open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mwaisse pådje/Prumire modêye

__NOTOC__
__NOEDITSECTION__

----

Wikipedias dins ds ôtes lingaedjes



Meta-Wikipedia - Wiktionary - Wikibooks - Wikiquote - Wikisource


Des ôtès waibes e walon:


**L'&nbsp;anea des waibes e walon**: [ Di dvant &#124; Shuvant &#124; A l'&nbsp;astcheyance &#124; Djivêye ]
Gwarani

lingaedjes &gt; amerindyins &gt; toupi-gwarani &gt; **gwarani**
----

Li **gwarani** (*avañe'ẽ* e gwarani), c' est on lingaedje amerindyin del famile toupi-gwarani, djåzé å Paragway (wice k'&nbsp;il est djåzé pa 90% des dmorants, ey est oficir avou l'&nbsp;castiyan), å nôr di l'&nbsp;Årdjintene, a l'&nbsp;ess del Boliveye, eyet å sud eyet nôrouwess do Braezi. On conte k'&nbsp;i gn a shijh miyons di gwarani-cåzants e l'&nbsp;Amerike nonnrece.

Les sillabes sont tofer drovowes (ele ni finixhèt måy pa ene cossoune); li lingaedje a shijh voyales simpes (a,e,i,o,u,y) et shijh voyales nåziåles (ki si scrijhèt avou ene wachlete (**~**) pa dzeu l'&nbsp;lete).
L'&nbsp;ortografeye do gwarani eploye deus ôtes letes latenes avou des accints: **ñ** eyet **g̃** (cisse dierinne n'&nbsp;egzistêye nén, al diferince des ôtes, come lete tote seule dins unicôde, el fåt scrire so les copiutreces come **g** shuvou di l'&nbsp;accint wachlete combinant).

Bråmint des mots do gwarani (ou do toupinamba, on lingaedje del minme famile) ont passé e castiyan, et did la dins les ôtes lingaedjes del daegn, par egzimpe *[[pirania]]* (piraña, vout dire "pexhon do diåle"), *[[tatou]]*, *[[ananasse]]* (anana), *[[djacaranda]]*, *[[djagouwar]]* (jaguareta), *[[niandou]]* (ñandu), *[[tapir]]* (tapira),... li gwarani est, après li grek eyet l'&nbsp;latén, li troejhinme sourdant po les nos syincieus des plantes et des biesses.

Côde ISO: **gn**.

### egzimpe di tecse

* e gwarani: Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapytl'yre ha eteĩcha dignidad ha derecho jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinnès hårdêyes
Wikipedia e gwarani
Margay

Li **margay** est ene biesse a tetes magneuse di tchå del famile des tchetidîs, di poyaedje djaene-orandje cafloré di noer, ene miete pus grande
k' on tchet d' måjhone, e sincieus latén *Leopardus wiedii*.
I vike del nute ezès tchôdès aforesses di l'&nbsp;Amerike cintråle et nonnrece, wice k'&nbsp;i gripe disk'&nbsp;al miercopete des åbes. C'&nbsp;est li seu tchedidî ki pout dschinde des åbes li tiesse èn avant.

## Dizo-especes
* *Leopardus wiedii wiedii*: å Braezi (cinte et Levant), Paragway, Ourougway eyet Nôr di l' Årdjintene
* *Leopardus wiedii amazonica*: å Braezi (Coûtchant), Perou, Colombeye eyet Venezwela
* *Leopardus wiedii boliviae*: el Boliveye
* *Leopardus wiedii cooperi*: å Nôr do Mecsike
* *Leopardus wiedii glaucula*: cinte de Mecsike
* *Leopardus wiedii nicaraguae*: å Hondourasse, Nicaragwa, et Costa Rica
* *Leopardus wiedii oaxacae*: å Sud do Mecsike
* *Leopardus wiedii pirrensis*: å Panama, Colombeye, Ecwåteur, Perou
* *Leopardus wiedii salvinia*: å Tchiapas, Gwatemala, El Salvador
* *Leopardus wiedii yucatanica*: å Yucatan
Unicôde

----
co a scrire...
----
Djåzer di ISO, ISO 10646, ASCII, ISO 8859,
UTF-8, UTF-16, UTF-32.
Di côde di caracteres, di caractere, di glife, di scrijhaedje di droete viè l'&nbsp;hintche, des ligateures,... des caracteres CJK,...

## Hårdêyes
* http://www.unicode.org : pådje do Consorciom Unicôde
Dimegne

Li **dimegne**, c' est l'&nbsp;no do setinme djoû del samwinne, li prumî po les Djwifs, l' Eglijhe crustinne et les muzulmans.

## Etimolodjeye
Li mot *dimegne* vént do latén d' eglijhe *dominicus dies* ki vout dire "li djoû do Signeur" (do Bon Diu). Les crustins l' lomnut insi la k' c' est l' djoû do ravicaedje do Crisse, sapinse li doke crustin.

## Lomaedje ezès ôtès langues
C' est ci mot la vnant do latén d' eglijhe k' on rtrouve dins cåzu tos les lingaedjes romans. Dins les lingaedjes tîxhons li djoû est purade lomé "djoû do solea", ou "djoû di Sunne/Sunna" (li diu ou l' deyesse do solea dins l' mitolodjeye tîxhone). 

E djaponès on l' lome eto "djoû do solea" (日曜日, *nichiyōbi*), et pareymint e chinwès (星期日 u 週日)

#### 
* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
Londi

Li **londi** (ou **dilon**), c' est l' no do prumî djoû del samwinne, li deujhinme dins l' contaedje djwif et arabe.

## Etimolodjeye
Li mot vént do latén *lunae dies* ki vout dire "li djoû del lune".

## Lomaedje dins les ôtes langues
Bråmint des lingaedjes romans eployèt ç' no la, soeye-t i sol cogne di **londi** (lune-djoû) ou d' **dilon** (djoû-lune) : **' (castiyan), **' (catalan), **' (itålyin),...

C' est co ç' sinse la, oudonbén l' ci di "djoû di Mona" (li deyesse del lune dins l' [[mitolodjeye tîxhone]]) k' on rtrouve dins les tîxhons lingaedjes. 

Eto e [[djaponès[[, li londi est li "djoû del lune" (月曜日, ''getsuyōbi''). 

Mins e [[chinwès]] on djåze do "prumî djoû del samwinne" (星期一 u 週一), dabôrd k' e portuguès c' est li "deujhinme" (**'). Dandjreus dizo assaetchance di l' arabe  (li deujhinme). Paski tant les djwifs ki les Arabes kimincèt l' samwinne li dimegne, shuvant la l' Djeneze ki dit ki l' Bon Diu s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li rlidjon djwive. 

## Londis a pårt
Li londi des cmeres (*Frauenmontag*), dins l' cwarmea d' Neyåw.

## Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la
Dins l' tchanson des djoûs, on l' dene come «djoû do manaedje». On rarindjive si manaedje dibrôlé pås fiestixhaedjes do dimegne.

