open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tchåsseure

Les **tchåsseures** sont des abiymints k' on mete a ses pîs, aprume cwand on va a l' ouxh.

## Sôres
Il egzistêye totplin di sôres di **tchåsseures**.

* les botes&nbsp;: des **tchåsseures** ki montnut disk' al bodene des djambes, sovint uzêyes po daler bouter dins les cinses.
* les shabots&nbsp;: des deurès **tchåsseures** sins nålî. 

## Referinces eyet sourdants
Magnus Smek Eriksson

**Magnus IV di Suwede** ubén **Magnus VII di Norvedje**, d' ès veur no «&nbsp;**Magnus Smek Eriksson&nbsp;**», c' esta li rwè d' Suwede eyet d' Norvedje.

## Biyografeye
**Magnus Smek Eriksson** a nexhou e 1316 (å moes d' avri u å moes d' may, on n' sait nén) ey il a morou li 1î d' decimbe 1374. Il esta rwè di deus payis**&nbsp;**: el ci del Suwede, etur 1319 eyet 1363, et l' ci del Norvedje, inte 1319 eyet 1343. 

Tot rwaitant s' famile, i s' ava maryî avou Blanke di Nameur. Eshonne, il avît yeu deus djonnes**&nbsp;**: Erik XIII di Suwede eyet Håkon Magnusson.

## Referinces eyet sourdants
Vasco da Gama

[vignette|Ene pondeure erprezintant '''Vasco da Gama''', fwaite e [1838.]]
**Vasco da Gama**, c' esta on naivieus portuguès do 15inme sieke. Il a vnou å monde e 1460 et a morou e 1524.

C' est li prumî a ariver e-n Inde pa l' mer, en contournant l' Afrike. Avou s' discovraedje, li vindaedje des spéces s' a diswalpé.

## Referinces eyet sourdants
Oujhea (discramiaedje)

* Oujhea (moxhon) (*Aves*)
** Oujhea d' proye oujhea ki magne des ôtès biesses
* Oujheas (toponimeye) nos d' plaece del Walonreye avou l' no d' èn oujhea
** Tchant d' oujheas : plaeces lomêyes «tchant d' oujhea» (fr. *Chant d'oiseaux*) 
* Biyolodjeye des oujheas
** Voyaedje d' oujhea
*** Dimorant oujhea
** Djocoe d' nute d' oujheas
** Bolets d' rindaedje (oujheas)
* Maladeyes des oujheas
** Pesse des oujheas
** Fåsse pesse des oujheas 
** Gripe des oujheas å virûsse H9N2
** Ploketes volantes ås oujheas
* Dins l' lingaedje walon
** Motlî Dascotte so les oujheas
** Dj' a stî al tchesse ås ptits oujheas (tchanson) tchanson did dinltins
Martin Luther

vignette|Pondeure riprezintant '''Martin Luther'''.
**Martin Luther**, c' esta on moenne almand et on rifôrmeu rilidjieu.

Il a vnou å monde e 1483 et il a morou e 1546.

Il est rindjî å **limero 23** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ouve

Il a eplaidî ses 95 tezes conte les profitaedjes di l' Eglijhe catolike, come les indudjinces.

Il a ossu tradût li Bibe e-n almand, po ki tertot el poye lére åjheymint, nén seulmint les clerdjîs.
Antoine Bemelmans

**Antoine Bemelmans**, c' esteut èn avocåt. Il a nexhou li 26 di djanvî 1800, a Måstraik, ey a morou li 8 di may 1837, a Brussele.

## Cårire
**Antoine Bemelmans** a stî diplômé a l' Univiersité d' Estat d' Lovén, e 1820. D' ès mestî, il esta pårlî, aprume al Cour di dierin schayon dispu 1832.

## Referince eyet sourdant
Pierre-Théodore Verhaegen

**Pierre-Théodore Verhaegen**, c' esta èn avocåt bedje. Il nexha li 5 di setimbe 1796 eyet mora li 8 di decimbe 1862, todi a Brussele.
Plasticene

thumb
Del **plasticene** , prononcî pus coranmint a môde francesse *plasticine*, c' est ene sôre di påsse plastike di totes les coleurs, ki les efants polnut tchaspougnî po fé des popinetes.

## Istwere
Li plasticene a stî edvintêye pa on lomé William Harbutt (1844-1921), k' end a prins on bruvet dizo l' no di «Plasticine».

## Ôtes uzaedjes
On l' sait siervi come påsse di grefaedje. Metans po ristoper on trô dins ene beyôle après k' on a rascodou di l' aiwe di beyôle.

**Popinetes di plasticene**

PlastilinModell.jpg
Pâte à modeler.JPG
יצירת ג'יראפה פלסטלינה.jpg


## Sourdant
Bidinne

Ene **bidinne** u on **cabouyåd d' aiwe** u on **cayô d' aiwe**, c' est ene pire k' est arondeye, d' aveur sitî rôlêye et carouyeye dins ene corante aiwe, u sol boird d' ene mer.

## Dins les belès-letes e walon
«Cayôs d' aiwe» (*Cayôs d'êwe*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Georges Smal k' a moussî foû e 1992.
Jean Robaey

**Jean Robaey**, c' est on ratourneu ey on powete walon. Il a vnou å monde a Tchålerwè e 1950, mins i vike e-n Itåleye dispu 1969. C' est la k' il a fwait s' cårire come professeu, ås univiersités d' Modene, Potenza et Ferrare.

Il a ratourné des ouves di troes powetes walons e-n itålyin : Jean Guillaume (*I grandi carri*, 2021), Victor George (*Se la cenere torna brace*, 2023) et Joseph Dewez (*Non respiro*, 2025).

Si prumire ramexhnêye di powinmes e walon, *Châlèrwè, notes pour un scénario*, a vudî amon El Måjhon des Walons e 2025.

Il est mimbe d' oneur des Relîs Namurwès et mimbe etrindjir del SLLW.

## Sourdants
Galilêye

thumb|Pondeure riprezintant '''Galilêye'''
**Galilêye** u **Galileo Galilei**, c' esteut on sincieus itålyin.

Il a vnou å monde e 1564 et il a morou e 1642.

Il est rindjî å **limero 13** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ouve
Galilêye s' a siervou del berike astronomike po rwaitî l' cir et il î a discovrou:
*les lunes di Djupiter (k' on lome asteure satelites galilêyins);
*les fazes so Venusse eyet
*les crateres del Lune.

## Ses idêyes
Shuvant l' avuzion Copernike, i voet bén ki c' est l' Tere ki toûne åtoû do solea et nén l' contråve. Mins come li pôzucion di l' Eglijhe catolike dit l' contråve, il est oblidjî di s' disdire publicmint.

Les uzances istorikes deynut ki do côp après s' aveur disdit, i rwaita al tere, et dire : «Et portant, ele toûne». Mins cisse dijhêye la n' a nén stî aveureye.

## Dins les belès-letes e walon
Dins on powinme da Lucyin Mahin, li scrijheu, ki s' sint mierseu po disfinde ses idêyes, si rmete a Galilêye divant l' Påpe.
Il aveut scarwaitî les stoeles eyet l' solea.
« C' est bén nosse bole ki toûne », k' i resplikéve å mia.
Kéne afwaire, kéne afwaire, a Lidje et co a Rome !
Li Tere, c' est l' cinte, pardiè ! Pont d' kesse ! Ni cwè ni come !

