open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jules Flabat

**Jules Flabat**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 20 di djulete 1925 e Djodogne yet k' est revoye li 25 di djanvî 1998 e *[[Roux-Miroir]]* .

## Scrijhaedjes
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.

## Sourdant
Charles Geerts

**Charles Geerts** (di s' plin no, **Charles-Alexis-Oscar Geerts**), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Marlanwé li 29 d' awousse 1900.

I scrijheut dins l' Moxhon d' Ônea.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

## Ouve e walon
I cmince a scrire po teyåte:
* El medcén d' Brussele (1 ake, 1916)
* Ci n' est nén ene blague (rivuwe, 1918)
* È vla co ene (*in v'la co ieune*) (rivuwe, 1923) 

E 1938, il eplaide ene ramexhnêye d' arimés, Brike-broke.

E 1978, sacwants d' ses ouves sont rashonnêyes dins on live del pitite coleccion del SLLW «Les eures d' après». L' ouve est scrîte avou l' accint del Croyire.

## Biyografeye
Il a stî prijhnî e l' Almagne tins del guere di 40. Il a scrît sacwants d' ses ouves e 1940 å Stalak di Hammerstein, e l' Pomeraneye.

## 
* 
* 

## Sourdants
Jeanne Houbart-Houge

**Jeanne Houbart-Houge**, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî li 7 di djulete 1910.

Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles, dins l' Antolodjeye Scrire ey eto dins *[[The Colour of the Weather (antolodjeye)|The Colour of the Weather]]* et dins *[[In the Pupil's Mirror (antolodjeye)|In the Pupil's Mirror]]*.
Hubert Haas

thumb|diviè 1970
**Hubert Haas**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 23 d' awousse 1919 a Tcheslet. Il î a morou e 1976.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut electricyin et watman a "Solvay".

## Ouve e walon
Il a scrît des arimés, d' on livea del vraiye powezeye. Il est dins l' mouvmint del powezeye imådjrece des djins come Georges Smal et Jean Guillaume.

I wangna s' prumî pris di scrijhaedjes e walon e 1968, al bate metowe so pîs po les 20 ans do Bourdon. Après, i moussa a l' ALWAC. Il a bråmint aprins avou Émile Lempereur.

E 1982, il eplaide ene ramexhnêye d' arimés, «Pal craeye d' ene pitite voye».

## Corwaitaedje di ses powinmes
### Motlî
Foirt ritche : vocial sacwants mots k' on-z î pout rilever
* ritaener
* tcheyåd
* anoye
* tåvler (do pwin)

### Rite et zunance
I plaece voltî l' addjectif divant l' no :
:*Vo *'schårdêye imådje** ki prind veye''
:''Après l' eure do prumî ddjuner'' 

:''Mins k' avoz, feme, dissu vo tiesse ?''
:(...)
:''Ni sereut ç' nén vo **tcheyåde djonnesse***
:''Ki s' ertaenreut påzès mwais tins ?'' 

Il eploye voltî li shûte addjectif femrin pluriyel metou padvant (avou l' [[cawete -ès]])
:***Påjhirès crosses, catcheyès stoeles**,''
:***Rachidès eures*' d' ene taeye di pwin,* 

== Hårdêyes difoûtrinnes ==
* [http://rifondou.walon.org/Haas_Hubert.php Pådje di ses scrijhaedjes] 
* [http://walon.1fr1.net/scrijeuses-f8/hubert-haas-t71.htm#301 Ses bokets eplaidîs dins l' antolodjeye "*Fleurs dialectales''"] (mwaisse modêye)

## Sourdants
Mariette Vignette

**Mariette Vignette** (ki sinéve eto **Mariette Paque**, u **Mariette Paque-Vignette**, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî a Rocoû li 14 di may 1921.

Ele sicrijha des arimés, ene rimêye pîce di teyåte et des tchansons e walon ("nos tchvås").

Diviè 1968, elle eplaida ene ramexhnêye d' arimés, "Coixheure", et rascode des pris avou. E 1969, ele rexhe ene (rimêye) pîce di teyåte "A l' esprindåjhe" k' a rascodou l' pris Djôzef Derbu pol minme anêye. 

Après, on piede si rote. Co ene k' a passé come li stoele a cawe ezès belès letes e walon.

Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, elle esteut contåbe et comi-voyaedjeuse.

[thumb|Coviete di « [:Wikt:coixheure|Coixheures »]] 

## Corwaitaedje tecnike
### Les tinmes da Mariette Vignette
Tos les bokets di "Coixheures" mostrèt felmint on grand penin, dandjreus des amours k' ont må tourné.

Dins l' boket "Gayete", ele mostere k' elle est tchokêye påzès cis ki baltént les noers, a cåze di leu pea, tot lzî djhant "Va s' ti laver !, t' es tot noer"

### Li cogne des arimés
C' est del powezeye foirt libe, des côps sins rimes (Mi batea…) 

C' est sovint des courts powinmes, mins totes sôres di pîtaedjes et totes sôres d' adjinçnaedjes.

## Onk des pus beas rimeas : gayete

:Vos endè sovnoz vs ?
:Vos l' avîz lomé "Gayete"
:Vos sovnoz vs 
:Di s' pôve pitit vizaedje,
:Tot noer
:Di ses grands ouys pierdous
:Et di s' tiesse di boubou ?
:C' esteut l' Sint-Nicolai…
:Rawårdéve, lu, gayete
:Å fén coron del classe.
:Rawårdéve k' on lyi dnaxhe
:Kékes boubounreyes.
:
:Vos l' avîz-st ahonti
:Tot lyi dnant ene savonete.
:Il a tant ploré, gayete,
:Tant ploré.
:
:Pu, il a ndalé, l' gayård, 
:Avou s' frake di sôdård
:Il esteut bea
:Bea
:Pol prumire feye,
:E vosse classe
:On-z a raminé ses cindes…
:Et
:Pol prumire et dierinne feye,
:Vos n' l' avoz pus lomé "Gayete".


## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje so l' Aberteke
*
André Paquet

**André Paquet**, c' esteut-st on scrijheu e walon k' a skepyî e 1908 et k' a morou li 10 di djulete 1982. Il esteut eto muzicyin.

Il a stî mimbe des Relîs Namurwès, et dvént l' bibiotekî e 1974. E 1978, c' est lu k' a l' cocåde.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

## Pî-notes
Maurice Peltier

**Maurice Peltier**, c' est on scrijheu e picård k' a skepyî li 15 di may 1918, a Paris. Il a morou e 1993.
## Ovraedje
**Maurice Peltier** scrijheut purade avou l' accint d' El Chonwé.

Foû d' esse on scrijheu e lingaedje coinrece, **Maurice Peltier** ît eto on pondeu k' a wangnî des pris&nbsp;: a Oudenaarde e 1952, pus a Paris e 1958. Nouv ans après, il end a wangnî deus a Strasbourg ey a Rome.

## Rilomêye
**Maurice Peltier** est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles. Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire. Il est cnoxhou po deus ouves&nbsp;: Matante dalée ey El saû'e d'morée.
## Referinces eyet sourdants
Edouard Peraux

**Edouard Peraux**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 3 d' may 1909.

I scrît tot notant l' accint d' Nassogne

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.

## 
Ene pådje avou ses scrijhaedjes
Jean-François Renkin

**Jean-François Renkin** u **François Renkin**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 12 di måss 1872 et k' a morou li 17 di fevrî 1906, a pont d' ådje.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' grosse antolodjeye da Piron.

