open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iran

L' **Iran**, c' est on dislaxhî payis d' Azeye.

Sacwants l' fwaiynut moussî dins l' Grand Moyén-Levant.

Populåcion : 79 926 270 di dmorants.

Sitindêye : 1 648 000 km2 (17inme pus grand payis sol Daegne)

Preficse telefonike : +98

Mwaisse veye : Teheran.

## Istwere
Prumî pårlumint  e 1905.

Li mwaisse lwè rexhe e ...

On redjime k' aveut stî elî democraticmint fourit ståré avou l' aidance del CIA po mete li "Cha" e s' plaece.

Li revintreye islamike di 1979 riståre li Tchet, et askepyî ene republike islamike. Li Grand Mineu, c' est on tchîf rilidjeus k' est ådzeu des pouvwers politike. Ça a stî Xhomeyni pu Xhameney.

Di 1980 a 1988, gn a yeu ene laide guere avou l' Irak k' a fwait des cint meyes moirts.

Gn ava on prezidint "refôrmeus" (ene miete dipus capitalisse), Mohamed Khatami di 2000 a 2004. 

E 2005, si afronteu, Ahmed Amadinedjad rascoda 62 åcint des vôtaedje, aprume des ptitès djins.

Il ourit a pô près li minme rizultat e 2009. Mins gn ava ene campagne eternåcionåle et des metingues dins l' payis po disdire ci chife la.

## Alére
"Li papî s' lait scrire" responda da Pablo Sarachaga sol campagne des medias po cdjåzer les vôtaedjes di 2009, Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.

L' Iran da Xhomeyni: 25ans après (on papî da Lucyin Mahin, di 2003, so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Manuel Zelaya Rosales

thumb|(e 2007)
**Manuel Zelaya Rosales**, sipoté "Mel", c' esteut l' prezidint do Hondourasse.

Il a stî disdjoké d' on côp d' estat li 28 di djun 2009.

## Divant l' côp d' estat
Manuel Zelaya Rosales aveut vlou schoûter li dmande des djins do payis, aspoyeyes påzès pus di 400.000 sinateures, po candjî li mwaisse lwè. Et aprester on ploncaedje sorlon li lwè. 

C' est a ç' moumint la k' i gn a yeu l' côp d' estat po-z espaitchî les vôtaedjes. 

## Sourdants & pî-notes
Plouve

thumb
[thumb|Brut del plouve avou l' [tonoere]]
Li **plouve**, c' est d' l' aiwe ki tchait djus des nûlêyes.

## Motlî
Ele pout toumer tins d' ene walêye ou tins d' èn oraedje.

S' i fwait moens ki 0 grés Celsius, li plouve divént del nive.

Li plouve pout eto edjaler e l' air et toumer a môde di gurzeas.

Ene pitite plouve si lome ene **plovinete**.

Cwand l' brouheur scheut, on dit k' i **brouhene**. Ci n' est nén del vraiye plouve, poy ki ça n' vént nén des nouwêyes.

Cwand i ploût foirt et lontins, on s' pout atinde a-z aveur les grossès aiwes.

## Muzeure do plovaedje
On mzeure li plovaedje a ene metowe plaece pal voye d' on plouvmete.

## Såjhon des plouves
Inte les tropikes et les pôles, les plouves vinèt purade les moes ki l' solea est li pus awiyant (waeyén-tins, ivier et bontins). Ki : pus k' on va a Bijhe, pus ki c' est del nive, e l' ivier.

Inte les deus tropikes, les plouves si passèt inte deus passaedjes do solea å scwere do payis. On-z a adon deus såjhons des plouves, li ptite eyet l' grande. Li musson est comprinjhe dins ci sistinme la.

## Sintumint del djin eneviè l' plouve
El Walonreye, on voet sovint l' plouve evi.

Dins les setchs payis (metans les payis del Mîtrinne Mer) li plouve est veyowe voltî, paski tote li campagne endè dipind.
Toû del France (coûsse a velo)

:*[[Toû d' France|Discramiaedje des årtikes avou "Toû d' France"]].
Li *'Toû del France** (u **Toû d' France**), sipoté **li Grande Crole**, c' est l' pus grande des [[coûsses a velo]] ki durnut sacwants djoûs.

== Mwaissès racsegnes ==
Il a stî metou so pîs e [[1903]] pa [[Henri Desgrange]] eyet l' gazete "l'Auto".

I cmince li dierinne samwinne do [[moes d' djun]] eyet tcheryî so l' prumire cwénzinne do [[moes d' djulete]]. L' arivêye finåle, c' est todi a [[Paris]] li [[14 di djulete]], pol [[fiesse nåcionåle]] del France. Gn a don 21 estapes.

Li ci ki va l' pus rade poite li **djaene mayot**. Gn a eto li **vete mayot** d' on clasmint ås ponts des 15 prumîs a tchaeke estape. Eyet on **rôze mayot''' pol meyeu monteu dins les tienes.

## Sacwants pus rlomés toûs d' France
E 1969, Eddy Merckx wangna avou pus d’ 17 munutes d’ avance so Roger Pingeon. Il aveut eto aråvlé tos les mayots.

E 2020, li toû del France si cora e moes d' awousse, di cåze del minêye di cronivirûsse 19.

## Palmaresse dispu 1985

## Avey
Muzêye do Toû d' France a Fraine-dilé-Anvegn.

## Alére
* J. Goffart, "Li Toû del France 2009", Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.

## 
Les ptits catchets del Grande Crole (on papî da Lucyin Mahin, sol dopigne e Toû d' France 1998, so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Eddy Merckx

150px|thumb|(e 1967)
**Eddy Merckx**, c' est onk des pus grands coreus a velo di tos les tins.

## Cårire
I wangna l' Toû d' France 1969 avou pus d’ 17 munutes d’avance. Il aveut eto aråvlé tous les mayots.

C’ est adon k' i fourit spoté el « Canibale ».

Il aveut cmincî a dominer les coûsses a vélo mågré les Raymond Poulidor, Roger Pingeon, Felice Gimondi, Luis Ocaña et tos les ôtes.

## Sourdants
Toû d' France 2009

thumb|Mape del "Grande Crole" 2009
Li **Toû d' France 2009**, c' esteut l' 96inme toû d' France ciclisse. I s' a corou do 4 å 26 di djulete 2009, to cminçant a Monaco.

Fou d' France, il a passé el Swisse ey el Catalane.

Il a stî wangnî pa Alberto Contador.

Li meyeu pedaleu dins les montêyes, ça a stî Franco Pellizotti, et c' est Thor Hushovd k' a rascodou l' vete mayot do meyeu sprinteu.

## Disrôlmint
Dispu l’ dipårt di Monaco, i gn a waire yeu d’ atakes des favoris. 

Dins les estapes des Pirenêyes, l’ arivéye esteut trop lon des montagnes. Adon, gn aveut sovint des ratrapaedjes. C’ est insi k’ l’ Itålyin Nocentini a dmoré sacwants djoûs avou l’ djaene mayot dissu ses spales. Djusse ene pitite atake da Contador ki s’ a rtrové a deus sgondes padvant Lance Armstrong et c’ est ci-ci ki divneut mineu.

Dins l’ estape di Vitel a Colmar, rén d’ candjî : l’ ekipe Astana edjaléve el coûsse. L’ arivêye a Verbier après 207,5 kilometes diveut apoirter ene sacwè. Infén ene pitite atake da Contador. Padrî, les deus frés Schleck s’ ont bén batou eyet Armstrong s’ a rtrové a ene munute 35 sigondes.

Å Grand Bornand, Contador esteut dins in fåtûl avou les deus frés. Mins l’ leddimwin, il a tolminme wangnî el conte-li-monte.
 
I dmoréve l’ estape do semdi å Ventoux. Rola eto, Contador n’ a rén fwait d’ especiål. Il a shû Franck Schleck, mins n’ a nén atakè. 

