open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cawete -et

Li **cawete -et**, c' est ene raptitixhante cawete, sovint vraiye sinonime del cawete -ot.

Si femrin, c' est l' cawete -ete.

Li cawete -et provént del cawete latene -ittu, k' a dné l' minme cawete e francès.

## Parintaedje
Li cawete -et pout dner des viebes avou l' cawete -ter.

*  => 
*  => 

## Rapoirt indirek inte li bodje et l' mot
Come les ôtes raptitixhantès cawetes, li mot n' est padecô nén on raptitixha do bodje. Gn a, inte les deus, ene sacwè ki n' et nén dit.
*  : ci n' est nén ene pitite fonne, mins ene grosse wesse ki pike les tchvås come ene pitite fotche bén awiyante. 
*  : pitit pwin ki n' valeut k' ene "pitite" pistole.
*  : oujhea ki magne voltî des ptitès grinnes di lén.  

## Parintaedje
### Sipotchaedje del voyale
Li parintêye del cawete -et (et del cawete -ete) si fwait å pus sovint avou spotchaedje del voyale.
*  => 
*  => 
### Radjoutaedje di cawetes
Dins sacwants cas especiås, on radjoute li deujhinme cawete
*  =>  (po permete li prononçaedje /sk/)

## 
(sol Wiccionaire)
*  
* 

## Sourdants & pî-notes
Erûle tere

vignette|350px|Les erûlès teres e porcintaedje del sitindowe di tchaeke payis
Ene **erûle tere**, c' est ene tere ki pout esse tcherwêye (å cimnce, d' ene eraire, did la, ès no).

Li stindowe des erulès teres comprind :
* les teres ki sont tcherwêyes podbon (couteures)
* les djouxhires
* les cortis

Sacwantès teres polnut divni erûles pal voye do sårtaedje u do spiraedje. Gn a yeu eto sacwantès erûles teres k' ont stî rwangneye sol Mer (poldesses holandès).

Li stindowe des erûlès teres sol Daegne, c' est çoula ki decidrè, al fén des féns, li nombe di djins k' i pout aveur so tere.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "erûle", alez s' vey e [[:Wikt:erûle|splitchant motî]].*

## Sitindowe des erûlès teres sol Daegn
Li Daegne etire conte 148 miyons d' km² d' teres. Ladvins, end a ki **31 miyons** ki sont erûles. Ça fwait a pô près 21 åcint.

Tos ls ans, i s' piede 100.000 km² d' erûlès teres, a cåze di :
* li crexhance des veyes.
* li dezertifiaedje.
* li fjhaedje di voyes et otovoyes, d' areyopoirts, di båzes militaires, evnd.
Daegne

frameless|left|upright=0.5
Li **Daegne** (essegne: 16px|🜨; on dit eto li **Tere** (u **planete Tere'', li **Monde** et, imådjreçmint, li **Bleuwe Bole*'), c' est ene [[planete (astronomeye)|planete]] do [[sistinme solrece]].

== Discrijhaedje ==
Ene grande pårt del Daegne est rascovrowe d' [[oceyan]]s et d' [[mer]]s.

So les teres, gn a 21 % ki sont [[erûle tere|erûles]]. Li restant, c' est des [[montinne]]s, des [[dezert]]s, des [[grand bwès|grands bwès]] et des teres des foû froeds payis. Gn a eto les stindowes ocupêyes pa les [[veye]]s et les viyaedjes.

<gallery>
The Earth seen from Apollo 17.jpg|Nosse Bleuwe Bole, saetcheye e portrait del fuzêye Apollo 17
NASA-Apollo8-Dec24-Earthrise.jpg
</gallery>

== Rilomêyès ahesses ==
Dispu les [[anêyes 2000]], li Daegne est rascovrowe del [[Daegntoele]].

== Costés del Daegne ==
On rtrouve si voye sol Daegne tot siervant des [[ponts cardinås]] lomés eto [[costés del Daegne]].

== Peuplåcion ==
 [[Peuplåcion del Daegne]]

== Dins les belès-letes e walon ==
Dins l' [[roman]] da [[Saint-Exupéry]] «[[Li Ptit Prince]]», li Ptit Prince k' on dit, vola voyaedjî dins les planetes. Cwand il ava vizité shijh [[asteroyide]]s, i shuva l' consey do [[djeyografe]] k' il aveut trové sol shijhinme:
:*- A voste idêye, dimanda-t i, cwè çki dji dvreu aler vey ?
:*- Li planete Tere, responda-t i l’ djeyografe. Elle a ene boune rilomêye.

Adon, li Tere est prezintêye insi:
:*Li Tere n’ est nén ene sakêye bole come totes les ôtes ! I gn a drola cint et onze rwès (sins rovyî, come di djusse, les rwès negues), set meyes djeyografes, nouv cint meyes traeyincieus, set miyons et dmey di sôlêyes, troes cint onze miyons di grandiveus, çou ki fwait a pô près deus miyårds di grandès djins.

Sorlon li minme Pitit Prince, si on lzès rashonnreut tote li peuplåcion del Daegne, onk astok di l' ôte come dins on metingue, on les pôreut fé tni so èn iyea do Påjhûle Oceyan.

## Hårdêyes divintrinnes
* Istwere del Daegne : Trevéns djeyolodjikes
* 
* 
** Drapeas del Daegne
*
Jean Mergeai

**Jean Mergeai** a skepyî li 24 di djanvî 1927 a Mårtinsåt (Etale) ey a morou li 30 octôbe 2006. 

C' esteut on scrijheu redjonalisse e francès. Il a toirtchî ene ûtinne di romans, tertos ki s' pasnut so l' Årdene ubén l' Gåme. Li prumî : "*Du temps de ma maison*" (1966) li dierin : "*Le dernier des Landain*" (1994), saetchî a 6000 egzimplaires (çou k' est bråmint po on scrijheu coinrecî.

Il a eto scrît 3 pîces di teyåte e gåmès :
* On mariaedje bén preparé (*In mariaedje bin prèparé*) (1978) 
* El kepi et l' coulote (*El kèpi et la culotte*) (diviè 1982) 
* Des ambårs al noice (*Dès ambards a la noce*) (diviè 1982).

Il fourit onk des askepieus do GADL.

Di s' mestî, il esteut djudje a Årlon.
Cocorico (gazete)

thumb|prumî limero (ivier 2006-2007)
**Cocorico**, c' est ene gazete e walon, eplaideye di l' UCW, ki s' prumî limero a rexhou e l' ivier 2006-2007.

I replaece Walo+ gazète k' aveut djoké e 2005.

C' est ene bele pitite rivuwe, di cogne A4, avou des fotos e coleurs

Li rapoirt tecses e walon / tecses e francès do limero 1, c' est a pô près mitan mitan. Ca on-z aveut sovint rprotchî a "Walo+ gazete" di esse trop "francès-cåzante".

Dins les sineus d' papî do l° 1, n a des rlomés waloneus come Raymond Dambly, Châle Massaux, Joseph Bodson eyet Léon Demarche.

Gn a pont d' belès letes ådvins, fok del prôze nén racontrece :
* des noveles des federåcions provinciåles
* on corwaitaedje di des noveas lives e walon (J. Bodson)
* li prezintaedje d' èn oujhea d' Walonreye (L. Demarche)

"Cocorico" vude a 4500 egzimplaires.

## 
* Tos les limeros del gazete e PDF
Binde d' imådjes

[thumb|Binde d' imådje atuzlêye e walon, "[on cokea å solea (binde d' imådjes)|on cokea å solea " da J. Goffart et Jean Raes]]
[thumb|Binde d' imådjes di [Rabulèts]]
Ene **binde d' imådjes** (des côps dizo racourtixha **B.I.**) k' on dit eto : ene **binde dessinêye** et, pus coûtmint, ene **bédé** u **BD**), c' est on live avou totes des imådjes metowes ene padrî l' ôte, et on tecse dissu, po raconter ene istwere.

