open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rimagnaedje des molès crotes

Li **rmagnaedje des molès crotes** u **cecotrofeye**, c' est ene sôre di roemiaedje a l' evier, tipike des robtidîs et di sacwants rawiants.

Cisse piceure fiziolodjike la leye les rmagnants d' leus molès crotes profiter do dismantchaedje del celulôze påzès bactereyes do boigne boyea. Et s' ahessî e vitamenes B, aprume li vitamene B1.

Les molès crotes sont diferinnes des petales, et li biesse sint bén cwand elle avnut å raeze di l' anusse.

Li rmagnaedje des molès crotes si fwait del nute. 

Si on-z espaitche les rmagneus a s' è nouri (metans, tot metans on lådje colé a des robetes), i crevnut.

On cåze dedja do rmagnaedje des molès crotes dins l' Bibe.
Les mots då vî-pa da Felicyin (lives)

thumb|Coviete
**Les mots då vî-pa da Felicyin** (*Lès mots dô vî pa, dau pèpêre, dè pèpère da Félicyin*), c' est on live d' imådjes k' a stî scrît aprume e picård pa Daniel Barbez, sol tite *«Lés meots du Pèpère Félicien»*.

Li live est enimådjî pa Maxime Berger.

C' est l' prumî limero del coleccion Les bablutes, k' a rexhou e 2010.

Gn a on ratournaedje e francès padrî, sol deujhinme mitan do live.

Li live a stî tradût e walon, e gåmès, e tchampnwès ey et lussimbordjwès.

## Djivêye des ratournaedjes
Gn a yeu ene peclêye di ratournaedjes dins diferins accints do walon et dins d' ôtes mancîs lingaedjes di Walonreye, pa :
* Modêyes e walon :
** Roland Blaise, Jean-Pol Gazon & Jacky Lodomez (après Måmdey)
** René Brialmont (Derbu)
** Jacques Desmet (Djodogne)
** Jean-Luc Fauconnier (Tcheslet et Tchålerwè)
** Émile Gilliard (Moustî-so-Sambe)
** Jacques Henrotte (après Lidje)
** Louis Marcelle (Courcele)
** Henry Matterne (Nameur)
** Christian Quinet (après El Lovire)
** Joseph Selvais (Inguezêye)
* Ôtes modêyes :
** André Capron (Pâturages)
** Marilys Flammang (Årlon)
** Pierre Noël (Moucron)
** Roger Nicolas (Sugny)
** Georges Themelin (Dampicourt)

## Bokets saetchîs foû
E-n on viyaedje di carioteus...
:*Al cårire, gn aveut pupont d' bezogne dispu lontins. On aveut seré l' botike eyet les åbes avént rnovlé ls ovrîs.

:*I gn aveut des rampioûles ki s' avént vnou etoirtiyî dins les coxhes po fé come on grand stoelî plin d' foyes. Les tchansons des moxhons avént rnovlé eto l' rabouxhaedje des machines. El grand cirke avou s' toet å lådje aveut dvinou ene plaece misterieuse ki les efants do viyaedje lomént " el djungue ".

:*Felicyin, i djouwéve voltî dins l' djungue. On bea djoû k' i s' pormineut låvå, il a discovrou ene afwaire nouzome. I n' aveut djamåy veyou ene sacwè di cisse cogne la. Adon, i s' a dit k' i faleut tot d' shûte mostrer ça å mwaisse di scole. Rén k' a sondjî k' il aléve esbarer ses camaerådes, Felicyin esteut tot efoufyî.

Les efants loukèt li boket d' pire rischuré.

:*- I gn a ds afwaires ki sont markêyes dissu !

:*Li Rwè et l' Rinne ont muzliné sins brut mins on veyeut bén k' i n' estént nén d' acoird sortot cwand Monsieu Binamé a abandné li lçon po rwaitî l' trovaye.

:*C' esteut ene drole di pire del groxheur d' on pavé. Li leure l' aveut crené åd dilong des siekes kécfeye. Mins padzo les kernaxhes, on veyeut des ptits royons ki shonnént awè stî fwaits pa ene mwin d' ome.

Li mwaisse les fwait raminer tot çou k' i trouvront el cårire; la onk ki distere on vî solé.

:*- On pout esse seur ki l' ci k' a roté avou ç' solé la n' el vénrè pus rclamer, aveut xhaxhlé l' vî Cipriyin, la ki Filibiet el meteut å djoû.

:*Li mwaisse fiestixheut ses scolîs so l' droete sipale tot côp k' aminént on novea trezôr: i tournéve li lçon so çou k' on lyi aminéve.

:''Li Rwè et l' Royinne, ki l' convoye des noveas béns tineut-st e-n alaedje, ni fjhént pus des gros ouys cwand les lçons alént foû guides. I tchaként des mwins di leu pus roed et fjhént hossî les clås k' elzès clawént å meur. Tot aléve po on mî!

#### 
* Mwaissès modêyes di ces bokets ci
Costa Rica

thumb|300px|Drapea
right|310px
thumb|300px|Imådje Costa Rica

Li **Costa Rica** (e-n espagnol, li ritche coisse), c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Amerike.

* Poplåcion : 4.8 miyons di dmorants (2016).

* Sitindêye : 51 100 km2
Amand Géradin

**Amand Géradin** (riwalnijhåve *Amand Djurådin*), c' est on scrijheu e walon skepyî li 24 di may 1910 a Amsin. Il a morou li 9 di setimbe 2000 a Lidje.

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

Di s' mestî, il esteut pårlî.

## Vicåreye
Come studiant d' droet a l' UCL, il aléve a Lidje po shuve les cours di diyalectolodjeye walone da Jean Haust a l' ULg.

I boute po les Eplaidreyes Rex, la k' i va askepyî ene coirnêye «Coine walone» dins leu gazetes. C' est adon k' i va-st arinner Djôzef Mignolet po k' il eplaide ses ouves dins les rvuwes et les coleccion d' live da Rex.

Come Jean de Lathuy et Joseph Mignolet, il a dandjreus stî veyou evi, pask' il esteut foirt camaeråde avou les recsisses. Portant, i cwita l' mouvmint divant l' guere, poy k' i n' est nén rprins come dins l' diccionaire des cis «åyant fwait avou ls Almands tins del guere di 40 ».

## Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon e 1927.

Il nd a-st eplaidî e 1930 ene ramexhnêye, sol tite «Prumire fornêye» (ås eplaidreyes Rex a Lovén).

E 1931, i scrît ene pîce di teyåte, «Tot seu».

E 1932, i vude ene novele ramexhnêye d' arimés, «Tote mi åme».

Pu, e 1942, il eplaide ene epopêye, «Notru-Dame di Baneu».

## Prumî scrijhaedje
Si prumî scrijhaedje mostere bén l' assaetchance k' il aveut avou li mouvmint foirt catolike k' aléve divni li pårti Rex]], pårti do Criss Roy. I s' lome "Dispoy todi". Il est dicåçté a ses plankets di l' A.C.J.B. (accion catolike des djonnes Bedjes).

::*'Dispoy todi ...

:*Dispoy todi, dvins nos måjhones, 
:*Li Criss est pindou dzeu l' djivå; 
:*Cisse coulêye n' esteut nén walone 
:*Wice k' on n' veyeut li Criss nole pårt. 
:*A l' faxhe, nos l' avans ddja veyou; 
:*E nosse gadot, ns l' avans cnoxhou ; 
:*Et so leus schôs, hoslés d' paskeyes, 
:*Nos oyîs nos mames tchanter s' veye.

:*Cwand ele edåme on pan, mi mame,
:*So l' dorêye crosse, grete ene blanke croes ; 
:*Et cwand s' fier ås galets, dzeu l' blame, 
:*Ecråxhî, manceye do prinde feu,
:*Del påsse, ele croejhlêye deus toirtchetes; 
:*Ele vis les rostixh e catchete;
:*Ele toûne si fier et pu, d' adroet,
:*So l' tåve ele fwait potchî ene rodje croes.