El restant n’ esteut pus k’ ene porminåde po l’ djaene mayot disk' a dsu les Tchamps Elizêyes.

## Sourdants & pî-notes
Alberto Contador

thumb|left|120px|(e 2015)
**Alberto Contador**, c' est on coreu a velo espagnol k' a wangnî li Toû d' France 2009.
Tchanson d' djesse

Ene **tchanson d' djesse**, c’ esteut one longue istwere sucrîte pås troveus. 

Elle esteut compôzêye du vers du dij pîs ou du doze pîs. 

Ça racontéve lu vicåreye, les batayes, les gueres etur waslets et suzrin, les glorieûsès keures des cavlîs del Moyinådje. 

Les troveus les contént so les batis des viyaedjes ou dins les tchesteas po les mwaisses et les dmanants. 

Come c’ esteut long, on côpéve les tchaptrês pa des bokèts d’ muzike ou des tchansons. Insi, on les pleut passer so deus ou troes shijhes.

## Ralonguixhaedje et redjårbaedjes foû payis
A fwait k' ça plaijheut, on rmeteut co one intrêye, pu des shûtes, pu des novelès avinteures dins des noveas tchaptrês. Ça fwait ki l’ tchanson d’ djesse s’ alonguixheut todi dpus. 

Insi lu paskêye des cwate fis Aimon aveut cumincî avou deus meye vers, pu cwate meye et al fén, lu dierin boket cnoxhou e France è contéve doze meye et disk’ a dî-set meye.

Al longue, l’ istwere passéve les frontires et on-z î meteut des rawetes avou les istweres do pays. On tchandjive des nos avou des nos do pays, et les noveas nos estént adoptés pås djins do novea payis. 

## Sacwants rlomêyès tchansons d' djesse
* Li tchanson da Roland
* Les cwate fis Aimon

## Sourdants & pî-notes
Rabot

thumb|rabot ordinaire
On **rabot**, c' est èn osti po-z asplani l' bwès et minme po lyi fé des rinneures.

## Sôres di rabots
* rabot ordinaire
* : pus long rabot po fé des rinneures.
* 
*
Kinket

El **kinket**, d' après l' no di s'-n' edvinteu, c' est l' lamponete des houyeus.
thumb|On modele di '''kinket'''.
Tchvå Bayåd

Li **Tchvå Bayåd** u **Tchvå Bayârd**, c' est li tchvå do floriconte des cwate fis Aimon. C' est on bay, come di djusse. C' est on tchvå ki pout fé totès estchantêyès sacwès.

Si no provént del tchanson d' djesse des cwate fis Aimon kinoxhowe el France, el Beldjike (Walonreye et Flande), e l' Almagne, e l' Itåleye, ezès Bas Payis et minme e l' Inglutere.

Il åreut zouplé houte do Rotchî Bayåd a Dinant et li scoter.

C' est onk des adjeyants d' bwès del porcession di Termonde, Ate et Malene. Insi, il est waeranti come patrimwinne nén fizike pa l' UNESCO.

Li **Tchvå Bayåd** est lomé "*Ros Beiaard*" e flamind, "Bayard" e francès, Bayardo e-n itålyin.

E walon, li mot "bayåd" a divnou on , aprume po des usteyes po poirter des tchedjes.

## Dons madjikes
Li tchvå Bayåd, c' est on tchvå madjike ki dvént co pus fel cwand il est pus tcherdjî. 

I pout prinde li grandeur di ses atchvaleus. Insi, i serè pacô discrît avou ene foirt longue sicrene et des pates ossu coûtes k' ene robete.

## Sourdants & pî-notes
 


File:Quatre Fils Aymon 01.jpg|Posteure a Bogni, dins les Årdenes francesses.
File:Vier Heemskinderen Gerard Overeem Torenstraat Nijkerk.JPG|Posteure a Nijkerke, ezès Bas Payis.
File:Ros Beiaard Grembergen.JPG|A Grembergen, dilé Termonde.
File:Ros beiaard 00.jpg|Al "porcession do tchvå Bayåd" a Termonde e 2000.
File:ChevalBayard1 2008.JPG|Li tchvå Bayåd al dicåce d' Ate e 2008.
File:Ros Beiaard rotonde cropped.JPG|Posteure a Termonde, poite di Brussele.
File:Ros Beiaard pizza.JPG|Po reclame d' ene pidzeria.
File:Dinant Rotchî Bayåd près.jpg|Li rotchî Bayåd a Dinant.
Såvadjès tchesses

Les **såvadjès tchesses**, c' est des fåves do vî vî tins k' egzistèt dins tote l' Urope.

Les tchesseus et leus biesses volèt dins les airs.

El Walonreye, ele sont rprezintêyes pa :
* les fåssès tchesses
* li fåve di l' araedjî tchesseu
Henri Storck

**Henri Storck**, d' ès veur no «&nbsp;**Henricus Josephus Desiderius Storck**&nbsp;», c' esteut on fijheu d' fimes, foiravant des courts. Il aveut nexhou li 5 di setimbe 1907, a Ostinde, ey a morou li 17 di setimbe 1999, a Uke.

## Ovraedje
**Henri Storck**, c' esteut on fijheu d' fimes k' estént puvite des documintåres. Dins l' askepiance di ses ovraedjes, il esteut foiravant sinnarisse ubén reyalijheu. Avou ça k' il a djouwé eto dins sacwants fimes.

## Rilomêye
**Henri Storck** est purade cnoxhou po s' documintåre di 36 munutes, vudî e 1934, ki s' lome «&nbsp;*Misère au Borinage* ([WA] Mizere dins l' Borinaedje)&nbsp;». E tnant conte ki Joris Ivens î aveut ossu prindou pårt.

Cwand **Henri Storck** a morou, les frés Dardenne lu ont rindou bon dvwer. Il ont, come di djusse, dit platezak ki ça a stî «&nbsp;li mwaisse do cinema do veritåve&nbsp;».

## Hårdêye difoûtrinne
Ès biyografeye sol waibe des Fonds Henri Storck.

## Referinces eyet sourdants
Serene

Ene **serene** (u **bourté tonea**, **batroûle**…), c' est l' usteye k' i fåt po bate li crinme do laecea et fé do boure.

## Istwere des serenes
Å cmince, c' esteut on grand pot d' bwès avou ene piyote (gros baston k' on levéve et ridischinde).

Paraprès, c' esteut on tonea avou on covra. Advins, n aveut ene croejhe et des aiyetes ki batént l' crinme gråce ene antêye po tourner.


Butterfass.jpg|piyote
Baratte normande.jpg|bourté tonea


## Sourdant
Molin a cafè

thumb|Ptit molin po moure les grins d' cafè
thumb|Sacwants sôres di molins po moure les grins d' cafè
On **molin a cafè**, c' est ene ahesse po moure les grins d' cafè.

Dins l' tins, les co vetes grins d' cafè, avant d' passer dins l' ramponå, estént rostis al måjhon. Mins i faleut co les moure.
Notru-Dame del plovinete

thumb|Pondeure del Vizitåcion, da Jacopo Pontormo
:*[[Notru-Dame|Totes les fiesses Notru-Dame]]
*'Notru-Dame del Plouvinete** u **Notru-Dame di djulete** u li **Vizitåcion**, c' est ene [[fiesse]] di l' [[Aviedje]], ki s' passe å [[2 d' djulete]].

C' est po rmimbrer cwand k’ Mareye a stî vey si cuzene [[Babete (mere da Djhan Batisse)|Babete]].

On l' lome del plovinete, pask' i gn a sovint ene fene [[plouve]] a ç' moumint la d' l' anêye.

''Po sacwants, Notru-Dame del plovinete, c' est [[Notru-Dame des iviers]] (li 5 d' awousse). 