I n' aveut pont d' mestî, et viker d' ses rintes.

## Sacwants d' ses bokets
Il n' a waire sicrît, djusse 75 pådjes inte 1894 et 1898.
* Messaedjes d' avå l' samwinne (rireyes so des etrevéns d' adon)
* Portraits d' djins (inte di zels : "Barakîs")
* So l' ansinî (istwere di poyes so on pådje)
* On dimegne
* L' årmå
* E pré Tombeur
* Li viye buze
* Les omes ås rôletes : sibarmint d' aveur des bicicletes ki rôlèt rade po les pormineus

## Corwaitaedje di si ouve
Si ouve est corwaiteye e francès dins l' live «*[[Clairtés so les Belès letes e walon do djoû d' ouy (studia)|Clartés sur les lettres wallonnes contemporaines]]*» (p. 91-93).

Maurice Piron riprind l' minme djudjmint dins si grosse antolodjeye, loucant Renkin come li prumî mwaisse del prôze e walon, «çou k' Hinri Simon a stî al powezeye».

## Shuvance
Les tecses da Renkin ont stî eplaidî sol Daegntoele dins les anêyes 2000. Il ont dné a sacwants raprindisses li gosse di scrire e walon.

#### 
*  Biyografeye et corwaitaedje d' onk di ses bokets
* 
* 
*  «on dimegne» lî et cominté 

## Sourdants
Albert Rousseau

**Albert Rousseau**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî Grand-Lé li 3 d' decimbe 1906. Moirt e 1992.

Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut facteur a Fleuru.

## Ouve pol walon
A Fleuru, i rescontra Henri Petrez k' el poûssa a scrire e walon. 

Come si mwaisse, i scrijha des fåve et des ôtes arimés, ttossu bén dins l' lingaedje di Grand-Lé, ki dins l' ci d' Fleuru.

Il a moussî ås Relîs Namurwès e 1962.
 
Avou ses soçons, meta li soce des Romans Scrijheus dsu les rayes e 1969.

## Egzimpe di boket da sinne
:::**Såjhons**

:*Dj' a bén rpelé totes les pî-sintes
:*et rpiké des fleurs — gn a ddja mwintes —
:*po vs fé plaijhi.

:*Dj' a rintré m' frumint et mi avoenne,
:*et raminé mes djoyes, mes poennes,
:*dins vosse tcheri.

:*Dj' a disk’ a [[mexhnaedje|mexhné]] totes les foyes,
:*po-z î mete vosse cour a l' rimouye,
:*dissu l' paxhi.

:*Et nos irans dvant k' i n' bijhele,
:*Nos deus, sayî d' conter les stoeles
:*do paradis.''

## 
Sacwants d' ses powinmes (e sistinme Feller)

## Sourdants et pî-notes
BSLLW

thumb|Bultén di 1885 
Li **BSLLW**, dins l' cåzaedje di tos les djoûs **Bultén del Societé d' Lidje**, c' est l' dierin sike do bultén del SLLW, ene rivuwe ki s' a lomé aprume ***Bulletin de la Société liégeoise de Littérature wallonne***, adonpwis (diviè 1900) ***Bulletin de la Société de Littérature wallonne*** (BSLW), ey al fén ***Bulletin de la Société de Langue et Littérature wallonnes***.

## Mwaissès dnêyes
Gn a  76 tomes k' ont vudî inte 1861 eyet 1975.

Li limerotaedje a candjî al fén do 19inme sieke, çou ki fwait k' c' est pacô målåjhey do shuve. Des anêyes k' i gn a, gn aveut eto deus lives (contés dins l' minme tome) sol minme anêye.

Gn aveut ttossu bén la dvins des scrijhaedjes e walon (sovint les cis prumés ås bates del Soce), ki des motîs et motlîs, ey eto des linwincieusès rcwerances, sicrîtes e francès. 

On-z î trouve eto les rapoirts (sicrîts e francès, avou) di totes les bates di scrijhaedjes et di rcweraedjes kel SLLW enonda des ans et des razans å long. Gn aveut eto, å cminçmint, li djivêye des mimbes del societé.

## Sacwants rlomés scrijhaedjes k' ont parexhou dins les BSLLW
thumb|Prumire pådje do papî Grignard so l' accint do Coûtchant walon (eplaidî dins l' tome 50) 
* Les Codjowaedjes da Doutrepont  (e tome 19, 1885)
* Li Motlî so les plantes da Lezaak (e tome 7, deujhinme rîlêye, 1885)
* Les motlîs tecnikes da Albin Body.
* Li papî d' prezintaedje do sistinme Feller
* Li Motî d' Faimonveye (E145, dins l' tome 50 e 1908) 
* Li studia da Adelin Grignard sol walon do Coûtchant (dins l' minme tome 50)
* Li Motî d' Fosse (C 5, dins l' tome 52 e 1910)
* Li Motî d' Tchespire (da Jules Massonet)
* Li clapant live di sovnances, ki s' lét come on roman : "Mi ptit viyaedje å long des ans" da Auguste Laloux.
* Li motlî walon des bricteus, da Edmond Jacquemotte & Jean Lejeune di Djoupeye (E17dins l' tome 45, e 1904)
Balåsse

**Balåsse** ( so plaece *Balausse*, F. *Balâtre*), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djmepe-so-Sambe.

## Djeyografeye
Li cinte do viyaedje est a l' copete d' on tiene å dzeu del Ligne, ene corante aiwe ki vént di Lignè et s' eva djonde l' Ôrnô, et do Ri di Grand-Vå.

Li viyaedje est acolé à Sint-Mårtén.

## Djeyolojeye
Dins li Bos Belin, a bijhe-coûtchant do vilaedje, les castinnes fwaiynut des trôs, des fondreyes des setchès vås et totes sôtes di castinnixheusès fômes.

## Foclore
Å ban gn a ene pitite bôme å pî d' ene rotche. Les djins do viyaedje dijhnut k' i gn a des nûtons ki vicnut vaila. Si vos avoz ene bouye a fé, vos lzî ploz dimander. Gn a k' a poirter l' ovraedje padvant l' bôme. Å matén shuvant, ci serè houte. Mins ni rovyîz nén di dner ene pitite sacwè a magnî ås nûtons. Ou adon i vos frént sacwantès mwaijhès fårces.

## Nos d' plaece
### Hamteas et coulots
* Li Pelémont
* Les bans
* Campagnete
* L' île

## Tourisse
Li cinse-tchestea est a vey.

## Referinces
Sint-Mårtén (viyaedje)

**Sint-Mårtén** (la-minme *Sint-Maurtén*, F. *Saint-Martin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djmepe-so-Sambe.

thumb|li viye tour di Vilret

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **5190**
** Di 1969 a 1977: **5834**
* Limero diyalectolodjike: **Na 52**
* Arondixhmint: Nameur
* Eplaeçmint sol Daegn: 50°30'N - 4°39'E

## Djeyografeye
Trevåtchî pa l' aiwe di Ligne.

Li viyaedje est acolé a Balåsse. Li cinte do viyaedje est a l' copete nonnrece del valêye.

## Djeyolodjeye
On-z î tiréve å noer marbe.

## Istwere
E moyinådje, li viyaedje n' esteut k' onk avou Balåsse. Sint-Mårtén si loméve Balåsse-Sint-Mårtén, eyet Balåsse si loméve Balåsse-Sinte-Aldigonde, tchaeke a cåze do sint eyet del sinte di leu-z eglijhe.

