open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Stille Nacht, heilige Nacht (tchanson)

thumb|Papîscrît do cåzaedjisse
thumb|Papîscrît do compôzeu
**Påjhûle nute, sinte nute** (e l' almand: ***Stille Nacht, heilige Nacht***, coete nute, sinte nute), c' est ene rilomêye tchanson d' Noyé, foirdjeye e-n almand, et ki date di 1818.

## Oteurs
Li cåzaedje a stî scrît på pere Joseph Mohr (1792 – 1848) a Oberndorf dilé Sasbork (Otriche). Li compôzeu fourit Franz Xaver Gruber (1787 – 1863).


Joseph Mohr - Gedenktafel am Geburtshaus in Salzburg.JPG|Plake sol måjhone la k' fourît scrîtes les paroles del tchanson
Franz Xaver Gruber (1787-1863).jpg|li compôzeu
Chapel2.jpg|tchapele lomêye «*Die Stille-Nacht-Kapelle*» e viyaedje la k' li tchanson esta fwaite


## Contnou
thumb|Modêye ås troes coplets (eplaideye e 1891)
Li mwaisse modêye a shijh coplets (sins resploe). Mins li modêye li pus tchantêye n' end a k' troes.

Dins l' mwaisse modêye, li shijhinme fråze est l' minme ki l' cénkinme.

Vocial li mwaisse tecse e-n almand del modêye ås troes coplets:

## Ratournaedjes
Elle a stî ratournêye dins ene peclêye di lingaedjes.

Les ratournaedjes dins les lingaedjes etrindjirs ont-st on nombe diferin d' coplets.


Stille Nacht eo.jpg|modêye e-n esperanto


## Ratournaedjes e walon
### Jean-Denis Boussart
Li tchanson a stî ratournêye e walon pa Jean-Denis Boussart. Elle est tchantêye pa René Chaumont sol plake «Matante Jane».

### Christian Antoine
Gn a eto on redjårbaedje da Christian Antoine k' a parexhou dins «Singulîs» 4-2010. Elle est tchantêye pal tchantreye "Les tchanteus d' après meynute".

### Lucien Mahin
Èn ôte libe redjårbaedje est l' ouve da Lucyin Mahin.

Les deus prumîs coplets sont classikes: li stoele ki mostere li ståve (ou l' tcheri) la k' Mareye s' a-st acoûtchî, li tchanson des andjes, l' acoraedje des bierdjîs.

Dins l' troejhinme coplet, li scrijheu riprind ene creyance levantrece come cwè li Ptit Djezus cåzéve dedja estant co påpåd, po-z espliker ki s' mame n' aveut fwait nou petchî, mins ki s' ratindance esteut l' ouve do Bon Diu.

#### 

* Tecse redjårbaedje Christian Antoine (ritravayî e rfondou)
* Tecse redjårbaedje Djan-Dnixh Boussårt (ritravayî e rfondou)

 (tecse Lucyin Mahin)

 Tchantaedje (sol sitroete plake «Matante Djene»)
Daniel Barbez

thumb|(e 2009)
**Daniel Barbez**, c' est on scrijheu e picård. Il a skepyî e 1944.

E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.

## Ovraedje come sicrijheus
[thumb|riçuvant l' [Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2022]]
Il a scrît l' tecse d' on  live d' imådjes, «*[[Les mots då vî-pa da Felicyin (lives)|Lés meots du Pèpère Félicien]]*», k' a stî ratourné e walon.

E 2022, il a rçû l' Pris d' prôze del Federåcion Walonreye-Brussele po s' ramexhnêye di noveles *«El réalité aurmintée»*.

## Ovraedje come tchanteu et come tchansonî
E 1978, il a rçû l' Grand Pris del Tchanson e walon.

E 2024, il a dné 5 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.

## Bibiografeye
### Sicrijhaedjes e picård
* *Marie-Grauhète i-est coquette* (ene macrale k' est binamêye)
* *El réalité aurmintée* (El reyelté erhåsseye), pris d' prôze del Federåcion Walonreye-Brussele (po l' an 2022)

### Sicrijhaedjes e francès
* *Le Grand Solant et la plume*
* *La plume et la maugresse* (sol batelreye)

## Sourdant
Nute

vignette|Nute
Li **nute** ou **niût** (e walon do Mitan, ***nêt***, ***nait***), c' est l' pårteye do djoû d' 24 eures la k' i n' lût pus l' solea. L' ôte pårteye est lomêye li djoû.

Li nute atake a l' anuti.

Après, on-z a li shijhe (ou screne, ou swerêye, ou woeye), la k' les djins sont co dispiertés.

Å mitan del nute, gn a meynute, li bén lomêye.

Djusse après, c' est "" ou "" (inte 0 eure et 0 eure 30). Adonpwis, c' est "".

Li fén del nute kimince ås aireures do djoû. Li nute est houte al pikete do djoû.

## Durêye del nute
El dimeye-bole bijhrece, li pus longue nute, c' est li 21 di decimbe. Houte do Ceke polåre artike, i fwait nute tote djoû. 

Li pus coûte, c' est 21 di djun (todi el dimeye-bole bijhrece).

Dipus k' on s' aprepeye di l' Ecwateur, dipus k' les nutes sont del minme longueur, tot åd dilong d' l' anêye.

## Nutes a pårt
* Nute di Noyé, la k' on ratind matene
** El nute påjhûle (tchanson)
* Nute del novelan
* Nute des Rwès
* nute di may (Sint-Valintén walone)
** Li nute di may
Hanscroufe

thumb|noerixhaedje do vizaedje
thumb|noer fås-vizaedje
**Hanscroufe** ou **Pere Fwetård** ou li **noer schove**, c' est l' personaedje ki vént avou l' Sint-Nicolai. C' est s' vårlet, djans.

I doet fé sogne ås efants po k' i soeyexhe saedjes po-z aveur toplin des boubounes et des djodjowes.

Dins l' province di Lidje, li Hanscroufe rishonne å Hans Trapp d' Alzace.

## Sourdance do personaedje
Po les Francès del Lorinne, Hanscrouf riprezintreut ene djin broûlêye a Mez (Metz) do tins do sidje del veye pa l' årmêye di Tchårlukin e 1552.

E l' Walonreye, c' esteut puvite on ramoneu, pask' i dveut passer divins les tchminêyes po-z apoirter les boubounes ås efants. Li djouweu s' dåboréve li vizaedje avou do maxhuron. Ou adon del hoye.

C' est dandjreus å 20inme sieke, avou l' askepiance do Congo bedje k' on l' a rprezinté come on noer. Et adon, mete do ciraedje so s' vizaedje. C' est aprume cisse figueure la k' a stî forbatowe, tot l' ametant d' raecisse.

Did la, li novea diguijhaedje di Hanscroufe, avou des noers mousmints et on noer fås-vizaedje.

## Lomaedje dins des ôtes lingaedjes
On l' lome «*Zwarte Piet*» e neyerlandès, «*Hansmuff*» e l' almand ou ripouwaryin (do costé d' Neyåw et Cologne, todi); «*Père Fouettard*» e francès.


Hans_Trapp-Musée_alsacien_de_Strasbourg.jpg|e-n on muzêye d' Alzace
Timmermans Sint Nicolai3.jpg|*Zwarte Piet* veyou pa Felix Timmermans
Timmermans Sint Nicolai2.jpg|item est i


## Kesmessaedje sol personaedje di Hanscroufe
 Sint-Nicolai (fiesse)#Novelès dujhances sol fiesse ezès anêyes 2010
**Hanscroufe** riskêye di disparexhe, veyånmint k' il est ametou d' raecisse. 