== li Vizitåcion dins l' Evandjîle sint Luk ==
:***Mareye va vey Elizabete
:*39. Ces djoûs la, Mareye end ala abeye viè ene veye di so les tiers del Djudêye. 40 Ele intra el måjhon da Zacareye et djha bondjoû a Elizabete. 41. I s' fijha k' å moumint k' Elizabete oya l' bondjoû da Mareye, l' efant k' ele poirtéve fruzixha å dvins d' leye, et leye-minme fourit rimpleye do Sint-Esprit. 42. Ele s' esclama d' ene foite vwès : "Vos estoz beneye inte di totes les femes, et l' efant ki vs poirtez est beni. 43. Douvént ki l' mame di m' Signeur vegne adlé mi ? 44. Paski, cwand dj' a-st oyou vosse bondjoû, l' efant ki dj' poite a fruzi d' djoye å dvins mi-minme. 45. Ureuse estoz vs, vos k' a creyou, paski çou ki çou k' a stou dit del pårt do Signeur, s' acomplixhrè". 
:''46. Adon Mareye dijha : "Mi åme tchante li Signeur, 47. Et m' cour est tot plin d' djoye a cåze do Bon Diu ki m' såve. 48. ca il a tapé ses ouys so s' siervante k' est si ptite. A conter d' ouy, les djins d' tos les tins vantront m' bouneur. 49. Li Ci k' a totes les foices a fwait por mi des merveyes, si no est sint. 50. Si amour va d' ene ådje a l' ôte, po les cis k' el crindèt. 51. Il a fwait sinti l' foice di s' bresse, il a tchessî les cis k' ont l' cour trop fir. 52. Il a fwait toumer les grands djus leus trônes, il a rlevé les ptits; 53. Ås cis k' ont fwin, il a dné tos les béns, et les ritches, i ls a revoyîs les mwins vudes. 54. Il a rlevé Israyel, si sierviteu, a cåze di s' mizericôre, 55. Come il aveut prometou a nos peres, a Abraham et a ses efants po todi. 

## Sourdants & pî-notes
Garouda

[thumb|Posteure do Garouda dissu l'&nbsp;bastimint d' ene societé d'&nbsp;assurance, el [Taylande]]
Li **garouda** (aigue e sanscrît), c’ est èn oujhea mitolodjike. 

Il est rprezinté pa èn ome avou l’ tiesse d’ on moxhon.

Lunch

, on powete do Tibet, a scrît « «L’ evolaedje do Garouda, des tchants po bén shure li Dzogchen».

Li garouda est dins l' essegne di l' Indonezeye.
Mont Lapchi

Li **mont Lapchi**, c' est ene montinne del tchinne di l' Imalaya, metowe sol Nepal a l’ frontire do Tibet.

Il est 4850 metes hôt et todi al nive.

Il est rwaitî come li mandala da Yidam Chacrasamvara. C’est ene plaece sacrêye rabeneye pa l’ prezince, dispu des siekes et des rassiekes, d’ ene pekêye di siddhas et d’ mwaisses do boudisse tot å long des siekes. Bråmint des djins î vegnnut fé des longuès tuzinnes dins les trôs d’ ses rotches.

Li mwaisse moustî d’ vaila a stî basti pa Shakbar Tsogdrug Rangdrol. Divant k’ ci-ci n’ vegne a Lapchi, les yogis do vijhnåve si rapoûlént dins les grotes di Rechen Phug. 

## Sourdants & pî-notes
Notru-Dame di måss

thumb|L' anonçaedje a Mareye, do pondeu Melozzo da Forlì
:*[[Notru-Dame|Totes les fiesses Notru-Dame]]
Li *'Notru-Dame di måss** u **Notru-Dame do prétins** u l' **Anonciyåcion** u **anonçmint a Mareye''', c' est ene fiesse di l' Aviedje, el 25 di måss.

C' est po rmimbrer l’ anonçaedje di cisse novele la pal mwaisse andje Gabrî a Mareye k' ele va bénrade esse e pôzucion.

## Sourdants & pî-notes
Notru-Dame ås iviers

:*[[Notru-Dame|Totes les fiesses Notru-Dame]]
Li *'Notru-Dame ås iviers**, c' est ene [[fiesse]] di l' [[Aviedje]], el [[5 d' awousse]].

== Istwere del fiesse ==
C’ est motoit li prumire fiesse e l’ oneur di l' [[Aviedje Mareye]]. 

E [[431]], gn a yeu l’ [[concile d' Efeze]], ki dijha ki l’ Djezus est ene djin etire, ey adon l’ Aviedje Mareye a metou å monde li Bon Diu. 

Come on vneut di lomer Mareye «meteuse å monde do Bon Diu», e l'ivier del minme anêye, li [[påpe Celestin]] a basti a Rome l’ eglijhe Sinte-Mareye li Grande, k’ est l’ prumire eglijhe k’ a måy sitî dicåçtêye a l’ Aviedje. Li dicåçtaedje di ciste eglijhe la s’ a fwait on 5 d’ awousse.

''Notru-Dame ås iviers, e francès **Notre-Dame-aux-Neiges**, e neyerlandès **Onze-Lieve-Vrouw-ter-Sneeuw*', c' est on coulot d' [[Brussele (veye)|Brussele]].

*Gn a bråmint des eglijhes, e France ey å Kebek, ki s' lomnut "Notre-Dame-aux-Neiges".

## Sourdants & pî-notes
Walter Schröder

thumb|100px
**Walter Schröder**, c' est onk des mwaisses sicrijheus del Pitite gazete do Rweyå Club walon d' Måmdey.

Il î scrît del prôze nén racontrece so totès sôres di sudjets.

##
Dzogchen

Li **Dzogchen**, c' est ene sicole di filozofeye des boudisses tibetins.

thumb|right

Li Dzogchen vout ki l’ ewoeye est droci et asteure å plin mitan di l’ esperyince di tos les djoûs, purade k’ ene såme a djonde dins on lon avni. Li dispierté esprit d’ on bouda n’ est rén d’ ôte ki l’ consyince ki fwait viker nosse tuza, a tchaeke munute, et dispu li djoû k’ on-z a skepyî. 

Po ricnoxhe cisse prume consyince la, i fåt k’ on mwaisse vos l’ mostere do doet. 

Li pus cnoxhou ds ovraedjes do powete tibetin Shakbar : «L’ evolaedje do Garouda» est sortitré "des tchants po bén shure li Dzogchen".

## Sourdants & pî-notes
Cåzaedje (tchanson)

Li **cåzaedje d' ene tchanson** u les **paroles**, c' est on tecse ki l' compôzeu va mete ene muzike dissu (l' air, li melodeye). Li ci k' a scrît l' tecse, adon, il est loukî come li cåzaedjisse.

## Uzaedje d' on timbe
Ene ôte manire di fé l' cåzaedje d' ene tchanson, c' est d' edvinter des paroles so on timbe (ene air bén cnoxhowe, ey adon sovint foû abondroet). Ça fwait, ç' côp la: sacwants tchansons ont l' minme air, ey adon, li minme pîtaedje.

Egzimpe: «Li pantalon trawé» eyet «Lolote».

Li cåzaedje si pout eto fé so on timbe, pu l' cåzaedjisse diner les paroles a on compôzeu k' edvinte ene ôte muzike. A ç' moumint la, vos avoz des tchansons k' ont pårmint l' minme pîtaedje et l' minme nombe di vers, mins des airs diferinnes.

Egzimpes: 
* «*[[Minuit chrétien]]*» eyet l' Tchant des Walons.
* li «Tchanson des studiants del province di Lussimbordjwès» eyet «Todi Walons».

## Sourdants
Mîtrinne Amerike

[thumb|Mape & eplaeçmint sol [Daegne]]
Li **Mîtrinne Amerike** u **Amerike cintråle** u **Amerike do Mitan**, c' est li ptite sitroete binde di tere metowe inte l' Amerike bijhrece et l' Amerike nonnrece.