## 
* londi d' Påke
* londi del Pintcosse
* londi d' Noyé
* Les moumints del djournêye.

## Sourdants
Mårdi

Li **mårdi** (ou **dimår**), c' est l'&nbsp;no do deujhinme djoû del samwinne, li troejhinme po les Djwifs et ls Arabes.

## Etimolodjeye
Li fôme *dimår* egzistêve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k'&nbsp;i gn a; mins c'&nbsp;est l'&nbsp;fôme avou aplacaedje tîxhon k'&nbsp;est ouy li pus corante. Li mot vént do latén *martis dies* ki vout dire "li djoû di Måss" (li diu romin oudonbén l'&nbsp;planete).

## Ezès ôtes lingaedjes
Ezès lingaedjes tîxhons, li djoû est purade lomé "djoû d'&nbsp;Tyr" (k'&nbsp;est li diu dins l'&nbsp;mitolodjeye tîxhone ki corespond a Måss po les Romins). 

E djaponès on l'&nbsp;lome "djoû do feu" (火曜日, *kayōbi*), mins ci *feu* la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l'&nbsp;aiwe, li bwès, li metå eyet l'&nbsp;tere) ou come l'&nbsp;acourtixha do no del planete Måss (火星, *kasei*), dj'&nbsp;ô bén, ki l'&nbsp;djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c'&nbsp;est tot simplumint li "deujhinme djoû del samwinne" (星期二 u 週二); ey e portuguès li "troejhinme" (terça feria). C' est li rcopiaedje do contaedje arabe ki fwait cmincî li samwinne li dimegne. Parey po les djwifs (Djezus-Cri a raviké li dimegne, prumî djoû del samwinne.

Li catalan "dimarts" eploye li minme tcherpinte ki l' vî walon "dimår".

## 
* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* Les moumints del djournêye.
Betchfessî ae

Li **betchfessî ae**, c' est on betchfessî scrijha eployî e rfondou walon po rprezinter les voyales ki s' prononçnut /è/ eyet /a/, et pacô /â/, cwand l' prumî son vént do payis d' Lidje, li deujhinme do payis d' Nameur et del Basse Årdene, et l' troejhinme do payis d' Tchålerwè (seulmint pol cawete -aedje).

On scrît **ae**:
* po des mots d' tos les djoûs : , , , , , , etch.
* e l' cawete -aedje: , , , etch.
* sacwants cas a pårt del cawete -asse : , 
* po sacwants nos sincieus : , , .
* po ene rîlêye di vîs mots k' on n' a nén todi tos les prononçaedjes : , , , , , , , , , .

*Èn nén maxhî li betchfessî AE avou l' [[betchfessî EA]].*

## Mots k' ont des prononçaedjes avou "a" et "è" et nén rfondous avou l' betchfessî AE
* Mots k' ont on prononçaedje "è" après Vervî, mins "a" dins l' restant del Walonreye : , , ,   (Vervî: *èssez*, *cwète*, *wèdjî*; Ôvîfa: kènon)
* Mots k' ont on prononçaedje "è" après Biertris, mins "a" dins l' restant del Walonreye : , , il a (Bietris *pènî*, *tchèpê*, il *è*)
* Mots k' ont on prononçaedje "a" après Tchâlerwè, mins "è" dins l' restant del Walonreye : , , cawete di codjowaedje -rè do futeur singulî "i tchantrè" (Coûtchant walon *bras*, *tchat*, i *tchantra*)
* Cåzu tos les cas del cawete -asse : , , , , , .
*  (Fr. *Wanne*)

## Sifwaits mots ki li rfondaedje est co so balance
* ; ;  (Lidje & Vervî: *tèsse*, *tèssê*)
* 

## Istwere do betchfessî AE
### Kiminçmint do prononçaedje "è"
Li prononçaedje "è" dins l' payis d' Lidje, c' est ene piceure tipike do walon k' a ataké la ddja bén lonmint.

### Atåvlaedje do betchfessî
Li betchfessî fourit atåvlé di Lorint Hendschel, aprume dizo scrijha "ä" (1993-1995). Ci n' est ki po disfafloter k' on rcandja avou ae. C'&nbsp;est ci scrijha la k' est accepté dins l' djivêye UCW do Raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1996).

## Sicrijhas AE dins des ôtes lingaedjes
Li scrijha AE si rescontere dins des lingaedjes vijhéns do walon, dandjreus po rascrovi on dobe prononçaedje a & è :
* viye ortografeye flaminde ae : Sch**ae**rbeeck
* sicrijha almand ä
* sicrijha daenwès æ

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Des esplikêyes sol betchfessî AE (e francès)
* Cours å Noû-Lovén sol betchfessî AE (e walon)
* Sicole po ls efants avou l' betchfessî AE (e walon)
* Ene pådje so des rujhes des rfondeus po vey s' i fåt eployî l' betchfessî AE u nén (e walon)

## Sourdants et pî-notes
Måss (diu)

**Måss**, c' est l'&nbsp;diu del guere dins l'&nbsp;mitolodjeye rominne; i corespond a *Ariès* dins l'&nbsp;mitolodjeye greke eyet a *Tyr* dins l'&nbsp;mitolodjeye tîxhone

Il a dné s'&nbsp;no a on moes, a ene planete do sistinme solrece eyet a on djoû del samwinne (mårdi).
Å (lete)

Li **lete Å** (lomêye **A-bole**, ossu coranmint **A-botroûle**), c' est ene lete di l' alfabet latén fwaite d' on on A avou on ptit rond å dzeu, lomé accint-bole. Si côde unicôde est U+00E5 pol pitite lete eyet U+00C5 pol grande lete.

## Istwere di l' eployaedje del lete Å e walon
[thumb|250px|On eploye co todi Â e 1898 (dins [Les crostions (tecses))]]
[thumb|300px|Adviertixhmint sol [BSLLW di 1903, come cwè i n' plèt nén co imprimer les Å comifåt]]
E walon, li lete Å bole a aspité e walon diviè 1900 a Lidje.

Divant çoula, a Lidje, on eployive li lete Â  (Cambresier, Forir). E 1898, Joseph Kinable eployive co "Â".

E 1901, li lete Å est acceptêye pa Jean Haust come sicrijha pol long A d' Lidje, foirt ålwetrin. Mins, po Vervî, J. Feller eploye co on scrijha ki rshonne å "ó". Portant, e 1947, Jean Wisimus, dins s' motî, va prezinter l' accint d' Vervî avou l' lete Å, mågré ki, par la, les mots scrîts avou « å » sont cråndimint prononcîs « au » (/oː/) et minme cåzu «on» (/õ/).

Tot al dilongue do 20inme sieke, gn ava todi pus di scrijheus do Payis d' Lidje k' eployît l' lete Å, minme s' i vnént di viyaedjes la kel prononçaedje esteut Â.

A dater di 1992, Lorint Hendschel et Tiri Dumont prindèt li « å » come mwaisse ortografeye dins l’ «Diccionaire di Tot l’ Walon». Et fé insi e rfondou walon la ki l' lete va esse acceptêye come betchfessî scrijha : li betchfessî å. Adon, ele serè rconoxhowe eternåcionålmint come on sene ortografike do walon.