:*Viyès croes ki drovèt vos bresses,
:*Divins nos bwès, ås creus d' nos voyes, 
:*Vos m' f'oz rapinser les djoûs d' fiesse, 
:*Djoûs d' on clair solo k' est evoye.
:*Ca les mwins k' ont taeyî vos pires 
:*Si rdjondît sovint po l' priyire.
:*Et nos tåyes ki les ont croejhlé 
:*Si vnît sovint mete a djnos dlé.

:*Come li sôdår poite si banire, 
:*Come li clokî dresse si cocrê, 
:*Nosse bon vî Peron stitche e cir 
:*Li croes: enon, pa, k' Il est bea
:*Li Criss, Roy, e mitan d' nosse veye ? 
:*Tchante lu tofer, tchante lu, Peron: 
:*Todi divins nosse Walonreye 
:''Li Criss fourit Roy des Walons.

## Sourdant
Cier

thumb|Boerlant cier
Li **cier**, c' est on såvadje roemiant des bwès et des tchamps. Ca l' indje s' a diswalpé dins les plinnes purade ki dins les bwès.

 *[[Cervus elaphus]]*

 Ciervidîs, la k' gn a des ôtès sôres di cier.

## Motlî
Li måye a des coines (les tchesseus dijhnut des "bwès") ki sont plinnes ådvins, et ki toumèt tos ls ans.

Li frumele si lome ene bixhe.

Les djonnes si lomnut des "**veas**". Po les tchesseus et les gåres di tchesse, c' est des **fans**.

## Spårdaedje
thumb|e vete foncé, la k' i gn a co ouy, e vete clair, la k' end a ddja yeu
Il est spårdou dins tote l' Urope, ey les contrêyes vijhenes d' Azeye et d' Afrike.

E 1971, n aveut 4413 ciers et bixhes el Walonreye. Mins end a motoit bråmint dpus asteure, a cåze d' on meyeu manaedjmint des tchesses ås gros djibî.

## Mopliyaedje
### Boerlaedje
Li såjhon do mopliyaedje kimince e moes d' setimbe el Walonreye. Les bixhes s’ ont ratroplé sins les djonnes di l' anêye di dvant. Les ciers s' aroynut on teritwere la k' i gn årè k' zels a poleur potchî les bixhes.

Po bén mostrer ki les ôtes djonnes ciers ni si dvèt nén aprepyî, i **boerlêye** (u i **bråme**) tot rôbalant si triyaedje foû, a longueur di djournêye – et del nute avou. Ça deure a pô près do 10 di setimbe å 10 d’ octôbe, todi el Walonreye.

S’ i s’ aprepièt cwand minme, po sayî di s' rinde mwaisse do vî cier, ci-ci les souke avou ses coines, et les rbôrer evoye.

Tantea k’ i n’ a minme pus l’ tins d’ aler waidyî. Sol såjhon do bråme, on gros cier va freyî di bén 50 kilos.

### Velaedje
Après 8 gros moes d' plinnisté (240 a 262 djoûs), li bixhe va fé s' vea, onk, mins padecô deus. C' est adon l' moes d' may el Walonreye.

### Crexhince
Li bixhete di deujhinme anêye - elle a-st adon èn an et dmey - pout ddja esse rimpleye.

## Spårdaedje
E 1971, n aveut 4413 ciers et bixhes el Walonreye. Mins end a motoit bråmint dpus asteure, a cåze do bon manaedjmint des tchesses.

## Maladeyes des ciers
* kisse idatike

## Alére
Lucyin Mahin, Aler schoûter boerler les ciers, Li Rantoele, ahan 2010.

## 
Tecse so les ciers (saetchî foû d' Ene båke so les bwès d' l' Årdene)

## Sourdants & pî-notes
Tchivroû

thumb|djonne gade di tchivroû
thumb|on voet bén leus blancs cous
Li **tchivroû** (on dit eto, **såvadje gade**, **blanc-cou**), c' est on ptit ciervidî d' Urope.

 *[[Capreolus capreolus]]*

## Motlî
Li frumele si lome **gade di tchivroû** udonbén **bixhe di tchivroû**.

Li måye si houke **bocård** u **brocård**, pacô **bok**.

Les djonnes di tchivroû si lomèt **gadots**.

Les tchivroûs s' tegnnut sovint eshonne : on dit ene **trope** u ene **hiede**.


Capreolus capreolus male p.jpg|Bocård
Capreolus capreolus 2 Jojo.jpg|Gade di tchivroû et bocård
Chevreuil(brocard)-HAYE sylvain.jpg|Ôte bocård
Rådyr 1.jpg|ene trope, al nive


## Discrijhaedje
Il a ene grande plake di blancs pwels sol dirî; did la, li lomaedje "blanc-cou".

thumb|Ene coine di tchivroû
Les coines des tchivroûs ni sont nén si coxhowes ki les cenes des ciers. Gn a djusse ene doye, et l' fotche å dzeu. Gn a k' les måyes k' end ont, et ele toumèt tos ls ans.

## Sipårdaedje
thumb
E 1971, n aveut 18.638 tchivroûs el Beldjike. Mins end a motoit bråmint dpus asteure, a cåze do bon manaedjmint des tchesses (bon po les tchesseus, nén po les foistîs).

On l' trouve cåzu dins tote l' Urope, apus k' e l' Irlande, e l' Iye corsike, e l' Sardingne, e l' Sicile ey a Bijhe di l' Escandinaveye.

## Vicaedje
Les tchivroûs leyèt des **[[petale]]s** so leu passaedje.

Les passêyes sont come les cenes des gades (deus ptitès ongletes).


Deer Feces Skupowo.jpg|petales di tchivroû
Roe deer track02.jpg|Rotes di tchivroû dins l' nive


## Mopliyaedje
Li gade di tchivroû va å brocård, tins d’ l’ esté (e moes d’ djulete et d' awousse). 

Elle est sovint prijhe. L’ oû, ki l’ djermon a moussî ddins, dischind pal trompe et arive dins l’ matrice. Mins i n’ s’ agritche nén. I dmeure insi, bagnant dins les glaires, cwate moes å long (so moes d’ setimbe disk’ å moes d’ decimbe). C' est l' tins d' djôminance di l' oû edjermoné.

I n’ si va agritchî k’ e moes d’ djanvî. Li vraiye poirtêye ni deure ki cénk moes (come les berbis et les gades). Mins dispu l' tchôde, ça fwait cåzu 10 moes. C' est dpus k' les bixhes.

Li gadlaedje si fwait don e moes d' may.

## Tchesse
On l' tchesse a l' afut, u al trake.

Les bracnîs metèt cobén des bricoles po les tchivroûs. Ele divèt esse metowes li distance inte li keute et l' mwin lon del rote. 

Padecô i metnut des rdjibletes.

## Maladeyes des tchivroûs
* brontchite ås viers

## Dins les belès-letes e walon
Gn a on foirt bea tecse da Joseph André l' djonne so l' discoviete d' ene hiede di tchivroû pa deus bracnîs.

## 
* Tecse so les tchivroûs (saetchî foû d' Ene båke so les bwès d' l' Årdene) 
* Videyo di temognaedje d' on bracnî ås tchivroûs 

## Sourdants & pî-notes
Sovxhôze

On **sovxhôze** u **sovkôze**, c' esteut ene grande cinse k' on boutéve tertos eshonne, dins l' sistinme comunisse.
Adjondrece

Ene **adjondrece**, c' est on ptit mot, nén candjåve, k' adjond deus mots del minme fonccion croejhetrece.