Et dvant ses djudjes, il a dit
Dandjreus k' i s' aveut mari.
Pu, po n' si nén disminti :
« Portant ele toûne » a-t i rdit.lijhåve so Wikisourd

## Sourdants
Reflets Wallonie-Bruxelles

***Reflets Wallonie-Bruxelles*** (e walon : « Riflets Walonreye-Brussele »), c' est l' rivuwe eplaideye par ene soce lomêye *Association Royale des Écrivains et Artistes de Wallonie* (AREAW). Ele rexhe cwate côps tos ls ans.

Dinltins, cwand l' « AREAW » esteut co l' « AREW », li tite esteut *Le reflet de chez nous*.

I gn a sovint sacwants pådjes e lingaedjes di Walonreye dins l' rivuwe. C' est eto dins cisse rivuwe la ki Joseph Bodson fwait parexhe ses corwaitaedjes di lives e walon.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe di l' AREAW
Cossoune cloyrece

Ene **cossoune cloyrece**, c' est ene cossoune ki s' fwait tot espaitchant on ptit moumint li passaedje di l' air dins l' boke, dins l' farink u dins l' larink, pu tot rlåtchant tot d' on côp l' airaedje dimoré a stok.

## Cossoune cloyreces do walon

Gn a eto les cloyreces naziåles, tertotes vuzlêyes
* son n /n/
* som m /m/
* son gn /ɲ/
* son ng /ŋ/ (prononçaedje del Hôte Årdene come /walong, tching)

## Sourdants
Betchete mål-

Li **betchete mål-** u l' **betchete må**, c' est ene betchete d' addjectifs et pus rålmint d' sustantifs — et co pus rålmint di viebes —, ki mosternut on difåt, k' est l' contråve do bodje.

## Etcherpintaedje
Li cogne «mål-» est oblidjeye divant ene voyale.

## Egzimpes d' addjectifs
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  / 
* 
* 
*  (avou fondaedje do -l)

## Egzimpes di sustantifs
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (avou fondaedje do -l)

## Egzimpes di viebes
* si 

## Disfondowes
Bråmint des disfondowes ont pierdou li long -å- do prumî pî : **', **', **', **', **'.

Gn a des disfondowes avou l' simpe betchete «må-», minme divant voyale: **', **', **'.

## 
*
** 
*
Virgile à Mautche avous ses biergîs (live)

thumb
**Virdjile a Måtche avou ses bierdjîs**, ki l' mwaisse tite, c' est ***Virgile à Mautche avous ses biergîs***, c' est on ptit live sicrît pa Antoine-Joseph Alexandre ey eplaidî a Måtche-el-Fåmene e 1855.

## Riscrijhaedjes
Gn a on riscrijhaedje e sistinme Feller des prumî, cwatrinme et nouvinme eglokes. Il ont stpi riscrîts pa Joseph Calozet ey eplaisîs ezès Cayés walons l° 6/1967.

Gn a sacwants passaedjes k' on stî rmetous e rfondou. Inte di zels po les scoles di Bive. 

## 
 (mwaisse modêye)

## Sourdants
Fatima Tihihit

thumb
**Fatima Tihihit**, c' est l' racourtixhaedje di «Raïssa Fatima Tihihit Mzin» (li tchîftinne Fatima li ptite Hahatresse), el no d' sinne da «Fatima Banou». C' est ene tchanteuse Marok|marokinne]] e lingaedje amazir.

Elle a skepyî a Tamanar (dins les Hahas) diviè 1969.

Elle a eto djouwé dins on fime.
Troke fonetike

Ene **troke fonetike**, c' est ene troke di mots ki s' dit d' ene seule trake, inte deus ptitès ahotes dins l' cåzaedje.

## Egzimpes di trokes fonetikes

Wa gn a rén avou ça.ogg|dijhêye response
Wa c' est todi li ptit k' on spotche.oga|spot
Wa on nd erva nén so ene djambe.oga|dijhêye
Wa il åreut falou k' i vnaxhe.ogg|fråze avou l' accint tonike bén al fén
Wa Bert Moxhet wa-fel Bért Mohèt.ogg|Pitit no et no d' famile, motoit côpé a deus trokes
Wa-fel li tchèt chwarchî tchaît dèl chaule.ogg|deus trokes fonetikes, côpêyes pa ene pitite ahote, avou finixhmint del fråze
Wa il est midi dji va mareder.ogg|deus trokes fonetikes, côpêyes pa ene ahote claire
Wa dji n' a nén pus fwin ki Mouze n' a soe.ogg|dijhêye, a troes trokes, les deus ahotes n' åyant nén l' minme longueur
Wa di set eures å matén disca nouv eures al nute li magazin esteut drovou.ogg|ene fråze avou deus trokes fonetikes claires; li prumire åreut polou esse ricôpêye
Wa-fel kè diss djë n' kèdiss ni djë piche tout dreût.ogg|troes trokes fonetikes, bén schåyeyes a troes fråzletes


## Fôrmaedje del troke fonetike
Li ratroclaedje des mots dipind di totes sôres di facteurs, inte di zels:
* kimint k' les sont sont prodût fizicmint dins l' boke et dins l' goidje
* les prôpietés acoustikes des sons (hôteur, longueur, rapoirt inte deus sons metous onk dilé l' ôte)
* li manire ki l' messaedje doet esse rissintou på schoûteu u pal schoûteuse (dimande, fén d' fråze, arinnoes, spot et dijhêyes).

## Consecwinces pratikes des trokes fonetikes
L' accint tonike si plaece so on mot del troke fonetike, et nén so tchaeke mot.

Li longueur des voyales dipind di leu pôzucion dins l' troke fonetike. E walon, ele sont pus longues s' ele sont metowes al fén, so l' accint tonike.

Li sinteze di pårlaedje pa sûtisté éndjolike a do må di côper l' fråze sicrîte a trokes fonetikes natureles. Aprume dins les ptits lingaedjes, avou waire di dnêyes sourdants.

Li spotchaedje si fwait voltî ådvins del troke fonetike, mins nén a l' atake. Li spotchaedje va don dipinde di cmint ki l' cåzeu arindje ses trokes fonetikes, çou k' est diferin po tchaeke djin, et po tchaeke sôre di dvize. Metans:
:Adon‿l' bijhe s' a metou a shofler a crever (ene seule troke, avou spotchaedje ratindou di l' årtike).
:Adon, li bijhe s' enonda (deus trokes, avou ene ahote après «adon», sins spotchaedje di l' årtike, come rawårdé)
:Adon, l' bijhe s' a metou a shofler (deus trokes, avou ene ahote après «adon», et portant on spotchaedje di l' årtike, nén ratindou).


Wa adon‿l' bîje s'a mètu (1 troke fonetike).ogg|ene troke fonetike; li spotchaedje est normå
Wa adon li bîje s'ènonda (2 trokes fonetikes sins spotchaedje).ogg|deus trokes fonetikes bén claires; l' årtike n' est nén spotchî, come di djusse
Wa adon l' bîje s'a mètu (2 trokes fonetikes avou spotchaedje).ogg|deus trokes fonetikes bén claires; l' årtike est spotchî disrîlêymint, dandjreus tot lijhant on tecse la k' il est scrît spotchî


## Sourdant
Joseph Warland

thumb
**Joseph Warland**, c' esteut on rcwereu on rcwereu sol walon. 

Il aveut skepyî a Måmdiy li 2 d' nôvimbe 1902. Il a morou a Châteauroux (France) li 29 d' awousse 1971.

Di s' mestî, il esteut prof a l' Univ di Lidje.

## Ouve pol walon
Il est cnoxhou po èn årtike ki mostere ki l' mot  francès provént do mot  walon.

Adonpwis, po on motlî so les mots do walon d' Måmdey eprontés des lingaedjes tîxhons (Motlî Warnant, sicrît e-n almand).

