open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Blotchinne

Li **blotchinne** (epront di l'inglès&nbsp;: *blockchain*), c' est on soûmint di dnêyes limerike, avou l' ci k' on pout pårtaedjî des infôrmåcions eto, sins passer pa ene otorité cintråle.

## Uzaedje
Li **blotchinne**, c' est li plaece éndjolike po candjoter des criptomanoyes. El **blotchinne**, c' est ene sôre di soûmint di dnêyes e blok pårtaedjeyes, avou l' aidance del criptografeye. Il egzistêye cwate djinres*&nbsp;*:

* li **blotchinne publike**, wice ki tertot pout vni ddins, ene miete al môde des waibes Wikimedia***&nbsp;***;
* li **blotchinne privêye**, wice ki seulmint les mimbes d' ene troke, sovint ene soce, î pout daler, ene betch come ene miertoele, pa opôzucion al daegntoele'''''&nbsp;''''';
* li **blotchinne otorijheuse**, ki rote come ene blotchinne privêye, åré k' les sakîs difoûtrinnes polnut dmander d' erdjonde li rantoele, u co k' on pout otorijhî onk a-z î contribouwer eyet
* li **blotchinne eshonnrece**, ki rote ossu come ene blotchinne privêye, mins l' ovraedje est cpårteye etur les diferintès soces ki î boutnut.

## Referinces eyet sourdants
Olivî

Èn **olivî**, c' est èn åbe coûtivé dins les payis del Mîtrinne Mer ki prodût des olives, k' on ndè saetche l' ôle d' olive.

 *[[Olea europaea]]*

## Discrijhaedje
C' est on ptit åbe, mins avou on buk ki stokele des côps foirt bas. Mins, nén rtaeyî, i sait monter 10 a 20 metes hôt. Dins les olivires, on les rtaeye po k' i passénxhe nén les 3 a 7 metes.


Rissôtaedje sourd olivî Amerhrasse.jpg|buk sitoclé å pî d' l' åbe


Il a des longuès foyes vete foncé, mins blantchåtes so li dzo. Eneviè s' tayon, li såvadje olivî, ses foyes sont pus lådjes. 

## Sourdance
L' olivî provént do såvadje olivî.
Mahavira

thumb|ene posteure li rprezintant
**Mahavira**, c' est l' askepieu do djanisse. 

Il a vnou å monde e 559 div. Dj.-C. ey a morou e 527 div. J.-C. e l' Inde.

Il est rwaitî come li 24ime pinseu des filozofeyes di l' Inde. 

Ça fwait k' il est rindjî å **limero 99** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart. 

## Ses idêyes
Il a cwité si veye di prince po viker d' ene manire foirt simpe. I n' aveut k' on possinet po boere et on simpe lénçou so s' dos. Al fén i s' a minme dihalé di s' djate et di s' mousmint, et i endaléve tot nou avå les voyes. Les djins riyént d' lu 

Il a acsegnî li nonmargougnance, ey et li haeyime del mintreye.

I n' vleut nén aduzer les biesses, ni po les magnî ni touwer les tawons k' el hagnént.

Si inflouwince est grande so tote li pinsêye di l' Inde. Gandi, metans, a studyî dilé on professeur ki pratikéve li djanisse.

## Sourdants
Ciele

**Ciele**  (e sistinme Feller, *Cièle*,  *Cielle*), c' esteut on hamtea d' Marcour, mins k' a stî rmetou avou L' Rotche ås grands rebanaedjes di 1977. Adon, asteure, c' est on viyaedje deL Rotche, e l' province do Lussimbork.

C' esteut ddja on gros hamtea, veyanmint k' i gn aveut-st ene eglijhe (dicåçtêye a sint Fiyake).

thumb|eglijhe


Bienvenue a.JPG|plake a l' intrêye do viyaedje
Cielle.JPG|viyaedje, d' å lon
Vue cielle.JPG|les tchamps et les bwès


## Tuzance walone
thumb
Ciele est cité dins ç' rime-rame ci:
A Marcour, li Diåle î court, a Macrai, il î brait, a Djoupeye, i mareye ses feyes, a Warizi, i mareye ses fis, et **a [[Ciele]], i monte å ''ciel**''.

## Sourdants
Melreu

**Melreu**  (e sistinme Feller, *Mèlreû*,  *Melreux*), c' est èn ancyin hamtea d' Houton, asteure onk des viyaedjes do Grand Houton, e l' province do Lussimbork.

C' esteut ddja on gros hamtea, veyanmint k' i gn aveut-st ene eglijhe (dicåçtêye a sint Pire).

thumb

## Djeyografeye
Li viyaedje est trevåtchî pa l' Aiwe d' Oûte.

## Transpoirts
Gn a ene gåre di trén, sol voye Lidje-Mårloye.

N a-st ossu on zonigne.


5. Melreux. L'Ourthe et le pont du chemin de fer Late 19th-begin 20th century barcode 800000025841.jpg|L' Aiwe d' Oûte a Melreu 
Melreux-Hotton train station.01.jpg
20120825 melreux03.JPG
Divantåve

**Divantåve**  (dins ene fråze: **a Dvantåve**,  *Devantave*), c' esteut on hamtea d' Marcour. Asteure, c' est on viyaedje do Grand Rindeu.

C' esteut ddja on gros hamtea, veyanmint k' i gn aveut-st ene eglijhe (dicåçtêye a sint Dôna).

thumb|eglijhe


Devantave en automne.png|viyaedje did lon
Chapelle Saint-Gérard Devantave.png|tchapele sint Djuråd
Ronzon

**Ronzon**  (ki si scrît parey e francès), c' esteut on hamtea rimetou avou l' viyaedje di Rindeu do treven holandès (1823). Asteure, c' est on viyaedje do Grand Rindeu.
Noyaipré

**Noyaipré** u **Nowaipré**  (e sistinme Feller, *Noyêpré*,  *Nohaipré*), c' esteut on hamtea d' Rindeu-Bas, asteure, onk des viyaedjes do Grand Rindeu, e l' province do Lussimbork.

thumb

## Djeyografeye
Raiwé do ri d' Noyaipré.

## Sourdant
Dîj al dîjène

«**&nbsp;Dîj al dîjène&nbsp;**», c' est l' no d' ene dijhinne di fåves rashiowes dins on live eplaidî pa Èl bourdon. 

## Istwere
Li live a rexhou po l' edicion 2025 des fiesses del Walonreye di Tchålerwè. C' esteut po on spectåke di muzike ki dveut durer 40 munutes, wice k' etur tchaeke tchanson, ene sakî sol sinne citéve onk des dijh tecses. 

I gn aveut yeu deus erprezintåcions, ki s' ont passé li semdi 13 di setimbe. L' ene sol Plaece do Manedje eyet l' deujhinme a ene livreye dins l' Passaedje del Bourse. 

## Contnou
Les dijh fåves sont des ratournaedjes di Léon Bernus. Set d' inte di yeusses vegnnut d' Ezope, tins k' les troes restants sont da Faydra. L' atacaedje, c' est ene biyografeye da Léon Bernus sicrîte pa Jean-Luc Fauconnier.

Li live shût l' mode des franwals, metans k' li tecse francès est a hintche eyet l' cogne walone a droete. L' ortografeye uzêye est ene do sistinme Feller.

## Referinces eyet sourdants
Crouwin d' ansinî

thumb|dins on cortijhea, la k' gn aveut yeu di l' ansene di plante (dipus d' 2 metes hôt)
Li **crouwin d' ansinî** u **såvadje airipe**, c' est on crouwå ki vént voltî so ls ansinîs.

 *[[Chenopodium album]]*

## Discrijhaedje
C' est ene plante anêyrece d' esté, ki sait crexhe 2 metes et dmey hôt.

Les bodjes sont sovint roylés, avou de rodjès royes. 