L' Amerike cintråle est tot etire dins l' Amerike latene.

On-z î adjond sovint les payis des Carayibes.

## Sacwants payis
* Hondourasse
* Gwatemala
* Panama
* Costa Rica
* Belijhe
...

Li Mecsike n' est nén u pus classé avou l' Mîtrinne Amerike.

## Lingaedjes
On-z î cåze totavå espagnol, mins gn a eto des lingaedjes do payis. 

## Politikes
Ashonnas d' payis : 
* l' ALBA (*Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América*) : nén pår e l' Amerike mîtrinne.
* li SICA :

## Djeyografeye
C' est on climat tropicå.
Mareye

* Mareye (mame da Djezus)
* Mareye-clape-shabots (tchanson)
* Mareye-crotchet
## Lives
Mareye, ene vicåreye (live da Joseph Bodson)
Muzete

* pupsak (instrumint d' muzike)
* pitite banslete pindowe å hatrea des tchvås por zels magnî leu-z avoenne
* pitit saetch di toele po mete si amagnî
Tonea

thumb|Des vîs toneas d' bwès
thumb|Des toneas d' bire d' asteure
On **tonea**, c' est on rond hena, fwait avou des clapes di bwès et des cekes, po-z î tni del bire, do wiski, di l' ôle, evnd.

## Motlî
Les toneas classikes avént 200 lites.

On ptit tonea si lome on **bari**.

On tonea rsoyî e deus, et ki sieve di tene si loméve on schadrea.

Les toneas d' bwès estént fwait pa des **tonlî**s. On rlomé tonlî ki scrijheut e walon : Pire-Djôzef Dosimont.

On trawéve li tonea po ndè vudî l' bire, tot-z î metant ene tassale.

Après l' bwès, on-z a fwait des toneas avou des metås, pol bire, metans.

Les toneas d' fier di 200 lites ont divnou ene mezeure pol petrole.

## Pîces d' on tonea
* s () u  u  : plantches soyeyes esprès, pa on  u 
* s
* 
*  ou 

## Usteyes des tonlîs
* hawea
Michel Azaïs

**Michel Azaïs**, di s' vraiy no **[[Michel Pire]]**, c' est on tchanteu e walon (ey e francès) do payis d' Lidje.

I rascoda li pris del Federåcion Walonreye-Brussele 2010 avou li stroete plake «C' est cial ki ça s' passe».

## Sacwants tites e walon
* Loyminoye
* Schoûte s' i ploût / Xhoutsiplou (*Hoût-si-plout*)
* L' Inglutere (http://www.youtube.com/watch?v=0twTkzFnAuY&NR=1)

## Discografeye
* Noyé (2 tchansons)
* Loyminoye (8 tchansons)
* C' est cial ki ça s' passe (11 tchansons)

## 
* Si waibe
* Ene di ses tchansons so Youtube
Ouves da Simone del Golete (arimés)

**Ouves da Simone del Golete**, c' est ene ramexhnêye d' arimés da Simone Leroy parexhowe e 1976, come limero speciå des Cayés walons.

On pout etinde Simone Leroy dire li prumî powinme do live, *Pâtêr*, al difén d' ene emission *Télétourisme* (RTBF) k' a stî eredjistrêye e 1983.

## 
Sacwants des powinmes do live (so l' Aberteke)

## Sourdants
Fonse et li cpagneye (portraits)

thumb|Coviete do live
**Fonse et li cpagneye** (***Fonse et C<SUP>ie</SUP>***'), c' est on live da Georges Fay k' a vudî e 1942.

I conte les paskeyes d' on scolî åddilon d' l' anêye.

## 
Boket do live
Salsa

Li **salsa**, c' est ene muzike fwaite come ene såce di tchanson latinamerikinne avou do rok. 

C' est eto l' tire di danse ki va avou cisse muzike la.

Elle est rashiowe so ene sôre di muzike di Couba k' on lome li mambo.

Li pus cnoxhowe salsa e walon, c' est, sins manke, "El mambo del loke a rlocter, ki cmince avou on djeu d' mot "sale, ça" / salsa :
:*Èn vinoz nén dire ki c’ est *'sale, ça;

## Sourdants & pî-notes
Bressou

**Bressou** (F. *Bressoux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4020 **
** davance : **4001**
* Limero diyalectolodjike : **L 65**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Breslî, Bressoûlresse (F.&nbsp;*Bressoutois, -oise*).
** Sipotaedje: les Zoulous.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Bressou
### Coulots
(ancyins hamteas)
* Bouxhea (*Bouhê*, Fr. *Bouhay*)
* Fayimbwès
* Robiemont (
* Trô Louwete (Fr. *Trou Louette*)

## Tuzance walone
Eplaeçmint do CRIWE, la k' gn a eto li scretariat di l' UCW.

## Istwere administrative
Esteut avou l' ban d' Grivgnêye disk' el lwè do 1î d' djulete 1871 k' endè fjha ene comene tote seule.

## Industreyes
Gn a bråmint moens d' industrêyes ki dins des ôtes viyaejdes asto d' Lidje. Gn a cmincî a-z aveur des oujhenes ki diviè l' fén do 19inme sieke. 

## Sourdants
Mossea

On **mossea** u **mosrê** u **mosset**, c' est ene pitite plante foirt simpe, sins foyes, mins avou del clorofile, ki vént voltî so les rotches, les åbes et tot la k' i fwait crou et k' gn a del loumire.

I n' ont ni raecenes ni vraiy sistinme di waxheas al seuve, avou des paroes d' lignene.

Sincieuzmint, les mosrês riprezintnut on coxhlaedje des plantes daegnreces.

thumb|Des mosseas so èn åbe

Cist ebrantchmint la est pårti e 6 classes :
* Takakiopsida
* Sphagnopsida (les sfingnes)
* Andreaeopsida (les andreyales)
* Andreaeobryopsida
* Polytrichopsida
* Bryopsida (les vraiys mosrês)

## Nos e walon
* vete mossea
* djaene mossea
* mossea d' fagne (blanc mossea, sfingnes)

## Simbiôzes
Li simbiôze d' on mossea et d' on tchampion microscopike dene on liken.
Paul Jaspar

**Paul Jaspar**, c' esteut èn årtchiteke lidjwès. Il a skepi li 23 d' djun 1859 et a morou li 18 di fevrî 1945.

E 1903, il a stî l' prumî a s' siervou do beton avou des bordons d' fier å ddins po basti "La Renommée" et les "Galeries liégeoises du Pont d' Avroy". Målureuzmint, dispu ç' tins la, les bastimints ont stî tapés djus.
Diftongue

Ene **diftongue**, c' est ene dobe voyale, dabôrd ki s' prononce don avou deus sons.

Gn a eto des fåssès diftongues, la k' on-z a deus scrîtès voyales, mins on seu son.

Li diftongaedje e walon est metou so ene pådje tote seule.
El mambo del loke a rlocter (tchanson)

**El mambo del loke a rlocter**, c' est ene tchanson e walon ki l' cåzaedje est da André Gauditiaubois eyet l' compôzaedje da 

Elle est tchantêye pa William Dunker. Li rite, c' est del salsa. Dis la li djeu d' mot del prumire fråze :
:*Èn vinoz nén dire ki c’ est *'sale, ça*'. 

Elle a rexhou sol plake "Ey adon".

C' est l' seule tchanson e walon k' a stî ritnowe po grande fiesse del Kiminålté francesse sol [[Grand-Plaece di Brussele]] "10 tchansons bedjes di danse" (2009).

== Resploe ==
:*Èn vinoz nén dire ki c’ est sale, ça;
:*Èn vinoz nén dire ki c' est mannet;
:*Èn vinoz nén dire ki c' est sale, ça;
:''Dji l' a rnetyî, asteure, c' est prôpe.

