open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Codjowaedje ratinde

Li **codjowaedje di "ratinde"** si rashît sol codjowaedje des viebes del 5inme troke. 

Cwand gn a on R divant li D, on rtome sol codjowaedje piede.

## Mwaissès piceures do codjowaedje
Li bodje B, c' est ratind (li D dimane sicrît).
:dji ratind 
:ti ratinds
:i, ele ratind.

Mins, adon, dins ene fråze dimandrece, i fåt ene lete di beloyance **-t**
:ratind-t  i (ele) ?

Dins l' cogne dimandrece di l' atôtchî camaerådrece, li D tchait.
:etinss li tchén ki hawe.

Dins les viebes avou l' coron -de, gn a des cis ki shuvnut nén l' codjowaedje di "ratinde" å singulî di l' indicatif prezintrece, mins k' ont on R + Cossoune å coron : come "piede".

Des ôtes viebes avou "R + De" e leu bodje A ni shuvnut ddja "ratinde" å singulî di l' indicatif prezintrece : come "piede".

*Pol prumire djin di l' indicatif prezintrece, li codjowaedje di "ratinde" rishonne å ci di [[Codjowaedje sinti|"sinti"]] (dji s<FONT COLOR="#ff0000"><B>int</B></FONT>).*

## Istwere do codjowaedje
E Feller ces codjowaedjes la ont stî scrîts avou cwate corons possibes, tchaeke eployî pa ene metowe sicole
* dji *ratin*'ds***
* dji ''ratin'''s***
* dji *ratin*'d***
* dji ''ratin'''t***

## Viebes ki shuvnut "ratinde"
* viebe avou l' coron -inde : , , , et les parints (, , , , , evnd.
** , et ses parints (, , , evnd.) ont-st on dobe codjowaedje; li prumî codjowaedje shût l' modele di "ratinde").
* , , , 
* , .

## Viebes avou l' coron -de ki wårdèt ene cossoune å prezint singulî
* , , kitoide, distoide, ritoide, ristoide
* , ripiede
* , rissoude
* , acmoide, dismoide, racmoide

Ces-la sont sovint rindjîs avou l' «mete».

## Parintêye des viebes avou on coron "-de"
Li svierba si fwait sovint avou -TE
*  (mete e coleur) => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => ;  => 

## Hårdêyes difoûtrinnes

* Tåvlea d' codjowaedje di "ratinde" 
* Tåvlea d' codjowaedje di "code"
(sol Wiccionaire)
* 

## Sourdants
Mer

[thumb|Ene timpesse sol [Mîtrinne Mer. On pout vir les wagues k' avegnnut sol coisse.]]
Ene **mer**, c' est ene grande stindêye d' aiwe metowe dilé les teres, nén foirt fonde. 

## Sacwants racsegnes
Les mers del Daegne sont, ene dins l' ôte, 2000 m fond (po 3500 m ås oceyans).

Inte les mers et les teres, gn a l' boird di mer (coisse), ki c' est des pladjes u des falijhes. C' est la ossu k' les pôrt]]s sont.

## Salansté
Les mers sont pus salêyes ki les oceyans. Gn a 38 a 39 gr di sé å lite ezès mers, eneviè 35 gr dins les oceyans. Li tneur e sé va disk' a 41 gr å lite el Rodje Mer, eyet 260 gr el Moite Mer. Come foû rîle, gn a l' Baltike, k' n' a k' 5 a 10 gr å lite, a cåze di totes les mouzes k' î agolnut, et di s' recloyaedje 

## Li vicant ezès mers
Gn a eto dipus d' biyovaryisté ezès mers. Li Mîtrinne Mer ni rprezinte ki 1 åcint del sitindêye des mers mins edjîstrêye 4 a 18 åcint des sôres di biesses marenes k' i gn a sol Daegne.
Crompire

thumb|canadire
Des **crompires** (on dit eto des **canadas**, des **trukes**, des **cartoxhes**, des **petotes**), c' est ahivêye plante, foirt corante, apoirtêye d’ Amerike aviè l' Urope e 17inme sieke, ki dene ene sôre di truke so ses raecinêyes, foirt boune a magnî.

 *Solanum tuberosum*

 crompiracêyes.

## Motlî
Les souwés buks et foyes si lomnut les **[[Bahous d' canadas|bahous]]** (on dit eto les **ranxhes** u **rantches**, **fanes**, evnd.).

Li plante si lome on **cartoxhî**. On tchamp d' crompires si dit ene **canadire** u ene **trucreye**.


Canada djermon.jpg|djermon
Canadas djetant.JPG|djetants
Respulêye canadas2.JPG|respulêye


## Ahivaedje des crompires
* Plantaedje
* Rahoptaedje
* Après l' reteraedje, li fouyaedje crexhe pus voltî, et ça, disk' al fleur. Cwand l' fleur est la, li crexhinne do fouyaedje des canadas est fwaite. I vont don asteure diswalper so leus raecinêyes, ene rilêye di ptits nucrês (des troucoûles) ki, e crexhant, vont divnu les canadas.
* råyaedje : al fotche, u avou des råyeuses ås crompires.

## Sôres di canadas
* **binche** (*bintje*)
* coines di gade
* Rwè Edwård
* Deziré

## Magnaedje des crompires

* parbolous
* e fritches
* e wastea d' crompires
* Ricete des canadas å rosse

## Maladeyes et innmis des crompires
* mildiou
* dorifôres


Canada mildiou.JPG|mildiou
Bahot-canada.jpg|thumb|bahot canada


## Alére
(studias sol motlî walon des canadas, prezintés e francès)
* Live Gaziaux so les coûteures p. 9-56.
* Motlî d' Tchonveye p. 127-139.
* Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse p. 172-195
* Motlî Hosslet so les cinses a Fraire p. 235-237

#### 
Divize so l' lomaedje des canadas
Julien Fraipont

**Julien Fraipont** (1857-1910), c' est on sincieus walon k'  a studyî les crånes des vîs omes del preyistwere trovés a Spî, a Indjî et Furfô. C' esteut on zôloke, paleyontologue ey èn antropoloke. 
[vignette|Foto da lu, dins on live eplaidî e [1910.]]
Did la, i va spåde les idêye da Darwin sol parintêye inte les grands séndjes et les djins (1886).

## Ricnoxhance
Il aveut stî mimbe di l' Academeye rweyåle del Beldjike inte 1901 eyet 1910. Avou ça, k' il aveut divnou recteur di l' Univiersité d' Lidje.

## Referinces eyet sourdants
Oceyan Antartike

vignette|Li bleu rond, c' est l' '''Oceyan Antartike'''. Ès piceure, c' est d' esse dzo les 60 grés d' latitude.
L' **Oceyan Antartike**, c' est èn oceyan k' est åtoû do continint Antartike.

## No
E walon, on-z el a lomé avou l' continint k' est drola&nbsp;: l' Antartike. La k' c' esteut l' cas eto e francès, minme s' on loméve eto l' «&nbsp;Oceyan Djalant Antartike&nbsp;». Asteure, on-z el lome «&nbsp;Oceyan Ostrale&nbsp;».

Dins sacwants lingaedjes tîxhons, metans e-n inglès, on prind, å pus sovint, ci no ci&nbsp;: «&nbsp;Oceyan Nonnrece&nbsp;».

## Istwere
Il est oficirmint rwaitî tot-z estant l' cénkinme oceyan del Daegne, dispu l' 8 di djun 2021

## Referinces eyet sourdants
Oceyan

thumb|Waches d' oceyan et bagnresse
Èn **oceyan** (on dit eto, e baltant ene **Grande Basse**), c' est ene nouzome sitindêye d' aiwe metowe inte les continints. 

