open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maurice Grevisse

**Maurice Grevisse** a skepyî a Rûle li 7 d' octôbe 1895 ey a morou al Lovire li 4 di djulete 1980.

C' esteut on linwincieu walon, k' a bråmint studyî li croejhete do francès. Si mwaisse live si lome "*Le bon usage*".

Dins ses vîs djoûs, il a scrît onk u deus bokets e gåmès.

Gn a ene rowe a s' no a Rûle.

Maurice Grevisse esteut l' bea-pere da André Goosse.
Rûle (viyaedje)

**Rûle** (F. * Longchamps *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Habâ, el province do Lussimbork.
* Limeros del posse :
** asteure : **6724**
** davance : **6730**
* Limero diyalectolodjike : **Vi 14**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Vierton
* Lomaedje des djins : les Rûlots.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Rûle|l' esplicant motî]].*
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Rûle
Sourdant : 
* hamtea : Marbuhan
* Ôtès plaeces : 
** ås arètmints (*auz-arèt'mèt*)
** å Bizeu (au bîzeû)

## Djeyografeye
Rûle est raiwé pa l' aiwe do minme no.

## Lingaedje do payis
* Gåmès

## Rilomés Rûlots
* Maurice Grevisse (k' a ene rowe a s' no)

## Sourdants
Émile Gérard

**Émile Gérard** a skepyî a Lidje li 24 d' octôbe 1851; il î a rmorou li 22 d' nôvimbe 1916

C' est onk des scrijheus e walon k' a l' pus scrît, aprume di 1890 a 1901

I scrijheu voltî siconte des beveus.

Il a rascodou dipus d' 75 pris dins bate di scrijhaedje e walon.

Di s' mestî, il esteut "grete-papî".

I n a ene rowe a Lidje ki poite si no (e coulot Sinte-Magrite).

## Sacwantsès ouves då Mile Djiråd
* "Discours sol tombe d'on cåbartî" 
* "*Etude de folklore sur le faubourg Sainte-Marguerite*"
* Comedeyes e vers d' èn ake
** "On fiyåsse revolé"
** "Ene brocale inte deus feus"
** "Båbe di four"
* Ôtès comedeyes d' èn ake :
** "Li stoele a cawe"
** "Li sint londi"
** "L'oneur divant tot"
** "Dijh francs et les frais"
** "A kî l'ponpon ?"
** "Mi bele-mere si rmareye"
* Arimêyès comedeyes di deus akes
** "L' afwaire del rowe Trape"

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Fåsse

Ene **fåsse** (contråve di *ene vraiye*), c' est ene sacwè k' on-z a dit, scrît, evnd. et ki n' est nén vraiye.

E lodjike, ene sacwè n' pout aveur ki deus estats. Si c' est ene fåsse, ça vout dire ki ci n' est nén ene vraiye.
Rilocteuse

thumb|On rlocteu des hôtès finiesses
Ene **rilocteuse** u on **rlocteu**, c' est ene djin ki rneteye (les måjhons, les fniesses, evnd.) avou des lokes u des ôtès usteyes. 

Ene rilocteuse est diferinne d' ene meskene ki fwait eto les ôtes ovraedjes del måjhone : aprester a magnî, wårder les efants, evnd.

Sacwants rlocteus d' mestî ni rlavèt ki les hôtès finiesses.
Lambert-Joseph-Louis Lambillion

**Lambert-Joseph-Louis Lambillion**, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde al Plante li 6 di djun e 1853. Il a morou a Djambe li 12 di måss e 1922.

## Ouve e walon
I scrijheut fok del prôze, des sovnances et des fåves do vî vî tins u des rapoitroûles.

Il a-st eplaidî :
* "Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere ("*Autoû d' l'aîstréye do timps di m' grand-mére*" ), 1906.
* "Ene schorseye di fåves do vî tins ("*One choûrchîye di fauves do vî timps*"), 1907.

Di s' mestî, i fjheut entomolodjisse.

## Hårdêye difoûtrinne
* On tecse da sinne e rfondou (so l' Aberteke).
* 

## Pî-notes
Tins fouzeure

vignette|Tins fouzeure.
Li **tins fouzeure** (on scrît eto tins **foû-z-eures**, on pout eto dire **libe tins**), c' est l' tins k' on-z a da sinne, po fé çk' on vout, foû des eures d' ovraedje ubén di l' escole. 

Gn a ladvins les shijhes, les wekenes et les condjîs.

A ces moumints la, on pout bouter a on pasmint d' tins.

On pout eto fé do spôrt u do tourisse.

Po les pinsionés, s' i vlèt, tot leu tins pout esse "fouzeure".

## Istwere
El **tins fouzeure** a stî bén veyou amon les greks do Vî tins. Elle aveut stî eto bén veyowe pa les crustins disk' al fén do Moyinådje.

Al dilongue do 20inme sieke, les djins ont yeu todi dpus d' libe tins.

## Referince
Soyeuse

Ene **soyeuse**, c' est on rime-rame d' efant k' on tchante tot ployant eyet tinkyî les djambes da èn efant k' est metou d' coûtchî, ene djambe estant tinkieye sol tins k' l' ôte est rployeye, eyet todi pus roed. 

Les djambes sont wachotêyes sol minme tipetape kel rime-rame, repeté eyet rarepeté po fé rire l'efant, djusk' a tant k' ça n' soeye pus possibe d' aler pus roed.
 
## Sacwantès soyeuses
* *Soye soye / Mareye Cayet / ki soye do bwès / po fé l' cafè.*
* *I ploût i ploût / a sayea / po fé crexhe les ptits pourceas.*
Discrenlaedje

Li **discrenlaedje** (*anti-aliasing* en inglès), c' est ene tecnike po rinde li cotoû des letes u des imådjes pus doûs, nén a môde d' acrin. 

Li discrelaedje est eployî dins li fjhaedje d' imådjes.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "discrenlaedje", alez s' vey e [[:Wikt:discrenlaedje|splitchant motî]].*
Ribetchfessaedje di letes

On **rbetchfessaedje di lete** (u **metateze**), c' est cwand deus letes (avou å pus sovint li lete R) candjnut d' plaece dins on mot, eneviè li bodje etimolodjike, u on mot del minme famile.
*   

On djåze eto sovint di rbetchfessaedje tot rmetant les mots walons ås sfwaits mots e francès :
* F. **' = W. 

Dins sacwants cas, li rbetchfessaedje, c' est ene flotche e francès, mins on [[noûmot e walon]].
* F. **'= W. .

## Egzimpes di rbetchfessaedjes di letes eneviè li bodje etimolodjike
*  (bodje francike "*krusil*")

## Ribetchfessaedje årgår di sfwaits mots e francès
* F. **' = W. 
* F. **' = W. 
* F. **' = W. 
* F. **' = W. 
* F. ** = W.
Lune

thumb|Foto del '''Lune''', å lon.
[alt=☾|vignette|On cwårtî d' Lune avou ene grijhe [ceclêye.]]
Li **Lune** u **lune** (simbol: ), c' est l' seu satelite del Daegne.

On dit eto, purade imådjreçmint et cwand elle est plinne : li **Beaté** u : el **Bele**.

Elle lût del nute, estant loumêye do Solea

Elle a diferinnès cognes, ki rivnèt pareymint tos les 28, 29 djoûs.