## 
Årtike a s' moirt (dins l' bultén d' toponimeye).

## Sourdants
Calcaedje (linwince)

On **calcaedje**, e l' linwince, c' est li rprodujhaedje d' on boket d' on lingaedje etrindjir divins on metou lingaedje, avou l' minme sinse.

Li calcaedje est diferin d' l' eprontaedje, la k' c' est l' mot etrindjir ki passe té ké dins l' ôte lingaedje, pacô tot candjant d' sinse.

*Sol Wikipedia et l' Wiccionaire walons, on a lontins siervou l' mot «calcaedje» po les simpes epronts.

== Egzimpes di calcaedje di mots ==
Vocial des egzimpes po des mots d' aplacaedje.
L' inglès  a dné l' walon .

Li neyerlandès  a dné l' walon .

L' almand «aus» (foû) + «gewickelt» (refaxhî) a dné l' walon  (ki n' a pus dandjî d' esse refaxhî, po on rafoirci påpåd).

== Egzimpes di calcaedje di ratourneures ==
Li ratourneure francesse «» a pacô stî rmetowe e walon mot po mot : prinde si pî, prinde ès pî.

Li ratourneure francesse «faire la cour» a passé mot po mot e neyerlandès «het hof maken».

== Egzimpes di calcaedje di piceures di croejhete ==
Li metaedje di l' infinitif al fén del fråze, ene piceure di l' almand et do flamind, si rtrouve dins sacwants viyès ratourneures do walon.
<blockquote><i>Ele m’ evoyive al praireye
Po les crås pourceas *'wårder**
(…)
Les pourceas cmincént-st a rire
Et totes les troyes a danser…
Apus k’ ene tote pitite troye
Ki n’ poleut nén s’ cou moenner.</i>viye tchanson «[[Dj' a m' tabeur (tchanson)|Dj' a m' tabeur]]» [[s:Dj’ a m’ tabeur|lijhåve so Wikisourd]]</blockquote>.

Li plaeçmint d' addjectifs djondreces eprontés do francès (inte di zels, les cis avou l' [[cawete -ike]] divant les sustantifs, c' est on calcaedje del croejhete des lingaedjes tîxhons k' a divnou foirt corante dins les [[noûcåzeu]]s e 21inme sieke. Ces addjectifs la estént todi padrî dins les uzaedjes do 20inme sieke (loukîz sol pådje : [[Plaeçaedje di l' addjectif djondrece]]).
<blockquote><i>Li <sup>*</sup>**politike** coperative des Vetes eyet Gåtchisses, c' est on <sup>*</sup>**politike** pårti francès-cåzant.</i>[[Coperative politike VEGA|so ene pådje Wikipedia]] (viye modêye).</blockquote>
<blockquote><i>Nos n' nos alans tolminme nén leyî clawer sol <sup>*</sup>**publike''' plaece sins rén fé. On-z-a hapé Popol p. 207.

## Sourdants
Taroudinne

thumb|monumint al teyire
**Taroudinne** (/taʀudɛ̃n/) (e-n amazir **** /tærudæːnt/, oficirmint e-n arabe تارودانت /tærudæːnt/ ey e francès *Taroudant*, riprononcî /taʁudã/), c' est ene veye do Marok, metowe divins l' plinne do Sousse, a ene swessantinne di kilometes d' Agadir, ådvins des teres.

## Tcheriaedje e l' veye
Gn a toplin des velos a Taroudinne.

Gn a eto des vweteures å tchvå ki fjhèt «cariole-tacsi».


Taroudinne cariole ary kotchi.jpg|cariole-tacsi
Takate (comene)

thumb
**Takate** (e-n cmon amazir marokin **ⵜⴰⴽⴰⵟ**, takaṭ), c' est ene comene di viyaedjes e l' province di Swira, å Marok.

## Djeyografeye
Elle est metowe a 50 kilometes a Bijhe di Swira, sol voye d' Asfi.

## Economeye
Li martchî s' î tént l' djudi. Did la ès no e l' arabe marokin «خميس تكاط» (li djudi d' Tekate).
Adam Smith

[thumb|150px|left|Portrait da lu, e [1787.]]
**Adam Smith**, c' est on filozofe ey èn economisse escôsswès. Il a vnou å monde e 1723 ey a morou e 1790.

Il est rindjî å **limero 37** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart. 

## Ses idêyes
Dins s' live «Li ritchesse des nåcions», i disfind li liberalisse economike. D' après lu, l' economeye va mî sins k' l' estat s' e-n ocupe.

Li mwaisse fråze : «leyîz fabriker, leyî passer». Dj' ô bén : pont d' rastrinte a l' industreye, et pont d' droets d' dwane, ni po apoirter, ni po espoirter.
Swè

**Swè** ( *Soy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erezêye, e l' province do Lussimbork.

thumb|sicole
thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6997**
** Di 1969 a 1977: ** 5454**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 18**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Nos d' plaece di Swè
**[[Toponimeye do walon|Kékes nos d' plaece di Swè]]**
### Hamteas
thumb
* Biron (*bîron*, fr. Biron)
* Fizene (*fîzène*, fr. Fisenne
* Fontinne å stok (fr. *Fontaine à l’Etoc*)
* Melene (a Mlene) (*a m'lène*, fr. *Melinnes*)
* e l' Mignêye (fr. *Mignées*)
* Nî (fr. *Ny*)
* Seuron (*seûron*, fr. *Seron*)
* Wî (fr. *Wy*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** å Gossin-pré, dizo Wenxhaipré (*d’zo wèn’hê-pré*);  (*prèyale*)
** e l' Tchampagne
**d’zo wèn’hê-pré ;
* A vey avou des åbes et des bwès:
** ås Hazales
** al Ramêye
** al Så
** å Stocoe (*å stokœ*)
** å Tronnisse (*å tronlis’*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses:
** al Ronxhe (*al ronhe*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins:
** e djårdinet (*è djårdinèt*)
** so Tomboe (*so tombœ*)  
* A vey avou des aiwes:
** a Fagnoûle
** a Frexhrisse (*à frèh’ris’)
* A vey avou les tienes et les vås:
** [[fond (toponimeye)|Fond d' Teynêye]] (*fond d’ tèyenêye*)
** [[mont (toponimeye)|dizo Miermont]] (*d’zo mièrmont*), so [[Moirmont (discramiaedje)|Moirmont]] (*so mwarmont*), so Peymont (*so pèye-mont*), [[Roumont (discramiaedje)|So roumont]]
** [[plat (toponimeye)|al Plate]]
* A vey avou l' istwere
* A vey avou des rotches:
** [[eriesse (toponimeye)|ås Ptitès Eriesses]] (*ås p’titès-èrèsses'')
* Les voyes et les rowes:
* Ôtès sacwès et målåjhminces:
** ås bocales
** å bohèrè
** al grèf’rèsse
** so lès his
** å limè
** mèhérè
** å nåpièri
** so lès tchès
** å wèyê.
Djonc al makete

thumb
Li **djonc al makete**, c' est ene sôre di djonc al longowe brune makete, ki c' est tos ploumas ki s' evolèt å vint a môde des cis del salåde des tchamps.

 *[[Typha domingensis]]*

## Spårdaedje
On l' trouve dins sacwants ouwedes do Marok, inte di zels l' Aiwe ås djoncs (*Wade l-qçeb*), ki s' egole e l' Oceyan Atlantike dilé Swira.

Dins sacwants payis (Senegal, Nouve Caledoneye), c' est ene evayixhante plante.