Les prumirès foyes sont-st ôternêyes, dintêyes (kékes grands dints nén erîlés), del cogne d' on lozindje mins ki dvént pus fén al copete.

Les flormints, c' est des trokes di ptitès fleurs metowes so on minme sitok.


ChenopodiumAlbum001.JPG|djonne plante
Crouwin d' ansinî foye.jpg|foye a môde d' on longou lozindje
Chenopodium album leaf4 (14333090141).jpg|minme pareye
20140928Chenopodium album1.jpg|foyes kiminçant a rodji
Crouwin d' ansinî fleurs.jpg|flormint ås trokes (co verts)
Chenopodium album flowers.jpg|blancs flormints
20161215Chenopodium album1.jpg|souwêyès fleurs
Chenopodium album subsp. album sl5.jpg|bodje roylé rodje


## Spårdaedje
thumb|Spårdaedje des payis al rodje coleur eviè l' monde etir (contrêyes al rôze coleur)
Ele shonne provni d' Urope, mins ci n' est nén pus seur ki ça, don k' elle vént asteure dins ene cåkêye di payis totavå l' Daegne, purade dins les froedès contrêyes.

thumb|avou do riz, des canadas et des agnons

## Crexhaedje
C' est on crouwå di toplin des coûteures. 

Elle est foirt voltrûle, vinant dins totes les sôres di teres, minmes foirt pôves. Mins ele crexhe li mî dins les ritchès teres, bén ansinêyes (did la s' no e walon).

Les grinnes savnut sorviker 30 a 40 ans dins tere.

## Uzaedjes
Ele pout esse magneye come verdeure.

Ses grinnes souwêyes polèt siervi d' farene.

## Sourdants
Ri d' Noyaipré

thumb
Li **ri d' Noyaipré**, c' est on ri ki passe a Noyaipré divant d' egoliner e l' Aiwe d' Oûte, sol comene di Rindeu.

## 
Fitche tecnike
Li vôye qui monte (pîce di teyåte)

**Li voye ki monte** (E walon lidjwès : *Li vôye qui monte*), c' e-st ene pîce di teyåte da Joseph Mignolet eplaideye e 1933.

## Istwere
Li pîce raconte l' istwere d' on dmorant di Djudla Mouze ki parvént a dvni on rilomé violoneu.

Tot lyi soreye e s' veye, et s' a t i on monkeur k' i doet torade maryî.

Il est si tant plonkyî dvins ses pordjets et si ovraedje ki s' mayon s' dimande cwè rapoirt a s' mariaedje …
Baife

**Baife** , c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rindeu, e l' province do Lussimbork.

thumb|cafè

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 335 (1801); 377 (1821); 464 (1846, recråxheye di Mågonster et Trînå), 393 (1910), 191 (1961), 186 (1976).
* Limeros del posse :
** asteure : **6987**
** davance : **6992**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 24** (mwaisse pont d' l' A.L.W.).
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## No di des plaeces di Baife
### Hamteas
* Bardonwé
* Trînå
* Mågonster
* Wé d' Tcheyou.

## Djeyografeye
thumb|Aiwe d' Oûte a Baife

Baife est metowe sol droete erive di l' Aiwe d' Oûte.

### Istwere
Baife dipindeut del coû del Såte (Derbu), mins ele n' î esteut nén raloyeye (inte les deus, gn aveut l' signeurreye di Swè.

Ci n' esteut k' on ptit viyaedje, avou 24 måjhons e 1766 (mape di Ferraris).

Ele divna comene dizo l' redjime francès (après 1795).

Dizo l' redjime holandès (1823), Baife si recråxha di Mågonster et Trînå.

Baife ni fourit raloyeye a Rindeu (metou sol gåtche erive di l' Aiwe d' Oûte) k' e 1913, cwand on bastixha on pont (a Bardonwé).

## Sourdants
Lès bèlès-eûres (arimés)

**Les belès eures** (***Lès bèlès-eûres***), c' est ene ramexhnêye d' arimés, da Louis Lagauche k' a stî eplaideye e 1939.
Fize-Fontinne

**Fize-Fontinne** (la-minme *a Fîze*;  *Fize-Fontaine*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Viyé-l'-Boulet, e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4530**
** davance : **5261**
* Limero diyalectolodjike : **H 20**
* Arondixhmint : Hu
Faradi (discramiaedje)

* Faradi (El Farabi): filozofe arabe-sicrijhant do 10inme sieke.
* Michael Faraday, k' a trové li lwè del cadje Faraday.
Poèmes wallons (ramexhnêye)

***Poèmes wallons*** (Powinmes walons), c' est l' tite del prumire ramexhnêye d' arimés del djermêye 48. E francès, on l' lome eto sacwants côps ***Poèmes wallons 1948***.

Elle a vudî e 1948 a Lidje, ås edicions L. Gothier et fis.

## Contnou do live
So m' tére (arimés)

**So m' tere** (*So m' tére*), c' e-st ene ramexhnêye d' arimés da Louis Lagauche sicrîts dispoy 1913 disk' a 1920 et eplaideye diviè 1921.
Årè

**Årè** (/oːʀɛ/) (sicrît eto ***Ôrè***;  *Oret*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **5640**
** davance : **5647**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 18**
* Arondixhmint: Flipvile

thumb|èn ovroe a Årè avou ene machene di trén

## Nos di des plaeces d' Årè
### Hamtea
Trînoe (fr. *Trinoy*, *Trinoil**Térinoil*.

## Economeye
Gn a yeu des foidjes a Årè dispu l' Mîtrinne Ådje, dedja racsegneyes e 1289, don ki l' conte ni Nameur î a ene minire (di fier). Gn aveut ene foidjreye avou fornea et rafinoe d' aviè 1490 disk' aviè 1610.

E 1896, on î contéve troes såvnires ey ene cårire di diele.

E 1910, gn aveut co èn ovroe lomé « Eterprijhe E. Mahieux et G. Lambert ».

## Sourdants
Fornea ås microwaches

On **fornea ås microwaches** u **for ås microwaches**, pus courtinnmint: on **microwache** u **on microwonde**, c' est èn electrike di manaedje po tchåfer ou restchåfer les amindjîs u les abwessons divant d' elzèz magnî u boere.

## Rotaedje
Divins on for ås microwaches, les microwaches, d' ene metowe wachlire, fijhèt bodjî foirt raddimint les molecules d' aiwe, ki s' metèt a boure et tchåfer les amagnîs.

## Sourdants
Imazirenes

200px|Kimere '''berbere''' avou s’ grand tchapea di strin poirtant s'-n' efant.|alt=|vignette
Les **Berberes** u **Imazirenes**, c' est on peupe ki dmeure e l' Afrike bijhrece, å Sahel et so les Iyes Canareyes. I djåznut amazir.
[left|150px|Kimere '''berbere''' so l' mårtchî di Tchefchwaen, e [1971.|alt=Kimere Berbere su l'mârtchî di Tchefchwaen, 1971.|vignette]]
## Referinces eyet sourdants
Maurice Carême (trente poésies pour jeune public) (live)

thumb
Li **live di ratournaedje di powinmes Maurice Carême po ls efants**, ki l' tite c' est «*Maurice Carême*» et l' sortite *trente poésies pour jeune public*», c' est on live di powezeyes da Maurice Carême, rimetowes e walon pa ene troplete di scrijheus e walon del soce «Les Relîs namurwès».

C' est l' minme soce ki l' a-st eplaidî so papî e 2024, eyet so leu waibe, la k' elle est aberwetåve.

ISBN : 978-2-960334-01-2

Gn a èn ôte live da Maurice Carême k' a moussî foû e 2025, avou des ôtes arimés, mins ratournés e walon pa les minmes djins: *[[Maurice Carême en wallon (live)]]*

## Contnou
Li live atake på portrait do scrijheu, pa Jean Colot et Jean Hamblenne. Come tot l' restant do live, les tecses sont scrîts e walon ey e francès.

