open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Joseph Docquier

thumb|left|150px|(2009)
**Joseph Docquier** (e walon, **Djôzef Dokir**, *Djôⁿzèf Dokîr*), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 30 di may 1942. I dmeure al Veye-do-Bwès (dilé l' Viye Såm).

Il est rprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut aprume mwaisse di scole, pu comi-voyaedjeu.

## Ouve come sicrijheu e walon
thumb|150px|(2012)
I scrijheut todi des rondeas. 

Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins Singulîs eyet dins l' Rantoele-gazete. 

E 2010, els a rashonné e-n ene ramexhnêye : Rondeas e walon såmî.

[thumb|ki fwait responde [Serge Fontaine pol tévé waloncåzante (2009)]]

## Come bouteu pol walon

Tot djonne, i s' egadje dins l' UCW, et divni l' prezidint èn an å lon, a cåze del tournance del fonccion.

Il a bouté avou Lucyin Mahin pol tévé walon-cåzante, come mineu d' respondas di des waloneus (come Lucien Gaspar eyet Serge Fontaine).

E 2015, i prinda pårt ås ocupaedjes ezès viyaedjes (Buhô et Gouvi) del fiesse ås lingaedjes walons.

## Alére
Pierre Otjacques : biyografeye da Joseph Docquier divins : *[[Singuliers]]*, l° 2/2010, 7-8.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes 
*   Videyos sol tévé walon-cåzante
** Responda so s' veye
** Lijhaedje d' onk di ses rondeas
** Responda da Serge Fontinne miné pa Joseph Docquier 
*** Si live "Colas l' bracnî" 
*** Si vicåreye
*** Ses pasmints d' tins
** Si avuzion sol rifondou walon (2019)
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Djôzef Dokir avou l' accint del  Viye Såm pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Irak

thumb|
L' **Irak** u **Iraq** (oficirmint : جمهورية العراق, Republike d' Iraq), c' est on payis do Moyén Levant.

Il a des fontires avou l' Tourkeye (a Bijhe), avou l' Iran (å Levant), li Koweyte et l' Arabeye sawoudite (a Nonne) et avou l' Sireye eyet l' Djordaneye (å Coûtchant).

C' est onk des pus vîs payis del Daegne, ki leu civilizåcion a-st ataké avou les Mezopotamyins.

Li payis a stî sclairi des foitès loumires di l' actouwalité do tins del guere del Gofe pu del guere d' Irak.

* Poplåcion : 38 146 025 di dmorants (2016).

* Sitindêye : 437 072 km2 (59inme pus grand payis sol Daegne)

* Mwaisse veye : Bagdet (*Baghdad*)

Ôtès veyes :
* Bassora u Basra
* Kirkouk
* Nadjaf

## Sourdants & pî-notes
Bassora

thumb|Viye veye di Bassora
**Bassora** u **Basra**, c' est ene veye do Sud di l' Irak, metowe sol Tchate el Arabe, avou on gros pôrt po-z espôrter l' petrole.

On tins, gn aveut télmint des tchenås plin d' aiwe k' el veye esteut lomêye li Vnijhe di l' Irak.

Tins del guere d' Irak, c' esteut les Inglès kel tinént. 

E moes d' måss 2008, ele fourit rnetieye des milicyins da Moqtad Es-Sadr et ds ôtès sfwaitès milices pa l' årmêye irakyinne, avou l' aspalaedjke des Amerikins. Dispu don, il î rfait pus coe. 

Li veye di Bassora a dné s' no a ene ôte Basra, ene ancyinne veye do Marok. Did la li no d' famile marokin "**Besri**".

## Sourdants & pî-notes
Saddam Hosseyn

thumb|Cwand esteut co prezidint
**Saddam Hosseyn** (sovint scrît **Saddam Hussein**, en arabe : صدام حسين ), c' esteut l' prezidint di l' Irak di 1979 disk' a 2003. 

Il a dandjreus skepyî li 28 d' avri 1937. Il a stî pindou li 30 di decimbe 2006 a Bagdet.

Il a miné sacwants gueres, disconte do Koweyt (guere del Gofe), et disconte di l' Iran (guere Iran-Irak).

Il  a stî disdjoké e 2003 avou l' abrocaedje des Amerikins et leus Aloyîs so l' Irak (Guere d' Irak). Adon, i s' a muchyî, pu a stî rtrové, djudjî d' on tribunå irakyin, pu codåné a moirt.

Il esteut veyou evi des Kurdes, dins s' payis et ådfoû) et des Chiyites, k' il aveut macsådé tins k' il esteut mwaisse e l' Irak. Portant les Sunites irakyins, et cåzu tote li djonnesse des payis arabes li rwaitnut come on grand ero, disk' å djoû d' ouy.
Province do Braibant flamind

Li **province do Braiband flamind**, c' est l' deujhinme province, avou l' Province do Roman Payis k' a skepyî do pårtixhaedje, sorlon li frontire des lingaedjes el Beldjike, di l' ancyinne province do Braibant, li 1î d' djanvî 1995. 

Li province do Braibant flamind retoure li Redjon brusselwesse.

Li mwaisse veye est Lovén.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:Braibant|Braibant]]" et "[[:Wikt:flamind|flamind]]".*

## Arondixhmints
Gn a deus arondixhmints, li ci d' Lovén, la k' gn cåzu tos neyerlandès-cåzants, eyet l' ci di Hal-Vilvôr la k' i gn a ene peclêye di francès-cåzants. 