## Cwårtîs del lune
 Cwårtîs del Lune
* Tinre lune (Novele lune)
* Prumî cwårtî ou Crexhant del lune
* Deure lune (Plinne lune, bele, beaté)
* Dierin cwårtî ou Tahant del lune

## Bates del lune et do solea
Cwand l' Lune passe divant l' Solea, do djoû, on dit k' i s' batèt eshonne : ça fwait ene eclipe.

## Li Lune dins l' mådjinåcion des djins
Li Lune intere dins bråmint des fåves do vî vî tins.

Dins l' deure lune, on voet èn ome, k' on lome Bazin u Burnot.

Li lune esteut onk des mwaisses sudjets des scrijhaedjes romantikes. Did la, les lomaedjes e walon : "Bele" et "Beaté".

## Hårdêye difoûtrinne
* Viye fåve congolesse avou l' Lune (ramexhnêye pa Gaston Lucy).

## Sourdant
Imprimateure

thumb|Imprimateures di l' eveke di Lidje so l' live des Evandjîles ratournêyes pa Joseph Mignolet
L' **imprimateure** (e latén ***Imprimatur***), c' est l' åjhmince d' èn eveke k' on-z est oblidjî d' aveur po-z eplaidî on scrijhaedje rilidjeus ricnoxhou pa l' eglijhe catolike.

Divnt l' imprimateure, gn a eto ene ôte mincion, *Nihil obstat.*.

Bråmint des imprimateures po des scrijhaedjes e walon ont stî dnêyes pa l' eveke di Lidje. Ene u deus di l' eveke di Nameur.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "imprimateure", alez s' vey e [[:Wikt:imprimateure|splitchant motî]].*

## Sacwants lives e walon k' on yeu l' imprimateure
* "Li boune novele", Evandjîles da sint Mår et da  sint Luk, ratournaedje da Joseph Mignolet : imprimateures do 10 d' octôbe 1934 (Sint Mår) et 20 di djanvî 1937 (sint Luk).
* L' imitåcion d' Djezu-Cri, rimetowe e walon pa Jean Bosly : li 23 d' octôbe 1956.
* *[[Bibe|Extraits bibliques]]*, da E.J. Piret : li 24 di måss 1960.
* L' Evandjîle sint Luk, ratournêye pa Jean-Marie Lecomte : li 2 d' octôbe 1999
* L' Evandjîle sint Matî, translataedje da Jean-Marie Lecomte : li 4 d' awousse 2000
* L' Evandjîle sint Mår, rashiowe pa Jean-Marie Lecomte : li 6 di decimbe 2001
* L' Evandjîle sint Djhan, translatêye pa Jean-Marie Lecomte : li 19 di djulete 2002.
* L' Ouve des Apoisses, rashiaedje da Jean-Marie Lecomte : li 22 d' decimbe 2003.
Bocse pîs-pougns

[thumb|Femreyes ki fjhèt del [bocse birmåne oudonbén del bocse taye]]
On lome *bocses pîs-pougns*, dispoy les anêyes 1980, les spôrts di toursixhaedje k' on tape avou des wants d' bocse eyet ki s' passèt so on rigne (oudonbén so on tapis). Les bocseus eployèt, a l' asulon do reglumint, les tecnikes di djambes (côps d' pî eyet côps di djno), les tecnikes di bresse (côps d' pougn eyet côps d' keute) eyet les tecnikes di tapaedje djus. 

Emey les mî cnoxhowès sôres, i gn a:
* les bocses al môde amerikinne, avou: 
** li full-contact, sins côps d' pî pus bas kel schô;
** li kick-boxing, avou des côps d' pî ki tapèt tot tournant sol coxhe del djambe;
** eyet li semi-contact oudobén "lûte åzès ponts" (*points-fighting*), ene sôre di Karaté avou des wants eyet des tchåssons e mousse;
* li bocse francesse (savate), enute sipotêye, e francès, "Savate-BF";
* li kick-boxing djaponès: kick-boxing avou des côps di djno k' on dene tot droet, des côps d' pî tournants k' on dene sol coxhe (*[[low-kick]]*) eyet apougnaedje do coir;
* eyet po fini, deus sôres di bocses, k' on pout fé cåzumint tot çou k' on vout, li bocse birmåne (lethwei) eyet li bocse taye (muay thai).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje e francès sol ''bocse pîs-pougns''
Flamenco

thumb|Ene danseuse di flamenco (pondeure da John Singer Sargent, 1856 - 1925)
Li **flamenco**, c' est ene danse espagnole, la k' el danseuse u l' danseu clatche a daegne avou ses talons.

## Mwaissès dnêyes
Les danseuses ont sovint des grandès cotes a volant.

Å cmince, c' esteut on tchant, sins instrumint (*canta*). Adonpwis, gn a yeu ene guitåre po-z acpagnter. Eyet les clatchmints d' mwins (*tapa*). Li danse (*baila*) n' a vnou k' après.

Les sourdants do flamenco, c' est l' Andalouzeye do tins des Arabes. Mins ça a l' air d' esse, aprume ene danse di djupsyins. Avou, dabôrd, des aclapances arabes, djwives et espagnoles.
Grevesse

thumb|right|230px|Grevesses
vignette|Grevesse mecsikinnes
Li **grevesse**, c' est ene biesse sins cronzoxhs avou 10 pates, ki vike dins les doûcès aiwes (ris, rivires et basses).

Les grevesses ont dné s' no a l' ôre des grevissîs.

## Vicansté
End aveut bråmint el Walonreye e cmince do 20inme sieke (Aiwe di Lesse, Simwès, Aiwe d' Oûte). C' esteut des grevesses ås rodjès pates.

## Pexhaedje
El Suwede, li 15 d' awousse, i drovèt l' pexhe ås grevesses; ça s' pexhe avec des troûleas.

## Coujhnåjhe
Cwand les grevesses cujhèt, ele divnèt rodjes. C' est cåze di l' ocsidaedje do fier k' i gn a dins s' carapace. Li rodje provént d' l' eruni (ocside di fier).

## Sacwants sôres di grevesses
* Li grevesse ås rodjès pates (*Astacus astacus*, li seule li vike dispu todi el Walonreye).
Coridjrece

Ene **coridjrece** (on dit eto: ene **ricoridjrece**, on **coridjoe**), c' est on programe infôrmatike ki coridje les tecses dins on metou lingaedje.

## Ricoridjreces do walon
Les prumirès coridjreces do rfondou walon ont stî diswalpêyes pa Pablo Sarachaga sol sistinme d' operance Linux diviè 2002. Docô après, Francis Baudoux les a radapté å sistinme d' operance Windows.

Simon Stasse a eto bouté so ene ricoridjrece avou l' ortografeye di l' accint lidjwès e sistinme Feller, come dins si motî. C' est po çoula ki totes les cognes d' on mot, spotcheyes et nén spotcheyes, sont markêyes. Eto les femrins.

Li coridjrece e rfondou a d' aprume eployî l' sistinme Ispell, poy GNU Aspell, et asteure les pus nouvès rcoridjreces sont rashîtes sol sistinme Hunspell.

## 
Ricoridjrece do rfondou walon
* Esplikêyes po l' astaler
* Pådje d' esplikêyes; po rtcherdjî les dierins candjmints, clitchîz so «pacaedje XPI»
Éric Pacquart

**Eric Pacquart**, c' est on scrijheu bedje ki vike co å djoû d' ouy. Il a vnou å monde a Mont e 1963; asteure i dmeure el France.

