open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pålmî ås dates

Li **pålmî ås dates**, c' est on pålmî ki crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer et å Moyén-Levant, et ki dene des dates.

thumb|Trokes di dates so on pålmî

 *[[Phoenix dactylifera]] L.*

*Li pålmî ås dates ni doet nén esse maxhî avou l' [[pålmî a l' ôle]].*

## Etertinaedje
thumb|Ricepaedje des pålmîs ezès veyes

Po les etertini, i fåt rceper les foyes do dzo, ki souwèt. On fwait çoula al mwin, avou des hepietes (c' est des djins ki gripèt so l' åbe). Dins les veyes, on-z a eto des camions avou des elevateurs.

## Crexhaedje
Li pålmî prodût après ene vintinne d' anêye; i pout co esse assez ptit (troes metes), et ddja poirter. On code li troke di dates tot gripant dins l' pålmî.

## Uzaedjes do pålmî ås dates
* codaedje des dates, et leu vindaedje
* codaedje des vetès dates (*aablou*)
* soyaedje des foyes po les fors å pwin
* eployaedje do bwès po les plafonds des måjhons d' tere
* plantaedje dins les cortis et l' long des voyes

## Maladeyes do pålmî ås dates
* bayoute (*bayoud*, fuzariôze)

## Les dates el Walonreye
On les dnéve al Sint-Nicolai. 

Sacwants sôres di setchès dates estént lomêyes couneas d' beguene.

Po pus di racsegnes, sayî di trover cist årtike cial, sicrît pa Paul Hermant : *Les noms des dattes*, eplaidî dins *Folklore Brabançon*, 1939-1940, nos 109-114, pp. 76-83 (rahouca [G93] dins l' djivêye des motîs do walon).
Jean Lechanteur

**Jean Lechanteur** (riwalnijhåve *Djihan Litchanteu* u *Djhan Ltchanteu*), k' a skepyî diviè 1938, c' est on linwincieus k' a stî professeur a l' Univiersité d' Lidje, et k' a bråmint ovré so l' ALW.

## Ouve pol walon
Djihan L' Tchanteu a eto fwait ene fele tchôke: rimete e scrijhaedje Feller, et dins l' ôre  alfabetike ki s' eshût, li motî Villers. Et dner les dierinnès tuzêyes etimolodjikes so les mots ki sont dvins (1999). Après çoula, i va ovrer sifwaitmint, avou Jean-Jacques Gaziaux so on papîscrît nén co eplaidî da Alphonse Massaux, et rexhe l' ovraedje e 2013. 

On lyi doet eto des spepieus studias, avou des crås motlîs so les cawetes «-a», «-iveus», «-urlin» eyet «-resse»

Marie-Guy Boutier et Martine Willems ont bouté on moumint come assistantes da Djhan l' Tchanteu.

Sol tård, il a ene miete sicrît e walon, tot ratournant li live d' imådjes «Li vicåreye di Simon et Linåd» (4inme tradujhaedje e walon).

## Pôzucion eneviè li rfondaedje do walon
 «Papî Ltchanteu disconte do rfondaedje do walon et des noûmots»
Il est eto cnoxhou po s' pôzucion foirt wårdiveuse sol rifondaedje do walon. 

I scrijha dins le rvuwe "Wallonnes" e 1996 on papî e francès,  la k' i discåze, sins waire d' astoca, li rfondaedje ossu bén k' les noûmots. 

Ci papî la a tchôkî evoye erî do rfondaedje del langue walone: les linwincieus des univs, les SLLW-îs et l' les responsåves do CLRE et do ministere del kiminålté Walonreye-Brussele, et çoula po ene boune hapêye (diski dins les anêyes 2020, todi).

## 
 Si pådje sol waibe di l' SLLW

## Sourdants et pî-notes
Cabutacêyes

Les **cabutacêyes** u plantes **cabutreces** u **croejhrecires**, c' est les plantes del famile do cabu.

## Sacwantès cabutacêyes
* a des håyes (*Alliaria petiolata*)
* cabu (*Brassica oleracea*)
* dråwe (*Erophila verna*)
* golzå (*Brassica napus*)
* schite d' agaesse (*Cardamine pratensis*)
* sinè (*Sinapis arvensis*)
* waisse (*Isatis tinctoria*)

## Maladeyes des cabutacêyes
plocon des cabutacêyes
Sitî

On **stî**, c' esteut ene viye muzeure des grins ki valeut 30,712 lites a Lidje; u co, çou k' est l' minme, 1200 pôces cubes di Sint-Houbert.

Il esteut pårti e 4 cwåtes di 4 pougnoes tchaeke.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "stî", alez s' vey e [[:Wikt:sitî|splitchant motî]].*
Bwès d' tchåfaedje

thumb|250px|right|Bwès d' tchåfaedje
Li **bwès d' tchåfaedje** u **bos d' rasse**, c' est des åbes k' on-z abate dins les taeyes, et k' on rcepe sovint a bokets d' on mete,  pu rfinde a . Les pus ptitès coxhes ki n' sont nén rfindowes si lomnut les rondins.

Li bwès d' tchåfaedje, c' est ene nén spoujhåve enerdjeye.

## Sôres d' åbes
Li bwès d' tchåfaedje, c' est bråmint des hesses, des tchinnes, des beyôles, et des pus råles åbes come les tchårnales, les ôneas, evnd.

Po les tchinnes et les faws, on fwait eto do bwès d' tchåfaedje sol houpî

Les åbes å tinre bwès, come les sås, les plopes, les sapéns les frinnes polèt siervi eto d' bwès d' tchåfaedje, mins i n' tchåfèt nén bén.

Les rondins k' on  ni tchåfnut nén si bén ki les cis k' ont stî bén .

## Muzeure
Li bwès d' tchåfaedje si mzeuréve bråmint e coide, mins asteure, bén pus sovint e stere.

## Sourdants
El Walonreye, e bråmint des viyaedjes, les dmanants riçuvnut des pårts di bwès d' tchåfaedje des comenes, k' on lome les manêyes.

## Alouwaedje do bwès d' tchåfaedje
thumb|Bwès d' tchåfaedje
Ene sitouve ki tchåfe ene måjhon (ene u deus plaeces bas) alowe a pô près 10 coides di bwès d' tchåfaedje l' an.

Ene tchôdire å bwès, avou d' l' aiwe tchôde, ki tchåfe 3 a 4 tchambes alowe åk come 18 coides so l' anêye.
## Pris do bwès d' tchåfaedje
Li tåvlea ki shût dene li pris d' ene coide (2 metes cubes) di schenes avou on pô des cleperes, bén metowe po esse tcherieye evoye dins on viyaedje la kl' i gn a des taeyeus å bwès (Transene), et l' pris do dierin atchteu, a Brussele.

## Sourdant
Petrole

Li **petrole**, c' est on likide k' i gn a dins tere, k' on poujhe, et rapurer po fé d' l' essince et do mazoute.

Li petrole, c' est ene sipoujhåve enerdjeye. On pinse ki les rezieves sont co bounes po ene grosse céncwantinne d' anêyes, mins seront seur sipoujheyes e 2100.

On fwait eto bråmint des ôtes prodûts, inte di zels tos les plastikes. Li cwårtî d' l' industreye ki s' ocupe di ça si lome li petrotchimeye.
Djérompont (seccion d' Ramiêye)

**Djérompont** (Fr. *Gérompont*), c' est ene seccion del rebanêye comene di Ramiêye.

## Istwere
C' esteut ene novele comene, askepieye pal lwès  do 17 di djulete 1970, eplaideye å Moniteur do 11 d' awousse, do rabindlaedje des viyaedjes  di Djé-Djérompont-Ptit-Rozire, Boumål-e-Braibant eyet d' Sint-Andrî. Si limero del posse, c' esteut **5931**. 

