open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zayire

* Vî no do fleuve Congo
* Vî no del Republike democratike do Congo
* Viye manoye di ç' payis la
* Zayire, li province di l' Angola
* «Ça va "zayire" a Mobutu», ene pîce di teyåte, e walon ey et francès, da Bernard Piron
Folk

Li **folk**, ubén lomêye «&nbsp;**muzike folke&nbsp;**», c' est ene muzike tradicionele peuprece k' a stî modiernisêye. Li mot «**&nbsp;folk&nbsp;**», lu-minme, est èn epront setch di l' inglès'''&nbsp;''': «**[[Inglès (lingaedje)|&nbsp;]]***folk-song*'&nbsp;**''», k' on pout ratourner platezak pa «**''&nbsp;''**tchanson peuprece tradicionele**''&nbsp;''**». 

== Rilomêye djin ==
Amon les muzicyin d' **folk** **amerikin''', on pout trover Josh Ritter.

## Referinces eyet sourdants
Kinchassa

**Kinchassa** (oficirmint *Kinshasa*; do tins do Congo bedje, **Yopôlveye**, e francès *Léoplodville*, e neyerlandès *Leopoldstad*), c' est l' mwaisse veye del Republike democratike do Congo (Congo-Kinchassa).

Il î vike dipus d' 10 miyons d' djins. S' î cåze-t on l' francès et tos les grands lingaedjes do payis (kicongo, lingala, kiswahili)

## Djeyografeye
Metowe sol mouze Congo, so hintche erive. Di l' ôte costé do fleuve, c' est Brazaveye, e Congo-Braza.
Robert Mathieu

* Robert Mathieu (1912) : scrijheu e walon ås WASAB
* Robert Mathieu (1922) : scrijheu e walon a l' ALWAC
Wess-flamind

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; tîxhon &gt; bas almand &gt; neyerlandès ; **wess-flamind**

Li **wess-flamind** (e ç' lingaedje la **West-Vlams**), c' est l' lingaedje coinrece (diyaleke) del province di Flande coûtchantrece del Beldjike, et del Flande francesse.

Côde ISO : **vls**

## Vicansté
Il a l' air co bén vicant el Beldjike, veyanmint li nombe d' årtikes so leu Wikipedia. Çoula pôreut calfeye askepyî on rfondaedje *de facto*. Mins i n' a nole ricnoxhance oficire vinant del Flande.

Il est moriveus el Flande francesse. Come politike linwistike, on saye d' î rmete do neyerlandès standård purade ki d' fé raprinde do wess-flamind.

## Kékès piceures do wess-flamind
Les mots scrîts avou "ui" e neyerlandès si scrijhèt avou uu (, ). Did la ci toitche-linwe ci.

:*tès e ruut uut ut huus* [tès ë rut ut ut hus] (nl = *er is een ruit uit het huis*) (gn a on cwårea foû del måjhon) 
:*en o trènt rènt et erèn* [ën otrènt rènt ëtërèn] (nl = *en als het regent, regent het erin*) (et cwand i ploût, i ploût ådvins)
:*en kou dat a dor a* [ën koudatadora] (nl = *en koud dat je daar hebt*) (et c' est froed k' t' as, laddé)

## Sicrijheus e wess-flamind
* Guido Gezelle

## Tchanteus e wess-flamind
* Arno
* Filip Cauwelier

#### 
* Mwaisse pådje do Wikipedia flamind
* (sol Wiccionaire)
** 
**
Lompré

* Lompré-el-Fåmene (la-minme *Lomprè*; F. Lomprez)
* Lompré-el-Fagne (la-minme *Lomprè* F. Lompret)
Josh Ritter

**Josh Ritter** (skepyî li 21 d' octôbe 1976), c' est on tchanteu-compôzeu et guitårisse amerikin. Il a, åtoû d' lu, li Josh Ritter & The Royal City Band, on orkesse rock and roll amerikin. E 2006, Josh Ritter a stî cité come onk des "100 pus grands tchanteus-compôzeus vikant" pa li Paste magazine. Ritter a on stile muzikal amerikin et a mwints côps stî rimetou a Bob Dylan, Bruce Springsteen et Leonard Cohen.

Josh Ritter a skepyî a Moscow, Idaho, e 1976, di deus parints neurologues. Djonne ome, après awè etindou di Johnny Cash et Bob Dylan li tchanson "Girl from the North Country" d' ses parints, il a sayî di sicrire des tchansons so on luth ki si pere aveut fé, divant di leyî l' luth po atchter s' prumire guitåre à K-Mart.

Ritter a stî a l' Oberlin College po studyî les neuroscyinces mins s' a reoriyinté pus tård viès l' "istwere amerikinne å triviè del muzike folk narrative". A 21 ans, Josh eredjistere si prumî albom "Josh Ritter" å studio d' eredjistrumint do campus. Après awè rçu s' diplome, Josh va enn' Escôsse al School of Scottish Folk Studies po shijh moes. Josh ratorne enn' Idaho po sacwants moes, divant d' daler a Providence, Rhode Island, pwis a Somervile, Massachusetts, eyou çk' il årè des ptits jobs et djowe so des libès scènes.
Grand-parint

On **grand-parint**, c' est l' pere u l' mere do popa u del mame d' ene djin.

A costé do lomaedje ordinaire di "" u "", n a des ôtes lomaedjes ki vont purade po :
* cåzer d' on grand-parint divant ses ptits-efants.
* les ptits-efants zels-minmes arinner leus grands-parints.

C' est :
* pol grand-pere : , , .
* pol grand-mere : , , , .

Dins les nos eployîs tenawete,on trouve eto "" et "" (u ""), paski, davance el Walonreye, c' esteut sovint les grands-parints k' on tchoezixheut po esse pårén et mårene di bateme des efants.

Mins n a co des ôtes nos, come "", "", "", "", evnd.

## Lomaedje des grands-parints et cronolodjeye
Dispu les anêyes 1970, les grands-parints ont dmandé di candjî li no ki leus ptits-efants les lomént, po k' i soeye diferin do ci ki zels, avént lomé leus prôpes grand-parints. C' esteut dandjreus po shuve li môde, et si sinte on pô moens vî.

Insi, li classike "bon-popa" et "boune-moman" s' ont leyî replaecî pa "pepere" et "memere" (anêyes 1980), pu ma "papi" et "mami" (passé e walon dins les anêyes 2000). 

Il arive ossu ki, dins les familes k' ont co leus cwate grand-parints, on lome d' ene façon diferinne les cis do costé del mame (metans : memere / pepere) et les cis do costé po pere (metans : mami / papi).

## Role des grands-parints dins l' aclevaedje des efants
Divinltins, n a bråmint des grands-parints ki s' ocupént d' aclever les efants avou les parints, u tot lzès replaeçant cwand i n' estént nén la.

Les ptits lingaedjes avént insi pus åjhey a passer d' ene djermêye a l' ôte. 

## Lives e walon avou on grand-parint et on ptit-efant come mwaisses personaedjes
* Les mots då vî-pa da Felicyin

*  (sol Wiccionaire)
Pondrome

**Pondrome** (F. *Pondrôme*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, el province di Nameur.

* Limeros del posse : 5574 (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **D 108**
* Arondixhmint : Dinant

## Economeye

Gåre di trén, la k' on tcherdjive li luzere do payis d' Welin, divinltins.
Guillaume Warnier

**Guillaume Warnier**, c' est on scrijheu e walon do Roman Payis.

Il a skepyî l' an 1929. Il a morou li 28 di djanvî 2024. 

## Ouve pol walon
Ses arimés (avou l' accint d' Perwé) sont-st eplaidî, dispu 2008  dins "Li Soverdea".

Il a eto eplaidî ene videyo so Youtube, ki c' est lu ki lét onk di ses tecses.