Come sacwants ôtes sicrijheus bedjes (metans, Emile Verhaeren), il a stî oblidjî di scrire e francès po des råjhons economikes.

Ès prumî roman, scrît el Beldjike cwand i boutéve co å tchmin d' fier, si lome "*Block Système*".

## Hårdêye difoûtrinne
* Ès waibe
Rijneye

**Rijneye** (F. *Rigenée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou L' Abeye, el province do Braibant walon.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Rijneye|l' esplicant motî]].*
Mizrete (bouye des aiwes)

thumb|Des mizretes di vatche; les troes ådzeu ont stî wårdêyes dins do formol
thumb|mizrete d' ene både, ki poirtéve on moultea, rashide sol pureure
Li **mizrete** (on dit eto : li **tchike**, li **sucete**, li **linwe**, li **savon**, li **cråxhe**, li ****, li **marinde**, li **misse**), c' est come ene pitite misse ki flote dins l' bouye des aiwes des cavales, des bådes et des vatches. Elle muzeure 10 a 15 cm. Si coleur va do blanc å brun.

Elle est sovint metowe dilé l' boke do polin u do vea. Ele pout vni foû avou l' potche des clairès aiwes, u dmorer apou l' pureure.

C' est ene adjinçna sins celules, avou des cråxhes et des sés minerås.

On pinse ki c' est èn agloumiaedje di moitès brebådes des toeles del potche des clairès aiwes, ki des sés minrås si vnèt etrocler dsu.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Dipus d' racsegnes sol mizrete (e francès)

## Sourdants
Spotchî aplacaedje

On **spotchî aplacaedje**, c' est l' aplacaedje di deus mots, k' on-z a dit si rade onk dirî l' ôte ki l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.

[right|Coviete do live "Li Harloucrale", ki ç' mot la, c' est on [noûmot do walon|noûmot foirdjî pa on spotchî aplacaedje]]

## Egzimpes classikes
*  (mwais alwè)

Des ôtes côps, c' est on ptit mot å mitan k' est magnî pa les deus ôtes. 
*  (cloke des poites)

Pacô, c' est sacwants ptits mots ki s' etroclèt sot s' kimaxhant.
*  ( **  ).
*  (   )

Sacwants spotchîs aplacaedjes ont kécfeye sitî fwaits esprès, a môde di noûmots :
*  (lurson-linete)

## Noûmots
Po des ôtes, c' est bén des noûmots foirdjî lanawaire :
*  (harlake-marlou-macrale)
*  ()

## Sourdants
Cråxhreye

Ene **cråxhreye** (on dit eto ene **tchårcutreye**), c' est èn amagnî apresté do botchî, fwait avou les cråxhes et les ôtes restants do pourcea, u di ds ôtès biesses.

## Motlî
Les cråxhreyes sont vindous å **cråxhî** u **cråxhlî**.

## Sôres di cråxhreyes
* djambon
* såcisse et såcisson
* tripe (boudin)
* tiesse pressêye
* pwin d' tchå
* androuye
* lefgo
* pansreye vindowe téle kéne

## Magnaedje des cråxhreyes el Walonreye
Les Walons magnèt voltî des cråxhreyes.

E 2006, il ont golafé on kilo d' cråxhreye di pus k' les Flaminds. Il ont alouwé po ça 170 € (disconte di 139 € e 1995). 

## Cråxhreye et santé
Li trop d' cråxhreye n' est nén bon pol santé. Çoula pôreut rhåssî li risse di magnants mås, et d' crås sonk.

## Sourdants
Cråmignon

[thumb|350px|Tecse et muzike d' on vî cråmignon «[Pôve moxhe (tchanson)|Pôve moxhe»]]
[thumb|tchantaedje d' on cråmignon etir emey tchapele; [s:Prindoz vosse bordon, Simon|tecse cial]]
On **cråmignon**, c' est ene tchanson e walon ki s' tchante tot dansant avå les voyes, e s' dinant l' mwin. Li mouvmint des danse, c' est des crawiaedjes, did la li viebe «». 

Les cråmignons sont diferins des brans.

## Mwaissès piceures
Les cråmignons sont tipikes del veye di Lidje, et sacwants viyaedjes did ttåtoû, sortot å nôr come Hacoû, Eben, Moulan o Eijsden e l' Holande.

Dins ç' payis la, on cråmignonéve come ça, sins aveur rén apresté, li djoû del fiesse del pårotche, disk' al fén do 19inme sieke. Li cråmignon si fjheut sol dicåce minme, åtoû des barakes et des tchvås d' bwès. 

Li tchanson, c' est des coplets avou foû ki deus royes, avou des longs vers, sovint des zandrins. Å coplet ki shût, on cmince pa rprinde deus côps li dierinne roye do ci di dvant. Li respleu, c' est eto ene fråze k' on rdit deus u troes côps. Sovint gn a ene peclêye di coplets, dijh et dpus.

Onk des pus rlomés cråmignons, c' est "L' avoz vs veyou passer ?" da Nicolas Defrecheux.

## Istwere des cråmignons
Ci sereut ene dujhance apoirtêye del France. Did la, les paroles e francès di mo vîs cråmignons. Mins elle a si bén rispité el Walonreye, ki bråmint des scrijheus walons endè scrijhît el deujhinme mitan do 19inme sieke. Gn ourit minme sacwantès bates del SLLW la k' on dmandéve di scrire des cråmignons.

## Tinmes des cråmignons
* istwere po ls efants : Harbouya, Prindoz vosse baston Simon
* istwere d' amour : "L' avoz vs veyou passer ?"
* istwere mocresses d' ene sakî :
* istwere nén pikêye des viers

## Les cråmignons dins les fiesses oficires a Lidje
E 1913, gn ourit on cortedje avou des cråmignons did divinltins.

E 1930, pol cintinme aniversaire del Beldjike, on rifjha l' minme, mins avou des cråmignons di scrijheus e walon : Nicolas Defrexheux, come di djusse, mins eto Henri Baron, Toussaint Brahy, Joseph Vrindts, Joseph Closset (pere), 

## 
* Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)
* Harbouya
* Pôve moxhe
* Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes (cråmignon)

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje des cråmignons so l' Aberteke
Foû grand botike

On **foû grand botike** u **ipermartchî**, c' est come on grand botike, mins co pus impôrtant. On-z î pout atchter di totes les sôres, do batea å boton d' brayete.
Tcherete di grand botike

Ene **tcherete di grand botike** (on dit eto on **cadi**), c' est on tchårea d' fier, avou cwate rowes et ene båre moennrece. 

Les deus rowes di dvant polèt bratchî. Mins gn a eto des cognes di tcheretes avou troes rowes; c' est l' cene di drî ki pout tourner.

On l' apice a l' intrêye d' on grand botike, mins eto dins les ipermartchîs et les superetes. Sovint, i fåt stitchî ene pîce (di 20 francs bedjes, dinltins, d' èn uro, asteure) dins li **spågne-måye** u **craeye disloyrece** del tcherete, po k' ele vegne foû del rîlêye.

On s' pormoenne dins l' grand botike, et tcherdjî l' tcherete avou ses comissions. Dins toplin des modeles, gn a on ptit **xhamea**, ki s' pout disclaper do rujhale di drî, po-z î ashir on roufion.