C' est Lucyin Mahin k' atåvla l' alomåcion d' "A-bole" e walon, a cåze do minme houcaedje e daenwès. El Basse Årdene ey e Coûtchant walon, on prononce "*A-boule*".

## Uzaedjes di l' A-bole foû do Payis d' Lidje
Elle est co eployeye po noter des accints ås aschates walon-picård, come a Courcele.

Dins si alfabet fonetike, Charles Bruneau l' eployive eto po sacwants accints di des viyaedjes metous so Smwès.

E 1995, Lucien Mahin prind eto ci scrijha la pol « Rasgoutadje des Bassårdinreces » (båze di dnêyes di l’ Årdene nonnrece) po scrire li son O long des mots ki s' prononçnut avou «â» al limotche do Payis d' ersè, houte di Libråmont (diré d' Moirci). Il est shuvou pa  Louwis Baidjot, mwaisse eplaideu do « Coutcouloudjoû ». Ci ptite gazete la est rashiowe so les ovraedjes del soce des rcåzeus d’ Årdene nonnrece, ou çki bråmint des soçneus prononcèt «au» (O long ordinaire), come après Libin, Bietris u Bive, mins gn a Arthur Schmitz di Wårdin, dé Bastogne, ki prononce «â», çou li raprepeye les ortografeyes coinreces.

## Uzaedje del lete Å dins des ôtes lingaedjes
Foû do walon, cisse lete la est eto eployeye e daenwès, suwedwès,  norvedjin, istro-roumin eyet tchamoro.
Justin Cherton

thumb|left|120px|diviè 1920
**Justin Cherton**, sipoté ***Maisse Arsouye***, a vnou å monde li 7 d' awousse 1878 å Moncea, et mori tot djonne li 17 di djulete 1924 a Uke.

Imprimeu ey eplaideu di s'&nbsp;mestî, il esteut foirt boutant pol tuzance walone. 

Il esteut mimbe del tchambe sindicåle des eprimeus, mimbe do ceke literaire "les vraiys Walons", eyet askepieu (1919) et manaedjeu del gazete e walon *[[L' Arsouye|L'&nbsp;Arsouye]]* di Nameur k'&nbsp;eplaidive tenawete des årtikes politikes e walon.

Il esteut avou eplaideu del gazete *L'&nbsp;Agasse* a Tchålerwè.

Si epitafe est e walon (dins l' sicrijhaedje d' oridjene):
:*Véci ripoise *'Justin Cherton*' né à Monceau-sur-Sambre li 7 août 1878. Ripris à si famille li 17 juillet 1924. Cher papa totes nos pinsées sont por vos.
:* Ess feume Léonie Piret 1880-1954''
Vos l' poloz co lére al cimintire di Belgråde a Nameur, Alêye des tiyoûs (13C).
L' Arsouye (gazete)

**L'&nbsp;Arsouye** esteut-st ene gazete e walon, eplaideye a Nameur ki fourit-st askepieye e 1919 pa Justin Cherton (sipoté *Maisse Arsouye*).

Dins cisse gazete la, come si no li leye adviner, gn aveut bråmint des fåves  (couyonådes).

Mins elle eplaidive tenawete des årtikes politikes e walon, et po dmander ene ricnoxhance do lingaedje walon.

Elle a rexhou totes les samwinnes di djanvî 1919 disk'&nbsp;å moes d' decimbe 1924. 

Ses dvizes, c' esteut: 
* Li ci k' est rogneus n' a k' a s' greter (*L'&nbsp;cén qu'&nbsp;est rogneus n'&nbsp;a qu'&nbsp;a s'&nbsp;gratter.*) 
* Nos peres cåzént walon (*Nos pères causin'nt walon*).
* Walon todi  (*Walon todi*).
Mitolodjeye rominne

Çou k'&nbsp;on lome **mitolodjeye rominne** c'&nbsp;est des ledjindes et des spoûles del rilidjon politeyisse do tins d' l' Ancyinne Rome.
Ene peclêye des deyités do panteyon romin vnént del Grece et prinde li plaece des deyités locåles, a kékès råles cas près.

Årtikes so les dius et personaedjes del mitolodjeye rominne:

* Apolon
* Bacusse
* Cerbere
* Cupidon
* Diyane
* Djanus
* Djunon
* Djupiter
* Måss: Diu del guere
* Mierkeure
* Mineve
* Nepteune ou Nûton (diu)
* Pan (diu)
* Pluton (diu)
* Kirinus
* Satûne (diu)
* Sol (diu)
* Venusse (diu): Deyesse del beaté
* Vesta: Deyesse del måjhone
* Vulcan 

## Ôtes tolus et tolowes
* les Parkes

* mitolodjeye ~ mitolodjeye greke ~ ancyinne Rome ~ relidjon rominne
Zénobe Gramme

thumb|right|Posteure da Gramme divant l' muzêye des Årts et Mestîs a Paris
**Zénobe Théophile Gramme**, a vnou å monde li 4 d'&nbsp;avri 1826 a Djhé, et mori li 20 di djanvî 1901 a Bois-Colombes (France). Il est cnoxhou po-z esse l'&nbsp;edvinteu del dinamo, çou k'&nbsp;a permetou d'&nbsp;eployî industriyelmint l'&nbsp;electricité.

Zénobe èn finixha nén ses scoles, eyet cmincî a-z ovrer a Hanut foirt djonne.

Cwand si pere, k'&nbsp;esteut eployî ås contribucions, ebaga-st a Lidje, i shuva l'&nbsp;famile, shuve des cours di mnujhî, et s'&nbsp;dimore-t i a Lidje disk'&nbsp;a 1855.

E 1856 i bague a Paris ey esse egadjî pa Ruhmkorff, fijheu d'&nbsp;instrumints syintifikes eyet d'&nbsp;éndjins magneto-electrikes.

E 1867 Zénobe fwait rashir si prumî brevet po des ramidraedjes d'&nbsp;éndjins a corant alternatif.

E 1869 il edvinte li dinamo Gramme, ki permete di produre des corants electrikes di voltaedje bén pus foirt ki dvant. E&nbsp;1870 i fwait rashir on brevet po cisse dinamo la, ey e 1871 i s' mete avou l' indjenieu francès Hippolyte Fontaine po fonder li *Societé d' Machines Magneto-electrikes Gramme* et insi poleur produre et vinde les indjins fijheus d' corant, capåves di cvierser l' ovraedje mecanike en enerdjeye electrike.

E 1873 i mostere k'&nbsp;on pout eployî l'&nbsp;éndjin å rvier, po produre do mouvmint a pårti d'&nbsp;electricité.
Li tecnolodjeye eyet l'&nbsp;industreye seront ttafwaitmint discandjeyes
pa cisse dischoviete.
Li wapeur come sourdant d'&nbsp;enerdjeye va esse di pus a pus leyî sol costé et s'&nbsp;prindra-t on purade l'&nbsp;enerdjeye electrike.
Et li monde candja pår.

thumb|200px|left|Monumint Zenobe Gramme a Lidje
E 1905 li veye di Lidje lyi fjha-st on momumint, ki s' trouve inte les ponts di Fetine (so l' Aiwe-d'-Oûte) et di Fragnêye (so Mouze); li momumint a troes posteures ene so on grand pî-d'-sok, di bronze, avou Gramme tinant ene dinamo et rçuvant les lôrîs del glwere (riprezintêye pa ene djonne feme), et di tchaeke costé, ene posteure di pire, avou Zénobe djonne, situdiant eyet ovrant come munujhî.