Wade l-qçeb djoncs al makete.jpg
Djoncs al makete Wade l-qçeb inte Bozamma et Ida ogerd.jpg


## Sourdant
Aiwe ås djoncs

thumb
L' **Aiwe ås djoncs** ( «واد لقصب» wad lqçeb,  «ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵉⴳⵚⴰⴱ» asif n igṣeb), c' est ene corante aiwe, sovint a setch, ki s' vént egoler dins l' Oceyan Atlantike dilé Swira.


Wade l-qçeb djoncs al makete.jpg
Djonc al makete Wade l-qçeb inte Bozamma et Ida ogerd.jpg
Djoncs al makete Wade l-qçeb inte Bozamma et Ida ogerd.jpg
Wade l-qçeb inte Bozamma et Ida ogerd rôze lawri.jpg
Wade l-qçeb inte Bozamma et Ida ogerd.jpg
Aiwe ås djoncs Wade l-qçeb a låvå do pont.jpg
Aiwe ås djoncs Wade l-qçeb dilé Swira amont.jpg
Aiwe ås djoncs Wade l-qçeb plake ar-la.jpg
Gåyotaedje des ongues

gåyotaedje di troes ongues|thumb
Li **gåyotaedje des ongues**, c' est totès tecnikes po rinde les ongues des cmeres pus beas.

I pout esse riwaitî come èn årt.

## Istwere
Cisse môde la a divnou foirt corante po les djonnès feyes dins les anêyes 2020.

## Economeye
thumb|ahesses
Les ongues sont sovint gåyotés pa ene djin d' mestî, li gåyoteuse d' ongues. Å pus sovint, elle a-st aprins l' mestî leye tote seule.

Les djonnès comeres el polèt eto aprinde totès seules, et l' fé e leu måjhon, tot-z atchtant les ahesses sol Daegntoele.

## Tecnike
Po gåyoter les ongues, on les pout rinde pu longs, mete des coleurs, u bén dessiner dsu.

Cwand on a yeu metou les vernis k' i fåt, il est rekis passer l' mwin dins ene pitite lampe-tchåfrete ki va aclaper les coleurs et les les ahesses di gåyotaedje.

Li gåyoteuse sait aprester les fås ongues divant, et les plaker å moumint ki l' gåyotêye el vént trover. Ces-la savnut esse rissaetchî et rmetous. Les ôtes, fwaits sol côp, i fåt les schaver evoye po les fé ndaler.


Gåyotaedje des cénk ongues 01.jpg|Prezintaedje classike de 5 ongues
Acrylic nails, Salon Sagesse.jpg|Prezintaedje di 4 ongues
Професионална Ноктопластика.JPG|item est i
Nail extensions with nail art.jpg|ongues ragrandis


## Accidints
Cwand l' coûtche di vernis n' est nén bén aplakêye a l' ongue, gnè sait vni des tchamosseures.

Li vernis si pout disclaper, s' i n' a nén stî tchåfé assez. Sovint, les bonmartcheyès tchåfretes ni dinnut nén del tcholeur assez.
Camille Dallons

**Camille Dallons** (di s' no d' pene *Franz Camille*), c' esteut on scrijheu e walon ey on compôzeu d' muzike.

Il aveut skepyî a Fleuru li 9 di nôvimbe 1889.

Il esteut a l' ALWAC.

## Ouve pol walon
Il a scrît des powinmes
* Li long des voyes (arimés) (1953)
Il a scrît eto pol teyåte
* Mamzèle Julie (operete d' èn ake, 1916)
* El moulin hanté (operete d' èn ake, 1917)
* El moûrt d'in gueux (drame d' èn ake, 1917)
* Les kintes da Colas (operete di deus akes, 1918)

## 

## Sourdant
Modena Volley

Li **Modena Volley**, c' esteut ene ekipe di volebale itålyinne, stitcheye a Modena. 

## Istwere
Li **Modena Volley** a stî askepieye e 1966. Elle a candjî des nos sacwants côps eyet l' ci d' asteure dimeure el minme dispu 2014.  

## Palmaresse
Li **Modena Volley** aveut wangnî sacwants tites e-n Itåleye**,** e-n Urope eyet minme ene cope daegnrece&nbsp;:

* 12 côps tchampione del divizion-1 itålyinne
* 12 côps tchampione del cope itålyinne
* 4 côps tchampione del miercope do volebale itålyin
* 5 côps tchampione del Challenge Cup
* 4 côps tchampione del CEV Cup
* 4 côps tchampione del Champions League Volley
* 1 côps tchampione del Men Supercup

## Rilomés djouweus

* Lorenzo Bernardi
* Luciano De Cecco
* Andrea Sartoretti
* Bruno Rezende

## Referinces eyet sourdants
Valêye di Comino

El **valêye di Comino**, c' est ene valêye d' Itåleye. Elle est metowe dins l' province di Frosinone al Bijhe del Nonne do payis.

## Viyaedjes

* Atina

## Referinces eyet sourdants
Årtisses (discramiaedje)

Il egzistêye deus sôres d' **årtisses&nbsp;**:

* les cis ki font èn årt,
* les cis ki s' ocupnut del medcene des biesses.
Èl Roman payi èrvike ! (gazete)

***Èl Roman payi èrvike !***, c' est ene gazete e walon k' a-st ataké e 2025. Elle e-st eplaideye a Nivele pa Charles Botos.

C' e-st ene gazete ki shût l' sistinme Feller et ki vout aprume fé conoxhe les scrijheus do Coûtchant do Roman Payis (Nivele et avår la, dabôrd).

Tos les bokets sont rmetous vizon vizu e francès.

## Sicrijheus k' on sait trover dins l' gazete
* Franz Dewandelaer
* Jean-Marie Gervy
* Laure Lebrun (1922-)
* Pierre Lisart (1937-)
* Marcel Polet
* Michel Pourtois
* Michel Renard
* Georges Willame
Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau (live)

thumb
**Li mwaisse di Wahå nos conte li rîtåve di Belvå(-dlé-Rotchfoirt)** (***Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau***), c' est on live e walon scrît pa Joseph Dewez ey eplaidî pal Province di Nameur e 2017.

C' est on discrijhaedje del tåve d’ åté di Belvå-dlé-Rotchfoirt, wårdé å Muzêye des Årts ancyins del Province di Nameur.

Gn a on ratournaedje e francès vizon vizu (mins sol pådje di droete).

Tchaeke dobe pådje est enimådjeye pa ene des sinne di l' erî-tåve k' on-z è cåze dins l' tecse.

ISBN 978-2-87502-066-6

## Kitaeyaedje do live
* Adrovaedje (e francès) da Jean-Marc Van Espen (p. 5) (sol pådje di hintche, onk des tåvlea del rîtåve e flåwe grijhe coleur). 
* Divanzouve (e francès) da Joseph Dewez (p. 7) (sol pådje di hintche, onk des tåvlea del rîtåve e flåwe grijhe coleur).
Li shûte, c' est on diyaloke inte li mwaisse di Wahå eyet li curé d' Wahå ki lyi scrît des powinmes e walon so tchaeke des naxhes del rîtåve.
* Prumî powinme : l' anonçmint a Mareye : pp. 10-12
* Tuzaedje do sculteu sol prumî powinme : p. 14
* Deujhinme powinme : Noyé pp. 16-20
* Tuzaedje do mwaisse di Wahå sol deujhinme powinme : p. 22
* Troejhinme powinme : Les Rwès mådjes pp. 24-26
* Tuzaedje do sculteu sol sinne del vizite des troes Rwès : p. 28
* Cwatrinme powinme : Li poitmint del croes pp. 30-32
* Tuzaedje do sculteu sol Passion : p. 34
* Cénkinme powinme : Li moirt di Djezus sol croes pp. 36-38
* Tuzaedje do sculteu mwaisse di Wahå ki lait l' curé d' Belvå anoncî s' dierin powinme : p. 40
* Shijhinme powinme : Li dispindaedje pp. 42
* Cloyaedje do mwaisse di Wahå p. 44
Nicolaus Copernicus

thumb
**Nicolaus Copernicus** (riwalnijhåve  ***Colas Copernik***, pus courtinnmint **''Copernik**), c' esteut èn astronome polonès.