Ene adjondrece di puzieurs mots, c' est ene **adjoncrecire**.

Les adjondreces et les aloyrece sont pacô lomêyes les codjondreces.

## Adjondrece les pus cnoxhowes
*  /  /  / 
* 
** 
* 
* 
* 
*  /  / …
*  / 
** 

## Adjondrecires
Li minme fonccion pout esse ahesseye pa ene troke di mots, k' on va lomer adjondrecire. Les adjondreces come «oudonbén» u «adonpwis» polèt esse waiteye come des adjondrecires retroclêyes.

Egzimpes :
* , 
* , 
* 

## Dins des ôtes lingaedjes
### Lomaedje
Bråmint des ôtes lingaedjes ont-st on batijhaedje come e francès «*conjonction de coordination*». 

Li neyerlandès, come li walon, a foirdjî on noûmot.

### Neyerlandès
Les adjondreces si lomèt « *nevenschikkend voegwoord*». C' est aprume «», «» eyet «».

Årvier des aloyrece, les adjondreces do neyerlandès ni fwaiynut nén candjî l' ôre des mots padrî:
:*Ik ga met de fiets, want het is mooi weer*. (dj' eva a velo, ca i fwait bon).

Avou ene aloyrece (*omdat*), ci sereut:
:''Ik ga met de fiets, omdat het mooi weer is. (dj' eva a velo, pask' i fwait bon).

## 
* Les aloyreces 
*  Les aloyreces 
*
André Quevrain

**André Quevrain** a skepyî li 12 d' awousse 1930 a Crupet. Il a morou li 13 di setimbe 2014.

C' est on scrijheu e walon ey e francès (sovint les minmes tecses).

Riprins dins l' Antolodjeye d' inte Bok et Sanson.

Di s' mestî, il esteut mwaisse gåraedjisse, et professeur di mecanike oto. Et mayeur di Crupet 1959 à 1970.

## Ouve e walon
Ses ouves (arimés et prôzes) ont stî rashonnêyes dins sacwants lives k' i vindeut lu-minme po ene boune ouve. 

Deus did zels ont-st on tite e walon a costé do ci e francès :
* «Totès diålreyes» (*Totès diâl'rîyes*).
* «Miråkes dins les hameas» (*Miraukes dins lès amias*).

Les ôtes ont djusse on tite e francès (*Des rimes et des rêves*, *La roue des contes*, *À l'ombre du tilleul*, *Nouvelles en cascade*), mins gn a ossu do walon ddins.

## Ôte sicrijhaedjes
A scrît on live sol tecnike des otos (1959). Pu on live di 200 tecses e francès "*Des rimes et des rêves*".

A eto sovint scrît dins on troemoetî po les djins d' Crupet et dins l' live da Jean Germain "*Crupet, un village et des hommes en Condroz Namurois*" (Crupet, on viyaedje et des djins do Condroz namurwès).

#### 
* 
* On tecse da sinne 
*  Si waibe
Schoûtrece

* telefone axhlåve
* ahesse k' on stitche e l' oraye po schoûter (del muzike on telefone)
----
* aschoûtrece (ås docteurs)
Motî Denis

Li **motî Denis**, ki l' vraiy tite, c' est *Dictionnaire wallon-français « d’après Nameur èt avaur-là »*, c' est on motî walon francès, radiercî pa Chantal Denis a pårti do motî da Somme.

Il a vudî e 2007.

Il est rprins sol limero **[C99]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
Li gros des mots est l' minme ki dins C100, ortografeye eto.

Gn a kékes pitits condjmints («aîwe» C99, «êwe» C100) ki doeynut awè stî decidés eshonne avou Lucien Somme.

Elle î radjoute des fråzes di scrijheu, et des ptitès notules etimolodjikes (metans les mots aparintés e vî lingaedje d' oyi).
Gade

thumb|gade ki brosteye des cladjots
Li **gade** (on dit eto, **bike** et foirt rålmint, **tchive**), c' est ene aclevåve biesse, on roemiant, sovint avou des coines, ki prodût do laecea.

 *[[Capra aegagrus hircus]]*.

## Motlî
On lome
* "" (, ) li frumele k' a ddja .
* "" li måye ki pout siervi.
* "" ene frumele ki va divni gade.
* "" u  on djonne nén co spani.

Les gades sont-st aclevêyes dins ene ***'. Li ci k' endè tént, u les aler fé paxhe, on l' lome li ***'.

## Mopliyaedje
Les gades ont pacô on gadot ki n' est ni måye ni frumele : on bikebok u gade-et-bok.

## Maladeye des gades
* pesse des berbis et des gades
Aloyrece

Ene **aloyrece**, c' est on mot-loyén, nén candjåve, k' aloye ene fråzlete å mwaisse viebe.

Ele pout awè on seu mot (mins end a k' cwate sifwaites) u esse ene motire avou sacwants mots. 

''Ene aloyrece rishonne a ene adjondrece, mins cisse-ciale adjond des mots del minme fonccion.

## Djivêye des aloyreces
### aloyreces simpes
End a cwate ki son des mots simpes:
* 
* 
* 
* 

Deus did zeles ont divnou des mots d' aplacaedje avou «ki»
* 
* 

### aloyires
Li pus grand nombe si fwait avou «ki»:
* 
* , , 
* , 
* , 
* on côp ki, ene feye ki
* asteure ki
* dispoy ki / dispu ki
* a fwait ki / a muzeure ki
* tant ki, disca tant ki
* po çou ki
* tot fjhant ki 
* wice ki, ou ki / ou çki, la ki
* mågré ki
* minme ki
* e cas ki
* sins ki
* dabôrd ki, adon ki
* a cåze ki
* pôreut vali ki
* taiss ki
* plamor ki
End a djusse ene ki s' fwait avou «si»
* 

## 
* Les aloyreces (e walon, sol Pitite Croejhete da Hendschel)
*  Les aloyreces  (sol waibe del croejhete walone da Hendschel).
* 

## Sourdant
Djungue

Ene **djungue**, c' est on grand bwès des payis tropicås, la k' i fwait målåjhey moussî.

Gn a la totès sôres di såvadjès biesses.

Ecolodjicmint, ene djungue, c' est ene biyonaxhe avou bråmint del biyovaryîsté.
Forboutaedje

Li **forboutaedje** u **boutaedje-foû**, c' est l' rexhowe do ro, del matrice u do rectom foû del nateure u di l' anusse.

Po les djins ki s' forboutèt, on dit eto "**dischinte d' organe**".

Po les vatches et les berbis, ça pout esse li ro, udonbén li velire.

Les tchvås et les moulets si forboutnut cobén do rectom.

## Forboutaedje del velire
### ås vatches
 «Forboutaedje del velire ås vatches»
Li forboutaedje del velire, c' est ene rascråwe k' avént ås vatches ey ås berbis djusse après l' velaedje (l' agnlaedje).

Li velire si rtoûne pår, come on want.

Ça arive cobén cwand li biesse ni sait netyî, et presser timpesse, et s' forbouter. Adon, li netieure est dmorêye après l' velire. Mins gn a bråmint des côps ki l' biesse est bén purêye.

### ås berbis

File:Forboutaedje berbis agnea.jpg|avou l' agnea ki vént di skepyî
File:Forboutaedje berbis netieure.jpg|avou l' pureure dimorêye après
File:Forboutaedje berbis mannete velire.jpg|avou l' velire pår mannete après 12 eures
File:Forboutaedje berbis divant souke.jpg|rinetieye, divant del ribôrer dvins


## Mostraedje do ro
 «Mostraedje do ro»
Li forboutaedje del velire est diferin do **mostraedje do ro**, k' arive divant l' velaedje.

C' est li paroe do ro ki vént båker al nateure, å cmince cwand l' vatche est coûtcheye.