## Discrijhaedje
Les oceyans sont, onk dins l' ôte, 3500 m fond (eneviè 2000 metes po les mers)

Les oceyans ni sont nén si salés k' les mers. Il ont a pô près 35 gr di sé å lite.

## Les cénk oceyans
Les cénk oceyans del Daegne, c' est :
* l' Oceyan Atlantike
* l' Oceyan Pacifike
* l' Oceyan Indyin
* l' Oceyan Artike
* l' Oceyan Antartike
Tchawe (oujhea)

Li **tchawe** (pacô: li **tchawete**, li **coirbå d' clotchî**)., c' est l' pus ptite des sôres di coirnayes. 

 *[[Coloeus monedula]]* (davance: *[[Corvus monedula]]*)

 coirbidîs

## Mwaissès dnêyes
Elle est tote noere, apus k' ene grande grijhe taedje dirî l' hanete. Li tchawe a ene pus fine vwès ki les ôtès coirnayes et coirbås : on dit k' ele **tchawe** u k' ele **tchawtêye**; did la, si no.

Elle est pus spitante ki les ôtès coirnayes, ostant e volant k' e rotant. 

Ele si tént voltî so les rotches et les falijhes, mins eto dins les clotchîs, les tchesteas, les rwenes.

Ele fwait s' ni dins on buhot åbe u dins on trô d' rotche.


Coloeus monedula  MHNT.ZOO.2010.11.172.3.jpg|ses oûs


## Sourdant
Cawete -iket

Li **cawete -iket**, c' est ene raptitixhante cawete k' i s' mete après des nos.

Ele provént d' ene cawete flamindje, li cawete -eke, avou ridoblaedje del cawete walone-et. 

Sacwants mots walons avou l' cawete -iket egzistèt eto e francès d' Walonreye (potiket), et minme e francès standård (tourniket).

E sacwantès coines del Walonreye, li cawete -iket mostere pa des côps èn adoucixhmint d' cossoune : -iket divént *-iguet* (houptiket = *houpdiguet*)

Li cawete -iket si rtrouve eto dins des rwalonijhîs calcaedjes do flamind, come maniket.

## Sacwants mots avou l' cawete -iket
* potiket
* houptiket
* tourniket
* sobriket
* bouriket

## Raparintaedje
Li cawete -iket pout fé leye-minme des parints 
* vîs mots : disbouriker 
* noûmots : tourniketreye

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Cawete flaminde -eke

Li **cawete flaminde -eke** (prononceye ***-ëkë***), c' est ene raptitixhante cawete, foirt corante e flamind, mins nén e limbordjwès. Ele n' a nén stî rprinjhe nerén e neyerlandès (la kel raptitixhante cawete est -je).

Sabaye s' el egzistêye e lussimbordjwès ey e vî lussimbordjwès.

Li cawete -eke a stî calkêye e walon, et rote come ene sititchete divintrinne : li stitchete -k-.

*Wai li famile etire ki montëkë, ki gripëkë pitchote a midjote les cwate plantchîs. [...] « Ittëkë et mi », k' i respond Papi, « nos ns avans rescontré al dramatike walone. »* (GS & NS, Gabriyel eyet Gabriyel)
Djihan d' Haloe

**Djihan d' Haloe** (*Djan d' Alwè*, *Jean d'Alloy*), c' esteut l' bayî do Condroz do tins del Guere del Vatche.

''Djihan d' Haloy est del minme famile, ki provnént d' Haloe, ki Jean-Baptiste d'Omalius d'Haloy
Haloe (Braibant)

**Haloe** (la-minme, *Alwè*), c' est on hamtea avou on rlomé tchestea metou so l' ancyin ptit ban d' Braibant.

Li hamtea d' Haloe a dné les nos d' famile "Halloy" u "d' Halloy" (come sicrît a môde namurwesse), et kécfeye bén eto, sicrît a môde del Principåté d' Lidje, "Halleux", "Dehalleux", "Dehaleux". Des rlomés mimbes di cisse famile la, ci fourit Djihan d' Haloe eyet Djihan-Batisse d' Omaliusse di Haloe
## Istwere
El Moyinådje, Braibant n' esteut k' on hamtea, adon k' Haloe, c' esteut ene grosse signeurreye, avou on tchestea k' egzistéve dedja å 11inme sieke, et k' a stî pår dibrôlé tins del Guere del vatche (1275-1278). 
Li tchestea d' Haloy esteut ene des doze dimorances do prince-eveke di Lidje. Li bayî do Condroz, k' î dmoréve, esteut li rprezintant do prince-eveke.
Asprouvete

ene **asprouvete**, c' est on longou stroet bocå, k' on s' endè sieve dins les labos.

*Li mot "asprouvete" a eto des [[:Wikt:asprouvete|ôtes sinses]].*
Live Herbillon so les comenes del Walonreye

Li **Live Herbillon so les comenes del Walonreye**, kel no e francès c' est *Le nom des communes de Wallonie*, c' est on live sicrît pa Jules Herbillon, ki dene li no e walon (avou limero diyalectolodjike di l' ALW) eyet l' etimolodjeye des ancyins ptits bans del Walonreye. Gn a eto les 10 viyaedjes del Walonreye di France.

ISSN 0774-3122

Côde e Wiccionaire : **TG3**

## Mwaisse pådje
I cmince pa ene djivêye des novelès rebanêyès comenes. 
 
Tchaeke no d' comene est shuvou d' on hagnon, foirt rascourti so les abayeyes etimolodjikes, tot shuvant (u disdijhant) A. Carnoy, Vincent, Guisseling, Bologne, Förtemann. 
 
Il a stî eplaidî e 1986 på *Crédit Communal*, el *Collection Histoire*, rîlêye *in-8*, l° 70.
Medcene

Li **medcene**, c' est l' syince ki studeye les maladeyes des djins.

*Li medcene des biesses si lome l' [[årtisyince|"årtisyince" u "medcene veterinaire"]].*

## Brantches soûmintreces del medcene
* antomeye
** gaviote
** cour
* bacterolodjeye
** micoplasse
* farmacolodjeye
* semiolodjeye
** rodjeur del pea
** crexhioûles
* minêyolodjince
* adjinçmint des sognaedjes
** Rodje-Croes

## Maladeyes des djins, sorlon les cåzes
* cåzes fizikes
** froyon
* cåzes tchimikes 
** coûtresse d' alinne
* cåzes biyolodjikes
** virûsse
*** sida
*** botchrê (boton d' soris)
*** pesse des oujheas å virûsse H5N1
** bactereyes
*** listeriôze
** pitizeye des djins
**** må d' Lyme
** formagnants
*** tchamosseure del pea
*** protozowaires
**** five fagnrece
*** formagnants viers
**** vier solitaire
* magnants mås
* cåzes metabolikes
** crås sonk

## Sacwantès brantches del medcene, sorlon li specialijhaedje des docteurs
* maladeyes del pea
** tchamosseure del pea
*** rowe Sinte-Catrene
** taetche di Djuda
** froyon
** toumaedje des tchveas
** dôsse
* maladeyes des femes
** mamite ås djins
** listeriôze
* maladeyes des efants
* maladeyes do peumon
** coûtresse d' alinne
** pitizeye
* maladeyes des tchås
** grangrin
* maladeyes divintrinnes
** må d' Lyme
** sida

## Medcenes diléreces
* yebes ås maladeyes
* omeyopateye
* medcene ås aweyes
* mås d' sint
** må sint Marcou

* medecine education in Senegal
Bacterolodjeye

Li **bacterolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les bactereyes.