## Alére
André Gauditiaubois : "Avå li ptite istwere del tchanson e walon, tot shuvant ene loke a rlocter eyet l’ mwaisse rilocteu" , Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.

## Sourdants & pî-notes
Charles Pholien

**Charles Pholien**, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.

Il eseut mimbe des soces "*[[Li Walone (soce)|La Wallonne]]*", "Les oteurs walons" eyet "Les dicipes da J. Claskin".

Il eplaida e 1953 ene ramexhnêye d' arimés "Semåjhe".
Semåjhe (arimés)

**Semåjhe** (*Sèmåhe*), c' est ene ramexhnêye d' arimés, sicrîte pa Charles Pholien ey eplaideye e 1953.

C' est ostant des powezeyes ki des tchansons.

## L' adrovaedje
L' adrovaedje est di Charles-Henri Derache ki  disfind les tecses sicrîts so des tinmes classikes k' i gn a dins l' live. On sint ki ces scrijhaedjes la sont critikés divant les prumirès sayes d' ene powezeye pus imådjrece préjheye pa des Maurice Piron et Albert Maquet):
:*A l'heure où tel poète en bouton se "lance" comme un dentifrice, épaulé par tel critique dit éminent, j'aime ce poète qui rassemble sans bruit les fleurs de son jardin, sans annoncer qu'il va refaire Antigone. *(Di ces trevéns ci, li powete Tibî Meyî, nén co rsouwé padrî les orayes, on (swè-dijhant) rlomé corwaiteu lyi fwait del reclame come si ça sereut on novea dintifrice a-z atchter dins les botikes. C' est po ça ki dj' voe voltî ci powete cial, èn ome sins brut, ki rashonne les fleurs di s' corti sins dire k' il a pixhî Mouze.

## On rimea foû do live
::*'Li nute

:*Å prumî djoû del guere, po disfinde si patreye,
:*Il a cwité s' viyaedje, si feme et ses efants ;
:*Po wårder l' liberté so l' tere di s' Walonreye,
:*Il a stou fé si dvwer disconte les fels Almands.

:*Tos ces mådits sôdårds — pinsant wangnî l' pårteye —,
:*On cmoudri nosse Beldjike et tot çou k' nos inmans,
:*So l' tins k' nosse pôve micoye, victime del comedeye,
:*Est evoyî bin lon, [come] prijhnî e-n on camp.

:*Asteure ki ses pôves ouys ni veyèt pus l' loumire,
:*A cåze des sclats d' ene bombe ki les a mesbrudjî,
:*C' est l' cour plin d' lai-m'-e-påye k' i rprind l' voye di s' måjhire.

:*I pleure, [et] s' mågriy[î], lu k' s' a tant rafiyî
:*Do rvey si mame, si feme et l' sorire di s' niyêye;
:''I lai goter ses låmes so ses djoyes revolêyes.

## Sourdants & pî-notes
Ameur

L' **ameur**, c' est l' djus ki rexhe d' on frut, d' ene raecène, d' ene verdeure k' est spotcheye.
C' est eto l' djeu, l' djès (po l' frut), l'seûve (po l' åbe : l' bwès ki boute) èt l' vèrzin (po l' ome).
C' est eto l' seuve d' èn åbe.
Betchete (linwince)

Ene **betchete**, el linwince, c' est ene sititchete ki s' vént **abetchter** al tiesse d' on bodje.

Ene betchete pout esse simpe, u dobe, u esse fwaite di troes ôtès betchetes.

:aprinde = viebe "prinde" + betchete a-
:raprinde = viebe "prinde" + dobe betchete ra-
:discotaeyî = viebe "taeyî" + betchete dis- + betchete co-
:racfoirter = viebe fwait sol bodje "foirt" + betchete ri- + betchete a- + betchete ki-.

## Betchetes do walon
 

## Hårdêyes divintrinnes
* 
* Cawete (linwince)

## 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Tanfla

Li **tanfla** u **pupa** u **coûtresse d' alinne**, c' est cwand ene djin, ene biesse ås tetes respire foirt målåjheymint.

## Motlî
Po ene djin, on direut purade «**pupa**» (*pîpa*) u «**coûtresse d' alinne**»; on dit eto pus coranmint k' elle est docô **dshoflêye**.

Dins l' lingaedje corant, on dit eto : , .

## Senes
thumb|a èn åmea
Cwand on tanfele :
* on saetche et rbouter l' air tot-z eployant eto les musses do vinte.
* on drouve li boke grand å lådje
* on-z a des rujhes po prinde li tins d' avaler.

## Cåzes do tanfla
* crijhe d' asse (maladeye)
* efizinme do peumon
* udinme do peumon
* viye peumoneye, kécfeye pitizike.

## 
Videyo d' èn åmea ki tanfele
Afitche

thumb|Pordjet d' afitche po l' Sabena (1951)
Ene **afitche**, c' est ene grande foye di papî imprimêye, plakêye so on hôt meur, po siervi d' riclame po fé vinde ene sacwè : cacaye, siervice, voyaedje, po k' on våye vey on fime evnd.

End a eto po k' on vôte po on metou politikî.

## Egzimpes d' afitches e walon

Imådje:Rassenfosse-affiche.jpg|Pordjet d'afitche da Armand Rassenfosse avou on tecse e walon
Imådje:Affiche multilingue à l'entrée du Decathlon de Bruxelles.jpg|Afitche dijhant bénvnowe e walon (ubén e picård) a l' intrêye do botike Decathlon di Brussele
Pupe

thumb|Ene pupe å toubak
Ene **pupe**, c' est ene ahesse po foumer avou, fwait d' ene buzete k' on stitche e s' boke, et d' on ptit potiket po mete li toubak divins.

## Motlî
Li ci ki foume tofer li pupe si lome on **pupteu**, on **pupiåd** u on **puploteu**. On dit k' i puptêye u k' i puplote.

## Sôres di pupes
Po foumer del tchene, gn a des totès ptitès pupes.

## Alére
* *Nos pupîs a l'ovradje* d' Armand Tombu, dins l' rivuwe *Tradition wallonne*, , 1985, p. 109-138 (avou ene modêye francesse) (lére sol daegntoele)
Ertcheute d' aiwe

thumb|Vintele di rixhot
Ene **ertcheute d' aiwe** u on **tcheyaedje d' aiwe** u ene **vintele** u ene **bate**, c' est cwand ene corante aiwe aboule aviè ene plaece bråmint pus basse ki s' lét. Adon, tote l' aiwe vént djus sol falijhe ou l' falijhea tot fjhant toplin del schome.

## Motlî
Tenawete, å pî do tcheyaedje, l' aiwe va cåvler on bassin la k' ou s' pôrè bagnî, li schadrea.

## Ritcheyaedje economikes
Les tcheyaedjes d' aiwe sont des assaetchances touristikes.
thumb|Tcheyaedje d' aiwe

## Rilomés tcheyaedjes d' aiwe
* Vintele di Cô
* Ertcheutes do Niyagara
* Ertcheutes Victoria

## Sourdant
Corante aiwe

thumb|Corante aiwe
Ene **corante aiwe**, c' est ene aiwe ki court. 

Ene tote Adon, ça cmince pa les pixhlotes ou filets d' aiwe, pu les ris (rixheas, rixhots, rew, ruwåd), pu les mouzes (fleuves), ey eto les tchenås, bîs d' raiwaedjes, derivåcions, end.. 

Les pus grosses sont naiviåves (on pout naivyî dsu avou des naeçales (barketes) u des pus gros bateas.

*Ene corante aiwe est diferinne d' ene [[cropante aiwe]] ([[lak naturel|laks naturels]], [[astantchêye]]s, [[vevî]]s [[fagne]]s, [[maraexhe]]s).