Adonpwis, gn a èn adrovaedje da Bernard Thiry, a môde d' adviertixhmint ås scoleus des efants ki sont l' adiercî publik.

Après çoula, troes pådjes di croejhete.

Li prumî powinme, pådje 10, est ratourné pa Luc Collard, ey est shuvou d' on dessén siné Nathalie Cavalier. 

Les powinmes, di 8 (p. 32) a 20 vers, seront prezintés tertos del minme manire : mwaisse tecse a hintche, ratournaedje e walon å mitan, motlî avou les målåjheys mots a droete, desséns sol pådje d' après.

Les mwaisses tecses vegnnut d’ ene dijhinne di lives diferins.

Houte di Luc Collard (2 powinmes), vos rtrouvroz l’ pene da Jean Colot (2 ouves eto), Françoise Evrard (k’ a l’ plouma avou 13 tradujhaedjes), Anne-Marie François (6 côps), Jean Hamblenne (3 powinmes), Bernard Louis (2 côps) eyet Joëlle Spierkel (2 feyes eto).

## 
Aberweter l' live
Cars Région Isère

Li soce «&nbsp;**Cars Région Isère&nbsp;**», c' est ene rantoele di kimons transpoirts ki sievnut e l' Izere, on dipårtumint d' Auvergne-Rhône-Alpes, e l' France. I rcandjnut Transisère dispu l' 1î d' setimbe 2019, avou l' rabindlaedje di tos les rantoeles dipårtumintåles.

## Istwere
Li rantoele Transisère a stî metowe e plaece dins les anêyes 1980 pal Consey djenerå di l' Izere dessiervi les viyaedjes eyet les bans ki n' avént pont d' trén. Il a adon evoluwé avou l' tins, avou des lenes di scole, des otocars espresses eyet des lenes viè Grenoble, Voiron, Bourgoin-Jallieu ou La Tour-du-Pin.

Avou l' rifôme di 2017, les competinces do transpoirt eterbanås ont stî rprindowes pal Région Auvergne-Rhône-Alpes. Vola pocwè, dispoy li 1î d' setimbe 2019, Transisère a stî rlomé **Cars Région Isère**.

## Organizåcion
Li rnatoele est piloté pal Région Auvergne-Rhône-Alpes, avou des siervices operés pa des dzo-traitants coinreces (cpagneyes d' otobusses eyet d' otocars). Les otocars sont tipicmint bleu avou el logo «**&nbsp;Cars Région&nbsp;**» eyet l' indicåcion d' l' Izere.

## Lenes
Li rantoele conte pus d' cint lenes, e contant les lenes espresses (viè Grenoble, Lyon ou Chambéry), des lenes abitouweles redjonåles eyet des lenes di scole.

### Egzimpes di lenes
* **T40** – Grenoble ↔ Saint-Pierre-de-Chartreuse
* **T83** – Grenoble ↔ Chambéry
* **T42** – Voiron ↔ Le Pont-de-Beauvoisin Isère
* **T41** – Voiron ↔ Chambéry

## Éndjoles
Les otocars sont sovint des modeles Irisbus Crossway, Setra S 415 LE, ou Mercedes-Benz Intouro.  I sont ekipés del climatizåcion, do wifi eyet sont accesibes po ls andicapés.

## Logo
Li logo di **Cars Région** est unike po tote el redjon, avou do bleu eyet do vert. Li logo kimon « Cars Région Auvergne-Rhône-Alpes ». Li vî logo « Transisère » n' est pus uzé asteure.

## Hårdêyes divintrinnes
* Cars Région Drôme
* Cars Région Savoie
* Région Auvergne-Rhône-Alpes

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Site oficièl di Cars Région
* L’site do Dèpårtèmint d’Isère
Jean Servais

**Jean Servais**, c' esteut on scrijheu e walon, mimbe des Relîs namurwès.

## Ouve
Sacwants d' ses ouves (des contes, des powinmes et do teyåte) ont stî rashonnêyes dins deus cayés walons a pårt e 1992 (limeros 5 et 6 del gazete).

Il a eto eplaidî lu tot seu on livret lomé «Tourniket».

## On boket d' ses scrijhaedjes
Vo l' la ki rote et ki rote, po rtrover s' måjhone. I n' a nén wangnî ene xhalêye çanse dissu tote li djournêye. I fåt fé on bea et soriyant vizaedje po vinde, lyi a-t on dit. C' est on mestî po crever d' fwin, dabôrd. C' est tot ça ki fricasse dins s' pôve tiesse.

## Sourdant
Trînå

**Trînå**  (la-minme *Trînâ*  *Trinal*), c' esteut on hamtea d' Baife, asteure on ptit viyaedje do Grand Rindeu.

## Istwere
E l' ancyin redjime, c' esteut on hamtea k' a todi dipindou del pårotche di Baife. Cisse-ciale payive li déme å signeur di Derbu. Mins c' esteut l' curé did la ki prindeut l' déme por lu. 

Li viyaedje a stî raloyî oficirmint a Baife do trevén holandès, e 1823.

## Dins les belès-letes e walon
Joselyne Mostenne cåze di Trînå dins ses sovnances di djonnesse.

Pire, evoye avou Maria so l’ bresse, les troes ôtes ont dmoré eshonne dins li ptite cinse di **Trînå**.Estant efant, dji m’ rafiyive come li poye ki tchait so on vier d’ elzî aler dire bondjoû, magnî ene wåfe bén mole et bén hole, k’ on erôle po l’ golafer. Et boere on bon cafè å rampono dins l’ plaece.Inte deus « slur » — télmint k’ il esteut tchôd — on-z etindeut boerler les vatches padrî l’ ouxh do ståve, a gåtche dol grande sitouve, ewou çki l’ cabolêye des coshets cujheut. Cwand les grandès djins racontént les noveles e s’ dijhant « vos », dji m’ ateléve a sayî do drovi l’ grand vera d’ l’ ouxh. Dji touméve båbe a båbe avou l’ cou des vatches metowes å coirdea tot åd dilong do meur. Sibarant, vårmint, di les vey flater tins k’ ele mawiént leu four ! C’ esteut come ene machene a fabriker des spinasses. « Djodjo, mi ptite blanke, cloyoz l’ ouxh, insi ! Ça sint mwais ! »

## Sourdants
Bardonwé

**Bardonwé** ( minme mot e francès), c' esteut on hamtea d' Baife, asteure èn ecårt do Grand Rindeu.

## Djeyografeye
Il est metou sol droete erive di l' Aiwe d' Oûte. Il gn av låvå on rlomé molén a l' aiwe.

Li wé did dinltins a stî replaecî pa on pont ki raloye Baife a Rindeu

## Sourdants
Waerbea do stoumak (ås tchvalidîs)

thumb|moxhe fwaite
thumb|waerbea
Les **waerbeas do stoumak**, c' est des waerbeas d' moxhe ki sont-st agritchîs après li stoumak, ås tchvås, moulets et bådets.

*Gn a èn ôte waerbåd d' ene sôre vijhene, li [[waerbea do crås boyea (ås tchvalidîs)|waerbea do crås boyea]].

== Cåze et tournante biyolodjike ==
Li moxhe k' on lome *Gasterophilus intestinalis* (davance : *Gasterophilus equi'') vole do moes d' may å moes d' awousse e l' Walonreye.

Ele vént ponre ses oûs après les poys des pates di dvant des tchvås et des ôtes tchivalidîs (moulets, ågnes). 

Les oûs discloynut dins l' boke et vont dner ene prumire halene ki va cåvler des ptitès bômes dins l' fene pea del linwe. Adonpwis, ele cwitèt, sont-st avalêyes et s' vont ahavter après l' fene pea do stoumak, et crexhe disca deus cintimetes, a môde di waerbåd. 