## Difoûtrinne hårdêye
Bråmint di racsegnes et des imådjes so: https://web.archive.org/web/20050306094542/http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/gramme.html
Vénrdi

Li **vénrdi** (ou **divénr**), c' est l' no do cénkinme djoû del samwinne, li shijhinme po les Djwifs et ls Arabes.

## Dinêyes etmolodjikes et dujhances totavå
Li fôme *divénr* egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et a des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon (*vénrdi*) k' est ouy li pus corante.
Li mot vént do latén *veneris dies* ki vout dire "li djoû da Venusse" (li deyesse rominne ou l'&nbsp;planete).

Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Freya/Freyr" (k'&nbsp;est, dins l'&nbsp;mitolodjeye tîxhone, li deyesse ki corespond a Venusse po les Romins). E djaponès on l'&nbsp;lome "djoû do metå" (金曜日, *kinyōbi*), mins ci *metå* la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Venusse (金星, *kinsei*), dj' ô bén, ki l'&nbsp;djoû est lomé come amon nozôtes.
E chinwès c'&nbsp;est tot simplumint li "cénkinme djoû del samwinne"
(星期五 u 週五); ey e portuguès li "shijhinme" (*sexta feria*).

Po les moslimîs c'&nbsp;est l'&nbsp;djoû k'&nbsp;on va priyî al moskêye. C'&nbsp;est djoû d'&nbsp;condjî dins sacwants payis arabes (Aldjereye), mins nén dins ds ôtes (Marok, Tunizeye).

----
* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* Les intrêyes po *[[:Wikt:vénrdi|vénrdi]]* et *[[:Wikt:divénr|divénr]]* dins l'&nbsp;esplicant motî.
* Les moumints del djournêye.
Djudi

Li **djudi** (ou **diyou**), c' est l' no do cwatrinme djoû del samwinne, li cénkinme dins l' contaedje djwif et arabe.

## Etimolodjeye
Li mot vént do latén *jovis dies* ki vout dire "li djoû da Djupiter" (li diu romin oudonbén l' planete).

## Lomaedje dins les ôtes langues
Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Thor" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Djupiter po les romins). E djaponès on l' lome "djoû do bwès" (木曜日, *mokuyōbi*), mins ci *bwès* la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Djupiter (木星, *mokusei*), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c' est tot simplumint li "cwatrinme djoû del samwinne"
(星期四 u 週四); ey e portuguès li "cénkinme" (*quinta feria*).

Li nôme ISO 8601 definixh li djudi come li mitan del samwinne. Les djudis d' ene anêye determinèt l' limerotaedje des samwinnes. Li samwinne 1 est l' prumire k' a-st on djudi.

## 
* blanc djudi (djudi sint, djudi des setès eglijhes, djudi d' Påke)
* djudi après Påke (Påke des monnîs)
* Les moumints del djournêye

## Sourdants
Google

**Google** est ene eterprijhe el Californeye, k'&nbsp;a fwait ene ricwerrece waibe do minme no. E 2002, cisse ricwerrece est veyowe pa bråmint d'&nbsp;djins come li meyeuse et li pus poûxhante k'&nbsp;i gn a sol daegntoele: 3 miyårds di pådjes edjîstrêyes, ricweraedjes so les imådjes, so les copinreyes (newsgroups) Usenet...

Di pus, li rcwerrece est vormint rapide et sins trop d'&nbsp;gåliotaedjes: pont d'&nbsp;Javascript ou d'&nbsp;flash, pont di rclames spite ås ouys, evnd.

Li cweraedje si fwait eto so les fitchîs PDF, ki polèt esse léjhous so cogne html a pårti del pådje di rcweraedje.

Google est basti so ene nouzome éndjolreye: 1.000 tera-octets di dnêyes, 15.000 éndjoles ki rotèt avou l'&nbsp;sistinme d'&nbsp;operance GNU/Linux.
C'&nbsp;est ces nouzomès grandeus ki sont rprezintêyes på no *Google*, ki vént do prononçaedje inglès do nombe **gogol**, ki fwait 10100 (onk avou cint zeros).

Li rcwerrece si pout eployî dins des dijhinnes di lingaedjes diferins.

L'&nbsp;ôre des pådjes si fwait sorlon li nombe di côps ki les mots rcwerous si trovèt dins ene pådje, mins ossu, sorlon li nombe di dfoûtrinnès waibes k'&nbsp;ont des hårdêyes viè l'&nbsp;pådje. Insi, ene pådje veyowe come ene riferince, et ki bråmint d'&nbsp;ôtès pådjes ont on loyén viè leye, serè sovint al copete des rzultats do rcweraedje. Cisse tecnike fwait ki sovint les rzultats corespondèt à çou k'&nbsp;on cwereut.

* modêye e walon (nén co la)
* on google nén oficire e walon
* modêye en inglès
* modêye e francès
* modêye en esperanto
* www.google.com search
9 d' awousse

Li 9 d'&nbsp;awousse, c' est li 221inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 222inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 144 divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*-48 - Djule Cezår wangne siconte Pompeyi al batreye di Farsalus, Pompeyi fujhe a l'&nbsp;Edjipe 
*378 - Batreye d'&nbsp;Adrianopole inte les Gots eyet les romins, l'&nbsp;Impreur romin Valens î mourt.
*1564 - l'&nbsp;edit di Rosiyon, fwait cmincî l'&nbsp;êye å 1î d'&nbsp;djanvî el France.
*1842 - Sinateure do Traité di Webster-Ashburton, ki definixhe li frontire inte les Estats Unis eyet l'&nbsp;Canada a l'&nbsp;Ess des Montinnes Rotcheuses ("Rocky Mountains" en inglès).
*1902 - Edwård VII do Rweyåme Uni est coroné rwè.
*1930 - askepiaedje do personaedje di dessén animé Betty Boop
*1945 - Ene bombe atomike esplôze sol veye di Nagasaki, å Djapon. On conte ki 40.000 djins morît directumint di l'&nbsp;esplôzion, eyet 60.000 ôtes des consecwinces des radiåcions.
*1965 - Dislaxhaedje di Singapour.
*1974 - Li prezidint des Estats Unis Richard Nixon abandone si plaece après li scandale do *Watergate*. Gerald Ford, li vice-prezidint, prind li plaece.
*1993 -  Li rwè Albert II d' Beldjike monte sol trône.