## Mwaissès piceures
Gn a des tecses ki c' est come li cåzaedje d' on raconteu. Adon, i sont metous en on rectingue å dzeu.

Les ôtes tecses, k' end a bråmint dpus, c' est les cåzaedjes des personaedjes. Ces tecses la sont metous dins des bouyotes.

Gn a eto les mots-bruts ki sont dessinés dins l' imådje.

Les desséns des bindes d' imådjes sont fwaites pa on dessineu. Les tecses pa on scrijheu d' bédé.

Å pus sovint, tos les tecses (såf les mots-bruts) sont scrîts al mwin, d' on letreu.

L' eplaideu d' bindes d' imådjes si lome on binddimådjî. Tos les cis k' ovrèt u ki vindèt des bindes d' imådjes sont cobén spotés les **Spiroutîs**.

Les bindes d' imådjes si passèt sovint dins des forveyous payis. Les personaedjes sont kécfeye lomés avou des raptitixhants nos d' djins.

Les bindes d' imådjes sont diferinnes des lives d' imådjes la k' i gn a k' ene grande imådje so tchaeke pådje, et on tecse ki s' shût.

Les bindes d' imådjes polèt divni des fimes d' imådjes.

Les bindes d' imådjes fwaites u ratournêyes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.

## Sacwants rlomêyès bindes d' imådjes
[thumb|300px|Egzimpe d' imådje di BD ("[Machiavelisse" da José Schoovaerts, divins Li Rantoele ivier 2007-2008)]]
### askepieyes el Walonreye
* Natacha
* Spirou
* Tif et Tondu
* les bleus sårots
* La Tchalette
* Li vî Bleu

### askepieyes ôte pårt el Beldjike
* Aria
* Bessy 
* Bob et Bobete
* Jommeke
* Tintin

### askepieyes ôte pårt sol Daegne
* Popeye
* Mickey et Dôna l' canî

## Sacwants rlomé spiroutîs
* André Franquin
* Albert Goscinny
* Jigé
* Hergé
* Willy Lambillotte
* Jean-Claude Servais
* Maurice Tillieux
* René Uderzo
* François Walthéry

## Sacwants rlomé binddimådjîs
* li måjhon Dupuis a Mårcinele

## Do walon muchyî dins les bindes d' imådje e francès
C' est sovint dins l' boke des djins ki cåzèt on lingaedje etrindjir.
* Dins "François Walthéry" "*Natacha, hôtesse de l'air*".

* La patrouille des Castors
* 
* Dins Tintin (*Le sceptre d' Ottokar*), el Sildayeye, li manoye, c' est des "*kôr*" (cwår).

## Hårdêye difoûtrinne
* Les cint-z ans del binde dessinêye (Pire Otdjåke)

## Sourdant
Mot-brut

On **mot-brut**, c' est on mot ki rprezinte on metou bruts.

## Eployaedje
Li mot-brut est sovint metou tot seu, al tiesse del fråze:
:Bardaf ! Li tcherete esteut l' cou å hôt.

Mins i pout vni eto dins l' fråze, a môde d' adviebe ou d' addjectif.
:I n' fåt nén todi bôrer rouf-rouf come ça.

## Egzimpes e walon
*  : l' ouxh, li tchofe *clape* (po les inglès c' est **')
*  : cwand ça va rade. L' oto po daler **'
*  : cwand ene sacwè, ene sakî vole a tere, dissu s' panse.
*  : brut des gotes di plouve (po les flaminds c' est **)

## Mots k' ont sourdou des mots-bruts
GRÈTE : l' sori *grète* dissu l' plantchî

FLAP : l' mouxhon *flape* kand i vole

SKRÈPE : on *skrèpe* lès cwades d' on *skèpe-boyas*, l' viyolon

SPROTCHE : ène meûre peûre tchèyant à têre *sprotche*

SKÈTE : ddzo l' pîs l' mwate coche *skète* (è françès c' èst* crac*)

PÈTE : on fèl côp d' pougne di pus èt l' boûrsia *pète*
 
HAGNE : l' tchén atrape vosse cou

MAWE-MAWE : l' tchén n' a nén lachî vosse cou

STRONNE : on trop gros bokèt d' amougnî vos vos faît ècruker

 : acoplaedje muchî ddins les fours, dizo les lénçoûs; no di sacwants oujheas

## 
*
Sicrijheu redjonalisse

On **scrijheu redjonalisse**, c' est on scrijheu d' romans ki plaece ses personaedjes dins on metou payis, sovint on viyaedje. Et ndè profiter po djåzer del vicåreye dins les campagnes, foirt diferinne do vicaedje estandård k' on trouve dins les ôtes romans, ki s' pasnut å pus sovint dins l' monde des veyes.

## Sacwants egzimpes
Les scrijheus redjonalisses polnut scrire dins on lingaedje dilérin (come Mistral u Ignazio Buttitta). Mins i polnut eto, po-z esse kinoxhous et vindous, scrire dins on lingaedje oficir (Jean Gionno, Jean Mergeai).

## Sicrijheus redjonalisses e walon
E walon, bråmint des scrijheus d' romans sont des redjonalisses, veyanmint k' li sinne si passe dins on metou viyaedje. A Nåwinne po Joseph Calozet, a Dorene po Auguste Laloux, dins l' Condroz po Jean-Pierre Dumont, dins l' payis d' Tchålerwè po Henri Van Cutsem. 

Portant, dins le anêyes 2000, les noveas romans e walon ni sont pus si telmint aloyîs a on metou viyaedje et s' pôrént passer e mwintès plaeces el Walonreye (Lucyin Somme, Emile Gilliard). Sacwants scrijheus plaeçnut minme leus eros dins des forveyous viyaedjes (Lorint Hendschel, Chantal Denis, Lucyin Mahin).

## Fôres å lives redjonalisses

Sacwantès fôres ås lives del Walonreye (come li cene d' octôbe a Rdû) sont-st ecorinnêyes so des scrijheus redjonalisses.
Ignazio Buttitta

thumb|150px|Ignazio Buttitta
**Ignazio Buttitta**, c' est on scrijheu redjonalisse sicilyin.

Il a skepyî li 19 di setimbe 1899 ey a morou li 5 d' avri 1997.

I scrijheut e sicilyin, dins ene rfondowe ortografeye di ç' lingaedje dilérin la.

Il a toirtchî on bea powinme so l' rascråwe do Bwès do Cazî, "*Lu trenu di lu suli*", ratourné e walon do Coûtchant pa Jean-Luc Fauconnier e 1996, pu redjårbé e rfondou walon pa Lucyin Mahin.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ratournaedje e rfondou walon do "Trin do solea"
Adolphe Quételet

thumb|right|Adolphe Quételet
**Lambert ''Adolphe'' Jacques Quételet** a skepyî a Gant li 22 d' fevrî 1796 (å cminçmint do Redjime francès) ey a morou a Brussele li 17 di fevrî 1874. 

C' esteut èn astronome et on matematikî, sovint lomé li pere des statistikes modienes.

Jean-Charles Houzeau de Lehaie a bouté avou lu cwand il esteut djonne, a l' Observatwere d' Uke.
Codjowaedje trinner

Li **codjowaedje di trinner**, c'est on codjowaedje, pår erîlé, del prumire troke di viebes e walon (codjowaedje bouter).

On ndè fwait on hagnon a pårt, foice ki dins des codjowas k' i gn a, i va mostrer on shuvion ortografike di troes N onk dirî l' ôte.