Ås grands rebanaedjes, Djérompont fourit rmatou avou Ramieye.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Djérompont|l' esplicant motî]].*

## Referinces
Djérompont (discramiaedje)

* Djérompont, k' est dins l' rebanêye comene di Ramiêye.
* Djé-Djérompont (ancyin ptit ban del Walonreye, divant 1822)
* Djé-Djérompont-Ptit-Rozire (ancyin ptit ban del Walonreye, 1822-1970)
* Djérompont (comene) (comene di 1970 a 1977)
Grand-Rozire

**Grand-Rozire** ubén **Grande-Rozire** (la-minme *Grand-Rozêre*, F. *Grand-Rosière-Hottomont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ramiêye, el province do Roman Payis.

## Tuzance walone
Paul Coppe: *Notes folkloriques de Grand-Rosière Hottomont* (avou on rascodaedje di mots walons).

## Referinces eyet sourdants
Håye (toponimeye)

Pådje po les **[[nos d' plaeces del Walonreye]]**, la k' on rtrouve les mots **"håye", "hayete", hayon"** u **"håbe"** divins.

L' alomåcion "**håye**" pout vni d' ene bele rîlêye di bouxhons l' long d' on tchamp, mins ci serè purade ene taeye u on ptit bwès inte li viyaedje et les pus grands bwès.

Li no "**hayete**" vénrè purade d' on ptit bwès.

Li mot "**hayon**" vént di plaece la k' on dressive des hayons po s' waeranti del grande air.

Li mot "**håbe**" ni vént ki d' ene håye, dins l' sinse di "taeyîs bouxhons ki retournut on tchamp".

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:håye 1|håye, hayon, hayete]]" & [[:Wikt:håbe|håbe]].*

## Sacwantès plaeces avou "håye"
### Mot simpe
* Sint-Amand : Al Håye (la-minme : *A l'âye*)
### Mot "håye" + addjectif metou padvant
* Anloe : Al nawrece Håye (la-minme : *noûvressâye*).
* Ciergnon : al frexhe håye.
* Glaireuse : al kimene Håye (la-minme : al *cuminâye*).
* Mårcin : al tournisse håye.
* Transene : al laide håye (la-minme : al *lédaye*).
* Viyé-so-Lesse : al grosse Håye, al frexhe Håye.

### Mot "håye" avou disterminant metou padrî
* Anloe (la-minme : *âye*) : al Håye di Djêve; al Håye di Saiwe, al Håye ås tronnes (la-minme : *tranles*); al Håye des Wés.
* Atrivå : al håye å cokea (la-minme : al haye å coké).
* Dåvdisse : li håye des Moxhes ((la-minme : *lu haye des mouches*).
* Dôhan : al håye al *bèche*.
* Lavervå : el Trî d' Håye.
* Masbor : al Håye do Capitinne, al Håye Grodos, al Håye Jonet, al Håye Monon.
* Nåwinne : li håye Madame (la-minme : **haye**)
* Rotchô : li håye ås fotches (la-minme : *l' aye ås fourtches*)
* Transene : al Håye di Brou (la-minme : *a l' âye du Brou*); Li håye ås boûs (la-minme : *La hâye ås bûs*)

#### Nos d' aiwes
* El Ri d' Håye, ki c' est l' diswåve etur Mårcinele et Lavervå.

### [[Aplacaedje tîxhon]] avou on no d' djin
* Bådrihåye

## Sacwantès plaeces avou "hayete"
* Mårcin : Al Hayete.
* Monbiåd : Li Tchmin d' hayetes (*tchèmin d' ayètes*)

## Sacwantès plaeces avou "hayon"
* Les Hayons

## Sacwantès plaeces avou "håbe"
* Mårcin : Hayanhaibe.
* Masbor : Håbin (?)
Coide di bwès

Ene **coide di bwès**, c' est deus metes cube di bwès d' tchåfaedje.

Ene coide våt insi deus dmeyès coides u stere.

A sacwantès plaeces, c' est 4 metes cube.

E l' Årdene, li rindaedje d' ene manêye, c' est sovint 3 a 5 coides.

*Li mot "coide" a eto des [[:Wikt:coide|ôtes sinses]].*
Pitite-Rozire

**Pitite-Rozire** (la-minme, *Pëtëte-Rozêre*, lë P'tëte-Rozêre, Fr. *Petit-Rosière*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province d Roman Payis, dedja rebané avou Djé-Djérompont e 1822, pu avou des ôtes viyaedjes e 1970, po fé l' novele comene di Djérompont. Adonpwis, cisse-cile fourit rabindlêye avou des ôtes viyaedjes po fé l' Grande Ramieye.

* Limeros del posse :
** asteure : **1367**
** davance : **5931**
* Limero diyalectolodjike : **Ni 100**.
* Arondixhmint : Nivele

* Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut [[Rozire]]*.
Aymara (lingaedje)

lingaedjes &gt; amerindyins &gt; andino-ecwåtoriås &gt; **aymara**
----
thumb|upright=1.5|aroyaedje wice k' on djåze aymara
L' **aymara**, c' est l' no d' on lingaedje djåzé el Boliveye, å Perou eyet a Bijhe do Tchile, sol cotoû do Lak Titicaca.

C' est onk des råles lingaedjes indyins d' Amerike k' i gn a co dpus d' 1 miyon d' djins kel cåznut (end a 2.200.000).

L' aymara va astok å ketchwa.

L' aymara a bråmint ristî metou a l' oneur e 2006, après l' wangnaedje da Evo Morales ås vôtaedjes del Boliveye.

Côde ISO: **ay**.

## Prononçaedje eyet fonolodjeye
thumb|tåvlea del fonolodjeye di l' aymara, avou l' fonetike e rodje eyet l' ortografeye e bleu <small>(clitchîz po-z agrandi)</small>
L' aymara a seulmint troes voyales fonolodjikes (come li ketchwa et l' arabe): **a, i, u**. Les voyales "i" et "u" si prononcèt a côps "e" et "o", sorlon les cossoûnes åtoû; mins li scrijhaedje dins l' ortografeye standård c' est todi avou "i" et "u".
Eto, les voyales polèt esse coûtes ou longowes, k' on note adon avou on dobe-pont (**ä, ï, ü**), ça fwait k' i gn a 6 voyales dabôrd.

Po çou k' est des cossounes, les ocluzives ont tchaeke troes sôres: simpe, aspirêye eyet glotåle (eg: **p, ph, p**'), mins i n' a pont d' diferince inte les doûces et deurès cossounes (pont d' diferince inte **b** et **p**; on ni screye ki **p**) mins fwait l' diferince (come en arabe) inte **k** et **q**.

I gn a-st insi 15 (5 x 3) ocluzives, eyet 9 cossounes d' ôtes sôres, et co 2 dmey-cossounes (**w** eyet **y**).