Cwand on-z a tot fwait, on va roister l' tcherete dins s' gåraedje, el ragritchî après les sfwaites, et raveur si pîce.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:tcherete|tcherete]]", "[[:Wikt:spågne-måye|spågne-måye]]", "[[:Wikt:craeye|craeye]]" "[[:Wikt:disloyrece|disloyrece]]" et [[:Wikt:xhamea|xhamea]].*
Flavion

**Flavion ** (F. * Longchamps *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur.
* Limeros del posse :
** asteure : **5620**
** davance : **5531**
* Limero diyalectolodjike : **Ph 26**
* Arondixhmint : Flipveye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Flavion|l' esplicant motî]].*
Marbuhan

**Marbuhan** (F. *Marbehan*), c' est on hamtea di Rûle, k' a si prôpe eglijhe.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Marbuhan|l' esplicant motî]].*
Les troes ådjes del veye (arimés)

thumb|coviete
**Les troes ådjes del veye** (*Les treûs-adjes dèl Vèye*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Djôzef Mignolet.

Il a stî eplaidî a Lidje e 1939.

I rprind sacwants bokets di deus ôtes lives do scrijheu, "Fleurs di prétins" et "Fleurs d' esté", recråxhîs di tote ene schorsêye di powinmes lomés "Fleurs d' erire-såjhon" et ki ki n' avént måy sitî eplaidî.

Li live est eto enimådjî d' on portrait å croyon di l' oteur, fwait pa Richard Bourdouxhe.
Romantisse

Li **romantisse**, c' est on mouvmint d' idêyes et on stîle di scrijhaedje.

## Tinmes des romantisses
Les romantisses sont foirt près del nateure. I cåznut sovint del "Bele" dins leus ouves.

## Sicrijheus romantikes e walon
Emey les scrijheus romantikes e walon, i fåt ritni Tchåle Simonon, k' a-st enondé l' mouvmint, eyet Djôzef Mignolet.

N a-st eto yeu, djusse po ene ouve, Hinri Colete.

## Pondeus romantikes

### Almagne

* Caspar David Friedrich
* Carl Wilhelm Kolbe
* Philipp Otto Runge

### Flamind

* Nicaise De Keyser
* Gustaaf Wappers
* Antoine Wiertz

### France

* Eugène Delacroix
* Théodore Géricault
* Laurent Joseph Pelletier

### Neyerlande

* Barend Cornelis Koekkoek
* Cornelis Springer
* Salomon Verveer
1527

## Etrevéns
* a vey avou çou ki dvénrè l' Walonreye.
* ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
* 21 di djun : Colas Machiavel
Fleurs d' esté (arimés)

thumb|coviete divintrinne
**Fleurs d' esté** (*Fleûrs d'osté*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Djôzef Mignolet.

Elle a stî eplaidî a Lidje e 1931.

Sol coviete divintrinne, gn a ene foite aiwe da Jos. Delfosse.

Sacwants powinmes di "Fleurs d' esté" ont stî rprins dins "Les troes ådjes del veye.

## Onk des powinmes do live
::***Li naeçale***

:*El nuteye k' adschind so nosse Mouze,*
:*Ene pitite naeçale porshût s' coûsse*
:*Loyminoymint…*
:*Elle endè va come a l' avire*
:*Schoûtant çou k' el vesprêye sospire*
:*Ås clairès fleurs di nos djårdéns…*
:*Di wice vént ele ? El sårîz vs dire ?*
:*Elle est rafûlêye di banires*
:*Et s' lét on sol vierna : prétins …*
--
:*El nuteye k' adschind so nosse Mouze,*
:*Ene pitite naeçale porshût s' coûsse*
:*Loyminoymint…*
:*Li lune ki tchereye dizeu l' veye*
:*Loume on fir djonne ome et ene djonne feye*
:*K' elle avize moussî d' blanc satin…*
:*Et vive l' amour… Li crapåde påme*
:*Et l' batlî k' a pierdou ses rames,*
:*El tchouftêye tot lyi tnant les mwins.*
--
:*El nuteye k' adschind so nosse Mouze,*
:*Ene pitite naeçale porshût s' coûsse*
:*Loyminoymint…*
:*Ele va, pareye a ene tourturale*
:*Elaxheye divins les gris vweles*
:*Ki l' cir tape so les flots d' årdjint*
:*Mins wice court ele ? … Wice ?… lon del Veye,*
:*Viè des payis d' sondjes et d' merveyes*
:*La k' on n' voet måy mori l' prétins.*
Bălţi

**Bălţi**, c' est l' troejhinme veye del Moldaveye. C' est l' pus grande veye al Bijhe di ç' payis la. 

Do trevéns di l' Impire rûsse (1812-1917), et do tins des Sovietes (1940-1990), si no esteut scrît d' après si scrijhadje e letes cirilikes "Бельцы" (Beltsi).
Zebu

thumb|Zebu Wacwa, do Cameroun
On **zebu**, c'est ene dizo-sôre des bovrins, k' est aclevé e l' Azeye ey e l' Afrike. I provént d' l' Inde.

Eneviè les torins, li zebu a ene grosse bosse di cråxhe sol dos, et on pixha ki pind après ene lådje pea.

No e sincieus latén : *[[Bos taurus indicus]]*.

## Sacwantès raeces di zebus
### Zebus d' Azeye
* Zebu Brahman : di l' Inde; eployî po-z amidrer les raeces d' Afrike.
### Zebus d' Afrike
* Senegal : zebu Gobra.
* Cameroun : 
** zebu Adamawa
** zebu Wacwa : croejhmint inte des Brahman et des zebus Adamawa. Aclevaedje des ståcion di Wacwa, dilé Ngawoundere.

### Croejhmints zebu torin
* Rwanda : Sanga 
* Estats Unis : Santa Gertrudis

## Maladeyes des zebus
* clås d' esté å warot a *Stenofilaria assamensis*
* tripanozomiôze
* teleriôzes
Curitiba

70px|left
**Curitiba**, c' est ene veye do sud do Braezi, mwaisse-veye di l'&nbsp;estat d'&nbsp;Paraná. 

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Curitiba
* http://www.curitiba-brazil.com
Pitante bocse amerikinne

Li **pitante bocse amerikinne** u **kick-boxing amerikin**, c' est on spôrt di toursixhaedje ki s' pratike so on rigne, tot bouxhant avou ses pîs et ses pougns. 

## Askepiaedje del bocse pîs et pougns
Dins les anêyes 1960, åzes Stats-Unis, c' esteut l' môde do caraté et des ôtes spôrts di toursixhaedjes (Kempo, Kung-fu, Taekwondo, Bando, evnd.).

Des rlomés lûteus ont fwait del reclame po leus prôpès piceures po s' bate, did la ene cåkêye di diciplines k' ont la skepyî, inte di zeles, li Bando kickboxing, li tecnike li pus rshonnante al viye Bocse birmåne.

Ça stî ene idêye da Bruce Lee, li rlomé acteur di cinema, å mitan des anêyes 1970) di lûter avou des wants. 

Adon, ci fourit l' askepiaedje do Kick-boxing amerikin ki s' a vitmint spårdou totavå, po divni onk des spôrts di toursixhaedje li pus pratiké å monde.