Après ût a dijh moes, les waerbeas s' disgritchèt et endè vont avou les crotins. Ele mousse e tere po divni on påpåd-lôlô, pu après 3 a 5 samwinnes, disclôre et dner ene moxhe fwaite. Çoula s' passe al fén do bontins ey a l' esté e l' Walonreye.

## Sintomes
Come tos les formagnants, les waerbeas ni divrént nén fé trop di toirt a l' ascoyante biesse. Mins i sont bén metous po profiter d' l' amagnî do tchvå. Si l' tchedje di waerbåds est grande, et les tchvås må nouris, i vont foirt amwinri. Aprume cwand les waerbeas ont bén profité, soltins d' l' ivier.

Les cas les pus griyeus — mins foirt råles — polnut dner des trintchêyes et minme trawer li stoumak, çou ki towe li tchvå.

## Sourdants
Waerbea do crås boyea (ås tchvalidîs)

thumb|après l' crås boyea forbouté d' on moulet
Les **waerbeas do crås boyea**, c' est des waerbeas d' moxhe ki sont-st agritchîs après l' crås boyea, djusse dilé l' anusse, ås tchvås, moulets et bådets.

''Gn a èn ôte waerbåd d' ene sôre vijhene, li waerbea do stoumak.
Alfabet fonetike Rousselot-Gilliéron

[thumb|Kékes senes fonetikes do [FEW, bråmint vinant di l' alfabet Rousselot-Gilliéron]]
L' **Alfabet fonetike Rousselot-Gilliéron**, c' est èn alfabet ki saye di noter miersipepieuzmint li prononçaedje des sons, aprume les voyales.

## Eployaedje
Il fourit-st eployî dins les inketes Bruneau, dins l' Atlas des lingaedjes di France, ey eto dins l' motî etimolodjike von Wartburg.

Sacwants senes sont rprins dins l' ALW et dins des diccionaires walons k' i gn a, come li ci d' Faimonveye.

## Senes les pus rescontrés dins les dicos walons
* **œ̆̀** & **œ̀** riprezintèt l' son ë (/œ/).
* **œ̄́** & **œ́** erprezintnut l' son eu (/øː/).
Saqwantès fauvirètes di d' Yute di d' ci (noveles)

**Sacwantès fåviretes di houte did ci** (***Saqwantès fauvirètes di d' Yute di d' ci***), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Lorint Hendschel l' an 1994.

Les spoûles si pasnut sovint dins on monde foû naturel.

## Eplaidaedjes

## Djivêye des fåviretes
* Li camaeråde da moman : li mame do scrijheu a todi djouwé å catchî avou on tolu ki nouk d' ôte ni veyeut. Portant i vént stronner li scrijheu après l' moirt del mame.
* Ene ålouwete a brai: on payis å dictateur; ci-ci vént d' mori. On gaztî evoye ene lete a tos les gros colés do payis, come cwè ene ålouwete a brai a l' etermint, et ki l' gaztî oficir n' end a nén cåzé. Shût ene «prudje» a môde des cenes di Staline.
* Monsieu A: èn otocanibale !!!
* Ene u deus ptitès sacwès : les nûtons si rvindjnut des djins ki ls ont dismeprijhî.
* …

## 
* Ene des fåviretes (avou ratournaedje e francès)
Émile Lambert

**Émile Lambert**, c' est on tchansnî walon d' après Lidje k' a veyou l' djoû li set di djulete 1904 et dhoter e 1983.

## Egzimpes di tchansons
* Prumî ni
* Les pelakes
* Li pexheu

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Si tchanson *Prumî nid* : https://www.youtube.com/watch?v=I2AULxmFAIU
* Si tchanson *Les pèlakes* : https://www.youtube.com/watch?v=51wd5eabanw
* Si tchanson *Li pexheu* : https://www.youtube.com/watch?v=lC3qSocRSqQ
Cars Région Savoie

**Cars Région Savoie**, c' est ene rantoele di kimons transpoirts ki sievnut e la Savouèye, on dipårtumint d' Auvergne-Rhône-Alpes, e l' France. I rcandjnut l' rantoele Belle Savoie Express dispu l' 1î d' nôvimbe 2020, avou l' rabindlaedje di tos les rantoeles dipårtumintåles dins l' cadre do novea plan do Région.

## Istwere
Li vî rantoele di transport e Savouèye s' apelot *Belle Savoie Express* eyet esté metou en place pa l' Consey djenerå do dipårtumint di Savouèye po desservi les comynes do coin k' n' avént nén d' sîstinme di trén. Il a adon evoluwé avou des lenes scholaires, des trajets di montagne eyet des siervices di sezons.

Avou l' rifôme di 2017, les competinces do transpoirt enterbanås ont stî rprindowes pal Région Auvergne-Rhône-Alpes. Dispu l' 1î d' nôvimbe 2020, li réso a stî rlomé **Cars Région Savoie**.

## Organizåcion
Li rantoele est piloté pal Région Auvergne-Rhône-Alpes, avou des siervices operés pa des dzo-traitants coinreces (cpagneyes d' otobusses eyet d' otocars). Les otocars sont tipicmint bleu avou el logo «**Cars Région**» eyet l' indicåcion di la Savouèye.

## Lenes
Li rantoele conte près di 40 lenes, avou des lenes enterbanåles, scholaires eyet di sezons. I dessèrv les comynes di montagne (come Méribel, Val Thorens, La Plagne, Les Arcs) et des viladjes di vallée come Chambéry, Albertville ou Modane.

### Egzimpes di lenes
* **S07** – Chambéry ↔ Aoste
* **S01** – Chambéry ↔ Saint-Alban-de-Montbel
* **S04** – Poncharra ↔ La Rochette

## Éndjoles
Les otocars sont sovint des modeles Irisbus Crossway, Setra, ou Mercedes-Benz. I sont ekipés del climatizåcion, do wifi eyet sont accesibes po les andicapés. Certins trajets sont disponibes avou li sistinme *Oùra* po les tikets eyet abonnemints.

## Logo
Li logo di **Cars Région** est l' minme po tote el redjon, avou do bleu eyet do vert. Li logo kimon « Cars Région Auvergne-Rhône-Alpes ». Li vî logo *Belle Savoie Express* n' est pus uzé asteure.

## Hårdêyes divintrinnes
* Cars Région Isère
* Cars Région Ain
* Région Auvergne-Rhône-Alpes

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Site oficièl di Cars Région Savoie
* Donêyes ouvertes
Cawete -ai

Li **cawete -ai**, c' est ene cawete do walon scrît dins les vîs sistinmes. Ele riprezinte li cawete -ea do rfondou dizo disfondowe ê.

Come li cawete -ê, ele si prononce don soeye-t i «/ɛː/» (son ê ordinaire), soeye-t i «/æ:/» (son ê rinflé).

## Variantes
Ele si scrijha «-ai» u «-ay». Les deus ortografeyes si rtrovèt dins les nos oficirs e francès di ces viyaedjes la.
* Stockai u Stokai u Stockay
* Hockai u Hockay
* Strivay
*…

## E rfondou walon
Elle a stî reployeye e rfondou walon po sacwants nos d' plaece ki n' egzistèt ki dins ene seule contrêye, cial li walon do Levant.

## Manaedjmint del cawete dins l' Wiccionaire
Les cognes avou «-ay» seront categorijheyes come scrijha dins on vî sistinme («», «», «»).

Les cognes avou «-ai» mins avou des scrijhas do bodje n' alant nén avou les rîles do rfondou, el seront sifwaitmint : «», «», «»

Li scrijha avou l' betchfessî -ea («» «») serè metou avou on bindea insi:
  Ci no prôpe ci (toponime u no d' famile) a stî rbasti a pårti do rfondaedje di ses bokets (bodje, betchete, cawete). Mins i gn a sovint k' ene des disfondowes k' est oyowe podbon.