## [[toponimeye do walon|Nos d' plaeces]] di Sint-Mårtén
### Hamteas et coulots
* Troes måjhones
* Vilret
* Faya
* Li *[[forbot (toponimeye)|Faubourg]]*
* Li *[[schadrea (toponimeye)|Scadau]]*

## A vey
Li viye tour di Vilret.
Fåcon

Les **fåcons**, c' est on djinre d' oujheas, ki c' est des sôres di moxhets voyaedjeus. I sont ratroplés dins l' famile des fåcnidîs e sincieus latén, *Falco*.

Les mots "wôteu" si rtrouve e des nos d' plaece el Walonreye.

Li mot «fåcon» a eto dné li no d' famile di Walonreye «Fåcon».

## Kékes dinêyes
Les fåcons sont diferins des **[[wôteu]]s**, e prumî li wôteu ås colons mansåds (*Accipiter gentilis*), èn ôte oujhea proylî ki pout esse aclevé po tchessî.

Sacwants fåcons polèt esse dressés po-z apicî des lives, des pietris evnd. L' aclevaedje eyet l' tchesse å fåcon si lome li fåconreye. Dinltins, c' esteut pus rade avou les wôteus k' on tchessive, et on djheut purade li wôtoûsreye.

## Sacwantès indjes di fåcons
 Fåcnidîs
* *[[Falco peregrinus]]* (fåcon pelrin, li fåcon l' pus corant po tchessî avou)
* *[[Falco pelegrinoides]]* (pitit fåcon amazir)
* *[[Falco tinnunculus]]* (cressale)
* *[[Falco rusticolus]]* (grand blanc fåcon do Nôr)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On rapoirtaedje so les wôteus do Marok
* Videyo so les fåcons
Fåkinreye

thumb|Fåcnîs do Marok
thumb|wôturrî almand al fiesse del tchesse a Sint-Houbert
Li **fåkinreye** u **wôtoûsreye**, c' est l' aclevaedje des fåcons, po poleur tchessî avou.

Les cis k' aclevnut des fåcons sont lomés des **wôtoursîs** u **fåcnîs** (**wôtoûsresses**, **fåkinresses**).

## Motli walon
Li mot *wôteu* est li rfondowe do vî vî mot **houteux**, ki respond å francès *(v)autour*; les mots *wôturrî* et *wôturreye*, c' est des noûmots fwaits sol prumî, ki respondèt å francès *autoursier*.

Li mot "fåcnî" a eto dné li no d' famile di Walonreye "Fåcnî".*

Li wôturreye a leyî å moens [[moxhets (toponimeye)|on no d' plaece el Walonreye]] : *li ni do vôteu* a [[Årveye]]*.

## Istwere
Li wôturreye est on foirt vî spôrt, dedja pratiké pås Kirkizes 1500 ans divant Djezus-Cri. Les Romins et les Greks nel pratiként nén. Les Gålwès el kinoxhént des Djermwins, mins sins bråmint l' pratiker, nerén.

E l' Urope, li wôtoûsreye a stî foirt al môde après les croejhådes, la k' les nôbes uropeyins l' avént-st aprins des Arabes.

C' est l' Impreu Fredrik II d' Hohenstaufen ki meta so papî les cnoxhances des Arabes sol fåkinreye, en on live e latén : "*De arte venandi cum avibus*".

Li fåconreye a passé d' môde a pårti do 17inme sieke, cwand on s' sierva todi dpus des fiziks po-z aler al tchesse

## Apiçaedje des wôteus
L' apiçaedje des fåcons (djonnes di fåcon pelrin) si fwait al fén du moes d' djulete (å Marok). Cwand on voet on ni d' fåcons, i s' fåt mete a l' awaite, et ça po veye k' i gn a on ptit moxhet dins l' ni ki sait voler et tchessî. C' est ci-la k' on dvreut apicî.

Po tchessî l' wôteu i fåt on materiel especiål (ene longowe coidlete, atelêye après l' croejhleure, leye-minme agritcheye å boûsson d' on costé, et å på di l' ôte des costés) metou dins tere et  rascovrou avou do såvlon, po k' el fåcon n' voeye nén les pîces.

Et å dzeu, on mete on ptit colon ki sieve d' amagnî pol moxhet.

Cwand li fåcons mete ses grawes sol colon, li tindeus ås fåcons saetche sol longue coidlete et l' fåcon est apicî.

## Aclevaedje des wôteus
thumb|Waitroûle po les fåcons
L' aclevaedje dins fåcons deure 2 moes disca tant k' il a-st aprins a schoûter si mwaisse. On lyi mete ene longue coidlete ataetcheye après si pate, et des waitroûles.

Pol miner d' ene plaece a l' ôte, on l' mete dins ene noere boesse, po k' i n' si såve nén, et ndaler rviker dins l' nateure.

On l' leye come ça disca tant kel fåcon s' adujhe avou si mwaisse, et poleur doirmi a costé d' lu. Adon, il est tins di tchessî avou.

## Tchesse avou des wôteus

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On rapoirtaedje so les wôturrîs do Marok (e walon)
* Istwere del wôturreye (e francès)
* Rapoirtaedje tévé so les fåcnîs des Douccala (Marok)
* Videyo so les fåcons
Zonôze

Ene **zonôze**, c' est ene maladeye ki les djins polèt atraper des biesses.

## Sacwantès zonôzes
* bruçlôzes
* diele ås veas
* Five del vå do Rift
* må d' araedje
* maladeye des sotès vatches
* pesse des oujheas a H5N1 
* pitizeye
* prindåves bocrês ås bedots
Mierpî

Èn adviebe u on prono å **mierpî**, c' est onk ki n' a k' ene sillabe, et ki va candjî l' cogne di sacwantès dvancetes metowes padvant.

:*Il a vnou <span style="color:#0000ff;"><B>avier </B></span><span style="color:#ff0000;"><B>mi</B></span>.*
mins  :
:*Il a vnou <span style="color:#0000ff;">aviè </span><span style="color:#ff0000;">nozôtes</span>.*

Pus rålmint, li minme sacwè va ariver pacô avou sacwants sustantifs.

Li rîle n' est nén otomatike. Metans "disk' a" prind on R divant les adviebes :
:*disk' ar ci, <span style="color:#0000ff;"><B>disk' ar</B></span> <span style="color:#ff0000;"><B>la</B></span>.*
mins nén dvant les pronos :
:*i n' a seu ariver <span style="color:#0000ff;">disk' a</span> <span style="color:#ff0000;"><B>mi.</span>*

## Djivêye des dvancetes ki polèt prinde on R di rawete divant on mot å mierpî
* avå
* aviè
* disk' a
* dissu
* diviè
* dizeu
* dizo
* eviè
* pa
* po
* so
* triviè
* viè

## Djivêye des mots å mierpî ki candjnut les dvancetes ki sont padvant
### adviebes
* ci
* cial, chal
* la

### pronos
* mi
* ti
* twè
* lu
* leye
* nos
* vos
* zels, zeles
### sustantifs
* an : ût feye par an.
* djoû : deus côps par djoû.
* niût, nute : endaler par niût.