I minéve eto ene copinreye a Gré-Dwecea.

#### 
Si videyo
Joseph Plateau

**Joseph Antoine Ferdinand Plateau**, fourit on fizicyin et matematikî bedje.

I vna-st å monde li 14 d' octôbe 1801 et mori l' 15 di setimbe 1883.
Si pa esteut l' pinte Antoine Plateau.

Joseph Plateau est ricnoxhou po-z aveur discovrou l' sinteze do mouvmint, eyet edvinter, e 1832, li "phénakistiscope", on disse avou des imådjes, k' e l' fijhant tourner, on voet on mouvmint.
Ciste edvincion la a miné å cinema.
Antoine Plateau

**Antoine Plateau** (1759 - 1815), c' esteut on pinte di Tournai.

## Ouve
Il a arindjî et fé des pondeures dins l' Palå do Govierneu di La Haye.

Il est li popa da Joseph Plateau k' edvinta e 1832 li "*[[fenatitiscope]]*", ene edvincion k' a miné å cinema.
Codjowaedje passer

Li **codjowaedje di "passer"** est on codjowaedje erîlé del prumire troke da Hendschel. 

Eto, i s' va codjower come "bouter". 

Mins nerén, sorlon les rîles di scrijhaedje do son S, dins dierinne cossoune do bodje, li **SS**, va ridivni on simpe **S** divant ene cossoune 
* e futeur ey e condicioneu :
** nos pasrans
** dji fricasreu
* dins l' cogne namurrece des rwaitants di l' indicatif prezintrece
** i s' trecasnut po rén. 

Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deujhinme troke, sol piceure di "tchessî". 

## Kékes viebes ki s' codjowèt come "passer"
* , , , , , , 
* 
* 
* s'
* 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tåvlea do codjowaedje di "passer"
*   (dedja studyî e Wiccionaire)
Perwé (discramiaedje)

* Perwé : comene do Roman Payis, F. *Perwez*.
** Perwé : l' ancyin ptit ban divant les rebanaedjes, F. *Perwez*.
* Perwé-e-Hinnot : comene do Hinnot, e picård: *Piérwé*, F. *Péruwelz*.
* Pierwé (veye) : l' ancyin ptit ban divant les rebanaedjes, F. *Péruwelz*.
* Perwé-dlé-Hayo u Perwé-e-Condroz : viyaedje do Condroz
Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles

thumb
Li **motî toponimike Jespers**, pus spepieuzmint, li **live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele**, ki l' tite e francès, c' est ***Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles***, c' est on live avou tos les nos d' plaeces del Walonreye (et d' Brussele, bén esplikés. Il a stî adjinçné pa Jean-Jacques Jespers, ey eplaidî e 2005, avou on deujhinme eplaidaedje e 2011.

Il est eployî come sourdant so l' eciclopedeye Wikipedia et sol Wiccionaire dizo l' rahouca **TG4**

ISBN 2-87386-409-5

## Sourdants
Li live est dandjreus bråmint rashiou sol Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike. Mins gn a eto toplin des intrêyes ki n' sont nén dins l' Carnoy (metans «*Botrange*» («Bôdrindje»).

## Contnou
Gn a l' etimolodjeye des viyaedjes, des hamteas, des aiwes, et di sacwants nos d' pus ptitès plaeces. 

Gn a eto les racsegnes administratives et on racourti di l' istwere di tchaeke ancyin ptit ban del Walonreye.

## Corwaitaedje
Jespers dene sovint on clair racourti di l' etimolodjeye, rashî so l' Carnoy, li Herbillon et ds ôtes sourdants, mins tot decidant cwand les ôtes sont so dotance, et dner sacwants etimolodjeyes possibes. Loukîz a "", metans.

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Betchfessî jh

thumb
Li **betchfessî JH**, c' est li scrijha JH eployî come betchfessî scrijha po des mots ki sont prononcîs avou J so Nameur, Tchålerwè eyet l' Basse Årdene mins avou on shoflé H après Lidje.

## Mwaissès dnêyes
L' egzimpe k' on rvént todi dsu, c' est :
:prijhon ( = **' <> **').

Come XH, al fén des mots, e Payis d' Lidje, li betchfessî Jh si prononce voltî come on ixh-låte; i pout minme rider po divni on son F ou on son Y.
:mezåjhe ( =   mèzâfe  mèzâje  mèzauye).

Po les Lidjwès, li prononçaedje do betchfessî JH est l' minme ki l' ci des betchfessîs XH eyet SCH.

Li betchfessî jh si s' mete måy al tiesse d' on mot mins s' rescontere voltî å coron shuvou d' on halcrosse E (, , cawete -åjhe).

## Betchfessî JH et sistinme des cossounes
Li betchfessî JH riprezinte don li doûce cossoune ki respond al dure cossoune XH. Çou ki fwait ki, come po les ôtès doûcès cossounes, les voyales I, U eyet OU metowes padvant seront otomaticmint longues.
* "" si prononce prîj/h-on.
* "" si prononce poûj/h-î.
* "" si prononce cûj/h/hy-nî.

## Crombès rîlêyes
Les crombès rîlêyes, c' est les cenes ki n' ont nén les 2 grands prononçaedjes J & H
* rîlêye avou Z so Lidje :  (*plêzîr*, mins gn a-st eto *plêhant*),  (*sîze*),  (*èglîze*, mins vî vî mot )
* rîlêye avou Y so Lidje : scrijheu (*scrîyeû*)
* rîlêye sins l' prononçaedje J : cawete -åjhe (*-åhe*, *-âye*)

## Uzaedje do scrijha JH come betchfessî
Li betchfessî JH a stî atåvlé pa Laurent Hendschel e 1994, docô come pindant do betchfessî XH come doûce cossoune. L' idêye esteut, cial, di rprezinter li passaedje dins les accints do walon do son H et ixh-låte å son J dins les minmes mots.

Ci fourit, dabôrd, li céncwinme betchfessî scrijha (après ea, å, ô eyet xh). Il a don passé lodjicmint al Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele et al cene di l' UCW eyet shuvanmint, å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996). 

Les "sconte-rifondeus" ont rålmint ataké li betchfessî JH, mågré ki c' est ene troke di lete ki n' egzistêye ni dins li scrîta, ni dins les lingaedjes vijhéns do walon. Dabôrd, eneviè l' istwere di l' ortografeye do walon, c' est l' pus flåwe des betchfessîs scrijhas.

## Dipus d' racsegnes
### Alére
* L. Remacle, *Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise*.
* L. Remacle, *La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600*, p. 122-124.

### Mapes a studyî
* Mape ALW 1.58 (måjhon).
* Mape ALW 1.80 (poujhî). 

### Hårdêyes difoûtrinnes
* Prezintaedje e francès do betchfessî JH
* Sicole po ls efants sol betchfessî JH
* 
* (divize sol prononçaedje do betchfessî e payis d' Lidje so *Berdelaedjes*) https://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?p=9195#9195
Bodje (linwince)

Li **bodje**, el linwince, c' est come li mwaisse viene d' on mot.

Sacwants mots sont des **mots-bodjes**. Les ôtes mots sont des parints do mot-bodje, tcherpeté avou des stitchetes : cawetes, betchetes, ristitchetes.

Li bodje pout provni d' on lingaedje sourdant (bodje etimolodjike) ou do lingaedje lu-minme.
Memwere so les cårires di Spontin

thumb|Coviete
Li **memwere so les cårires di Spontin**, ki l' tite e francès, c' est "*Les carrières à Spontin, étude dialectologique et ethnographique*", c' est on memwere di licince, so l' motlî des carioteus di Spontin, disfindowe a l' UCL pa Jean Germain ey eplaideye e 1974.