Li scrijha avou l' cawete -ea et les rîle do rfondou pol bodje serè l' mwaisse intrêye : «», «»

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Mano Negra (binde al muzike)

[vignette|El binde a on concert, e [1990.]]
**Mano Negra**, c' esteut ene binde al muzike francesse. On l' a metowe so pî e 1987, pwis disfwait e 1994.

## Mimbes

* Santiago Casariego
* Antoine Chao
* Manu Chao
* Joseph Dahan
* Thomas Darnal
* Pierre Gauthé
* Daniel Jamet
* Philippe Teboul

## Referinces eyet sourdants
Samuel Cogolati

**Samuel Cogolati**, c' est on politikî walon, k' a nexhou a Hu. I coprezide Ecolo avou Marie Lecocq.

## Referinces eyet sourdants
Libes et responsåves

**Libes et responsåves** ([FR] *Libres et responsables*), ubén sorlon l' simbole «&nbsp;**LIB·RES&nbsp;**», c' est on pårti politike di cinte-droet. 

## Istwere
**Libes et responsåves** a stî askepyî e 2025. Il a stî atåvlé foiravant pa Olivier Maingain, avou s' fi, Fabian Maingain, k' estént mimbes di DeFI. Il ont stî aspalé pa Marc Cools, èn ancyin d' MR. 

## Ideyolodjeye
Onk des såmes d' èç mouvmint ci est d' toursi les nåcionålisses. L' idêye c' est d' rashonner les federålisses francès-cåzants&nbsp;; come les mimbes di DeFI&nbsp;; les liberås&nbsp;; come les cis d' MR&nbsp;; les umanisses eyet les ecolodjisses pragmatikes, dit-st i. Les coleurs tchoezeyes acdinèt d' rinde bon dvwer a l' Urope. 

## Rilomêyès djins

* Marc Cools
* Delphine De Valkeneer
* Brice Kotsifakos Vandenbroucke
* Fabian Maingain
* Olivier Maingain

## Hårdêye difoûtrinne
Si waibe oficire.

## Referinces eyet sourdants
Sophie Rohonyi

**Sophie Rohonyi**, c' est ene politicresse walone, k' a nexhou a Brinne-l'-Alou. C' est l' prezidinte di DeFI.

## Referinces eyet sourdants
Marie Lecocq

**Marie Lecocq**, c' est ene politicresse walone, k' a nexhou a Måtche-el-Fåmene. Ele coprezide Ecolo avou Samuel Cogolati.

## Referinces eyet sourdants
Tchårlumont

**Tchårlumont** (e francès *Charlemont*), c' est ene fôrturesse et ene ancyinne comene di Walonreye di France, a Djivet, et k' a stî lontins del Conteye di Nameur.
Li vwè dè clokî (operå comike)

**Li vwès do clokî** (E walon lidjwès : *Li vwès dè clokî*), c' e-st èn operå comike di teyåte sicrît pa Joseph Mignolet e 1926.
Drap d' mwin

thumb
On **drap d' mwin** , c' est on drap k' on rixhoube ses mwins avou.

Li drap d' mwin est pus ptit k' el **drap d' bagn**, mins c' est l' minme sôre di stofe.

## Ôtes draps
Li drap d' mwin est a pô près del minme grandeur ki l' drap d' schiele, mins ci-ci est fwait d' ene pus ledjire sitofe.

Li drap d' måjhon est pus cwåré, eyet si stofe est pus brouxhire.


Stoirdoe 1 drap d' mwin 2 drap d' schieles 3 strifion 4 loke a rlocter 5.jpg|on drap d' mwin (2); a costé d' on  (1);  on  (3); ene  (4) ey ene loke a rlocter (5)
Drap d' schieles 1 strifion 2 drap d' mwin 3 drap d' måjhon 4.jpg|on drap d' mwin (3) dilé on  (1); on  (2); ey on drap d' måjhon (4)


## Ôte uzaedjes
Di l' esté, on ratoitche ene froede botaye dins on frexh drap d' mwin po l' wårder frisse pus lontins.

D' on tins d' waernu, on mete cobén on frexh drap d' mwin so s' tiesse po waeranti s' vizaedje.


Waernu frexhs draps d' mwin sol tiesse.jpg|draps d' mwin metous sol tiesse on djoû d' waernu]]
Es draps d' mwin et ecolodjeye.jpg|plakete e-n espagnol po spårgnî les draps d' mwin nén eployîs d' on rlavaedje po rén


## Draps d' mwin est ecolodjeye
Dispu les anêyes 2010, dins bråmint des otels, on conseye ås pratikes di rmete a houte les draps d' mwin et draps d' bagn k' i n' ont nén yeu dandjî (po n' nén les dveur rilaver, rispåmer, rissouwer, tot çoula avou do corant). 

Onk di des sfwaits messaedjes : 5 draps d' mwin spårgnîs do lavaedje = 1 åbe riplanté.
Arahal

thumb|eglijhe
**Arahal**, c' est ene comene di l' Andalouzeye (e l' province di Sevile), e l' Espagne.

## Etimolodjeye
Li mot provént dandjreus di l' arabe «الرحال» (ar-raHâl), ki vout dire «li voyaedjeu avou ses biesses», «li nomåde», do no do prumî setleu. 

## Djeyografeye
Metowe sol voye Gurnåde - Sevile (asteure, l' otovoye A92) a 21 kilometes di Sevile.
Jean-Luc Fonck

vignette|Foto årtistike di lu.

**Jean-Luc Fonck**, c' est on tchanteu walon eyet francès-cåzant. Il a nexhou li 9 di måss 1957, a Årlon.

## Rilomêye
C' esteut onk des deus askepieus del binde al muzike «&nbsp;Sttellla&nbsp;», avou Mimi Crofilm. Mins nerén, il est tot seu dispu 1992, tolminme ki s' prodût todi avou ç' no la. Son stîle, c' est puvite des djeus d' mots dins l' escrijhaedje di ses pårlaedjes. 

## Referinces eyet sourdants
Li payîs dès sotês (roman)

**Li payis des soteas** (***Li payîs dès sotês***), c' e-st on roman da Joseph Mignolet k' a stî scrît e 1926.
Vè l' loumîre (roman)

**Viè l' loumire** (***Vè l' loumîre***), c' e-st on roman da Joseph Mignolet k' a stî scrît e 1922.

## Istwere
I raconte l' istwere d' on djonnea dal campagne ki va rovyî l' amour di s' djonnesse po miner ene veye d' avinteure.
Joyeux Rèspleus (ramexhnêye d' arimés)

**Djoyeus resploes : sacwants bokets pol sinne et po dire e l' coulêye do feu** (E Feller : *Djoyeûs rèspleûs : saqwants bokèts po l'sinne èt po dîre èl coulêye dè feû*), c' e-st ene ramexhnêye d'arimés et d' tchansons da Jean Bury scrîte e 1899 et eplaideye pa Vaillant Carmane.

## Djivêye des tites

* L' awoureus Colas (L’awoureux Colas)
* L' amour et les biesses (L’amour et les biesses)
* Cantinire di gåre civike (Cantiniére di gârd-civique)
* Mi galant
* Mi cour
* Les årtisses (Les artistes)
* Bén vla-st on råle edon surmint (Bin v’la st-on râre èdon surmint)
* Pôve kimere (Pauve kimére)
* Li sondje da Rôze (Li songe d’à Rôse)
* Si dj' esteu ritche (Si j’esteus riche)
* Èn ome totoute (Ine homme tot oute)
* Les ptits ptits målureus (Les p’tits mâlhureux)
* Dji so trop ptit magneu (Ji sos trop p’tit magneu)
* Po plaire a Nanesse (Po plaire à Nanesse)
* Sol fosse di m' fi (So l’fosse di m’fis)
* Zim lon laire
* Mi ptit bouname (Mi p’tit bouname)
* Li ptit Djannesse (Li p’tit Jeannesse)
Napoleyon II

thumb
**Napoleyon II**, c' est l' no k' on dna, après côp a **Napoléon François Joseph Charles Bonaparte**, li fi da Napoleyon Bonapåre avou s' deujhinme feme, Mareye-Louwisse d' Otriche.

