roermond et Venlo wice k'&nbsp;ele ricandje co d' direccion, et cori eviè l'&nbsp;Ouwess et l'&nbsp;Holande.

C'&nbsp;est ezès Bas-Payis ki Mouze si radjond avou l'&nbsp;Aiwe di Rén en on grand delta, et s'&nbsp;aler egoler el Mer do Nôr åd triviè do Nieuwe Waterweg (novele voye d'&nbsp;aiwe).

Mouze est naiviåve po les mouzlîs di 1350 tones disk'&nbsp;a Djivet.


File:Djivet_mouze.jpg|a Djivet
Imådje:Godene.png|a Gôdene
Imådje:mouze_bee.jpg|framed|a Bé (dilé Nameur)
Imådje:Albert's bridge crossing the Meuse river in Liege.jpg|framed|a Lidge
Imådje:Maas.jpg|a Måstrek


## Grossès Aiwes k'&nbsp;agolinèt e Mouze
* e France:
** Tchiere
** Simwès a Montermé.
** Virwin a Vireu.
* el Walonreye:
** Aiwe-di-Lesse (a Ansreme)
** Sambe (a Nameur)
** Aiwe d' Oûte (a Lidje)
* ezès Bas-Payis:
** Jeker (Djer) (dilé Måstrek)
** Geul
** Roer
** Swalm
** Niers
** Dieze

## Djeyolodjeye
Les prumîs rmanants do lét del Mouze ont stî rtrovés å tîciaire, avou des Mozazôres. Divant ça, ezès payis la k' Mouze court enute, c' esteut l' mer.

Li prumî trait d' Mouze aléve di Tchårluveye-Måjhire et passer sol costé d' l' Årdene. Ça fwait k' Mouze riprindeut çou k' et asteure li lét d' Sambe po-z ariver a Nameur. Di Nameur, c' esteut come asteure eviè Lidje et l' Holande.

Å cminçmint do cwaturnaire, li livea do platrê d' Årdene baxha beazebén, et Mouze si drova on passaedje po-z ariver direk a Nameur, pa Djivet et Dinant. 

Adon, Mouze esteut 800 a 3200 mete lådje (d' après les bidinnes ritrovées dins les tienes ki dischindèt so Mouze).

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwants scrijhaedjes e walon so Mouze
Ådjî d' Lidje

**Ådjî d'&nbsp;Lidje** (1055-1131), kinoxhou eto come *Ådjî d'&nbsp;Cluni* eyet *Algerus Magister*, esteut on moenne lidjwès do 12inme sieke.

## Biyografeye
I fourit diyake di l'&nbsp;eglijhe Sint-Bietmé d'&nbsp;Lidje, la k'&nbsp;i vna-st å monde, poy nomé (viè 1100) pol catedråle Sint-Lambiet a Lidje.

I rfuza bråmint des propôzucions des evekes almands et po fini i s'&nbsp;rissaetcha e-n on covint di benedictins a Cluni (el France), wice k'&nbsp;i mora ddja d'&nbsp;ådje et tot leyant padrî lu ene reputåcion di pieté eyet di sûtisté.

## Sicrijhaedjes
I scrijha bråmint des tecses relidjeus, ey ene *Istwere di l'&nbsp;Eglijhe di Lidje*, ki s'&nbsp;a målureuzmint pierdou.

Les pus consecantes di ses ouves k'&nbsp;on-z a co fourît:
# *De Misericordia et Justitia*, ene ramexhnêye di bokets del Bibe et des påtriåtches avou des comintaires (èn impôrtant ovraedje po l'&nbsp;istwere del lwè eyet l'&nbsp;dissiplene di l'&nbsp;eglijhe), ki srè trové dins les Anecdotes di Martene, vol. 5.
# *De Sacramentis Corporis et Sanguinis Domini*, on traité, e troes lives, siconte di l'&nbsp;erezeye Berengaryinne, k'&nbsp;a stî hôtmint ricmandé pa Pire di Cluni eyet Erasse.
# *De Gratia et Libero Arbitrio*, diné dins l'&nbsp;*Anecdota* da B. Pez, vol. 4.
# *De Sacrificio Missae*; diné dins *Collectio Scriptor. Vet.* da Angelo Mai, vol. 9. p. 371.
25 di nôvimbe

Li 25 di nôvimbe, c' est li 329inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 330inme po ls anêyes bizetes); gn è dmeure pus ki 36 djoûs po l' anêye esse foû.