== Coraedje ==
Ene corante aiwe kimince a on [[sourdant (aiwe)|sourdant]]. Ele groxhit, et rçure des pus ptits rixheas ki s' î vnèt agoliner. Ele pout leye-minme si taper dins ene pus grosse aiwe, ki pout esse on [[mouze (corante aiwe)|mouze]]. On mouze (fleuve) s' egole todi dins ene [[mer]] u èn [[oceyan]].

So [[castinne]], les corantès aiwes polèt moussî e tere et disparexhe dins des trôs ([[trô d' Belvå]]), ou des [[tchantoere]]s ou [[egolina]]s ou [[edujhoe]]s ou [[pousse (djeyolodjeye)|pousse]].

== Livea ==
Ene corante aiwe pout esse a setch ene pårteye di l' anêye (c' est todi l' cas des [[ouwed]]s. Sins ariver a setch, les corantès aiwes *'ditoumèt** (baxhnut) e l' [[esté]] et **boutèt''' (sont grosses) e l' ivier, copurade å rlén.

## Vås
Ene corante aiwe naturele a ene sitindêye di teres ki totes les pus ptitès corantès aiwes î agolinèt : c' est les vås d' ene aiwe u bassin.

## Plaeces a pårt dins ene corante aiwe

*  u  : la k' l' aiwe toûne so leye-minme, et raminer les flotantès sacwès todi al minme plaece.
*  : la ki l' lét d' l' aiwe est bråmint pus fond k' a costé.
* boird u erive (avou, kécfeye, des .

## Pî-note
Poupene

Ene **poupene**, c' est on djouwet po les efants. Li pus sovint po les crapådes, mins il end a eto po les djonnes valets.
thumb|Ene viye '''poupene'''.
thumb|Li minme '''poupene''' k' on-z a rsaetchî ses léndjes.

## Referinces eyet sourdants
Assaetchance touristike

thumb|El grande basse est sovint ene assaetchance po on voyaedje
Ene **assaetchance touristike** (ossu: di l' **avey po les tourisses**), c' est on payizaedje, on monumint ou ôte tchoi ki les tourisses vinèt voltî vir tins d' leu condjîs.

Tchaeke payis, tchaeke contrêye, tchaeke veye saye di mostrer ou d' askepyî di l' assaetchance touristike. Cwand gn a rén d' naturel ou d' istorike, ele pout adjinçner on fiestival, ou on raploû årtistike ou culturel.


Ighil Mgon d' Imi n Ifri moto.jpg|li montinne, ôte assaetchance touristike
00 Bastogne Mardasson JPG1a.jpg|ossu les monumints, come cial, li Mardasson
Bordjoezreye

Li **bordjoezreye**, c' est ene classe sociåle k' a des cwårs assez.

Li ci k' est dvins, c' est on **bordjoes**, ene **bordjoesse**.

L' atuze a yeu diferins sinses dins l' tcheriaedje di l' Istwere.

## E l' Moyinådje

Imådje:Quentin Massys 001.jpg|bordjoes del Moyinådje (uzurî)
File:Fuggerkontor.jpg|grands martchands eternåcionås
Imådje:Lizin3.jpg|Posteure des bordjoes d' Calais (etrevén d' 1346)


El Mîtrinne Ådje, li bordjoes, c' est onk ki n' est nén del nôblesse, do clerdjî et d' l' årmêye, mins k' a des cwårs assez po s' payî l' **droet d' boedjoezreye**, ki lyi va permete di vôter u s' prezinter po esse responsåve des afwaires d' ene veye.

Å pus sovint, c' ere on martchand u èn ome di mestî.

Les bordjoes fôrmént li corin do Tîce-estat, la k' il estént aloyîs avou l' peupe disconte del nôblesse et do clerdjî.

## Dins l' filozofeye marcsisse
Dins l' filozofeye marsisse, on bordjoes, c' est onk ki profite do capitalisse, tot forpoujhant les ptitès djins, aprume les cis ki n' ont rén (proletåres).


File:Il gattopardo.jpg|bordjoes capitalisses
File:Le conventionnel Michel Gérard et sa famille.jpg|famile ki cmince a viker bordjoezmint
File:Adolph Menzel - Das Ballsouper - Google Art Project.jpg|Bal dins l' hôte bordjoezreye (1878)
Pexhon-cingue

[thumb|li [bik mostere si grandeur]]

Li **pexhon-cingue** u **såbrene**, c' est on pexhon del mer, longou et plat come ene cingue, sovint on gros mete long.

Il est pexhåve.

 *[[Trichiurus lepturus]]*.

## Discrijhaedje
Vicants, i sont d' on rlujhant bleu, mins après pexhaedje, i divnèt gris-årdjint.

Il ont ene grande gueuye avou come cwate crombès brokes, sol mashale do dzeu, djusse divant. Et et cwate sifwaits, mins pus ptits dints djusse padzo, sol babetch. Mins ci-ci est bråmint pus long, et co poirter des dints padvants ces brokes la.

Les naivurons dzeutrins corèt so tote li longueur do coir.

Les pus longs djourmåy pexhîs estént 2 metes longs; les pus gros pezént 5 kilos; les pus vîs avént 15 ans.


File:Trichiurus lepturus by OpenCage.jpg|rilujhant bleu dins èn acwariom
File:Largehead hairtail.jpg|gueuye å lådje
File:Trichiurus lepturus head SI.jpg|tos ses dints
File:Trichiurus lepturus1.jpg|naivuron dzeutrin
Imådje:Ary sem6a pexhon-cingue naivuron dvantrin.jpg|naivuron dvantrin


## Vicaedje
Come si gueuye el mostere mo bén, c' est des pexhons magneus d' tchå. 

I magnèt les ôtes pexhons, les gurnåtes, et pår si rmagnî inte di zels (canibalisse).

## Sipårdaedje
On è trove so les boirds des mers et oceyans tchôds et mitan froeds, totavå l' monde, disk' a 350 metes fond.

So l' Atlantike levantrece, i vike del Nonne di l' Inglutere disca l' Nonne-Afrike, ey eto e l' Mîtrinne Mer. Sabaye s' i rmonte pacô disca l' Mer do Nôr?

Les pexhons-cingues rimontnut cobén dins les egoleures des mouzes.

## Come amagnî
On l' sieve e-n on grand boket, oubén côpé a ptitès trintches, cût u fornelés, u co coujhné a môde di souchi.


Imådje:Trichiurus lepturus FishMarketInTokyo.JPG|å martchand a Tokio
File:Galchi-jorim.jpg|cût al paile
File:Grilled fish (40039125944).jpg|fornelé
File:Trichiurus lepturus Sushi.JPG|a souchi


## Sourdants
Poenne di tchesturlinne (tchanson)

**Poenne di Tchesturlinne** (*Ponne di tchèsturlinne*), c' est ene tchanson e walon ki les paroles et l' muzike fourît scrîtes aprume e françès pa Michel Azaïs. Ele si loméve "*incendie au château*".

Adonpwis, Djôre Simonis l' a radapté e walon po l' concours del tchanson walone 1985.

Li tinme, c' est on tchestea ki broûle, et l' tchanteu dire al  :
:*Tchesturlinne, vos avoz del poenne...*
Netche

Ene **netche**, c' est ene bole k' on-z a å bas do dos ey ådzeu del dirî des djambes. On cåze, å pus sovint, des **naches**, å pluriyal.
[thumb|«'''''&nbsp;'''''Naches au coûtchant'''''&nbsp;'''''», pondeure fwaite pa [José Schoovaerts.]]

## Etimolodjeye
Li mot «&nbsp;**netche&nbsp;**» vént do latén «**&nbsp;***natis*'&nbsp;**''».

== Tuzance ==
Les **netches''' sont sovint rwaiteye tot-z estant ene pårteye do coir secsouwelmint adawiante. Al copete do mårtchî, les calotes al netche, c' est des dvant-clintches.  