Elle est lijheye come rahouca **C11** dins l' djivêye des motîs do walon.
Etimolodjeye vikigne

Les mots d' **etimolodjeye vikigne** ou **norwesse**, c' est des mots ki provnèt do vî lingaedje des Vikignes. End a e walon, ey eto e francès.

C' est sovint des mots a vey avou l' aiwe u l' guere.

## Pondance
Dandjreus ont i vnou avou l' normand. End a sacwants e djeriès.

## Sacwants mots d' etimolodjeye vikigne
* 
* 
* 
* 
* , ...

## 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdant
Vindwesse

Li **vindwesse** u **[[regnon]]** u **[[raezoe]]** u **[[grande dame]]** u **[[mônî]] årdjinté**, c' est on ptit pexhon des corantès aiwes.

 *[[Leuciscus leuciscus]]*

## Pexhe

On les pexhe ås amoices avou des ptits asticots. Ci n' est nén po magnî : c' est come vicante amoice pol brotchet.

## Ricnoxhaedje
On rmete pacô l' regnon a ene grosse lådje åblete, mins co dpus a ene rossete et a on tchvene.

Li vindwesse est pus ptite et pus claire ki li tchvene. Elle a des djaenes ouys come lu.

Elle est pus longowe ki l' rossete. Elle a des djaenes ouys, dabôrd ki l' rossete end a des rodjes. 

## Sourdants & pî-notes
Come on bribeu ki cache ès voye (arimés)

thumb|Coviete
**Come on bribeu ki cache ès voye** (*Come in bribeû qui cache ès´ voye*), c' est on live di priyires sicrît pa Robert Arcq ey eplaidî dins l' coleccion do Bourdon e 2001. 

## Sacwants dnêyes
Mins li ramexhnêye di tecses date di 1979, sorlon l' adrovaedje da Marguerite Arcq-Biernaux. Mins les eplaideus ont radjouté sacwants tecses ki Robert Arcq aveut leyî dins ses papîs divant d' end aler.

C' est des priyires k' on stî sovint lîtes dins des messes e walon.

Li tite vént do prumî tecse.

## Tecse do prumî arimé
::*'Come on bribeu ki cache ès voye

:*Nos stans come des bribeus
:*Sins baston ni muzete
:*Mwins vudes et bresse schoyants
:*Bribeus d' amisté
:*Bribeus d' bouneur
:*Ki s' è vont, tiesse baxheye, tot seus so les pavêyes
:*Sins vir k' el solea lût
:*Rotant sins rlåtche al cache do bouneur
:*Sins sondjî k' i n' årént k' a lever leus iys
:*Po l' trover al poirtêye di mwin
:*Tchôd et lujhant come ene poere meure

:*Pôves omes si moudris et si scrans
:*K' i n' savnut sinte ene mwin pezer so leu-n espale
:*K' i n' savnut pus etinde ene vwès a leu-n oraye
:*K' i n' savnut pus vir lure l' estoele...

:*Pôves omes ki vont tiesse abaxheye
:*Come on bribeu ki cache ès voye
A l' åvrûle des gaeyîs (arimés)

thumb|Coviete 
**A l' åvrûle des gaeyîs** (*A l' auvrêre des gayîs*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Émile-Joseph Piret ey  eplaideye a Fosse e 1953.

## Kitaeyaedje do live
* Coviete : bele coviete avou on lino da "civile" 
* Coviete divintrinne : dobe coviete, avou on côp djusse li tite, pu ç' côp la li rcopiaedje del coviete difoûtrinne.
* p. 7 : Adrovaedje e francès da J. Calozet.
* p. 9 : Dicåçtaedje pa èn arimé ("Notru-dame") 
* p. 10 : Powinme k' esplike li tite : les djaeyîs k' i s' î mete a l' , c' esteut l' cinse do mononke do scrijheu.
Grande dame

* no do grand doet dins les doetreces.
* no (rålmint eployî) del vindwesse (pask' elle est pus longowe ki l' rossete).
Mônî (discramiaedje)

* **[[mônî]]** : ome ki fwait tourner on molén
** Vî rmédes di mônî
* traeyincieus ki fwait dins l' mônreye (k' atchete des grins, et vinde des farenes).
* tchivene
** mônî årdjinté : vindwesse
* ôtès sôres di biesses, pus blankes ki les ordinaires.
Tcherdon

On **tcherdon**, c' est ene plante ki setchixh al fén del campagne (plante anêyrece), avou bråmint des picas.

Gn a mwints sôres di tcherdons, des djinres *Carduus* (k' a dné s' no walon al plante), *Cardinus*, *Cirsium*, *Atractylis*.

## Sacwants tcherdons
 tcherdon (discramiaedje)

## Sourdants
* C1 p. 59 & 61
* E9 p. 194-195
* O99 p. 340
Rastrindou årtike

On **rastrindou årtike** ou **etroclé årtike**, c' est èn årtike fwait di deus bokets ki sont-st etroclés. 

Li prumî boket, c' est ene divancete.

Sacwants rastrindous årtikes (, ) polnut esse les minmes ki des årtikes pårtixhrês k' i gn a.

## Sacwants etroclés årtikes do walon
* a + l' => 
:*Dji va *'al** boledjreye
* pa + li (omrin) => 
:''Dj' a rpassé **på** bwès d' Gozêye; pa dou î ass sitî ? :: A pî **pås** bwès !
* pa + li (femrin) => pal 
:''Dj’ a rpassé **pal** Djeripont; ... pal Lovire.
* di + li (femrin) => 
:''Li pus vîs des gaméns **del** Mareye Defaw
* di + li (omrin) => 
:''Li voye **do** tchamp **do** tchinne.
* di + a => 
:''C' est **da** minne; c' est da lu; c' est l' måjhon  **da** Mimile Roslet.
:''C' est **da** leye; C' est l' måjhon **da** Mareye.
* di + a + li (omrin) => 
:''Li cinse **då** Baron Copêye.
* di + a + li (femrin) => 
:''Li bwès **dal** Madame des Foidjes.
* di + a + les (omrin) => 
:''Li molén **dås** valets Baidjot.

Mins, divant ene voyale, n' a nol [[etroclaedje]].
:''Li boird **di l' ** aiwe.
:''Dj' a rpassé **pa l' **Åbe Coûte-djoye.

Les distroclêyes cognes s' eploynut totsu bén :
:''I va ddja **a li** scole. (=  **al''' sicole).

## Foû do walon
Gn a eto des rastrindous årtikes dins des ôtes romans lingaedjes.

### Francès
* à + le => au
* de + le => du

## 
* Etroclaedje (linwince)

## Hårdêyes difoûtrinnes
Dins l' grosse croejhete da Henschel (e francès)
* Les rastrindous årtikes
Dins l' pitite croejhete (e walon)
* Les rastrindous årtikes
Årtike nén definixhant

:*[[Årtike|Discramiaedje di totes les pådjes Wikipedia ki s' lomnut "årtike"]]
Èn *'årtike nén definixhant** u **nén definixhant årtike**, c' est èn [[årtike (croejhete)|årtike]] ki n' mostere **nén** li sudjet k' i [[prezintrece|prezinte]]. I nel **definixh** nén, dabôrd.
* **on** tchén
* **ene** vatche
* **des** omes
* **des** comeres

Å rvier do [[definixhant årtike]], l' årtike nén definixhant mostere  li [[djinre (croejhete)|djinre]] do no (omrin u femrin).

Les nén definixhants årtikes ni si [[spotchaedje (croejhete)|spotchèt]] cåzu nén. Gn a djusse "des"
* Leye çoula po **ds** ôtes.