Pus ki l' vatche asmete, pus ki l' ro va rexhe lon.

S' i n' rinteure pus, i gn è pout aveur do grangrin, çou ki va condåner l' mere, minme si on schape li vea.

Mins, å pus sovint, li velaedje serè sovint sins rascråwe, on côp ki l' passaedje s' a fwait.

Li vatche k' a mostré l' ro ene anêye li rmosterrè co pus foirt l' anêye d' après. Ça fwait k' el våt mî vinde come monse.

## Forboutaedje do rectom ås tchvås
Les polins et les moulets si forboutnut l' rectom. Li pårteye ki vént foû, ci n' est ki l' fene pea do coron do boyea, et on gros spès udinme padzo.

On pout crinner ou råyî evoye les boket vnous foû., veyanmint k' i gn a nol organe ni grosse voenne. Adonpwis, rakeude l' anusse a môde di boûsse.


File:Forboutaedje rectom moulet stampé.jpg|a on moulet
File:Forboutaedje rectom polin.jpg|a on polin
File:Forboutaedje rectom moulet udinme.jpg|udinme dizo l' fene pea
File:Forboutaedje rectom moulet bokets.jpg|bokets di forboutêyès tchås
Gabriel Longueville

**Gabriel Longueville**, c' est on curé francès k' a bouté come priyesse di viyaedje e l' Årdjintene. Il a nexhou li 18 di måss 1931 ey a morou li 18 di djulete 1976. 

Il î fourit assaziné pask' il aléve disconte des gros.

N a-st ene plaece publike a s' no a Etables (pitit viyaedje di l' Ardeche).

## Alére
E. Pècheur "Gabriel Longueville", Li Rantoele l° 52, ivier 2009-2010.
Påle

* påle (usteye po foyî)
* les påles u pikes, c' est des cwate figueures do cwårdjeu
* påleur (onk k' est påle u sblari, ça pout esse on sene di maladeye)
Påle (usteye)

Ene **påle** u on **locet** (on dit eto : ene **eschoupe (foyrece)**, on **palot**, on **[[schoupea]]**, ene **[[foye]]**), c' est ene usteye fwaite d' on fier a môde di rectingue, ki côpe assez bén so l' pitit costé do dzo, ey emantchî so l' ôte pitit costé après on mantche, 1 mete 20 long, metou dins l' minme plan.

*Li påle est diferinne del [[schoupe]], ki sieve aprume a bodjî del tere.*

## Uzaedjes
Li påle sieve aprume a foyî l' corti. C' est cåzu li minme ovraedje ki l' hawea, mins avou èn ôte mouvmint po s' endè siervi.
Foye

[thumb|Foye di [faw di troes coleurs, do waeyén-tins]]
Ene **foye**, c' est on vert boket, tot plat, ki vént so li stipe d' ene plante u so les coxhes d' èn åbe.

## Motlî
Totes les foyes eshonne, c' est l' **fouyaedje**.

Les foyes contnèt del clorofile. C' est eto par zeles ki l' plante respire.

Les foyes sont tnowes pa des **niers** ou **nierveures**.

Bråmint des åbes des froeds payis si **disfouyèt** e waeyén-tins. I sont tot disploumés di l' ivier, et **rfouyî** e bontins. Divant d' toumer, ele candjnut d' coleur.

Mins gn a sacwantès plantes sins foyes.

## Sôres di foyes
Bråmint des foyes sont raloyeyes al plante pa ene **cawe**. Mins gn a eto des foyes sins cawe, ki s' ewinnèt après l' bodje.

N a des foyes avou on boird continou, et des a discôpé boird. Metans dintêyes (tchårnale) ou 

Gn a des lådjes, et des stroetes.

N a des poyowès foyes.

Gn a des foyes d' ene seule pîce et des foyes ås foyetes (foyes compôzêyes).

Sol coxhe ou l' montant, les foyes si metnut vizon vizu (frinne) ou ene après l' ôte, di tchaeke costé (ôternêyes).
Escôsse

thumb|Payizaedje di Scôsse
:*[[Scôsse (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "Scôsse" et "Scôswès"]]
Li *'Scôsse** u l' **Escôsse**, c' est l' pårteye bijhrece do [[Rweyåme Uni]].

Ça a stî tot on tins on [[dislaxhî payis]]. Co asteure, les **Scôswès** (u **Scotchs''') si waitnut come ene nåcion. Ci statut la est oficire dins l' fotbal et aprume dins l' rugbi (tournoe des cénk u shijh nåcions).

Mwaisse veye : Edimbork

Lingaedjes :
* inglès : oficire, mins avou èn accint do payis.
* gayelike di Scôsse : ezès iyes et dins sacwantès contrêyes des Hôts Payis.
* escôswès (tîxhon)

## Djeyografeye
Å Bijhe, n a-st ene såvadje contrêye, foirt touristike, les Hôts Payis (Highlands).

## Economeye
Mwaisses fijheus d' wiski.

## Istwere
Do vî vî tins, gn a sacwants moennes di Scôsse ki fourît avoyîs el Walonreye, aprume e l' Årdene po cvierser les djins did la å crustinnisse. Dandjreus pask' i djåzént co on lingaedje gayel.
* sint Monon
* sint Min
* sint Furci

## Rilidjon
Les Scotchs sont protestants e l' pus grande pårteye; mins gn a eto des evecresses (inglikins). L' Escôsse a on tchantaedje tipike po psåmter, ki ravize les tchantaedjes corsikins ey etiopyins.

## Hårdêyes difoûtrinnes
On scrijhaedje so les Hôts Payis di Scôsse  (so l' Aberteke)

Tchantaedje di psåmes på Scotchs (so YouTube)

## Sourdants & pî-notes
Tins d' codjowaedje

tins (croejhete)
:*[[Tins|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "tins"]]
On *'tins d' codjowaedje**, c' est ene sôre di **ridant**, la k' on rindje les **codjowas''' d' on metou viebe, a totes les djins, mins a on metou môde, on metou tins ey ene metowe vwès.

E walon, gn a des tins simpes, des erî-tins, et des dobes erî-tins.

Les erî-tins ou rpassés tins si fwaiynut avou les tins simpes do viebe "aveur", et l' pårticipe erirece do viebe.
* dj' a + fwait => dj' a fwait (erî-passé ou passé compôzé).

Les dobes erî-tins ou rirpassés tins si fwaiynut avou les tins simpes do viebe "aveur", li  pårticipe erirece do viebe "aveur" (, rålmint "")  et l' pårticipe erirece do viebe.
* dj' a + yeu + fwait => cwand dj' a yeu fwait (dobe erî-passé ou passé sorcompôzé).

## Djivêye des tins simpes e walon
* Môde indicatif
** Indicatif prezintrece (prezint d' l' indicatif)
** Indicatif futurrece (futeur di l' indicatif)
** Durant Indicatif Erirece (DIE, imparfait d' l' indicatif)
** Nén Durant Indicatif Erirece (NDIE, passé simpe)
* Môde condicioneu
** Condicioneu prezintrece (prezint do condicionel)
* Môde suddjonctif
** Suddjonctif prezintrece (prezint do suddjonctif)
** Suddjonctif erirece (imparfait do suddjonctif)
* Môde kimandrece
** Kimandeu prezintrece

## Tåvleas d' codjowaedje
Gn a sacwants modeles di tåvleas d' codjowaedje d' on metou viebe.

Les pus complets sont dins :
* les Codjowaedjes da Gilliard (walon do Mitan).
* les Codjowaedjes da Stasse, riprins dins l' Motî da Stasse (walon do Levant).
* li Motî d' Bastogne (walon del Basse Årdene).
* les tåvleas d' codjowaedjes e rfondou del  tåvlotêye rifondaedje di l' UCW.
* les tåvleas d' codjowaedjes e rfondou di l' Aberteke.
* Modeles di codjowaedjes so Wikipedia

## 
* Codjowaedje e walon
Coirdea d' botroûle

:*[[Coirdea|Tos les sinses do mot "coirdea"]]
[[Imådje:Umbilicalcord.jpg|Coirdea d' boûtroule stantchî avou ene picete|thumb]]
Li *'coirdea d' botroûle*', c' est èn organe do fetusse, a môde di coirdea, k' el raloye å placinta del mame, et ki mousse dins l' coir al [[botroûle]].