## Kinoxhance del rîle do mierpî
### Dins les croejhetes
Cisse rîle la n' est waire ricoirdêye dins les croejhetes e walon, dandjreus pask' ele "ni va nén" avou on sfwait tchaptrê des croejhetes do francès.
* Dins Ene båke so les bwès d' l' Årdene, Lucyin Mahin ndè cåze ås pådjes 304 et 305 (po "pa", "po" eyet "avå").
### Dins les motîs
* Dins l' motî d' Bastogne, Michel Francard lome çoula e francès *variété contextuelle*.
Li Walone (gazete)

thumb|l° do prumî troes-moes 2006 
**Li Walone** (k' a s' no scrît e francès ***La Wallonne***), c' est ene rivuwe di belès-letes e walon di Lidje, eplaideye pal soce do minme no, ki rexhe tos les troes moes.

## Contnou
Gn a eto ådvins des croejhlés mots.

Elle eplaide des arimés u des ptitès prôzes di ses mimbes, et aler rcweri des vîs scrijhaedjes classikes come les cis da Henri Simon.

Elle a metou en alaedje, e 2004, ene bate po trover des noûmots, mins n' els a nén eployî dins ses colones.

Li contnou d' l' anêye 2009 a stî metou so sitroete plake.

## Hårdêyes difoûtrinnes

* On boket del sitroete plake 2009 (Li ptit rôzî da Hinri Simon)
Li Walone (soce)

**Li Walone** (k' a s' no scrît e francès ***La Wallonne***), c' est ene soce di waloneus, k' askepieye pa Djhan Bury li 11 di may 1892, et k' egzistêye co pol djoû d' ouy. 

Li soce eplaide ene gazete e walon ki poite li minme no.

## Djivêye des prezidints del Walone
* Jean Bury
* (co a fé)
* Louis Stasse

## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe del soce et del rivuwe "La Wallonne"
La Walonne

* ***La Wallonne***, c' est l' no e francès d' ene soce di waloneus et d' ene gazete e walon d' Lidje.
* Li rvuwe di belès letes "*[[Li Walone (soce)|La Wallonne]]*" n' a rén a vey avou li rvuwe e francès sol walon del SLLW "Wallonnes".

## 
Walone (discramiaedje)
Bontins

thumb|Pondaedje do bontins (nén cnoxhou pondeu)
Li **bontins** (on dit eto : li **prétins**, li **boune såjhon**, l' **ervinowe do tins**, li **rnovea**), c' est l' prumire såjhon d'&nbsp;l'&nbsp;anêye, k' atake li 21 di måss et-z esse houte li 20 di djun (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).

Les moes ki sont sol bontins, c' est l' fén do moes d' måss, cwand l' ivier a leyî ouve, li moes d' avri, di may, di djun, la k' l' esté cmince.

## Li bontins come såjhon dins l' tuzance walone
Nén pus kel waeyén-tins, li bontins n' esteut nén rsintou come ene såjhon a pårt el Walonreye divins l' tins. On djheut :
:*Noyé et Sint-Djhan* (kiminçmints d' l' ivier et d' l' esté)
:*Pårtixhèt l' an*

L' atuze s' a spårdou bråmint avou les belès letes, la k' les scrijheus, e walon eto, tchantît l' boune såjhon.

## Sacwants grands moumints do bontins
### el nateure
* li rivnaedje e l' Urope des voyaedjants oujheas
* li florixhåjhe
* li fouyåjhe des åbes
* li fenåjhe

### dins l' societé
* sovint loukeye come li såjhon d' l' amour.

### dins li rlidjon crustinne
* li fiesse di Påke
* li fiesse di l' Acinsion
* li fiesse do Céncweme

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje sol bontins (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Raymond Dambly

thumb|120px|left|(e 2004) 

**Raymond Dambly** a skepyî e 1936 ey a morou e 2013.

C' esteut on scrijheu e walon, k' a raprindou l' lingaedje da Defrecheux avou l' soce Nosse lingaedje, divant d' endè prinde on ptit tins l' minance diviè 2005-2006.

Li minme anêye, i dvént li mwaisse scrijheu å *[[Bultén walon (gazete)|Bulletin wallon]]*.

Riprins dins l' Antolodjeye Rispitaedjes.

Di s' mestî, il esteut gaztî ås gazetes d' après Lidje.

## Come sicrijheu
Costé scrijhaedjes, il a ddja rascodou des pris avou ene pîce di teyåte, al bate Marcelle Martin e 2005.

Å concours di scrijhaedjes do Coirneu e 2004, il aveut yeu li "pris d' ecoraedjmint" avou deus schôtlêyes di noveles : "Noveles po s' fé plaijhi", eyet "Noveles erotico-ewaerantes".

On lyi doet eto ene comedeye policire, «Micmak al cinse», eplaideye a môde di sillabusse pal soce "Nosse Lingaedje".

Di 2008 a 2013, i scrijha on biyet d' oumeur dins Cotcorico. I fourit mwaisse sicrijheu di cisse gazete la.
Bultén walon (gazete)

Li **Bultén walon** (kel tite est e francès : ***Bulletin wallon***), c' est ene gazete e walon di l' Federåcion del Province di Lidje di l' UCW.

Li gazete a-st ataké e … (divant 1993, todi) et n' a pus rexhou e 2015. 

## Contnou
Gn a purade les programes di teyåte e walon pol moes d' après. 

Mins, po-z ataker, gn a eto sacwants tecses sol teyåte u ôte tchoi. Tot on tins, il ont stî e francès. Mins, dispu les anêyes 2000, i n a eto des tecses e walon. Del prôze nén racontrece, des biyets d' oumeur, et afeye eto èn arimé.

Li rvuwe fwait eto del riclame e walon (metans pol SABAM).

## Sicrijheus e walon dins l' Bultén walon
* Paul-Henri Thomsin
* Raymond Dambly
* Jean Thoune
* Clément Adam
* Henri-Thomas Maron
* Gilbert Heusdain
Microbe

On **microbe**, c' est ene vicante sacwè, a ene celule, sins nawea.

Dins les microbes, gn a les bactereyes et les virûsses.

Li syince ki studeye les microbes si lome li microbolodjeye.
Viadje

Cwè vloz ?
* li boket do motî sol mot "viyaedje ?
* li djivêye des ancyins ptits bans del Walonreye ?
Tètâr di Fârjole

[thumb|so ene [serigrafeye di Jacques Servotte]]
Li soce ***Tètâr di Fârjole*** (**Les Tetårds di Farjole**), c' est ene soce foclorike di Farjole, k' eploynut bråmint d' walon dins leu waibe, et leus rclames.

## Ôte rapoirt avou l' walon
C' est tot fjhant les scrijhaedjes pol cisse soce la ki Julie Servotte a tchai — sins s' fé må — so les referinces do fitchî Louis Verhulst, ki va divni li motî d' Årsumont.

## Shuvance
Ene adjeyante posteure so les cwarmeus, ouve da Jacques Servotte a stî astalêye a Farjole li 15 di djulete 2024. 

Li posteure n' a k' on no e walon : «*Èmon lès tètâr di Fârjole*».


Èmon lès Tètâr di Fârjole pordjet Rantoele 105.jpg|Imådje po-z anoncî l' pordjet e l' Rantoele-gazete l° 105
Èmon lès Tètâr di Fârjole plaque.JPG|Plake sol vraiye posteure


## Hårdêye difoûtrinne
*  &  Live so l' istwere del soce et del posteure

## Sourdants
Djinape (rebanêye comene)

**Djinape** (padrî voyale **Djnape**, prononcî *Gngnape*, avou djermalance do son gn; fr: *Genappe*), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province do Roman Payis.