Çouci est les cåzes di bråmint do disdut int li Flande eyet li Cminålté Walonreye-Brussele, tantea ki c' est ene des margayes kiminåltaires di Beldjike les pus ehalantes po les govienmints federås.
Image:Arrondissement Leuven Belgium Map.png|Arondixhmint d' Lovén
Image:Arrondissement Halle-Vilvoorde Belgium Map.png|Arondixhmint di Hal-Vilvôr


## Veyes et viyaedjes do Braibant flamind k' ont des nos walons
* Kedeur (*a Akèdeur, a Kèdeur, Akedeur*, *[[Hakendover]]*)
** Ouptoutoup (*Wulmerson*)
* Åtem (*a Âtèm*, *Houthem-lez-Tirlemont*)
** Åtem-Sinte-Magrite (*Âtèm-Sinte-Marguèrëte*)
** Åtem-Sinte-Catrene (*Âtèm-Sinte-Catrëne*) 
* Li Basse Lénte (*al Basse Lé<SUP>n</SUP>te, *Neerlinter*)
* [[Li Nate]] (*Le Natte*, Ternat)
* [[Blame]] (*Blanden*)
* [[Ézmåle]] (*Esemaal*)
** [[Å Devôr]] (*Aerdevoort*)
* [[Gossoncoû]] (*Gossoncourt-lez-Tirlemont*, [[:nl:Goetsenhoven|Goetsenhoven]])
** [[Hôte Mark]] (*Meer*)
* [[Hôte Lénte]] (*Oplinter*)
* [[Londe (Flande)|Londe]] (*Landen*)
* [[Mayår]] (*Meldert*)
* [[Montagu]] (*Montaigu*, *Scherpenheuvel*)
* [[Nete]] (*Nethen*)
* [[Otebôtch]] (*Otèbortch*, *Ottenburg*)
* [[Outchår]] (*Autgaarden*)
* [[Hougår]] (*Hoegaaeden*)
** [[Åch]] (*Ôrch*, Aalst*)
** Roumessoum (*Rommersom*)
* Werte (*Weerde*)

## Sourdants & pî-notes
Gossoncoû

**Gossoncoû** u **Gossoncoû-dlé-Tîlmont** (e Roman Payis prononcî *Gossoncou*, Fr. * Gossoncourt*, neyerlandès ***Goetsenhoven***), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Tîlmont, el province do Braibant flamind.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : 
** asteure : **3300**
** davance : **3311**
* Arondixhmint : Lovén
* Lomaedje des djins: 
** e walon : Gossoncourtî, Gossoncoûtresse.
** e flamind : *Goetsenhover, Goedsenhoofster*.

## Hamteas
* Ôtmark (nl. Meer)

## Sourdants
639

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* 27 di fevrî : Pepin d' Lande]]

### Ôtès djins
Bernard Daussin

**Bernard Daussin**, c' est on bouteu pol gåmès.

Il a stî cnoxhou long et lådje cwand i djouwa l' role da Djan d' Mådi dins ene pîce a mierdjin so ci personaedje foclorike la.

Il a fwait eto deus videyos d' slam e gåmès, avou l' aisse del Tuzance di Tintnî : *I mourant tous les p'tits mètîs* et *Lu bé pays gaumais*.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Hårdêye difoûtrinne
* *[https://www.youtube.com/watch?v=VJZAoXAInxM Maîtresse à Dampicou]* tchanté pa Bernard Daussin, so YouTube.

## Sourdants
Pîce a ene djin

thumb|On tosseusolsinne e walon
Ene **pîce a ene djin** (on dit eto **pîce al mierdjin**), c' est ene pîce di teyåte la k' i gn a k' on seul acteur (u actoresse). 

Cwand c' est aprume po fé rire, on l' lome eto on **tosseusolsinne** u on **mierseu-sol-sinne**; on **totseulsosinne** u on **mierseule-so-sinne** si c' est ene kimere ki djowe.

L' adire inte li pîce a ene djin et l' monologue, c' est k' cisse-ciale est vormint pus longue. Avou ça ki, on monologue est sovint atuzlé po fé rire.

## Sacwantès pîces a ene djin e walon
* Sadi Hozete da Albert Maquet (djouwé al tévé pa Joseph Duysinx)
* Andjele da Lucyin Somme (djouwé pa Guy Brosteaux)
* «Li cisse k' a rawårdé»" da Guy Belleflamme (måy djouwêye)

## Sacwants tosseusolsinnes e walon
* Guy Mars: «One man chauve»: eredjistrumint å Muzêye do pårlaedje e l' Årdene (djouwé a Bastogne et a Djiblou).
* Dimitri François a djouwé on mierseu-sol-sinne e 2023 a Transene.


Tosseusolsinne Dimitri François Djîle5.jpg|aprestaedjes (Dimitri François)
Tosseusolsinne Dimitri François Djîle3.jpg|divant les djins
Tosseusolsinne Dimitri François wa cåze walon.jpg|avou ene tchimijhe sicrîte e walon
Tosseusolsinne Dimitri François Djîle1.jpg


## Sacwantès pîces a ene djin dins des ôtes lingaedjes
* gåmès : Djan d' Mådi da Albert Yande djouwé pa Bernard Daussin

## Hårdêye difoûtrinne
* Egzimpe di pîce al mierdjin ("Li cisse k' a rawårdé" da Guy Belleflamme)
Djeus olimpikes d' esté di 1924

Les **djeus olimpikes d' esté di 1924**, c' est les ûtinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Paris e 1924.