Il aveut vnou å monde e 1473 et il a morou e 1543.

Il est rindjî å **limero 24** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.

## Ouve
Il a moustré ki l' Tere n' est nin li cinte di l' univiers, mins k' ele toûne åtoû do solea. Et scrire on live dissu.

Ses idêyes on bråmint sbaré li tuzaedje di s' tins. Mins Galilêye et Newton estint dacoird avou lu.
Rîtåve

thumb|rîtåve di Dinant
thumb|live e walon sol rîtåve di Belvå
Ene **rîtåve** u **erî-tåve** u **tåve d' åté**, c' est on tåvlea sculté sol bwès pu metou e coleurs, astampé dins les eglijhes padrî l' plateur di l' åté.

## Istwere
C' esteut foirt li môde di gårni insi les åtés ås 14inme, 15inme et 16inme siekes.

Les rîtåves ont fwait li rlomêye des årtisses d' Anverse et d' Malene, k' endè produjhént des rîlêyes so on metou modele.

## Etcherpetetaedje
Li rîtåve est fwait so on caisson d’ bwès, li houtche. Li scrinî k’ el fabrike si lome on houtchî.

Li houtche si prezinte come èn astaplaedje di bawetes avou èn ouxhlet. 

Tchaeke bawete riprezinte ene sinne d’ Evandjîle. A tchaeke fiesse crustinne, on droveut ene des bawetes ki respondeut a ç’ djoû la.

## Kékes rilomés rîtåves e l' Walonreye
* Ritåve di Belvå-dlé-Rotchfoirt (wårdé e-n on muzêye di Nameur).
* Ritåve di Davdisse.
* Rîtåve di Dinant

## Dins les belès-letes e walon
 «Li mwaisse di Wahå nos conte li rîtåve di Belvå»

## Sourdants
Mostraedje do ro

thumb|ro foû d' cwate djoûs 
Li **mostraedje do ro** u **poûssaedje do bouzin**, c' est ene maladeye des vatches, mins eto des berbis, ki s' rescontere les djoûs u les samwinnes divant l' velaedje. 

Li **ro**, c' est l' paroeze del nate divintrinne ki, å cminçmint, vént båcter på trô del nateure cwand l' vatche est coûtcheye.

## Egriyeuzixhaedjes
thumb|nateure pår ritournêye
Come li ro rexhe purade cwand l' vatche est coûtcheye, li vatchî nel sait nén vey del nute. Li paroeze del nate si pout anichter dins les flates, et s' kimagnî, pu s' grangriner

Pacô, li vexheye vént foû avou l' ro.

Rålmint eto, li må racmince après l' velaedje. Tote li nateure pout moussî foû.

## Médiaedje
On sait åjheymint rimete li nate e s' plaece, et fé on rakeudaedje a môde di cloyaedje di boûsse dizo l' pea. Come di djusse, fåt côper l' fi d' cozaedje evoye å velaedje. Mins gn a des vatches ki presnut si foirt k' ele råyèt l' racozaedje.

S' i gn a forboutaedje del vexheye, el fåt vudî divant di rmete li bouzin ddins. Ôtrumint, on n' î arive nén.


Forboutaedje vexheye kimince vudaedje.jpg|vudaedje avou ene aweye
Forboutaedje vexheye mitan vudeye.jpg|li minme, li vexheye a mitan vudeye
Forboutaedje vexheye coraedje xhlé troes aweyes.jpg|cas on djoû vî, vexheye vudeye avou 3 aweyes
Forboutaedje vexheye vatche.webm|videyo des deus cas di dvant


## Divnaedje d' ene vatche ki boute li ro
Ene vatche ki rexhe ene miete li bounete ene anêye, gn a bråmint des tchances k' ele li rmosterrè l' anêye d' après, bråmint pus timpe divant d' fé leu vea. I våt mî d' l' ecråxhî et l' vinde pol mangonreye.
Françwès d' Assisi

[vignette|Ene eglijhe basteye avou ene tcherpinte modiene, a [Planoise, on coron d' Besançon. On-z el a lomêye d' après **Françwès d' Assisi**.]]
**Françwès d' Assisi**, c' esta on sint catolike. Il ava skepyî al fén do 12inme sieke ey ava morou li 3 d' octôbe 1226. 

## Biyografeye
**Françwès d' Assisi** s' ava metou å catolicisse inte ses 20 eyet 30 ans. Il ava rvindou çk' il ava po viker dins l' pôvrité ey el devôcion. Ès-n' ôre a stî accepté på Påpe Enocin III.

## Rindaedje bon dvwer

### Crustinnisse
Li prumî påpe Françwès a tchoezî s' no d' bateme la por lu. Il est fiesti tchaeke 4 d' octôbe. 

### Tuzance walone
I gn a-st ene rîlêye d' bokets d' powezeye so Françwès d' Assisi ki passe dins *[[Les Cahiers Wallons (gazete)|Les Cahiers Wallons]]* dispu l' cénkinme limero di 2024, dizo l' tite *Laudato si*. C' e-st on pordjet di Joseph Dewez.

## Referinces eyet sourdants
Yvan Verougstraete

**Yvan Verougstraete**, c' est on politikî brusselwès eyet francès-cåzant. C' est l' prezidint des Egadjîs dispu l' 13 d' avri 2025.

## Referinces eyet sourdants
Complesse d' Udipe

[vignette|Ene pondeure riprezintant [Udipe. L' istwere, c' est k' ès pere l' aveut abandné so on mont, pask' il a aprindou k' ès fi daléve l' axhorer eyet s' maryî avou s' mame. Cwand il ere grand, i concwera Tebe, ene veye wice k' ès pa esteut rwè. Après awè macsådé s' pa, Udipe s' ashît sol trône eyet s' maryî avou s' mame, sins l' saveur.]]
Li **complesse d' Udipe**, c' est on complesse sicolodjike atuzêye pa Sigmund Freud.

## Definixha
Li **complesse d' Udipe** vént dé les efants k' ont etur troes eyet cénk ans. Ci sreut on paiyon secsouwel ki ces djonnes la årént eneviè leus mames, sins s' e rinde conte. Do moens, amon les valets. Do costé des båsheles, c' est puvite ene sôre d' heure conte leus mames. C' est onk des suddjets atåvlés pa Sigmund Freud k' est contredit på sincieus d' asteure.

## Referinces eyet sourdants
Grandmont

**Grandmont**, c' est l' no k' on dene a&nbsp;:
* ene rebanêye comene di Flande levantrece, nén lon d' Lissene.
* ene corinveye stitcheye dins l' rebanêye comene do minme no.
Grandmont (rebanêye comene)

**Grandmont** (e neyerlandès, ***Geraardsbergen***), c' est ene veye di Flande levantrece. C' est la k' on-z ertrouve l' intité d' Boulere.

## Referinces eyet sourdants
Escitalopram

vignette|Tcherpinte tchimike di l' '''escitalopram'''.
L' **escitalopram**, c' est ene drouke ki s' atake conte li griyeus disbåtchmint. C' est ene cogne pus peure do citalopram dispu 2004.

## Referinces eyet sourdants
Michel Pourtois

**Michel Pourtois**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Nivele.

## Ouve pol walon
I scrît dins l' gazete «Èl Roman payi èrvike !».

Il evoye ossu des emiles toûnreces, a môde di lisse d' emilaedje, a ses abounés. I s' adjixh di coûtès rireyes.