## Ban di Djnape
* Djinape
* Båjhî
* Bouzvå
* Glabay
* Houtin-l'-Vå
* Loupougne
* Vî-Djnape
* Wé (viyaedje)

## Djeyografeye
Djinape si trouve al croejhlåde des voyes Nivele-Wåve, et Brussele-Tchålerwè.
## Adjermelaedje
Djinape est adjermelêye avou :
*20px Mercurey (France)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Li Rantoele (soce)

[thumb|On raploû del Rantoele e 2000: di hintche a droete : [L. Hendschel, Y. Paquet, P. Otjacques]]
Li **Rantoele**, c' est ene soce di waloneus, k' a skepyî e 1995, d' ene idêye da Lorint Hendschel eyet Lucyin Mahin.


Rantoele raplou note.jpg|Notes do penleu Pablo Sarachaga a on raploû del Rantoele e 2002
Rantoele imådjete 2005.jpg|Imådjete 2005
Lirantoele.png|Imådjete 2009


## Istwere
Elle a divnou bénrade (1996) ene SNR, tchôkêye pa Stefane Quertinmont (ki serè l' prumî prezidint), avou eto Pire Otjacques (ki va divni cwårlî), et Tiri Dumont. Dins ses statuts, gn a l' raprindaedje do walon pa les djonnes, et li rfondaedje do coir do lingaedje. 

Eto, li soce va mete do côp so pî ene Tåvlotêye Rifondaedje.

C' est ene des prumirès soces ki va roter pår e walon, dins ses raploûs et dins ses scrijhaedjes divintrins. C' est, avou, ene soce ki n' serè måy aloyeye a ene coine del Walonreye. Gn årè des raploûs a Djilî, a Bietris, a Dåvdisse, å Noû-Lovén, a Lidje, a Djiblou, evnd.

Sol pî sol tchamp, li soce va eplaidî ene gazete e walon do minme no, kel prumî limero rexhe e l' esté 1996. Mins c' est purade sol Daegntoele k' ele va bouter. Elle enonde totès sôres di waibes, aprume, li waibe do walon lingaedje (1996), pu l' Aberteke (1997). Ele va ossu produre, di 1998 a 2000, èn årmonak walon.

[thumb|Resconte e l' soce : [Lorint Hendschel, Djozewal et Rodjî Viroux (di hintche a droete)]]

E 1999, Yves Paquet divént prezidint, et enonder les soçnaedjes di Djiblou, la k' on djåze pår e walon, so totes sôres di tinmes, avou des djins d' ådfoû del soce.

E 2000, Pablo Sarachaga divént penleus, et onk des stoks del Tåvlotêye Rifondaedje. Li soce si mete a fé toplin åtoû do ratournaedje e walon des programes éndjolikes. Et mete en alaedje l' esplicant motî do walon, pu, e 2003, l' eciclopedeye Wikipedia e walon.

E 2001, li soce enonde ene pitite colleccion d' lives, po-z eplaidî des scrijhaedjes ki fwaiynut avanci l' walon.

E 2002, li Rantoele passe on laid cwårt d' eure, veyanmint k' ene pårteye des soçons n' est pus po sotni li rfondou walon.

E 2003, li prezidince passe a Lucyin Mahin, ki saye, avou bråmint moens di mimbes, di mintni les bouyes del tåvlotêye rifondaedje, del gazete, des waibes, et del Coleccion Belès Letes.

Li Rantoele a eto ovré so li scolaedje do walon, copuvite avou l' sicrijhaedje rifondou, å Noû-Lovén (2001-2003) et a Bive (di 2003 a asteure).

Les fimes del tévé walon-cåzante (skepeye e  dissu Youtube sont eto eplaidîs avou l' imådjete del Rantoele dins l' djenerike.

A pårti d' 2015, li Rantoele prind pårt, tos ls ans, al fiesse ås lingaedjes walons.

E 2018 et 2019, Lucyin Mahin va prezinter l' walon et les ponts del Walonreye do Djåzant atlasse éndjolike dins des raploûs d' linwincieus el France å no del Rantoele.


Poirtåve etikete Lucyin Mahin raploû Pwetî.jpg
Raploû Lile pretchaedje Boula Rantoele.jpg


## Hårdêyes difoûtrinnes
* Prumire waibe e walon di tote l' istwere; elle a stî fwaite del soce
* Viye waibe del soce
* Gazete éndjolike "L' Aberteke", tinowe pal soce
Ene måjhone sins finiesse (roman)

thumb|coviete 
**Ene måjhone sins finiesse** (*One maujone sins fènièsse*), c' est on roman da Chantal Denis, k' a vudî dins l' Coleccion Somme-Denis di romans e walon e 2001.

Li tinme, c' est ene prijhon avou on prijhnî k' on n' sait nén å djusse pocwè k' il a stî stitchî la, mins ki s' rimimbere si vicåreye. 

Tot d' on côp, on va saveur les ca et les ma. Et vola l' ome ki rexhe, on pô dvant d' aveur fwait s' tins. Va-t i poleur ricmincî ene novele vicåreye ?

## Hårdêye difoûtrinne
* Ôte prezintaedje do live (e francès, avou passaedje e walon).
Oceyan atlantike

thumb
L' **Oceyan atlantike**, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Amerike, l' Urope et l' Afrike. C' est l' deuzinme pus grand oceyan do monde.

## Corants
Il est findou på tchôd corant do Gofestrîm.

## Mers et oceyan djondant
* Mer do Nôr
* Mer Baltike
* Mer Mantche
* Mîtrinne Mer
* Mer des Carayibes
* Oceyan artike


Croghaun Cliffs, Dooagh, Achill, Co. Mayo, Ireland.jpg|falijhes e l' Irlande
Imswinne baiye surfeus.jpg|baiye e Marok


## Payis djondant
### Urope
* Norvedje
* Irlande
* Grande Burtaegne
* France
* Espagne
* Portugal

### Amerike bijhrece
* Canada
* Estats Unis

### Afrike
* Marok
* Moritanreye
* Senegal
* Gambeye
…
* Congo-Kinchassa
* Angola
* Namibeye
* Nonne-Afrike

### Amerike nonnrece
* Venezwela
* Braezi
* Ourougway
* Årdjintene

## Veyes metowes so l' Oceyan atlantike
* Lisbone
* Rabat
* Cazablanca
* Dacår
* Noû York
* Bwenozaire
Oceyan Indyin

L' **Oceyan Indyin**, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Afrike, l' Azeye et l' Australeye. C' est l' troejhinme pus grand oceyan do monde.

thumb

## Lomaedje
Dins l' Antikité, li pårteye coûtchantrece (åtoû do cåziyea arabike et tot do long des coisses afrikinne) si loméve **Eritrêye** u **Rodje Mer**. Pus lon viè l' Inde, c' ere li *Mare Prasodum* (Vete Mer).

## Meteyo
Li meteyo d' l' oceyan indyin est reglêye pås moussons.

## Payis
### Iyes
* Madagascar
* Iye Meurice (payis)
** Iye Meurice
* Reyunion
* Iyreye des Comôres
* Iyreye des Secheles

### Payis avou on boird di mer
* Inde
* Pakistan
* Yemen
* Ostraleye
* Tanzaneye
* Somaleye
* Mozambike
* Indonezeye
* Malaizeye
* Bingla Dech

## Sourdant
Biesse

Ene **biesse**, c' est ene vicante sacwè, ki bodje.
[thumb|Viyès biesses d' amon nozôtes di dvant nos ratatayons (a vir a [Horrues)]]
thumb

Les pus ptitès biesses, c' est les protozowaires, ki n' ont k' ene celule, avou on nawea. Totes les ôtès biesses ont dipus d' ene celule, et les celules sont nén totes les minmes.