C' est la k' on voet po l' prumî côp Johny Weismuller, ki dvénrè Tarzan, ki wangne li medaye d' ôr e natåcion.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1924
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Atene

thumb|L' Acropole, li pus rlomé des monumints d' Atene
**Atene** (e grek **Αθήνα**, *Athina*), c' est l' mwaisse veye del Grece.

Atene esteut waiteye come li veye avou l' pus di sincieus et d' cotuzeus di l' Antikité. C' est po ça ki Lidje, do tins da Notdjî serè lomêye l' "Atene do Nôr".

## Atene et les djeus olimpikes
Atene a-st edjîstré les djeus olimpikes di 1896 (les prumîs djeus olimpikes modienes). Pu co les djeus olimpikes estrordinaires di 1906. Elle a co ascoyî les djeus olimpikes d' esté di 2004, les prumîs do 21inme sieke.

## Avey
* L' Acropole
Hanu

Li **Grand Hanu** (prononcî /ha.'nœ/, sicrît e sistinme Feller *Haneu*, dins l' vijhnaedje eto *Hanou* /ha.nu/; F. *Hannut*; neyerlandès *Hannuit*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 

 
* Limeros del posse : **4280** (tos les viyaedjes do ban)

## Ban d' Hanu
* Hanu (veye), k' aveut ddja rebané, e 1970 :
* Bietrêye
* Crås-Inmna
* Crehin
* Li Bôlin
* Onsin
* Poucet
* Sint-Servå-Lin
* Viyé-dvant-Haneu
* Åvin
* Grand-Halè
* Mierdo
* Moxhe (viyaedje)
* Tîne-dilé-Haneu
* Trougnêye

## Economeye
* Rivnou par djin : 20,1 a 21,6 (meye uros) e 2003, çou k' est l' deujhinme categoreye so 5.

## Hårdêye divintrinne
Waibe del comene

## Sourdants & pî-notes
Joseph Michel

**Joseph Michel** a skepyî a Sint-Mår li 25 d' octôbe 1925. 

Il a fwait ses hôtès scoles en economeye a l' UCL. 

Il a cmincî dins l' politike e 1947 (ås djonnesses PSC). Pu monter : 1952, prezidint des PSC po Vierton; Consyî comunå e 1958; scabin ås finances e 1959; adonpwis, pårlumintî e 1961. 

Al fén, i divna minisse di l' Interieur e 1974. C' est lu k' a tuzé et mete en alaedje les grands rebanaedjes el Beldjike. 

Après çoula, i dvént minisse di l' acsegnmint e 1977. Pu, prezidint del Tchambe e 1980; co ridvént minisse di l' Interieur e 1986. E 1988, vice-prezidint del Tchambe, et prezidint del Tåvlotêye des Finances. A leyî ouve avou l' politike e moes d' decimbe 1991.

Come sicrijheu e francès, il a scrît so l' istwere eyet l' politike. 

I djåze voltî e gåmès.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje come sicrijheu (Siervice do live del Province do Lussimbork)
Tîne

* Tîne-dilé-Nivele (fr. *Thines*)
* Tîne-dilé-Hanu (fr. *Thisnes*)
* Tinne (fr. *Thynes*, dilé Dinant)
Efouwaedje (medcene)

[thumb|250px|right|Efouwaedje del pea d' ene djin, åtoû d' on [clå (maladeye)|clå]]
L' **efouwaedje** u **eblamåcion** d' ene pårteye do coir des djins u des biesses, c' est on candjmint dins les tchås ki sont come e feu. 

## Cåzes di l' efouwaedje
Les cåzes, ça pout esse
* on vicant adjint d' maladeye (formagnants, tchamosseures, bactereyes, virûsses).
* èn adjint fizike (metans l' solea dins l' côp d' solea)
* èn adjint tchimike (metans do on seur k' aduze li pea)

## Senes di l' efouwaedje
Li plaece k' est efouwêye mostere todi cwate senes :
* elle est tchôde
* elle est rodje
* elle est houzêye
* elle fwait må

## Fazes di l' efouwaedje
Å livea des celules, tos les efouwaedjes provokèt les minmès reyaccions :
* Po cmincî, do sûnaedje d' oumeurs foû des celules (prumire faze u faze ås oumeurs)
* Après, li rifjhaedje des djondowès tchås pa l' ovraedje des celules do coir (deijhinme faze u faze ås celules)

## Maladeyes avou d' l' efouwaedje
L' efouwaedje si rescontere dins dipus di 9 maladeyes so 10.

Totes les maladeyes k' i gn a d' l' efouwaedje, leu no si fwait avou l' cawete -ite (djonturite, botroûlite, mamite, evnd.), apus ki «peumoneye» eyet «plurezeye».