## Sicrijhaedje

### egzimpe di tecse
* e-n aymara: Taqpach jaqix khusqat uñjatatäpxiwa munañapansa, lurañapansa, amuyasiñapansa, uqatwa jilani sullqanípxaspas uqham uñjasipxañapawa.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Sacwants mots d' aymara
* *Jikisiñkama, yuspagarpuni taqikunatakis* (a bénrade et merci bråmint des côps -- on pout vey avou l' lete "g" ki l' mot po dire gråces n' est nén on mot aymara natif, "*yuspagara*" vént do castiyan "*Dios (lo) pagará*", *li bon Diu vs el påyrè*.)
* *suma qamaña* (bén viker) : no del voye politike, ni capitalisse, ni socialisse, k' on saye di shuve el Boliveye dispu 2006.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Wikipedia en aymara
* discrijhaedje di l' alfabet, avou des egzimpes di son (fitchîs mp3), eyet des tåvleas di viyès ortografeyes.
Leyîz m' plorer (tchanson)

**"Leyîz m' plorer"**, c' est ene tchanson da Nicolas Defrecheux ki fourit scrîte e 1854 so ene air da Hippolyte Monpou, et ki moussa foû dins ene gazete di Lidje li 13 di djun del minme anêye.

## Tchantaedje
Ele si tchante so ene air k' esteut foirt al môde adon. C' esteut l' dujhance des fjheus d' tchansons di scrire so des airs kinoxhous, kécfeye dipus d' ene tchanson.
 
## Istwere
Gn ava shijh eplaidaedjes inte 1854 et 1856, tchaeke saetchî a 2000 egzimplaires.

Li tchanson dimora rlomêye des dijhinnes d' anêyes å lon, disk' å djoû d' ouy.

Edith Piaf, kel tchanta on côp a Lidje, el riclama li pus bele tchanson di tos les tins.

## Kénte k' a-st arivé al sour da Defrecheux
On vout k' ene des sours da Colas Defrexheu åye egadjî ene meskene ki vneut d' on ptit viyaedje. On bea djoû, ele l' oya tchanter "Leyîz m' plorer". Ele lyi dmanda:
:- Wice av' aprins cisse tchanson la, don ?
:- E m' viyaedje, nosse dame.
:- Dirîz vs bén kî k' l' a fwaite ?
:- O neni, nosse dame.
:- Ebén, c' est m' fré !
:- Est ç' di vraiy ? Mins alez, don: i n' est nén tot seu, et gn a co des ôtes ki l' ont fwait, ca tolmonde el tchante divins les viyaedjes åtoû d' nozôtes.

## Eplaidaedje
Li tchanson a stî eplaideye sacwants co dins des lives.

E 1925, ele si trouve dins l' edicion do cintenaire des ouves di Defrecheux eplaideye pa Jean Haust et Charles Defrecheux.

E 2024, elle est rprijhe dins l' pitit live *[[Lèyîz nos-åmes bin tchôdes (powezeyes)|Lèyîz nos-åmes bin tchôdes]]*.

## Li leyîmplorisse
Ene des cåzes del rilomêye del tchanson, ci fourit li noûmot k' on saetcha e walon ey e francès d' Beldjike :  *leyîz-m'-plorisme*. I critikéve swè-djhant ene codujhance des Walons, ametous di toltins s' plinde et tchoûler, estô d' fé ene sacwè po schaper leus industreyes.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse del tchanson 
*  (4 ortografeyes)

## Sourdant
Li pompe ås ramons (gazete)

thumb|coviete do l° 118, avou l' dessén del fontinne a Ougrêye ki dene si no al rivuwe 
Li **pompe ås ramons**, c' est ene pitite gazete e walon k' a moussî foû di 1954 a 1975, tos les moes. Li dierin limero fourit l' 198.

Elle esteut adjinçnêye pa Isy Cavraine, on scrijheu e walon d' Ougrêye.

Tchaeke limero, c' esteut 6 pådjes A4, tapêyes al machine :
* èn adrovaedje da Isy Cavraine, del prôze nén racontrece : des côps des côps d' cour, des côps des côps d' gueuye.
* ene pådje di riyotreyes
* ene pådje di prôze
* ene pådje d' arimés
* ene pådje di tchansons

## Sacwants scrijheus del pompe ås ramons
Do l° 59 (1959) å l° 198 (1975), gn a yeu 163 diferins scrijheus k' ont fwait mete ene sacwè dins l' "Pompe ås Ramons". Emey zels :
* Charles Bicheroux
* Michel Duchatto
* Joseph Durbuy
* Céline Hilaire
* Charles Josserand
* Lambert Lemaire
* Jules Lempereur
* Pierre Malherbe
* Albert Maquet
* Marcelle Martin
* Lucien Maubeuge
* Louis Merlan
* Jacques Morayns
* Jean Rode
* Nicolas Trokart
* Emile Wiket
Hôte Årdene

Li **Hôte Årdene** u **Årdene lidjwesse**, c' est l' boket l' pus hôt di l' Årdene, metou sol Bijhe del Province do Lussimbork (Li Viye Såm, Barake di Fraiteure) et l' Nonne eyet l' Levant del Province di Lidje (Ståvleu, Måmdey, Hôtès Fagnes).

thumb|Studia Louwis Rmåke e l' Hôte Årdene

## Mwaissès dnêyes
Les accints walons del Hôte Årdene sont metous avou les cis do Levant. C' est des accints foirt wårdiveus. Il ont stî studyîs miersipepieuzmint pa Louis Remacle, k' esteut di ç' payis la (Li Gléjhe).

Diyalectolodjicmint, li Hôte Årdene s' opôze al Basse Årdene la k' gn a l' walon d' Nonne.

Djeyograficmint, c' est l' boket l' pus hôt (å  Sinå d' Botrindje, 694 m.) et l' pus froed del Walonreye et del Beldjike.

## Sourdant
1615

16inme sieke | **[[17inme sieke]]** | 18inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1590 | anêyes 1600 | **[[anêyes 1610]]** | anêyes 1620 | anêyes 1630



1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | **1615** | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 | 1620


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1615 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
* Sicrijhaejde do prumî noyé walon a Vervî.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
Tanganica

thumb|Drapea do Tanganica coloniå
thumb|Drapea del Republike do Tanganica
Li **Tanganica** fourit-st on vî payis e l' Afrike levantrece, lomé d' après l' laetche Tanganica, k' esteut si frontire coûtchantrece. 

E 1964 i s' va ratrocler avou Zanzibar po ahiver li Tanzaneye.

## Etimolodjeye
Li no e lingaedje swahili vout dire *ådla (ou padrî) l' Tanga*, dj' ô bén l' erî-payis des djins ki vikèt sol coisse, el veye di Tanga.

## Istwere
Di 1884 a 1919 (disk' å påye di Versaye) fourit ene coloneye almande, lomêye l' Afrike levantrece almande. 

Tins del Prumire guere daegnrece, e 1916, l' årmêye bedje, vinant do Congo bedje, mousse e Tanganica, et vinkixh les tropes almandes al batreye di Tabora.

Mins c' est les Britanikes, k' ont-st ataké a pårti d' leus coloneyes e l' Afrike levantrece, ki vont-st adon ocuper l' Tanganica. 

A pårti d' 1922 li payis sreut administré på Royåme Uni pa on mandat del Soce di Nåcions, rinovlé e 1946 pazès Nåcions Uneyes.

Li 9 di decimbe 1961 li payis s' dislaxhe, eyet l' 9 di djun 1962 i dvént ene republike.
Brigitte Hallet

thumb|Afitche da Jesebel pol fiesse del tchanson e walon e 2006
**Brigitte Hallet**, ki s' no d' sinne, c' est **Jesebel**, c' est ene tchanteuse e walon. Elle a dmoré lonmint a Lodlinsåt.

Elle a wangnî deus côps l' Grand Pris del fiesse del tchanson e walon e 2002 eyet 2006.