Les crustins fiestixhèt sinte Catrene d' Alegzandreye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1882: Eugène Gillain

### Ôtès djins
* 1881: Påpe Djihan 23

## Ont vnou å monde ci djoû la

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1970: Mishima Yukio, sicrijheu djaponès, k' a fwait l' fén d' lu-minme.

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

23 d' nôvimbe - 24 di nôvimbe - 26 di nôvimbe - 27 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ben-Ahin

**Ben-Ahin**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hu, e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4500**
** Di 1969 a 1977: **5202**
* Limero diyalectolodjike: **H 38**.
* Arondixhmint: Hu

## Nos d' plaece di Ben-Ahin
* Beafôrt.

## Istwere
A yeu a vey avou l' Guere del vatche.
Nôvimbe

djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | **nôvimbe** | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
----

Li **moes d' nôvimbe**, c' est l' onzinme moes do calindrî grigoryin, 30 djoûs long.

## Etimolodjeye
Si no vént do latén *novem* (nouv) ca c' esteut l' nouvinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.

## Fiesses do moes d' nôvimbe
* 1î d' nôvimbe: li tossint
* 11 di nôvimbe: l'&nbsp;årmistice del guere di 1914-1918

## 
* Calindrî
* Calindrî grigoryin
* 366 djoûs

## 
* Pådje sol moes d' nôvimbe 
* 

## Pî-note
Djanvî

**djanvî** | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
----

Li **moes d' djanvî**, c' est l' prumî moes do calindrî grigoryin, 31 djoûs long.

## Lomaedje
Si no vént di *Ianus* (Djanus), li diu romin a deus vizaedjes des ouxhs et des candjmints.

Les moes d' djanvî (eyet d' fevrî) ont stî radjoutés les dierins å calindrî romin; divant çoula l'&nbsp;anêye kimincive e moes d'&nbsp;måss.

## Såjhons
El dimeye bole bijhrece, ådzeu do Tropike del Crantche, li moes et tot etir e l' ivier.

Dins l' calindrî amazir, c' est li plin "".

## Fiesses do moes d' djanvî
* 1î d' djanvî: novelan
* 6 di djanvî : les Rwès

## [[Planete (zodiake)|Planetes]]
* disk' å 21 : Gadot
* a cmincî do 22 : Raiweu
* 17 di djanvî: sint-Antoenne

## Spots sol moes d' djanvî
* On moes d' djanvî sins djalêye / Ni dene måy ene boune anêye.
* S' i fwait bea e djanvî, li cinsî s' è hagnrè les doets.
* Plouve di djanvî / Moenne al fosse djonnes et vîs.

## 
* Calindrî 
* Calindrî grigoryin
* 366 djoûs

## 
* Pådje sol moes d' djanvî 
* 

## Pî-note
Belgråde (Nameur)

**Belgråde**, c' est èn ancyin ptit ban di Walonreye, rebané avou Nameur

## Etimolodjeye
Ancyin hamtea d'&nbsp;Flawene, divnou comene e 1897.

Li no vént d'&nbsp;on cåbaret lomé *Belgråde*, cåze del prijhe di Belgråde e Serbeye so les Turks, å 18inme sieke.

## Sourdants
Årsumont

**Årsumont** (fr: *Arsimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sambveye, e l' Province di Nameur. 

* Dimorants: ?
* Sipotaedje: ?

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént di "mont ås årsîs" (årsins provnant d'&nbsp;on sårtaedje).
Vîs scrijhas: Harchimont (1246), Herchimont (1265), Harcymons (1265). 

## Tuzance walone
### Scrijheus e walon
Edmond Wartique esteut did la. Si prumî no d' pene, c' esteut **Daursumont**.
### Discrijhaedjes
* Ritoû a Årsumont
* Li måjhon do grand-pere Wartike

## Sourdants
27 di nôvimbe

Li 27 di nôvimbe, c' est li 331inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 332inme po ls anêyes bizetes), avou 34 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

25 d' nôvimbe - 26 di nôvimbe - 28 di nôvimbe - 29 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1î d' decimbe

Li prumî d'&nbsp;decimbe, c' est li 335inme djoû di l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 336inme po ls anêyes bizetes), avou pus k' 30 djoûs ki dmorèt co po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1918: Li Transilvaneye si raloye al Roumaneye

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1374 : Magnus Smek Eriksson

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
On fiestixh sint-z Elwè

----
**Vey eto:**

29 di nôvimbe - 30 di nôvimbe - 2 d' decimbe - 3 d' decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Aldjereye

L'&nbsp;**Aldjereye**, c' est on payis d'&nbsp;Afrike bijhrece, avou ene coisse sol Mîtrinne Mer å Nôr, eyet des frontires avou l'&nbsp;Tunizeye å Nôr-Ess, li Libeye a l'&nbsp;Ess, li Nidjer å Sud-Ess, li Mali eyet li Moritanreye å Sud-Ouwess, eyet li Marok a l'&nbsp;Ouwess.