## Droukes disconte l' efouwaedje
Gn a des droukes ki sont dnêyes po-z aswadji l' efouwaedje, les disfouwantès droukes.
Efouwaedje (discramiaedje)

* l' efouwaedje e l' medcene, c' est come on feu ki vént dins les tchås, çou k' arive 9 côps so 10 dins les maladeyes des djins et des biesses.
* l' efouwaedje u l' afouwaedje u les manêyes, c' est li dnaedje di pårts di bwès å djins po fé do feu.
Programe éndjolike

On **programe éndjolike**, c' est on scrijhaedje di comandes po ene copiutrece, ki va permete di fé ene sacwè avou.

Les programes sont scrîts dins on metou lingaedje éndjolike, et rotèt fok so on metou sistinme d' operance.

Inte li programe et l' uzeu, gn a l' eterface, la k' on pout scrire dins l' lingaedje di l' uzeu.

Gn a des programes ki sont dizo abondroets, et des libes programes.

## Egzimpes di programes éndjolikes
* tåvleu
* aspougneu d' tecse
* programe po fé des videyos
* programe po bouter so les fotos
* programe di dessinaedje
* programe po fé des fimes en imådjes
* programe d' eplaidaedje
* betchteu waibe
* programe di messaedjreye sol moumint
* cliyint d' emilaedje
* programe po coridjî l' ortografeye

## Sacwants programes ratournés e walon
* Sistinmes d' operance : openSUSE, Mandriva
* Evironmint di scribanne : gnome, KDE (3 et 4)
* Betchteu waibe : Firefox, Konqueror, Epiphany
* Messaedjreye sol moumint : Kopete, Pidgin, GoogleTalk, Psi/Jabbin
* Emilaedje : KMail (Kontact), Evolution, KCheckGmail
* Coridjaedje ortografike : Aspell, coridjrece ortografike po Firefox
* Burotike : KOffice (nén pår)
* Håyneu d’ fitchî PDF ou d’ imådjes : Evince, KGhostView, Eye of Gnome, Gwenview, Okular
* Aspougnaedje di tecse : KWrite, Gedit, Kate
* Naivieu d’ fitchî : Konqueror, Dolphin, Nautilus
* Programe di ratournaedje des programes : Lokalize
* Djeus : Tuxpaint, KMenes, KMahjongg, KPacyince, Monsheu Crompîre, djeus di gnome...
* Multimedia : Totem, Mplayer-plugin, Dragon Player.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tos les libes programes e walon
* Li viye pådje des walons ratournaedje po les libes programes

## Sourdants & pî-notes
Bådwin II d' Lô

**Bådwin II d' Lô**, c' esteut on conte di Lô ki divna Prince-eveke di Lidje après Notdjî.

Il î dmora 10 ans, di 1008 a 1018. 

## Vicåreye divant
Divant çoula, il aveut stî tchapurlin da l' Impreur Oton II pu Hinri II. C' est dandjreus po çoula ki ci-cial lyi dna li viyaedje di Djoupeye et eto des teres dins l' payis d' Hu.

## Ringne
Mins, e 1012, i vout rafoirci les meurs do viyaedje di Hougår. Lambiet, li conte di Lovén et d' Brussele s' endè måvele, et fwait l' guere ås Lidjwès, ki sont batous. Adon, i pierdèt Hougår et Djiblou.

Portant e 1014, i dvént mwaisse do mårkizat di Frantchimont.
1018

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* 30 di djulete : Bådwin II d' Lô, deujhinme Prince-eveke di Lidje.

### Ôtès djins
Paris

thumb|Paris
**Paris**, c' est l' mwaisse veye di France.

Elle est cnoxhowe long et lådje po mwints bastimints. Påregzimpe, li Tour Eifel, li Louvre u co l' Catedråle Notru-Dame.

Les dmorants d' Paris si lomnut les **Paridjots** u **Parizyins**.

## Paris eyet les djeus olimpikes
Paris a edjîstré les djeus olimpikes e 1900. Pu co on côp e 1924, cint anêyes padri **Paris** va core organizer les djeus olimpikes.

## Paris et l' ebagance foû del Walonreye
Gn a deus tropes d' ebagants walons k' end alént voltî a Paris :
* les årtisses (pondeus, sculteus, scrijheus), inte di zels Modeste Grétry, Georges Ista et Georges Simenon.
* les meskenes.

## Infôrmåcions

### Demografeye

* Dinsité : 20 238 dimorants/km²
* Peuplacion : 2 133 111 dimorants
* Sitindêye : 105,40 km²

### Djeyografeye

* Dipårtumint : 75
* Redjon : Île-de-France
* Payîs : France
Djeus olimpikes d' esté di 1928

Les **djeus olimpikes d' esté di 1928**, c' est les nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Misterdam e 1928.

C' est la ki po l' prumî côp on va vey li blame olimpike, ki n' est nén co poirtêye dins tos les payis pa des coreus.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1928
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1932

Les **Djeus olimpikes d' esté di 1932**, c' est les dijhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Los Angeles e 1932.

## Kékès dnêyes
Avou les djeus d' Los Andjelesse, on intere dins l' adjeyantisse amerikin. 

Li stade a ene valixhance di 105.000 plaeces. 

Ås dfilés, gn a 150 tchanteus, 300 muzicyins et des orkesses ås cwate coines. Dipus d' 3.000 djins pol l' ceremoneye k' adrouve les djeus.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1932
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1936

Les **Djeus olimpikes d' esté di 1936**, c' est les onzinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Berlin e 1936.