E sistinme Feller, ci shuvion la pôreut esse sicrît ***in.n'n*** et a môde des Relîs Namurwès, avou on halcrosse E, ***in.nen***

* Fôme namurwesse des rwaitants di l' indicatif prezintrece :
:i tr**innn**ut (i tr***in.n'n***ut)

* Fôme namurwesse des rwaitants do suddjonctif prezintrece :
:i n' fåt nén k' i tr**innn**uxhe (i tr***in.n'n'''uche'')

Èn ôte shuvion ene miete råle, c' est NNR ki, e sistinme Feller, est scrît ***in.n'r**''

* Totes les [[djin (codjowaedje)|djins]] di l' [[Indicatif futurrece]]
:dji n' tri**nnr**è nén (dji n' tr**in.n'r**è nén)

* Totes les djins di l' [[Indicatif futurrece]]
:i fåreut nén k' i tr**innr**ént (i fåreut nén k' i tr**in.n'r'''ént 

## Sacwants sfwaits viebes
* arinner
* poenner
* shonner, rishonner, rashonner, dishonner, ashonner
* sonner forsonner
* stronner
* trinner, etrinner
* tronner

## Viebes k' î rshonnnut
* inmer (il inmnut bén; dj' inmreu co bén)

## Hårdêye difoûtrinne
* Tåve do codjowaedje di "trinner"
Live d' imådjes

[thumb|250px|"Noersipene", on live d' imådje e walon eplaidî sol [gazete éndjolike Rabulets]]

On **live d' imådjes**, c' est on live avou ene grande imådje so ene pådje, et on tecse e rapoirt avou so l' ôte.

*Les lives d' imådjes e walon sont metous so [[live d' imådjes e walon|ene pådje tote seule]].*

## Mwaissès racsegnes
Li tecse pout ossu esse metou ådzeu, ådzo u dilé l' imådje.

Sovint, i sont fwaits po ls efants. Mins end a eto po les grandès djins.

Li live d' imådjes est diferin del binde d' imådjes, la k' n a mwintès imådjes sol minme pådjes, avou so tchaeke, on tecse et des bouyotes.

## Rilomés lives d' imådjes
* Martine
* Li vicåreye di Simon et Linåd
* Li fåve di Piron Robete
* Les lives del coleccion Les bablutes

## Lére eto
* StoryWeaver
Tchapea-d'-djindåre (discramiaedje)

Li **tchapea-d'-djindåre**, c' est l' no di deus sacwès :
* C' est l' no d' on magnåve tchampion.
* C' est l' no d' ene plante k' on lome eto : cou-d'-tchåsse-d'-Almand.
Djindåmreye

Li **djindåmreye**, c' est ene institucion k' est tcherdjeye di fé respecter li lwè avå les voyes. Elle n' a l' droet d' aduzer ki les civils.

Les **djindåres** sont sovint des omes, mins asteure, gn a eto des **femes-djindåres**.

El Beldjike, li djindåmreye a-st ataké tins do Redjime francès. Dins les ôtes payis eto, c' est l' sistinme francès k' a stî copyî, avou cåzu l' minme no pattavå.

Po controler les militaires avå les voyes, gn a l' police militaire (les èmpîs).
vignette|Astantche di djindårmes dins l' Bèldjike èviè 1960
Tcherowe

thumb|Pitite tcherowe (sins rowe)
thumb|Pitite tcherowe (al rowe et al dobe cawe)
thumb|dobe brabant
Ene **tcherowe**, c' est ene usteye di cinsî, po tcherwer les tchamps.

Al diferince di l' eraire, li tcherowe ritoûne li tere, et nén fok schaver dvins. S' i gn a do waezon, i s' ritrouve les raecinêyes e l' air, et les yebes ricatcheyes. 

Li tcherowe est saetcheye d' on tchvå, purade ki d' on boû, come l' eraire.

## Istwere
Les prumirès tcherowes estént montêyes come des eraires, mins avou des novelès pîces k' i s' ont vnou emantchî. Mins, bén sovint on ls a co lomé "eraires". Come elle est mostrêye a Tchonveye e 1960, les pîces di l' eraire estént : 
* li  u bwès : c' est l' londjron d' wès ki totes les ôtès pîces sont-st après. 
* li  : c' est l' montant d' bwès, metou padrî, et ki tént l' pî et l' håye; å dzeu, gn a ene  po tni l' eraire cwand on tcherwêye.
* li  : li mwaisse pîce del tcherowe, ki va fougnî l' pus fond dins tere.
* li  u  u  : si ovraedje, c' est d' peler l' tere, on doet spès, po rtourner les crouwôs.
* li  
* li  
* li  u 
Totes ces pîces la sont metowes sol schî, et maintnowes avou des brides.

Po èn ôte modele, vos ploz eto aler vey so Motî d' Bastogne.

Cwand ces tcherowes la avént ene håye di bwès, on lzès loméve co todi des eraires. Mins cwand elle ont yeu stî avou totès pîces di fier, on ls a lomé des  (do no del måjhon k' els aveut standårdijhî). Mins les marixhås dins les viyaedjes endè fabriként eto.

Diviè 1930, el Walonreye, on-z a veyou ariver les dobes brabants, ki tos les cinsîs ont-st atchté. I s' siervént co des simpès tcherowes, djusse po-z aroyî (disk' e 1950). Mins les pus gros dobes brabants, i faleut bén deus tchvås po-z ovrer avou. Les ptits cinsîs divént fé ene  po les mårsaedjes.

Mins, adon, les tracteurs ont-st arivé on pô pattavå (anêyes 1950 e l' Hesbaye, 1960 e Condroz, 1970 e l' Årdene. On-z a radapté les tcherowes po ls emantchî so les rlevaedjes des tracteurs. On-z a minme fabriké des tcherowes especiåles po les tracteurs sins rlevaedje (del marke *Brenning*).

Mins adon, gn a yeu ene cåkêyes di markes k' ont-st arivé. Les marixhås n' ont pus seu shuve, ey il ont divnou marchands d' machines di cinse.

Diviè les anêyes 1980, gn a yeu des tcherowes bisoks (avou deus schîs), pu des trisoks (troes schîs) pu des cwadrisoks (cwate). Pu des multisoks. E minme tins, on veya ponde les tcherowes ås disses.

## Sacwantès markes di tcherowes
* Brabant (divnowe on cmon no)
* Brenning (po les prumîs tracteurs)
* Mélotte, Drago, Hert, Huard, Baecke, International, De Greef, Sténo, Demblon, Dethy, Viaud, Lemken (tcherowes po-z aler so les rlevaedjes).

## 
Tecse so l' diferince inte li simpe tcherowe et l' dobe brabant

## Sourdants
Operå

Ene **operå** (u èn **operå**), c' est ene pîce di teyåte ki les tecses sont tchantés, sovint avou èn orkesse padrî.

Les pus rlomêyès operås estént djouwêyes e-n itålyin, k' on vleut k' i gn åye ki cisse langue la ki convnaxhe po ça. Li mitan di totes les operås sont scrîtes dins ç' lingaedje la.

E 18inme et 19inme siekes, tos les grands muzicyins classikes ont scrîts eto des operås.

*Ene pitite operå si lome ene [[operete]].*

## L' operå walon
E walon, l' operå fourit ene des prumirès ouves literaires k' ont-st enondé li linwe-ehåyaedje. Dj' ô bén ki les 4 operås do "teyåte lidjwès" da Simon de Harlez et ses soçons fourît radmint loukeyes come on patrimoenne nåcionå el Principåté d' Lidje. On lzès djouwéve a tot côp bon cwand gn è vneut on tchîf d' estat e vizite oficire, do tins do Vî Redjime.