Si noer vizaedje est, sorlon bråmint des djins neyerlandès-cåzants eyet les sociås media, do raenoerixhadje, ossu lomé e-n inglès "blackface". Li raenoerixhadje, c' est cwand ene blanke djin s' gåyote el vizaedje e noer.

## Sourdant
Noyé (discramiaedje)

* Noyé (fiesse)
** Tchanson d' Noyé
*** Vî Noyé
*** Noyé walon
** Pere Noyé
** Sapén d' Noyé
** Martchî d' Noyé
* Noyé, påtriyåtche del Bibe
* Noyé muzulman

## Djins lomés Noyé
### Sicrijheus e walon
* På Noyé (riwalnijhaedje di *Pol Noël*)
* Leyon Noyé (riwalnijhaedje di *Léon Noël*, on no d' pene da Léon Warnant)

### Ôtès djins
* Djan-Noyé Hamal (riwalnijhaedje di *Jean-Noël Hamal*)
Tchanson d' Noyé

thumb|Des efants ki tchantnut des tchansons d' Noyé
Ene **tchanson d' Noyé** (on dit eto ene **[[Heye (discramiaedje)|heye]]**, c' est ene tchanson k' on tchante sol cotoû d' Noyé, aprume tins del messe e meynute.

## Sacwants rlomêyès tchansons d' Noyé
* Vî Noyé
** Noyé walon
** Heye (tchanson d' Noyé)
* El nute påjhûle (*Stille Nacht*)
* Acoroz, fideles crustins (*Adeste fideles*)
* *Minuit chrétien*
* Il est la nosse pitit valet (*Il est né le divin enfant*)
* C’ est l' Noyé (Sylvain Michel), 1990

## 
*  (tecses sovint avou on fitchî odio)
* Ratournaedjes di «''Il est né le divin enfant''»
Jean-François Brackman

**Jean-François Brackman**, c' est on scrijheu e walon ki dmoréve a Djiblou. Il a skepyî dins les anêyes 1970. 

## Ouve pol walon
Il a cnoxhou l' walon di s' mame k' esteut d' Fumwè eyet di ses soçons d' après Djiblou.

A scrît foirt djonne des belès ptitès noveles eplaidêyes dins «Les Cayés walons», et dins «Coutcouloudjoû»; ey eto, éndjolicmint, sol waibe «L' Aberteke».

C' est sovint del syince-ficcion ou des sbarants contes.

Il a eto siné on tchaptrê do live «Ké walon po dmwin ?», sol kinoxhance do walon après Fumwè (Walonreye di France).

Il a rashonné on foirt sipès motî, *Mi diccionaire walon di Fumwè et d' ôte pårt*, riprins dizo l' rahouca «**G109**» dins l' djivêye des motîs walons. Sacwants d' ces dnêyes la avént stî radjoutêye al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece (S117).

Come rifondeu, diviè 1998-1999, il a-st atåvlé sacwants idêyes, inte di zeles li cene do betchfessî sh. Il esteut rafiyant do disfaflotaedje.

Il a co scrît sol walon dins ene gazete di Djiblou å cmince des anêyes 2000, mins après ça, il a leyî ouve come waloneu.

## Alére
Yves Paquet, Resconte avou Jean-François Brackman, , octôbe 2002, pp 4-5 & 10.

## 
* Totès ptitès noveles da sinne 
*
Léopold Xhoffer

**Léopold Xhoffer**, c' est on  scrijheu e walon  k' a vnou å monde a Hodimont li 22 d' djun 1829. Il a morou li 2 d' nôvimbe 1911.

Riprins dins l' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.

Des fråzes da sinne sont rprinjhes dins l' Live di spots Dejardin.
Vier do kisse idatike

Li **vier do kisse idatike**, c' est on formagnant plat vier, del famile do vier solitaire des djins, k' epestifere les tchéns (cwand il est adule).

 *[[Echinococcus granulosus]]*

## Tournante biyolodjike
Li tchalon si rtrouve dins l' foete et l' peumon di bråmint des biesses, et eto des djins, dizo l' cogne d' on kisse, li **[[kisse idatike]]**. Cwand on l' drouve, ça spite k' araedje.


Kisse idatike foete bedot.jpg|kisses e foete d' on bedot (dé l' fritche et ôte pårt)
Kisse idatike peumon bedot.jpg|kisses e peumon d' on bedot (mostré des doets)
Kisse idatike bedot foete drovou.JPG|drovou kisse dins l' foete
Kisse idatike bedot peumon drovou.JPG|drovou kisse dins l' peumon
2012

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
[thumb|Coviete di [Gabriyel eyet Gabriyel]]
* Lives e walon k' ont rexhou ciste anêye la :
** Gabriyel eyet Gabriyel (roman da Djôr & Nicolas Staelens).
** V51 (ramexhnêye d' arimés da David André)
** Èn Årdinwès foû di s' payis (otobiyografeye da Arthur Schmitz)
** Les aviretes da Alice å payis des marvoyes (conte po ls efants da Lewis Carroll, ratourné pa Jean-Luc Fauconnier)
** Li nute divant l' Noyé (ratourné e walon e sacwants accints)
** Louwis d' emon l' Pitchou (roman e walon da Henri Matterne)
** Dji vôreu tchanter Tcheslet (tecses da Émile Lempereur, ritrovés après s' moirt)
** Djoyes et rascråwes (ramexhnêye di bokets d' lives da Henri Matterne)
** Rezistance (schôtlêye d' arimés da Christian Quinet)
** Padrî les hourêyes (ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume) (replaidaedje)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
13 di måss : teribe accidint d' otocår el Swisse ki towe 22 ptits scolîs flaminds (et holandès) avou 6 grandès djins.

### Ôtes etrevéns
* Djun: Prumî vol etercontinintå d' ene avion solrinne inte li Swisse et l' Marok.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 8 di fevrî : Jean Baudouin
* 10 di fevrî : Joseph André
* 27 di måss : Lucyin Somme
* 26 d' octôbe : Arthur Schmitz
### Ôtès djins
* 17 di may: Donna Summer, Warda
Jean Radoux

**Jean Radoux**, c' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon.

Ses pîces estént co rprinjhes dins les anêyes 2010.

Jean Radoux ni doet nén esse maxhî avou Victor Radoux-Couturier (1883-1930), èn ôte sicrijheus d' pîces di teyåte e walon.

## Sacwants tites
* Pikeus d' poyes
* Ké micmak
Buzea d' avala

Li **buzea d' avala** ou **buzea d' avalaedje** ou **ecdût do stoumak**, c' est l' touwea k' epoite l' amagnî et l' aboere del boke (på farink ou trô d' avala) disk' å stoumak.

## Lomaedje dins l' lingaedje corant
 «»

## Maladeyes do buzea d' avala
tchôcaedje di l' avala
Edouard Ronvaux

**Edouard Ronvaux**, c' esteut on politikî et sindicalisse di Nameur. Il a skepyî li 5 d' avri 1877 ey a morou li 20 di decimbe 1958. 

Il aveut moussî al verreye a 10 ans. 

I n' aveut pont d' ådje k' il amontéve dedja, e 1897, on sindicat ki rashonnéve les ovrîs d' Erbate, di Djambe et d' Djeronsåt. Il eplaidît ene gazete "*le réveil des verriers*". 

I fourit l' prumî conseyî comunå socialisse di Nameur.

Il a divnou senateur e 1921 et-z î dmorer disk' e 1948.

Il a ene rowe a s' no a Nameur.
Motî Lempereur et Morayns

Li **motî Lempereur et Morayns**, ki s' tite e francès, c' est "***Dictionnaire pratique du wallon liégeois***", c' est on motî walon-francès adjinçné pa Jules Lempereur eyet Jacques Morayns ey eplaidî e 1974.