Ele tchante sovint des tecses da André Gauditiaubois. Eto des redjårbaedjes di des tchansons d' Edith Piaf.

Fizicmint, Brigitte Hallet est foirt greye. On n' s' atind nén ça çou k' ele polaxhe esketer l’ barake come ele li fwait cwand ele tchante, avou ene vwès ki fwait triyaner les såles di concert.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe-blok avou toplin des portraits del tchanteuse
* Videyos d' ses tchansons so Youtube
** "Todi bén"
** "Ene pitite tchanson e walon"
Abondroet

Èn **abondroet**, c' est on droet k' on-z a so ene sacwè did pa ene lwè sins tchictaedje.

On cåze å pus sovint d' abondroet d' oteur po les ouves årtistike, les edvincions, evnd.
Scrijheu tchanteu compôzeu

thumb|Ferdinand Davaux, on scrijheu tchanteu compôzeu e walon
On **scrijheu tchanteu compôzeu**, ene **sicrijheuse tchanteuse compôzeuse** (eto: èn **oteur-tchanteu-compôzeu**, ene **oteure-tchanteuse-compôzeuse**, c' est on tchanteu (ene tchanteuse) ki fwait totafwait lu-minme (leye-minme).

Cisse djin la scrît les tecses di ses tchansons (ele fwait do cåzaedjisse), eyet compôzer l' muzike.

## Sacwants scrijheus tchanteus compôzeus
### ki tchantnut e walon
* Ferdinand Davaux
* Elmore D.
* Guy Cabay

### ki tchantèt dins des ôtes lingaedjes
* Jacques Brel
* Georges Brassens
* Lana Del Rey
1683

16inme sieke | **[[17inme sieke]]** | 18inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1660 | anêyes 1670 | **[[anêyes 1680]]** | anêyes 1690 | anêyes 1700



1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | **1683** | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1683 do [[calindrî grigoryin]].*

## Etrevéns
* Sidje di Wîne pås Trouks. Li spoûle est racontêye pa ene paskeye e walon : Paskeye do sidje di Wîne.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
*

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
*

### Ôtès djins
* 30 di djulèt : Marie-Thérèse d' Autriche, feume da Louis XIV
Soce pol walon

Ene **soce pol walon** (lomêye eto: on **ceke walon**), c' est ene Soce Nén Recwårlante u ene soce sins papîs ki fwait ene sacwè po kel walon rvike.

## Istwere
Istoricmint, li pus viye soce, c' est l' SLLW, k' a skepyî e 1856.

Après, gn a yeu sacwantès soces di scrijheus, bråmint so Lidje (Cåvea lidjwès, Djonnes oteurs lidjwès, evnd.). Foû d' Lidje, fåt purade ritni les Relîs Namurwès (Nameur) les Walons scrijheus d' après l' Ban-Bwès, les Foyants d' Cerfontinne, l' ALWAC (Tchålerwè) et les Romans scrijheus (Roman Payis), li Coirneu (Hu) et l' Rweyå Club walon (Måmdey).

A Nivele, gn a yeu li Peron nivelwès.

E 20inme sieke, bråmint des dramatikes ont eto divnou des soces.

A pårti del mitan des anêyes 1990, on-z a veyou skepyî sacwantès copinreyes, aprume el Province di Lidje (1994-2000) pu sol Province do Lussimbork (2000-2005). Adonpwis, sol Roman Payis eyet l' province do Hinnot (anêyes 2010).

I fåt eto citer deus soces (houte di l' SLLW) ki rascovrèt tot l' Payis walon, l' UCW eyet Li Rantoele.

## 
Sacwants soces pol walon (et po les ôtes lingaedjes dilérins del Federåcion Walonreye-Brussele)
Abondroet d' oteur

L' **abondroet d' oteur**, c' est l' abondroet ki les fjheus d' les ouves årtistike, edvincions, modeles, end. ont, did pa les alantès lwès.

## Kékès dnêyes so les abondroets d' oteur
Les cis ki n' respectèt nén ces abondroets la son lomés les xhineus d' modeles u eviersineus.

El Walonreye, les abondroets des oteurs, tchanteus, sicrijheus, compôzeus d' muzike, evnd. sont disfindous pa des soce pol disfindaedje des abondroets d' oteur, kel pus cnoxhowe, c' est l' SABAM.

Les abondroets sont-st eritåves, come des ôtes béns-meubes.

I sont-st eto vindåves. Metans, les abondroets des tchansons Djôr Brassens ont stî ratchtés pa ene soce neyerlandesse. 

Sacwants anêyes après l' moirt do mwaisse tinant u del mwaisse tinante d' abondroets, les ouves pasnut otomaticmint dins l' dominne publik. Cisse termene la pout candjî avou les anêyes et les payis. Asteure, e l' Beldjike, c' est 70 ans (dispu les anêyes 2000).

L' oteur lu-minme u ses åyant-droet, i polnut fé passer leus ouves dins l' dominne publik, i dizo licince di libe eployaedje. Çoula est todi l' cas dins les Cmons d' Wikipedia et so Wikisourd, boutans.
Walonreye oficirmint francès-cåzante

Li **Walonreye oficirmint francès-cåzante**, c' est li stindêye del Walonreye la kel lingaedje oficir, c' est l' francès.

I s' adjixh del Redjon walone, sins l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike (9 comenes åtoû d' Neyåw).

Udonbén, li Walonreye oficirmint francès-cåzante, c' est l' Federåcion Walonreye-Brussele sins Brussele.

Tos les djins del Walonreye oficirmint francofone savèt l' francès, mins l' cåznut å pus sovint avou les piceures do francès d' Beldjike.

Gn a sacwantès comenes del Walonreye oficirmint francès-cåzante la k' les Flaminds ont des åjhminces po studyî e neyerlandès : Comene-Warneton, Indjî, Flobek, Moucron.

## Lingaedjes do payis del Walonreye oficirmint francès-cåzante
Les lingaedjes do payis del Walonreye oficirmint francès-cåzante sont manaedjîs pal Consey des Lingaedjes do Payis.

### lingaedjes romans
Li pus grand boket del Walonreye oficirmint francès-cåzante a des lingaedjes do payis di stok roman; c' est çou ki les diyalectolodjisses ont lomé li Beldjike romande. C' est fok so ci stindêye la ki les diyalectolodjikes des faks di romane ont bouté.

### lingaedjes tîxhons
Sacwantès coines del Walonreye oficirmint francès-cåzante ont des lingaedjes do payis di stok tîxhon :
* del troke do francike del Mozele (lussimbordjwès).
** Comenes do Payis d' Årlon : Årlon, Ater, Messanceye
** sacwants viyaedjes des comenes di Faiviè : Bodindje, Warimpa.
** li viyaedje di Bhô, sol ban d' Govi
** li comene di Måtlindje
* del troke do francike di Rin (ripouwaryin)
** sacwants viyaedjes dilé Vervî : Åbe, Bailou, Plombire evnd..
Marcel David

**Marcel David** a skepyî a Håre li 12 di may 1923 et î a morou li 8 di setimbe 2006.

Dins ses vîs djoûs, il a scrît des arimés e walon.

Sacwants d' ses tecses ont stî rprins dins l' rivuwe "Singulîs".

## Ouve e walon
Il a rashonné ses scrîs divins deus ramexhnêyes :
* Powezeye bén tuzêye (2002)
* L' agremint del powezeye (2006)

## Corwaitaedje di ses ouves
C' est purade des arimés a môde di fåve, fåve-couyonåde, u rimostrante fåve, come les fåves di djåzantès biesses, mins sovint avou des djins.