Li mwaisse-veye est Aldjî.

Li prezidint do payis est Abdelmadjid Tebboune.

## Istwere
Tins del geure di 40, gn a yeu dlé Waradinne (Oran) li batreye di Mers-El-Kebir. Li macsådaedje di Stif åreut stî l' prumî åke do dislaxhaedje do payis.

L'&nbsp;Aldjereye s'&nbsp;a dislaxhî del France après sacwantès anêyes di guere, avou les acoirds d'&nbsp;Évia e 1962. Li FLN (Front di Liberåcion Nåcionåle Aldjeryin) est todi å pouvwer (2002) mågré ene instabilité politike k'&nbsp;i gn a.

## Lingaedjes
Li lingaedje oficir est l'&nbsp;arabe, mins i gn a bråmint di djins ki cåzèt l'&nbsp;berbere et ki rclamèt leus abondroets linwistikes.

L'&nbsp;Aldjereye est li deujhinmme pus grand payis d'&nbsp;Afrike pal sitindêye, djusse après li Soudan.
Li sud do payis comprind ene grande pårteye do dezert do Sara.

L'&nbsp;Aldjereye est on impôrtant produjheu di petrole ey est mimbe di l'&nbsp;OPEP.

## Provinces

L'&nbsp;Aldjereyee est pårteye e 48 provinces ou *wilayas*:



* Adrar
* Ain Defla
* Ain Temouchent
* Aldjî
* Annaba
* Batna
* Bechar
* Bejaia
* Biskra
* Blida
* Bordj Bou Arreridj
* Bouira
* Boumerdes
* Chlef
* Constantine
* Djelfa
* El Bayadh
* El Oued
* El Tarf
* Ghardaia
* Guelma
* Illizi
* Jijel
* Khenchela

* Laghouat
* Mascara
* Medea
* Mila
* Mostaganem
* M'Sila
* Naama
* Waradinne (Oran)
* Wargla (Ouargla)
* Oum el Bouaghi
* Relizane
* Saida
* Setif
* Sidi Bel Abbes
* Skikda
* Souk Ahras
* Tamanghasset
* Tebessa
* Tiaret
* Tindouf
* Tipaza
* Tissemsilt
* Tizi Ouzou
* Tlemcen



Mape di l'&nbsp;Aldjereye 


## Economeye

Li petrole eyet l'&nbsp;gåz naturel sont les principås sourds di rivnous. L'&nbsp;Aldjereye a-st ene des pus grandes riseves di gåz sol Daegn.
Mins nerén, li payis a-st ene nouzome difoûtrinne desse.

## Djins

A pô près 90 % des Aldjeryins vikèt e nôr, près del mer, et a pô près 1,5 miyon di Bedwins vikèt e sud, e dezert.

## Rilomés Aldjeryins
* Politikîs
** Ahmed Boudiaf
** Ali Bel Haj
** Chadli Ben Djedid
** Howari Boumedienne
* Sportifs 
** Noredin Mortelli
* årtisses
** Cheb Xhaled
** Cheb Mami
** Younes Maatoub
* sicrijheus
** Salah Guemrich
* Francès di stoks aldjeryins :
** Amel Bent
** Zindin Zidan

## Hårdêyes divintrinnes
* "Eviè Nonne, ene ramexhnêye di noveles ki sacwantès si pasnut e l' Aldjereye
* Sara Coûtchantrece
Drapea d' l' Aldjereye

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3

Li **drapea [[Aldjereye|aldjeryin]]** fourit dessiné pa Messali Hadj el France e 1928.
Il a stî eployî på Front di Liberåcion Nåcionåle Aldjeryin a pårti di 1948, eyet tchoezi oficirmint come drapea nåcionå après l'&nbsp;dislaxhaedje e 1962.

Li blanke coleur riprezinte li purté; dismetant kel vete coleur, li rodje crexhant eyet l'&nbsp;rodje sitoele a cénk coxhes sont des simboles di l'&nbsp;Islam.