L' efouwaedje do coirdea d' botroûle si lome [[botroûlite]].



== Contnou do coirdea d' botroûle ==
N a ladvins:
* li [[voenne]] botroûlrece.
* l' [[artere]] botroûlrece.
* li [[tchenå vexhrece]] ki va al [[vexheye]].

<gallery>
File:Coirdea botroûle vea skepyî 15dj divant s' tins.JPG|vea skepyî dvant s' tins avou on foû gros coirdea
File:Coirdea botroûle vea sonnaedje.JPG|sonnaedje do coirdea
File:Coirdea botroûle vea artere sonk.JPG|ricnoxhance del voenne
File:Coirdea botroûle vea artere voenne tchenå vexhrece coviete.JPG|les bokets do coirdea
</gallery>

== Côpaedje do coirdea å payelé ==
:*Li saedje-dame u l' infirmire côpe li coirdea avou ene cizete. Ele lait sacwants cintimetes. Ele prind on fi et li loye. Ele nuke li coirdea avou, mins nén a raeze. Ele boute ene sôre di cråxhe et dzinfecter, paski ça pôreut gåter et vni ene sacwè åtôu.

:*Des côps k' i gn a, ça court ene miete. On l' frote avou on boket d' [[wate]].

:*Cwand ça n' sûne nén, ki c' est bén setch, li boket d' coirdea dvént noer come do toubak. Ca s' gåte setch et ça toume tot seu.'' 

## Sourdants & pî-notes
Henri-Thomas Maron

**Henri-Thomas Maron** (oficirmint *Henri Maron*), c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

I skepia 2 d' måss 1929 å Sårt-dilé-Spå et mora li 23 d' nôvimbe 2021 a Djoupeye. 

## Ouve pol walon
Il a scrît sacwants arimés, et fé des croejhlés mots, po les gazetes e walon «Nosse Lingaedje» eyet «Li Walone».

Il esteut eto prof di walon a l' univiersité des troes côps vint di Djoupeye.

## Sourdants


## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
* 
*
Dijhêye

Ene **dijhêye**, c' est ene ratourneure k' on dit dins ene metowe sitouwåcion.

C' est nén vormint on spot, k' on pout dire a tolminme ké moumint.

## Eredjistrumints di djhêyes
 Spot#Eredjistrumints di spots
*  () /   ()
*  ()
*  ()
*  ()
*  ( ? :: )
*  ()

## Sourdant
André-Mutien Léonard

**André-Mutien Léonard**, c' est on curé k' a divnou eveke di Nameur (1991-2009) pu årtchuveke di Beldjike (2010).

I fjha tenawete des pretchmints e walon, et l' cåzer åjheymint.

Do costé del rilidjon catolike, il esteut ene miete wårdiveus.
150px|vignette|gauche
Juliette Franquet

**Juliette Franquet**, c' esteut ene sicrijheuse e walon, sikepieye diviè 1900.

Elle a-st eplaidî ene ramexhnêye d' arimés : "Di plouve et d' solo". Sacwants di ces boket la ont stî eredjistrés, dit pal sicrijheuse, so ene cassete odio, prodûte på CRIWE, avou on responda di l' oteur.

Di s' mestî, elle esteut dame di scole.
Indje (biyolodjeye)

[thumb|[Rindjmint do vicant]]
Ene **indje** u **espece**, el biyolodjeye, c' est ene sôre di biesse, di plante, di bactereye ki les individus si plèt rprodure inte di zels, et dner des djonnes u des ôtes individus djusse come zels.

## Mwaissès dnêyes
Les indjes sont rindjeyes dins des djinres, zels-minmes trepåtchîs dins des familes. Li syince ki parpinse ces rindjaedjes la si lome li sistematike.

## Lomaedje d' ene metowe indje
Dispu Linné, tchaeke indje poite on no e sincieus latén, avou deus mots, li prumî avou ene grande lete. Metans
* Escherichia coli
* Agaricus campestris
* Chamaerops humilis
* Felis catus

Po des indjes foirt corantes, li no est kécfeye dobe :
* Vulpes vulpes
* Meles meles

## Dizo-indjes
Les indjes polèt aveur des dzo-indjes, ki les individus sont ene miete diferins, mins ki s' polnut todi mopliyî avou l' ôte dizo-indje. Les dzo-indjes sont houkeyes pa on no ås troes bokets. Boutans :
* Sus scrofa domestica
* Homo sapiens sapiens

## Indjes et ecolodjeye
Cwand gn a bråmint des indjes e-n ene biyonaxhe, on dit k' i gn a del biyovaryisté.
Toetea (diyacritike)

thumb|200px|Rapoirt eterlingaedjes di deus mots francès avou toetea
Li **toetea** u **tchapea**, c' est on sene diyacritike, k' on mete so ene lete, et k' endè candje li valeur.

E walon, on les mete s des voyales :

## Letes avou on toetea e walon
### Rifondou walon
* Lete î
* Lete ô
* Lete ê
* Lete û
* Scrijha oû
### Sistinme Feller
Les minmes, avou ds ôtes:
* li lete â
* li eû
* li ôⁿ
* li îⁿ

### Ôtes sistinmes
* Scrijha aû
* Scrîjha în (et îm): lîn.ne; djèrîn.ne, on lînçoû, lu marîde.

## Li tchapea e francès
Li tchapea di sacwants mots francès riprezinte pacô on S do tayon-bodje latén, ki s' a wårdé e walon, mins eto e-n inglès u e-n itålyin.

## Sourdants
Wiski

Li **wiski**, c' est ene sôre di djaene gote, fabrikêye aprume e Scôsse, fwaite avou do oidje, et k' a meuri dins des toneas d' tchinne.
Usain Bolt

thumb|right|Usain Bolt (2009)
thumb|right|Usain Bolt
thumb|right|Usain Bolt
**Usain Bolt**, c' est on coreu a pî del Djamayike.

I court purade dins les cint eyet deus cints metes.

C' est ene djin foirt amiåve, avou todi on lådje sourire, e fé l' biesse adon qui les ôtes coreus ès concinternut, po dire k' il est seur di lu.

Il esteut sovint a båre avou Tyson Gay eyet Asafa Powel

I wangna cint metes ås Djeus olimpikes di 2008 a Pekin, tot spotchant ses lûteus.

A Berlin e 2009, il a fwait 9 sugondes eyet 58 cintinmes sol cint metes, c' esteut et po l' deus cint metes, il a fini e 19 sugondes eyet 19 cintinmes.

## Alére
* Jean Goffart, "Usain Bolt, bénrade ene ledjinde", Li Rantoele l° 52, ivier 2009-2010.
Scrîjeûs d' Ârdène (antolodjeye)

thumb|Coviete
[thumb|Eredjistrumint, avou [Paul Gilles, a hintche, et Edwård Mahin, ki va lére des ptits bokets des tecse da Lucyin Mahin]]
[thumb|[Guy Mars (divant) avou Michel Francard padrî å mitan eyet Paul Gilles (a hintche)]]
[thumb|[Jean-Marie Lhote fouytant l' live]]
**Scrijheus d' Årdene** (*Scrîjeûs d' Ârdène*), c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon di l' Årdene (pårteye metowe sol province do Lussimbork, et d' Nameur), adjinçnêye do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

Li mwaisse adierceu do pordjet, c' esta Michel Francard; ses aidants : Pierre Otjacques eyet Joseph Bily.