Marcel David n' a stî a nole sicole di walon, ni stî mimbe di nole soce.

Si walon est foirt libe, come on l' cåzéve sol fén do 20inme sieke. Gn a toplin des francijhas, mins eto ene cåkêye di beas vîs mots classikes. Gn a mo des fråzes di ces lives la k' ont stî rprinjhe e splitchant motî do walon.

Ces lives la mosternut kel walon est co bén vicant, et ritche, dins ces cotoûs la del Hôte Årdene.
Tchanteu

On **tchanteu**, ene **tchanteuse** ou **tchantresse** (di mestî), c' est ene djin ki tchante po wangnî s' crosse.

Gn a eto bråmint des tchanteus po leu plaijhi.

## Mwaissès dnêyes
Sacwants tchanteus fwaiynut zels-minme leu tchansons. Des ôtes les cmandèt a des cåzaedjisses.

Sacwantès tchansons sont fwaites so des arimés k' egzistént ddja, avou des compôzeus ki scrijhèt des airs dissu.

Li tchanteu ki fwait  totafwait lu-minme (scrire les tecses et compôzer l' muzike) si lome on scrijheu tchanteu compôzeu.

Gn a ene pådje tote seule po les tchanteus e walon.


Imådje:Copixhes (binde di tchanteuses).jpg|Copixhes.
Imådje:Crapådes a Sivri a troes.jpg|Les Crapådes.
Imådje:Manu Louis berlin.jpg|Manu Louis.
Imådje:Mimile Nameur 2009.JPG|Vincent Delire.
Imådje:Wôr des rays so sinne.jpg|Wôr des rays.
Imådje:Bernier Xavier grawiant guitåre.jpg|Xavier Bernier.


## Sacwants rlomés tchanteus (rilomêyès tchanteuses)
### e walon
Loukîz sol pådje especiåle

### ki sacwantes di leus tchansons ont stî redjårbêyes e walon
* Amel Bent
* Georges Brassens
* Jacques Brel
* Yves Duteil
* Lluís Llach
* Edith Piaf

### sacwants ôtes
* Plastik Bertrand
* Filip Cauwelier
* Axel Red
Payis d' Nameur

Li mot payis d' Nameur pout voleur dire :
* Li Grand Nameur
* L' ancyinne conteye di Nameur
* li Province di Nameur
* li stindêye del walonreye walon-cåzante la k' on djåze on walon do Mitan.
Rabat (vinte)

On **rabat** u **vinte holandesse**, c' est ene sôre di vinte publike, la on mete a pris å dzeu del valeur del sacwè, et on criyeu dischind a fwait, disk' a tant k' èn atchteu l' côpaxhe.

Insi, en on rabat, gn a k' ene djin k' a dit dsu l' sacwè a vinde. Li pris d' vindaedje, c' est l' pus bas pris k' a stî anoncî. Come di djusse, cwand l' pris dischind aviè l' boune valeur del sacwè, les atchteus sont strindous, ca gn a k' onk ki va poleur djåzer. Gn a nouk ki pôrè forbate.

On vind come ça les pexhons a Ostinde e avår la.

El Walonreye, on fjheut sovint sovint on rabat po tchoezi ene sakî k' aléve pårti les manêyes (pårts di bwès d' tchåfaedje).

Li rabat, c' est l' contråve del håsse.

*Li mot "rabat" a eto [[:Wikt:rabat|des ôtes sinses]].*
Passêye do djoû des åmes

thumb|passêye do djoû des moirts a Annvoye
Li **passêyes do djoû des åmes**, c' est ene viye uzance del Walonreye la k' on vént, å djoû des åmes, vinde des sacwès di s' corti po payî des messes po les moirts ki n' ont pupont d' famile.

Li vindaedje si fwait a môde di håsse.

## Vicansté
E 2006, gn aveut co ene passêye do djoû des åmes a Annvoye et a Soûmwè.

A Soûmwè, l’ uzance deure sins aresse dispu dipus d’ 100 ans.

A Annvoye, l' uzance a rprins lanawaire , après awè aresté sacwants anêyes.

Li cene di Soûmwè a sî filmêye diviè 2003 en ene emission Kè diss.

A Soûmwè, e 2013, gn a yeu 25 atchteus, k’ ont dit so 117 lots metous po vinde. Li passêye a rapoirté 675 €. 

A Annvoye, elle rapoirta 200 € (todi e 2013). E 2023, gn aveut ene vintinne di djins. Li håsse a rapoirté 256 uros, dabôrd ki ça n' aveut nén passé les 200 e 2022.


Passêye des moirts Annvoye 2023 tåve e l' eglijhe.jpg|les prumîs lots sont presses dins l' eglijhe
Passêye des moirts Annvoye 2023 prezintaedje.jpg|Prezintaedje avou l' istorike
Passêye des moirts Annvoye 2023 håynaedje cabuzete.jpg|håynaedje d' ene cabuzete
Passêye des moirts Annvoye 2023 calbasse al håsse.jpg|passaedje d' on peturon; l' atchteuse di dvant erva
Passêye des moirts Annvoye 2023 paymint.jpg|paymint
Passêye des moirts Annvoye 2023 faizan.jpg|faizan come lot


## Date
A Annvoye, c’ est l' djoû des åmes, come li vout l’ alaedje.

A Soûmwè, c’ est l’ dimegne ki shût l’ Tossint. L’ uzance deure dispu dipus d’ 100 ans.

## Eplaeçmint
thumb|li passêye si fwait a l' ouxh, divant l' eglijhe
Li passêye do djoû des moirt si fjheut dins l' cåbaret do viyaedje. 

La k' gn a puch di cåbarets, on l' fwait sol tchapistrea (divant l' eglijhe). Oudonbén cråndimint a l' ouxh, çou ki n' est nén todi plaijhant cwand i ploût u k' i shofele fel.

## Sourdant
Bolan

**Bolan** (la-minme prononcî *Bolâ*, F. *Bolland*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Heve, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4653** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike : ** Ve 9 **.
* Arondixhmint : Vervî
 
Li no do viyaedje a eto dné on no d' famile.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Bolan|l' esplicant motî]].*

## Rilidjon
* pårotche dicåçtêye a sint Apolinaire.

## Djeyografeye
viyaedje raiwé pal Berwinne

## Tuzance walone
* Li keur Sint-Apolinaire a eredjistré e 2004 des noyés walons e l' eglijhe di Bolan.
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)

**Montniye-Tiyoû**, la-minme *** Mont'gnî*** (davance *Mont'gnî-l'-Tigneus)* u ***Montgneye-Tiyoû*** (*[FR] Montigny-le-Tilleul*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province do Hinnot.

## Djeyografeye
### Ptits bans

* Montniye-Tiyoû&nbsp;: 6110

* Landliye&nbsp;: 6111

### Ôtes infôrmåcion
Metowe djusse addé l' rigne di Tchålerwè.

Raiwé pa l' Aiwe d' Eure

## Demografeye
Dimorants sorlon lès anêyes :

* 1990 : 10.087 
* 1995 : 10.332
* 2000 : 10.351
* 2005 : 10.160
* 2010 : 10.136
* 2015 : 10.042 
* 2018 : 10.136

## Tuzance walone
### Sicrijheuses e walon
* Amanda Dechamp
* Danielle Trempont

### Eplaideus d' lives e walon
Les Imprimreyes Scaillet ont-st eplaidî deus lives e walon : Les avinteures des droles di zebes" da Jean Goffart (1983) eyet Ene båke so les bwès d' l' Årdene da Lucyin Mahin (1984 & 1993).
### Vîs scrijhaedjes e walon
Ene paskeye del fén do 19inme sieke î a stî rtrovêye et eplaideye pa Willy Bal.