Il est rprins sol limero **[E167]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sistinme ortografike
Li motî Lempereur et Morayns ni shût nén pår li sistinme Feller. I rprind on scrijha dg (Lîdge) k' aveut stî abandné dispu 1900.
Armand Rassenfosse

**Armand Rassenfosse** a skepyî e 1862 ey a morou e 1934.

C' esteut on mwaisse pondeu d' Lidje.

## Ouve
Il a toirtchî des rlomêyès afitches, sacwantes po des pîces di teyåte e walon.
Fenilcetonureye

Li **fenilcetonureye**, c' est ene maladeye di famile, foirt råle ki vént d' on muchyî djinne. Les efants sont normås cwand i vnèt å monde, mins e crexhant, i divnèt des dmeys-doûs… u des foû-scwere.

## Riméde
Les malådes divèt magnî des amagnîs sins fenilamene ni tirozene disk' a 5ans a 8 ans. Après, li redjime n' est pus si straegne. Les femes ki vlèt aveur èn efant divèt rprinde li redjime divant.
On fwait des rcwerances po-z diswalper ene inzimoterapeye.
Vî rméde

On **vî rméde**, c' est on rméde ki les djins fjhént dvinltins, avou des prodûts naturels.

## vîs rmédes di mônî
Vocial sacwants vîs rmédes foû di l’ orobete d’ on mônî. I sont tertos fwaits avou des dinrêyes ki pasnut på molén. I sont dnés pa maladeye a sognî :
* Coûtresse d' alinne : Fé boure di l’ aiwe avou des latons et do souke di candi, et l’ boere.
* Broûleures : sipåde del blanke farene dissu.
* Trintchêyes et mås d' vinte : mete on ptit saetch d’ avoenne oudonbén des tchôds latons dissu s’ vinte.
* Edjaleures : Gn a sacwants rmédes :
** les froter tos les djoûs d’ grinnes di lén
** mete dissu des foyes di waessén cûtes dins do saeyén ou do boure sins pont d’ sé
** mete dissu des spotcheyès foyes di rgon 
** tchôkî des grins d’ avoenne dins do crås lård, î mete li feu, rascode li noere cråxhe et froter l’ edjaleure.
* Rôze (rissipele) : papin d’ farene di waessén et d’ vinaigue avou des schoices di så dins del blanke farene maxheye avou do cognak.
* Toirtchaedje do pî u forpougnaedje : trimper li mespassêye djonteure li pus lontins possibe dins do bigåd (do purea).
* Djaenisse : boere do té d’ oidje.
* Må d' dints : sacwants rmédes :
** ene vôte di farene di oidje dissu s’ mashale
** on papin d’ latons d’ waessén avou do vinaigue. 
** Po n’ pont nd awè, èn pont magnî d’ pwin ni d’ sacwè fwait avou del farene li djoû del Sint-Houbert.
* Må d' goidje : mete so s’ goidje on papin, soeye-t i :
** di låme, di pwin et d’ raecene di så
** di pwin et d’ vinaigue
** di farene di lén maxheye avou del moståde.
* Sape, rinnete : froter l’ goidje di l’ efant avou ene taeye di pwin et l’ diner å prumî tchén ki passe.
* Orioûle (orion, orlû, florete, kike) : papin d’ pwin di rgon trimpé dins do laecea avou del farene di lin.
* Blanc doet : papins soeye-t i :
** di farene di lén, di låme, d’ alon, d’ ôle d’ olive et d’ èn oû
** di pwin, di laecea et d’ blanc savon
** di farene di waessén et d’ grinnes di lén
** di farene di lén et di rgon 
* Roumatisses : après l’ fornêye do pwin, moussî dins l’ for, les pîs dvant, tot leyant s’ tiesse foû. Li for doet co esse li pus tchôd possibe. Po n’ pont nd awè, wårder on maron e s’ potche.
* Schandeyes : rilaver pîs et mwins dins d’ l’ aiwe di latons.
* Matchureas et catåres : penter del poude di maron.
Orkite

Ene **orkite** (on dit eto, camaerådreçmint, ene **grosse coye**), c' est l' efouwaedje des tiesticules.

Ele va sovint avou ene epididimite.


Tiesticures cok3 pere polets 32 samwinnes.JPG|tiesticule di cok di poytreye, 32 samwinnes, a pô près normås
Orkite cok2 pere polets 32 samwinnes.JPG|Orkite bén nete, d' èn ôte cok del minme poytreye
Orkite cok1 pere polets 32 samwiines.JPG|Foite orkite, d' èn ôte cok del minme poytreye
Tiesticures ramwinris après orkite cok4 pere polets 32 samwinnes.JPG|Tiesticule ramwinri (et moirts) après l' maladeye (ôte cok del minme poytreye)
Sint Crijhou

**Sint Crijhou** u **Sint Grizou** (do grek Χρυσóλλος = Chrysollos, ratournaedje di l’ årmenyin Ոսկան = Vosgan, ki vout dire «doré»), c' est on sint fiesti el Walonreye, li 7 di fevrî.

Il a-st ebagué d’ Årmeneye eviè 280. I fourit ordoné priyesse a Rome på påpe sint Marcel, ey abaguer a Comene. E 303, les payins l’ ont atrapé a Vlinguem et l’ touwer po s’ fwè, tot lyî spotchant l’ tiesse på mitan. Ses oxheas sont-st a Brudje, Tournai et Comene.

## Sourdant
Sint Serwai

* Sint Serwai d' Tongue (sint fiesti el Walonreye)
* Sint-Serwai-dlé-Nameur (hamtea dins l' comene di Nameur)
* Sint-Servå-Lin (viyaedje el Hesbaye)
Sint-Servå-Lin

**Sint-Servå-Lin** (F. *Lens-Saint-Servais*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djer, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4250**
** davance : **4291**
* Limero diyalectolodjike : **W 49**.
* Arondixhmint : Wareme

## Djeyografeye
Li Djer î prind sourd.
Wareme

Li **grand Wareme** (F. *Waremme*, neyerlandès *Borgworm*), c' est c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province

## Ban d' Wareme
* Wareme (veye)
* Betincoû
* Bleret
* Bômistî
* Grand-Åxhe
* Lancmindje
* Ôleye
* Pitit-Åxhe


Grand-auxhe.jpg


## Sourdant
Grand-Åxhe

**Grand-Åxhe** (la-minme *Grant-Ahe*, fr. *Grand-Axhe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wareme, el province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4300**
** davance : **4251**
* Limero diyalectolodjike : **W 38**.
* Arondixhmint : Wareme


Grand-auxhe.jpg|Plake d' intrêye do viyaedje
Mwaisse pondeu

On **mwaisse pondeu**, ene **mwaisse pondresse** (on dit eto on **pinte**, ene **pinte**, èn **årtisse pinte**), c' est djin ki pond des toeles (pondeures).

## Rilomés mwaisses pondeus
 Rilomés pondeus
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)

thumb|Coviete
**Sovnances d' on vî gamén** (Sov'nances d'on vî gamin), c' est on live e walon scrît pa Eugène Gillain.

Il a vudî e 1932 amon l' eplaideu "Duculot" a Djiblou.

I fwait 161 pådjes, et 7 ôtès pådjes pol motlî.

I fourit enimådjî pa Alexandre Daoust.