## Federåcions

Emey les federåcions les mî cnoxhowes, ki s' ocupnut do manaedjmint des tites professionels eyet amateurs dins les bocses pîs-pougns, i gn a : 
* l' WKA vinou å monde åzès USA e 1976
* l' WAKO vinou å monde e [Almagne]] e 1978

## Hårdêyes difoûtrines
* "A History of Kickboxing" par Mikes Miles historien do *kick-boxing américain*
* World amateur sport Kickboxing Organization (W.A.S.K.O.)
* World Association of Kickboxing Organizations (W.A.K.O)
* International Kickboaxing Board of Control (IKBC)
* The World Kickboxing & Karate Association (W.K.A.)]
* World Kickboxing Network (W.K.N.)]
* World Kickboxing Union (W.K.U.)]

## Sourdant
* Alain Delmas, 1. *Dictionnaire encyclopédique de la [[boxe]] et des autres boxes*, Amiens, 1981-2005 - 2. *Lexique de [[combatique]] *, Ligue Midi-Pyrénées, Toulouse, 1975
Araedje di lére (djournêyes)

L' **araedje di lére**, c' est des djournêyes, do mierkidi å dimegne, li 3inme samwinne do moes d' octôbe, fwaites po-z ecoraedjî les scolîs a lére.

Ele sont metowes so pî pal Federåcion Walonreye-Brussele, dispu 1990.

Gn a sovint, e sacwantès plaeces, des sacwès a vey avou l' walon, come des prezintaedjes di lives al Måjhon des Walons a Tchålerwè.

E 2007, gn a eto des ocupaedjes sol walon avou des efants (bindes d' imådjes, porminådes, sinnetes et recitaedjes di fåves).

## Les ptits lives del coleccion « Araedje di lére »
Tos ls ans, li Federåcion Walonreye-Brussele eplaide shijh ptits lives e francès po l' Araedje di lére. Dispu 2022, i gn a eto on ptit live e lingaedje do payis, k' est insi dné viè les scoles et les bibiotekes.

Les ptits lives e lingaedje do payis :
# *[[So les spales do novea djoû (powezeyes)|Su lès spales do novia djoû]]* (Émile Gilliard)
# *El bonheur du jour* (Daniel Barbez)
# *[[Lèyîz nos-åmes bin tchôdes (powezeyes)|Lèyîz nos-åmes bin tchôdes]]* (Nicolas Defrecheux)
# *[[Ène niût di tous lès diâles (novele)|Ène niût di tous lès diâles]]* (Anne Blampain)

## Sourdants
Soverdea (discramiaedje)

* ôre des soverdeas (soverdiyîs, *[[Passeriformes]]*)
* soverdea (*[[Passer domesticus]]*)
** Li Soverdea (gazete) (gazete e walon *[[Lë Sauvèrdia]]*)
** Les Soverdeas d' après Djodogne (soce) (soce di scrijheus e walon «*Les Sauvèrdias d' après Djodogne*

## Rifondaedje do mot
Asteme, li mot "soverdea" a candjî di rfondaedje dins les anêyes 2000 : «» (pask' i si scrijheut voltî «**») a dicnou «» (pask' i vént d' "sovronde").

#### 
Bate di dvizes so li rfondaedje do mot
Triboulom

thumb|Ene sorcire a bate
Li **triboulom** u **sorcire a bate**, c' est èn ekipaedje, foirt simpe, po bate les grins k' est vî come les tchmins. On s' è sièrvot ddja el Mezopotameye, vola 5.000 ans

C' est on plantchî di 2 metes so onk (on pô come ene sorcire al nive), avou des ptits cayôs stitchîs dvins des ptits lodjmints k' ont stî fwaits tins kel bwès ére co vert. E souwant, li bwès s' a rseré et tni les ptits cayôs e plaece. 

Gn a èn ome ki monte dissu, et ki moenne les biesses ki hertchèt l' bazår. I passèt so les djåbes sitårêyes al tere, so ene batire e plinne aire.

Li bataedje å triboulom s' a pratiké dins pattavå les payis del Mîtrinne Mer, la k' i n' ploût nén tins d' l' awousse. Ça s' fijheut co al fén do 19inme sieke dins les Pirenêyes espagnoles.

Gn a ene "sorcire a bate" emey les viyreyes wårdêyes å Muzêye des viyès usteyes di cinse di Han.
Betchteu waibe

[vignette|250px|Waitroûlêye d' on betchteu d' waibes ([Mozilla Firefox)]]
On **betchteu d' waibes** u, pus coûtmint, on **betchteu waibe**, c' est on programe ki dene l' ådjeu a voste éndjole d' aler loukîz totes les waibes k' i gn a sol Daegntoele.

Aler betchter so totes les waibes avou ç' programe la si dit "cibernaivyî" (kécfeye di cåze di l' essegne di "Netscape", on vierna u "ciberrôbaler". Li ci ki passe si tins a ça si lome on (ene) "cibernaivieu(se)" u "ciberrôbaleu(se)".

## Lisse dès principås betchteus

### Prôpietaire licince

* **[[Apple]]** : Safari

* **[[Google]]** : Chrome
* **[[Maxthon]] Internation Limited** : Maxthon

* **[[Microsoft]]**
** Internet Explorer (nén rapontyî dispoy èl enondaedje d' Edge)
** Edge (dispoy èl enondaedje do Windows 10)
* **[[Opera (Betchteu)|Opera]] Software** : Opera
* **[[Vivaldi (Betchteu)|Vivaldi]] Technologies** : Vivaldi
* **[[Yandex]] Browser** : Yandex

### "Mozilla Public" licince

* **[[Brendan Eich]]** : Brave
* **[[Mozilla Foundation]]** :
** Mozilla Firefox
** SeaMonkey
* **The Tor Project Incorporation** : Tor Browser

## Istwere des betchteus d' waibes
Onk des prumîs betchteus d' waibes, ci fourit "Netscape Navigator", k' a basti ene societé comerciåle foirt florixhante (diviè 1995). Si essegne, c' esteut on vierna d' batea. 

Après, gn ourit l' "betchteu då Bill" ("Internet Explorer"), ki vna ototmaricmint aclapé å sistinme d' operance "Windows 2000" da Microsoft.

Diviè 2005, li societé "Netscape" a stî ratchtêye, et ses vîs programes ridiswalpés come libes programes. Li betchteu si lome "Mozilla Firefox".

## Ratournaedje e walon des betchteus
[vignette|300px|Onk des prumîs ratournaedjes e walon d' on betchteu waibe (emantchî pa [Pablo Sarachaga diviè 1999.]]
Li prumire modêye do betchteu "Netscape" a-z aveur sitî ratournêye e walon, ci fourit li 4.08.

C' est Pablo Sarahaga k' a bråmint bouté so les rashiaedjes e walon des betchteus waibes. E 2007, i ratourna cåzu tot l' betchteu Mozilla.

Li betchteu waibe Konqueror (dizo l' evironmint d' sicribanne KDE divins Linux) a stî ratourné ås troes cwårts e 2007 et 2008 pa Djan Cayron sol båze di l' ovraedje dedja fwait pa Pablo Sarachaga eyet Lorint Hendschel.
Conteye di Dålem

Li **conteye di Dålem**, c' esteut ene pitite conteye metowe e Payis d' Heve.

## Rapoirt avou les payis d' asteure
Si teritwere est metou so deus payis d' asteure: li Beldjike et les Bas Payis. Sol Levant, i fwait l' frontire d' enute avou l' Almagne. 