Dins l' eduk des djonnes, les calotes al netche sont ene manire d' amete les biestrijhes d' èn efant. A l' atake del dijhnêye 2020, i gn a des bates di dvizes timpesse po sawè s' i n' el fåt nén espaitchî. El Beldjike, ça dmore todi permetou, tenawete k' on pout esse codåné. Deus atåvlaedjes di lwè ont stî rashious, e 2021.  

## Referinces eyet sourdants
Camizole

Ene **camizole**, c' est on ledjir mousmint ås mantches k' on mete ådzeu des ôtes.

## Dins les belès-letes e walon
«Li ptite comere avou l' blanke camizole», c' est l' tite d' on ptit roman da Lucyin Mahin.
Pwetrene

[thumb|Coviete d' on limero d' [Li Rantoele (gazete)|Li Rantoele, ewou çk' i gn a ene comere avou s' pwetrene a l' air k' est dessinêye. ]]Ene **pwetrene**, c' est li dzeu do coir. On cåze puvite del **pwetrene** po dvizer des tetes des comeres.

## Referinces eyet sourdants
Bote

vignette|La des '''botes''' d' ovraedje ki sievnut d' pot po les fleurs.
Ene **bote**, c' est ene sôre di solé ki monte disk' al bodene del djambe. 

## Uzaedje
Les **botes**, on s' endè pout siervi po bouter, aprume a l' ouxh eyet dins des edroets mannixhants.

Il egzistêye eto des botes k' on poite po fé abiyî. C' est djenerålmint des comeres k' elzès mete.

## Referinces eyet sourdants
Cwarzaedje

Li **cwarzaedje**, c' est on léndje po sotni l' djivå des comeres.
[thumb|Dessén d' ene feme ki rsaetche s' '''cwarzaedje''' so on calindrî des [Rabulèts.]]

## Referinces eyet sourdants
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye

**Djivêye des [[nos di dmorants]] des viyaedjes di Walonreye**

Cisse djivêye ci rashonne les nos di dmorants de viyaedjes del Walonreye.

Ci n' est nén les såvadjes nos. Li no do dmorant doet aveur li minme bodje ki l' no do viyaedje.

Cisse djivêye ci serè emantchêye sorlon les sourdants.

## Mots ramexhnés dins l' live da Haust so les nos d' plaece del Walonreye
* Waime : Waimrê (*wém'rê*)
* Måmdey : Måmdiyin (*Mâm'diyin*)
* Vervî : Vervîtwès
* Lidje : Lidjwès
* Bwer : Bwerê, *Bwèrkègn*
* Tcherate : Tcheratî
* Djeronmont : Djèronmotî
* Glon : Glontwès
* Hermêye : Hermotî
* Hesta : Hestalî, Hestatî
* Paive : Paifî
* Warsedje : Warsedjî
* Hu : Hutwès
* Bin (Ben-Ahin) : Benwès
* Måtche-el-Fåmene : Måtchwès, Måtchî
* Binde (viyaedje) / Bande (viyaedje) : Bandurlin

## Mots ramexhnés ås scoles di Bive et al soce des rcåzeus del Basse Årdene
### avou l' cawete -ê
* Palijhoû : *Palijotê*
* Mambe : *Mambrê*
* Moncea-e-l'-Årdene : *Moncètê*
* Coirnimont : *Coirnibotê*
* Tchîplane : *Tchîpurnê*
* Pitit-Fayis : *Fayotê*, les *Fayijê*
* Bayamont : *Bayamounê*
* Poitchrece-e-l'-Årdene : *Pwatchreçtê*

### avou l' cawete -ot
* Li Foret-e-l'-Årdene : Foridjot
* Tchairire : les 
* Bohan : Bohinot
* Pouphan : Popinot
* Corbion : Corbulot
* Li Ptite Boursegne : Boursignot
* Li Viye Såm : Såmiot
### avou l' cawete -î
* Telin : Telinî
* Moirmont : Moirmonî
* Bive : Bivî
* Bouyon : *Bouyounî*
* Li ptite Louwate : Lwatî
* Yåle : Yålî
* Graide : Graidî
* Djimbe : Djimbî
* Frômont : Fråmounî
* Såcere : Såcerî
* Måtche-el-Fåmene : Måtchî
* Åbî : *Åbijî*

### ôte emantchaedje
* Mernî : *Mernichon*

## Noûmots atåvlés so Wikipedia
### avou l' cawete -î
* Åbe-dilé-Fosse : Yåbî, Yåbresse
* Andrimont : Andrimonî, Andrimonresse
* Biarin : Biarinî, Biarinresse
* Djan-Djé : Djan-Djéstî, Djan-Djéstresse
* Djinefe-el-Hesbaye : Djinefî, Djinefresse
* Djumet : Djumtî, Djumtresse
* Dorene : Dorinî, Dorinresse
* Grûpont : Grûponîs, Grûponresse
* Héron : Hérnî, Hérinresse
* Houton : Houtnî, Houtinresse
* Indji : Indjissî, Indjisresse
* Inmna : Inmnatî, Inmnatresse
* Mårciene : Mårcienî, Mårcienresse
* Mårcinele : Mårcinlî, Mårcinelresse
* Monbiåd : Monbiådî, Monbiådresse
* Nolevå : Nolevåtî, Nolevåtresse
* Perone-dilé-Bince : Peronî, Peronresse
* Pîtrin : Pîtnî, Pîtinresse
* Rotchfoirt : Rotchfoirtî, Rotchfoitresse
* Tcherin : Tcherinî, Tcherinresse
* Tchôfontinne : Tchôfontinnî, Tchôfontinnresse
* Twin (veye) : Tudinî, Tudinresse
* Viyé : Viyérî, Viyéresse
* (foû Walonreye) Gossoncoû : Gossoncourtî, Gossoncoûtresse
* (foû Walonreye) Wåmont : Wåmnî, Wåminresse

### avou l' cawete -urlin
* Les Batices : Baturlin, Baturlinne
* Li Minreye : Minurlin, Minurlinne
* Xhofrai : Xhofurlin

### avou l' cawete -wès
* Moxhe : Moxhwès, Moxhwesse
* Nanene : Naninwès, Naninwesse

### avou l' cawete -in
* Måzêye : Måzeyin, Måzeyinne
* Sovret : Sovertin, Sovertinne

### avou l' cawete -rin
* Waime: Waimrin (dinaziålijhî «Wêmrê»)
Bietris (veye)

**Bietris** (la-minme "*Bèrtrè*", "*Bërtrë*"; F. *Bertrix*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6880**
** davance : **6800**
* Limero diyalectolodjike : ** Ne 44 **; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Bietridjot, Bietridjote; (*Bèrtridjot*, *Bèrtridjote*; F.&nbsp;*Bertrigeois, -oise*).
** Sipotaedje: les Bådets.

## No di des plaeces di Bietris
:*[[Bietris (toponimeye)|Loukîz so ene pådje tote seule]]

== Istwere ==
Bietris, c' esteut troes viyaedjes. Did la, les 3 fiers a tchvå so l' essegne. Ci n' est nén des fiers a tchvå mins d' bådets. 

[[Mareye-Tereze d' Otriche]] lezî vleut fé payî des [[taeyes]] mins i n' ont nén vlou. Et Mareye-Tereze dire: i sont tiestous come des bådets.