## Contnou
Ci n' est po dire on live di sovnances, ca gn a eto toplin di scrîts filozofikes divins, come :
* Li sope
* Pattavå
* Li progrès : bate di dvizes inte li scrijheu eyet s' pa so l' progrès.
* Li  : racourti d' ene veye di djin, avou des conseys morås, et des ridjhaedjes di fråzes d' oteur e francès.
* Gn aveut on côp...
* Li Sint-Nicolai
* Li dicåce... a Djedene, la kel sicrijheu a viké lontins, et å Sårt-Sint-Lorin, come di djusse.
* Ene grosse famile... d' èn ovrî d' cinse, et portant, il sont tertos bén parvinous.
* Ås Cwate Mizeres : no d' plaece di Bive, et paskeye d' ene des familes ki s' î vna astaler.
* Titine dimande si pinsion... et doet raconter s' veye å rçuveu  Djene Djilin estant ci rçuveu la)
* Li rçuveu amon Djelike (dimande di s' pinsion pa ene viye djin, todi å ci rçuveu Djene Djilin)
* Dierin djoû : Pinsêyes li 31 di decimbe 1928
* El måjhone (li måjhon di ses parints), sicrît après 1940.

Egzimpes de ridjhaedjes di fråzes d' oteurs dins l' live
Éloûche

**Éloûche** (F. *Élouges*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Doû, el province do Hinnot.

* Limeros del posse : **7370** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **Mo40**.
* Arondixhmint : Mont

Lingaedje do payis : picård

## Tuzance picåde
### Sicrijheu e picård
Roland Thibeau, k' î a-st amonté *La roulotte théâtrale*, ene soce ki djowe voltî e picård.

### Accint
 Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Roland Thibeau avou l' accint d' Éloûche pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Arianisse

L' **arianisse**, c' est ene erezeye ki djheut ki l' Crisse n' esteut nén Bon Diu moussî d' tchå, mins purade ene mwaisse andje.

Sint Serwai fourit on grand pretcheu disconte di l' arianisse. Il a stî a bråmint des raploûs disconte les aryins: e 344 e l’ Bulgareye, e 351 e l’ Edjipe, e 352 a Rome, e 359 a Rimini.

## Sourdant
G. Sfasie, Les sints d' Årmeneye fiestis pamon nozôtes, , Bontins 2010.
Dint

[thumb|[Dints di dvant brunis del fluworôze a ene vatche (ki n' a nole dint di dvant å dzeu)]]
[thumb|dints do [brotchet]]
On **dint**, c' est èn organe k' i gn a dins l' boke, come do foirt macasse oxhea, et ki sieve a mawyî l' amagnî.

## Adire inte biesses
Les dints sont foirt diferinnes d' ene sôre di biesse a l' ôte.

Les biesses ås tetes ont troes sôres diferinnes, sorlon l' plaeçaedje dins l' boke. Les roemiants n' ont pont d' dints di dvant al mashale do dzeu. Ni d' brotches. Les biesses ås tetes magneuses di tchå ont des foitès brokes. Ele polèt minme vini foû del boke ås singlés, mins adon, c' est purade ås vîs måyes, po s' disfinde. Ås olifants, les brokes vegnnut foû del boke et sont nouzomes et stocaesses assez po disterer des åbes.

Les oujheas n' end ont pont. 

Les gros pexhons magneus di ptits (brotchets, rakins) ont tote ene rindjeye d' awiyants dints, tertos del minme cogne, mins d' longueur diferinne.

## Sôres di dints
* dint di dvant
* broke ou brotche
* gros dint

## Antomeye do dint
* soket u trô do dint.
* nier do dint
* tchå do dint
* emay dintrece (rascovraedje difoûtrin)
* dintene (texhou oxhrece do dint)
Maurice Vray

**Maurice Vray** a skepyî li 24 di måss 1931 ey a morou li 11 di fevrî 2010.

Il est cnoxhou aprume come diccionairî. C' est lu k' a scrît li Franwal di Cerfontinne.

Il a eto scrît des tecses e walon dins l' *[[El Moxhon d' ônea|Mouchon d'aunia]]*.

Come bouteu pol walon, i meta so pî li soce "Les Foyants d' Cerfontinne.

Di s' mestî, il esteut medcén djeneralisse.

## Sourdants


## Hårdêyes difoûtrinnes

*
Pondeu (discramiaedje)

On **pondeu** ou **pinte**, ça pout esse :
* onk ki mete e coleurs les meurs des bastimints
* on mwaisse pondeu (årtisse ki pond des toeles)

## Discramiaedje dins l' motî Forir
Discramiaedje do mot "pondeu" dins l' Motî Forir (1866)

**pondeu** : peintre, qui exerce l'art de la peinture. - *Pondeu del Sicole di Rome, di li Scole flaminde* : peintre de l'Ecole de Rome, de l'Ecole flamande. - *Pondeu d' istwere*: peintre d'histoire - *Pondeu d' payizaedje* : paysagiste - *Aprinde li pondeu* : apprendre la peinture - *Måva pondeu, pondeu d' essegne* : mauvais peintre, peintre d'enseigne - *Ci n' est nén on pondeu, c' et on croyoneu* : ce n'est pas un peintre, c'est un crayonneur - *Baguete di pondeu* : appuie-main

**pondeu d' bastimint**, s. peintre en bâtiment, peintureur, barbouilleur, ouvrier qui peint le bois, les murs - *Fé vni l' pondeu d' bastimint po rponde li poice et les lambris* : faire venir le peintre en bâtiment pour badigeonner le vestibule et les lambris.
Dint (discramiaedje)

* antomeye
** dint (macasse oxhea del boke des djins et des biesses)
** dint (ås djins) : årtike po les dints des djins.
** dint di dvant
** gros dint
* dint (boket d' usteye)
** dint d' rustea, d' on pingne
** dint d' båre fåtcheuse
* plantes
** dints-d'-tchén
** dints-d'-leu
Dint (ås djins)

On **dint** po ene djin, c' est l' minme organe ki po les ôtès biesses.

Dinltins, les dints estént råyeyes pa des **råyeus d' dints** (ki contént sovint des mintes, tot djhant k' on n' åreut nén må).

Asteure, i sont sognîs pa des dintisses, ki vos plèt mete des fås dints.

## Motlî
* aveur on dint ki 
* on  di dint
* råyî on dint, plomber on dint

## Antomeye do dint
Li dint est fwait di sacwants coûtches:
* l' emay dintrece: ene coûtche di foirt deure di crustals d' idrocsiyapatite di calciom (Ca10(PO4)6(OH)2) ki rascouve tote li pårteye do dint metou foû des djoixhes.
* l' ivwere dintrece, ki c' est tote li stocaesse tcherpinte do dint.
* li tchå dintrece, avou l' coron do nier.
* l' oxhea dintrece, ki c' est on trô dins l' oxh del mashale u del badjawe.
* li djincive, li frexhe pea del boke ki rascouve li dzo des dints.

## Vîs médiaedjes
* Cwand on-z aveut må les dints, on meteut ene goirdjeye di fene sol dint ki fjheut må.
* *Dentogène* prodût di dvant l' guere di 40. On s' broûléve li djincive u l' linwe avou.

## Maladeyes des dints
* pourixhmint d' on dint

## Måfôrmaedjes des dints
* bårêyès dints : ele tinèt avou les oxhs; les raecinêyes ni sont nén droetes; ele si racrolèt. Po lzès råyî, c' est rujhûle; on doet pacô soyî dins l' djoixhe. On côpe on boket d' oxh. C' est on difåt d' famile.

## Sourdant
Foto da Djåke Bietrand saetcheye pa Prosper Bévierre

Li **foto da Djåke Bietrand saetcheye pa Prosper Bévierre**, c' est ene rilomêye foto, da Djåke Bietrand (Jacques Bertrand) saetcheye pa Prosper Bévierre diviè 1867.

## Discrijhaedje
[thumb|120px|Dessén rifwait del foto avou l' [siné do scrijheu]]
Djåke Bietrand a stî prins ashît a tåve, so ene tcheyire, les djambes schåyeyes. Ene foye di papî ratind k' on screye li cåzaedje d' ene tchanson å croyon-noer. 