Mins "on", divant ene voyale, [[candjmint d' voyale|candje di voyale]].
* **on** tchén <> **èn*' åbe

== Nén definixhants årtikes dins les accints do walon ==
:*a fé

## Hårdêyes difoûtrinnes
Dins l' grosse croejhete da Henschel (e francès)
* Les årtikes nén definixhants
Dins l' pitite croejhete (e walon)
* Les nén definixhants årtikes
Régis Debray

**Régis Debray**, c' est on scrijheu et cotuzeu francès, egadjî a hintche.

Il a vnou å monde li 2 d' setimbe 1940.

Il a rescontré Che Guevara a Couba, pu ndaler avou lu el Boliveye. Il a stî ramassé pa l' årmêye bolivyinne (1967) et dmorer el pote cwatre ans å long. Après, il a stî e Tchili eyet djåzer avou Salvador Allende eyet Pablo Neruda.

Dins les anêyes 2000, il a scrît sol margaye Israyel-Palestene (*Un candide en Terre sainte*, Gallimard, 2008; *À un ami israélien*, Flammarion, 2010).
Tchapon

vignette

On **tchapon**, c' est on cok k' a stî tchapné et aclevé dipus d' 5 moes.

## Tecnike
C' est ene tecnike nén si åjheye di ça, paski, les oujheas, leus tiesticules sont metous dins l' vinte.

## Istwere
Å djoû d' ouy, on trouve co des tchapons el France, nén si åjheymint el Walonreye.

E 19inme sieke, end aveut tocosté. Inte di zels, li **tchapon d' Hesbaye**, 8 moes vî, k' esteut rosti dins do lård.

## Motlî
**Tchapner**, c' est ameder on cok po ndè fé on tchapon: li **tchapnaedje** si fwait avou ene picete especiåle.

On ptit tchapon (5-6 moes) si lome on **tchapnet**. 

On cût les tchapons dins ene grosse mårmite k' on loméve ene **tchapnire**.

## Aclevaedje
On les tchapnêye a 4 moes, tot les discrestant e minme tins.

On lzî dene des grinnes (a 75% di leu amagnî) disk' a on moes divant l' vindaedje.

## Cwalité d' coujhene

Li tchå est bråmint pus tinre ki l' cene des polets. Et ça a dipus d' gosse. I n' a pont d' coûtche di cråxhe, mins ene tchå avou des ponts d' cråxhe.

Ça costêye 12 uros do kilo vudî (el France, e 2009).

## Sourdants
Province do Limbork (Neyerlande)

:*[[Limbork|Discramiaedje des årtikes avou "Limbork" et "Limbôr"]]

Li *'Province do Limbork*' est ene province di [[Bas Payis|Neyerlande]], k' est a [[Bijhe-Levant]] del [[Province do Limbork (Beldjike)|province bedje do Limbork]]. Ès mwaisse veye est : [[Li Trai]], lomé eto : [[Måstrek]] (*[NL] Maastricht'').
Limbork

* Limbôr (rebanêye comene del Walonreye)
** Limbôr (viyaedje) (li viyaedje k' a stî li cmince di tos les ôtes lomaedjes "Limbôr" et "Limbork")
* Limbork (province bedje)
* Limbork (province des Bas Payis)
Clipe (maladeye)

Ene **clipe** u **clike** (on djheut eto **ritoû d' rin** oudonbén, camaerådreçmint, dins sacwants mestîs : **djonne di få**, pol fåtcheu, **djonne di piotche** pol terasseu), c' est on må ki prind tot d' on côp, divins les rins, et k' on n' sait pus bodjî.

C' est todi pus long a rweri po les djins ki n' fwaiynut waire di mouvmint dins leu mestî.

## Cåzes
Ci n' est nén sovint les oxheas ki sont les cåzes, ni nerén, les plakes inte les cronzoxhs. 

Li cåze n' est nén co bén cnoxhowe, mins ça a-st a vey avou les musses do bassin et les niers (tindons) del djonteure bassin schene.
Durnale

**Durnale** (F. *Durnal*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar, el province di Nameur.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5530**
** davance : **5331**
* Limero diyalectolodjike : **D 11**.
* Arondixhmint : Dinant 
* Lomaedje et spotaedje des djins :
** Lomaedje : Durnalî, Durnalresse
** Sipotaedje : 
*** Magneus d' roukes
*** Poirteus d' bigåd

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Durnale
* Al Vozale
* Bati "De Crock"
* Tiene di Dorene

Gn a eto bråmint des nos d' plaece di Durnale dins les lives da Anatole Marchal.


Durnale Al Vozale.JPG|Plake "Al Vozale"
Durnale Bati.JPG|Plake "Bati De Crock"
Durnale Plake guere del vatche.JPG|Plake "Guere del vatche"
Gérard Jaffrès

**Gérard Jaffrès** a skepyî e 1950 a Saint-Pol de Léon (Burtaegne, France). C'est on tchanteu-scrijheu-compôzeu burton ki dmeure el Beldjike. 

E 2001, il a vudî ene sitroete plake e burton, "*Le fou de bassan*" avou, come rawete, on rarindjmint del "Li ptite gayole" a môde di muzike celtike. 

Il dene on concert cåzu tos ls ans po les Fiesses del Walonreye. 

## Rondais
* **1991** : *Capitaine de Galère* 
* **1993** : *Les soldats de pierre* 
* **1995** : *Kérichen 72* 
* **1997** : *Les années baluches* 
* **1999** : *Au creux de ma terre* 
* **2000** : *Couleur Bretagne* (Beldjike)
* **2001** : *Le fou de Bassan* 
* **2003** : *Viens dans ma maison* 
* **2003** : *Chansons bretonnes et celtiques* (Beldjike)
* **2005** : *Le beau voyage* 
* **2007** : *Mon pays t'attend*
* **2008** : *Nos premières années*
* **2010** : *Gérard Jaffrès en public* (CD + DVD)
* **2012** : *Mystérieuses landes*
* **2016** : *Je sais d'où je viens*
* **2020** : *2020*

## Referince


## Hårdêyes difoûtrinnes

* Si waibe
Les Droles di Lodjeus (binde di tchanteus)

thumb|sol plake «sins antchous»
thumb|ås fniesses, di hintche a droete : Gilberte Matina, Raymond Missoten et Djan-Pire Vervî
**Les Droles di Lodjeus** (*Lès droles di lodjeûs*), c' est ene binde di tchanteus ki tchantèt e walon. Elle a stî amontêye pa Jean-Pierre Vervier.

## Mimbes
* Jean-Pierre Vervier (guitåre)
* Raymond Missoten (tchanteu)
* Gilberte Matina (tchanteuse)
* Jean-Marie Adam (batreye)
* Philippe Libois (piyano et taburreye)
* Paul Talbot (guitåre)
* Jean-Pierre Darras (tchanteu)

## Produjhaedje
Il ont ddja fwait rexhe cénk sitroetès plakes :

* «Foû voye» (2006, avou l' essegne do Rweyå Cåvea lidjwès)
* «Cacafougna» (2008)
* «Sins antchous» (2009)
* li scrinea Les nutes di måle lune (deus stroetès plakes)


Droles di lodjeus Cacafougna.jpg|Cacafougna


## 
 ene des tchansons del plake (Cacafougna)
Pû do cier

Li **pû do cier**, ci n' est nén on formagnant pû. C' est èn inseke ås deus aiyes del famile des berbijhotidîs. Adon, i rshonne å berbijhot, li pû des bedots.

End a el Walonreye come dins les ôtes payis timperés d' Urope et d' Azeye. 

I vole purade e l' erî-såjhon. I s' poize eto so les djins, et s' ecrameye dins les tchveas, ki ça schôpeye ki l' diåle. Mins ça n' pout pont fé atraper d' maladeye.

 *[[Lipoptena cervi]]*

Famile : berbijhotidîs (*[[Hippoboscidae]]*)

## Discrijhaedje

Inseke troes cwate milimetes long.
Notaire

On **notaire**, c' est èn ome di mestî ki fwait des akes (vindaedje, donåcion, testamint, contrat d' mariaedje) et les wårder.