## Adjermelaedje

## Referinces eyet sourdants
Al taxhlete (arimés)

"**Al taxhlete**", c' est ene ramexhnêye d' arimés da Georges Smal, k' a vudî e 1956.

C' est onk des prumîs lives di powezeye imådjrece e walon.

## On powinme d' «Al taxhlete»
::***Låvå sol soû***

:*Låvå sol soû, plinne di farene,*
:*Come ene andje esconte do solea*
:*Li djonne mônresse waite sol pazea*
:*Ene ombrire d' aiyes. Sereut ç' les sinnes ?*

:*Ki n' so dj' al bezêye di frumint*
:*Ki vos trevudoz dins les batchs !*
:*Dj' sereu l' poye ki dmorreut å saetch*
:*Po k' vos m' prindoxhe avou vosse mwin.*

:*Mônresse, si vos serîz ene pire*
:*Dji tchantreu e m' leyant moudri*
:*Et mes poennes end irént sol ri*
:*Come les  k' ont passé l' bårire.*

:*Mins e gurnî, on crås *
:*Aveut vnou tarodé les aiyes.*
:*... Gn a pus k' ene poûssire sol pavêye*
:*Et l' feye do mônî waite pus lon.*
Geneviève Pittellioen

**Geneviève Pittellioen**, c' est ene sicrijheuse di pîces di teyåte e picård

Elle escrît avou l' accint d' Cômene.

Ele fourit relîte po l' Antolodjeye Scrire.
Cômene

«comene»
**Cômene** (la-minme : *Cômâne* F. *Comines*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes d'avårla po fé l' novele intité di Cômene-Varneton, el province do Hinnot.
* Limeros del posse : **7780** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : ** To 6 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Tournai
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Cômene|l' esplicant motî]].*

## Tuzance
* Sicrijheuse e picård : Geneviève Pittellioen
Live di sovnances

On **live di sovnances**, c' est on live avou des scrijhaedjes e prôze, la kel sicrijheu raconte çou k' il a cnoxhou, so on ptit boket di s' veye. Mins c' est sovint tot dnant des racsegnes so des etrevéns istorikes ki s' ont passé e minme tins.

## Mwaissès dnêyes
Pacô, i n' fwait k' di riscrire les sovnances d' ene ôte djin (Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur, Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere).

Les minmes sovnances pôrént esse arindjeyes en on ptit roman, mins adon, l' oteur doet fé come si ci n' sereut nén lu k' a viké ces moumints la. Portant, gn a des lives di sovnances ki ravizèt des romans, come “Mi ptit viyaedje des ans å long” da Auguste Laloux.

Li live di sovnances est diferin di l' otobiyografeye, pask' i n' cåze ki d' on ptit moumint del veye do scrijheu.

Li live di sovnances est diferin, avou, do djournå, ki n' fwait ki d' discrire les parfonds sintimints del djin kel sicrît, u k' on vout ki l' åye escrît. 

## Sacwants lives di sovnances e walon
(pa anêye di parexhaedje)
* Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur (sovnances da Désiré Baulieu, rashiowes pa Joseph Osselet).
* Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere (Lambert-Joseph-Louis Lambillion, 1906).
* Les croes dins les brouwires (Edmond Wartique ey Edouard Thirionet, 1932)
* Sovnances d' on vî gamén (Eugène Gillain, 1932)
* Istweres d' on gaviot (Firmin Callaert, 1937)
* Rimimbrances d' on franc tigneus (Joseph Minet, 1962)
* Sôdård di 40 (Louis Sohy, 1965)
* Mi ptit viyaedje des ans å long (Auguste Laloux, 1974)
* Å tins des djasses et des tourpenes (Robert Arcq, 1980)
* Avou ene pougneye, on nd a plin s' mwin (Jean-Luc Fauconnier, 1986)
* *[[Warum Krieg ? (sovnances)|Warum Krieg ?]]* (Willy Bal, 1996)
* Djonnesse a målvåt (Willy Bal, 2001)
* Onk do coron do Bu (Louis Marcelle, 2002)
* Semdi (Jean-Luc Fauconnier, 2004)
* El fi do schayteu (Maurice Georges, 2006)
* Sovnis d' on gamén di noste Årdene (Arsène Soreil, ratourné pa Léon Bukens, 2009)
* Å pî des plopes (Joseph Selvais, 2021)

#### 
* Egzimpe di ptite prôze di sovnance
Scrirece

Ene **sicrirece** (on dit eto : ene **imprimante**), c' est ene machine raloyeye a ene copiutrece et ki mete les fitchîs so papî.

## Istwere
Les scrireces ont-st avnou sol martchî do grand publik å cminçmint des anêeys 1990. Mins elle estént co foirt tchires.

Ci n' est k' diviè 1995 ki les pris ont baxhî, et esse atchtåve pa tolminme kî k' aveut ene éndjole e s' måjhone.

Bråmint des ovraedjes d' imprimreye sont asteure fwaite avou des éndjoles et des scrireces dins les buros et les måjhones.

## Sôres di scrireces
* sicrirece ås aweyes : "foû vî" sistinme (1985-1990), avou on ruban ki toûne, et des awiyes kel vinèt trawer. Gn a ddja yeu des rubans avou des coleurs, mins ça costéve foirt tchir. 

* sicrirece a djet d' intche (on dit eto : a stritchaedje) : c' est on stritchaedje d' intche ki fwait imprimaedje. Eto, li foye, cwand ele rexhe, ni doet nén esse moyeye, ca ça taetche. Elle ont divnou foirt bon martchî diviè 2000, mins les cartoxhe di rtcherdjaedje sont co foirt tchire (ossu tchire kel machine leye-minme).

* sicrirece lazer: minme sistinme ki les fotocopieuses. Li cartoxhe di rtchedje pout imprimer sacwnats meyes di foyes. Li machene est pus tchire ki les cenes a l' intche, mins c' est meyeu martchî a l' eployaedje.
Copiutrece

thumb|right|350px|Li waitroûle d' ene copiutrece ki cåze walon
Ene **copiutrece** (on dit eto : èn **ordinateur**; dins l' lingaedje corant : ene **éndjole**), c' est ene machene k' overe so d' l' infôrmåcion (ça pout esse po des cårculaedjes, so des tecses, des imådjes ou do son, ou co d' ôtes).

## Pîces
Sovint ene copiutrece a-st ene taprece ey ene waitroûle po l' eployaedje, mins ça pout eto esse etirmint otomatijhî sins nole intervincion di djins, ou co esse manaedjeye då lon, åd triviè d' ene rantoele infôrmatike.

## Motlî
Ene copiutrece rote avou des programes infôrmatikes. Zels-minme divèt esse edjårbés po responde å sistinme d' etcherpetaedje del deure plake (li cour del machine) et k' on lome sistinme d' operance.

Po fé bråmint des ovraedjes , ene copiutrece a dandjî d' ôtès machines ki sont raloyeyes après. Tot ç' sint-fruskin la si lome l' éndjolreye.

## Istwere
Les copiutreces ont-st ataké diviè les anêyes 1960. Mins, adon, c' esteut des vraiys meubes, foirt mastokes. Et ele ni savént cåzu rén fé. Et s' aroker tofer. Et coster tchir et vilin.

Dispu les anêyes 1980, gn a vnou sol martchî des bråmint pus ptitès copiutreces, ki les djins ont cmincî a-z atchter por zels mete e leu måjhone : c' est les copiutreces di måjhone.