I skepia li 20 di måss 1811 a Paris et mora li 22 d' djulete 1832 a Wîne.

## Biyografeye
I fourit lomé «Rwè d' Rome» pa s' pa.

Après l' dobleure ki Napoleyon atrapa al batreye di Brinne-l'-Alou, i fourit evoyî e l' Otriche avou s' mame. C' est la k' i crexhrè, et mourrè come on nôbe otrichyin, sins måy poleur rivni e l' France. Låvå, i rçuva l' tite di «duk di Reychtate» (pitite dutcheye del Bohinme).

E 1830, on sondja a lu pol trône di Beldjike, mins lu n' end aveut d' keure (il åreut yeu ptchî li ci d' Grece u d' Pologne).

C' esteut on bea valet, foirt enaiwé dins l' trevén romantike.

## Dins les belès-letes e walon
Antoine-Joseph Alexandre, dins s' live «Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs» endè cåze come li ci ki va rvindjî s' pere, tot-z apoirtant l' påye et l' abondance e l' Walonreye :
Twè l' saedje dame, dji t' è preye, prind bén sogne di l’ efant,
D’ l’ efant k’ Mareye-Louwisse a dné å concwerant,
(…)
Dvins pô d’ tins on t’ vierè, après ene kimaxhreye,
Rilure å prumî rang del France tote sibarêye.
C’ èst ti k’ nos frè rovyî tos nos ancyins måleurs.
Et k’ on vierè infén porminer so des fleurs.
Blûcher et Wilinton n’ seront pus k’ des gribouyes,
Et les sôdårds do Nôr tronnront tot come des foyes :
To ls abatrès tertos, tot come on scheut des poes,
L’ påye rivénrè avou el vinkixheu des rwès.
(…)
Les Rûsyins n’ sont nén blancs, ca les Francès e masse
Iront tot k’ a Moscou les csaetchî pa l’ tignasse.
(…)
C’ est por ti ki l’ tere toûne et k’ on voet dvant l’ solea
Rôler on firmamint ki dvént todi pus laid ;
Coraedje ! divén vite grand, et k’ nos t’ veyanxhe èn ome,
Pusk’ on t’ a batijhî do no di ptit rwè d’ Rome.
(…)
Kimince, pitit schirlou, do rire a tes parints ;
Ti mere a stî dijh moes dvins des bén grands tchagrins.
Riconsole nos tertos; mostere ki to sais rire :
Mostere tu dispierté, po pretinde a l’ impire.

## Sourdant
Felix Timmermans

thumb|150px|Foto d' lu.
**Felix Timmermans**, di s' plin no, **Leopoldus Maximilianus Felix Timmermans**, c' esteut on scrijheu ey on powete flamind foirt rilomé (onk des scrijheus e neyerlandès les pus translatés dins totès sôres di lingaedjes).

I skepia a Lier li 5 di djulete 1886 et mora a Aldaar li 24 di djanvî 1947.

## Ouve
thumb|left|150px|Ene di ses ouves ratournêye e walon
Ene di ses ouves fourit ratournêye e walon. I s' adjixh di «&nbsp;Sint Nicolai dins les rujhes&nbsp;», sicrît diviè 1926, et replaidî l' minme anêye a môde di live d' imådjes e-n almand.
Vilvôr

**Vilvôr** ( *Vilvoorde*,  Vilvorde), c' est ene comene di Flande, e l' province do Braibant flamind, e l' arondixhmint Brussele-Hal-Vilvôr (k' a stî foirt kischoyou e l' deujhinme mitan do 20inme sieke å rgård di l' uzaedje des langues dins les administråcions).

## Rapoirt avou l' walon
On moumint, gn aveut on penitincî. Did la li cmon mot walon «on » (on ).

Edmond Wartique î a vnou å monde.
Nåcionalisse bedje

vignette|Li '''liyon bedje''', k' est on djaene clair liyon, est l' biesse ki sieve di simbole.
Li **nåcionalisse bedje**, c' est li fwait ideyolodjike di plaityî pol Beldjike, aprume po l' unité d' èç payis ci. On lome eto çoula&nbsp;: el **beldjikinnisse**.

## Tuzance walone
Roger eyet Johan Viroux sont cnoxhous po esse des **beldjikins**.

## Politike
Sacwants politikîs, virpus mwints mouvmints, si mosternut pol **nåcionalisse bedje**, metans&nbsp;:

* li Belgische Unie - Union Belge
* li Pårti Bedje do Boutaedje
* li Pårti recsisse

## Referinces eyet sourdants
Samuel Beckett

vignette|271x271px|Foto d' lu.
**Samuel Beckett**, c' ît on rlomé scrijheu irlandès, k' a nexhou li 13 d' avri 1906, a Cooldrinagh. Il a morou li 22 d' decimbe 1989, a Paris. Samuel Beckett est puvite ricnoxhou po ses ouves di belès-letes eyet po-z awè stî rezistant, tins del deujhinme guere daegnrece.

## Ovraedjes
Samuel Beckett a pondou des tecses k' avént l' inglès, mins eto l' francès, come lingaedjes d' oridjene. Seulmint, i cåzéve byin bén l' itålyin. Cwand on dveut ratourner ses ovraedjes dins onk des troes lingaedjes cités lanawaire, i l' fijheut lu-minme.

Amon les belès-letes, ses ouves les pus rlomêyes sont ses pîces di teyåte eyet ses romans. Metans&nbsp;: «&nbsp;E ratindant Godot&nbsp;», dins li stîle do teyåte siclimboigne, u co «&nbsp;Malone mourt&nbsp;» al môde do novea roman. Houte di çoula, cist ome ci a scrît sacwantès ramexhnêyes d' arimés. 

## Referinces eyet sourdants
E ratindant Godot

[vignette|Ene afitchete po on djouwaedje del pîce e-n [Inglès (lingaedje)|inglès.]]
«&nbsp;**E ratindant Godot&nbsp;**», c' est ene pîce di teyåte askepieye pa Samuel Beckett. C' est on djeu al môde do teyate siclimboigne. On-z a ataké a l' djouwer li 4 di djanvî 1953.

## Contnou

### Personaedjes

* Vladimir**&nbsp;**: onk des deus portagonisses k' est spoté «**&nbsp;**Didi**&nbsp;**» pa Estragon.
* Estragon**&nbsp;**: li deujhinme portagonisse k' est spoté «**&nbsp;**Gogo**&nbsp;**» pa l' prumî.
* Pozzo**&nbsp;**: li soçon des portagonisses ki n' voet pus rén å deujhinme ake et k' a tot rovyî do prumî.
* Lucky**&nbsp;**: li mandaye di Pozzo ki dvént flåwe del tiesse dins l' deujhinme ake.
* Li vårlet**&nbsp;**: on vårlet ki vént al difén di tchaeke ake po prevni les portagonisses ki Godot n' vénrè nén.

### Racourti
Vladimir ey Estragon ratindnut so ene voye, ewou çk' i gn a èn åbe, ene sakî ki s' lome**&nbsp;**: Godot. Tot l' ratindant, i cachnut des sacwès a fé po s' ocuper. Ciste afwaire la, c' est l' istwere do prumî ake, ki s' repete tins do dierin. 

## Referinces eyet sourdants
Samouraye

vignette|On '''samouraye''' avou ene espêye al mwin.
On **samouraye**, c' est l' no dné åzès guerîs tins do moyinådje djaponès. A l' atake, c' esteut seulmint les cbatants vnant di l' aristocraceye djaponesse di l' epoke, mins après ça rwaiteut les cis ki n' estént nén mimbe d' èç pekêye la.