Les biesses sont diferinnes des plantes, des tchampions et des microbes.

## Rindjmint des biesses
Asteure, les sincieus ni sont pus foirt tchôds po pårti les biesses inte des cenes «sins cronzoxhs» et des «avou cronzoxhs» paski cesses-ciales sont bråmint pus råles.

* biesses sins cronzoxhs
** Difouyatikes (*diploblastiques* )
** Sipondjrecîs (*spongiaires*)
** Ourtiyîs (*cnidaires*)
** Pingnrecîs (*cténaires*)
** Trifouyatikes (*triploblastiques*)
** Plats viers (*plathelminthes*)
** Ronds Viers (*némathelminthes*)
** Patådjonturîs (*arthropodes*)
** Graevissîs (*crustacés*)
** Araegnîs (*archnides*)
** Insekes (*insectes*)
** Molusses (*Molusques*)
** Sipinîs (*échinodermes*)
* biesses avou des cronzoxhs (*vertébrés*)
** Agnawes (*agnathes*)
** Pexhons
*** pexhons å tinroxh (*chondrichtyens*)
*** pexhons ås oxheas (*ostéichtyens*)
** Rinnîs (*amphibiens*)
** Crålantès biesses (*reptiles*)
** Oujheas (Moxhons) (*oiseaux* )
** Biesses ås tetes (*mammifères*)

## 
* Kékès biesses ki vicnut foû del Walonreye
Bachot

On **bachot**, c' est on diplome k' on a après troes ans dins ene hôte sicole ( po awè on mestî ) ou ene université ( po sayî d' fé ene mwaistrijhe ).

Li **bachot** nos vént des Acoirds di Bologne di 1999. Divant çoulà, on causeûve di *graduat* po les hôtes sicoles et di *candidature* po l'université.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Tot su Bologne
* Bachelor in Europe
Mwaistrijhe

Ene **mwaistrijhe**, c' est on diplome k' on pout awè après on bachot et co deus ans a l' univiersité, çou ki fwait cénk ans po l' tot.
Idrodjinne

|}
vignette|Hydrogen Spectrum Test
L' **idrodjinne**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev del troke des nén metås, d' essegne atomike **H**, limero atomike 1 eyet masse atomike 1,00794.
Litiom

|}
vignette|Litiom
Li **litiom**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev del troke des alcalins, d' essegne atomike **Li**, limero atomike 3 eyet masse atomike 6,941.
Sodiom

|}
Li **sodiom** ossu lomé **natriom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike **Na**, limero atomike 11 eyet masse atomike 22,989770.
Tarik Ben Ziyyad

**Tarik Ben Ziyyad** (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : **Tariq Ibn Ziyyad**, طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de Tlemcen ki passa li stroet d' Djibraltar e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås Arabes.

C' est lu k' a broulé l' prumî ses bateas, et dire : "li mer est padrî vozôtes, l' innmi padvant".

Il a dné s' no a Djibraltar (djebel Tarik, tiene Tarik).
Potassiom

|}
Li **potassiom** obén li **kaliom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike **K**, limero atomike 19 eyet masse atomike 39,0983.
Rubidiom

|}
Li **rubidiom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike **Rb**, limero atomike 37 eyet masse atomike 85,4678.
Ceziom

|}
Li **ceziom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike **Cs**, limero atomike 55 eyet masse atomike 132,90545.
Franciom

|}
Li **franciom**, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike **Fr**, limero atomike 87 eyet masse atomike 223.
Påjhûle Oceyan

Li **Påjhûle Oceyan** ou **Påjhire Oceyan** ou **Oceyan Pacifike**, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Azeye, l' Ostraleye, l' Amerike et l' Antartike. 

C' est l' pus grand oceyan do monde.
Son ÉN

Li **son ÉN**, c' est ene naziåle tipike do walon, fwaite sol son É.

Notåcion AFE: /ẽ/

## Egzimpes di prononçaedje
* bén 
* rén 
* téns / tént / tén  
* tchén  (Joseph Dewez, accint d' Liernu).
* difén ; (*ey al difén, èl bîje a dit k' èlle èn sâréve* ) (Thierry Dumont, accint d' Fleuru, ratournant «Li bijhe et l' solea»).
* å matén  (Jacques Desmet, accint d' Mélin).

## Etimolodjeye
Bråmint des mots k' avnèt a ç' son la dins l' accint walon do Payis d' Moustî provegnnut del cawete latene -inum, ou des ôtes corons avou ene lete i dins l' divant-dierinne sillabe: bassén (baccinum),  (quinque), covén, cossén (coxinum), djårdén (gardinium), èch(è)vén (scabinum), *fuzén* (fusaginem),  (quindecim), latén (latinus), lén (linum),  (ligaminem), medcén (medicinum), *nourén* (nutrinem), Ogustén (Augustinus), *ôrfulén* (orphaninum), *pénte* (pincta), *plantén* (plantaginem), ricén (ricinum), sapén (sapinum), *tchimén* (caminum), vén (vinum).

## Mwaissès dnêyes
Il esteut oyou so ene lådje pårteye del Walonreye (Coûtchant walon, Hesbaye Namurwesse) e 20inme sieke, dins les mots riprins e rfondou avou on betchfessî én.

Dins on grand boket del Hesbaye (di Djiblou a Djodogne), li son én s' etindeut eto dins ene cåkêye d' ôtes mots.

* sacwants mots rfondous avou li voyale naziåle IN : *esprénde* (esprinde), *vént* (vint, 20).

* sacwants mots rfondous avou li lete é  : *cerénjhe* (ceréjhe)

* sacwants mots rfondous avou li betchfessî ai : *frénje* (fraijhe)

## Alére
Bernard Thiry, *La nasale notée «-én» dans une variété régionale du wallon namurois, [[Wallonnes]]* 3/2022, pp 1-20.
On byin bråve ome (roman)

**On byin bråve ome** (*On byin brâve ome*), c' est on roman da Chantal Denis, eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2003.
 
C' est l' prumî vraiy roman policî e walon.
 
Li spoûle si passe a Otiamont, on forveyou viyaedje. Vaici eto, li no est rprins d' one plaece do payis da l' sicrijheu (Otiamont est on no d' plaece di Sombrefe, la ki l' sicrijheuse a vnou å monde.) 

thumb|left|500px 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On passaedje e walon so l' Aberteke (rashiou e rfondou)
On djoû nûlêye, on djoû solea (roman)

thumb|coviete
**On djoû nûlêye, on djoû solea** (*On djoû nûléye, on djoû solia*), c' est on roman da Lucyin Somme, ki va strimer l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2001.
 
C' est seur onk des prumîs vraiys romans e walon wice ki les djins sont bén des personaedjes di romans - come c' est mårké al prumire pådje - et nén des cis k' on viké podbon les paskeyes k' on raconte (come dins les romans da J. Calozet metans).
 
Eto mostrer li vicaedje des djins d' enute, avou des éndjoles å cadasse, les assistantes sociåles et les rotaedjes ADEPS. 
 
Avou on trama k' on advene waire çou ki va avni, li lijheu(se) est metou (owe) en alinne del comince al fén do live. 
 
Li stîle est foirt ledjir, avou des coûtès fråzes et toplin di codjowants infinitifs, on pô al môde do cåzaedje, avou repetaedje do sudjet pa on prono, u årvierdimint.