Li scrijheu est ki tuze, les ouys a ståre, askeuté so s' hintche bresse, li pougn so s' tchife.

Il est moussî d' ene tchimijhe d' ovrî, et d' on noret d' cô, loyî låtchmint. So s' tiesse, n a-st ene calote al coûte pene.

## Rilomêye

Li foto fourit lontins håynêye å botike da Prosper Bévierre, rowe del montagne a Tchålerwè.

On ndè saetcha on dessén å croyon ki li scrijheu sina di s' mwin.

Adonpwis, e 1924, on fjha ene plake di rsovnance scultêye d' après l' rilomêye foto. Ele fourit havtêye sol måjhon la Jacques Bertrand a skepyî, al rowe Guståve Nålene a Tchålerwè. Cisse plake la a bagué po s' ritrover asteure sol Plaece do Bourdon.
Fredrik II do Sint Impire

**Fredrik II do Sint Impire** (eto : **Frederik II d' Hohenstaufen**, **Derik II d' Hohenstaufen**; e-n almand, *Friedrich II*; po les cronikeus arabes "*el-enboror*"), c' esteut on rwè d' Almagne, d' Itåleye, del Sicile et do Rweyåme crustin d' Djeruzalem. 

C' esteut on rossea.

I skepia li 26 di decimbe 1194. I mora  li 13 di decimbe 1250. 

I crexha el Sicile. Et studyî les syinces et l' filozofeye.

I s' fijha coroner impreur do Sint Impire Romin Djermanike på Påpe dizo l' condicion k' il ireut evayi l' Edjipe e 1221 (et aspalé li croejhåde minêye pa èn eveke, Pegåze. Veyant k' i tårdjive, li Påpe li discomunia e 1225.

I djåzéve latén, grek, sicilyin, l' arabe, li normand, l' almand, et dandjreus eto l' ebreu.

Dins ses pasmints d' tins,gn aveut l' fåkinreye. 

## Si prindaedje di Djeruzalem

 «shijhinme Croejhåde»
Frederik n' ala el Palestene k' e 1228, après aveur fwait camaeråde avou l' zultan d' Edjipe, Al-Kamel. I lyi rinda Djeruzalem sins batreye, a cåze di carculaedjes politikes.

I fourit don li deujhinme a adiercî li såme des croejhådes (après Godfrwèd d' Bouyon, avou ça ki, lu, ni touwa nole djin so s' voye.

Il est discrît pa les Sibt Ben-Jawzi, on cronikeu arabe (cwand i vna a Djeruzalem) come on ptit rossea, sins tchveas, “ki n' våreut nén ddja on dirham s' i sereut vindou come esclåve”.

## Sourdants
Aiwe (djeyografeye)

vignette|Aiwe
Ene **aiwe**, el djeyografeye, c' est ene grande cwantité d' aiwe å sinse tchimike ki si stind dins on payizaedje, sol tere.

## Sôres d' aiwes e l' djeyografeye
Sorlon s' bodjaedje, on va fé l' diferince inte :
* ene corante aiwe : ri, rivire, mouze (aiwe el mer)...
* ene cropante aiwe : basse, astantchêye, fieurde...
Aiwe (discramiaedje)

* Aiwe (djeyografeye)
** corante aiwe
*** canå (canå Tchålerwè-Brussele)
*** rivire (Aiwe di Lesse, Aiwe d' Oûte)
** cropante aiwe
* Aiwe (tchimeye)
** Aiwe (abwesson)
*** Spitante aiwe
* Seuve foirt likide
** Aiwe di beyôle
Codjowaedje aveur

Li **codjowaedje d' "aveur" ou "awè"** (dobe rifondowe a l' infinitif), c' est on codjowaedje d' on viebes del 5inme troke, mins pår disrîlé.

## Cognes do codjowoe
*pr.  : a, as, a, avans, avoz, ont ~ ont
*er.  : ava (ou ouri), avas (ou ouris), ava (ou ourit), avîs (ou ourîs), avîz (ou ourîz), avît (ou ourît)
*er.d.: aveu, aveus, aveut, avéns, avîz, avént
*fut. : årè, årès, årè, årans, åroz, åront -- åress
*cond.: åreu, åreus, åreut, åréns, årîz, årént
*su.pr: åye (ou euxhe*), åyes (ou euxhes*), åye (ou euxhe*), åyanxhe (ou euxhanxhe), åyoxhe (ou euxhoxhe), åyexhe ~ euxhnuxhe
*su.d.: avaxhe (ou euxhe* ou euxhixhe), avaxhes (ou euxhe* ou euxhixhes), avaxhe (ou euxhe* ou euxhixhe), avénxhe (ou euxhénxhe), *avîxhe (ou euxhîxhe), avénxhe (euxhénxhe)
*imper: åye (ou euxhe), åyans (ou euxhans), åyoz (ou euxhoz)
*part.: avou (ou yeu), avowe (ou yeute), avant (ou euxhant) 

(*): euxhe, euxhes, euxhe s' eployèt pol suddjonctif prezintrece e walon do Mitan, eyet pol suddjonctif erirece, dizo disfondowe «*ouhe*» e walon do Levant.

## Dins les accints do walon
L' ALW 2 dene miersipepieuzmint les cognes coinreces po les codjowas respondant ås cognes francesses ki shuvèt:
* *avoir*: ( / )
* *eu*: ( / )
* *j'ai*: dj' 
* *nous avons*: nos 
* *vous avez*: vos , vos 
* *vous aurez*: vos 
* *j'aurais*: dj' 
* *que j'aie*: ki dj'  / ki dj' 

## Viebes vijhéns
* 
* Codjowaedje saveur
* 

## 
Codjowaedje esse

#### 
*  (sol Wiccionaire walon)
* Dierinne bate di dvizes
L' efant d' èn ôte (roman)

thumb|coviete

**L' efant d' èn ôte ** (L'èfant d'on-ôte), c' est on roman e walon da Lucien Somme.

Il a vudî e 2010 dins l' coleccion Somme-Denis.

## Rascourti
Rémi Godfrwed est mwaisse munujhî. Dedja on gros ovroe ki s' fi Pire î boute eto Et-z acweri dipus k' a s' toû Andrî, li contåbe, on djonnea del minme ådje.

Disk å djoû k' el va ratinde al rexhowe del banke, lyi haper les cwårs, et peter å diåle, k' on n' sårè måy wice.

Drole di laid djonne ci Pire la, po ene cope, Remi et Aimêye — des cafteus djamåy parey — ki s'voeynut voltî come el purnale di leus iys. Des bleus ouys a tos les deus, dabôrd ki les cis då Pire sont brunes...

Kimint l'romanti va-t i fé po-z adjinçner si plaijhante fén classike?

## Plaeçaedje dins li spåce et dins l'tins
Li gros del sipoûle si passe a Rotchfoirt.

Les djus bodjèt di Dinant a Telin. Mins nerén i n' eploye nén des nos d' plaeces di ces viyaedjes la.