## Ont vnou å monde ci djoû la
*1593 - Izaak Walton, pexheu et scrijheu (+ 1683)
*1757 - Thomas Telford, indjenieu di construjhaedje (+ 1834)
*1797 - Charles Robert Malden, oficî del marine britanike ki dischovra l'&nbsp;Iye Malden. (+ 1855)
*1896 - Jean Piaget, pedosicologue (+ 1980)
*1899 - P. L. Travers, sicrijheu di Mary Poppins (+ 1996)
*1914 - Tove Jansson, sicrijheu des lives Moomin (+ 2001)
*1919 - Ralph Houk, spôrtif professionel di beysbale eyet manaedjeu d'&nbsp;ekipe estazunyin
*1927 - Robert Shaw, acteu (+ 1978)
*1928 - Bob Cousy, spôrtif professionel de basketbale
*1938 - Rod Laver, spôrtif professionel di tenisse
*1944 - Sam Elliott, acteu
*1945 - Ken Norton, tchampion di bocse
*1949 - Jonathan Kellerman, sicrijheu di misteres
*1957 - Melanie Griffith, actresse estazunyinne
*1960 - Aimee Mann, tchanteu, compôzeu
*1963 - Whitney Houston, tchanteuse eyet actresse estazunyinne
*1967 - Deion Sanders, spôrtif professionel di fotbale amerikin
*1968 - Gillian Anderson, actresse estazunyinne

## Ont morou ç' djoû la
*117 - Trajan, Impreur Romin (* 53)
*1919 - Ruggiero Leoncavallo, compôzeu d'&nbsp;operås itålyin (* 1857)
*1962 - Hermann Hesse, sicrijheu almand, pris Nobel di literateure (* 1877)
*1969 - Sharon Tate, actresse estazunyinne (* 1943)
*1975 - Dmitriy Dimitriyevitch Shostakovitch, compôzeu rûsse (* 1906)
*1995 - Jerry Garcia, guitarisse estazunyin do groupe *[[Grateful Dead]]* (* 1942)
*2002 - Peter Neville, anårtchisse, sociologue eyet activisse pol påye

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
*Nonne Afrike: djoû nåcionå del feme
*Singapour: djoû del fiesse nåcionåle

----
**Vey eto:**

7 d' awousse - 8 d' awousse - 10 d' awousse - 11 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
11 d' awousse

Li 11 d'&nbsp;awousse, c' est li 223inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 224inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 142 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la

### Rilomés Walons et waloneus
* 1813: Isidore Colin
* 1916: Willy Bal

### Ôtès djins
* 1950: Steve Wozniak eterprindeu estazunyin, onk des askepieus d' Apple

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1999: Charles Bentz
* 2003: Jacques Yerna sindicalisse eyet otonomisse walon (* 1923)

### Ôtès djins
* 1936: Domenico Maria Mezzadri, eveke de Chioggia (* 1867)

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

9 d' awousse - 10 d' awousse - 12 d' awousse - 13 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mierkidi

Li **mierkidi** (ou **dimiek**), c' est l'&nbsp;no do troejhinme djoû del samwinne, li cwatrinme po les Djwifs et ls Arabes.

## Etimolodjeye

Li fôme *dimiek* egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k'&nbsp;i gn a; mins c'&nbsp;est l'&nbsp;fôme avou aplacaedje tîxhon k'&nbsp;est ouy li pus corante. 

Li mot vént do latén *mercuri dies* ki vout dire "li djoû d' Mierkeure" (li diu romin oudonbén l'&nbsp;planete).

## Lomaedje dins les ôtes langues
Ezès lingaedjes tîxhons, li djoû est purade lomé "djoû d'&nbsp;Wotan" (k'&nbsp;est li diu dins l'&nbsp;mitolodjeye tîxhone ki corespond a Mierkeure po les romins). 

E djaponès on l'&nbsp;lome "djoû d' l' aiwe" (水曜日, *suiyōbi*), mins ciste *aiwe* la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l'&nbsp;aiwe, li bwès, li metå eyet l'&nbsp;tere) ou come l'&nbsp;acourtixha do no del planete Mierkeure (水星, *suisei*), dj'&nbsp;ô bén, ki l'&nbsp;djoû est lomé come amon nozôtes.

E chinwès c' est tot simplumint li "troejhinme djoû del samwinne" (星期三 u 週三).

E portuguès ey e grek, c' est l' "cwatrinme" (**', **'). Çoula provént dandjreus di l' arabe  (li cwatrinme). Paski tant les djwifs ki les Arabes kimincèt l' samwinne li dimegne, shuvant la l' Djeneze ki dit ki l' Bon Diu s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li rlidjon djwive. 

Mins sacwants lingaedjes, come l'&nbsp;almand ou bén l' polonès, li lomèt "li djoû do mitan del samwinne" (**', **')

## Mierkidis a pårt
mierkidi des cindes ou mierkidi maigue

## Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la
Dinltins, li mierkidi après-nonne esteut condjî po les scolîs walons. Did la, dins l' tchanson des djoûs «li djudi, c' est djoû d' condjî».

----
* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* Les moumints del djournêye.
Semdi

Li **semdi**, c' est l'&nbsp;no do shijhinme djoû del samwinne, li setinme po les Djwifs et ls Arabes.

Li mot *semdi* vént do latén *sambati dies* ki vout dire "li djoû do Shabate" (li djoû wice k'&nbsp;on n' pout nén ovrer s' apinse li tradicion djwive).

C' est ci mot la di "djoû do Shabate" k' on rtrouve dins bråmint des lingaedjes laténs ey en almand; mins nerén dins ds ôtes lingaedjes tîxhons (neyerlandès, inglès) c' est l' vî no romin di "djoû di Satûne" k' est eployî.
E djaponès on l'&nbsp;lome "djoû del tere" (土曜日, *doyōbi*), mins cisse *tere* la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l'&nbsp;aiwe, li bwès, li metå eyet l'&nbsp;tere) ou come l'&nbsp;acourtixha do no del planete Satûne (土星, *dosei*), dj'&nbsp;ô bén, ki l'&nbsp;djoû est lomé come dins des lingaedjes tîxhons k'&nbsp;i gn a.
E chinwès c'&nbsp;est tot simplumint li "shijhinme djoû del samwinne"
(星期六 u 週六)

----
* Les ôtes djoûs del samwinne: londi ~ mårdi ~ mierkidi ~ djudi ~ vénrdi ~ semdi ~ dimegne
* L'&nbsp;intrêye po *[[:Wikt:semdi|semdi]]* dins l'&nbsp;esplicant motî.
* Les moumints del djournêye.
12 d' awousse

Li 12 d'&nbsp;awousse, c' est li 224inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 225inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 141 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
* 1953 - L'&nbsp;URSS fwait esplôzer si prumire bombe H
* 1978 - Li Chine eyet l'&nbsp;Djapon sinèt-st on traité d'&nbsp;påye et d'&nbsp;amisté.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1932: Joseph André
* 1943: Michel Meurée

### Ôtès djins
* 1881 - Cecil Blount De Mille, fijheu d'&nbsp;films estazunyin
* 1914 - Luis Mariano, tchanteu d'&nbsp;operetes espagnol

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1900 - Whilhelm Steinitz, prumî tchampion do monde d'&nbsp;echeks
* 1964 - Ian Fleming, sicrijheu britanike
* 1982 - Henry Fonda, acteu estazunyin

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

10 d' awousse - 11 d' awousse - 13 d' awousse - 14 d' awousse - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Escôswès

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; goydelike &gt; **gayelike escôswès**
----
thumb|essegne inglès/escôswès al gåre di Raineach
L' **escôswès** ou **gayelike escôswès** ou **scotch gayel** (*Gàidhlig* ou *Gàidhlig Albanach* dins ç' lingaedje la) est onk des lingaedjes del brantche goydelike des lingaedjes gayels k' est co djåzé enute.
Li brantche goydelike (Nôr) conte li gayelike d'&nbsp;Escosse et d'&nbsp;Irlande eyt l'&nbsp;ci del Iye di Man; eneviè li brantche britonike ki conte li walès, cornike eyet burton.