Hitler esteut la cåzu tos les djoûs, al tribune.

Jesse Owens wangna li 100 m., li sôt e longueur eyet li 200 m. 

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1936
* Djeus di dvant
* Djeus d' après
Prindåves bocrês ås bedots

thumb|On bedot avou des prindåves botchrês
Les **prindåves bocrês** u **ploketes volantes ås lepes de bedots** (eto: l' **ectima**), c' est ene maladeye des bedots, la k' il ont des bocrês so les lepes, ki dvnèt des crapes, come les cenes des noerès plokes.

Les cåzes, c' est on virûsse del famile des pocvirûsses, mins diferin do ci des vraiyès volantès plokes.

Les biesses si rifjhèt totès seules, so 15 djoûs.

Li maladeye si pout prinde åzès djins, mins rålmint cwand minme.

Les prindåves bocrês ni sont nén les noerès plokes, ene bråmint pus laide maladeye, cåzêye pa èn ôte pocvirûsse.
Jesse Owens

**Jesse Owen**, c' est on coreu a pî estazunyin. Il a skepyî li 12 di setimbe 1913 ey amorou li 31 di måss 1980.

Ås djeus olimpikes di Berlin e 1936, i wangna li 100 m., li sôt e longueur eyet li 200 m., avou on rcôrd ki durrè vint ans.

O vout ki, al rimijhe des medayes, Hitler cwita l' tribune po n' lyi nén serer l' mwin, pask' il esteut noer di pea.
Djeus olimpikes d' esté di 1948

Les **djeus olimpikes d' esté di 1948**, c' est les catoirzinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Londe e 1948.

On vleut k' ça fouxhe les djeus del påye ritrovowe après l' guere di 40. Mins les Almands n' avént nén stî priyîs, et les Djaponès nerén. Les Rûsses ni sont nén presses…mins li Chine est ddja la.

## Medayes bedjes
Gaston Reiff va bate Emil Zatopek dins l' 5.000 metes.

Etienne Gailly, å maraton, intere li prumî dins l' tunel di l' intreye do ståde. La il a l' tiesse ki toûne, i n' sait pus dou çk' il est ni di ké costé cori. Il est passé pa Delfo Cabrera et Tom Richards. I n' rascod kel medaye di bronze.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1948
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Moirt

Li **moirt** ou **moraedje**, c' est l' fén del veye, po les djins, les biesses, et les plantes ki n' ridjetèt nén.

## Motlî

Ene djin, on dit k' ele mourt. 

Po les biesses, on dit purade "". Portant, les acleveus di tchvås et d' moxhes al låme ont ptchî d' eployî l' minme mot ki po les djins (mori). On pout eto dire "".

Po les plantes, on dit purade : ", , ".

Cwand l' cåze del moirt n' est nén cnoxhowe, on dit ki l' djin a morou… do .

## Apriyesse del moirt
On dit todi ki cwand on est moirt, on n' rivént nén.

Portant gn a des djins k' estént moirts clinicmint et k' ont rivnou a zels. Il ont raconté leu apriyesse do cåzu-moraedje

## Dujhances åtoû del moirt
Ene djin ki mourt, on l' etere dins ene cimintire et lyi fé ene tombe. Les Celes fijhént des tombales; les Merovindjins des tomboes.

Sacwantès djins u sacwantès rlidjons ont meyeu di rayi leus moirts.

Cwand ene djin mourt, les parints et les soçons prezintèt leus condoleyances a s' famile. Li moirt d' ene djin est shuvowe d' on doû.

## Essegnes del moirt
Li moirt est sovint rprezintêye pa ene .

## Carculaedje des moirts dins les maladeyes
Li minêyolodjince carcule li "morance" des djins et des biesses di cåze d' ene metowe maladeye.

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje di des scrijhaedjes sol moirt
Djeus olimpikes d' esté di 1952

Les **djeus olimpikes d' esté di 1952**, c' est les cwénzinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Helzinki e 1952.

C' est li Finlandès Nurmi, k' aveut stî discwålifyî dispoy vint ans po aveur sitî payî po cori, k' intere avou l' blame. Il est rçû pa des vivås tocosté.

Zatopek va wangnî li 10.000 m., li 5.000 m. et co l' maraton.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1952
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1968

Les **djeus olimpikes d' esté di 1968**, c' est les dijh-nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Mecsico e 1968.

Nouv djoûs divant les djeus, shuvant les studiants d’ Paris, les studiants mecsikins metinguèt avå les voyes. Li  police saetcha a côps d’ fizik et gn ourit troes cints touwés et des cintinnes dins les prijhons. 

Mågré ça, les djeus s' ont passé sins manifeståcions.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1968
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1960

Les **Djeus olimpikes d' esté di 1960**, c' est les di-setinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Rome e 1960.

Po onk des prumîs côps, gn a pont yeu di margayes u d' frawtinaedjes.

## Hårdêyes divintrinnes
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Jules Massonet

**Jules Massonet** a skepyî a Tchespire li 28 di decimbe 1879. Il a morou li 10 di may 1974. 

Il a studyî pår l' accint gåmès di Tchespire et d' avår la, et rexhe li motî d' Tchespire. 

Foû do gåmès, il a eto scrît so l' istwere di Tchespire eyet d' Vance .