Li live fourit-st eplaidî e 2002 et saetchî a 1000 egzimplaires.

## Contnou d' rawete
Avou l' live, gn aveut deus plakes lazer odio avou ene pårteye des tecses dits pa les scrijheus. L' eredjistrumint a stî fwait pa Paul Gilles.

## Imådjaedje
Li live est enimådjî pa René Hausman, Marie-Louise Mertz, et co des ôtes pondeus et dessineus.

## Djivêye des scrijheus
* Louis Baijot
* Charles Bentz
* Joseph Bily
* René Brialmont
* Lisa Chastelet
* Calixte Culot
* Rodolphe Dedoyard
* Joseph Docquier
* Maurice Georges
* Yves Gourdin
* Camille Hardy
* Bernard Jacob
* Paul Jean
* José Joris
* Maurice Lambert
* Marcel Léonard
* Henri Lepage
* Willy Leroy
* Jean-Marie Lhote
* Gaston Lucy
* Lucien Mahin
* Guy Mars
* Georges Meurisse
* Raymond Mouzon
* Louis Nisen
* Pierre Otjacques
* Georges Pasau
* Émile Pècheur
* Georges Pècheur
* Bruno Picard
* Louis Piron
* Jean-Claude Rigaux
* Arthur Schmitz
* Édouard Seret
* Joël Thiry
* Émile Wenkin

## 

* Prezintåcion do live pol soscrijhaedje 
* Imådjes do strimaedje do live
*  Kékes sicrijheus eredjistrés
** Camille Hardy (lî pa Michel Francard)
** Jean-Claude Rigaux
** Emile Wenkin
Pålmî nin

thumb|Pålmî nin ordinaire

Li **pålmî nin**, c' est on tot ptit pålmî ki håynêye si fouyaedje å raeze di tere. I vént dins les payis del Mîtrinne Mer. Rålmint, i pout monter a bodje, aprume ezès aites (å Marok).

On fwait des coides avou ses coriantès foyes.

On pout magnî li cour di si raecinêye.

Gn a eto des varyîstés ki sievnut dins les djårdéns ås fleurs.

 ''Chamaerops humilis
Rinåd (discramiaedje)

* Rinåd (biesse, sôre ordinaire, *Vulpes vulpes*)
** Rinåd (indjes) (ôtès sôres)
* Rinåd (wapeur)
* Rinåd (no prôpe) (Renard (no prôpe)
** Rinåd, et Djan-Rnåd, c' est des ptits nos et nos d' famile del Walonreye
** Louwis Rnåd (Louis Renard, sicrijheu e walon)
** Mitchî Rnåd (Michel Renard, sicrijheu e walon)


File:Rinåd touwé2.JPG|Rinåd (biesse)
File:Rinåds wapeur bwès.jpg|Rinåd (wapeur)
Messe di no payis (live)

**Messe di no payis**, c' est l' tite d' ene des prumirès messes e walon k' a stî eplaidêye. L' oteur do tecse, c' esteut Robert Arcq et l' oteur del muzike, c' esteut Pierre Leclef, on organisse et on compôzeu.

Li live a rexhou e 1974 et ci messe la a stî dijhowe pol prumî côp a l' eglijhe Sint-Sulpice di Djumet.
Sere (plantes)

thumb|En sere a Låken
:*[[Sere|Discramiaedje des årtikes avou l' mot "sere"]]
Ene *'sere''', c' est come ene måjhone di veule ou d' plastike po-z î ahiver des plantes ki n' vénrént nén a l' ouxh.

I fåt monter l' sere dins ene coine bén metowe å solea. 

Li tere ni doet nén esse trop setche; vos åroz ene piete d' oumusse. Si elle est trop frexhe, vos n' arivrîz nén a maxhî l' composs ki dvénreut come do beton.

Tos les troes ans, c' est mî do candjî l' tere 20 cm fond.

## Sourdant
*D' après J.-F. Bouchat, Li Chwès, fevrî 2008.
RTL-TVI

**RTL-TVI**, c' est ene tchinne di televuzion belgo-lussimbordjwesse eyet francès-cåzante k' a stî creyeye e 1982 (sol no d' *RTL Télévision* disk' e 1987). C' est ene tchinne djenerålisse.

Èç tchinne la est privêye come li Club RTL eyet Plug RTL ki sont ses tchinnes-sours. 

## Mwaissès emissions
* Televizé djournå (noveles): a 13 e. ey a 19 e.
* Inketes
* Meteyo
* Rapoirteus (*Reporters*)
* Tot s' acsegne (*Tout s'explique*)

## Rilomés prezinteus
### Vicant

#### Asteure
* François Pirette
*Alain Simons
*Jean-Michel Zecca

#### Davance

* Hakima Darhmouch
* Michel De Maegd

### Revoye

## Tchinnes sours

* Club RTL
* Plug RTL

## Referinces eyet sourdants
Lîchtenstinne

thumb|Payizaedje di ladrî
Li **Lîchtenstinne**, c' est on tot ptit dislaxhî payis del Mîtrinne Urope, metou dins les montinnes inte l' Swisse et l' Otriche.

Gn a 35.322 djins so 160 km².

Les bankes, c'est l' tîce do PDB (80.000 holdignes)

Mwaisse veye: Vadouz

Lingaedje do payis : almand

## Istwere
C' est l' dierin payis ki vént tot droet di l' Impire Romin Djermanike.

## Dins les belès letes e walon
Dins les belès letes e walon, on djåze do Lîchtenstinne dins ene novele da Lucyin Mahin del rîlêye "Tchicago-el-Walonreye" (lijhåve so les fis).
Poirtêye (biesses)

Li **poirtêye**, po les biesses, c' est tot l' tins ki l' frumele d' ene biesse ås tetes est **plinne**.

## Mwaissès dnêyes
Li durêye del poirtêye, c' est ene mwaisse dinêye po tchaeke sôre d' indje di biesses ås tetes.

Li poirtêye deure disk' å djonnlaedje, ki s' lome pa côp d' on no a pårt po sacwantès biesses : velaedje (vatches), poûtlaedje (cavale), pouchlaedje (troye).

## Vraiye poirtêye et djôminance
 Djôminance di l' oû edjermoné

Li poirtêye del gade di tchivroû est pus longue ki l' cene del bixhe, mins li mitan des 8 moes, c' est del djôminance (l' oû edjermoné n' est nén co agritchî, et n' crexhe pus). Si vraiye poirtêye ni deure ki cénk moes, comeli cene del gade.

## Maladeyes ey accidints del poirtêye
* Poirtêye foû matrice
* Fordjetaedje

## Sourdant
YouTube (waibe)

200px|sans_cadre|droite
**Youtube** (dandjreus po *your tube*, çou ki vôreut dire, e-n inglès, **vosse tchanson å grand succès**, rispoté e walon ***VoBuze***), c' est ene waibe la wice ki tertos pout eberweter des videyos.

Gn a sacwantès waibes walon-cåzantes, ki l' pus cråsse, c' est l' tévé walon-cåzante.

Gn a eto on ptit hopea di tchansons e walon. E 2025, tins del Fiesse ås lingaedjes walons, li Siervice des Lingaedjes do Payis a dné des tåvleus avou bråmint des tchansons et des alboms e walon k' on pout trover so YouTube (et so d' ôtès waibes come Spotify, Deezer, Bancamp…).