E l' Beldjike, gn a des bokets ki sont pol djoû d' ouy e l' Walonreye (Dålem (viyaedje), Trimbleu, Boubåy), et des ôtes e l' Flande (Foron-l'-Conte, Foron-Sint-Mårtén).

thumb|Mape delconteye|center|500px

## Istwere
Li prumire mwaisse veye del conteye, c' esteut a Foron-l'-Conte. 

Mins, e 1080, on bastixha on ptit tchestea d' disfinse so on pegnon d' rotche metou å deus-aiwes del Berwinne et do Boland, lomé Dålem, çou ki va rbatijhî l' conteye.

E 1239, elle est evayeye pås tropes do conte do Braibant, ki dvént adon eto «Conte di Dålem».

Li conteye di Dålem, c' est adon on boket des Payis d' Djudla-Mouze ou «Teres do Rwè» metous å Levant del Prncipåté d' Lidje (li dutcheye do Limbork, li conteye di Fåcmont (*Valkenburg*), li signeurreye di Rôlduk (*Herzogenrath*)

E 1661, al fén del guere d' ûtante ans, inte les Holandès des Bas Payis espagnols et les Rwès d' Espagne, li conteye est côpé a deus. Les Holandès (Provinces Uneyes) riçuvèt Dålem, Ône, Trimbleu, Feneu, Boubåy, Cadî et Ôsse. Mins e 1785, on lzî rprind co les prumîs viyaedjes, po n' elzî leyî ki Cadî et Ôsse. 

L' ôte boket dimeure dins les Bas Payis espagnols, pi otrichyins.

Come tos les pårtixhaedjes del Moyinådje, li conteye disparexhe avou l' abrocaedje des Francès ezès Bas Payis otrichyins ey e l' Principåté d' Lidje e 1795.
Eplaidreyes Dricot

**Quéquès mots so nosse mohone d’édicion ...**

Lès-édicions DRICOT http://www.dricot.be ont leû djîse sol Plèce dèl Rèzistince a Brèssou – Lîdje-Bèljique.

Cisse mohone a vrêymint vèyou l’ djoû è 1974, adon qui Marcèl DRICOT èt on scriyeû lîdjwès, bin k’nohou po-z-aveûr sicrît dès « Mononke Désiré », Paul BIRON, s’avît rèscontré. Avou lu, Marcèl DRICOT candje si manîre di fé èt i dim’na èditeûr.

Po l' moumint lès sérîyes dès " Mononke " rèsconteure todi bécôp dè sucsès (+ di 100.000 lîves) , adon qu' noûf tites ont d'dja moussî foû di l'imprîm'rèye dispôy 1974, la qu'èlle a stu mètowe so pîd. Mins Marcèl DRICOT ni s'a nin lèyî aler seûlemint avou dès Mononkes èt dispôy , bin dès lîves di scriyeûs lîdjwès ont vèyou l' djoû po-z-ariver è 1999, a cåzî 230 ovrèdjes. Ci n'èst nin co si må po in-èditeûr réjionål. Il fåt bin dîre, qu'oûy Marcèl DRICOT è-st-in-èditeûr di romans fwèrt impôrtant èl réjion walone.

**C'èst si prôpe imprîm'rèye qui fêt lès lîves dès-èdiciyons DRICOT** 

C'è-st-avou tos vos-ècorèdjemints èt vos critiques qui nos-ovrans todi mî. Dèdja DRICOT èst passé mêsse po vinde lès lîves francofones è nosse payîs avou on fameûs côp di spale dès feûs d' rîmês èt dè romancîs, qu'on fiyate divins lu. Mutwèt qui d' mons pô d' timps ci sèrè vos-ôtes , binamés scriyeûs dè payîs Po tos lès cis qu'inmèt nosse bê lingadje walon, nos-avans-st-ine novèle colècsion " en wallon liégeois "...

**Quéquès mots so noste imprîm’rèye…**

L’imprîm’rèye DRICOT dimane plèce dèl Rèzistince, 12, a Brèssou – Lîdje – Bèljique. Elle a stu mètowe so pîd è 1913, pa l’ grand-pére d’a Marcèl Dricot, li ci qu’ènnè co asteûre li dirècteûr.

Dispôy 1974 l’imprîmrèye è div’nowe li spécialisse po fé d’adram lès bês lîves d’ås-Editions DRICOT èt ossi po dès-ôtès mohones.

Dispôy bin longtimps èlle a l’ dreût di fé lès souches TVA po bécôps dès candes qui t’nèt dès rèstôrants, dès-ôtéls, dès tineûs di nètèye di vwètûres a Lîdje, a Brusséle, Nameur, Brûjes...
Ton (linwince)

On **ton**, c'&nbsp;est li hôteu del vwè eployeye dins on lingaedje po fé l'&nbsp;diferince inte des mots.

On-z eploye li hôteu del vwè dins tos les lingaedjes, metans po-z aspouyî so ene sacwè, fé ene diferince inte des sacwès, mostrer çou k'&nbsp;on rsint, dimander ene kesse, evnd. Mins on n'&nbsp;lome ci hôteu la on "ton" ki cwand c'&nbsp;est po fé l'&nbsp;diferince inte deus mots ki fjhèt ene pwaire minimom (ki sont les minmes, a pårt li ton, et k'&nbsp;ont deus sins diferins). Les tons sont-st eto lomés "toninmes" (minme famile ki foninme, morfinme, evnd). 

Bråmint des lingaedjes sol daegn ont des tons, a pus k'&nbsp;dins l'&nbsp;famile des lingaedjes indo-uropeyins.

E chinwès, cåzu totes les sillabes ont on ton et beacôp des mots n'&nbsp;sont diferins ki gråce å ton. Léjhoz l'&nbsp;årtike sol chinwès po vey des egzimpes.

E somali, gn a nén des tons so totes les sillabes mins seulmint so ene sillabe di tchaeke mot.
Siyonisse

Li **siyonisse**, c' est ene idêye nåcionalisse ki s' a diswalpé emey les Djwifs di totavå l' Daegne dispu l' fén do 19inme sieke, et tot al dilongue do 20inme sieke. Il a miné a l' askepiaedje di l' Estat d' Israyel.

On sconte-siyonisse, c' est ene djin k' est disconte les idêyes do siyonisse.

## Mwaissès idêyes
Li siyonisse est rashiou so cwate mwaissès idêyes.
# candjî l' idintité djwive ki n' esteut ki rlidjeuse, por leye divni ene idintité nåcionalisse come les cenes des ôtes peupes. C' ere ene idêye foirt al môde di ces trevéns la.
# diswalper l' ebreu modiene, come lingaedje d' atôtchance des Djwifs.
# evoyî tos les Djwifs spårdou totavå eviè l' Palestene.
# mwaistri economicmint eyet politicmint li Palestene.

## Enondaedje
I s' a-st enondé emey des Djwifs di l' Urope levantrece, ki s' avént houwé des pratikes rilidjeuses djwives, mins n' estént nén pår acceptés pa les societés modienes la k' i sayént di s' mete avå les djins. Les pogroms des anêyes 1880 et 1890 ont-st ecoraedjî les djonnes Djwifs di s' aloyî a l' idêye siyonisse.

## Rilomés siyonisses
* David Ben Gourion
* Ariel Sharon
* Benjamin Netaniahou

## Sourdants
David Ben Gourion

vignette|droite
**David Ben Gourion** (1886-1973), c' est bråmint lu k' a stî les cåzes di l' a askepiaedje di l' estat d' Israyel.