Li notaire si fwait aidî d' on cler di notaire, metans po-z aler dins les håsses.

*Les [[notaire muzulman|notaires muzulmans]] fwaiynut des akes purade a vey avou les mariaedjes et divoirçaedjes*.

## Notaires sicrijheus e walon
Li scrijheu (nén cnoxhou) del pîce di teyåte "Simon li scrinî" esteut dandjreus on notaire (sorlon li corwaitaedje da Jean Haust k' a-st eplaidî l' pîce).

## Motlî d' mots walons des notaires
Louis Remacle : Motlî des notaires di Måmdey, Spå et Vervî
Motî d' Årsumont

Li **motî d' Årsumont**, ki l' tite e francès, c' est «*Glossaire d'Arsimont*», c' est on motî walon francès ramexhné pa **[[Louis Verhulst]]** dins les sovnances di si djonnesse a Årsumont e 19inme sieke.

Il est rprins sol limero **[C62]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Mwaissès dnêyes
Il a stî prezinté a ene bate del SLLW e 1920, et rascode ene medaye d' årdjint.

Mins c' esteut tos foyous scrîts al mwin, et nén e sistinme Feller.


C62 foyoûs sgoter sgotoe.jpg
C62 foyoûs mwinre.jpg
C62 foyoûs lårmî.jpg


Il a stî rarindjî pa Julie Servotte, dizo l' mambornance da Marie-Guy Boutier, di 2001 a 2005, et al fén des féns, vudî come live e 2010.

Il a stî metou so les fis e 2020 avou l' åjhmince di tos les åyant-droet.

## Istwere do fitchî
Louis Verusse a fwait ses inketes tins del guere di 14-18 (come il esteut fonccionaire, et k' i n' aveut pus rén a fé). Tos les mots provnèt di djins d' Årsumont.

L' ome aveut des foyous, mins i ls a racmincî  (deus rîlêyes). I ls aveut dné al Societé d' langues pol concours di 1920, et elle î ont dmoré. Li SLLW les a rmetou a l' ULg.

Julie Servotte a fwait ses candis a l' Univiersité d' Nameur, et aprester on studia sol walon d' Farjole, pol soce Tètâr di Fârjole. Dins les lives k' elle a rwaitî, elle a tchai so on rahouca dijhant k' i gn aveut on fitchî diccionairrece sol walon d' Årsumont (a 100 metes di s' måjhon) a l' univiersité d' Lidje. C' est çou k' l' a decidé di fé si licince a Lidje.

D' amblêye, elle a metou l' mwin sol documint, mins totafwait esteut maxhî. Li scrijhaedje esteut e sistinme di dvant Feller. Si ovraedje a stî di rmete tot çoula d' adrame e sistinme Feller. Elle a bouté ladsu so ses troes dierinnès anêyes a Lidje, fé s' memwere di licince dissu, pu co raspepyî totafwait ene dijhinne d' anêye.

## Corwaitaedje tecnike
A costé des mots, gn a eto des ratourneures.

Les mots revoynut nén seulmint ås sinonimes (sene ➙), mins eto a des idêyes vijhenes, dizeutrinnes (sene ➚) u dizotrinnes (sene ➘), çou ki ndè fwait eto ene sôre di motî ideyolodjike.

Egzimpe a "" :
:➚ 
:➙ , 
:➘ , , 

## 
Copeye aberwetåve
* sol waibe Jacques Servotte
* Copeye di scours

## Sourdant
Imådje picsele

[vignette|Ciste imådje ci, c' est ene [Bitmap|bitmape, k' est onk des fôrmats d' **imådje picsele**. Cwand on zoume, on voet bén k' el finté, ki n' a nén candjî, a discrexhou.]]
L' **imådje picsele**, c' est ene imådje limerike adjinçnêye avou des ponts ubén des cwårés, virpus des rectingues. Pus les picsels sont tenes, pus l' **imådje picsele** a ene meyeuse finté.

## Rotaedje
L' **imådje picsele** rote del minme manire k' ene mozayike, veyanmint k' elle est adjinçnêye avou des fômes djeyometrikes. C' est po çoula ki, cwand on zoume, l' imådje dvént moens nete, åré si on candje el finté. On-z el a uzé, prumirmint, po-z aveur l' imådje so les tévés. Il årè falou ratinde el dijhnêye 1990 po-z endè vir so les copiutreces poirtåves.

L' **imådje picsele** s' ertrouve dins sacwants fôrmats grafikes, metans li pus peupreces&nbsp;: li djipegue eyet li péyendjé. La eto k' c' est k' on-z a avou les djifs ki sont des imådjes rotant al manire d' ene coûte videyo.

## Referinces eyet sourdants
Vive nosse Walonreye (tchanson)

**Vive nosse Walonreye** (*Vîve nosse Walon’rèye*), c' est ene tchanson patriyotike sicrîte pa Camille Gaspard, 

## Rilomêye
Elle est voltî tchantêye dins les fiesses di waloneus e l' Hôte Årdene. 

Sacwants, comme André Lamborelle, el tchantént minme pus voltî ki l' Tchant des Walons.

## Tecse del tchanson
-1-

Li Bon Diu n’s-a d’né l’ boneûr

D’avu l’ pus bê dès payîs,

Èt-z-è-st-i sûr ki là-d’zeûr,

Lu-minme èl veût fwért vol’tî.

I fêt si bon d’î viker

K’on-z-î oûveûre tot tchantant

Èt minme ci k’èl deût cwiter,

Dimeûr’rè todi si-èfant !

Rèspleû
 
**Vîve nosse Walon’rèye,**

**Bê payîs d’amoûr !**
**
**Vigreûze èt nozèye,**

**Èlle a tot nosse coûr.**

**K’on n’ djåze pu di s’ vîlèsse**

**Ca, lon dèl lèyî mori,**

**Nos lî rindrans s’ djônèsse,**

**Awè, vîve nosse bê payîs !'''

-2-

Avå sès rowes, sès corons,

Sès campagnes èt sès grands bwès,

On rèsconteûre tot dè long,

Li cogne dè vigreûs Tchantchès.

È plin coûr di sès cités,

Sès-ouhènes èt sès clokîs

Tchantèt l’ djôye èt l’ libèrté ;

Awè, c’è-st-on bê payîs !

-3-

Bê payîs, ni t’ lê nin djus !

Wåde ti lingadje èt tès spots.

Bèle Walon’rèye, dispiète-tu

À l’êreûre d’on djône solo.

Ki, so t’ banîre, nosse vî coq'

Si rèscrèstèye d’on plin côp ;

K’ine novèle djèrmèye di stok

Fasse riglati t’ nom bin hôt !
Live xhufleu

thumb|Live xhufleu d' Urope
Li **live xhufleu**, c' est on robtidî.

 *[[Ochotona spp.]]*

## Spårdaedje
L' indje k' on trouve e l' Urope, *Ochotona dauurica*, vike dins les setchs plins do Sud-Ess del Rûsseye. 

## Vicaedje
Si criyaedje rishonne a on foirt awiyant xhuflaedje a cåze d' ultra-sons k' i gn a ddins. C' est dandjreus po sbarer les magneus d' tchå, pask' i n' a nén l' felesse des ôtes lives po steper evoye. 

## Sourdants
Algorisse

thumb|On rlomé algorisse
Èn **algorisse** u èn **algorite**, c' est on sistinme matematike po trover ene rexhowe a sacwants problinmes.

Les algorites sont foirt eployîs e-n éndjolike (infôrmatike).