Li bacterolodjeye, c' est on boket del microbiyolodjeye (avou l' virolodjeye).

## Motlî
Li sincieus k' overe e l' bacterolodjeye, c' est on **bacterolodjisse**.

L' addjectif si rapoirtant a cisse syince la: **bacterolodjike**.

## Dominnes di siervaedje
Li bacterolodjeye sieve el medcene, e l' årtisyince, e l' agronomeye, e l' ecolodjeye, et co bråmint ôte pårt dins les syinces.
Bactereye

Ene **bactereye**, c' est on gros microbe, fwait d' ene seule celule sins nawea, mins avou d' l' ADN eyet di l' ARN.

Les bactereyes classikes sont sovint pårteyes e bactereyes Gram + eyet bactereyes Gram -, sorlon k' ele apicèt u nén li tinteure di Gram.

Foû di ç' rindjmint la, gn a eto des foirt pititès bactereyes, k' on creyeut, davance, ki c' esteut des virûsses, les micoplasses eyet les riketseyes.

Li syince ki studeye les bactereyes, c' est l' bacterolodjeye.

Les bactereyes sont diferinnes des protozowaires, ki n' ont k' ene celule, mins avu on nawea.
Micoplasse

On **micoplasse** (dinltins on djheut eto on **PPLO**, po ***Pleuro-Pneumoniae-Like-Organism***), c' est on mo ptit microbe, sins paroeze, ki s' sait mopliyî tot seu, come les ôtès bactereyes mins ki pout eto moussî dins ene celule do coir (come les virûsses).

Les micoplasses ni mzurèt ki 200 a 500 nanometes, et, come il ont ene cogne ki candje tofer (poy k' i n' ont nole måjhire), on n' les såreut ddja vey å microscope optike.
 
Les micoplasses ont stî discovris e 1898 pa Nocard et Roux. 
 
Les micoplasses cåzèt des maladeyes azès djins et azès biesses, k' on lome des **micoplasmôzes**. Il ont ptchî di s' aler edjîstrer dins l' peumon, les djonteures et l' aparey djenitå. C' est po ça ki les micoplasses des poyes polèt passer del covresse eviè les poyons.
 
Les micoplasses polèt sorviker di 5 a 7 djoûs dins d' l' aiwe di pousse (conte, metans 14 djoûs po *[[Pasteurella multocida]]*).

Imunolodjicmint, les micoplasses polèt candjî raddimint les proteyenes di leu paroese; eto, i divnèt rade nén ricnoxhåves pa les anti-coirs.

Deus maladeyes ås micoplasses sont sol djivêye des cenes ki dvèt esse diclarêyes a l' O.I.E., c' est les micoplasmôzes a *[[Maladeye respiratwere pardurante des poyes|Mycoplasma galisepticum]]* et *[[micoplasmôze des poyes d' Inne|Mycoplasma meleagridis]]*. Ambedeus sont rprinjhes dins les directives uropeyinnes po les discandjes di poyes et poyons.
 
Les micoplasses polèt esse acsûs pa sacwants antibiyotikes, come les macrolides, les tetraciclenes u les kinolones. Come di djusse, les antibiyotikes ki hiyèt li paroese des bactereyes, come les penicilenes, ni sievront a rén, poy ki les micolasses n' ont nole måjhire.
 
## Sacwants micoplasses
* *Mycoplasma pneumoniae* (pleuro-peumoneye des djins)
* *Mycoplasma bovis* (pleuro-peumoneye des vatches)
* *Mycoplasma galisepticum* (maladeye respiratwere pardurante des poyes)
* *Mycoplasma synoviae* (djonturite des poyes)
* *Mycoplasma meleagridis* (micoplasmôze des poyes d' Inne)
Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele

Li **Tåvlotêye "Rifondaedje" del Rantoele**, c' est l' pougneye di Rantoelîs k' ont bouté pus spepieuzmint so li rfondou walon.
 
Elle a stî enondêye naturelmint après li skepiaedje del Rantoele e 1996. Les prumîs raploûs s' ont fwait ås Gayoles di Djilî. Adon, gn aveut sacwants rfondeus del Rantoele k' estént eto al Comission Normalizåcion di l' UCW.
 
Li tåvlotêye n' a pus waire bouté inte 1998 eyet 2000.
 
Elle a stî renondêye e 2000, cwand Lorint Hendschel a escourci li djåspinreye Rifondaedje, ki dveut siervi d' årtchive po l' ovraedje. Li raploû d' ricminçaedje s' a passé a Rtene.
 
Dispu don, ele rote avou deus raploûs so l' anêye. Les rfondeus si rapoûlèt å pus sovint a Transene.
 
Les mwaisses rifondeus do walon estént tertos mimbes del tåvlotêye "Rifondaedje" del Rantoele.
 
## Hårdêyes difoûtrinnes
* Djåspinreye so li rfondaedje
* Kesses et messes di 1996 a 1998
* Kesses 2003-2006
Sint Min

**Sint Min** (F. *Méen*, *Mein* u *Meveu*, çou ki, e gayel, vout dire "montinne"), c' est on sint fiesti el Walonreye k' a skepyî e Payis d' Wale.

## Siervaedje e l' Walonreye
Il est priyî å Broûli-d'-Peche po les ouys. 

Mins, ôte pårt el Walonreye c' est purade po l' egzema, u l' rôze, k' on lome eto li må Sint-Min.

## Pelrinaedjes a sint Min
* Å Broûli d' Peche, li pelrinaedje a sint Min si fjheut li 21 di djun. On trimpéve si tiesse dins ene fontinne po s' riweri des ouys. 
* A Walcoû, on l' sierveut po les mås del pea.
* A Couvén, po rapåjhî les sots.
* A Ofagne, on l' preye pol rôze.
* A Mont, on l' riclame siconte do må sint Marcou.


Åté Sint Min Broûli d' Peche.jpg|Åté Sint-Min å Broûli d' Peche
Broûli d' Peche fontinne Sint-Min1.JPG|Fontinne Sint-Min å Broûli d' Peche
Broûli d' Peche fontinne Sint-Min3.JPG|Fontinne Sint-Min å Broûli d' Peche
Må Sint-Min

Li **må Sint-Min**, c' est ene maladeye del pea k' on dit ki rwerixh på rclamaedje di sint Min.

Li må Sint-Min respond al rôze u ås egzemas.
Teyåte e walon

:*.*
[thumb|Douwaedje di «[L' ôtel est rimpli (teyåte)|L' ôtel est rimpli» pal dramatike di Veskeveye]]
[thumb|Djouwaedje di do [Christian Derycke|Christian Derycke pal dramatike di Poitchrece]]
[thumb|a [Yon]]
Li **teyåte e walon**, c' est l' djouwaedje di des pîces di teyåte sicrîtes e walon, u ratournêyes e walon (sovint do francès, eto do picård).

Li teyåte e walon a todi yeu on fel succès el Walonreye. C' est ene des voyes ki leya co ôre do walon a bråmint des djonnès djins, après 1970, cwand les cåzeus e walon nel oizît pus foirt djåzer divant les djins.

E 2006, gn ava 900.000 riwaitant(es) di pîces di teyåte e walon, foû k' po les dramatikes afiyeyes a l' UCW.

## Istwere do teyåte e walon
### Prumirès pîces di teyåte e walon
* Province di Lidje (1757) : Li voyaedje di Tchôfontinne
* Province do Hinnot (1782)
* Province do Lussimbork (1804) : Li mariaedje manké (sicrijhaedje da Pierre Michaux, muzike da Guerrier)
* Roman Payis (1888)
* Province di Nameur (1889)

### Môdes e 20inme sieke
vignette|droite|Alice Legrain, 1925
Diviè 1930, gn a on mouvmint di nåjhisté des rwaitants do teyåte e walon. On vout po candjî mete do francès emey li pîce walone. Ça a fwait do herleme a Lidje.