Il a tofer disfindou les idêyes do siyonisse.

C' esteut on grand admireu da Lenine et del revintreye rûsse.

## Sourdants
Tåvlotêye

Ene **tåvlotêye** (on dit eto : ene **comission**), c' est ene troplete di djins ki s' atåvlèt po studyî ene pitite sacwè, bén aroyeye, k' on lzî a dmandé. Kî çki lzî a dmandé ? Ene SNR, mins eto : on ministere, on govienmint (adon, on les lome voltî "Adjince do govienmint"). 

On **comitî**, c' est parey, mins purade po adjinçner u govierner ene organizåcion.

Ene tåvlotêye lome sovint on prezidint. Pacô, on penleu (ene penleuse), mins ci-cial (cisse-ciale) pout esse ene djin d' ådfoû.

L' ovraedje ezès tåvlotêyes a divnou si consecant dispu l' 20inme sieke k' i gn a ene syince ki parpinse ci môde di boutaedje la : li **comitolodjeye**.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:tåvlotêye|tåvlotêye]]", "[[:Wikt:comitî|comitî]]" eyet "[[:Wikt:comission|comission]]".* 

## Sacwantès tåvlotêyes
(a vey avou l' lingaedje walon)
* Consey des Lingaedjes do Payis (Adjince del Federåcion Walonreye-Brussele)
* Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
* Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele
Adjince do govienmint

Ene **adjince do govienmint**, c' est ene tåvlotêye di djins ki s'ocupèt d' on metou dominne po on govienmint.

Ene adjince do govienmint est l' contråve d' ene Soce Nén Loyeye a on Govienmint.
Soce nén loyeye a on govienmint

Ene **Soce nén loyeye a on govienmint** (**SNLG**), c' est ene grosse Soce Nén Recwårlante ki boute pol diswalpaedje, dins l' payis u foû payis.

Teyoricmint, les SNLG ni sont nén-st aloyeyes a on metou govienmint. Mins, cwand on cåze di ces soces la, c' est purade po djåzer des cisses k' ovrèt dins l' Tîce-Monde et ki sont-st ecwårlêyes påzès ritches payis.
Cawete -ouye

Li **cawete ouye** vént sovint di mots foirt rishonnants ås sfwaits mots e francès :
* 

Po les mots pår walon, ele apoite sovint ene idêye d' ene laide sacwè :
* 

Udonbén, åk k' on-z è reye :
*
Soce

Ene **soce**, c' est ene trope di djins ki volnut fé ene sacwè eshonne, eyet si rashonner tenawete.

Les soces sont diferinnes des societés d' comiece.

## Sôres di soces
Les Soces nén recwårlantes, ki n' volnut nén rfé des çanses, ont des papîs, come li lwè les oblidje. N a eto des **soces sins papîs**.

Gn a eto des soces nén loyeyes a on govienmint, purade po-z ovrer dins les pôves payis.
Shalom

[thumb|Ortografeye do mot e-n [ebreu.]]
**Shalom** (), c' est on mot di l' ebreu ki vout dire «&nbsp;påye&nbsp;». 

Come sustantif, i s' pout rapoirter ostant al påye inte deus vijhéns k' al påye divintrinne d' ene mierdjin. 

Come mot-fråze, il mot est ossu eployî come formule di salouwaedje, come« a !"« &nbsp;». Mins eto di cwitaedje (valant« »,« [Wikt:bondjoû]»).

## Etimolodjeye
Li bodje do mot, c' est *le-shalem*,« radjouter[Wikt:bondjoû][Wikt:årvey]»,« payî[Wikt:bondjoû][Wikt:årvey]». Adon c' est on sinse ki våt mî ki l' idêye di « pont d' margaye[Wikt:bondjoû][Wikt:årvey]». Mins on l' pout eto comprinde come on rivnaedje aviè l' påye divintrinne, li mierpåjhûlisté del djin.

Po dire li vraiy, li mot tot seu et li scawaedje «[Wikt:bondjoû][Wikt:årvey]*Shalom Aleichem[Wikt:bondjoû][Wikt:årvey]*» (ki l' påye fouxhe avou twè), ki c' est ene dijhêye corante po salouwer ene djin.
Côp d' pî bas

Li **côp d' pî bas**, cnoxhou sous l' dénominåcion inglesse: **low kick**, est ene tecnike di djambe eployêye pa des bocses pîs-pougns k' i gn a (bocse birmåne, kick-boxing eyet muay thai) eyet certains arts martiås ki consisse a poirter on *côp d' tibia* oudobén on côp d' pî so l' mimbe di dzo di l' adversaire (coxhe del djambe oudobén djambe). A l' assulon dezès réglemintåcions sportives, i pout esse poirté so li dfoû ou l' å dvins del djambe.

E toursiadje di plein-contact (dit å *K.O. system*), i permete di frådjûlijhî li stabilité d' èn adversaire, ou minme co del handicaper timporairmint.

Po çou k' est des bouxhaedjes sol djambe, i gn a sacwants côps d' pî dierins: circulaire (*[[roundhouse kick]]*), dimey-circulaire (*[[semi-circular kick]]*), balancî (*[[stick kick]]*, *[[crescent kick]]*, *[[axe kick]]*,...), k' on dene tot droet di sôre pistoné (*[[front kick]]* eyet *[[side kick]]*), crotchté (*[[hook kick]]*), retombant (*[[hammer kick]]*), evnd.

E kick-boxing amerikin oudobén djaponès, li sôre di côp d' pî n' pout esse ki circulaire oudobén dimey-circulaire a l' assulon do réglumint.


Image: saisie_fauchage.jpg|*Après èn apougnaedje di djambe, riposse e circulaire sol djambe d' aspoya*
Image: front_cuisse.jpg |*Front kick ofinsif sol coxhe del djambe*
Image: side_cuisse.jpg |*Side kick e côp d' ahote*
Province del Tshuapa

Li **Province del Tshuapa**, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Boende. 

Elle a-st ene sitindêye di 132.957 km² po 1.316.0955 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Mongala, Tshopo, Sankuru, Kasai, Mai-Ndombe eyet Ecwateur. 

Li lingaedje do payis est li Lingala.

* Aiwe del Tshuapa
Cobal

Li **cobal**, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike **Co**, li limero atomike 27, et l' pwès atomike 58,933.

## Biyolodjeye
Li cobal intere dins l' compôzucion del ciyanocobalamene (Vitamene B12).

Li mancance di cobal si voet so sacwants waidaedjes po les motons. Les biesses sont tchêpieuses ådla.
Adolphine Schoefs

**Adolphine Schoefs** (**Adolphine Moors-Schoefs**) a skepyî diviè 1915 ey a morou e 2006. 

Elle a bråmint scrît e walon dins *[[Li Walone (gazete)|La wallonne]]*.

Elle a eto scrît des lives so l' istwere d' Anse.
Bando kick-boxing

Li ***Bando kick-boxing*** u **bocse birmane ås cwate åres**, c' est ene sôre di *[[lethwei]]*, mins pus modiene et pus fel.
Elle a vnou å monde e l' Amerike do Nôr å cmince des anêyes 1960. Elle est rwaiteye come ene sôre d' escreme la k' on bouxhe avou les pîs eyet les pougns (avou des wants). 