## Etimolodjeye
Li no vént d' Al-Xhawarizmi, on grand matematikî d' Iran.

## Rotaedje
Po trover ene response a on metou problinme, les algorites tchereynut shuvant ene lodjike, et s’ repeter otomaticmint s’ i fåt.

Èn algorisse est fwait d' ene rîlêye d' etapes, po fini pa ene response. Les etapes sont metowes e-n alaedje ene après l' ôte, mins eto padecô a l' astcheyance (astcheyancî algorisse).

## Uzaedjes
On les pout co eployî u bén fé rexhe sacwantès dnêyes a pårti d’ on hopea d’ valeurs.

Eto po rindjî bråmint des dnêyes.

Insi, l' atuze des troes bodjes, pol codjowaedje des viebes e walon a stî trovêye pa Pablo Sarachaga tot cwerant avou èn algorisse.

## 
* Bate di dvize sol rifondaedje do mot (sol djåspinreye "Berdelaedjes")
*  Esplikêyes e francès

## Sourdants
Que-vlo-ve? (novele)

"**Que-vlo-ve**?", c' est ene novele ki Guillaume Apollinaire ki s' passe dins l' payis di Ståvleu.

Ele fourit-st eplaideye e 1910 dins ene ramexhnêye di noveles, *L'Hérésiarque et Cie* a l' editeu "Stock".

Li mwaisse personaedje, k' a dné s' no å roman, poite li såvadje no "Kë-vloz-vs", paski i dmande tofer ås djins ki l' arinnèt "kë vloz vs?" (   ? Cwè vloz ? , cwè çki vos vloz ?). C' est on rôlî, ki dvreut vni do payis d' Waime (si Apolinaire note bén on son ë cwand i scrît "Que", et nén on son u come a Ståvleu minme, mins k' åreut dné on scrijha "Quu" nén foirt ahessant e francès.)

Les ôtes personaedjes ont-st eto des nos e walon :
*  : li cåbartire
* Li  : ene ôte pratike do cåbaret, ki s' va bate a moirt avou "Kivlov". 

Li tite del novele a siervou a lomer ene rivuwe ki studeye les scrijhaedjes d' Apollinaire.

## Mots walons eployîs el novele
### Ortografeye
Apollinaire si rashid, come di djusse, so l' accint des djins k' il a-st oyou djåzer. Il a yeu eto dzo les ouys les gazetes e walon ki rexhént di ces trevéns la, et k' arivént seur a Ståvleu : Li ptit Lidjwès, Li Clabot, Li Spritche. Dabôrd, il eploye ene ortografeye di dvant l' sistinme Feller. Les sons dj et tch sont rindous pa J et CH, metans : La Chanchesse, c' est la "Tchantchesse".
### Motlî
:*[http://berdelaedje.walon.org/viewtopic.php?t=564 Loukîz cial]
* li bai valet : li  (*)* 
* *péket'' :  
* Guyame : 
* La Chancesse : Li 
* krompires : s
* Hinri : 
* bâbo : 
* aller a schlôf : aler a  
* Bonjou tertous :  
* Nom di Dio : 
* Oyez : ; Oyez-ve? : Oyoz vs? 

* 
* 
* 
* 
* 
* aler a 
* 
*  vs ?
* 
* 

## 
* Tecse del novele
* Bate di dvize so les passaedjes e walon di "Que-vlo-ve ?"
* Årtchives del rivuwe "Que Vlo ve"

## Sourdants
Musée de la vie wallonne

[thumb|Foto prinjhe pås djins do Muzêye, k' a enimådjî [Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)|Ene båke so les bwès d' l' Årdene]]
Li **Muzêye do Vicaedje des Walons** ou **Muzêye del Veye walone** (mot po mot do lomaedje oficir e francès: ***Musée de la vie wallonne***), c' est on muzêye a Lidje avou totès viyès usteyes.

Les djins do muzêye ont bouté mwin dins l' mwin avou les rcwereus e walon, metans tot dnant des desséns po les motîs walons.

E 2010, kécfeye pol prumire feye, n a-st avou ene vizite do muzêye e walon.

## Eplaidaedjes sol walon
Dispu les anêyes 1940,il eplaidèt èn apasseu "*[[Enquêtes du musée de la vie wallonne]]*".

C' est zels k' avént les abondroets po les motîs Haust (E1 & FE1). Cwand i vnît dins l' dominne publik, i fourît metous so les fis.

E 2015-2016, dizo l' minance da Baptiste Frankinet, il eplaidît des lives di sinteze (floricontes, toitche-linwe, replaidaedje do live di spots Meurice avou modêye odio, schoûtåve sol Daegntoele).

## Dins les belès-letes e walon
Tot l' roman «On-z a hapé Popol» da Jacques Warnier s' î passe. Did la, li discrijhaedje di toplin des racwéns do muzêye.

## 
 Pådje moennrece del waibe do muzêye

## Pî-note
Håvurna

thumb|Foyes et petches

Li **håvurna** ou **hårnoufrinne**, ou **såvadje côre** ou **[[petrea (discramiaedje)|petrea]]**, c' est èn åbe k' on trouve dins les bwès et dins les håyes el Walonreye, et ki dene des beas rodjes poes (lomés eto "petches" u "pekets"), ki siervént al tindreye ås tchampinnes.

 *[[Sorbus aucuparia]]*

*Sacwants lomaedjes do håvurnas sont les minmes ki pol [[franc pectî]].*

## Ecolodjeye
Les poes d' håvurna sont magnîs pa sacwants moxhons, aprume les tchampinnes. Ele les avalnut tot rond.

Les pîmåyes les drovnut, et magnî l' tchå.

## Sourdants et pî-notes
Franc pectî

Li **franc pectî** ou **djneuve** ou **peton**, c' est on pectî k' on trouve co e sacwants plaeces el Walonreye, mins k' on n' pout pus abate.

 *[[Juniperus communis]]*

## Spårdaedje
El Walonreye, li franc pectî est cnoxhou dins l' Calistinne, et ôte pårt el Fåmene ey el Basse Fagne. Mins end a pont e l' Årdene, e Condroz ni dins l' Braibant-Hesbaye, ni el Gåme.

## Siervaedje
Ses poes, les **pekets** u **poes d' peton**, sievnut al coujhene (metans dins les surcroûtes) et po fé del blanke gote k' on lome peket.

## Mopliyaedje
C' est ene plante diyoyike.


File:Franc pectî.JPG|e l' Efel
File:Juniperus communis fruits - Keila.jpg|poes
File:Juniperus communis20090812 155 Male Plant.jpg|Plante måye


## Sourdants et pî-notes
Pesse

* Maladeyes :
** pesse des djins 
** pesse des poyes
*** Pesse des oujheas å virûsse H5N1
*** Gripe des oujheas å virûsse H9N2
** fåsse pesse des poyes (maladeye do Noûtchestea, maladeye di Nioucassel)
** pesse des bovrins
** pesse des bedots et des gades
** pesse des tchvås
** pesse des pourceas classike
** pesse des pourceas d' Afrike
** pesse des grevesses
* mwaijhe odeur
* djin avou on mwais caractere
Pesse des djins

:*[[pesse|Discramiaedje di tos les eployaedjes do mot "pesse"]]
[[Imådje:Yersinia pestis fluorescent.jpeg|thumb|Li bactereye del pesse des djins, Yersinia pestis]]
Li *'pesse*', c' est on [[maladeye|må]] ki towe les djins, del cåze d' ene [[bactereye]], *Yersinia pestis''

Les djins sont-st epestiferés pa ene hagneure d' ene pouce poirtêye pa les rats.

## Spårdaedje
[thumb|Sipårdaedje del [Grande pesse|pesse des djins di 1346 a 1351 (elle avind l' Walonreye e 1351)]]
Li pesse åreut pårti di Chine u avår la dipus diviè l' 5inme sieke divant Dj.C..