== Tuzance walone ==
=== walon d' Bietris ===
Payis d' frontires inte li [[tchestrolès]], li walon d' [[Årdene nonnrece]] eyet l' [[gåmès]].
* Sipotchåve voyale ë : *djë n' të vë pës* (dji n' ti vou pus)
** Li [[spotchåve voyale]] e walon d' Bietris, c' est [[Son ə|e]] (/ə/, come e francès *l**e** ch**e**val*), k' on pout scrire "eu" ([[sistinme Feller]]), ë (sistinme do Roman Payis), e̊ (sistinme [[ALW]]), ou biesmint [[Lete e|e]] (bråmitn des scrijhaedjes espontanés). Tos les mots insi sont scrîts avou [[Lete i|i]] e rfondou.  Egzimpes: Dj*'e** se bin pêné d'vs rusponde seulmint asteure => Dj**i** so bén poenné / poenneus / peneus di vs responde seulmint asteure.
* [[Riwaitants]] di l' [[Indicatif prezintrece]] avou l' [[cawete di codjowaedje]] -ont : i ''tchantont'', i ''bayont'', i ''dësvalont'' (i bayèt = i dnèt; i disvalèt = i dischindèt)
* Sacwants mots tipikes waire eployîs dins l' cotoû : bos (bwès); disvaler, bayî...
* Passer do walon d' Bietris å rfondou:  [[Bietris (veye)/passer do walon d' Bietris å rfondou]]

=== Diccionairaedje ===
* [[Franwal]] "Nosse vî Bietris" da [[Yves Gourdin]].
* Djivêye di mots walons rashonnés pa Yves Gourdin et rmetous dins l' [[Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece]] dizo l' rahouca **S110'''.
* Motlî Anselme so les cortis a Bietris.

### Sicrijheus
* Henri Lepage
* Yves Gourdin
* Michel Anselme

### Soce di waloneus
Raploûs del Soce des rcåzeus di l' Årdene nonnrece a l' Aisse del Tuzance di 1996 a 2005.

## Assaetchances touristikes
* Grote sint Rmåke
* Tchestea des fêyes

## Sourdants
Aloyance Simon Bolivar po les Peupes di noste Amerike

thumb|mape des payis ashonnés dins l' ALBA
L' **Aloyance Simon Bolivar po les Peupes di noste Amerike** u **ALBA** (*Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América*), c' est èn ashonna di sacwants payis avanciveus d’ Amerike cintråle & nonnrece.

Elle si ratuze del politike da Simon Bolivar.

L' ALBA a rfuzé li côp d' estat do Hondourasse do moes d' djun 2009. 

## Sourdants & pî-notes
Saye

thumb|Saye d' adjancenaedje d'on portrèt

Ene **saye dessinrece** ou **esbåtche**, c' est on prumî dessén ki dimande a esse mia fini, schové, apontyî.

Gn a eto des sayes di scrijhaedje, evnd.
Abeye (discramiaedje)

* abeye (bastimint) (f.n., bastimint avou des moennes)
** Li mot "abeye" dins les nos d' plaece del Walonreye
* Li mot «», c' est èn (adviebe ki s' prononce "abèy" u "abî(y)")
Mousmint

[thumb|mousmint des sôdårds francès al [guere di 14]]
Ene **mousseure** (on dit eto on **mousmint** u èn **abiymint**), c' est èn ashonnaedje di stofe (ou d' cur, evnd.) po ene djin mete so s' coir po l' waranti do froed (u do solea), e minme tins po s' gåyoter.

## Motlî
On eploye sovint l' mot å pluriyal : des mousmints, des abiymints, des mousseures; on dit eto : des **foufes**, des **hådes**, des **lokes**, des **nipes**, des **cayets**. Mins ces mots la polnut aveur des liveas diferins dins tchaeke coine do payis.

Des vîs mousmints, mins co bon po s' mete, si lomnut des **misbas**.

Des cxhiyîs mousmints si lomnut des **gobeyes**.

## Fijhaedje des mousmints
Les mousmints estrént fwait pa on taeyeu et rakeudous pa ene costire. Mins, dispu l' mitan do 20inme sieke on-z a purade des mousmints **atchtés tot fwaits**.
Castenixheusès fômes

Les **castenixheusès fômes**, c' est des foirmes del daegn k' on rtrouve ewou çk' i gn a do castinne.

## Tchimeye
Les castenixheusès foirmes vegnnut d' ene reyaccion tchimike inte li calcite et l' aiwe.

## Foirmes
Semåjhe

* såjhon k' on seme ås dinrêyes, cwand on-z a tot tcherwé.
* **[[Semåjhe (arimés)|"Semåjhe"]]** : ramexhnêye d' arimés da Charles Pholien
Canal Zoom

vignette

**Canal Zoom** est ene soce di televuzion. Ele boute a Djiblou et avår-là.

C' est vaila k' ovréve Yves Paquet avou s'-n' emission «&nbsp;Què diss&nbsp;».

## Referinces eyet sourdants

* http://www.canalzoom.be/
Adelin Moch

**Adelin Moch**, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje. Il a skepyî diviè 1930 ey a morou e 2001.

Ses tecses ont stî eplaidîs dins Nosse lingaedje.

Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".
Univiersité

[thumb|Tchestea d' Colonster ([ULg)]]
thumb|Li Noû Lovén
[vignette|Ene foto d' onk des campusses di l' [York University|univiersité d' York di Toronto.]]
Ene **univiersité** (pus coûtmint, ene **univ**), c' est ene escole dzeutrin avou cåzu totes les coxhes di studiaedje.

Les cis k' î studièt, c' est les studiants; les cis ki les scolnut, les professeurs.

Les univiersités inglesses, et totes les cenes pattavå l' Daegne k' ont rcopyî ciste uzance la, rindèt les diplomes avou des noers cabans et des tchapeas d' djudjes. Ci n' et nén l' dujhance el Beldjike.

## El Beldjike
Li pus viye univiersité d' Beldjike, c' est l' cene di Lovén (askepieye e 16inme sieke), ki l' pårteye francès-cåzante a-st abagué å Noû-Lovén a cmincî di 1975.

Li deujhinme pus viye , c' est l' cene di Lidje, k' a stî metowe so pî tins des trevéns holandès.

Adonpwis, gn ava l' ULB.

Li cene di Gand est l' pus viye do costé flamind (après L' KUL, k' a stî francofone divant d' esse neyerlandès-cåzante).

### Francès-cåzantes

### Neyerlandès-cåzantes


## Referinces eyet sourdants
Take sol Valeur Radjoutêye

Li **Take sol Valeur Radjoutêye** u **TVR** u come e francès **TVA**, c' est ene sôre di take nén direke, la k' l' estat prind on porcintaedje sol valeur int li pris k' on-z a atchté, et l' ci k' on-z a vindou ene martchandijhe.
Ancyin payis

Èn **ancyin payis** u **vî payis**, c' est ene sitindêye di teres k' a stî on tins on dislaxhî payis, mins ki n' l' est pus.

Èn ancyin payis pout rdivni indepindant, come l' Oucrinne.

## Ancyins payis ki vont dner des bokets al Walonreye
 : Walonreye
Keritch

**Keritch**  (sicrît **Keriç** e tatår di Crimêye; e rûsse **Керчь**, e oucrinnwès **Керч**, Kerch e-n inglès), c' est ene veye di Crimêye, tot å Coûtchant, sol Noere Mer. 

On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.

## Sourdants & pî-notes
Fotche

:*[[fonne|Discramiaedje des sinses di "fonne"]]*
Ene **fotche** (on dit eto ene **fonne**), c' est ene simpe usteye avou on long mantche et des dints å dbout, po-z apicî åk tot picant dvins.

## Sôres di fotches
Gn a des fotches a deus dints, a trwès dints (traeyin), a cwate dints, a cénk dints, a shijh dints po l' four, l' awousse, envd.

Gn a des fotches ås dijh dints u fotches di pires po tcherdjî ås graevete et ås piretes.

N a eto des fotches ås crompires, avou des ptitès boles å dbout des dints po n' nén coixhî les canadas.


Imådje:FoutcheB.jpg|Fotche a deus dints
Imådje:FoutcheC.jpg|Fotche a troes dints po pexhî (fonne po pexhî)
File:July 2006 781.jpg|Fotche ås cwate dints
File:Casseu pires fonne.jpg|Fotche a 10 dints des casseus ås pires
Imådje:FoutcheA.jpg|Fotche al mwin, à 17 dints, po ramasser ås caclindjes