Adon, on les a raloyî al Daegntoele avou des modems adjondous ås fis do telefone. C' est ciste avancêye la k' a permetou li tele-ovraedje. A pårti di 1996, gn a yeu des waibes e walon.

A dater des anêyes 2000, minme les ptits "grete-papî" s' ont eto polou atchter des copiutreces axhlåves k' i plèt prinde dizo l' bresse po nd aler bouter avou, u rivni ovrer el måjhone, dins èn areyoplane, a l' otel, evnd. Pu vna l' djermêye des sûtifones, e minme tins ki les éndjolete.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Prumî motlî walon-francès so les copiutreces (L. Mahin, 1995)
* Motlî walon-inglès des copiutreces (L. Hendschel, 1997)
* Prumire waibe-pådje di ratournaedje e walon des programes "Linux" (L. Hendschel, 1998)
Éndjole

* sistinme adjinçné d' ene drole di façon
* copiutrece
** poirtåve éndjole

File:Éndjole tracteur.jpg|éndjole po-z escoursi les vîs tracteurs
File:DEC Rainbow 100.jpg|éndjole di buro
File:Toshiba Satellite C650 laptop - 2013.01.27.JPG|poirtåve éndjole
Erpion

**Erpion** (so plaece *Èrpiyon*, F. *Erpion*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fritchapele.

* Limero del posse: **6441** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Th 57**

## Nos d' plaece
* li Såçoe (*Såçwè*): ri ki passe dins l' viyaedje.

## Istwere
loukîz a: Barbinçon
Grand Pris del Tchanson e walon

Li **Grand Pris del Tchanson e walon**, c' est ene bate di tchansons e walon, k' i gn a yeu did diviè 1980 a dviè 1998.

Il a stî replaecî pal fiesse del tchanson e walon.

Sacwants grands waloneus ont cmincî leu "veye publike pol walon" a cisse bate la : Lorint Hendschel, Dominique Heymans, André Gauditiaubois.

## Alére
* On corwaitaedje et ene pitite istwere do Grand Pris del tchanson e walon a stî scrît pa André Gauditiaubois dins l' live *[[Ké walon po dmwin ? (live)|Qué walon po dmwin ?]]*.

## Videyos del bate
* Ene tchanson do Grand Pris 1989 (Lorint Hendschel)
* Deujhinme boket da Hendschel
Novele

Cwè vloz ?
* li pådje eciclopedike so les noveles (ptits romans) ?
* li pådje eciclopedike so les emissions d' noveles å posse u al tévé ?
* li mot "novele" e splitchant motî ?
* Novele est on viyaedje del ribanêye comene di Mont.
Sumô

Li **sumô** (e djaponès 相撲, *sumõ*) c' est on spôrt di lûte djaponès ki deus pezants omes sayèt di s' tchôkî l' onk l' ôte foû d' on ceke dessiné al tere. Les lûteus sont lomés *sumôtori*.

Å pus sovint c' est l' lûteu l' pus pezant ki wangne; c' est pocwè po divni pus crås, les lûteus magnèt ds amagnîs speciås ki ls aidèt a-z ariver pus abeye å pwès k' i vlèt. Les categoreyes sont sorlon l' pwès, li pus hôte categoreye c' est po les cis ki fjhèt d' pus d' 270 kilogrames.

thumb|ene estampe djaponesse so bwès des anêyes 1860, da Kunisada Utagawa, ki mostere ene lûte di sumô <small>(clitchîz po-z agrandi)</small>
Li sumô a des oridjenes rilidjeuses, et minme si enute il a divnou on spôrt eternåcionå, å Djapon i wåde co li costé d' ceremoneye, avou on priyesse shintô ki vént rbeni l' terén djusse divant tchaeke bate.
Georges Alexis

**Georges Alexis** (riwalnijhåve ***Djôr Lecsis***), ki sinéve se ouves **Georges L.J. Alexis** si loméve, podbon, **Georges van Stratum**.

C' esteut on scrijheu e walon.

Di s' mestî, Georges Alexis esteut on rlomé industriyel di Lidje. Il askepia si prôpe sicieté "*Etablissements Georges Alexis*" ki s' lomront pus tård "*Aciers Alexis - Liège*".

## Ouve e walon
I n' a eplaidî k' des noveles : onze lives di 1947 a 1958, avou, tchaeke, deus noveles. I sont enimådjîs plaijhanmint pa Jean T. Debattice.

C' est des noveles k' il edvinte tot seu, ubén des cenes redjårbêyes di grands scrijheus, come Tchekov.

Ele si pasnut å pus sovint al fén do 20inme sieke, a Lidje et dins des viyaedjes alintoû.

## Stîle da G. Alexis
Djôr Alexis sicrît avou on foirt ritche motlî. I mete voltî des cåzaedjes dins ses ptits romans. Pa côps, i prezinte les personaedjes a l' intrêye so live, come dins ene pîce di teyåte. 

Ci sôre di melkin la (prezintaedje des personaedjes, coûte esplikêye del sinne pu longs dvizaedjes) est oridjinå, tant emey les belès-letes walones ki francesses. Ça rshonne ene miete å tecse des pîces pol radio ki vont divni al môde bénrade après lu (come sacwants ouves da Jean Rathmes).

C' est sovint des rmostrantès noveles, la k' les toursiveus, u les grandiveus sont pûnis al fén.

## Djivêye des lives da G. Alexis
* Emon Teyo  (1947)
** Emon Teyo
** Les deus houyeus
* Al campagne (1948)
** Al campagne
** On voyaedje a Anvers
* Li nute do Noyé (1948)
** Li nute do Noyé
** Li testamint da Felik Cladjot (mi djonnesse, pa Felik Cladjot)
* Deus plaijhantès istweres (sins date, dandjreus e 1950)
** Deus omes avå les voyes
** On må d' dint abeymint rweri
* Ene laide djournêye po Tossint Bonome (1951)
** Ene laide djournêye po Tossint Bonome
** Li cfession da Colasse Copete
* Li piele (1951)
** Li piele
** Li tchîf-d'-ouve
* Li gros petchî do fré Boniface (1952)
** Li gros petchî do fré Boniface
** Li portrait da Lambert Djwerisse
* Li clotche des trepassés (1958)
* Al shijhe
** Al shijhe
** On vî manaedje

## Sourdant
Li gros petchî do fré Boniface (noveles)

thumb|coviete
**Li gros petchî do fré Boniface**, c' est l' racourti tite d' on live da Georges Alexis, ki s' lome *Li gros pètchî dè fré Boniface; Li pôrtrêt d'à Lambèrt Djwèris´*.

Come å pus sovint, e l' puve di ci scrijheu la, c' est deus ptits romans rashonnés dins on minme live di 66 pådjes, avou des imådjes da J.T. Debattice.

Il a vudî ås Edicions Desoer, a Lidje, e 1952.
Epopêye

Ene **epopêye**, c' est on long arimé po conter li spoûle d' ene djin, å pus sovint, tins d' ene guere.

Les pus cnoxhowes, c' est l' Iliade et l' Odissêye. Gn a eto li tchanson da Roland k' est scrîte e vî lingaedje d' oyi.

## Sacwants epopêyes e walon
* "Li ptit hierdî" da Louis Lagauche, eplaidî e 1926.
* "Li tchant del Croes" da Joseph Mignolet (1932)
* "Li tchant di m' tere" da Joseph Mignolet ossu (1935)
Jacques Lefebvre

vignette|sitroete plake prodûte på CRIWE
**Jacques Lefebvre**, c' est on tchanteu e walon k' a skepyî a Lidje li 6 d' awousse 1939 et k' a morou diviè 1997, d' on magnant må ki l' a acsû estant co djonne.