C' est eto li replaidaedje di ces operås la pa François Bailleux e 1854 ki va escourci li mouvmint di disfindaedje do walon, eyet li skepiaedje del SLLW e 1856.

Gn ourit des scrijheus d' operås e walon disk' å 20inme sieke, come Djôzef Dwizink.

## Sacwantès rlomêyès operås
### e walon
* les 4 operås do "teyåte lidjwès"
* li Målignant (François Matthieu Henault, diviè 1790)
* Cuzén Bebert (Joseph Duysenx)
* Piére li Houyeu (Eugène Ysaÿe, 1931)
* Li flûte andoûleuse (Mozart, 1791; modêye e walon pa Emile-Henri Genon, 2008).

### e ds ôtes lingaedjes
* Li Moyale di Portici, l' operå k' a-st enondé do bardouxha a Brussele, ki mina al revolucion bedje
* Faust, sudjet d' on rlomé sketch da Bob Dechamps.

## Sacwants rlomés scrijheus d' operås
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Gioacchino Rossini
* Giuseppe Verdi
* Richard Wagner
Teyåte

Li **teyåte**, c' est on djeu d' personaedjes ki djhèt l' tecse d' ene pîce di teyåte, å pus sovint dins ene såle di teyåte.

*Li teyåte e [[walon]] est studyî so [[teyåte e walon|ene pådje tote seule]].*

## Motlî
Sol sinne, on-z a stampé des **decôrs**.

Les cenes et les cis ki djouwnut des roles sont lomés les **[[acteur di teyåte|acteurs]]** u les **[[comedyin]]s**. On dit eto, tot biesmint, les **[[djouweus d' role]]** ou **[[djouweus d' teyåte]]**). 

Cwand ces acteurs la djouwnut todi eshonne, i s' assoçnèt voltî et monter ene dramatike. Po s' end ocuper, on lome on **redjixheu**.

Li mouvmint des acteurs sol sinne est acvierné på mwaisse del djowe (eto: l' essinneu, li meteu el sinne.

Li prumî côp k' on djowe ene pîce ki vént d' esse sicrîte, ça s' lome li **creyåcion**.

Gn a eto des ôtès ovraedjes po-z adiercî ene pîce di teyåte : les repetaedjes, li shoflaedje (ovraedje do shofleu u del shofleuse]], les fjhaedjes di bruts et l' metaedje des loumires (li bouye des loumiraedjisses).

Onk (ene) ki scrît des pîces, k' elzès djowe, ki fwait do (del) mwaisse del djowe et do redjixheu (del redjixheuse), on l' lome voltî on **[[teyåtreu]]** (ene **teyåtreuse**)

Ene sôre especiåle di teyåte, c' est l' teyåte di marionetes.

Do teyåte ki s' fwait pol radio si lome ene pîce radiofonike. Pol tévé : on tévéfime.
Vådcêye

**Vådcêye** (*Vaudcêye*) u **Vôdcêye** (*Vôt’sêye*, F. *Vodecée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.

thumb|eglijhe 

* Limeros del posse :
** asteure : **5600 **
** davance : **6343**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 40**
* Arondixhmint : Flipveye

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Vådcêye
* A vey avou des aiwes :
** Bergnonri
* A vey avou les tienes et les vås :
** Å Grand Fond
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Å Molinea (*au Mouligna*)
* Les voyes et les rowes.
** Al Croejhete (al *Crojète*)
* A vey avou l' istwere.
** Å Djubet (*au Djibet*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** A Mouscu.
Rabulets

Cwè vloz ?
* Li rvuwe éndjolike "*[[Rabulets (gazete)|Rabulets]]*" ?
* Des racsegnes so les raboulets come amagnîs des biesses et des djins ?
* Li mot "*[[:Wikt:raboulets|rabulets]]*" e splitchant motî ?
Maladeye des sotès vatches

Li **maladeye des sotès vatches**, c' est ene maladeye do cervea et del miyôle des vatches, lomêye sincieuzmint, **Ecefalopateye Spondjixheuse Bovrinne**, e francès **E.S.B.**

Li maladeye des sotès vatches si pout prinde ås djins ki magnèt del dispouye des rascråwêyès biesses.

## Hårdêye difoûtrinne
* On scrijhaedje sol maladeye des sotès vatches so l' Aberteke
Montgneye

* Montgneye-dilé-Linse
* Montgneye-Sint-Cristofe
* Montgneye-dilé-Lidje
* Montgneye-so-Rok
* Montgneye-so-Sambe
* Montgneye-Tiyoû (rebanêye comene)
* Montgneye-Tiyoû (viyaedje)

E l' esplicant motî : Montgneye
Oyon wè/wa

L' **oyon wè/wa**, c' est on foninme k' on rescontere dins sacwants mots do walon, bråmint des cis k' ont stî calkés do francès ezès 19inme et 20inme siekes.

Li cogne avou "wè" si trouve so Nameur et Lidje et l' Coûtchant walon eyet l' cogne avou "wa" e l' Basse Årdene. Mins, dins les dierins mots calkés do francès, on pout vey des fômes avou "wa" pus lådjmint.

Les sfwaits mots e francès, s' il egzistèt, sont todi scrîts avou "OI".

E rfondou walon, c' est l' fôme avou "wè" k' a stî ritnowe. Elle est scrîte sins accint (disfaflotaedje).

Po les djins d' nameur et Tchålerwè, i fwait des côps målåjhey vey li diferince avou l' betchfessî oe, ki s' prononce del minme façon dins ces coines la.

## Sacwants mots avou l' foninme wè/wa
### avou wer
* 
* 
* 

### avou ene ôte cossoune
*  
* 
* 

## Sacwants mots rfondous avou OE
Des côps, ci n' et nén åjhey di vey s' i fåt rfonde avou on betchfessî oe u avou "wè", cwant les disfondowes ôtes ki "wa" et "wè" sont råles.
*  (Mape ALW **3** 15)
*  (Mape ALW **3** 16)
Clotche

[thumb|Grosse clotche di l' eglijhe di [Transene]]
Ene **clotche** u **cloke**, c' est come ene dimeye bole di bronze, pus longowe al copete, avou ene båre di fier å mitan (li bata u l' mårtea), k' on pind et l' fé hossî por leye souner.

## Motlî
Gn a des clotches dins les clotchîs d' eglijhes et dins les befrwès. 

Gn aveut eto des pus ptites dins les scoles, metowes so ene potince.

Les clotches sont fabrikêyes dins ene **clocreye** u **fondreye ås clokes**.

Dinltins, les clotches estént metowes e-n alaedje pa des coides di clotche. Li ci ki saetchive dissu, c' esteut li **souneu ås clotches**. Asteure, c' est ene rowe racoirdêye a ene munutreye.

Dins les sounaedjes a pårt, gn a les cariyonaedje ou triboulaedjes, les transes (po-z anoncî on moirt), li tocsin.


File:Clotche clotchî Transene rowe.jpg|clotche avou rowe d' etrinnaedje otomatike po l' fé souner
File:Coide di cloke.jpg|coide di clotche (vî sistinme po souner)


## Rilomêyès clokes
* clokes di Rome ou clotches di Påke : k' avoynut les oûs d' Påke.
* clokes di Sint-Houbert : on mancive les efants ki xhinént "si lez clokes di Sint-Houbert sounrént, t' î dmorroz". On djheut çoula disk' a Dorene.