Å Triyanon, gn a yeu ene saye di fé do teyåte d' avant-gåre, avou Jenny d'Inverno al tiesse do bazår. Li maxhot n' a nén prins, et les rwaitants brognî les spectåkes. On a rivnou a do teyåte po rire.

## Sacwantès pîces di teyåte e walon
:*Loukîz so ene pådje tote seule : *

## Sicrijheus d' pîces di teyåte e walon
:*Loukîz so ene pådje tote seule : [[Sicrijheu d' pîces di teyåte e walon]]*

## Sacwantès rlomêyès dramatikes
:*Loukîz sol [[dramatike (soce)|pådje des dramatikes]].*

## Såles di teyåte ki djouwèt bråmint e walon
* Triyanon (Lidje) (todi la pol djoû d' ouy)
* Troca (Lidje) (disparexhowe e…)

## Les bates di djouwaedje di pîces e walon
* Cope do Rwè
* Grand Pris Marcelle Martin
* Bate di Cînè
* Singlé d' bwès


Singlé d' bwès mwaisse ouve.jpg|trofêye do Singlé d' bwès
Singlé d' bwès 2019 wangneus Djenreye.jpg|rimetaedje å wangnant


## Hårdêye divintrinne

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On corwaitaedje do teyåte e walon, da Jean-Marie Warnier (e francès)
* Bokets d' ene pîce di teyåte e walon et responda des comedyins
Revolucion et consyince (teyåte)

**Revolucion et consyince**, c' est ene egadjêye pîce (et ene egadjante pîce) e 3 akes da Richard Joelants, k' a wangnî li pris Marcelle Martin e 2004.
 
Elle a stî rdjowêye å Triyanon e 2005. 
 
Ele djåze do cminçmint do rclamaedje des ovrîs et leu consyintijhaedje e 19inme sieke.
 
Ele kimince pal tchanson da Djåke Brel "Jaurès". Al fén do prumî ake, les ovrîs tchantnut L' Eternåcionåle tot levant l' pougn.
 
Gn a yeu des criticaedjes come cwè cisse pîce la esteut trop egadjeye politicmint. Mins c' esteut la ene des såmes do scrijheu.
Virêye

thumb|mot passé e francès d' Walonreye
Ene **virêye**  u  ou ene **håye**, c' est ene taeye k' est dnêye come manêye ås djins d' ene comene.

## Manaedjmint des virêyes
Li pårt di virêye sieve po fé s' pårt di bwès li prumire anêye. 
 
Li deujhinme ele pout esse sårtêye anêye et on-z î va fåtchî å rgon
 
Li troejhinme anêye, on-z î pleut soyaedje ås djniesses, ca elle avént rdjeté .
Rifondeu

On **rfondeu**, c' est ene djin ki boute sol rifondaedje d' ene langue.

## Sacwants rfondeus
* L' imprimeu Claxton, k' a bråmint fwait pol rifondaedje di l' inglès.
* Les eciclopedisses k' a bråmint fwait pol rifondaedje do francès.
* Eliezer Ben Yehoudah k' a rfondou l' ebreu.
* Les rfondeus do walon.
Rifondeus do walon

Les **rfondeus do walon**, c' est les djintis bouteus k' ont ovré å rfondaedje do walon, po-z ariver å scrijhaedje lomé rifondou walon. 

## Istwere et principås bouteus
C' est l' Jean Germain k' a l' prumî tuzé praticmint å rfondaedje do walon. Mins i n' a nén continouwé dins si idêye. 
 
Les ôtes rifondeus ont werké soeye-t i dins li Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele, soeye-t i dins l' Comission Normalizåcion di l' UCW, u dins les deus.
 
Les deus vayants k' ont cmincî a arbeter fer so li rfondaedje fourît Tiri Dumont eyet Lorint Hendschel ki s' ont-st atôtchî pol prumî côp e moes d' avri 1992.
 
E moes d' djulete 1993, Lucyin Mahin si meta e rapoirt avou Lorint Hendschel. Les troes "Vîs Rfondeus" s' alént rescontrer pol prumî côp å raploû di Rdû so l' avni do walon e moes d' setimbe 1993.
 
E 1995, Stefane Quertinmont va copler l' troclete, pu e 1996, Djihan-Pire Hiernaux.
 
Inte 1996 et 1998, Djihan-Françwès Brackman serè on moumint e rapoirt avou les rfondeus, et-z atåvler sacwantès ahessåvès idêyes.
 
Dominique Heymans, Charles Josserand, Marcel Slangen eyet Pierre Otjacques ont bouté on moumint avou les rfondeus, mins sins bråmint etervini tecnicmint.

E 1998, Johan Viroux prezinta di s' costé èn ôte pordjet di rfondaedje, li "walon unifyî", foirt rashiou sol namurwès.
 
E 1999, Pablo Sarachaga s' a metou dins l' mouvmint avou l' tåvlotêye rifondaedje del Rantoele.
 
Les pus djonnes des rfondeus, c' est Georges Sfasie k' a cmincî a studyî li rfondaedje e 2004, eyet Jean Cayron k' a bouté so les ratournaedjes des programes éndjolikes, dispu 2010.

E 2020, Samuel Dumont a-st ataké a bouter sol Wikipedia e walon et rdjonde les raploûs des rfondeus e 2022.

E 2022, David Blaude a cmincî a-z ovrer sol Wiccionaire tot radjoutant des fråzes d' oteur e sistinme Feller pu e rfondou. I pårticipe ås radjoûs des rfondeus dispu 2024.
Four

Li **four** (sicrît eto *foûre*), c' est del yebe k' a stî "fåtcheye" (on dit eto ), pu k' a fené sol tchamp.

Divinltins, on l' soyive al få. Adonpwis, on-z a yeu les fåtcheuses.

Li såjhon k' on soye å four si lome li **fenåjhe**. El Walonreye, li fenåjhe si fwait e moes d' djun, k' on lome, dabôrd, li **fenåmoes**.

Li deujhinme soyaedje, e moes d' setimbe el Walonreye, va dner les **waeyéns**.

Dins les payis la k' i ploût beacôp, li four a stî bråmint replaecî pa des essilaedjes.

## Disrôlmint del fenåjhe
Cwand l' fenåmoes arivéve, on rbateut les fås avou l' mårtea et l' egloumea et on rawijhive les lames di raezete.

Sacwants djoûs après l' fåtchaedje, on dveut rtourner l' four. On li spårdeut al fotche, pu, pus tård avou ene feneuse, lomêye ossu piteuse.
 
Pu, cwand l' four esteut setch assez, on l’ rahougnive e droetès royes ou bén après, avou li ratô fane, ki rahougnive sol longueur. 
 
Pu on è fjheut des hopeas ou des gades.

On côp bén fené, li four serè rintré el gregne.

## Li fenåjhe el Walonreye
Dins l' tins, cwand on-z atakéve a fåtchî e l' Årdene, c' esteut lontins ki les bons fåtcheus estént evoye si louwer après l' payis d' Heve, k' esteut bråmint pus avanci k' nozôtes. Et li såjhon fineye låvå, i rivnént fé ene deujhinme campagne e l' Årdene.