Åzes USA, dins les anêyes 1970, li bocse birmane ås cwate åres a fwait des efants : sacwants fômes di *[[Full-contact]]* eyet di *[[Kick-boxing]]*. 

Po les lûtes, gn a deus sôres di toursixhaedje: 
* li "Bando kick-boxing controlé" (*light-contact*), wice k' on bouxhe al rissaetchete, po n' nén fé må a l' ôte lûteu. C' est po les efants et les cminceus.
* li "Bando kick-boxing di plin contak", wice les côps sont dnés a plinne foice, sins rastena. C' est rén k' po les grandès djins (nén po ls efants), et po les lûteus d' mestî. 

Dabôrd les rîles eyet les condicions di lûte polnut foirt candjî, notamint les côps acceptés eyet disfindous, li tins do toursixhaedje, çou k' gn a al tere (carpete oudonbén rigne), les ahesses po s' waeranti des mwais côps (casse, plastron, djambires, tchåssons, evnd.).

## Alére
(Lives en inglès)
* *Bando, philosophy, principles et practice*, M.Gyi, IST edition, 2000 
* *Burmese bando boxing*, M.Gyi, Ed. R.Maxwell, Baltimore, 1978
* *Comprehensive Asian Fighting arts*, D.F.Draeger and R.W.Smith, E. Kodansha, Tokyo, 1969
* *Traditional burmese boxing*, Z.Rebac, Ed. Paladin Press, Boulder, 2003

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Federåcion francesse di Bando Bocse birmane
* Federåcion d' Amarike do Nôr di Bando
Congo-Kinchassa

Li **Congo-Kinchassa** (oficirmint **Republike democratike do Congo**, ou **RDC**), c' est on payis del Mîtrinne Afrike.

I s' loméve Zayire di 1971 a 1997.

I s' dislaxha del Beldjike e 1960. Divant çoula, il esteut cnoxhowe come li Congo bedje, dispu 1908. Co dvant, c' esteut li Dislaxhî Estat do Congo, k' esteut come ene prôpieté privêye da Yopôl II.

Mwaisse veye : Kinshasa

## Provinces et veyes del RDC
* Province do Tshuapa
* Province do Kwilu
** Kikwit
* Province do Bas Congo
** Madimba

## Lingaedjes
* kicongo
* kiswahili
* tchilouba
* lingala

## Peupes
* Bapendés

## Istwere
Å cmince, li Congo, ricnoxhou pa Stanley esteut rwaitî, sorlon l' droet eternåcionå d' adon, come ene prôpieté da Yopôl II.

Loukîz a Dislaxhî Estat do Congo po l' istwere divant 1908. 

Do tins do Congo bedje, l' årmêye mitan bedje, mitan congolesse, k' a-st aresté les atakes des sclavaedjisses.

Po l' istwere ki va di 1908 a 1960, loukîz a Congo Bedje.

Li dislaxhaedje oficir, c' est l' 30 di djun 1960, est siné pa Gaston Eyskens et Patrice Lumumba. Tot Yopôlveye est al fiesse. Mins li rwè Bådwin est fén mwais do spitch da Lumumba, portant on cåzaedje normå sol dislaxhaedje di l' Afrike foû do djeu colniå.

Li 5 di djulete, a schipe cénk djoûs après l' indepindance, l' årmêye si revinte disconte di Patrice Lumumba ki n' a nén lomé des noveas oficîs. Et miner bardouxha dins tot Yopôlveye. Po disfinde les béns des Bedjes, l' årmêye del Beldjike, sins dmander l' avis des Congolès, va bénrade rivni dins l' payis. Çoula est rsintou come on rabrocaedje des Bedjes, ki s' fwaiynut adon tertos vey evi.

E 1964, gn a yeu li revintreye des Simbas.

## Plantes del RDC
* djacaranda
* djacinte d' aiwe

## Tuzance
### Muzike
* orkesse Bapende

### Viyès uzances
* åbe ås discoirdances

## Rilomés Congolès (del RDC)
* Patrice Lumumba
* Moïse Tshombe
* Joseph Kasavubu
* Mobutu Sese Seku
* Désiré Kabila

## Hårdêye difoûtrinne
* Li fwè tradicionele des Noers afrikins (J.M. Lecomte)

## Sourdants
Province del Tshopo

thumb|200px|right|Province del Tshopo
Li **Province del Tshuopo**, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Kisangani. 

Elle a-st ene sitindêye di 199.567 km² po 2.614.630 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Bas Ouele, Hôt Ouele, Ituri, Kivu Bijhrece, Maniema, Sankuru, Tshuapa, eyet Mongala. 

Li lingaedje del province est li Swahili.

* Aiwe del Tshopo
Gaston Libiestreye (binde d' imådjes)

[thumb|Frankin meteut on ptit "S" (rodje fritche) ådzo des plantches po les idêyes ki [José Schoovaerts lyi aveut dné]]
**Gaston Lagaffe**, k' a stî ratourné e walon come **Gaston Libiestreye** u eco **Gaston l' flotcheu**, ou **Gaston Libratche**, c' est on personaedje di bindes d' imådjes ki fwait tofer des biestreyes. 

C' est èn eployî d' buro del societé di binde d' imådjes «Dupuis».

## Kékès dnêyes
Li personaedje a stî askepyî pa Franquin, des studios d' bindes d' imådjes di Mårcinele.

Les ôtes personaedjes ki sont todi avou lu:
* Purnele, li tchîf do buro
* Mamzele Djene, k' est amoureuse di lu
* Lonbetch, li policî ki lyi fwait des procès po si oto
* De Mesmaeker, l' ome d' afwaire ki divreut siner des contrats avou l' buro d' dessén.

A pårt fé des biestreyes, Gaston, c' est èn ome k' a l' mwin a tot, grand edvinteu di «sistinmes D». Avou ça k' il est ecolo dins l' åme. Il acleve on pidjon d' mer ey on tchet ki sont tofer avou lu. 

Djozé Schoovaerts a pacô dné des idêyes a Franquin po s' "Gaston". Eto des ôtes come René Valentin et Luc Jonet. 

## Ratournaedjes e walon
E 2007, "Gaston" a stî ratourné e walon pol prumî côp, pa Yannick Bauthière, k' a atåvlé li no e walon. Loukîz a Gaston Libiestreye e walon.

E 2021 , èn ôte albom a stî ratourné e walon d' Lidje (*[[Sot'rèyes, bièst'rèyes èt boulètes]]*) ey eplaidî ås Noer Dessén. Il a stî spoujhî sol côp. Pareymint avou l' modêye namurwesse (*[[Bratches, flotches èt bièstrîyes]]*) et l' cene carolo (*[[Flotches, foûrlaches èyèt boulètes (live d' imådjes)|Flotches, foûrlaches èyèt boulètes]]*), 2024.


Gaston10 e walon.jpg|rifondou (2007)
Gaston wa-fel Lidje.JPG|modêye lidjwesse (2021)
Gaston namurwès.jpg|modêye namurwesse (2023)
Gaston carolo.JPG|Modêye carolo (2024)


## Sourdant
Province do Cassay levantrece

Li **Province do Cassay levantrece**, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Mbuji Mayi. 

Elle a-st ene sitindêye di 9.481 km² po 2.702.430 dimanants. 

Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Sankuru, Lomami eyet Lulua.

Li lingaedje del province, c' est l' tchilouba. 

## 
* Province do Cassay
* Aiwe di Cassay