## Rilomêyès clocreyes
* Telin, la k' gn a eto on Muzêye del cloke.

File:Clotche Telin Tchevtogne.jpg|clotche a Tchevtogne, avou l' marke di fabrike di Telin
File:Telin monumint clotches.jpg|monumint ås clokes, a Telin


## Sôres di sounaedjes di clokes
* transe u sounaedje al moirt : å cminçmint, londjin sounaedje a ene clotche. Li souneu doet rastini l' clotche. Deus troes côps a ene clotche; pu arester; pu 3 ôtes côps en erote avou l' ôte cloke; pu souner avou les deus clotches.
* tribolaedje : cwand sacwants clotches sounèt eshonne.
Foke

thumb|on foke so ene pladje
On **foke**, c' est ene biesse ås tetes ki vike ezès froedès mers.

Les fokes sont des magneus d' tchå. I s' nourixhèt d' pexhons.

I sont tchessîs po leu pea, aprume les djonnes di l' anêye.

Les fokes sont serés asteure a cåze di cisse tchesse la. Mins eto, come les ôtes biesses ås tetes des froedès mers, di cåze do reschandixhaedje del Daegne. 

No e sincieus latén : *phocidae* (c' est tote ene famile)
Magneu d' tchå

On **magneu d' tchå**, c' est ene biesse ki s' nourixh del tchå des ôtès biesses. 

Ele les touwèt po ça, ubén ele magnnut leu curêye.

## Atuzes vijhenes
Dins les biesses, on n' conte nén les magneus d' insekes emey les magneus d' tchå.

Les magneus d' curêye (come li hiyinne) n' aduznut ki les crevêyès biesses.

Mins on dit cobén plante magneuse di tchå po kékès plantes des maraexhes, come les sinsitives, ki trouvnut leus blandoûs tot-z apiçant des moxhes.

## Alére
Lucyin Mahin, Les magneus d' tchå, divins «Ene båke so les bwès d' l' Årdene», p. 283-289.
Oracle Corporation

**Oracle Corporation**, k' on spote sovint seulmint «&nbsp;**Oracle**&nbsp;», c' est ene societé ki vént des Uyessês, askepieye e 1977.
Yannick Bauthière

**Yannick Bauthière**, ki si spote "Mwaisse Arsouye" ("*Maîsse Arsouye*"), c' esteut on bouteu pol walon. 

Il aveut skepyî a Nameur e 1976 et aveut crexhou a Sint-Mårtén (Balåsse).

Il a morou li 31 di decimbe 2017.

Yannick Bauthière esteut l' erî-ptit-fi da Justin Cherton, ki si spotéve dedja "*Maîsse Arsouye*".

Il dmoréve a Djiblou, mins il erva sovint a Balåsse, la k' il aveut-st aprins a rdjåzer walon.

Di s' mestî, il est prof di djeyografeye a l' atenêye di Djiblou. 

Come pasmint d' tins, i djowe voltî so les djeus videyos.

## Ouve pol walon
Il a stî cnoxhou long et lådje avou l' ratournaedje e walon del binde d' imådjes "Gaston Lagaffe" e 2007, eyet prezinter si ouve å djournå televizé so Vivacité.

Il a eto scrît on boket u deus di prôze nén racontrece dins l' Rantoele-gazete.

## Çou k' il a-st eplaidî e walon et sol Walonreye
* Gaston Libiestreye N°10.
* li motî Yoran Embanner walon.
* "Istwere di Waloneye, veyowe pås Walons" (e francès).

## Ses ôtès bouyes sol walon u l' Walonreye, et les ptits lingaedjes
* Bastixhaedje d' ene veye e brikes Lego. Avou des måjhone come do costé d' Mouze; et on cloke-poite come a Djiblou.
* Boutaedje, avou Pablo Sarachaga, sol djeu videyo "Les riskepiants rweyåmes", po radjouter li Walonreye al tcherpinte do djeu.
* Askepiaedje do Forom "Babel", po djåzer dins les ptits lingaedjes d' oyi.

## Hårdêye divintrinne
* 

## Hårdêye difoûtrinne
* Si waibe sol Walonreye (www.arsouye.be), so archive.org, dierinne modêye do 24/01/2011
Tripe betchete res-

Li **betchete res-** aparexhe dins des mots come :

* 
* 
* 
* 

Li betchete res- pout esse riwaiteye come ene tripe betchete :
* betchete r(i)- come dins ""
* betchete e- come dins 
* rafoircixhante betchete s(i) come dins 

C' est mo veyåve po "rescontrer". Mins, dins "responde, metans, li rapoirt avou l' bodje n' est ddja pus si clair.

Ces mots la respondnut sovint a ene betchete francesse *ré-* (*réchauffer*, *répondre*).
Mont (toponimeye)

**Pådje do mot "mont" et ses parints el toponimeye**
On rtrouve li mot  et ses parints , ,  dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

Li mot "mont" si plaece voltî dins èn aplacaedje tîxhon.

Il a dné des nos d' famile foirt corants (Domont, Dåmont… Dumont)

## Viyaedjes ki s' lomnut Mont
* Mont (mwaisse veye del province do Hinnot)
* Ôtes viyaedjes ki s' lomnut "Mont"

### avou "Mont" et on no d' djin dins èn [[aplacaedje tîxhon]]
* Libråmont

## Viyaedjes ki s' lomnut Montgneye
Loukîz a Montgneye

## Plaeces avou "mont"
 
### avou ene divancete
* Lonzêye Ezès Monts (*auzès Monts*)
### avou on no d' djin padrî
### avou on no d' djin dins èn aplacaedje tîxhon
### avou on cmon no dins èn aplacaedje tîxhon
* Lovteamont
* Soteamont
### avou èn addjectif
* froed mont : Froemont (*freûmont*), hamtea d' Moustî-so-Sambe

## Plaeces avou "monti"
* Libin (viyaedje) : å Monti

## Plaeces avou "moncea"
 Moncea

## Plaece avou "montneye"

## 
tiene (toponimeye)
Djiblou (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Djiblou (veye)|Djiblou]]**

## Ancyins hamteas
* Ås Åwes (e F. *Oies*).
* Coclet 
* Coulot (so plaece: *Culot*); 
* Les Cwate Cwéns (e F. *Quatre-Bras*): c' est la k' les voyes Nameur Brussele et Tongue Mont si croejhlèt. Ci sereut ddja la l' etimolodjeye di Djiblou (latén *geminiacus* : del djermale, metou so ene djermale di voyes). 
* Innêye (so plaece: *Enée*).
* Lonzêye
* Li Molén d' l' Eschaye (e F. *Lescaille*).
* Tchapele-Diè
* Tot-vint (e F. *Tout-Vent*): plaece k' il î shofele foirt.
* Al Vôte (e F. *vote*).

## Plaeces a vey avou des tchamps
* Couturale (so plaece: Cuturale)

## Plaeces a vey avou des åbes et des bwès
* Bwès ås biès

## Plaeces a vey avou des biesses
* Rowe di l' Agaesse.

## Plaeces a vey avou les voyes et les rowes
* Gubiet-rowe (so plaece: Gobièrëwe).
* voye del Botaye (*voye del Botèye*)

## Plaeces a vey avou l' istwere
Aprume avou sint Gubiet
* Bouxhon Sint-Gubiet (so plaece: *Bouchon Sint Gubert*). 
* Gubiet-rowe (so plaece: Gobièrëwe).
* Tour Sint-Gubiet (so plaece: Tou Sint Gubert).

## Ôtès plaeces
* Boirdea (so plaece: Bordia)
* Brutea (so plaece: Brûtia)
Teyåte lidjwès

Cwè vloz ?
* Li "teyåte lidjwès", dj' ô bén : li live avou les cwate operås scrîts pa Simon de Harlez et ses soçons ey eplaidîs après dins les vîs årmonaks e walon.
* Des pîces di teyåte sicrîtes e walon lidjwès ? Alez s' todi vey li pådje teyåte e walon eyet l' pordjet .
* Les rlomêyès såles di teyåte e walon a Lidje :
** Li Trocadero
** Li Triyanon
Mwaisse lwè

Li **mwaisse lwè** (on dit eto ene **constitucion**), c' est ene rîlêye di lwès k' èn estat democratike est rashiou dsu. Nole ôte lwè ou réglumint ni pout aler conte.