Côde ISO: **gd**

## Rimetaedje ås ôtes lingaedje gayels
L' escôswès ravize foirt l' irlandès, mins a sacwantès diferinces imôrtantes. Li pus veyåve c' est dins l' sicrijhaedje, wice ki l' accint, ou *fada*, est scrît come on accint dischindant en escôswès, enevié on accint montant en irlandès. Des mots k' i gn a ont-st on «a» en irlandès mins on «u» en escôswès, metans *cead/ceud* (cint). Çoula est li rzultat des rfômes eyet standårdijhaedje del ortografeye k' ont stî fwaites en Irlande på govienmint irlandès.
L' escôswès, lu, continowe d' eployî l' ortografeye tradicionele do gayelike.
Les gayelikes d' Irlande, d' Escôsse et d' l' Iye di Man sont tos troes des dschindants do vî irlandès.

## Egzimpe di tecse

* e gayelike escôswès: Tha gach uile dhuine air a bhreth saor agus co-ionnan ann an urram 's ann an còirichean. Tha iad air am breth le reusan is le cogais agus mar sin bu chòir dhaibh a bhith beò nam measg fhein ann an spiorad bràthaireil.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Vicansté

Li viye langue, cåzu fotowe e 2001, riwangne des cåzeus, pal voye des scoles po ls efants. Gn a la des scolîs et scolresses ki les parints vnèt di tos les payis (loukîz so l' imådje cial djondant).

Gn a eto des scoles po les grandès djins, mins end a waire ki divnèt des djåzeus corants.

Gn a sacwants posses d' ovraedje la k' on preye les dmandeus d' ovraedje di cnoxhe cisse langue la.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Wikipedia e gayelike escôswès
* (sol Wiccionaire)
** 
** 
** 

## SOurdants
Li Tchant des Walons

thumb|Ôte tchantaedje emey tchapele (Djiblou, 2022)
thumb|Mwaisse modêye
thumb|
[thumb|Ene assimblêye astampêye pol Tchant des Walons ([Fiesse ås lingaedjes walons 2015)]]
Li **tchant des Walons**, c' est l' ime nåcionå del Walonreye.

C' est ene tchanson e walon sicrîte e 1900 pa Théophile Bovy (dandjreus sol tipetape do "Minuit chrétien"), et metowe e muzike li 31 di may 1901 pa Louis Hillier. 

## Istwere del tchanson
Li muzike fourit metowe e concours pal "Ligue Walone". A ç' moumint la, Louis Hillier esteut el Grande-Burtaegne (come violonisse, compôzeu et tchîf d' orkesse), et trova l' anonce dins ene gazete deus djoûs divant l' dierin djoû po revoyî les airs. C' est dins l' trén et l' batea al wapeur po rivni a Anverse k' i compôza li muzike do Tchant.

Li "Tchanson des Walons" esteut aprume tchanté a Lidje, mins i si spårda raddimint so tote li Walonreye ey esse todi pus sovint loukî come l' ime del Walonreye.

C' est tot tchantant li Tchant des Walons ki les sôdårds disfindît les fôrts di Lidje e 1914.

Li 15 di djulete 1998, li Pårlumint walon clawa les simboles oficires del Walonreye (drapea, ime, fiesse). Gn ourit ene longue bate di dvizes divant do relére li Tchant des Walons. On rprotchive les fråzes ene miete deures come 
:*Il ont språtchî l' innmi dzo leus talons.*

Ci n' est k' après l' acceptance del tchanson k' on fjha on cåzaedje e francès po-z aler dsu. Mins mwintès soces di waloneus ni veyèt nén voltî si tchantaedje e francès. 

## Cåzaedje e walon
Dabitude on n' tchante ki les prumî et cwatrinme coplets.

### Tecse
Mwaisse modêye e walon (avou l' rifondowe ortografeye).

### Odio
I gn a deus varyistés diferinnes d' èç tchant la (e walon) so les waibes : li coûte varyisté eyet l' longue, avou pår les cwate coplets :

* Modêye etire (3:49)
* Coûte (1:40)

Mins nerén, l' accint uzé est li ci d' Lidje.

## Cåzaedje oficire e francès
Chal pa dzo les paroles e francès k'&nbsp;ont stî aplakêyes al muzike.
A noter k'&nbsp;i gn a nén l'&nbsp;minme nombe di coplets, k'&nbsp;i n'&nbsp;sont nén dins l'&nbsp;minme ôre, et ki pa des côps li tecse e francès est ene miete lon erî do ci e walon.

Ratournaedje e francès

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
**  Rapoirtaedje sol tchant des Walons (I)
** Pådje do tchant des Walons so l' Aberteke
* 

## Sourdants
366 djoûs

### Les 366 djoûs d' l' anêye, en on tåvlea



*[[djanvî]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


*[[fevrî]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29


*[[måss (moes)|måss]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


*[[avri]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


*[[may]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


*[[djun]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


*[[djulete]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


*[[awousse]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


*[[setimbe]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


*[[octôbe]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31


*[[nôvimbe]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30


*[[decimbe]]*
1î
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
24 d' octôbe

Li 24 d'&nbsp;octôbe, c' est li 297inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 298inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmore co 68 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1360: Djan l' Bon, c' est liberé conte ene rançon di 3 miyons d'&nbsp;sicus eyet del Aquitaine
* 1648: Fén del guere di Trinte Ans
* 1648: Ricnoxhance del indepindince des Bas-Payis
* 1793: Li Convincion fwait on decret po mete en alaedje li calindrî republikin (France)
* 1795: Li Pologne est dispårteye inte li Prûsse, l'&nbsp;Otriche eyet l'&nbsp;Rûsseye.
* 1929: Crash del boûsse di Noû-York, et cmince del crijhe economike des anêyes 1930.
* 1934: Li Mahatma Gandhi si rsaetche do Congrès nåcionå indyin
* 1945: Fondåcion di l'&nbsp;ONU.
* 1954: Proclamåcion di l'&nbsp;estat d'&nbsp;urdjince å Pakistan
* 1962: Les Estats Unis enondèt-st on blocusse siconte di Cuba
* 1964: Indepindince del Zambeye (k'&nbsp;esteut coloneye britanike).
* 1970: Salvador Allende dvént prezidint do Tchili
* 1973: Fén del guere di Yom Kippur.
* 2002: Li Libeye cwite li Ligue arabe
* 2003: L'&nbsp;avion supersonike Concorde fwait si dierin vol.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* Rilomés Walons et waloneus
** 1851 : Émile Gérard