Ele si spårda e l' Urope pal voye del soye a cmincî do 14inme sieke. Elle a ravadjî des veyes et des viyaedjes etirs e 16inme sieke.

Elle a passé e l' Afrike e 15inme sieke kécfeye tcherieye pa l' esploreu chinwès Zheng He.

Al fén do 19inme sieke, elle acsût Madagascar, pu l' Amerike bijhrece.

## Sourdants
Cladjot

* djonkea (fenaesse d' aiwe sins fleur)
* cladjot d' aiwe (*[[Iris pseudacorus]]*, a djaene fleur)
* cladjot d' corti (*[[Iris germanica]]* a bleuwe fleur, mins eto des ôtes coleurs)
Augusto Pinochet

**Augusto Pinochet** (di s' plin no : **Augusto José Ramón Pinochet Ugarte**) (25 di nôvimbe 1915 – 10 di decimbe 2006), c' esteut on djenerå di l' årmêye do Tchili. 

## Cårire politike
[thumb|El Pinotchèt veyou pa [Rabulèts]] 
I prinda l' povwer pa on côp d' estat li 11 di setimbe 1973, tot tipant evoye li redjime socialisse da Salvador Allende.

I va miner l' payis a môde d' on dictateur disk' e 1990, la k' i leya fé des vôtaedjes democratikes.

I fourit porshuvou e l' Espagne po crime siconte des abondroets del djin. Ey esse ramassé e-n Inglutere (1998). Pu rlåtchî.

## Alére
* "E Tchili, do tins da Pinotchet", temognaedje d' on waloneu k' î a stî e 1980, Li Rantoele, ivier 2010-2011.
Cåbaret

* cåbaret (po-z î boere) : plaece k' on-z î pout aler boere del bire et del gote.
* cåbaret (spectåke) : spectåke avou des tchansons, des monologues, des danses
** Cåbaret walon : spectåke avou des tchansons et des monologues e walon.
*** Cåbaret walon (Lidje 1895-1937) : no d' ene soce di waloneus d' Lidje.
Pectî

thumb|ene sôre di pectî
Li **pectî**, c' est ene sôre di ptit åbe del famile des cipressêyes.

 *[[Juniperus]] spp*

## Sôres di pectîs
El Walonreye, c' est, aprume, li franc pectî (*[[Juniperus communis]]*), ki dene les **francs pekets**.

Foû del Walonreye, gn a ene grande varyîsté di pectîs, inte di zels, li pectî fenicyin, et l' pectî a l' essince.
Cladjot d' corti

:*[[cladjot|Discramiaedje des årtikes avou "cladjot"]]
Li *'cladjot d' corti** (on dit eto : **coutea**, **såbe*'), c' est ene [[plante]] k' on coûtive dins les [[corti]]s, po s' bele bleuwe fleur. Li raecinêye est foirt bodjowe, et rshonne ene miete å [[navea]].

C' est ene [[plante ki crexhe so deus ans]].

 *Iris germanica*.



== Dizo-indjes ==
* *Iris germanica fiorentina*
* *Iris germanica germanica''

## Uzaedjes del raecinêye
 Raecene di cladjot d' corti
Li raecinêye n' est vindåve k' å dbout del crexhance, li deujhinme anêye. On rsaetche li pelete. On l' leye souwer å solo.

Les atchteus del souwêye raecene l' eploynut dins les dintifrice, et co po des ôtes uzaedjes cosmetikes.

Come yebe ås maladeyes, elle est ricnoxhowe diyuretike, et atossante, mins elle est ramint on pwezon, avou do rvômixhaedje et del schite.

## Sourdants



File:Sousbinne souwé.jpg|Raecene souwêye po vinde
File:Sousbinne.jpg|Plante li 1ire anêye di crexhance (Grand Atlasse, Marok
File:Iris germanica 002.jpg|Fleur
Raecene di cladjot d' corti

Li **raecene di cladjot d' corti**, c' est l' raecinêye do cladjot d' corti (*Iris germanica germanica* et *Iris germanica florentina*) ey eto d' *Iris pallida*, souwêye po-z esse vindowe.

## Aprestaedje
Li raecinêye n' est vindåve k' å dbout del crexhance, li deujhinme anêye. On rsaetche li pelete. On l' leye souwer å solo. Gn a des cis kel leynut souwer disk' a 5 ans. 

Les pris å planteu å Marok : di 10 DH (0,1 €) e 2005, elle a gripé a gripé a 150 a 200 DH e 2008.

Ene tone di raecinêye dene deus kilos di mierôle k' est vindowe tchir et vilin.

## Eployaedjes e cosmetike
Les atchteus del souwêye raecene l' eploynut dins les dintifrice, et co dins les sint-bon.

## Uzaedje el medcene
Come yebe ås maladeyes, elle est ricnoxhowe diyuretike, et atossante, mins elle est ramint on pwezon, avou do rvômixhaedje et del schite.

## Sourdants
Djonc

vignette|''Juncus articulatus''

:Discramiaedje des årtikes avou "cladjot"
On **djonc** u **cladjot** u **djonkea**, c' est ene di sacwants sôres di plantes des marasses, les fossés, les fagnes, les vevîs, å montant foirt deur, plin u trawé å mitan, ki siervèt a fé des cladjotreyes (fonds d' tcheyire, pititès carpetes, rondeas po sgoter les makêyes, evnd.), 

 *Juncus spp*.

La k' end a bråmint (et l' on les va code), on dit : ene **djonkire** u rozire.

Li djonc est bén pus ptit k' el rozea.
Abbas Bayat

**Abbas Bayat** a skepyî li 14 di djulete 1947 a Teheran (Iran). 

Come traeyincieus (ome d’ afwaires), il a ratchté les djus d' frut « Looza » (1987) po li rvinde e 1994. Pu les aiwes di Tchôfontinne (1997) pu les rvinde e 2003 a Coca-Cola, eyet ratchter li Sportigne di Tchålerwè (diviè 2005).

Ey î mete si neveu, Mogi Bayat come directeur.

## Alére
Jean Goffart, Li Sportigne s' efonce, , ivier 2010-2011.
Roejhén

vignette
Li **roejhén**, c' est l' frut del vegne.

## Sôres di roejhén
Gn a do **blanc** roejhén et do **noer**.

## Uzaedje
On l' magne tot seu, tot-z avalant u riscraetchant les piretes, pelé u nén.

On ndè fwait eto do djus u l' fé travayî po do vén.

On l' pout leyî souwer po fé des corintenes.

## Maladeyes
timprou pourixhmint des fruts


File:Roejhéns racaetchîs.jpg
Roejhéns atakés pourixhmint Botrytis ary-خموجيّة.jpg
Bondjoû vijhene (tchanson)

thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller
"**Bondjoû vijhene**" u "**Bondjoû, vijhene, doirmoz vs eco ?**", c' est on Noyé walon, dandjreus li pus cnoxhou d' tertos.

C' est l' limero **1** dins l' live Delbouille des noyés walons.

Come vî scrijhaedje e walon, il est rprins sol limero **376** di l' Invintaire Piron.

## Tecse e rfondou
* eplaidî diviè 2000 
*  (eplaidî e 2021 rifondou walon, , avou tchantaedje des shijh coplets prononçaedje zero-cnoxheu)
*  (2 tecses e Feller (Auguste Doutrepont (1909) eyet Maurice Delbouille, 1938)

## Corwaitaedje
Li tecse egzistêye dizo puzieurès modêyes, çou ki mostere si succès. 

Mågré tot, gn a nole istwere ki s' shût, avou des hikets d' accion (manke di rapoirt inte deus royes vijhenes, come:
:*Tént on cial on staminea, K' on-z î tchante et k' on-z î brait? <<>> Les andjes repetént å hôt:

Oudon co:

:*Voci vnou Bietmé so l' fwait Avou des oûs toplin s' tchapea. > Et Maroye ki loukive å trô.