## Istwere
Bråmint des mwaissès lwès ont sourdou après l' revolucion francesse. Les pays uropeyins ont-st ataké a nd aveur å 19inme sieke. On payis come l' Iran n' end a yeu ene k' å 20inme sieke, come tos les colnijhîs payis d' Afrike et d' Azeye. 

Ladvins, i gn a metans les povwers do rwè u do prezidint.

N a co ouy des payis ki n' ont pont di mwaisse lwè, come l' Arabeye Sawoudite.

## Mwaisse lwè lingaedjes do payis
Dins des payis k' i gn a, li mwaisse lwè contént des dnêyes so les lingaedjes do payis. Metans :
* El Beldjike, c' est l' årtike 30 : l' uzaedje des lingaedjes est libe dins l' payis, såf pol police eyet l' djustice, la k' c' est des lwès kel divèt decider.
* El France, li francès est dné come li seu lingaedje del republike.
* Ås Estats-Unis, n' a nol langue nåcionåle di rprinjhe dins l' mwaisse lwè.
* El Boliveye, li mwaisse lwè d' octôbe 2008 ricnoxhe tos les lingaedjes do payis (end a 26) come lingaedje ki pout è-z esse oficire, a costé do castiyan.

## Adjinçmint d' ene mwaisse lwè
Gn è pout aveut èn **adrovaedje**, ki dene li cotoû del filozofeye k' i gn a dirî l' mwaisse lwè. Ça pout esse on vrai scrijhaedje di powezeye, come dins li mwaisse lwè del Boliveye do moes d' octôbe 2008 :
:*Dispu ki l’ monde est monde, gn ava des montinnes k’ aspitît foû d’ tere, des aiwes ki candjît leu schavêye, des grandès basses ki s’ rashonnît. Noste Amazoneye, nosse Tchaco, nosse Hôte Plinne, nos ôtes plins et nos ôtès vås verdixhît, et si stoeler d’ fleurs. Nos apeuplîs cisse tere la, nozôtes tertos, tchaeke avou s’ vizaedje, tchaeke avou ses dujhances et si prôpe tuzance.
:*Ça fwait ki l’ Boliveye est on seul Estat sociå, mins ki l’ Droet est l’ ci di sacwants cominåltés nåcionåles.'' (Prumî hagnon) 

## Mwaissès lwès k' ont roté el Walonreye
* Maisse lwè del Republike francesse di 1791. Ele si va apliker å cminçmint do redjime francès, e 1795, metans pol siermint republikin des priyesses.
* Mwaisse lwè do Rweyåme Uni des Bas Payis (1814-1830).
* Mwaisse lwè del Beldjike di 1830 : ele våt co pol djoû d' ouy, avou tos les candjmints, come di djusse.

## Li mwaisse lwè et les lwès ordinaires
Si ene lwè ordinaire shonne aler disconte on hagnon del mwaisse lwè, on pout dmander cwè a on tribunå del mwaisse lwè.

## Hårdêye difoûtrinne
* Mwaisse lwè del Beldjike (e francès)

## Sourdants & pî-notes
Maladeye des bleus påpåds

Li **maladeye des bleus påpåds** (on dit eto **måladjinçnaedje do cour ås påpåds**), c' est on disfåt do cour ås påpåds, k' on voet do côp après li skepiaedje.

Li påpåd est tot bleu.

Sins ene sitrapante operåcion, l' efant mourrè do côp; si l' måladjinçnaedje n' est nén si straegne, i pôrè viker sacwantès samwinnes, et minme sacwants moes.

Ça avént a on påpåd so 100. Po sacwants, disk' a 14 noveas-nés so 1000, mins tos contant les ptits candjmints å cour, ki n' vont nén aminer li bleuwe maladeye. 

Gn a asteure des ospitås avou des cérudjins ki n' fwaiynut ki d' operer ces efants la prins do cour al nexhance.

On pout vey ces disfåts la cwand l' påpåd est co dins l' vinte di s' mame, a cmincî del 20inme samwinne.

*Gn a eto des måladjinçnaedjes do cour ås [[måladjinçnaejde do cour å skepiaedje (biesse)|biesses ki vnèt di vni å monde]]*.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:måladjinçnaedje|måladjinçnaedje]]" et "[[:Wikt:påpåd|påpåd]]".*
Moxhon xhufleu

On **moxhon xhufleu**, u èn **oujhea xhufleu**, c' est èn oujhea, todi di l' indje des moxhons, k' on lyi pout aprinde a xhufler.

L' aclevaedje des moxhons xhuflleus, c' est on pasmint d' tins foirt rilomé el Walonreye.

Dinltins, sacwants moxhons xhufleus estént sboirgnîs.

Sacwants moxhons xhufleus k' on-z acleve el Walonreye :
* canari
* fåbite
* linet
* pimåye
* pinson
* sizet
* tcherdonî
Mohammed Abdelkrim El Xhattabi

thumb|Mohammed Abdelkrim El Xhattabi

**Mohammed Aabdelkrim El Xhattabi**, di s' plin no **Mohammed ben Aabdelkrim El Xhattabi** (en amazir: ⵎⵓⵍⴰⵢ ⵄⴱⴷⵍⴽⵔⵉⵎ ⴰⵅⵟⵟⴰⴱ, *Mulay Âbdelkrim Axṭṭab*; en arabe: محمد بن عبد الكريم الخطابي), k' est pus cnoxhou tot coûtmint pa **Aabdelkrim**, c' esteut on tchîf di guere marokin k' a skepyî diviè 1882, dilé Al Hoceyma, e Marok et k' a morou å Caire li 6 di fevrî 1963.
Sint live

On **sint live** u **live sacré**, c' est on live k' est rwaitî li soûmint d' ene metowe rilidjon. 

Ci live la doet esse traité avou on grand respet.

## Sacwants sints lives
* Custinnisse
** Bibe
** Evandjîle
** Ouves des Apôsses
* Islam
** Alcoran
* Indouwisse
* Boudisse
1316

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 18 di djun : Acoirdaedje del Påye di Fexhe

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* Magnus Smek Eriksson
Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje)

**Fexhe-å-Hôt-Clokî** (la-minme, on prononce *Fèhe-â-Hôt-Clokî*, F. *Fexhe-le-Haut-Clocher*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Lidje.

thumb|(eglijhe)

* Limeros del posse :
** asteure : **4347 **
** davance : **4348**
* Limero diyalectolodjike : **W 56**
* Arondixhmint : Wareme

## Istwere
* li 18 di djun 1316, c' est la kel Prince Eveke di Lidje acoirda ene påye ås Lisjwès, li Påye di Fexhe.
Fexhe

* Fexhe-Silin (F. *Fexhe-Slins*)
* Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje) (F. *Fexhe-le-Haut-Clocher*)
* Fexhe-å-Hôt-Clokî (rebanêye comene)

Ôtes årtikes avou Fexhe : 
* Noveye-dilé-Fexhe
* Påye di Fexhe

* E splitchant motî : Fexhe
Fexhe-å-Hôt-Clokî

**Fexhe-å-Hôt-Clokî** (la-minme, on prononce *Fèhe-â-Hôt-Clokî*, F. *Fexhe-le-Haut-Clocher*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

Limero del posse: **4347** 

## Ban d' Fexhe-å-Hôt-Clokî
* Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje)
* Fleroû
* Noveye
* Roloû
* Voroû

## Tuzance walone
### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin nêye-native di Fexhe (mins k' a bagué) pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Mwaiyes (djeyolodjeye)

Ene **mwaiye**, el djeyolodjeye, c' est ene pitite fondreye.