## Rîles
Les **samourayes** doevnut shure set rîles. C' est çk' on lome li code di boûchido&nbsp;: 

* li djustice
* li lweyåté
* l' oneur
* li respet
* l' oniesté
* li coraedje
* li consistince

## Rilomés samourayes

* Tomoe Gozen
* Toyotomi Hideyoshi
* Tokugawa Ieyasu
* Date Masamune
* Miyamoto Musashi
* Oda Nobunaga
* Takeda Shingen
* Monamoto no Yoshitsune
* Sanada Yukimura

## Referinces eyet sourdants
Liliane Groulard

**Liliane Groulard**, c' ît ene escrijheuse walon-cåzante. Elle aveut nexhou li 26 di djanvî 1942 ey a morou li 27 d' octôbe 2025.

## Ovraedje
Elle ere mimbe del soce di l' ALWaC, k' eplaide «&nbsp;èl bourdon&nbsp;». Houte di çoula, elle a pondou èn årtike po MicRomania.

## Alére
### So les gazetes
* *In memoriam* dins l' limero 780 d' «El Bourdon».

### Hårdêye difoûtrinne
* Å fond del pådje, i gn a onk di ses tecses, metou dins l' limero 694 d' « èl Bourdon».

## Referinces eyet sourdants
Frédéric Collignon

**Frédéric Collignon**, c' est on rlomé djouweu d' kikere walon. Il a nexhou li 13 di decimbe 1975 ey i vént do costé d' Lidje.

## Victweres
**Frédéric Collignon** a wangnî bråmint des tchampionats. Ki ci soeye e simpe ubén e dobe.

Metans il a stî tchampion shijh côps mierseu al Federåcion, e&nbsp;: 2005, 2006, 2007, 2008, 2011 eyet 2012. E dobe, li tchampionat daegnrece n' a stî askepyî k' e 2007. I a finixhou prumî deus ans avou Ismaël Saban e 2007 et 2008. Adonpwis, il a stî ké on tite avou Tom van de Cauter, e 2012. Foû des tchampionats daegnreces del Federåcion, il arivéve sovint prumî, mierseu ubén a deus, inte 2004 yet 2015.

Tot rwaitant les opens, **Frédéric Collignon** end a wangnî set tot seu, e&nbsp;: 1999, 2000, 2002, 2004, 2005, 2007 eyet 2012. E dobe avou Todd Loffredo, il a stî al miercopete etur 1998 eyet 2002. Epwis, deus e 2004 et 2007. Ene rîlêye di cwate victweres a shuvou etur 2009 eyet 2012. 

## Hårdêye difoûtrinne

* Si pådje po ses activités e 2025 sol waibe del Federåcion Eternåcionåle di Kikere.
Årmistice do 11 di nôvimbe 1918

thumb|sinaedje dins l' vagon da Foch; les Francès et les Inglès padrî l' tåve, les Almands padvant
L' **Årmistice do 11 di nôvimbe 1918**, c' est l' årmistice k' a metou fén al prumire guere mondiåle, siné li 11 di nôvimbe 1918.

## Sinaedje di l' årmistice
Li påye inte les Almands et les aloyîs fourit sinêye dins on vagon di tchmin d' fier dilé Compiègne (France).

## Shûte djusse après
Ene comission eternåcionåle po l' Årmistice (guere di 14-18) s' aléve rashonner a Spå totshûte après l' 11 di nôvimbe.


The Liberation of Belgium, November 1918 Q7186.jpg|trope inglesse arivant a Spå li 29 di nôvimbe
German sentry, Spa LCCN2014708507.jpg|sintinele almande å posti del Comission avou èn oficî amerikin
Armistice - Armistice - Officers of the Allied Commission at Spa use former Kaiser's phone. French Officer of the Allied Armistice Commission talking through the telephone which the former Kaiser had used - NARA - 20807032.jpg|èn oficî francès cåze avou l' telefone ki l' Caizer aveut eployî dvant


## Shuvance
Ci djoû la a divnou on fiesse-djoû e l' Beldjike, e l' France, e Canada ey e l' Serbeye.
Årmistice

thumb|sinateure di l' årmistice del guere di 14
Èn **årmistice**, c' est on traitî inte deus payis e guere (diclårêye) po stater cisse guere la.

## Rilomêyès årmistices
* årmistice del guere 14-18
* årmistice del guere 40-45
Noûmots walons (live)

thumb

**Noûmots walons**, ki l' dizo-tite e francès, c' est ***Néologismes wallons issus des fêtes aux langues de Wallonie (2015-2025)***, c' est on live eplaidî pal FWB (Siervice des Lingaedjes do Payis) e 2025. I rprind les meyeus des noûmots do walon atåvlés e l' bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons. 

Il est rprins sol limero **[G226]** dins l' djivêye des motîs do walon. Les mots e rfondous sont rahoukîs sol Wiccionaire på limero **[R226]**, les mots do Coûtchant walon pa **[O226]**, les mots do walon do Mitan pa **[C226]**, les mots do walon d' Nonne pa **[S226]** et les mots do walon do Levant pa **[E226]**.

## Bouteus
Li live a stî adjinçné pa Jean-Luc Fauconnier, Michel Francard, Lorint Hendschel, Renaud Kuty, Julien Noël eyet Bernard Thiry.

## Eplaidaedjes
Li live est eplaidî so les fis, mins gn a eto ene edicion so papî.

## 
Edicion éndjolike
Johan Cruyff

**Johan Cruyff**, c' esteut on rlomé fotbalisse neyerlandès. Il a nexhou li 25 d' avri 1947 ey a morou li 24 di måss 2016.

## Cårire
Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus dins l' istwere do FC Barcelona. C' est lu k' a-st edvinté li tiki-taka.

## Referinces eyet sourdants
Comission eternåcionåle po l' Årmistice (guere di 14-18)

thumb|sintinele almande å posti del Comission avou èn oficî amerikin
Li **Comission eternåcionåle po l' Årmistice**, c' est ene comission ki comprindeut les tchîfs militaires et politikes des payis k' estént e l' guere di 1914-1918, et k' esteut tcherdjeye di controler l’ aplicåcion des clawes di l’ årmistice do 11 di nôvimbe 1918. 

Ele si rashonna a Spå do 25 di nôvimbe 1918 pour se terminer en juillet 1919.


Commission d'armistice de Spa- Nudant; Haking; Delobbe.jpg|trope d' evoyîs avou on Bedje (Delobbe), on Francès (Nudant) ey èn inglès (Haking)
264 8 Spa la mission Armistice von Winterfeld.jpg|li djenerå von Winterfeld, onk des rprezintants almand
Bundesarchiv Bild 183-R10390, Spaa, deutsche Waffenstillstandskommission.jpg|troes ôtes evoyîs almands, divant on botike di Spå, la k' on djåze almand
Armistice - Armistice - Officers of the Allied Commission at Spa use former Kaiser's phone. French Officer of the Allied Armistice Commission talking through the telephone which the former Kaiser had used - NARA - 20807032.jpg|èn oficî francès cåze avou l' telefone ki l' Caizer aveut eployî dvant


## Ovraedje
Ele diveut aprester les clawes del Påye di Versaye.

## 
 So ene waibe spådoesse
Li bleû-bîhe (teyåte)

**Li bleu-bijhe** (E walon lidjwès : *Li bleû-bîhe*), c' est ene pîce di teyåte sicrîte pa Henri Simon e 1886.

## Istwere
I raconte l' istwere d' èn araedjî colebeu ki n' pout nén aveur ses colons foû di s' tiesse.

Sol tins k' i glete après s' colon d' tape, li bleu-bijhe, les ouys hazis so s' hapå, on pawoureus galant saye do fé s' declaråcion po maryî s' feye.