## Cogne cawetreces di videyos eberwetåves
* .avi, AVI (do sistinme d' operance Windows)
* .3GP (des axhlåves)
* .MOV (do sistinme d' operance Mackintosh)
* .MP4 (iPod / PSP)
* .MPEG
* .FLV (da Adobe Flash)
* .MKV (h.264)

## Sacwants tchinnes avou do walon
* Rabulets (bråmint des fimes d' imådjes prezintés på professeur Titôrvå)
* tévé walon-cåzante (tchinne da Lucyin Mahin
* tchinne del SLLW
* tchinne da Elmore D ewou çk' on pout schoûter totes ses tchansons 
* Teyåte e walon :
** Sôte ki pout
** Abeye, i fåt sognî
** ... (cweri so ene ricwirrece "Youtube, *théâtre walon*")
* The May Cougnî, k' a ene rîlêye di videyos sol walon : *D(ÈN)I-ST-I - Apprendre le wallon*

## Sourdant
Fawene

thumb|k' est dandjreus ås soris
Li **fawene** u **fawinete**, c' est on bascolidî, di grandeur emîtrinne pol famile, avou on foncé brun poyaedje ey ene blanke bavrete.

 *[[Martes foina]]*


Fawene apiceye.jpg|apiceye å cepe
Fawene mierlongue.jpg|rimetowe mierlongue al tere
Fawene.jpg|epayeye
Fawene epayeye so stok.jpg|li minme, ki l' poy a rossi


## Spårdaedje
thumb|Spårdaedje
End a e l' Urope (apus k' e Rweyåme Uni ey e l' Escandinaveye. End a eto e l' Tourkeye ey e l' Mîtrinne Azeye.

End a pont e l' Afrike bijhrece.

## Discrijhaedje
C' est ene biesse di deus kilos, avou on brune poy, pus clair u pus foncé. Elle a ene lådje dobe blanke bavrete.

## Vicaedje
Ele vike purade dilé les måjhons, dins les rotches u les cårires (årvier do mårtea ki vike dins les faws). 

Dins les måjhons, ele sait griper ås meurs, et mousse voltî dins les gurnîs et dzo les toets, inte les schayes (u les panes) et l' plafond do gurnî u des ravalêyes. Ele î distrût l' izolåcion (linne di veule).

Ele mousse dins les otos, et rawyî les cåbes di cawoutchou.

Ele pout stronner des poyes, mins nén les cenes ki sont dilé s' djîsse, ki n' plèt må, zeles.

## Lûte disconte les fawenes ki dmorèt dins les måjhons
thumb|Fawene apiceye dins ene boesse-atrape
On pout mete do vinaigue divant l' trô d' intrêye. Udon li ristoper avou on papî trimpé dins d' l' aiwe di djavel. Si ele boute li papî foû, c' est k' elle a rexhou. Ça fwait k' on sait ristoper si intrêye sins l' reclôre ådvins. 

On l' sait apicî avou ene boesse ås fawenes. Mins, e l' Walonreye, c' est ene indje waeranteye. Si on l' atrape, el fåt aler rmete dins ene plaece k' elle î sait dmorer (cårires, rotches), lon des viyaedjes.


Tchet egayolé boesse ås fawenes.jpg|tchet egayolé dins ene boesse ås fawenes


## Sourdants
Singlé (discramiaedje)

* singlé (såvadje pourcea)
* pourcea-singlé (pitite biesse)
* Li Singlé (spot da Gaston Lucy, on scrijheu e walon)
* Bate di teyåte e walon li « Singlé d’ bwès »
Cawete -eau (francès)

Li **cawete -eau** do francès provént del cawete latene -ellus.

Les mots walons pareys ås mots francès scrîts avou «-eau» apiçnut å pus sovint li rfondowe cawete -ea.

Mins gn a sacwants k' ont stî calkés setchmint.
Ovide

thumb|Si portrait
**Ovide** (e latén **Publius Ovidius Naso**), c' esteut on scrijheu romin, k' a skepyî li 20 di måss e 43 dv DjC, et k' a morou e l' an 17 ou l' an 18.

Onk di ses scrijhaedjes a stî ratourné e walon pa Françwès Dwizink.

## Hårdêye difoûtrinne
* On ratournaedje d' Ovide e walon
Poirtêye foû matrice

thumb|Poirtêye foû matrice avou l'&nbsp;djeton di 6 moes, et les ewalpeures, nén schirêyes
Li **poirtêye foû matrice**, c' est cwand l' djeton di l' efant si diswalpêye dins l' vinte del mame, et nén dins l' matrice.

Ci n' est possibe ki si li verzin rimonte tot ådzeu del ovidûte, ey edjermoner l' ovure, adon ki cisse-ciale n' a nén co stî suceye pa les trompes.

Adon, li ptit oû tchait dins l' peritoenne.

Li poirtêye foû matrice si voet a l' ecografeye a pårti di deus moes d' ratindance. L' efant n' pout nén viker. I fåt operer li pus rade possibe. Sovint a on moes et dmey, deus moes.

Li poirtêye foû matrice si rescontere eto ås ôtes biesses ås tetes.

## Poirtêye foû matrice minêye a s' tins a ene berbis
Trovas tins del cezaryinne

File:Poirtêye foû matrice pate.JPG|Li pate si voet inte deus toeles do vinte, foû del matrice.
File:Poirtêye foû matrice saetch1.JPG|Costé difoûtrin do saetch a l' agnea.
File:Poirtêye foû matrice saetch2.JPG|Ådvins do saetch, divant l' côpaedje-evoye do cou do saetch.
File:Poirtêye foû matrice saetch3.JPG|Ådvins do saetch; boket grangrinné a hintche.
File:Poirtêye foû matrice saetch&coine.JPG|Costé difoûtrin do saetch, ataetchî a l' ovaire ey al coine.
File:Poirtêye foû matrice saetch ådfoû pwels.JPG|ådvins do boket crinné evoye, avou des pwels plakés après.
Jean-Pierre Hiernaux

**Jean-Pierre Hiernaux**, c' est ene djin k' a ene miete bouté so li rfondaedje do walon diviè 1996-1997. 

Di s' mestî, il esteut prof d' univ.

## Ouve pol walon
Tot boutant avou les rfondeus del Rantoele, il a-st atåvlé les betchfessîs scrijhas "oe" eyet "oi", avou l' Rantoele.

Il a eto-st adjinçné ene conferince e walon å Noû-Lovén, so des sudjets di sociolodjeye, paski, di s' mestî, il esteut prof di sociolodjeye a l' UCL.

Il acvierna deus tezes di sociolinwince sol walon, les cenes di Jacques Werner et Benedicte .

Il a scrît sacwants papîs dins l' gazete e walon "Li Rantoele". 

Dins s' mestî, il a eto eplaidî sacwants lives e francès ey e-n espagnol, tot seu u avou ds ôtes.

I  s' a enondé dissu Nietzsche.

A l' UCL (Noû-Lovén), I saya di stitchî ene sicole di walon eyet des cotes å pordjet , mins .

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
* Ses lives sincieus
Gecamines

vignette|Gecamines

Li **Gécamines** ou ***Gé'''nérale des '''ca'''rrières et des '''mines***, c' est ene societé d' comiece k' aveut stî metowe so pîs e 1967, cwand Mobutu aveut nåcionalijhî les fosses et cårires do Zayire.

Elle a rieu les avwers di l' *Union Minière du Haut-Katanga*. Ça vout dire bråmint des menes di keuve et d' cobal.

Cwand elle esteut al copete del schåle, ele aminéve li tîce des rivnous d' l' estat zayirwès. Et-z eployî 33.000 djins. 

Elle a bråmint toumé a cou d' poyon. E 2008, n' aveut co 8.800 ovrîs.