On l' lome insi pask' ene rishonne a ene mwaiye.

*On trouve eto l' mot "mwaiye" dins sacwants [[fondreye (toponimeye)|nos d' plaeces del Walonreye]].*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "mwaiye", alez s' vey e [[:Wikt:mwaiye|splitchant motî]].*
Mancî lingaedje

On **mancî lingaedje** (*man’cî linguètch*; on dit eto avou po tchaeke mot, ene idêye diferinne padrî l' tiesse : **spotchî lingaedje**, **formagnî lingaedje**, **lingaedje dilérin**, **pitit lingaedje**, **lingaedje do payis**), c' est on lingaedje ki pôreut bén ndaler bénrade evoye, pask' i gn a cåzu pupont d' djins kel djåznut.

## Voyes do spotchaedje
On mancî lingaedje est todi replaecî pa on **spotchant lingaedje**. 

Tot on tins, i vont viker ambedeus, onk dilé l' ôte. C' est ene sitouwåcion sociolinwistike k' on lome li diglosseye. Po les cis ki cåzèt li spotchant lingaedje, l' ôte est sovint rwaitî come on patwès.

## Aidance ås mancîs lingaedjes
Sins ene politike linwistike pol rivicaedje di l' espotcheye langue, li diglosseye eva todi eviè li disparexhaedje do ptit lingaedje et l' uzaedje rén k' do spotchant lingaedje. 

Li rvicaedje d' on mancî lingaejde ni s' pout fé k' avou des accions pol linwe-ehåyaedje eyet avou li rfondaedje del langue.

Si les troes sacwès (politike linwistike, rifondaedje et linwe-ehåyaedje) n' adiercèt nén leu côp, li spotchî lingaedje divént on moirt lingaedje.

## Sacwants mancîs lingaedjes
* tos les lingaedje d' oyi apus kel francès.
* tos les ptits lingaedjes di l' Espagne, apus kel catalan k' a l' air d' aveur bén rprins.
* tos les lingaedjes gayels.
* cåzu tos les lingaedjes do payis e l' Afrike.
* tos les lingaedjes des Indyins d' Amerike.

## Sacwants mouvmints eternåcionås po disfinde les mancîs lingaedjes
* AIDLCM (*Association internationale des langues et cultures menacées*), ki s' penleu a stî Paul Lefin, et k' eplaide ses noveles dins Cotcorico.
* Pordjet "Google" po schaper les mancîs lingaedjes.
* CROMBEL

## 
*  Ene waibe e francès po les mancîs lingaedjes
*  Pordjet "Google" po schaper les mancîs lingaedjes

## Sourdant et pî-notes
Viyance (toponimeye)

thumb|300px|plake del rowe des Broûs
**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Viyance]]**

## Hamteas
* Glaireuse
*  (la-minme: *Bonipré*); les Cinses di Bounîpré.
* Li Gåre d' Anloe (la-minme: *La gâre d' Anlè*): hamtea dispu 1904, la k' on-z a fwait ene gåre sol lene di tram Pwès-Maissin. Divant, ça s' loméve: A Caton.
* Li  (la-minme: *al Dam'jèle*, riscrît e francès *Les Demoiselles*): novea hamtea dispu 1990.

## Tchamps
* Longuès Royes, les Coûtès Royes.
* so li Cmon (la-minme: *lu Cmin*).
* Li Woûfe (la-minme: *la Oûfe; dji va a l' Oûfe*).
* li Broûlé Tiernea (la-minme: *Lu Brûlé Ternê*).
* å Blanc Cayô (la-minme: *Ou Blanc Cayoû*).
* al Djerlene (la-minme: *al Djêrline*).
* a Ramea (la-minme: a *Ramê*), Drî Ramea.
* a Odiwa.
* Dirî l' Såpe (la-minme: *Drî la Sårpe*).
* Al Djustice.
* Les Assinces.
* Les Bisbaks.
* Li Mambore (la-minme: *La Mambôre*; asteure: Li Tchestea Feltene).
* Li Plaenea (la-minme: *Lu Planê*).
* Li bôre do Rnåd.
* Les Triyots.

## Bwès
250px|thumb|li plake del rowe del Bôlete
* å Djoyé (la-minme: *ou Djôyé*), Fî Djoyé (la-minme: *Fidjoyé*).
* Li Ropete (la-minme: *La / al Ropete*).
* Tchanmont.
* li Få  (la-minme: *La Fau Mayô*).
* li Miyan Fayi.
* al Bôlete
* li Bôloe (*Bôlè*).
* Li Côroe (la-minme: *Lu Côro*).
* e Såçoe (la-minme: *ou Saucè*)
* Li Bwès d' Hoû; (la-minme: *lu Bwès d' Oû*)
* al Concession.
* Li Resse (la-minme: *La Respe*).

## Aiwes et frexhès plaeces

* Les Broûs (pré djusse dizo l' viyaedje)
* A Pré-ster; Dirî Pré-ster.
* Li Long Pré.
* Nôrôdour.
* Rebefwè.
* li Watringue.
* Li Fontinne al clotche.
* Les Fontinnes Mahê.
* Wé-z-el-Vå (Wézelvå; *Wezelvau*)
** Li Molén d' Wézelvå (molén del Sori).
* Les Wés d' Bouyon.
* a Lignri (å dvant des Prés).
* a Locri
* Li Pirafin (rixhea) (la-minme: *la Pîrafin*).
* Li Fond Guerin.
* al Mere-Aiwe.
* Tchårlupont (Tchåle-Pont).
* Li Grand Molén.
* Li Molén Copene.

## Les Rowes et les voyes
* Li rowe del Bôlete
* Li rowe des Broûs
* Li Rowe Maca
* Li Rowe des Djwifs
* Li Schavêye (*La Chèvêye*)
* Li voye des Libins
* Li voye di Tchanmont
* Li voye di Maissin
* Li voye di Bounîpré

## Vîs nos d' plaece do tins da Tchårlumagne
Gn a a Viyance ene signeurreyes k' i s' î raloye set coûteures :
* Rotunda Hasila
* Merilonis Cruce
* Hulsiz
* Albieg
* Reimanbarba
* Scaitla
* Ruchenga.

## Sourdant
Hesbaye

thumb|campagne di Hesbaye
[thumb|ene grosse cinse di Hesbaye a [Verloû]]
Li **Hesbaye** (on prononce *Hèzba.y* /hɛzbaj/, ey e francès *èsbê* /ɛsbɛː/, neyerlandès *Haspengou*, almand *Haspengau*), c' est on gros boket del Walonreye et del Flande, metou so les Provinces di Lidje di Nameur eyet do Limbork.

## Limotches
Li Hesbaye kimince ås poites di Lidje, a Bierzet eyet va disk' å Payis d' Tchålerwè.

A Nonne, li Hesbaye est aroyeye pa Mouze, pu pa Sambe.

A Bijhe, ele rimonte sol payis flamind. Pus lon, c' est l' Campene.

Å Coûtchant, a Bijhe, c' est l' Braibant, ki c' est l' cåzu l' minme tere, djeyograficmint.

## Agricoûteure
C' est l' «Bon Payis». C' est totès grossès cinses.

## Accints walon del Hesbaye
C' est les accints d' après Lidje, mins avou mwintès plaeces, c' est l' accint "â" pol betchfessî å.

Li betchfessî én si prononce *ègn* so Lidje eyet *én* å Nôr di Nameur (*Hôte Hesbaye*, Meu).