## 
*
Boton (discramiaedje)

On **boton**, c' est åk so l' ci k' on aspoye po provoker åk&nbsp;:

* on boton al loumire.

Minme k' afeye el mot «&nbsp;boton&nbsp;» n' est nén uzé po çoula&nbsp;:

* on boton d' årdjint.
* on boton-d'-ôr.
* des botons d' djonnesse.
Astérix amon lès Bèljes

Asterix amon les Bedjes (*Astérix amon lès Bèljes)* c' e-st ene binde d’ imådjes sicrîte pa René Goscinny et enimådjeye pa Raoul Cauvin e 1979.

E 2022, on redjårbaedje e walon da Paul-Henri Thomsin mousse foû al måjhone d' eplaidaedje Noir Dessin Production.

## Istwere
Ordalfabetix, li tchîf do viyaedje divént tot dismonté cwand-z aprind ki Djule Cezår a dit ki : « Di tos les peupes del Gåle, les Bedjes sont les pus valureus », fråze k' i scrijha podbon dvins si live «Li Guere des Gåles».

Ossu, s' apinse t i d' endaler prover ås Bedjes ki c' est lu l' pus bråve, aconcoisté pa Asterix et Obelix.

## Corwaitaedje di l' ouve

### L' ouve oridjinåle e francès

Li live ridoxhe di referinces al Beldjike di dvins l' tins e do vî tins.

* Li fråze da Djules : « Di tos les peupes del Gåle, les Bedjes sont les pus valureus » (horum omnium fortissimi sunt Belgae), si rtrouve tot al kimince di s' live «Li Guere des Gåles».  Pol cåze li tecse etir da Cezår ni platchtêye nén vormint les Bedje totafwait diferins des cis d' ouy pol rawete. I djustifeye leu bråvté pask' i s' divèt todi bate avou les Tîxhons et k' les martchands romins n' elzî vind nén des martchandeyes po lzès « feminijhî ».

### Li redjårbaedje e walon

Li redjårbaedje e walon si dispårtixh sovint do mwaisse tecse e francès.

Å shijhinme foyou, li tchanson francesse est riplaeceye pal tchanson walone : «Foû des rays»
Li tchèsturlinne del bèle rotche (teyåte)

**Li tchesturlinne del bele rotche** (E walon lidjwès : *Li tchèsturlinne del bèle rotche*), c' e-st ene pîce di teyåte sicrîte pa Joseph Mignolet e 1922.

## Istwere
Ene grand-mere rapoûle tos ptits efants ki rafårèt d' paskeye dlé leye.

Lezî dibite t ele ene istwere so ene misterieuse dame ki vike divins ene bôme. On l' dit foirt nozêye mins nole åme n' est la po l' acertiner.

Po poleur l' aduzer, i fåt trivierser tot naedjant on dandjreus ri.

On djonnea, foirdjeu di s' mestî, ki sondje djourmåy a leye, s' apinse tolminme a cori les risses po saveur cwè.
Al bèle fontinne (teyåte)

**Al bele fontinne** (E walon lidjwès : *Al bèle fontinne*), c' e-st ene pîce di teyåte sicrîte pa Joseph Mignolet e 1924.

## Istwere
Li sinne si passe inte 1812 et 1814 dvins les dierins djoûs del ferome francesse après l' dibande da Napoleyon Bonapåre e l' Rûsseye.

Èn oficî lidjwès tot feu tot blame po Napoleyon lodje amon on cinsî ki vike avou s' feye, Idå, et leu vî vårlet.

L' oficî da Napoleyon est roed bleu sot d' Idå, mins a dedja loyî s' destinêye avou èn ôte djonnea k' a stou rahoukî dvins l' årmêye da Napoleyon vola ene hapêye et k' on-z a pus fwait ni sene ni mene.

A on metou moumint, il aspite al taxhlete al cinse. Idå dmande après lu et aprinde k' il a dzarté l' årmêye da Napoleyon e l' Rûsseye sol peri di s' veye.

I saye do s' respouner dvins l' gurnî tot rawårdant ki l' oficî end våye, mins ci-la vént a l' apicî et s' aprestêye al shofler djus come dizarteu.

Dismetant ki tot shonnéve foû por lu, l' oficî ricnoxhe ki c' esteut onk di ses sôdårds k' aveut vayanmint såvé s' veye.

Al fén des contes, l' oficî endè fé fhôt avou s' redjumint et l' cinsî acoirdêye li mwin di s' feye å dzarteu.
Vî Lidje

**Vî Lidje**, (*Vî Lîdje* e Feller, *Vîx Lîge* divins l' ortografeye oridjinåle), c' e-st ene ramexhnêye di rimeas eplaidî pa Joseph Vrindts e 1901.

## Contnou
L' oteu si rapinse do Djudla Mouze di dvinltins divant les grands travos del deujhinme mitan do dijh-nouvinme sieke.

I discrît bråmint des tåvleas del rowe, des discrijhaedjes di pôvès djins et s' i n' si meskeut i nén do blåmer l' distrujhaedje do vicaedje des djins did la å no do progrès.
Påjhûles rimeas (arimés)

**Påjhûles rimeas** (e Feller : *Påhûles rîmês*, divins l' ortografeye oridjinåle : *Pâhûles rimês*) c' est ene ramexhnêye d' arimés da Joseph Vrindts k' a vudî e 1897.
Plakes di voye bedjes

El Beldjike, les **plakes di voye** dipindnut di l' areté rweyå do 1î d' decimbe 1975. Les plakes shuvnut l' Acoird d' Wîne di 1968 so les plakes di voye, siné på Beldjike li 8 di nôvimbe di ciste anêye la, poy racertiné ût djoûs après. On s' sieve di l' SNV po scrire les tecses. 

## Plakes di mançaedje

## Plakes di prumisté

## Plakes di forbataedje

## Plakes d' oblidjance

## Plakes di gåraedje

## Plakes di mostraedje

## Plakes di radjoutaedje

### Plakes limerotêyes

### Plakes nén-limerotêyes

## Referinces eyet sourdants
Li diåle e coir : Ene avinteure di Bakelandt, l' espiyon di Napoleyon a Lidje

**Li diåle e coir : Ene avinteure di Bakelandt, l' espiyon di Napoleyon a Lidje** (E walon lidjwès : *Li diâle è cwér : Ine avinteûre di Bakelandt, l'èspiyon di Napolèyon à Lîdje*), c' e-st ene binde d’ imådjes redjårbêye e walon pa Paul-Henri Thomsin et enimådjêye pa Hec Leemans k' a vudî diviè 2009, eplaideye pa Noir Dessin Production.

## Istwere
Bakelandt, èn espiyon da Napoleyon e-st a Lidje si crapåde Zita po vey cwè divant ki l' impreu ni vegne. 

Vo-les-la aprume so plaece k' i discovrèt ene talmaxhreye po touwer Napoleyon so s' vizite ki vént. Ossu comprindèt i radmint ki l' djannesse Cadoudal, on traite vindeyin, s' a-st awinné avår la avou ses apartinants.

Si divront i pår fé avou ls espiyons da l' Imperatrice Djozefene k' end a après l' contesse Walewska, li crapåde da Napoleyon ki dvèt-st fé radjoû dvins l' minme veye.
Ofice Nåcionå di l' Ovraedje

L' **ONO**, ubén l' **Ofice Nåcionå di l' Ovraedje**, c' est ene institucion bedje federåle di såvrité sociåle. 
## Rotaedje
L' **ONO**, c' est çk' i gn a dzeu les cwate soces di burô d' pwintaedje. La eto k' ciste institucion la respond eto po l' condjî parintå, li credit-tins u co li stataedje di cårire.
## Ratournaedjes
* E-n almand&nbsp;: *Landesamt für Arbeitsbeschaffung*.
* E francès&nbsp;: *Office national de l'Emploi*
* E neyerlandès&nbsp;: *Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening*
## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe oficire e francès.