I shonne don k' il åye sitî bén pus diswalpé divinltins, mins la ddja ene hapêye k' i gn a pus k' ces shijh estrofes la, ca gn a nole mincion di modêye pus cråsse. 

## 

*Tchantaedje acpagnté (réndjolijhaedje del plake 33 toûs di l' Antolodjeye Piron)
*Tchantaedje di tchantreye (sitroete plake des Noyés walons)
*Tchantaedje d' on tchanteu d' operå (sitroete plake Jules Bastin)

## Sourdant
Ciclisse

Li **ciclisse**, c' est li spôrt k' a-st a vey avou les coûsses a velo.

## Coûsses

### Sôres
* coûsse ciclisse d' on djoû
** Classikes
*** Milan-San Remo
*** Toû des Flandes
...
** coûsse di dicåce
** tchampionats
* coûsse ciclisse ås estapes
** Toû d' France

### Coûsses walones

#### Asteure

* Lidje-Bastogne-Lidje

#### Davance

* Lidje-Måmdiy-Lidje

## Motlî
 *[[Jean Goffart]] : *Le wallon dans le monde sportif (avec petits lexiques sur* el fotbal (*le football*), el djeu d' bale (*la balle pelote*), les pidjonisses (*la colombophilie*), les coureus a vèlo (*le cyclisme''); divins: Qué walon po dmwin ? Quorum, 1999, p. 138-142.
* 

##
Bondjoû mårene (tchanson)

thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller
"**Bondjoû mårene**" u "**Bondjoû, mårene, et boune santé**", c' est on Noyé walon.

Come vî scrijhaedje e walon, il est rprins sol limero **377** di l' Invintaire da Piron.

## Contnou
Gn a 18 coplets.

Bråmint des coplets mostrèt çou k' les djins di ç' tins la avént dandjî po viker: ravitaymint, mins eto tchåfaedje et mousmints.

Li 17inme coplet, ki c' est l' Aviedje ki djåze, est scrît e francès dins cåzu totes les modêyes. Il est rmetou e walon sol tecse eplaidî e 2020 e rfondou so Wikisourd.

## Tchantaedje

## Tecse
*  (Tecse etir e rfondou)
Cuzene Mareye (tchanson)

thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller
"**Cuzene Mareye**" u "**Vouss vini cuzene Mareye ?**", c' est on Noyé walon.

Dins si Invintaire des vîs tecses e walon, Maurice Piron nel mete nén dins les cis ki sont seurmint pus vî ki 1800.

Il est metou come **limero 3** dins l' live Delbouille so les Noyés walons.

## Kékès piceures
Dins ç' Noyé la, li sinte viedje djåze e walon. A Lisbete et Mareye ki lyi dmandèt di rabressî li ptit Djezus, ele respond :
Dji vzel permete toû a toû,
Mins ki ç' soeye tot bén doûçmint.
K' on nel bodje nén djus di s' four
Afén çk' on nel kibouye nén.

## 
* Tecse Doutrepont (16 coplets, Feller)
* Tecse Paul Piron (12 coplets, Feller)
* Rifondou (16 coplets)
Avå trîhes èt bwès

thumb|Coviete divintrinne do live
**Avå trîxhes et bwès** (*Avå trîhes èt bwès*), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Jean Lejeune di Djoupeye.

Li live a stî eplaidî e 1948, saetchî a 510 egzimplaires limerotés.

## Contnou
I rprind Cadet, ene novele k' aveut ddja moussî foû e 1921. 

Adonpwis, c' est totès ptitès noveles ki l' mwaisse personaedje, c' est ene biesse (u on gåre di bwès).

L' adrovaedje est da Jean Lejeune.

## Djivêye des noveles
* Cadet, li live : pp. 7-70.
* Royå, li moxhet : pp. 71-72.
* Bayård, li tchvå : pp. 73-75.
* Coirnou, li lumçon : pp. 76-77.
* Mustatchî, li bårbea : pp. 78-80.
* Gozî d' ôr, li råskignoû : pp. 81-87.
* Poucete, li tchet : pp. 88-104.
* Sol tchant d' oujheas, la k' gn a toplin des moxhons : pp. 105-108.
* Parote, li gåre : pp. 109-112.
* Huråd, Glorieus et Bizeu, li singlé, li cier eyet l' tchivroû : pp. 113-123.
* Plome d' ôre, l' ôrimiele : pp. 124-128.
* Passåjhe (notule so les rodjes påwions) : pp. 129-131.
* Mayté et Maytêye, les coucous : pp. 132-137.
* Spineus, Mådrê et Teratî, li lurson, li rnåd eyet l' taesson : pp. 138-160.
* Gliriå, li sodoirmant : pp. 161-165.
* Djaene-Betch, li måvi : pp. 166-168.
* Galavale, li brotchet : pp. 169-172.
* Gnawteu et Gnawtêyresse, li cope di såvadje tchet : pp. 173-175.
* Tougnon l' touplêye, li boutboute, pp. 176-178.
* Bleu-Baron, li rapexheu : pp. 179-182.
* Tarame, l' agaesse : pp. 183-204.
* Troscawe, li spirou : pp. 205-209
* Tchawteu, li gorea d' tchabote : pp. 210-229.
* Li roman del fawene : pp. 230-233.

## Plaeçmint dins l' espåce
Les noveles si pasnut dins les bwès di Stoumont, disk' å fond d' Cwåreu.

Li live cite beacôp des nos d' plaece did divins ces bwès la.

#### 
* 
* On boket do live (mwaisse modêye) 
* Deus bokets rimetous e rfondou 
* Riscanaedje do live
*
Betchfessî sh

Li **betchfessî SH**, c' est li scrijha SH eployî come betchfessî scrijha po sacwants mots ki sont prononcîs avou ch (ʃ) sol Coûtchant walon, mins eto kékfeye sol Walon do Mitan, ey e l' Basse Årdene. Après Lidje, i sont prononcîs avou li li son S.

C' est sovint des mots foirt målåjheys a rfonde, avou toplin des disfondowes.
:eshonne ( = **', **', **', **'  **', **').

Ôtes egzimpes :
*  & 
* 

## Betchfessî SH et sistinme des cossounes
Li betchfessî SH riprezinte ene deure cossoune. Eto, i n' candje nén li prononçaedje des coûtès voyales I, U eyet OU metowes padvant.

## Uzaedje do scrijha SH come betchfessî
Li betchfessî SH a stî atåvlé pa Stéphane Quertinmont et Jean-François Brackman, cåzu e minme tins, diviè 1997.

Ci fourit li dierin des betchfessîs scrijhas diswalpés pa les rfondeus. I n' esteut nén co la å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996). 

### Mapes a studyî
* Mape ALW 1.34 () avou tote li stindêye do son "ch" eroylêye.

### Hårdêyes difoûtrinnes
*
Henri Denis

**Henri Denis** a vnou å monde li 29 di setimbe 1940 a Tcherate-hauteures. Il esteut dessineus. Asteure, i dmeure a Han nén lon erî d' Rimoûtchamp.

I fwait des desséns avou d' l' intche di Chine ey i dessine ossu les biesses di nos bwès. Il a dessiné pol tchambe di comerce et d' industreye del province di Lidje et ossu po sacwantès gazetes.

Asteure, i dessine co pol gazete do cwårtî d' Sinte Magrite a Lidje.

Il a fwait des espôzucions a Lidje, Spå, Nameur, Gand, Prüm, Tcherate, Flémåle, Ptit Rtchin, Rimoûtchamp...

Il a hobité Jean Donnay, Mittéi, François Walthéry et Marcel Paque di Grimgnêye.