Li motlî del Hesbaye lidjwesse est studyî dins l' Motî del Hesbaye, mins sins mete les accints do payis (c' est do rfondant lidjwès). Gn a eto des dnêyes foirt sipepieuses dins l' Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse.
Tchessåd

**Tchessåd** (e F. *Chassart*) c' est on hamea di Sint-Amand, k'esteu foirt cnoxhou paski gn aveut la ene fameuse oujhene a souke des Dumont (de Chassart).

thumb|peket d' Tchessåd
On fjheut låvå on peket k'esteut fameus dins tote el province. I gn aveut troes sôres, les pus cnoxhowes: "Vieille Cuvée" eyet "Cuvée Spéciale".

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchessåd", alez s' vey e [[:Wikt:tchessåd|splitchant motî]].*
Horion-Hozémont

**Horion-Hozémont** (li minme e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Gråce-Hologne, el province di Lidje.

thumb|eglijhe Sint-Såveu (so Hozémont)

* Limeros del posse :
** asteure : **4460 **
** davance : **4230**
* Limero diyalectolodjike : **L 72**.
* Arondixhmint : Lidje
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' [[esplicant motî]] a [[:Wikt:Horion|Horion]] et a [[:Wikt:Hozémont|Hozémont]].*

## Istwere
So l’ Ancyin Redjime, li ban d’ Horion-Hozémont, ci n’ esteut k’ ene pårotche, avou l’ eglijhe Sint-Såveu metowe a Hozémont. Mins gn a veut la cwate signeurreyes :
* li signeurreye di Horion
* li signeurreye di Hozémont
* Li signeurreye di Lexhi
* Li signeurreye di Fontinne
Lexhi

**Lexhi** (la-minme, on prononce *Lèhi*, *F. Lexhy*), c' est on hamtea d' Horion-Hozémont. 

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Lexhi|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Dinltins, c' esteut ene signeurreye a pårt, ene des cwate di Horion.

C' est l' famile do minme no (les "Di Lexhi") k' ourît l' signeurreye disk' e 1438. Adon, ele passa ås familes de Kerkem (1439-1487), d' Ouhogne (*de Wihogne*, 1492-1582), d' Anse (d'Ans, 1582-1685) de Surlet (1685-1714) et de Liedekerke, disk' al fén d' Ancyin Redjime.

thumb|tchapele di rmerciymint a Lexhi

## Avey
Li tchestea d' Lexhi

Li ptite tchapele di Lexhi a stî basteye po rmerciyî l' Bon Diu d' aveur schapé ene djin tins del deujhinme guere daegnrece.
Jean-Marie Lecomte

thumb|left|120px|(e 2003)
**Jean-Marie Lecomte**, a skepyî a Brussele, li 23 d' may 1925 ey a morou a Lidje li 12 di måss 2008. Mins il a crexhou a Brå-dlé-Lierneu.

Di s' mestî, il esteut pere djezwite. Si a-t i passé ene grosse pårt di s' vicåreye (39 ans å long) e Congo.

## Ouve pol walon
C' est onk des pus grands ratourneus di des tecses rilidjeus e walon. 

Il a rmetou e walon les Evandjîles  sorlon sint Matî (imprimateure do 4 d' awousse 2000), et sorlon sint Djhan (imprimateure do 19 d' awousse 2002). 

Adonpwis, il a translaté l' Ouve des Apoisses (imprimateure do 22 d' decimbe 2003). I l' a eto eredjistré so cassete.

Il a-stafistolé et rexhe so papî les Evandjiles sorlon sint Luk (imprimatur do 2 d' octôbe 1999); sorlon sint Mår (imprimatur do 6 di decimbe 2001), les cenes k' avént stî ratournêyes pa Joseph Mignolet.

Il a scrît pol Rantoele eyet pol Walone. I meteut voltî so les fis ses ratournaedjes des sints lives.

## Ratournaedje d' ene priyire
::**Priyire da [[Sint Ignace]]**

:*Purdoz, Signeur, et acceptez*
:*Tote mi liberté,*
:*Tot çou k’ dji m’ sovén, tot çou k’ dji comprind,*
:*Et tot çou k’ dj’ a, et k’ est da minne,*
:*C’ est Vos ki m’ les a dné : vola ki dji vs les rind.*
:*Totafwait est da Vosse.*
:*Fijhoz è tot çou k’ Vos vloz.*
:*Dinez m’ seulmint l’ gråce di vs inmer*
:*Et d’ viker e vosse påye. Ci serè bon assez.*
:*Åmen.*

## Ritchesse do ratournaedje
Cwand gn a l' minme mot u fråze di rvént tofer ezès sints scrijhaedjes, i n' el ratoûne nén del minme façon tchaeke côp, minme ådvins do minme live. Metans, εὐδόκησα:
:*c' est d'vins li ki dj' a mètou tot m' coûr* (Matî 3:17)
:*c' est dvins vos ki dj' a metou tot m' cour* (Luk 3:22)
:*c' est d'vins li k' dj' a mètou tot m' plêzir* (Matî 17:5)
:*c' èst vos ku dj' inme du tot m' coûr* (Mår 1:11)
:*ki dj' a tchûzé* (Matî 12:18)
:*il a plait* (Luk 12:32)

Poy k' e l' oridjinå grek, gn a pont d' adire, on s' åreut atnou k' e walon, ça fouxhe parey eto. Metans, po Mignolet c' est todi: «*dj'a mètou mès complêhances*».

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Si pådje so l' Aberteke
* Si otobiyografeye (avou l' accint d' Lierneu)
* Ouve des Apoisses
** Tecse e rfondou avou hårdêyes odio 
** Mwaisse modêye, avou l' accint d' Brå-dlé-Lierneu
** Montaedje videyo do prumî tchaptrê
* Evandjîles
** Ratournaedje di l' Evandjîle sint Matî (avou l' accint del Hôte Årdene).
** Ratournaedje di l' Evandjîle sint Mår (avou l' accint del Hôte Årdene).
** Ratournaedje di l' Evandjîle sint Luk (avou l' accint del Hôte Årdene].
** Ratournaedje di l' Evandjîle sint Luk (ene miete rifondou, nén co rcoridjî pår)
** Ratournaedje di l' Evandjîle sint Djhan (avou l' accint del Hôte Årdene]
** Ratournaedje di l' Evandjîle sint Djhan (ene miete rifondou, nén co rcoridjî pår)
* 

## Sourdants
Albert Lovegnée

**Albert Lovegnée** (Albert Lomgnêye), c' est l' no d' pene da **Albert Vanhemelryck**. Il a skepyî a Hu li 19 d' avri 1916 ey a morou a Serè li 23 d' octôbe 1992.

C' esteut on scrijheu e walon. Il esteut ossu po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

Il a eto stî relî dins l' Antolodjeye Scrire. 

Di s' mestî, il esteut ovrî.

## Ouve e walon
Il a fwait bråmint des arimés. 

Il a-st askepyî ene coleccion d' lives e walon : Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje. Il a-st eplaidî lu-minme cwate lives dins cisse coleccion la. Bråmint del powezeye ermetike. Mins onk di zels, c' est ene novele.

## Ses lives e walon
* "L' odjive do pus hôt sonk" (Cinte Culturel di Walonreye, Djiblou; 1973).
* "L' eure des leus" (DMVLPL, 1977, arimés)
* "Li tchaive ås sinteurs" ("*Li tchêve âs sinteûrs*", DMVLPL, 1979, ene novele po des grands efants".)
* "Ene håteûr di clawçon" (DMVLPL, 1980)
* "Li cleuse ås bijhes" (DMVLPL, 1981)
* "Ene toumêye di solo" (DMVLPL, 1982)
* "Li vôsseure" (DMVLPL, 1983)

##