Di s' mestî , il esteut apoticåre, pu politikî.
Motî d' Tchespire

Li **Motî d' Tchespire**, c' est on motî gåmès-francès ki note li prononçaedje di Tchespire. 

Il a stî basti so les rcwerances da Jules Massonet ey eplaidî aprume dins les *Annales de l' Institut Archéologique du Luxembourg* (Årlon), T 93. 1962, p. 119.364.

Il a stî prezinté a ene bate SLLW et rascode li prumî pris e 1966. Adonpwis, il a stî ramîdré, bråmint pa Jean-Marie Pierret, et vudî e BSLLW e 1974, djusse après l' moirt do rcwereu.
Viyé-l'-Boune-Aiwe

**Viyé-l'-Boune-Aiwe** (la-minme, *Viyè* u *Vilé*, F. *Villers-la-Bonne-Eau*, almand *Weilerbach*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bastogne, el province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6600**
** davance : **6652**
* Limero diyalectolodjike : **B 31**
* Arondixhmint : Bastogne
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Viyérî, Viyéresse.; (F. *Villersois, oise*)
** Sipotaedje 
*** Viyé : les Djaenisses..
*** Livårtchamp : les Âjês
*** Lutrubwè : les Coirbås
*** Lutrumindje : les Sbarous
*** Rumwafosse : les Miyots

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Viyé-l'-Boune-Aiwe
### Hamteas
* Livårtchamp (*Livârtchamp*, F. *Livarchamps*)
* Lozindje (F. *Losange*)
* Lutrubwè (*Lutrubwa*, *Lètrubwè*, F. *Lutrebois*)
* Lutrumindje (F. *Lutrelange*)
* Rumwafosse (F. *Remoifosse*)

### Ôtès plaeces
* Betlindje (F. *Bettlange*)
* Li Saiwoe (*o Sêwè*, F. Saiwet)
* Tchiversou (*Tchîversou*, *Tchiversou*, F. *Chiversous*)

## Istwere
E l' ofinsive da von Rundstedt, li triyingue Årlindje-Lutrubwè-Viyé-l'-Boune-Aiwe fourit spoté «triyingue del moirt».

## Rilomés Viyérîs
* Li rinne Matile a stî al pitite escole a Lozindje.
* Michel Francard dimeure a Lutrubwès.

## Sourdants
Anverse

**Anverse** (neyerlandès : ***Antwerpen***, Fr. *Anvers*, inglès *Antwerp*), c' est l' pus grand pôrt del Beldjike, et onk des pus grands sol Daegne.

C' est eto l' mwaisse veye del province do minme no.

thumb|Imådjete des djeus olimpikes d' Anverse.|gauche|218x218px
## Rebanêye comene
**Anverse** c' est ene rebanêye comene avou :

* Anverse ([NL] *Antwerpen*)
* Berendrecht-Zandvliet-Lillo
* Berchem
* Borgerhout
* Deurne
* Ekeren
* Hoboken
* Merksem
* Wilrijk

## Istwere
Ça a stî on rlomé cinte culturel, la k' Rubens aveut si ovroe.

Anverse a-st edjîstré les djeus olimpikes di 1920 (les setinmes djeus olimpikes modienes). C' esteut l' prumi côp k' on håynéve li drapea olimpike.
## Culteure
A wårdé ene tradicion di danse del sipêye.

## 
Li revolucion d' 1830 a Anverse
Sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur

Li **sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur** rimimbere li grande bate des schaesseus k' i gn a yeu a Nameur li 31 di may 1774 po l' vizite di Miyin d' Otriche, li fré da l' Impreu Djôzef II.

Klairwal on fjheu d' pîces di teyåte francès k' esteut la, decida di scrire ene pîce di teyåte po rinde bon dvwer ås schaesseus. 

Ele serè djouwêye e teyâte di Nameur li 9 di djun 1774. 

C' esteut l' môde des pîces di teyåte avou do patwès dvins. Dins les personaedjes, gn aveut des ptitès djins ki cåzént dins leu patwès. 

Dins l' pîce da Klairwal, al 6inme sinne, gn a on payizan et s' feme, Tibå et Perete, ki dvizèt e walon avou Sofiye, ene bordjoesse, ki s’ galant esteut l’ capitinne des Avresses (ene des ekipes). 

Po scrire cisse sinne la, on-z a les pinses ki Klairwal aveut on copleu namurwès, mins ki n' s' a nén fwait cnoxhe. 

## Tecse do cåzaedje e walon
Sourdant : Memwere di licince da Suzanne Simon, *La littérature dialectale à Namur au XVIIIème siècle*, 1967.
:*Tîbåd a Sofiye, k' est dmorêye e s’ måjhon.*
:Tibå : *Cwè çki vos fjhoz vaici tote fene seule, Mamjhele ? Vos estoz bén pô curieuse ?* 
:Sofiye : Le combat est-il fini ? Quel est le vrai vainqueur ?
:Tibå : *Dji n’ è sai pardiene rén, mins dji croe ki ça serè béntoit fwait ca dji les a veyou bouter come des araedjîs. Vola tot çki dji vos pou dire  Dj’ aveu bén ôte tchoi ki nos asblawixheut les ouys. Pardiene ki nos avans veyou des belès dames et des beas monseus ki fjhént l' cou a ç’ binamé Prince.*
:(À Perrette) *Mins di don, comere, vo vs la come one estourdeye ?
:Perete : *Oyi, noste ome, dji so co tote emerviyeye. Dj’ a poenne a m’ è rawè ; non, gn a rin dins l’ monde di pus bia a vey ki ç’ tchir Prince. C’ est k’ il a èn ouy si doûs k' i shonne vos dire : dji vou k’ vos m’ inmîxhe, dji n’ so k’ èn ome come vozôtes et si dji vén on côp a esse vosse mwaisse, dji n’ m’ è sovénrè ki po vos fé a tertos do bén. Oyi, noste ome, dj’ a lî tot çoula dins ses oûys, i n’ vout nin do respet. I n’ vout ki d’ l’ amour. Et, ma fwè, nos l’ sievrans a s’ plaijhi car nos l’ inmans di tot nosse cour.