A moes d' setimbe 2021, l' *Inspection Générale des Finances* (IGF) a ataké ene inkete so cisse societé. L' inkete rwaite a ene termene ki va di 2010 disk' e 2021. Cist inkete cial rwaite åzès condicions d' vintes eyet d' minaedje des houyires del boursete di Gecamines po des eterprijhe privêyes. On-z a rwaitî eto ås contrats di trecins cossinés pa Gecamines po s' boursete. Infén, l' inkete rwaite ossu ses rzultats so l' dierinne dijhnêye.
Guy Mars

[thumb|Eredjistrumint di bokets di l' [antolodjeye Scrijheus d' Årdene la k' on voet Guy Mars eyet Michel Francard (å fond), e 2002]]
**Guy Mars** a skepyî li 6 di djun 1956. C' est on scrijheu e walon ey on teyåtreu.

Il a stî rprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

## Ouve e walon
Il a scrît sacwants bokets (prôze) e walon, des sketchs, k' i djouwéve voltî dins les cåbarets walons, et des floricontes eplaidîs dins *[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]*.

E 2010, on DVD divreut rexhe avou l' filmaedje d' on cåbaret d' mierdjin prezinté a Bastogne.

## 
Onk di ses scrijhaedjes
Codjowaedje picî

Li **codjowaedje di picî** c' est come li ci d' waitî, a pus ki l' lete **c** divént **ç** d' après les rîles di l' ortografeye:
:dji pice, nos piçans, i piçnut; ki dj' pice; dj' a picî.

C'est po çoula ki dins des lives di codjowaedje k' i gn a, c' est ene sôre a pårt.

Avou l' atuze des troes bodjes on rwaite li viebe come pår erîlé (la k' les candjmints d' letes sorlon les rîles di scrijhaedje ni sont nén considerés):
: A=B=C=**piç-**

## Egzimpes
### avou ene voyale divant li C
* , , , 
* , 
* , , , , 
* , , 
* , , , 

### avou ene voyale divant li C
Adon, gn a ene ristitcheye voyale dins sacwants codjowas.
* , 
* 

## Clasmint do viebe dins les croejhetes k' i gn a
* li viebe est prins come modele (limero 18) dins les codjowaedjes da Gilliard.
* sicrît *pitchî*, il est dzo l' 4inme sôre (modele *bachî*, baxhî) dins les codjowaedjes des Chnapans, dj' ô bén k' on n' considere nén l' candjmint ortografike c  ç
* dizo l' sôre 67 (modele balancî) dins les codjowaedjes da Stasse.

##
Henri Frenay

**Henri Frenay** (di s' plin no **Henri-Joseph Frenay**), c' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu.

Il a skepyî a Roclindje li 3 d' may 1874.

Il a morou e 1954.

## Vicåreye
Di s' mestî, il esteut martchand d' tchapeas d' paye. Po çoula, i cwita l' Walonreye po Paris.

## Ouve pol walon
Il a studyî li motlî des fabricants d' tchapea di strin del vå do Djer. Si studia a stî eplaidî po on prumî divins l' Bultén do Diccionaire Walon

## Alére
 Conrad Detrez, *Le long héritage d'un Wallon de Paris*, *Revue des Deux Mondes*, moes d' djun 1983, pp. 554-558.

## 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)

## Sourdants
Maurice Wilmotte

Maurice Wilmotte a skepyîe 1861 et dhotere 1942. Ca a stî onk des pumîs profeseur di filolodyeye romane, i studia e minne tins li lingaedje walon.
Timawine

Li **timawine**, c' est ene sôre di tchanson e berbere ki raconte ene fåve do vî vî tins. 

C' est ene powezeye u on simpe racontaedje, avou on «bendir» u nén.

## Spårdaedje
Bén cnoxhou dins les pårlers tamazirs do Mîtrin Atlasse, mins nén mon les Chleu.

Gn a des sayes di ranovler ci djinre di muzike la tot-z eployant des noveas instrumints.
Amineu d' banket

Èn **apoirteu d' banket** (ene **apoirteuse di banket**), c' est ene djin u ene eterprijhe k' aprestêye des grands dinners, et ls aminer tot fwaits amon les djins k' ont-st ene grande fiesse: noices, etermints, comunions, batemes.
Singulî

* **[[nombe (croejhete)|Nombe]]** el croejhete (contråve do pluriyal, et dins des langues k' i gn a, do duwal).
* **[[Singulîs (gazete)|Singulîs]]** : gazete e walon ki l' tite e francès, c' est *Singuliers*.
Minme sourdant etimolodjike :
* Singlé (**)
Cåzant (codjowaedjes)

El **cåzant** eyet l' **cåzante**, ezès codjowaedjes (e walon et dins les ôtes lingaedjes), c' est l' 1ire djin do singulî, li cene ki cåze et dire "".

Dabôrd on lomrè **cåzants** et **cåzantes** li 1ire djin do pluriyal, ki rprezinte les cis ki cåznut et dire "" (u "dji", el Basse Årdene).

## Pronos do cåzant
Vocial les pronos do et des cåzant(s).
* pronos sudjets : ,  (metou padrî) 
* pronos coplemints & tonikes : , ; , 

## Li stîle cåzant dins les romans
Dins les romans, gn a on stîle la ki li scrijheu scrît tot l' roman come cåzant.

Sacwants egzimpes :
* Li batreye des cwate vints
* Et noste ôrlodje ki tournéve sote
Odile Uyttebrouck

thumb|left|120px|(estant djonne)
**Odile Uyttebrouck** ou **Odile Coutisse-Uyttebrouck**, c' est ene sicrijheuse e walon do Roman Payis k' a skepyî a Låtu e 1926.

Ses tecses fourît eplaidîs dins Li Soverdea.

Elle esteut relîte dins les antolodjeye «Nos campagnes» et «Vey voltî».

Di s' mestî, elle esteut prof di mates.
Syince-ficcion

Li **syince-ficcion** c' est on djinre racontrece, pol prôze oubén dins les fimes. Dins li syince-ficcion, on cåze di l' avni, di çou k' sårè avnu ou minme di çou k' åreut polou avnu, mins padecôps ça pout esse dins l' vî tins, come avou Star Wars. Dins les lives di syince-ficcion, on cåze bråmint di teknikes ki n' egziteynut nén co.

Li syince-ficcion fwait pårteye del famile do **fantastike** ou on rtrouve li **fantazeye**.

## Les djinres
Gn a bråmint des djinres difrints dins li syince-ficcion. On live ou on fime pout si rtrover dins sacwants djinres. Vôci sacwants djinres :

Ene **ukroneye** est ene istwere ki si pout passer dins l' tins, asteure ou dins l' avni. Dins ces istweres la, on si dmande çou ki åreut avnu si on åreut candjî ene sacwè dins l' tins, på egzimpe, si Napoleyon åreut wangnî a Waterlô.

Do **space opera**, c' est del syince-ficcion avou do cirnaiviaedje, des fuzeyes... Gn a des batayes dins l' sipace, avou des lazers.

Li **planet opera** rshonne li *space opera*, mins i dmeure so ene planete. Les deus djinres sont sovint comaxhîs.

Li **hard SF** (*scyince-ficcion deure*) c' est del syince-ficcion ewou çk' on cåze di teknikes k' egzisteynut ddja, ou bén ki les syincieus dijhnut ki ça vénrè bénrade. C' est sovint foirt teknike et nén todi åjhey a lére po' ne sakî ki n' a nén ene boune syincieuse culteure.

## Sacwants scrijheus
On rtrouve bråmint des scrijheus dins les payis k' on cåze inglès. Mins gn a ossu des scrijheus francès.

* Isaac Asimov
* Stephen Baxter
* Greg Bear
* David Brin
* Arthur C. Clarke
* Philip K. Dick
* Peter F. Hamilton
* Larry Niven
* Dan Simmons
* Kim Stanley Robinson
* Bernard Werber

## Sacwants fimes et sereye del televuzion
* 2001 : voyaedje del sipace
* Cube
* District 9
* Li planete des sindjes
* Lost
* Matrix
* Stargate
* Star Trek
* Star Wars