## Boket foû do live
:*Remi, vo l'la djustumint. Si vni vudî ene djate di cafè.
:*- Dji vs è mete ene eto, feme? Come ça, nos l' boerans eshonne. Ça n' arive nén si sovint k' ça !
:*Est çk' ele si brouye come elle est la ? I lyi shonne vey cori on ptit sorire dissu s' vizaedje. Dåbitude, on sorire, gn a sovint ene boune novele, ene sacwè k' on vôreut dire.
:*Ele s' a vnou ashir padvant lu. Ratinde ene miete, tot fjhant stritchî ses ouys dins les sinnes. Pu tot d'on côp:
:*- Dijhoz l', dabôrd, purade ki del wårder por vos !
:*Et, tot lyi stindant s' mwin padzeu l' tåve:
:''- Vos sårîz djamåy come dji vos voe voltî! (p. 88-89)
Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve

Li **Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve**, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est "*La vie herbagère au Pays de Herve-Blegny-Dalhem dans la première moitié du XXe siècle (aspects ethnographiques et dialectologiques*", prezinté pa Guy Belleflamme a l' univ di Lidje e 1960. 
Les mots sont rashious e sistinme Feller.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[E211]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Sitindêye do studia
Les viyaedjes do Payis d' Heve k' ont stî studyîs, c' est 
* Åbe
* Blegné (Trimbleu) 
* Boland
* Ceréxhe-Heuzeu
* Clairmont
* Djulémont
* Fneure
* Les Batices
* Moirtî
* Ône
* Sint-Andrî
* Tchårnoe
* Timister
* Xhinlesse
Feneure

**Feneure** (sapinse Jean Haust **F’neûr**, dins ene fråze : a **Fneure**), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dålem, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4607**
** davance : **4545**
* Limero diyalectolodjike : **L31**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins did la : Fenurlin, Fenurlinne; (F. *Feneurois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Fneure

* Al setche Waide

## Tuzance walone
L' accint walon d' Feneure a stî studyî dins l' Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve.

## Sourdants
Codjowaedje braire

Li **codjowaedje di "braire"** si rashid sol codjowaedje des viebes del 5inme troke. 

## Mwaissès piceures
On l' a prind come modele di viebes avou troes bodjes diferins :
* bodje A : brey-
* bodje B : brai-
* bodje C : braiy-

Les viebes ki s' codjowèt come plaire et cure n' ont k' deus bodjes : li bodje C est l' minme ki l' bodje B.

## Viebes ki shuvnut "braire"
* avou coron -re a l' infinitif
** bodje C avou -y
*** ,  (), , , 
** bodje C avou -jh
*** lére

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea d' codjowaedje di "braire" 
*
Wibrin

**Wibrin** (sicrît e walon come e francès, mins prononcî avou on long I : *Wîbrin*, /wiːbʀɛ̃/ e walon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oufalijhe, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **6666** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **B 13**
* Arondixhmint : Bastogne

## Toponimeye di Wibrin
thumb|Li dmorance «Les ôneas», c' est a Wibrin
Sacwants nos d' plaece di Wibrin 
### Hamteas
* Achoufe

### Nos d' plaece
* les Les Ôneas (la-minme, lès-ônês*, fr. *les Onays*).

== Tuzance walone ==
[[Dramatike (soce)|Dramatike]] «Les *Linaigrettes''» ki djowe voltî e walon.
Riz

thumb|Ene rizire å Bingladesh

Li **riz**, c' est ene dinrêye, li pus corante des dinrêyes dins tote l' Azeye, ey e des plaeces k' i gn a e l' Afrike.

Li riz s' plante dins l' aiwe, e-n on tchamp ki s' lome ene **rizire**.

Li riz a ene capåvisté di stoclaedje djamåy pareye. Did la li «sistinme di rplantaedje tot djonne» (*Système de riziculture intensive*)

## Sistinme di rplantaedje tot djonne
thumb|left|Coûtches di riz a rplanter, e Djapon
Li «sistinme di rplantaedje tot djonne» a stî diswalpé pa on pere francès, nén agronome, Henri de Laulanié a Madagascar, avou les ptits planteus. Il est rashiou sol foirt sitoclaedje do riz.

On rplante des djetes di 8 a 15 djoûs des coûtches viè l' plin tchamp, tos les 25 a 40 cm.

Li sistinme dimande bråmint del mwin d' ouve, mins spågne des masses di sminces, d' ecråxhes tchimikes, di prodûts sconte-crouwås. Et aveur on rindaedje 5 a 6 côps pus foirt ki l' vî sistinme (8 a 12 tones a l' ectåre, conte 2 tones avou l' vî sistinme.

## Sourdants
Alofôme

thumb|tåvlea d' alofôme avou R å coron di sacwants dvancetes
Ene **alofôme**, c' est ene ôte fôme d' on minme morfinme (mots, cawetes, bodjes).

## Sôres d' alofômes
Gn a d' l' adire inte :
* les alofômes libes, inte di zeles les dobès rfondowes.
* les alofômes oblidjeyes ou alofômes cotourreces, ki candjèt l' mot oblidjeymint, sormon l' cotoû (voyale ou cossoune padrî, a l' atake ou å mitan d' ene fråze ou d' on boket d' fråze, vitesse do cåzaedje).

## Egzimpes d' alofômes libes e walon
 dobe rifondowe
*  & 
* pårticipes erireces courts et longs :  & .
* betchetes (nén spotcheyès cognes) :  & ,  & 
* sacwants pronos :  &  (divant on viebe ki cmince pa ene voyale).
* fômes des mots ki cminçnut på betchfessî sch:  & ,  & 

## Egzimpes d' alofômes oblidjeyes
*  & ;  & .
*  & 
*  &  
* definixhant årtike ,  u 

Ene troke d' egzimpes, c' est les dvancetes ki pudnut on coron -r divant on prono (ou pacô èn ôte mot) d' on seu pî :
*  / 
*  / 
*  / 
*  / 
*  / 
*  / 

## 
*  Sicole so les alofômes avou R di sacwans dvancetes  

## Sourdant
Sint-Trond

**Sint-Trond** (e neyerlandès, *Sint-Truiden*, e francès *Saint-Trond*), c' est ene comene flaminde del province do Limbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 39.309 (2010)
* Sitindêye: 106,90 km²
* Dinsité: 368 djins/km²
* Arondixhmint: Hasse (*[[Hasselt]]*)
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Ban d' Sint-Trond: 
** Sint-Trond (veye) avou 
** Aalst
** Brustem
** Durasse (*[[Duras (Sint-Truiden)|Duras]]*)
** Engelmanshoven
** Gelinden
** Gorsem
** Groot-Gelmen
** Halmaal 
** Kerkom-dilé-Sint-Trond (*[[Kerkom-bij-Sint-Truiden]]*)
** Ordingen
** Runkelen
** Velm
** Wilderen
** Zepperen

## Istwere
Li påye di Sint-Trond fourit 

Sint-Trond, c' est l' plaece k' a vnou-st å monde li Redjint d' Beldjike, li Baron Barthélémy de Theux de Meylandt (Bietmé di Teu d' Meylande).
Oscar Pistorius

thumb|a Daegu (2011)
**Oscar Pistorius**, c' est on coreu a pî ki n' a pupont d' djambes. Èç-n ome la est Sud-afrikin. Il a vnou å monde a Pretoria li 22 d' nôvimbe 1986.

I court avou deus protezes di carbone fwaites esprès por lu.

Il a corou e spôrt po disfoircîs, mins a corou avou les valides a pårti di 2005 et disk' e 2012.

## Vicåreye
El pitit Oscar aveut a poenne onze moes cwand on lyi a côpé les deus djambes djusse padzo les djnos.

E 2004, i comince a fé del coûsse a pî adon k’ i s’ aveut cassé l’ djino å rugbi. Divant ça, il aveut minme cachî a fé del bocse.

Mins e 2013, i towe si mayon e leu måjhone, ey esse ametou å tribunå. Ey esse codåné a cénk ans d' prijhon.

## Pålmaresse
E moes d’  setimbe 2004, i wangne ene prumire medaye ås Djeus parolimpikes d’ Atene. 

L’ ome s’ a cwalifyî po les Mondiås 2011 a Daegu, el Corêye do Sud. Il a stî sôrti e dmey-finåle do 400 metes, mins a stî medayî po s’ pårticipåcion å 4 côps 400 metes.