## Sourdants & pî-notes
Sascatchewane

thumb|Eplaeçmint del province dins l' payis
Li **Sascatchewane**, c' est ene province metowe å Mitan do Canada.

Mwaisse veye : Regina

Pus grande veye : Sascatoune (Saskatoon)

Ôtès veyes :
* Esterhazy (Canada)

Aiwes :
* Aiwe Qu'Appelle

## Climat
Foirt froed e l' ivier. Foirt tchôd e l' esté. Les beyoles ni crexhèt waire pus ki troes cwate metes hôt.

## Djins
C' est dins ces payis la ki Jules-Joseph Pirot, on scrijheu e walon, a stî curé.

Les abagants k' î ont setlé vnént bråmint di l' Urope levantrece, metans di Hongreye et l' Oucrinne.

## Hårdêye difoûtrinne
On scrijhaedje e walon ki s' passe el Sascatchewane

## Sourdant et pî-notes
Manitoba

thumb|Eplaeçmint del province dins l' payis
Li **Manitoba**, c' est ene province metowe å Mitan do Canada.

Mwaisse veye : Winipeg

Aiwes : L' Aiwe Qu'Appelle î prind sourd.

*Li Manitoba est eto l' no d' on batea dins èn [[binde d' imådjes|albom]] da [[Kike et Fluke (binde d' imådjes)|Kike et Fluke]] (da [[Hergé]]).*
Infôrmatike

L' **infôrmatike** u **éndjolike**, c' est l' syince ki s' a diswalpé avou les copiutreces.

Bråmint des noûmots e walon ont stî foirdjî dispu 1995 po redjårber les programes éndjolikes e walon.

## Pitit motî walon-francès d’ éndjolike
*  : *télécharger*
*  : *configurer, configuration
*  : *erreur*
*  : *éditer, édition, éditeur (de texte sur écran)*
* [[Betchteu waibe]] (di "" et "" : *navigateur internet*
*  : *ordinateur*
*  : *Internet*
*  : *menu*
* , ,  : *e-mail, « mailing », envoyer un e-mail*
* ,  : *ordinateur/machine, informatique*
*  : *lancer/démarrer (un programe, un ordinateur)*
*  : *lien*
* [[Messaedjreye sol moumint]] : *messagerie instantanée*
*  d’  : *navigateur de fichier*
*  d’  : *Avou Google on pout trover bråmint des cayets*
* : *compact-disque* ki pout ièsse lazer, cd, dvd, evnd
*  : *bureau (desktop)*
*  : *imprimante*
* [[Sistinme d’ operance]] : *système d’exploitation (OS)*
*  : *écran''

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Waibe po vey tot çou k' est e walon dins l' infôrmatike 
* Li prumî motî walon-inglès des copiutreces (Lorint Hendschel, 1998) 
* Prumî motlî po les éndjoleus (Lucyin Mahin, 1995)

## Sourdants & pî-notes
Sistinme d' operance

[thumb|300px|[Ubuntu]]
Li **sistinme d' operance**, c’ est l’ mwaisse programe ki fwait tourner tos les programes d' ene copiutrece.

Les pus cnoxhous des sistinmes d' operance, c' est "Windows" da Microsoft ou co bén "Mac OS" (po Mackintosh). Ces deus la sont dizo abondroets. Et pu, gn a Linux k' est on libe libe sistinme.

On pout aveur onk u sacwants sistinmes d' operance sol minme éndjole. I fåt relire onk u l' ôte å moumint k' on-z esprind l' copiutrece.

## Candjmint d' sistinme d' operance
Po fé ene saye di candjmint di sistinme d' operance, sins dbrôler li ci k' est ddja la, gn a l' piceure do "Live-CD". 

C’ est ene plake lazer k’ on mete dins l’ copiutrece cwand on l’ aloume et k’ enonde l' novea sistinme (metans li "Linux walon-cåzant SuSE") sins rén astaler. Insi vs poloz sayî po vey si ça vos va et l’ astaler so vosse deure plake si vos l’ voloz. Si vos nel voloz nén astaler, vos distindoz l’ sistinme eyet l’ éndjole, vos oistez l’ CD et cwand vos resprindroz vosse copiutrece, tot rserè come divant, sins rén d’ astalé. 

## Hårdêye difoûtrinne
* Waibe po-z astaler on sistinme d' operance Linux walon-cåzant (openSUSE oudonbén Mandriva)

## Sourdants & pî-notes
Jean Cayron

thumb|150px|(2011)
[thumb|ecådré pa [José Schoovaerts (divè 2008)]] 
**Jean Cayron** (e walon, **Djan Cairon**), c' est on scrijheu e walon di prôze nén racontrece eplaidî dins l' Rantoele.