## les sôres di four
* li four di pré : målåjhey a fåtchî, paski c' est des pus fenès yebes. On djheut ki ça fjheut do novea sonk ås vatches. Mins, pa côps, gn aveut des coltchikes divins.
* li four di trimblene : pout esse metou a souwé e boshale. Come li ci d' fiole.
Piteuse (machine)

Ene **piteuse**, c' esteut ene feneuse avou shijh u ût fotches ki pitént e hinant l' four padrî.

## Istwere
On a cmincî a-z è vey dins tos les ptits viyaedjes del Walonreye dins les anêyes 1950. Ele alént permete di baxhî l' mwindouve pol fenaedje do four.

Ene piteuse prindeut deus bates di raezete.

Elle ont stî replaeceyes pa les pirwetes dins les anêyes 1970.


File:Gabelheuwender.JPG|modele almand
File:Fork tedder Dordogne.jpg|modele francès (6 fotches)
File:Heuwenden.jpg|a l' ovraedje
File:Belarus und Heuwender im Einsatz.jpg|atelêye a on tracteur


## Sourdants
RTBF

vignette|Logo de la Radio-télévision belge de la Communauté française
thumb|right|Li tour Reyers a Brussele, did wice li RTBF evoye ses waches
Li **RTBF** ou **Radio televuzion bedje del kiminålté francesse** (*[FR] Radio Télévision Belge Francophone*) est li televuzion publike bedje e francès-cåzante ; dispoy li federålijhaedje del Beldjike elle a passé dizo l' viernaedje del kiminålté francesse di Beldjike, dismetant ki l' televuzion e neyerlandès passéve dizo l' viernaedje del Flande, dizo l' no di VRT.

## Televuzion

### Tchinnes d' asteure
Li RTBF a cénk tchinnes :

*La Une
*Tipik (ki ricandje : La Deux)
*La Trois
*OUFtivi
*TipikVision

### Tchinnes davance
Li RTBF aveut ène ote tchinne di televuzion :

*La Deux
*PureVision
*RTBF Sat

## Radio
Li RTBF a mwintès ståcions di radio :

*La Première
*Classic 21
*Musiq3
*Pure FM
*VivaCité (Waloneye)
*VivaBruxelles (Redjon d'Brussele)
*RTBF International
*RTBF Mix
*Jam
*Viva+
*TARMAC

## Rilomêyès djins

### Prezinteus

#### Ancyinnmint
* Hadja Lahbib
* Benjamin Maréchal
* Stéphane Pauwels

##### Asteure
* Jérôme Colin
* François de Brigode
* Sacha Daout
* Benjamin Deceuninck
* Adrien Devyver
* Jérôme de Warzée
* Frank Istasse
* Fanny Jandrain
* Maureen Louys
* Benjamin Maréchal
* Luc Noël

### Caricaturisse

* Pad'R

## Difoûtrinne hårdêye
* waibe del RTBF
Grand Pris Georges Smal

thumb|Livret des tecses po 2001
Li **Grand Pris Georges Smal**, c' est ene bate di recitaedje d' arimés e walon k' a stî enondêye e 1999 do Siervice del Tuzance del Veye di Nameur, avou on côp di spale del Måjhon del Powezeye, des Relîs Namurwès et des Shuveus da Françwès Bovesse. Elle a stî lomêye sifwaitmint e memwere da Georges Smal.

Les djheus d' arimés, c' est des djins k' ont dipus d' 15 ans, et ki recitnut, so deus a cénk munutes, onk u sacwants powinmes d' on (ene) minme sicrijheu(se).

Li bate si passe sovint å cminçmint des Fiesses del Walonreye.

## Les rascodeus(es) do pris
* 1999 : Marcel Penasse (Biarin)
* 2000 : Christine Louis (Antene)
* 2001 : Pierre Henry (Nameur)
* 2002 : René Brialmont (Barvea-so-Oûte)
* 2004 : Emile-Henry Genon (Lidje)
* 2006 : Pierre Lazare (Nameur)

Li bate ki vént : dandjreus li 31 d' awousse 2008 al Måjhone del Powezeye, rowe Fumal 28 a Nameur.

## Hårdêye difoûtrinne
* Sacwants arimés dits al bate Djôr Smal (so l' Aberteke)
Hålete

Ene **hålete** (on dit eto : tchapea a barada, badjolet, bonet a rabat, tchapea a rabagasse, båboe), c' est ene sôre di bonete di stofe, avou des rabats  sol costé et kécfeye onk padrî. 

Li rabat did padrî si loméve on barada. 

## Montaedje

Li hålete est montêye so ene monteure di fier, a môde di balinnes. 

Les pus viyes estént sotnowes pa des ptitès baguetes di oizires ou d' bwès. Les pus fayeyes estén fwaites avou des båretes di cwårton.

Gn aveut sovint deus corietes pol loyî dizo l' minton.

## Uzaedje
Li hålete rascovere li tiesse, li cô et l' hanete. 

C' esteut bråmint les femes k' ovrént a l' ouxh k' endè metént, copurade å fnå et a l' awousse, po s' waeranti do solea. Purade po n' si nén fé håler, la k' ci n' esteut nén co l' môde, et ki, totes nowes, on-z åreut veyou ene foite diferince avou l' pea do dos, k' esteut fene blanke.

## Istwere
Elle esteut bén cnoxhowe e l' Årdene ey el Gåme el prumire mitan do 20inme sieke.

## Djeyografeye

Cisse bonete la est bén cnoxhowe e l' iye di Djersai, ey e l' Inglutere (lomêye "*peasant's bonnet*").

## Sourdant et pî-notes
Ranse

Ene **ranse** (on dit eto: ene **crepe**), c' est ene noere nålete k' on mete åtoû do tchapea u do hintche bresse, et k' on poite ås etermints, u cwand on est d' doû.

Po les racsegnes linwistikes sol mot « ranse », alez s' vey e splitchant motî.
Glaecire

ene **glaecire**, c' est ene sôre di cåve a môde di boigne tunel, la k' on wårdéve del glaece dins les tchesteas. 

Li plantchî d' ene glaecire esteut pavé et ene miete vôssî, avou deus corotes so les deus costés po miner voye l'êwe et aspêtchî la glace du bagnî, cè k' årot fwêt avancî su fondaedje.

Li voûssure esteut fwaite d' on dobe crestaedje di pires rucovru d' in cimint fwârt deur et ki n' lêyeuve nin passer l' crouweur

Dins l' voussure èstot amènadjî one lådje tchiminéye, pa yusse k' on baculot la glaece.  L'intrèye do tunel estèt d' plin pîd et onz î pleut rescouler avou one tchèrète.

En ôte moyin di wårder del glaece estot di fwêre in trô dins tère,  dul tapissî du strin , bin spès po fé isolaedje et du rcovru du strin e d' tère.
Glaecî

thumb|Glaecî d' Aletsch, el Swisse
thumb|Glaecî d' Briksdal, el Nôrvedje, al fén di s' coûsse
On **glaecî**, c' est ene nouzome sitindowe di glaece ki n' rilegne måy, et k' avance, a pårti del copete des montinnes, ene miete come ene corante aiwe (mins bén pus londjinnmint, di kékès cm l' anêye).

A l' ôte dibout, la k' i cmince a rlegnî, i va-st askepyî ene corante aiwe.

Cwand on glaecî radjond l' mer sins rlegnî, i va foirmer on platea d' glaece.

A cåze do reschandixhaedje del Daegn, sacwants glaecîs sont ki rlignèt ouy, et risker di candjî pår li dispårdaedje di l' aiwe ezès payis metou pus bas.
center|thumb|800px|Glaecî
Glaece

thumb|Del glaece dins les mwins.
Del **glaece**, c' est d' l' edjalêye aiwe. 

