Betchfessî oi

Li **betchfessî OI**, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut foirt diferinnmint totavå l' Walonreye, mins aprume avou li son "wè" u "wê" (/wɛ/ /wɛ:/) so Lidje, avou l' son "wâ" u "wa" (/wa/ /wa:/) après Nameur ey ene pårteye del Basse Årdene, avou l' son "ô" (oː) so Tchålerwè, avou l' son "on" (/ɔ̃/) après Bietris, et l' son "oû" (/ʊ:/) après Nivele.

## Kékes dinêyes
### Rapoirt avou li scrijha oi do francès
Les mots ki sont scrîts avou "oi" e walon ni sont djamåy les minmes ki les cis ki si scrijhèt avou "oi" e francès. Ces-la si scrijhnut e walon avou l' betchfessî oe (boire / boere), ubén les letes wè (Liégeois / Lidjwès) ou we (cawete -were).

### Pôzicion dins l' mot
Li betchfessî oi si mete rålmint tot å coron d' on mot (såf dins  et ).

On , mins s' pout ritrover al tiesse do mot ().

## Prononçaedje dins les pårlers walons
### Walon do Levant
E walon do Levant, li prononçaedje, c' est /we/ (wé) u /wɛː/ (wê), aprume divant «R»
:  (**') 

Mins pus sovint /wɛ/ (wè) divant ene ôte cossoune.

:  (**') 
:  (**') 
:  (**') 

### Walon do Mitan et Bassårdene
E walon do Mitan ey e l' pus grande pårt del Basse Årdene, li prononçaedje, c' est pacô /waː/ aprume divant «R» å coron do mot.
:  (**') 

Mins å pus sovint, c' est /wa/.
:  (**') 
:  (**') 
:  (**') 
:  (**') 

=== Walon do Coûtchant ===
E [[walon do Coûtchant]] (et dins l' dizo di l' [[Årdene nonnrece]]), li betchfessî oi si rpononce come li [[betchfessî ô]]: /oː/ u /õ/, oubén /uː/ ([[Nivele]], [[Courcele]]). 
C' est ossu l' prononçaedje rifrancijhî ki s' ôt dins ene grande sitindêye do payis po sacwants mots:
:  (**') 
:  (**') 

== Rifondaedje avou u sins l' betchfessî oi ==
=== Sacwants mots rfondous avou oi ===
Bråmint des mots foirt corants :
* al fén do mot : , , , , ,  (…)
* å mitan do mot :  (, …), .
* å cminçmint do mot :  (), , .

=== Sacwants mots nén rfondous avou oi ===
C' est tos mots des minmes bodjes etimolodjikes, calkés enawaire do francès, la ki les prononçaedjes /wɛ/ et /wa/ n' egzistèt nén.
* , , ,  (militaire).

== Istwere et djustifiaedje di l' atuze ==
Li betchfessî oi n' esteut nén co e-n alaedje å [[raploû d' Mårcinele so li rfondaedje]]. 

Il a stî atåvlé pa [[Jean-Pierre Hiernaux]] e 1999, tot veyant ki ci scrijha la:
* esteut ddja eployî po l' prononçaedje "wè" /wɛ/ a Lidje [[divant Feller]].
* est åjheymint léjhou /wa/ (come si prononçaedje e [[Walon do Mitan]] ey el [[Basse Årdene]]), veyanmint ki c' est eto l' prononçaedje di ci scrijha la e francès.

Minme si l' prononçaedje do [[Coûtchant walon]] est pus målåjhey a rtrover avou les piceures classikes di lijhaedjes, ces-ci (''fôrce'', ''fôrt'', ''pôrtér'', ''môrt'') sont trop près do scrijhaedje et do prononçaedje francès po-z esse acontés e li [[rifondaedje do walon|rfondaedje]].

Li betchfessî OI n' aconte nén li longueur do son /wɛ/ ou /wa/ (''mwârt'', ''mwêrt'' <> ''mwate'', ''mwète''). Mins li stramaedje des disfondowes di "moirt" el Walonreye mostere bén ki, co a 13 plaeces, on-z a eto des prononçaedjes /wa/ et /wè/ (nén long) po "moirt".

== Mapes ALW a corwaitî ==
Mapes [[ALW]] (tôme **I''')
* boigne (l° 5)
* moirt (l° 62)
* moite (l° 63)]
* oizeur (l° 67)
* porter (l° 77)

#### 
*
** Sicole do Noû-Lovén sol betchfessî oi
** Sicole po ls efants sol betchfessî oi
** Esplikêyes sol betchfessî oi
* 
** 

## Pî-notes