## Hårdêye difoûtrinne
* Ôte prezintaedje do live (e francès, avou passaedje e walon).
Coleccion Somme Denis

Li **coleccion Somme Denis di romans e walon**, c' est ene coleccion d' lives, tertos des romans e walon, k' a stî enondêye pa Lucyin Somme eyet Chantal Denis e 2001.

I gn è rexhe a pô près on live tos ls ans, di tchaeke des deus scrijheus.

Li coleccion Somme Denis a yeu on grand pwès so l' avancêye des belès letes e walon å 21inme sieke. Les scrijheus ont rascodou toplin des pris avou.

Les lives sont-st eplaidîs a conte d' oteur et saetchîs a foirt pitit tiraedje (50 a 200 egzimplaires). I n' ont pont d' limero ISBN.

Li coleccion est ecwårlêye påzès scrijheus zels-minmes, sins pont d' subzides. I n' sont nén vindous pa des soces di scrijheus u des livreyes.

Lives dedja parexhous :
* On djoû nûlêye, on djoû solea (2001)
* Ene måjhone sins finiesse (2001)
* Tereze (2002).
* On byin bråve ome (2002)
* Ch@rlote.com (2003) 
* Li dierin des catîs (2003)
* L' ouxh å lådje (2003)
* Li tåvlêye do diåle (2005)
* Et mi, dji vs ratindeu ! (2005)
* Djihan-Leu (2006)
* Kî çk' a touwé JFK ? (2006)
* L' anêye des cwate soleas (2007)
* On n' candje nén s' planete (2007)
* Padrî li schoice (2008)
* C' est l' veye do monde (2008)
* Et noste ôrlodje ki tournéve sot (2009)
* Dji vôreu k' i ploureut (2009)
* Ene sacrêye arsouye (2010)
* L' efant d' èn ôte (2010)

## Hårdêye difoûtrinne
Corwaitaedje so les belès letes e walon, la k' on mostere li role del coleccion Somme Denis (e francès)
Live e walon

thumb|Des lives e walon di ptitès cognes
thumb|stande di lives e walon
:*Po ene lisse di lives et d' motîs, loukîz a direk al *

On **live e walon**, c' est on live k' eploye li walon come mwaisse lingaedje.
 
## Sôres di lives e walon
Les pus corant des lives e walon, droldimint, c' est les ramexhnêyes d' arimés. C' esteut foirt li môde e 19inme et 20inme siekes, mins end a todi moens e 21inme sieke.
 
Après, gn a les schôtlêyes di tecses d' on metou oteur, avou des arimés, des tchansons et des sovnances ki polèt esse des otobiyografeyes etires, kécfeye des couyonådes, des rapoitroûles, u des fåves do vî vî tins.
 
Gn a eto des romans et kécfeye des ramexhnêyes di noveles. Cwand li scrijheu dit bén ki c' est des sinnes k' il a cnoxhou et viké lu-minme, on djåze purade di live di sovnances.
 
Gn a sacwants bindes d' imådjes, et ene piceye di lives d' imådjes e walon.

N a yeu onk u deus lives rilidjeus e walon.
 
Les  ont stî lontins eplaideyes come des ptits lives. 
 
Ene peclêyes di lives e walon sont ratournés e francès vizon vizu. Gn a eto bråmint des lives e walon ki l' adrovaedje est scrît e francès.
 
Bråmint des scrijhaedjes e walon sont djusse prezintés come on sillabusse, u des agrapés foyous, et cossemés på scrijheu. 
 
Gn a sacwants coleccions d' lives e walon.
 
Les lives e walon sont diferins des lives sol walon, la ki li mwaisse sicrijhaedje est e francès, mins li mwaisse sudjet, c' est l' walon.
 
Les antolodjeyes di scrijheus walons sont ene miete inte les deus, la k' li mwaisse sicrijhaedje est e walon, mins li prezintaedje des scrijheus todi e francès.


Alexandre Virdjile a Måtche.jpg|vî live e walon (1855)
Fivez istwere Biemreye.JPG|live di prôze nén racontrece
Hendschel Schoovaerts solanuti pordjet.jpg|Prumî live sicrît e rfondou walon
Coviete Moudes a rvinde.jpg|ôte live e rfondou walon

 
## Vindince des lives e walon
C' est foirt målåjhey di vinde des lives e walon. Ca les djins n' ont nén stî scolés a lére li walon. Eto, divant li rfondou, tchaeke sicrijheu notéve l' accint di s' veye u s' viyaedje dins les lives. E rfondou, i fåt aveur sitî scolé po poleur lére, et gn a nole sicole ki l' acsegne.
 
Sovint les lives e walon sont eplaidîs a conte d' oteur. On n' les trouve nén dins les livreyes. Bråmint des lives e walon sont-st eplaidî pa des soces di waloneus, avou des subzides di l' Estat (CLRE, provinces, comenes).
 
Li saetchaedje va d' on cint a meye egzimplaires. Li pus foirt saetchaedje, ci fourit Li vî bleu, ene binde d' imådje k' a vudî a pus di 100.000 egzimplaires.
 
## Hårdêyes divintrinnes
* Dessineu po les lives e walon
* Gazetes e walon
* Romans e walon
* Sicrijheu e walon
Basse Årdene

Li **Basse Årdene**, u **walon nonnrece**, u **walo-lorin**, c' est èn accint do walon k' on djåz(év)e dins l' Mitan del Province do Lussimbork (Nonne di l' arondixhmint d' Måtche,  grande pårt di l' arondixhmint d' Bastogne; arondixhmint do Tchestea), et dins l' arondixhmint d' Djedene, el Province di Nameur (Årdene namurwesse).

Elle a stî lomêye insi diviè 1995, pa Lucyin Mahin, eneviè li Hôte Årdene, ki c' est des accints pus près do Payis d' Lidje.

Li walon nonnrece n' est nén bén pårti do walon do Payis d' Lidje. Les accints d' Derbu, Marcour, et del Viye Såm, metans, serént puvite metous avou l' Hôte Årdene k' avou l' Basse Årdene.

Il est bén diferin do gåmès a Nonne (arondixhmint d' Virton).

Li limotche avou l' payis d' Nameur, c' est l' Fåmene.

## Mwaissès piceures des accints des Basse-Årdene
* Li spotchåve voyale est U (apus ki sacwantès plaeces djusse astok del Fåmene, come Nåwinne.
* li definixhant årtike femrin est *la*; eto, ci n' est nén l' minme ki l' omrin, k' est *lu*. Dins tot l' restant del Walonreye, c' est l' minme a l' omrin et å femmrin (, el 1). Foû-rîles : Viyaedjes djusse a Nonne del Fåmene, do Bork ås Boursegnes.