## Motlî
Tchimicmint, del glaece, c' est l' minme ki del nive, mins fizicmint nén. 

Les glaeces ki dmorèt tofer al copete des montinnes, c' est des glaecîs.

Li glaece ki s' fwait so le voyes cwand i djale, c' est del waerglaece.

Li glaece ki s' fwait avou d' l' aiwe ki pind d' on boird, c' est ene tchandele di glaece.

Li glaece siert eto dins les amagnîs, et on l' wårdéve davance dins les glaecires.
Platea d' glaece

thumb|250px|Vuwe do platea d' glaece di Ross
On **platea d' glaece** c' est ene lådje et spesse sitindowe di glaece, ki flote sol mer, et ki s' fwait avou les glaeces d' on glaecî k' avancèt sol mer.

## Sacwants plateas d' glaece
* Platea d' glaece di Ross
Charles Massaux

thumb|a l' erî-plan, diviè 1997, tins k' il aprestêye ene emission po "900.000 Walons 
**Charles Massaux** (sovint spoté **li grand ''Châle*** u *'Monsigneur**; i sene eto **li Chwès arnåjhe** u ''Charles-Joseph de la Grange''), c' est on [[scrijheu e walon]] ey on [[waloneu|bouteu pol walon]].

Il a skepyî a [[Nameur (veye)|Nameur]] li [[26 d' octôbe]] [[1934]] ey a morou li [[22 d' djanvî]] [[2022]] a [[Tornè]].

<gallery>
Massaux Charles 2009.jpg|2009
Massaux Charles 2013-tiesse.jpg|2013
</gallery>

== Ouve pol walon ==
C' est lu k' a-st enondé li [[gazete e walon|gazete]] [[Li Chwès]] e [[1995]].

Il a eto fwait des sketchs, dizo l' no di **li Grande Djelike*'.

Il a stî sovint «[[Rwè des Minteus]]» (li wangnant d' ene bate di dijheus d' mintes a [[Nameur]]).

Il a eplaidî on [[live di rcetes del Province di Nameur]] (2002).

Il a eto rashonné des vîs tecses da [[Joseph Calozet]], eyet fé ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes. 

Tot seu, il a rexhou des lives a môde di sillabusse : "Dji m' sovén" (1993), on [[live di sovnances]] ki mostere des portraits d' viyès djins. I continowe avou "Li gazete do payis d' Nameur" e 1993 et 1994.

E 1996, i vude ene ramexhnêye di tecses (francès et walon) sol [[Rascråwe do Bwès do Cazî]] : "*Il était 8 heures, le 8 août 1956 à Marcinelle*".

Il a scrît les bouyotes di des ptitès bindes d' imådjes, [[Ågusse et Fifine (binde d' imådjes)|Ågusse et Fifine]] ki l' prumî albom a rexhou e 2007.

Châle Massaux pout esse riwaitî come onk des cis k' a l' pus scrît e [[prôze nén racontrece]] dins les [[anêyes 1990]] et les [[anêyes 2000]].

Foû des scrijhaedjes, il a eto stî on [[cåzeu å posse]], metans dins l' emission [[900.000 Walons]]. Mins eto dins les libès radios, a «*Radio Chevauchoir*» et «*Radio Fugi''» (Djivet). C' est dins cist ocupaedje la k' il aparexhe dins l' fime di racsegne da Zavî Istasse «Li langue åd dibout del linwe».

Il a eto adjinçné li fiesse Calozet di teyåte e walon po les djonnes.

Il a ratourné e walon li Tintin «Les ôrreyes del Castafiore».

## Djudjmint sor lu
Il a beacôp ovré lu tot seu, a môde d' «electron libe», mins il a-st ovré timpesse pol walon.

## Alére
* Michel Piette: "Châle Massaux, on Chwès ene miete arnåjhe", Li Chwès fevrî 2008.
* Mahin Lucien: Waloneus revoyes,  l° 101 (bontins 2022), p. 17.

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje då Grand Tchåle di Nameur] 

## Sourdant
Maurice Georges

thumb|(e 2002) 
**Maurice Georges**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Rozire li 22 d' fevrî 1914. Il a morou li 31 di decimbe 2008.

Riprins dins l' antolodjeye Sicrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut instructeu a l' årmêye tins del guere di 1940-1945 (did la, prijhnî e l' Almagne). Adonpwis, i moussa ås ACEC.

## Ouve e walon
Il a cmincî a scrire diviè 1975, ey esse eplaidî dins l' rivuwe «*[[Singulîs|Singuliers]]*».

E 1989, il a vudî on live di fåves å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene : «Les fåves da Fernand» (*Lès flâwes da Fèrnand*).

E 2004, il a rexhou a môde di sillabusse on motî walon-francès, li Motî del Hôte-Seure.

thumb|Coviete des "Flåwes da Fernand"

E 2006, il eplaide, todi å Muzêye do Pårlaedje e l'Årdene, «El fi do schayteu» (*Èl fi do chayteû*), on live foirt otobiyografike.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje so l' Aberteke
*
Motî walon

[thumb|Li [motî Forir, onk des pus vîs]]
On **motî walon**, c' est on live di mots avou ene rîlêye di mots walons ådvins.

## Sôres di motîs walons
Li pus ahessante sôre di motîs walons, c' est les motîs walon-francès. Avou tos les motlîs, il ont stî rashonnés pås rfondeus en ene djivêye limerotêye sorlon k' les mots provnèt di tote li Walonreye linwistike, ubén des cwate coines do Payis. 

Gn a eto kékes motîs walon-almand (inte di zels, li motî d' Doncô), et des motlîs walon-inglès (inte di zels, li croejhete do Ptit Gueg).

Les motîs francès-walon, c' est l' deujhinme sôre di motîs, ki vnèt sovint après les diccionaires francès-walons.

Les motîs etimolodjikes sont pus råles, mins li prumî d' tos les motîs do walon, c' esteut on parey, dj' ô bén, li ci da Grandgagnage. Sins esse pår walon, li "Motî etimolodjike da Von Wartburg" pout esse riwaitî come li pus complet des diccionaires etimolodjikes do walon.

Gn a eto, e walon, sacwants motîs antroponimikes. Mins totes les dnêyes ont stî rashonnêyes dins l' "Motî des nos d' famile del Walonreye" da Jules Herbillon et Jean Germain.

Estô, les motîs toponimikes ni sont nén foirt complets. Les pus clapants, c' est, surmint, les cis da Herbillon, da Haust et da Carnoy.

Li prumî, et l' seu esplicant motî do walon a cmincî e 2000, ey esse eplaidî so les fis pa Lucyin Mahin et Pablo Sarachaga.

Gn a yeu eto sacwants ôtes motîs so les fis, inte di zels, li ci da Cornu et l' ci da Jean-Pol Grandmont. Et, foiravant, li Wiccionaire walon.

On cas a pårt, nén rindjåve dins les categoreyes di dvant, c' est l' Motî des scrijheus e walon (1622-1950) da Paul Coppe et Léon Pirsoul.

## 
* Djivêye des motîs do walon
* Motî walon so les fis
* Motlî (Motlî#Sacwants_rlomés_motlîs_walon_francès)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li pådje des motîs walons so "l' Aberteke"
* Li pådje des motîs walons so "Lexilogos"
Crestaedje

Li **crestaedje**, c' est l' manire d' arindjî des pires di chisse so cresse po fé on erotchmint.

Les pires metowes di cresse et bén séreyes estént on soke bén deur po fé les voyes et les tchmins.