## Eplaidaedje
Li pîce di teyåte fourit eplaideye on novea côp pa Jean Haust e 1936 avou *[[Sètche, i bètche ! (teyåte)|Saetche, i betche !]]* (1889), *[[Li neûre poye (teyåte)|Li noere poye]]* (1893) et *[[Janète (teyåte)|Djanete]]* (1911).
Sètche, i bètche ! (teyåte)

**Saetche, betche** (E walon lidjwès : *Sètche, i bètche !*), c' est ene pîce di teyåte sicrîte pa Henri Simon e 1889.

## Istwere
I raconte l' istwere di deus marcatchous ki vont-st ås pexhons avou leu feye et leu valet ki s' veyèt voltî.

I kxhiyèt leu tins la, påjhûles, tant k' on tchampete vervîtwès les pregne tertos sol tchôd fwait ca pexhèt des trop gros pexhons.

## Eplaidaedje
Li pîce di teyåte fourit eplaideye on novea côp pa Jean Haust e 1936 avou *[[Li bleû-bîhe (teyåte)|Li bleu-bijhe]]* (1886), *[[Li neûre poye (teyåte)|Li noere poye]]* (1893) et *[[Janète (teyåte)|Djanete]]* (1911).
Janète (teyåte)

**Djanete** (E walon lidjwès : *Janète*), c' est ene pîce di teyåte sicrîte pa Henri Simon e 1911.

## Corwaitaedje
Li pîce a stou rloukeye come on *Tartufe* walon.

## Eplaidaedje
Li pîce di teyåte fourit eplaideye on novea côp pa Jean Haust e 1936 avou *[[Li bleû-bîhe (teyåte)|Li bleu-bijhe]]* (1886),  *[[Sètche, i bètche ! (teyåte)|Saetche, i betche !]]* (1889) et *[[Li neûre poye (teyåte)|Li noere poye]]* (1893).
Coboy

[vignette|[Ronald Reagan, ancyin prezidint des Uyessês. Divant d' fé del politike, c' ît on rlomé acteur d' *western*. ]]
Li mot «&nbsp;**coboy&nbsp;**» vént d' l' inglès «**&nbsp;***cowboy*'&nbsp;***», ki vout dire, ratourné platezak***&nbsp;***: «***&nbsp;**vårlet ås vatches**&nbsp;***».

== Definixha ==
Sorlon les motîs estazunyins, on '''coboy''' pout s' rapoirter a diferinnès sacwès***&nbsp;***:

* on cavalî***&nbsp;***;
* ene sakî ki s' afwaire des rodjès biesses***&nbsp;***;
* ene sakî ki s' ocupe des vatches***&nbsp;***;
* on rodéyoyisse***&nbsp;***;
* on moenneu ki n' shût nén l' code***&nbsp;***;
* èn ome ubén ene feme d' afwaires ki n' shonne nén oniesse.

E , on rlouke puvite do costé des mousmints tipikes ubén d' ene codujhance d' on sins-djinne. 

== Tuzance ==

=== Uyessês ===
L' idêye do '''coboy''' est sovint rprindowe dins les tuzances, copuvite del ci estazunyinne. Metans k' el dierin fime d' ene rîlêye di troes, rexhous tins del [[dijhnêye 1960]], est onk des pus peupreces fimes des Uyessês. Si tite e walon, c' est «***&nbsp;**[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu**&nbsp;**]]''». La eto ki, pindant l' atake do troejhinme milénaire, gn a ene rîlêye di djeu, «***[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|&nbsp;]]*'Red Dead**[[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|&nbsp;]]***», k' a stî eplaideye*'''&nbsp;''**: [[Red Dead Revolver]] ([[2004]]), [[Red Dead Redemption]] ([[2010]])**''&nbsp;''**; sins conter [[Red Dead Redemption: Undead Nightmare]], k' est rwaitî a pårt**''&nbsp;''**; eyet [[Red Dead Redemption II]] ([[2018]]). 

=== Walonreye ===
Tot rwaitant les [[binde d' imådjes]], [[Lucky Luke]], c' est ene binde d' imådje k' erprezinte on **coboy** ki s' lome dinsi. Foû d' ça, on-z end a fwait on fouyton al tévé. La ossu k' i gn a des desséns d' lu dins kékès ståcions do [[ledjir metro di Tchålerwè]]. 

«**''&nbsp;''**''[[Cow-boy]][[Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu|**&nbsp;*']]*», c' est eto on fime rexhou e 2007. Li portagonisse est djouwé pa Benoît Poelvoorde.

## Referinces eyet sourdants
Oscar Wilde

[vignette|Imådje di lu, li [23 d' may 1889.]]

**Oscar Wilde**, c' esteut on scrijheu irlandès. I nexha li 16 d' octôbe 1854, a Dublin, et mora li 30 di nôvimbe 1900, a Paris.

## Ovraedjes
**Oscar Wilde** sicrijha toplin d' sôres di tecse. Dinsi, i ponda des arimés, des noveles, des romans eyet des assayes. Houte di çoula, il adjinçna des pîces di teyåte, come «&nbsp;''The Importance of Being Earnest''&nbsp;».

## Referinces eyet sourdants
Ôdegne (discramiaedje)

«&nbsp;**Ôdegne&nbsp;**», c' est l' no d' deus ptits bans walons ki s' trouvnut dins deus rebanêyès comenes diferinnes**&nbsp;**:

* el ci d' Manhé ey
* el ci d' Oufet.
Ôre (discramiaedje)

* ôre rilidjeus
** Ôre des Djezwites
** Ôre di Grandmont
** Ôre des Timplîs
** Ôre des Trapisses
* ôre (biyolodjeye)
* ôre (instrumint d' muzike)
Ôre (instrumint d' muzike)

Ene **ôre** u purade des **ôres**, c' est èn instrumints d' muzike k' on djowe come on piyano so on clavî, mins ki l' muzike vént do shoflaedje dins des buzes metowes ådzeu.

End a aprume divins les eglijhes.

## Pî-note
Durrës

[vignette|Li comene di '''Durrës''' si trouve so [Mer Adriyatike. ]]
**Durrës**, c' est ene comene d' Albaneye. C' est l' deujhinme veye do payis, å livea del peuplåcion. C' est l' tchîf-leu del prefecteure do minme no. Ci comene ci a ene sitindêye di 338,30 km² ey i gn aveut 195.920 dmorants e 2023.
Imådje:Flag_of_Durrës.gif|lien=Ofbeeldienge:Flag_of_Durrës.gif|Si drapea.
Imådje:Stema_e_Bashkisë_Durrës.svg|lien=Ofbeeldienge:Stema_e_Bashkisë_Durrës.svg|Ès-n' årmwereye, ki rshonne foirt å drapea, mins i gn a ene blanke lene a hintche ey a droete.
**Dürres**, c' est ene des pus viyès comenes. Ès-n' askepiance rimonte a 2 500 ans. Elle si trouve nén lon di mouze Erzen eyet d' Ishem. Si climat dpind grandmint del Mîtrinne Mer. 

## Tourisse

Imådje:Kisha_Durres_02.jpg|lien=Ofbeeldienge:Kisha_Durres_02.jpg|Des eglijhes.
Imådje:Amfiteatr_rzymski_w_Durrës_1.jpg|lien=Ofbeeldienge:Amfiteatr_rzymski_w_Durrës_1.jpg|L' anfiteyåte. 
Imådje:Castle_Tower_in_Durrës_(by_Pudelek).JPG|lien=Ofbeeldienge:Castle_Tower_in_Durrës_(by_Pudelek).JPG|Ene tour do tins des vinijhyins.
Imådje:Stare_mury_miejskie_Durrës.jpg|lien=Ofbeeldienge:Stare_mury_miejskie_Durrës.jpg|Li meur do vî coron n del comene.


## Sourdant
**Cist årtike ci, c' est on ratournaedje vinant do [[:vls:Durrës|Wikipedia wess-flamind-cåzant]], pondou pa [[:vls:Gebruker:Zeisterre|Zeisterre]].**