## Sourdants
Djambe (discramiaedje)

''Asteme ! Djambe revoye a Djambe (veye) !
* Djambe (veye)
* Djambe (antomeye) : spepieuzmint : do djno al tchiveye, djins et biesses
** Djambe (mimbe) : dins l' lingaedje corant : mimbe dizotrin des djins, po les acleveus di tchvå : ene des cwate pates d' on tchvå.
* Djambe di marone
* Djambe d' air (årtchitecteure)
Djambe (mimbe)

Li **djambe**, dins l' lingaedje corant, c' est tot l' mimbe dizotrin d' ene djin, apus ki les oxheas do bassin. Ele comprind don eto li djambe antomike ki vout dire pus stroetmint li pårteye ki va do djno al tchiveye.

Ås tchvås, ene djambe, c' est ene pate, di dvant ou di drî.
Powinmes Martin Lejeune (live)

Les **powinmes Martin Lejeune**, c' est on live ki ramexhnêye tos les scrîts da Martin Lejeune. Si vraiy tite (e francès), c' est *Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune*.

Il a stî adjinçné pa Jules Feller ey a rexhou e 1923 amon Vaillant-Carmanne a Lidje.

C' est cåzu tos powinmes, mins gn a eto sacwants tchansons ey ene prôze ou deus.

## Corwaitaedje tecnike
### Accint
Mårtén l' Djonne note sipepieuzmint l' accint do payis d' Vervî. Çou ki rind målåjhey li rfondaedje di sacwantès rimes come drole (*drale*) / macrale; ome (*ame*) / blame.
 
### Motlî
Mårtén l' Djonne a on foirt ritche motlî, veyanmint ki, come bråmint des scrijheus, i saye di rmete dins ses bokets les beas mots pår walons k' i rascode dins ses rcweraedjes.
 
Come les scrijheus lidjwès del fén do 19inme sieke, Mårtén L' Djonne eploye voltî des noûmots, s' end a dandjî come sitoeler po ratourner li francès *parsemer*.

### Croejhete
Di ces trevéns la, gn aveut co nole soce di scrijheus k' aveut mostré les piceures do walon, et l' adire avou l' francès. Eto, on rtrouve dins M. Lejeune :
* li prono coplemint ki n' est nén metou dvant l' aidant viebe
:Dji so on cminçant ki *vout s' escoler* (po : ki **s' vout scoler**).
:po *vni m' assåder* (po **m' vini assåder**).
* uzaedje des aloyreces "di kî", "dont" rissintowe asteure come flotchrece
:pol ci *d' kî* dj' a fwait fruzi l' åme (po : pol ci **k' **dj' a fwait fruzi **si** åme).
:l' oujhea *dont* les gaméns ont avizé l' ni (po : l' oujhea **ki** les gaméns ont avizé **s' **ni).
* Acoird flotchrece ås atôtchîs del fråzlete aloyeye å no.
:Djinteye mågriyete ki **stoelez** (po : ki **stoele**).
* l' addjectif ki n' est nén todi dvant l' no (dabôrd k' i fåreut bén) 
:Ene rôze s' ovreut, tote frisse; endè fjha l' *nozêye boke* (po : **boke nozêye**)
:Dji vôreu so vosse *coirsulet rôze* (po : **rôze coirsulet**)
:Vos grands *ouys bleus* sol *pî blanc* ki vs lairîz stitchî (po : vos grands **bleus ouys** sol **blanc pî**).

### Djudjmint sol live
Tourner les pådjes do live, c’ est come fouyter les pådjes di nos alboms di fotos. Ou d’ passer so ene blanke toele nos hopeas d’ diyapos di nos superwites ki doirmèt påjhûlmint dvins leus classeurs.

Et totes les imådjes da Martin Lejeune sont claires et netes, bin cådrêyes, sins "*flou artistique*" ni "*solarisation*".

On pô sepia, tot l’ minme.

Dj’ inméve bén, mi, ene pitite schipete di tinzintins, divins mes fotos...
 
On comprind k’ Jules Feller åye potchî a djonds pîs so ene pareye ocåzion po mete e valeur ses fameusès rîles d’ ortografeye. Adon, a toirtchî ene preface di 58 pådjes, rén k’ ça. 

Djans ! Martin Lejeune esteut s’ cama. Mins acertiner k' il a-st apoirté 36.000 – awè, 36.000 – coreccions e live da Martin, est ç’ bén s’ kidure come on cama ?

Ni sereut ç’ nén on pô beacôp po s’ mete lu-minme e valeur avou l’ ovraedje di s’ cama ? 

Adon k’ i nos djåze des rbouteus, des rcroeyous macreas, di Pire Andrî et d’ Belem, on n’ trouve nou scrijhaedje so Chapuis! Nén on mot ! (François Nyns)
Jef Ulburghs

**Jef Ulburghs** a skepyî li 9 di djun 1922 ey a morou li 31 d' awousse 2010. C' esteut on priyesse ovrî, k' a dmoré ene cwinzinne d' anêyes a Gråce-Bierleu.

## Cårire politike
Il a divnou eto politikî dins les anêyes 1980 et 1990. Conseyî cominå socialisse e 1982, pu deputé uropeyin e 1984. Come les Ecolos, i serè senateur di 1991 & 1995.

## Alére
C' è-st-ine saquî, m' vî copleû Djèf (François Nyns).

## Sourdants
Priba 2000

Priba 2000, c' est ene binde di rok-di-fiesse. Ses mimbes vegnnut do costé di Tchålerwè. I tchantnut è francès, mins avou des bokets e walon. Leu muzike va do rok å hardrok.
Djino

Li **djno** (el **djino**), c' est ene djonteure metowe inte li coxhe eyet l' djambe (stroet definixha), ou, dit ôtrumint, metowe å mitan del djambe.

*Li djno des tchvås (et des ôtes [[cwate-pates]]), ci n' est nén l' minme djonteure !*'

### Antomeye do djno

Gn a cwate oxheas po fé l’ acopleure :
* li dzo di l’ oxhea del coxhe (femur), ki s’ pårtaedje e deus bokets, a môde di deus dmeys cilindes.
* li dzeu des oxheas del djambe ki fwaiynut on platea
** li mustea u schinon del djambe (tibia)
** l' aweye del u fén oxh del djambe (peroné)
* sol divant d' l' acopleure, gn a èn oxhea a pårt, li rôlete do djno ou djouwete ki tént après l’ femur pa troes nierons. C’ est on ptit macasse oxhea, sins miyôle.

Po racopler les oxheas (onk k’ est plat et l’ ôte k’ est rond), gn a deus deus ptits cossinets d' tinroxh, les menisses, ki tnèt eshonne pa deus tindons, lomés les croejhîs loymints.

Come cåzu totes les djonteures do coir, li djno est ecråxhî pa d’ l’ ôle di djonteure ou sinoveye. Cisse-ciale sûne di fenès peas ki tapissèt li dbout des oxheas, lomêyes mimbranes al sinoveye.

## Maladeyes do djno
* Toirtchaedje do djno (di s’ awè trebouxhî ou epîté)
* Agritchmint del djouwete (on nel sait pus ployî) (kinoxhou eto ås tchvås et ås vatches)
* Schipaedje do menisse (sovint pa scotaedje des croejhîs loymints  (corant ås fotbalisses).
* coixheure do djno (toumaedje a ski)
* roumatisses (artrôze) do djno (pus sovint les comeres ki les omes)

## Djimnastike do djno
* fé des ronds avou ses deus djnos, d’ astampé, tos les djoûs å matén
* aler a biciclete ou pedaler so des ptitès djéndjoles esprès.
Lurson

thumb|on lurson
Li **lurson** (on dit eto : **nierson**, **urson**), c' est ene pitite biesse ås tetes avou des picas (des picants, des stitchas, des stitchants, des pondants) ki lyi rascovrèt tot l' coir, apus ki l' tiesse.