L' ôte avantaedje do crestaedje esteut di rinde pus åjhey l' evacuwåcion des aiwes. Lu principe esteut ddja cnoxhou des Romins ki, dins leus murayes, etercalént deus léts d' pires metowes a mitan d' cresse, come des eriesses di pexhons po sgoter les teres ki siervént adon d' moirtî.

Li fèt est co veyåve å tchestea d' Liresse, dilé Bouyon.
Diccionaire di Tot l' Walon (R10)

Li **Diccionaire di Tot l' Walon** ou **DTW** (prononcî *détéwé*), c' est on pordjet k' a stî enondé pa Johan Viroux diviè 1992 (so l' alomåcion **DJW**, ***Dicsionêre jènèrâl do walon***). Mins gn a måy yeu ki Lorint Hendschel eyet Tiri Dumont k' ont tapé, podbon, ene cåkêye d' intrêyes, eyet les cossemer emey les waloneus.

Dins l' djivêye des motîs do walon, il est rprins so les limeros **[R1]** (fitchî 1993 avou l' prumire ortografeye del kimince do rfondou), **[R2]** (fitchî des N, minme sistinme) et **[R10]** (modêye e rfondou definitif, so les fis).

## Såme
Li pordjet c' est di ramexhner tos les mots walons di tos les motîs walons k' egzistèt, eyet d' endè fé ene båze di dnêyes infôrmatike ki permete des sûtis rcweraedjes et des studiaedjes so les mots.

## Istwere do pordjet
 Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)
Tiri Dumont aveut ddja fwait ene saye so aspougneu d' tecse so les N e 1993. Adonpwis, il a fwait les B, ene pårtêye des C et les D. Lorint Hendschel a fwait les A et ene pårteye des C.

Lucyin Mahin a bouté so les Z e 1997.

Li fond di dnêyes a stî metou so les fis, avou ene eterface waibe po fé des cweraedjes, pa Lorint Hendschel e 2001. Poy baguer sol sierveu da Pablo Sarachaga e 2003.

I gn a pus d' 37.504 intrêyes ki covrèt les letes A, B, C, D, E et sacwantès intrêyes plik plok dins les ôtès letes. Avou les N (nén sol fond di dnêyes mins so ene pådje zels tot seus, ça fwait cåzu 40.000 foyous. Mins gn a bråmint ki dvèt esse rimetous eshonne, ca dins l' prumî fond d' bayeyes, tchaeke sinse aveut on foyou po lu tot seu.

Li cweraedje si pout fé so l' mot walon e rfondou (mins tot n' a nén co stî rcoridjî), oudonbén so les scrijhaedjes Feller (d' après les scrijhaedjes dins les motîs rwaitîs), ou co dins l' definixha (çoula permete a pô près di sayî des rcweraedjes so des mots francès po trover les mots walons).

Li cweraedje pout eployî des erîlêyès ratourneures SQL po fé des spepieus rcweraedjes.

Asteure, Lucyin Mahin fwait co on cint d' mots tos les moes (totavå l' ôre alfabetike), eyet les tiper so on ridant d' l' Aberteke. I les  rmete eto dins l' grand fitchî sourdant, sol cogne d' on tåvleu, aberwetåve.

E 2006, Pablo Sarachaga a rmetou totes les dnêyes eshonne, les Z et les N, avou. Il a prezinté les rfondowès cognes des mots ki li rfondaedje aveut ddja stî bén studyî. Il a radjouté des hårdêyes eviè l' esplicant motî, po les mots k' estént ddja eplaidîs laddé.

Li 21 d' djulete 2020, gn aveut dipus d' 31.300 intrêyes. Li 18 di djun 2023, end av 34.273. Li nombe d' intrêyes pout esse shuvou tos les troes moes sol gazete Li Rantoele.

## Eployaedje pa des ôtes motîs
Li DTW est on mwaisse sourdant pol construjhaedje di l' esplicant motî eyet po l' ovraedje tecnike del Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele.

## Alére
Pablo Sarachaga : Li Diccionaire di Tot l' walon,  77 (bontins 2016).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* **[https://dtw.walon.org Li DTW so les fis]**, po cweri après des mots k' î sont ddja.
* Prezintaedje e francès so l' Aberteke
* Prumire modêye
* Dierins rapontiaedjes et esplikêyes (djanvî 2016)
* Mwaisse sourdant del lete N (dedja ricopyî pår)
Cawete -ance

Li **cawete -ance**

i m' shonne ki l' cawete -ance fwait des nos d' cwålité a pårti d' viebes; ou des mots po dire li rzultat d' on viebe; dismetant ki -ince c' est des mots po des sacwès ki n' sont nén fwaits a pårti d' on viebe
Aspedje

thumb|Botes d' aspedje
Li **såvadje aspedje**, c' est ene plante ki crexhe dins les bwès ezès payis del Mîtrinne Mer. 

 : *[[Asparagus officinalis]]*.

Famile : feudlissêyes

## Istwere
Elle a stî coûtivêye et divni l' aspedje, ene verdeure bén cnoxhowe dipu l' tins des Romins.

## Uzaedje
On l' pout code po magnî li dzeu do montant, cwand ele vént d' monter e sminces. 

E l' Afrike bijhrece, c' est e moes d' fevrî, måss.

## No dins des ôtes lingaedjes
arabe marokin : sekkoum (calké d' l' amazir ?), sparago (calcaedje di l'espagnol)
Syince

Ene **syince**, c' est ene brantche ki rcwirt les pondants et les djondants so les femominnes del nateure u tot çki toûne åtoû des djins et d' leus soces.

## Motlî
Onk (ene) ki s' adene al syince, on l' lome on **sincieus** (ene **sincieuse**).

## Sôres di syinces
On cåze des syinces natureles po les cenes ki studièt l' nateure; di syinces uminnes po les cenes a vey avou les djins.

On djåze di syince sayrece cwand les dnêyes di cisse syince la sont todi rashîtes so des sayes et des asproves.

## Les coxhes del syince.
### [[Biyolodjeye]]
* Ringnes do vicant
** Zolodjeye
** Botanike
** Micolodjeye
*** åbussoneus.
* Medcene
** årtisyince
** minêyolodjince
** nierolodjeye
* Fitiyatreye
* microbiyolodjeye
** bacterolodjeye
** virolodjeye
* ecolodjeye

### [[Fizike]]

### [[Matematike|Matematikes]]

* Aldjebe
* Analîze
* Djeyometreye
* Probåbiliteye
* Trigonometreye

### [[Tchimeye]]
* tchimeye mineråle
* tchimeye organike
** petrotchimeye

### [[Syinces del Daegn]]
* djeyografeye
* djeyolodjeye
* meterolodjeye

### [[Syinces uminnes]]
* istwere
* linwince
* Sociolodjeye
El fi do schayteu (sovnances)

thumb|Coviete do "Fi do schayteu" 
**El fi do schayteu** Èl fi do chayteû, c' est on live di sovnances otobiyografikes da Maurice Georges, ki s' pasnut dins les anêyes 1920 do costé d' Vå-so-Seure. Il a stî eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2006.