Il a stî on grand ranovleu del tchanson e walon.

Di s' prumî mestî, il esteut mecanicyin. Mins il a clapé l' ouxh sol beur po esse tchanteu d' mestî.

## Cårire
Il aveut cmincî come muzicyin da Julos Beaucarne.

Ses pus belès tchansons di 1982 a 1987 ont stî ramexhnêyes e-n ene sitroete plake prodûte på CRIWE.

I scrijheut bråmint d' ses tecses lu-minme. Si a-t i stî relî dins l' Antolodjeye Scrire (c' est l' seu tchanteu k' est dins l' cas). Sacwantes fråzes da sinne siervèt dins li splitchant motî.

Il a eto rmetou e walons des tchansons da Véronique Roba (Ni dmeure nén la, Ene pitite tchansonete).

## Tinmes då Djåke Lefeve
Ses tchansons sont-st ene miete otobiyografikes. Metans, dins "Les vîs råtchåds", i raconte k' i djheut ki les ancyins del Walonreye, avou leus "Vinoz Mareye" et cråmignons el fijhént assoti. Dins "Copleu", il esplike kimint k' il a cwité l' oujhene po divni "tchanteu comike".

Des ôtes k' i gn a sont pus filozofikes. Dins «Camaeråde Mårticot», i cåze a on séndje, et lyi spliker kimint k' les djins vikèt, po clôre li cayet insi : «Des côps dji m' dimande, camaeråde Mårticot, si c' est twè k' est l' biesse».  

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Pådje da Jacques Lefebvre so l' Aberteke
* Ene pådje e francès sol Djåke Lefeve
Magnant må

On **magnant må** (on dit eto on **cancer**, on **[[crantche]]**), c' est ene maladeye la k' sacwantès celules do coir candjnut, et alèt pus vite po s' mopliyî ki les linfocites moudreus po lzès distrure. Adon, ele vont rmagnî les tchås ki sont astok, pu ebaguer eviè des ôtes organes do coir.

Les magnants mås sont diferins des nocrês et les ptitès forcrexhances. Ces-lales ni magnnut nén les tissus djondant, et n' polnut nén colnijhî des organes å lon.

Les magnants mås atakèt ossu bén les djins k' les biesses.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "magnant må", alez s' vey e [[:Wikt:magnant må|splitchant motî]].*

## Médiaedje des magnants mås
Les magnants mås sont foirt rujhires a médyî. 

Dinltins, les cancers åjheys a taeyî evoye, il estént médyî pal cérudjeye.

A dater des anêyes 1950, on a sayî lontins les rais X, çou k' on loméve el radioterapeye. On djheut k' les djins "alént ås reyons".

Dispu les anêyes 1980, on saye avou des droukes, k' on-z avale. C' est l' tchmioterapeye, u tchimio.

#### 
*  Esplikêyes so les cancers
Magnant må (årtisyince)

Pådje des **magnants mås** des **aclevåvès biesses**

Les aclevåvès biesses fijhèt des magnants mås totossu bén k' les djins.

Les biesses ki vicnut pus lontins (tchén, tchivå) mosterront purade des magnants mås ki les cenes k' on touwe po magnî (vatches, bedots, poyes).

## Sacwants cancers ås tchvås
* li melanome ås blancs tchvås

## Sacwants cancers ås tchéns
* magnant må ås tetes del lexhe

## Sacwants cancers ås vatches
* cancer di l' ouy ås vatches
* leucôze des vatches

## Sacwants cancers ås poyes
* leucôze des poyes
Radioterapeye

Li **radioterapeye**, c' est médyî on magnant må avou des rais X.

E lingaedje corant, on dit "aler ås reyons".

Les reyons ont cmincî a-z esse foirt eployîs diviè les anêyes 1950, po les cancers k' on n' pleut nén médyî del cérudjeye (côper evoye). 

Mins les dôzes estént foites, et gn aveut bråmint des laids efets dlérins (les tchveas toumént, on-z esteut fayé kel diåle, evnd.)

Al fén, on n' adiercive nén sovint s' côp.

A dater des anêyes 1980, li radioterapeye a bråmint stî replaeceye pal tchimioterapeye. Tolminme, on conte k' i gn a co ouy on pacyint so deus ki va ås reyons.
Pronos tos et tertos

Les pronos "tos" et "tertos", "totes" et "tertotes", c' est des pronos nén definixhants ki replaeçnut li totålisté, sins ndè rsaetchî ene, des djins, des des biesses et eto des sacwès k' on ndè cåze.

Les pronos "tos" et "tertos" n' estént nén rsintous come sinonimes e 20inme sieke. Dins cåzu tote li Walonreye, c' est l' prono tertos (tertotes) k' esteut eployî, et tos, totes esteut rsintou come ene flotche.

:*Il ont vnou <span style="color:#ff0000;"><B>tertos</B></span> come ene seule djin.*
:*Faleut co bén k' ele touménxhe malådes <span style="color:#ff0000;"><B>tertotes</B></span> e minme tins.*
:*Î av' sitî vozôtes <span style="color:#ff0000;"><B>tertos</B></span> ?*
:*Nos estans <span style="color:#ff0000;"><B>tertos</B></span> les efants do Bon Diu.*

L' eployaeje di "tos" et "totes" dins ces fråzes la åreut yeu stî djdjî ene fotche påzès soces di scrijheus.

Portant, el Hôte Årdene, ces fråzes la si plént eployî avou "tos".
:*Nos nd irans nos <span style="color:#ff0000;"><B>tos</B></span>.* (L. Remacle, Emantchince do walon del Gléjhe, t. I, p. 306).

On l' ritrouve eto dins les vîs Noyés walons, ki sacwants ont stî scrît dins ces cotoûs la.
:*Djans don, corans, <span style="color:#ff0000;"><B>tos</B></span>, nos, bierdjîs A Betleyem vey li Messî !*

E rfondou walon, li ricmandé uzaedje serè dandjreus li ci del pus lådje oyowe e 20 inme sieke (tertos), ca "tos" serè rwaitî come on francijha (copurade s' il est prononcî "toss", come e francès.

## Vî uzaedje di "tertos"
E 17inme sieke, portant, "tertos" esteut eployî come nén definixhant prezintoe. 

Insi dins l' paskeye do sidje di Wîne, on rleve :

:*Avou <span style="color:#0000ff;">tertotès</span> grandès airs.* (Asteure : *Avou <span style="color:#ff0000;"><B>totès</B></span> grandès airs*).
:*Gn aveut ene téle espouvante el veye / Ki ç' n' esteut k' <span style="color:#0000ff;">tertotès</span> plorreyes.* (Asteure : *<span style="color:#ff0000;"><B>totès</B></span> plorreyes*).
:*Dji sohaitive ki <span style="color:#0000ff;">tertos</span> les croufieus* (asteure : *<span style="color:#ff0000;"><B>tos</B></span> les croufieus*) *ouxhént des rins come li Bassa di Waradinne.*

## On sfwait prono e vî lingaedje d' oyi
E vî lingaedje d' oyi ("vî francès"), gn a veut on sfwait prono : **trestout**. Mins l' uzaedje n' esteut nén l' minme. I s' pleut eployî eto e singulî, estô di "tot".

## Hårdêye difoûtrinne
* Les pronos tos et tertos dins on cours di walon.