## Sicrijhaedjes del Basse-Årdene
### [[Gazetes e walon]]
* Coutcouloudjoû
* Singulîs
### Antolodjeyes
* Antolodjeye Scrijheus d' Årdene (tote li Basse-Årdene)
* Pitites antolodjeyes "Cåzans walon" (tchestrolès)
### Motîs
* Motî d' Bastogne
* Motî d' Bive
* Motî d' Bouyon
* Li Rasgotaedje (Payis d' ersè)
* Motî d' Såcere
* Motlî sol måjhon a Longuiè (J.M. Pierret)
* Motî del Hôte Seure

### Accints coinreces et scrijheus
* Payis d' Bastogne : Arthur Schmitz
* Accint do Bork : Emile Pècheur
* Accint del Hôte-Seure : 
** Charles Bentz
** Maurice Georges
* Payis d' ersè
** Ernest Benoit
** Louis Baijot
** Gaston Lucy
** Lucyin Mahin
** Pire Otjacques
* Accint d' Bietris : Yves Gourdin
* Tchestrolès : Calixte Culot
* Payis d' Libråmont : Raymond Mouzon
* Aschates del Fåmene : 
** Joseph Bily
** Joseph Calozet
** André Henin 
* Payis d' Måtche
** Antoine-Joseph Alexandre 
** Pierre Michaux
** Achille Mossiat
** Joël Thiry
Declaråcion da Robert Schuman

thumb|Salon d' l' Ôrlodje å "Quai d'Orsay", la ki l' declaråcion a stî fwaite.
Li **Declaråcion da Robert Schuman**, ci fourit cwand Robert Schuman, minisse frances des dfoutrinnès afwaires, houka l' Almagne, li 9 di may 1950, a mete e cmon li produjhaedje di tcherbon et d' acî des deus payis.

Li declaråcion propôze li metaedje so pî d' ene "Hôte Otorité", ki dvrè manaedjî li produjhaedje des deus payis, çou ki dvénrè, èn an pus tård, li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî. 

Ele suzene eto k' i pôreut gn aveur on djoû ene federåcion uropeyinne.

## Sacwants mots del declaråcion (e frances)
« *L'[[Urope|Europe]] ne se fera pas d'un coup, ni dans une construction d'ensemble: elle se fera par des réalisations concrètes créant d'abord une solidarité de fait.* » (L' Urope ni s' frè nén d' ene trake, ni tot l' ahivant d' on plin côp. Ele si frè pa des vraiys pitits adierçaedjes, ki front bouter les djins avou n' on l' ôte, podbon.)
Robert Schuman

:*Ci årtike cåze do politikî Robert Schuman. Pol muzikî do 19inme sieke, vey [[Robert Schumann]].*

**Robert Schuman** a vnou å monde li 29 di djun 1886 a Lussimbork veye, et mori li 4 di setimbe 1963. C' esteut on politikî francès, mimbe do Mouvement Républican Populaire. Il a stî prumî minisse del France di 1947 a 1948 eyet minisse des dfoutrinnès afwaires di 1948 a 1953. E 1950, dins çou k' on lome li Declaråcion da Robert Schuman, i propôza di mete so pî li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî, k' on lome eto plan Schuman. Ci fourit li fondmint di l' Union Uropeyinne.

## Vicåreye
Schuman a crexhou el Lorinne eyet studyî po fé pårlî a l' Univiersité Humboldt di Berlin e l' Almagne.
Djournêye di l' Urope

Dins l' Union Uropeyinne, li 9 di may, on fiestixh li declaråcion da Robert Schuman do 9 di may 1950.

## Istwere
Ci djoû la, Robert Schuman, li minisse francès des dfoûtrinnès afwaires d' adon, propôza di mete e cmon totes les usteyes di produjhaedje di tcherbon et d' acî del France et d' l' Almagne eyet d' elzès fé manaedjî pa èn Hôte Otorité. Èn an pus tård, ces deus pays la, avou li Beldjike, li Lussimbork, les Bas-Payis eyet l' Itåleye, vont mete so pî li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî.

On rwaite ci declaråcion la come li nexhance del Cominålté uropeyinne eyet di l' Union Uropeyinne.

## Bistocaedje
Li 9 di may est on djoû d' condjî dins les institucions uropeyinnes, la k' on lome si djoû la, po balter, li «&nbsp;**Sint-Schuman&nbsp;**». Li no «&nbsp;**Sint-Schuman&nbsp;**», c' est l' no nén-oficir k' on dene, po balter, al djournêye di l' Urope do 9 di may.

## Sourdants
Firmin Callaert

**Firmin Callaert**, a skepyî a Dårmè li 20 di måss 1899 ey a morou a Marseye e 1982. 

## Ouve pol walon
Firmin Callaert a scrît dins les pus beas lives di prôze e walon do Payis d' Tchålerwè. 

Il a bråmint scrît sol tchôke des houyeus. So ç' sudjet la, il a ratourné deus romans da Henri Deligne (no d' pene da Henri Verdinne, 1887-1951) : "Dofe, mwaisse-porion do l° 2" (1935), ki l' a fwait cnoxhe lon et lådje, eyet "Fosse" (1944). C' est eto des houyires k' i djåze dins s' ramexhnêye di contes, "Avou ene hatche et on bos d' voye" (1936).

Foû do monde del fosse, il a eto raconté des sovnances di si efance : "Istweres d' on gaviot" (1937). s noveles la fourît prumêyes ås bates des Relîs e 1934.

Il a eto cpôtyî s' pene po scrire des arimés. Sacwants ont stî ramexhnés dins "Intrè lès tchaûkes" (1942).

Il a eto scrît ene ramexhnêye di contes foû-naturels, "Boignes contes" (1941).

Al fén del guere di 1940, i s' a dvou essåvé el France, et mete ene ahote a l' eplaidî d' ses scrijhaedjes, k' il aveut ddja portant apresté :
* Dartagnan, shofleu d' grand-plaece
* L' evandjîle Sint-Djhan
* L' acî (co on live da Henri Deligne ratourné)
Il aveut eto recråxhî "Avou ene hatche et on bos d' voye".

Di s' mestî, il esteut tecnicyin dins ene fosse, pu fonccionaire al veye di Tchålerwè.

## Ses eplaidîs lives
* “Avou ene hatche et on bos d' voye” 
* “Boignes contes”
* “Dofe, mwaisse-porion do l° 2” (e francès, da Henri Deligne: *Dophe ou la difficile production*)
* “Etur les tchôkes”
* “Fosse” (e francès, da Henri Deligne: *Vie des mineurs wallons*)
* “Istweres d' on gaviot”

## Hårdêye difoûtrinne
*
Avou ene hatche et on bos d' voye (noveles)

thumb|coviete
**Avou ene hatche et on bos d' voye** (*Avou ène ache et in bos d'voye*), c' est ene ramexhnêye di noveles da Firmin Callaert.

Elle est eplaideye sins date, mins a vudî e 1936.

## Tites des noveles
* Seråde
* Remoleu d' cizetes
* Pwin d' agaesse
* On m' va tirer e portrait
* Cwand m' grand-mere racontéve ses fåves
* Al rabourêye
* Al coide avou les feyes
* El bådet Mascåd
* A coucoupayele
* L' aweye
Bahous d' canadas

Les **bahous d' canadas** (on dit eto: **rantches di crompires**), c' est les foyes et les montants des canadas, copurade cwand i sont souwés.

El Walonreye, dinltins, les bahous estént sovint broûlés po fé des gådrêyes, la k' on cujheut les crompires al pelete. C' esteut après l' 15 d' octôbe, cwand on pleut aler wårder ås vatches a rlame (dins tos les tchamps).

Ôte pårt, on pout dner les rantches a magnî ås vatches. Mins i n' les fåt nén dner tote vetes, ca ele sont epweznantes, copurade s' i gn a des vetes fruts dissu. I contegnnut del solanene.

E l' Afrike bijhrece, la k' i gn a waire di bwès, on pout broûler les bahous dins les fors å pwin.
Wårdaedje des biesses a rlame

Li **wårdaedje des biesses a rlame** (on djheut eto : **fé l' 15**), c' esteut après l' 15 d' octôbe, poleur aler ås vatches so tos les tchamps sins clôzeures.