On ndè trouve sovint so les voyes, et s' fé spotchîs pa les otos.

 «*[[Erinaceus europaeus]]*»

 ursonidîs

Mins gn a eto des ôtes sôres d' ursons.

## Spårdaedje
thumb|Mape di dispårdaedje daegnrece
L' irson d' Urope dimeure dins les payis d' Urope coûtchantrece, avou les iyes, disk' ås Payis Bales.

## Li lurson come amagnî
Il est bon a magnî; on l' out griyî so on braijhisse, après aveur rascovri ses picas avou di l' årzeye. Al fén, on broye li foite tere avou on mårtea, et les dierins picas vnèt avou.
On lzès pout ossu :
* schôder (trimper dins del bolante aiwe).
* griyî so do strin (mins adon, li coyene est mo deure.
* gonfler l' biesse dizo s' pea, et fé potchî les picas evoye.

## Li lurson so les voyes

Il est sovint spotchî des otos.

## Li lurson dins les fåves
Ezès fåves do vî vî tins, li lurson riprezinte sovint ene pitite biesse foirt sûteye, ene miete toursiveuse, capåbe di djonde les pus grosses.

On a fwait ene forveyowe biesse do lurson et del linete : li lursete.

## Ôtès doûcès creyances
On creyeut k' les vatches atrapént del mamite cwand elle estént tetêyes d' on lurson u d' ene coloûte

## Sourdants
Djivêye des Rwès d' Djeruzalem

* Godfrwè d' Bouyon (ricnoxhou come rwè, mins ki n' si vola fé lomer ki "waerantixheu do Sint Sepule" (18 di djulete 1100)
* Bådwin I d' Djeruzalem (1100–1118)
* Bådwin II d' Djeruzalem (1118–1131)
* Melisinde di Djeruzalem (1131-1153) et Foulke di Djeruzalem (1131–1143)
* Melisinde di Djeruzalem (1131-1153) et Bådwin III d' Djeruzalem (1143–1162)
* Amåri I d' Djeruzalem (1162–1174)
* Bådwin IV di Djeruzalem (1174–1185) k' esteut malåde del lepe.
* Bådwin V di Djeruzalem (1183–1186), divnou rwè a l' ådje di 9 ans.
* Sibile di Djeruzalem (1186–1190) et Gui d' Luzignan (1186–1190): i dvront cwiter Djeruzalem e 1187
* Rwès et royinnes nén ringnants (Djeruzalem est tnou pås Arabes) :
** Zabele I di Djeruzalem (1190-1205) et Conråde I d' Djeruzalem (1190–1192)
** Zabele I di Djeruzalem (1190-1205) et Hinri I d' Djeruzalem (1192–1197)
** Zabele I di Djeruzalem (1190-1205) et Amåri II d' Djeruzalem (1198–1205)
** Maria d' Monfera (1205–1212) et Djan I d' Djeruzalem (1210–1212)
** Zabele II d' Djeruzalem ou Yolande (1212–1228) ki va maryî Fredrik II do Sint Impire, k' interrè a Djeruzalem e 1229, et serè redjant po s' fi (ki shût) disk' a 1943.
** Conråde II d' Djeruzalem (1228–1254), li dierin rwè a aveur yeu des sudjets so plaece, disk' e 1244.

Adonpwis, li tite a co stî reclamé pa les dischindants, disk' å djoû d' ouy.
Irsonidîs

Les **irsonidîs**, c' est l' famile des lursons.

E sincieus latén : *[[Erinaceidae]]*

## Sacwants mimbes
* lurson d' Urope
Fobeye

Ene **fobeye**, c' est ene hisse (grande peu) d' ene sitouwåcion ou d' ene sacwè ki n' est nén riskeuse po les ôtès djins.

## Vey ossu
Angoxhe
Clavea (maladeye des bedots)

[thumb|Noerès plokes cåzêyes pa èn [eplocta nén assez mwaistri]]
thumb|Damaedjes å cmince: rodjeurs a l' axhele
Li **clavea** u **noerès plokes ås bedots** ou co **volantès plokes ås motons**), c' est ene maladeye des bedots ki s' prind foirt åjheymint.

C' est l' pus griyeuse di totes les maladeyes ås pocvirûsses.

*Les noerès plokes ni sont nén les [[prindåves bocrês]], ene maladeye bråmint pus doûce.*

## Cåze
Elle est cåzêye pa on pocvirûsse, come les noerès plokes ås djins et a des ôtès sôres di biesses.

## Minêyolodjeye
### Sipårdaedje
Li maladeye n' egzistêye pus el Walonreye, mins î a egzisté dinltins. 

Elle est foirt corant e l' Afrike bijhrece.

### Acsûjhaedje
Dins les payis la ki l' maladeye est inzotike u la k' on eploctêye a tinzayeure (tos ls ans, tos les deus u troes ans), gn a k' les pus djonnes bedots ki seront acsûts.

Li rascråwance est assez foite; li morance pout aler disca 10 åcint des biesses. Li touwance pout aler disca 50 åcint des malådes.

## Aparexhance clinike
Li måladeye va dner des plokes sol tiesse u dzo l' cawe l' cawe ås berbis. Eto ås axheles des bedots. C' est totès plaeces la ki l' pea est fene, sins linne.

Come totes les maladeyes plocreces, on årè po cmincî ene rodjeur, pu ene pitite bouyete, pu on ptit clå ki va souwer po dner ene pitite crape ki va tchaire sins leyî d' traece. 


Noerès plokes agnea minton.jpg|plokes sol minton d' èn agnea
Noerès plokes berbis axhele1.jpg|Plokes a l' axhele
Noerès plokes berbis cawe.jpg|Plokes dizo l' cawe
Noerès pokes agnea cawe.jpg|Plokes dizo l' cawe (agnea)


## Espaitchance
L' eploctaedje des berbis et des bedots si fwait tos ls ans, u tos les deus troes ans dins les payis l' ki l' må est inzotike.


Berbis eploctaedje axhele.jpg|eploctaedje a l' axhele
Botayes eplocta clavea bedots.jpg|botayes avou l' eplocta (setch) et l' aiwe pol dismantchî (pus grandes)


## 
Dermatôze matneuse (maladeye des bovrins cåzêye pa on virûsse près-parint do ci do clavea)

## Sourdants
Ridjhaedje d' ene fråze d' oteur

**Ridire ene fråze d' oteur** (on dit eto: «mete ene **[[citåcion]]**»), c' est cwand on scrijheu va rmete, dins on tecse da sinne, ene fråze d' èn ôte oteur, tot bén marcant da kî k' c' est.

Dins les tecses walons, les ridjhaedjes di fråzes vegnnut cobén di des scrijheus e francès.

## Egzimpes des ridjhaedjes di fråzes d' oteurs dins des tecses e walon
Eugène Gillain eployive voltî cisse piceure la dins ses scrîts. Mins i n' citéve nén todi li no do scrijheu.

:::**Li cokmwår
::''<small>Abeye li cocmwår å 
::''Po fé do bon cafè.</small>''
:''Oyi, mins po fé do bon cafè, i fåt ôte tchôze ki l' cocmwår: sins l' molén et sins l' rampono, pont d' bon cafè a-z awè. Et ça m' fwait sondjî al [[fåve da Lafontinne]] "''Les membres et l' estomac''"''.

:::**Li veye do monde
::On entre on crie
::Et c'est la vie.
::On crie on sort
::Et c'est la mort.
:*C' est ene sacwè d' drole, tolminme, li veye do monde. On creye e-z intrant; on creye e sôrtixhant. Mins etur les deus criyaedjes, etur li lever do ridea et l' fén do dierin ake, come i s' fåt cotaper !*