## Sacwantès fråzes poujheyes foû do live
:*Après l' bal, les comeres, foirt sorwoeyêyes pa leu mere, estént ramonnêyes a leu måjhon pa leu djonne ome.*

:*Passés å hakseleu, les strins, tot finmint discôpés, procurént l’ haksele po nouri les tchvås.* 

:*Come pindou dins l’ cir sortchåfé des tchôdès djournêyes d’ esté, l’ ålouwete, sins bodjî, lancive a piede l’ alinne ès zûnant xhufla, interminåbe.* 

:*Et vla nosse Djustin ki va monter so on pilone et s’ aler froter directumint a ene tinsion di dpus d’ 6000 volts !*

:*Dins tos les viyaedjes, e ç’ tins la, gn a k’ el mwaisse di scole ey el curé ki pårlèt francès.*

:*On djoû k’ el posse di Radio Lussimbork transmeteut on rpoirtaedje sol [[Porcession d' Echternak]], cwate u cénk vijhenes, des viyès femes foirt piyeuses, avént vnou amon l’ schayteu po-­z etinde l’ emission.*
Du

**Du** (fr: *Dhuy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5310**
** Di 1969 a 1977: **5044**
* Limero diyalectolodjike: **Na 25**.
* Arondixhmint: Nameur
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## No di des plaeces di Du
* ås Boscayes (e F. *Les Boscailles*);
* a [Gotinne (e F. ''Gothaine'');
* å Grand [sårt (toponimeye)|Sårt
* å Ptit Sårt
* a Rion (e F. *Rhion*)

## Istwere
Gn a yeu des coûsses di tchvås e 19inme sieke. Li prumî pris s' loméve «sele d' oneur».

## Difoûtrinne hårdêye
* Priyire a Notrudame des Boscayes
Some (viyaedje)

**Some** (fr: *Somme*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes dins l' comene di Some-Leuze.

* Limero del posse: **5377** (vî limero **5373**)
* Limero diyalectolodjike: **D 47**
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Hamteas
* Leuze
Some-Leuze

**Some-Leuze** (fr: *Somme-Leuze*) c' est ene come di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 4.575 (2005)
* Arondixhmint: Dinant
* Limero del posse: **5377** (tote li comene)
* Sitindêye: 95,09 km²
* Dinsité: 48,11 djins/km²
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Ban d' Some-Leuze
* Bayonveye
* Bonsin
* Eure
* Hôgne
* Netene
* Nwezeu
* Sinsin
* Some
* Wayet

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Liernu

**Liernu** (scrît parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.

thumb|eglijhe

* Limeros del posse :
** asteure : **5310**
** davance : **5926**
* Limero diyalectolodjike : **Na 14**.

## Djeyografeye
### Eplaeçmint sol Daegne

### Aiwes
Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, on ri k' î passe.

## Tuzance walone
Joseph Dewez eploye l' accint walon did la po scrire ses powinmes.

## Avey

Èn åbe foû ordinaire, li gros tchinne di Liernu.
Inguezêye

**Inguezêye** u **Ingzêye** (on prononce ***Inguèzéy*** u ***Ing'zéy***, F. *Éghezée*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province
thumb|Li måjhone cominåle.

## Mwaissès racsegnes
* Dimorants: 14.134 (2005)
* Arondixhmint: Nameur
* Sitindêye: 102,81 km²
* Dinsité: 137,48 djins/km²

## Ban d' Inguezêye
* Inguezêye (viyaedje) 
* Anret
* Bolene
* Bounéfe
* Brançon
* Du
* Leuze-dilé-Du
* Liernu
* Lontchamp-dlé-Du
* Mouhagne
* Noveye-so-Mouhagne
* Sint-Djermwin
* Taviè
* Upgnè
* Waeret-al-Tchåssêye
* Yache


Harlue2.jpg|Tchestea d' Arlû
Harlue.jpg|si grande poite


## Tuzance walone
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Willy Marchal avou l' accint d' après Ingzêye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Leuze-dilé-Du

**Leuze-dilé-Du** u **Leuze-Lontchamp** (F: *Leuze*, *Leuze-lez-Dhuy*, *Leuze-Longchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5310**
** davance : **5040**
* Limero diyalectolodjike: **Na 18**
* Arondixhmint : Nameur
* Sipotaedje des djins : les Cias (dierin viyaedje divant l' payis wice k' on dit "les cis").
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## No di des plaeces di Leuze-dilé-Du
Sacwants nos d' plaece di Leuze-Lontchamp.

### Hamteas
* Al Brouwire (la-minme *al Brouwêre*, F. *Bruyères*).
* A Froede-Bijhe (la-minme *a Frède Bîje*, F. *Froide-Bise*).
* A Riyon (F. *Rhion*).
* Semrêye (la-minme *Sèm'réye*, F. *Semrée*).
* Winêye (la-minme *Winéye*, F. *Winée*).

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** A crole-cou (la-minme *crole-cu*)
** Ås Praletes
** Al Coûteure (la-minme *keutinre*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** A Côrea (la-minme *Côria*)
** Li Bwès d' Surêye.
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Al Brouwire
* A vey avou les tienes et les vås :
** A Rwessea (la-minme : *Rwèssia, Rwèzia*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** A l' Abeye (la-minme *Abîye*)
* A vey avou les cwate costés del Daegn.
** A Froede-Bijhe
Pierwé (veye)

**Pierwé** ou **Perwé-e-Hinnot** (e picård: *Piérwé*, e fr: *Péruwelz*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse: **7600** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike **To100**
* Lingaedje do payis: picård.
Perwé-e-Hinnot

:*[[Perwé (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "Perwé"]]
*'Perwé-e-Hinnot** u **Pierwé*' (e picård: *Piérwé*, e fr: *Péruwelz*), c' est ene [[rebanêye comene]] di Walonreye, el [[province do Hinnot]].

[[Imådje:Péruwelz Hainaut Belgium Map.png|thumb|Eplaeçmint del comene el province]]
[[Imådje:Péruwelz JPG01.jpg|thumb|[[Måjhon-comene]]]]

* Dimorants: 16.180 ([[2005]])
* Arondixhmint: [[Tournai]]
* Limeros del posse: 7600, 7601, 7602, 7603, 7604, 7608.
* Sitindêye: 60,56 [[kilomete cwåré|km²]]
* Dinsité: 277,58 djins/km².
* Ban d' Pierwé: 
** [[Pierwé (veye)]]
** [[Bågniye]]
** [[Bon-Scours]]
** [[Brafe]]
** [[Brå-Mwinni]]
** [[Buri]]
** [[Carniele]]
** [[Roucoû]]
** [[Wame-dilé-Tournai]] (*Wasmes-Audemez-Briffoeil'')
** Wiyere
* Lingaedje do payis: picård.
Perwé-dlé-Hayo

:*[[Perwé (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou "Perwé"]]
*'Perwé-dlé-Hayo** (fr: ''Perwez-lez-Haillot'') u **Perwé-e-Condroz**, c' est èn [[ancyin ptit ban del Walonreye]], rebané avou [[Ohè]].

* [[Limero del posse]] (nén candjî): **5352**
* [[Limero diyalectolodjike]]: **Na 103'''
Perwé (corinveye)

**Perwé** (fr: *Perwez*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, e l' province do Roman Payis.

## Istwere
On bombårdumint almand, li 10 di may 1940, distrujha bråmint des måjhons. Inte di zeles, li cene da Louis Henrard, avou des papîscrîts e walon nén eplaidîs. Gn a ki «Li bidete da Colas» k' a stî riscrîte paraprès.


PERWEZ bombardement 130540 (17).jpg|Bombårdumint almand
PERWEZ bombardement 130540 (15).jpg|Ancyinne måjhon-comene distrûte pa ç' bombårdumint la


## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Louis Henrard
* Andrée Flesch
* Guillaume Warnier
* Jean-Pierre Surkol

Jean Guillaume a scrît ene ramexhnêye d' arimés «Tchôdès cindes» po on «pris di belès-letes do Braibant» avou èn accint d' avår la, dandjreus tot waitant les scrijhaedjes da Louis Henrard.

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Pierre Surkol avou l' accint d' Perwé pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
 
## Referinces