* Ôtès djins
** 1767: Jacques Lafitte, financî eyet politikî francès 
** 1891: Rafael Trujillo, dictateur del Republike dominikinne
** 1903: Charlotte Perriand, årtchiteke
** 1927: Gilbert Bécaud, compôzeu eyet tchanteu francès
** 1927: Jean-Claude Pascal, acteur eyet tchanteu francès
** 1936: William Perks, mimbe do groupe di rok *[[Rolling Stones]]*
** 1947: Kevin Kline, acteur estazunyin

## Ont morou ç' djoû la
* Rilomés Walons et waloneus
* Ôtès djins
** 996: Hugues Capet, rwè d'&nbsp;France (987 - 996), askepieu del dinasteye capecyinne.
** 1601: Tycho Brahé, astronome daenwès
* 1957: Christian Dior, costurî francès
** 1979: Park Chung Hee, prezidint del Nonne Corêye
** 1991: Gene Roddenberry, produjheu eyet scrijheu (séreye Star Trek)

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Djournêye des Nåcions-Uneyes
* Djournée daegnrece d'&nbsp;infôrmåcion sol diswalpaedje
* Fiesse nåcionåle del Zambeye

----
**Vey eto:**

22 d' octôbe - 23 d' octôbe - 25 d' octôbe - 26 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 d' octôbe

Li 28 d'&nbsp;octôbe, c' est li 301inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 302inme po ls anêyes bizetes), avou 64 djoûs ki dmeurnut co po-z ariver å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 306: Maxentius est proclamé Impreur romin
* 1492: Cristôfe Colomb arive so l'&nbsp;iye di Cuba.
* 1636: Fondåcion do coledje Harvard e Massachusetts (Estats Unis)
* 1690: Li Savoye fwait pårteye del Grande Aliance siconte del France.
* 1867: Dibårcaedje des foices francesses a Civita Vecchia (Itåleye). 
* 1886: Sitramaedje del Posteure del Liberté e poirt di Noû-York
* 1918: Dislaxhaedje del Tchecoslovakeye di l'&nbsp;Impire del Otriche-Hongreye.
* 1919: Li Congrès des Estats Unis vôte li *proyibicion*.
* 1922: Benito Mussolini enonde si måtche so Rome
* 1940: L'&nbsp;Itåleye evayixh li Grece
* 1954: Ernest Hemingway riçujhe li pris Nobel di literateure
* 1958: Li cardinå Giuseppe Roncalli, divént påpe dizo l'&nbsp;no di Djan XXIII, i succede a Pie XII

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1437: Erasse (Eramsus), filozofe.
* 1759: Georges-Jacques Danton, politikî eyet revolucionåre francès
* 1793: Eliphalet Remington, edvinteu et fjheu d'&nbsp;åres a feu
* 1860: Jigoro Kano, praticant d'&nbsp;årts marciås djaponès eyet askepieu do Djudo.
* 1914: Jonas Edward Salk, edvinteu do vaccén siconte del polio
* 1944: Coluche, comedyin ey acteur francès
* 1955: Bill Gates, co-askepieu di Microsoft
* 1967: Julia Roberts, actoresse estazunyinne.

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2020: André Lamborelle

### Ôtès djins
* 1905: Alphonse Allais, sicrijheu francès
* 1973: Taha Hussein, sicrijheu edjipcyin

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* fiesse nåcionåle el Grece

----
**Vey eto:**

26 d' octôbe - 27 d' octôbe - 29 d' octôbe - 30 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
24 di nôvimbe

Li 24 di nôvimbe, c' est li 328inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 329inme po ls anêyes bizetes), avou 37 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén del anêye.

## Evenmints
* 1642 - Li naivieu holandès Abel Tasman discovere ene iye å lådje di l' Ostraleye, iye ki va esse lomêye Tasmaneye e 1853.
* 1793 - France: aplicåcion do calindrî republikin
* 1859 - Eplaidaedje pa Charles Darwin di si live L' Oridjene des Especes
* 1958 - Dislaxhaedje do Mali

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 1632 - Baruch Spinoza, filôzofe (+ 1677)
* 1864 - Henri de Toulouse-Lautrec, pondeu francès (+ 1901)
* 1923 - Jacques Yerna, sindicalisse eyet otonomisse walon (+ 2003)
* 1954 - Emir Kusturica, prezidint bosnyin

## Ont morou ç' djoû la
### Grand Walons et waloneus
* 1946 Jean Haust
### Ôtès djins
* 1541 - Margaret Tudor (* 1489)
* 1922 - Robert Erskine Childers, sicrijheu eyet nåcionålisse irlandès (egzecuté)
* 1929 - Georges Clemenceau, politikî francès (* 1841)
* 1985 - René Barjavel, sicrijheu et gaztî francès (* 1911)
* 1991 - Freddie Mercury, tchanteu britanike (do groupe *[[Queen]]*) (* 1946)
* 1996 - Sorley MacLean, powete escôssès (sicrijhant e gayelike escôswès) (* 1911)

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

22 d' nôvimbe - 23 d' nôvimbe - 25 di nôvimbe - 26 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29 d' octôbe

Li 29 d'&nbsp;octôbe, c' est li 302inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 303inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn a co 63 djoûs divant l' fén d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1863: askepiaedje del Rodje Croes
* 1923: askepiaedje del Republike di Tourkeye
* 1956: Israyel evayixh li Sinayi (Edjipe)
* 1956: Li veye di Tandjî est rindowe å Marok

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1879: Leon Trotsky, revolucionaire rûsse.
* 1897: Joseph Goebbels, minisse del propagande del Almagne nazeye.
* 1923: Carl Djerassi, tchimisse, edvinteu del pilule contraceptive
* 1935: Takahata Isao, directeur di fimes d' imådjes djaponès 
* 1951: Michelle Bachelet

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 1618: Sir Walter Raleigh, esploreu (egzecuté)
* 1783: Jean Le Rond d'Alembert, matematicyin
* 1877: Nathan Bedford Forrest, djenerå confederé amerikin eyet tchîf do Ku Klux Klan
* 1911: Joseph Pulitzer, gaztî eyet eplaideu d'&nbsp;gazetes
* 1950: Rwè Gustav V di Suwede

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* fiesse nåcionåle el Turkeye

----
**Vey eto:**

27 d' octôbe - 28 d' octôbe - 30 d' octôbe - 31 d' octôbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
8 di nôvimbe

Li 8 di nôvimbe, c' est li 312inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 313inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 53 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès
* 1895: Dischovraedje des Rais X pa Wilhelm Röntgen
* 1997: Prumî rotaedje pol disfinse do lingaedje walon, a Lidje.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1821 : Toussaint Brahy
* 1923 : Paul Rousselle
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1890: César Auguste Franck, compôzeu bedje.
* 1999: Bernard Jacob

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

6 di nôvimbe - 7 di nôvimbe - 9 di nôvimbe - 10 di nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Guere del vatche

Li **guere del vatche**, c' est come ça k' on-z a lomé ene guere des Walons inte zels, k' a ravadjî l' Condroz inte 1275 eyet 1278.