## Referinces eyet sourdants
Boule-di-Gôme (novele)

**Bole-di-Gome** *(Boule-di-Gôme)* c' e-st ene novele da Arthur Xhignesse k' a vudî e 1912.

I raconte li vicåreye d' on pôvriteus manaedje ki saetche li diåle pal cawe et do gamén ki doet come i pout wangnî s' crosse po fé viker s' parintaedje.

## Hårdêye difoûtrinnes

* Corwaitaedje di l' ouve da Laurent Hendschel : https://amonlorint.wordpress.com/2025/01/24/boule-di-gome-da-arthur-xhignesse/
Ongue

thumb|Riprezintåcion des '''ongues''' del droete mwin.
Èn **ongue**, c' est l' produjhaedje di texhou coirné k' i vént åd dibout des doets et des doyes (årteas) des djins.

''Li minme produjhaedje di coine å coron des doets des biesses si lome ongletes (ongleas) ås roemiants, shabot ås tchvalidîs, grawe ås magneus d' tchå et ås oujheas.

## Sognaedje des ongues
I fåt rcôper ses ongues tos les moes. Po les viyès djins, cist ovraedje la est sovint fwait pa ene sogneuse d' ongue (manicure-pedicure). 

## Estetike des ongues
[thumb|[Gåyotaedje des ongues.]]
Les cmeres inmnut bén awè des beas ongues. Sacwantes les leyèt crexhe di deus troes milimetes foû del pea, et mete on vernis dsu.

Li gåyotaedje des ongues est foirt al môde po les grandès båsheles et les djonnès cmeres.

## les ongues come sene des maladeyes
Sacwants docteurs (aprume les omeyopates) loukèt voltî li dzeu des ongues, po vey s' i sont bén plats, u s' i gn a des roymints dsu. On roymint respond a ene termene di mwaijhe santé, k' on pout don dater a pô près, si ele s' a passé dins les shijh moes di crexhance di l' ongue.

## Maladeye des ongues
* rawiaedje des ongues (purade pås efants)
* tchamousseures del pea so les ongues.
* poirfi alant dzo l' ongue
* sketaedje di l' ongue
* bleu dzo l' ongue
* ongue ricrexhou dins l' pea (ongue etchårné)

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' live d' imådjes, Pire tiesse di lurson, li scrijheu-dessineu mostere on roufion ki n' ritaeye nén ses ongues.


Struwwelpeter 1.jpg|Pire ås grands ongues
Struwwelpeter.png|rujhes å rcôpaedje di ses ongues
Françoise Honnay

**Françoise Honnay**, c' est ene escrijheuse d' pîces di teyåte e walon, come «&nbsp;Djonne d' agaesse&nbsp;» (tite e rfondou eyet nén e-n ortografe d' oridjene).

## Referinces eyet sourdants
465

## Evenmints
*5 d' avri : Sint Patrik ritome e-n Irlande come on eveke e mission.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
* 

## Årént morou ciste anêye la
* Comte Gilles
Sipataedje des Armenîs

thumb|(1915)
El **sipataedje des Armenîs**, ci fourit on peupe-sipata des Armenîs del Tourkeye.

Ci djenocide la ès passa aprume inte 1915 et 1916, tins del guere di 14. Pu ricmincî après l' guere, di 1919 a 1923.

Di on miyon deus cint metes a on miyon et dmey di djins î ont leyî les hozetes.

Mågré ki l' mangonreye creve les ouys, li Tourkeye continowe a noyî l' peupe-sipata.


Execution of Armenians in Constantinople, June 1915.jpg|Ritches Armenîs pindous a Istamboul (1915)
Hunch20.jpg|Armenîs pindous
Armenian genocide heads.jpg|les touweus côpént les tiesses des spatés.
Armenian Genocide severed heads.jpg|minme parey
Russian soldiers Sheykhalan 1915.jpg|sôdårds rûsses toumant so on viyaedje armenî (1917)
SkullsArmenianGenocide.jpg|crånes d' Armenîs e-n on moustî après l' guere di 14 (1919)
Starvingarmenianwoman.jpg|Armenresse crevant d' fwin
Boy crucified during Armenian Genocide 1915.jpg|efant k' a stî crucifyî (plaece des clås)
Starvationarmeniangenocide.jpg|efants s' ressåvant des touwaedje aviè les Inglès del lene di front 
Near East relief armenians bound for Greece.png|Armenîs ebarkés d' Istamboul eviè l' Grece po wårder vete pea
The Turks' bag of game LOC 2010650511 restored.png|touwaedjes après l' armistice di 1919


## Alére
 Årtike do «Monde diplomatique» sol djenocide des Armenîs rimetou å ci d' Gaza (2023-2025)
Parkigne

[thumb|Parkigne di [Bôdrindje]]
On **parkigne** u **parcaedje des otos**, c' est ene plaece esprès po parker les otos.

## Parkignes a pårt
* parkigne di grand botike
* parkigne di camions
* parkigne d' otocårs
* parkigne po rén / parkigne payant
* parkigne ås astaedjes


Måbonpré eglijhe parkigne.jpg|Måbonpré: pitit parkigne dilé l' eglijhe


## Sourdants
Poes d' oujhea

Les **poes d' oujhea** (eto: **såvaedje poes**, **poes d' tchamp**, **poezet**), c' est on crouwå ki vneut voltî dins les dinrêyes d' awousse, divant l' uzaedje des diyerbants.

 *[[Pisum sativum var. arvense]]*

## Discrijhaedje
C' est ene rampe.

Li frut rshonne a on ptit poes, mins co pus ptit.

## Come crouwå
I vént a taetche dins ene dinrêye. Les prumîs diyerbants, on les seméve al rozêye so les taetches.

Cwand on fåtchive al loyeuse, et k' on touméve so ene taetche, li machene «bôréve» (li toele del tåve dimoréve a stok).

## Sourdants
Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes (ramexhnêye di spots)

**Boignes messaedjes et ptitès gotes** *(Bwègnes mèssèdjes èt p'titès gotes)* c' e-st ene ramexhnêye di spots et d' pinsêyes da Arthur Xhignesse k' a vudî e 1912.

## Egzimpes di pinsêyes

* *"Li veye, c’ e-st ene wadjeure k’ on åreut rén d’ pus a wangnî."* (p. 5)
* *"« On cour d’ ôr. » N’ åreut i nén moyén d’ acopler deus dvizes k’ irént on pô mî eshonne ?"* (p.6)

## Corwaitaedje di l' ouve

L' oteu ni s' prind nén todi å serieus. On l' pout åjheymint vey å tite, mins ossu pa ses dierins mots :

*"Hey ! Ki les scrijheus sont lourds ! Vo-m’-la a m’ dierinne pådje et dj’ m’ aporçû aprume ki dj’ a dit on pô tocosté li contråve di çou k’ dji pinséve."*
Målimpré

**Målimpré** (la-minme, *Målimprèy*;  Malempré), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes d' avår la po fé l' novele intité d' Manhé, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6960 **
** Di 1969 a 1977: **6681**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 22**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Toponimeye
### Hamteas
* Xhoutsiplou (Målimpré)
Pablo Picasso

thumb|150px|estant djonne|left
**Pablo Picasso**, c' esteut on pondeu, on sculteu ey on dessineu espagnol. 