Les Lidjwès, Namurwès, Braibonîs et Lussimbordjwès î estént egadjîs, ki sotnént soeye-t i l' Conte di Nameur, soeye-t l' Prince Eveke di Lidje, leus deus e margaye a cåze d' ene vatche hapêye a Cînè (adon payis d' Lidje) et rtrovêye sol fôre d' Andene (adon Conteye di Nameur).

Al fôre d' Andene, e 1275, Gui d' Dampire, conte di Nameur eyet d' Flande, meta so pî on tournoe.

On lomé Engoran, payizan d' Djalet, î amina li fameuse vatche, hapêye a on lomé Rigåd a Cînè.

Ci-cial esteut eto sol fôre. Si ricnoxha-t i s' biesse, et aler racuzer les hapeus å bayî do Condroz. Mins come Andene esteut foû di s' triyaedje, ci-cial propôza a Engoran di rmete li vatche la wice k' el aveut hapé et d' end esse cwite; sins cwè i sereut apicî cwand i rmousreut e Condroz (çou k' i dveut fé po raler e s' måjhone).

Engoran fjha come dit; mins a poenne k' i meta ses pîs e Condroz, les omes do bayî ki l' aconcoistént et k' estént a ç' moumint la dins leus waibes, l' apicît eyet l' pinde a èn åbe.
Li signeur di Gône (Djalet esteut sol signeurreye di Gône) s' endè måvla, copurade paski Djhan di Gône voleut divni bayi do Condroz al plaece di Djhan di Haloe. Il adjinçna ene espedicion, avou les signeurs di Cele eyet Spontin, et distrure li tchestea d' Haloe.

Totossu rade, Djihan di Haloe si rvindja, ey aler bouter l' feu so les teres di Gône.
Djihan d' Gône dimanda l' aidance do conte di Nameur, Gui d' Dampire. Come ci-cial aveut spozé Izabele do Lussimbork, les Lussimbordjwès ont moussî, zels eto, dins l' apougnåde.

Namurwès et Lussimbordjwès fjhît l' sidje di Cînè. Les disfindeus del veye fourît tertos broûlés evike dins l' eglijhe. Termetant, li prince eveke di Lidje, Djihan d' Inguî, evoya les Dinantîs ataker Spontin.

Li guere finixha e 1278, après deus ans d' disduts.
Cînè

Li **Grand Cînè** (fr: *Ciney*), c' est ene veye di Walonreye, e l' province di Nameur.

## Ban d' Cînè
* Cînè (veye)
* Achinne
* Braibant
* Tchevetogne
* Coneu
* Havsin
* Legnon
* Pessou
* Strintchamp
* Sovet

## A vey
Li martchî d' Noyé di Cînè, ki sereut l' pus grand del Walonreye.


Ciney JPG02.jpg|L"ancyine posse èt l'colèjiale Notru-Dame d'Awouuse ou éco bin lumée églîje Sint-Nicolê.
Ciney JPG00.jpg|l'colèjiale Notru-Dame d'Awouse ou éco bin lumée églîje Sint-Nicolê (XI-XVIIinme sièke).
Viyaedje di Noyé Cînè edroet.jpg|martchî d' Noyé.
Plake Barçunå (Cînè).jpg|hamtea do Grand Cînè.


## Sourdants
Condroz

Li **Condroz**, c' est ene contrêye di Walonreye, metowe come on coûtchî crexhant d'&nbsp;bele, inte li Fåmene a Nonne, eyet li Hesbaye, al Bijhe, et ki va d'&nbsp;Nålene å Coûtchant a Bwès et Borsu, å Lvant.

Mwaisse-veye: Cînè

Li no d' cite contrêye vénreut des Condrûses, k' estént on peupe gayel (bedje) k' åreut viké avår la.

## Agriculteure
Grossès cwårêyès cinses; boune tere, nén tant k'&nbsp;al Hesbaye, mins meyeuse ki l'&nbsp;Fåmene.

## Istwere
Cinte del Guere del vatche (1275-1278), k'&nbsp;a metou a feu et a sonk dabôrd ene swessantinne di viyaedjes.
Gcao Coma

**Gcao Coma** (16 di decimbe 1944 - 1î d' djulete 2003),
pus cnoxhou dizo l'&nbsp;no di **N!xau**, esteut-st on cinsî ey èn
acteur namibiyin k'&nbsp;a divnou fameus lon et lådje tot
djowant l'&nbsp;role di Xixo, bushman do Kalahari dins l'&nbsp;film
*[[The Gods Must Be Crazy]]* (*Les dieux sont tombés sur la tête* dins
l'&nbsp;modêye e francès) eyet ses shûtes.

Disk'&nbsp;al fén di s'&nbsp;vicåreye i continouwa d'&nbsp;viker sorlon li môde
tradicionele des *San*, aclevant des vatches, ey alant tchessî.
I mora li prumî d'&nbsp;djulete 2003, d'&nbsp;ene nén médiåve tuberculôze,
tins k'&nbsp;i tchessive; ey esse eteré al môde tradicionele adlé l'&nbsp;tombe di s'&nbsp;deujhinme feme, a Tsumkwe.

Ci lingaedje maternel esteut l'&nbsp;Ju/'hoansi.
I djåzéve eto foirt bén li Otjiherero eyet l'&nbsp;Tswana,
ey ene miete l'&nbsp;Afrikaans.

Si ptit no esteut **G!kau**, li pont d' esclameure riprezinte on côp d' glote, li no di **N!xau** k' il est cnoxhou dins les fimes, c' est ene flotche di tapaedje.

## Difoûtrinne hårdêye
* The Namibian: report on his death (en inglès)
* N!xau sol waibe IMDB (Internet Movie Database)
Andene

Li **Grand Andene** (e scrijha Feller, *Andène*; fr: *Andenne*), c' est ene comene di Walonreye, el province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 23.854 (2002)
* Limero del posse: **5300** 
* Arondixhmint: Nameur
* Sitindêye: 85,92&nbsp;km²
* Dinsité: 277,63&nbsp;djins/km²

## Ban d' Andene
* Andene (veye)
* Bjén
* Bounveye
* Coutisse
* Landene
* Måjhret
* Nametche
* Scleyin
* Seye
* Ton (viyaedje)
** Sanson (hamtea)


Andenne_JPG0H1.jpg|Andene, fontinne Sinte-Bedje
Ton fôrturesse volé måjhon.jpg|Ton, tchestea d' Sanson


## Istwere
C' est a Andene k' on va siervi sinte Bedje; k' on dit k' a askepyî l' veye.Andene a yeu a vey avou l' Guere del vatche (1275-1278).

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene
* Andenne Online Noveles del comene

## Referinces eyet sourdants