Il a vnou å monde e 1881 ey a morou e 1973.

Il est rindjî å **limero 98** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart. 

## Ouve
[thumb|ene di ses pondeures (so on timbe d' [Albaneye)]]
C' est onk des årtisses les pus cnoxhous do 20inme sieke.

Ses ouves les pus rlomêyes, c' est «Les damjheles d' Avignon» (1907) et «Guernica» (1937). Ci-ci, c' est on tåvlea ki mostere ene des pus grandès rascråwes del guere civile espagnole : li bombårdaedje di Guernica.
Bombårdaedje di Guernica

thumb
El **bombårdaedje di Guernica**, ç' a stî on bombårdumint del veye di Guernica, e Payis basse espagnol, pa des areyoplanes almands (do redjime nazis) et itålyins (do redjime fachisses), ki vnît aidî Franco, tins del guere civile espagnole.

C' esteut li 26 d' avri 1937.

Il est rwaitî come li prumî ake terorisse fwait pa des avions.

## Shuvance
Pablo Picasso end a fwait onk di ses pus rlomés tåvleas.
Meur

[vignette|On meur avou ene [Båtcheye (di meurs)|båtcheye.]]
On **meur**, c' est on rectangue dalant do sol disk' a ene hôteur dinêye. L' adierça, c' est di schåyî deus edroets a l' ouxh ubén po rserer on bastimint.

## Referinces eyet sourdants
Cortizonike

[vignette|Tcherpinte do [degzametazone, èn egzimpe di **cortizonike**.]]
On **cortizonike**, c' est on steroyike fabriké dins l' coir umin.

## Referinces eyet sourdants
Pita (maladeye)

thumb|pate di cok a droete
Li **pita** u **pate-di-cok**, c' est ene maladeye di nexhance des veas.

C' est l' musse del bodene del djambe ki s' rastrind, tantea ki l' biesse a l' air di voleur piter (li pate est levêye et ni djond tere ki sol copete di l' onglete.


Pita droete pate stindowe padvant.jpg|pita a droete: pate ritapêye padvant
Pita roedeur do dos lon.jpg|roedeur do dos
Pita roedeur droet costé dos.jpg|pita a droete: ridiswalpaedje des musses do dos do gåtche costé
Pita 2 pates djinixhe.webm|dobe pate di cok a ene grande djinixhe


## Médiaedje
Å cmince, on côpéve ene pårteye do nieron do djeret. Mins des côps, avou des pezants veas come les bleus blancs walons, tot l' nieron si leyive aler.

Ene ôte operåcion, c' esteut d' aler côper les niers del bodene del djambe. Mins fåt pa ça on stocaesse schåyoe, ey ene boune kinoxhance di l' antomeye del djambe. On sait asprouver les niers a côper tot lzès djondant d' on flåwe corant electrike.


Operaedje pita raezaedje.jpg|razaedje
Operaedje pita schåyoe.jpg|schåyoe (djusse poizé)
Operaedje pita metaedje schåyoe.jpg|metadje do schåyoe
Operaedje pita niers.jpg|niers a côper
Operaedje pita fén rakeudou.jpg|après racozaedje


## Alére
 Discrijhaedje sol waibe årtisincieuse Merck
Loymint (antomeye)

thumb|Loymints del sipale
On **loymint** u **ligamint**, c' est on stocaesse texhou d' coladjinne ki mintént les oxheas inte di zels.

Eshonne, les loymints d' deus oxheas fwaiynut ene djonteure u acopleure u ateleure.

*Li minme foirt texhou ki raloye les musses ås oxheas si lome [[nieron (antomeye)|nieron]] u [[tindon]].*
Såvadje olivî

thumb|vî såvadje olivî
El **såvadje olivî**, c' est on såvadje bouxhon (ki sait divni èn åbe) ki crexhe dins l' nateure ezès payis del Mîtrinne Mer.

C' est l' ratayon di l' olivî coûtivé asteure.

 *[[Olea europaea subsp. europaea var. sylvestris]]*

## Discrijhaedje
C' est èn åbe ki sait monter 8 a 10 metes hôt (avou des rcôrds a 15 metes), mins dins les setchs payis, ça dmeure sovint on ptit bouxhon. Åbe u bouxhon, li buk si stokele tot ådzo.


Olea europea L subsp europaea var sylvestris from Bouznika forest.jpg|å Marok e bwès
Olea europaea subsp. europaea var. sylvestris (Constantine, Algeria).jpeg|e l' Aldjereye
Olea europaea sylvestris (uddastru).jpg|e l' Iye Corsike
Olea europaea var. sylvestris kz01.jpg|e Portugal
Ullastre vell.JPG|a Mayorke


Les foyes sont pus stroetes ki les cenes di l' olivî d' corti. Ele sont bén vetes s li dzeu, mins bladjotes so li dzo?

Les olives sont pus fenes (pus stroetes et longowes). C' est des olivetes.


Såvadje olivî foyes a l' edroet et a l' evier (hintche).jpg|foyes a l' edroet et et a l' evier (a hintche)
Såvadje olivî olives so l' åbe.jpg|coxhete ås olivetes
Olivî (hintche) såvadje olivî (droete) foyes.jpg|foyes et olives do såvadje olivî (a droete) rimetowe ås cenes di l' olivî (a gåtche)
Olivî (hintche) såvadje olivî (droete) coxhes avou fruts.jpg|sifwaitmint


## Uzaedje
La k' end a toplin sol montinne, on ndè sait ramasser les olives et ndè fé di l' ôle.
Nåke

[thumb|nåke sol [Rén k' on voet bén s' plat fond]]
Ene **nåke**, c' est batea d' mouze, å on plat fond.

I sieve aprume a tcheryî des martchandijhes.

## Etimolodjeye
Li mot vént do mîtrin neyerlandès «*naecke*», k' a l' minme sinse et ki vént lu-minme d' on vî mot tîxhon ki vout dire «batea». Li minme mot a dné, pa sbetchaedje, li neyerlandès d' asteure «*aak*».

## Discrijhaedje
Les nåkes n' ont pont d' cabene. 

Mins asteure, gn a des nåkes al cabene, pår po-z î lodjî (nåke di plaijhance).

Les ptitès nåkes avént des vweles. Asteure, ele sont poûsseyes pa des moteurs.


Savonnières.jpg|nåke å såvlon (padvant)
Toue.jpg|nåke di plaijhance
Sankt Goar, Germany - panoramio - mroszewski (6).jpg|nåke ås contneus


## Sôres di tcheriaedjes
* grossès pires des cårires d' åd dilong d' Mouze. Did la li fråze do motî Forir :
Mes pires di Nameur ont-st arivé so ene **nåke**. 
* des graevîs ki vnèt d' on dragaedje.
* del tchåsse. Did la li fråze do motî Haust :
Li **nåke** al tchåsse arivéve d' e-n amont toprès d' Tcheråvoye.
* do såvlon
* des contneus

## Istwere
Li tcheriaedje so des nåkes a stî concurincî på tchmin d' fier a pårti del fén do 19inme sieke. Adonpwis, pås camions dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke. 

Gnè dmeure des grossès nåkes ki tchereynut les contneus so l' Aiwe di Rén. Cesses-lales ont-st on ro (cabene) å cou do batea.


Containerschiff Amistade JD.jpg|thumb|nåke do Rén ås contneus
Koblenz- (Containerschiff auf dem Rhein) - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 124490a.jpg|pareymint
Bei Wesel- Großcontainer auf Bergfahrt - LABW - Staatsarchiv Freiburg W 134 Nr. 124371a.jpg|co ene sifwaite


## Sourdants