Di s' pasmint d' tins, il est bresseu d' bire di måjhon. Et djouwer do pipsak.

Di s' mestî, il overe dins l' evironmint. Pu amonter, a mitan-tins, ene pitite bressene coperative.

## Ovraedje pol walon
Dispoy 2007, il a ratourné les programes éndjolikes e walon. 

C' est lu k' a-st ataké l’ ratournaedje d’ ene deujhinme distribucion Linux mo populaire : openSuSE Linux. 

Il a ossu rmetou e walon bråmint des programes del famile KDE ki rotnut dizo Linux : li betchteu waibe Konqueror, li naivieu d’ fitchîs Dolphin, li cliyint d’ emile eyet l' calindrî Kontact, des djeus, les modules d’ apontiaedjes evnd.&nbsp; 

E 2008, il a apontyî avou Pablo Sarachaga ene waibe di rashonnaedje po tos les programes éndjolikes ratournés e walon (https://web.archive.org/web/20081001080101/http://walotux.walon.org/).

Il est mimbe del soce "Li Rantoele", et scrire dins s' gazete. Dispu 2018, c' est lu k' end adjinçnêye li coviete.

**come djoweu d' pipsak**

Pipsakeu bibioteke.jpg
Djan Cayron djouwant do pipsak.jpg
Deus pipsakeus.jpg


## Hårdêye divintrinne
* 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Si pådje come sicrijheu di prôze nén racontrece 
*  Djan Cairon come pipsakeu
*  Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Jean Cayron avou èn accint d' après l' Roman Payis pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants & pî-notes
Brike (toponimeye)

**Pådje do mot "brike" et ses parints ("brictreye") el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot brictreye dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

## brictreye
* Ritene : rowe del brictreye.

## aplacaedje avou brike
* Malåtchî : Bricmont
Eterface

L' **eterface**, c' est li tcherpinte éndjolike d' on sistinme d' operance ki mostere sol waitroûle les scrijhaedjes et les imådjetes ki permetnut di fé aler les programes.

So l' sistinme d' operance Linux, gn a troes eterfaces grafikes  : Gnome, KDE (3.x et 4.x) eyet XFCE. Gnome eyet KDE sont ratournés e walon.

## Hårdêye difoûtrinne
Li pådje di l’ ekipe walone di KDE
Michel Piette

**Michel Piette** sicrît del prôze nén racontrece dins Li Chwès dispoy eviè 2005.

## Tinmes
Ses sudjets sont foirt varyîs. Mins i scrît voltî des rapoirtaedjes so l' teyåte e walon, les dramatikes et les acteurs.

Il est eto l' oteur do ratournaedje d' on live e francès, "bandiy d' oneur" ki s' passe dins l' payis di Vierziye, Vôneche, Lintchamp (Walonreye di France) et avår la. C' est l' vicåreye da Antoine Quinet.

C' est l' minme cåde djeyografike k' on rtrouve dins "Les djins d' nos frontires", mins cial, c' est des scrijhaedjes di sovnances.

## Corwaitaedje di ses ouves
On sint des rcwerances dins s' motlî po sayî di dire les nouvès sacwè d' ene manire bén walone. Et pacô, foirdjî des noûmots (di stindaedje di sinse).
Planete (asterlodjeye)

Li **planete** d' ene sakî, e-n asterlodjeye, c' est çou ki lyi doet ariver, et k' est "decidé" a l' assulon del pôzicion des stoeles a on metou moumint.

Si **planete** (u s' **zodiake**), c' est eto li termene k' il a vnou å monde, et ki va lyi dner on metou caractere.

## Les dozes planetes do sistinme caldeyin
* Bassî (21 di måss å 20 d' avri)
* Torea (21 d' avri å 20 di may)
* Djermale (21 di may å 21 di djun)
* Crantche (22 d' djun å 22 d' djulete)
* Liyon (23 d' djulete å 23 d' awousse)
* Pucele (24 d' awousse å 22 d' setimbe)
* Balance (23 d' setimbe å 23 d' octôbe)
* Scoirpion (24 d' octôbe å 22 d' nôvimbe)
* Airtchî (23 d' nôvimbe å 21 di decimbe)
* Gadot (22 d' decimbe å 20 di djanvî)
* Raiweu (21 di djanvî å 19 di fevrî)
* Pexhons (20 di fevrî å 20 di måss)

## Sicrijhaedjes e walon so les planetes
[thumb|upright|[Chantal Denis divant s' live "On n' candje nén s' planete"]]
Dins les belès letes e walon, on cåze des planetes come d' èn amuzmint so les dicåces dins l' roman "Mamjhele Chôze" da Henri Van Cutsem.

Tant k' å tite do roman da Chantal Denis, "On n' candje nén s' planete", c' est l' prumî sinse do mot k' est rprins, sins djåzer des 12 zodiakes.

Come prôze nén racontrece, on n' voerè des coirnêyes des gazetes e walon avou les planetes ki dins les anêyes 2000. 

Li prumî côp e 2003, dins l' gazete éndjolike "Rabulèts", mins c' esteut di l' asterlodjeye chinwesse. 

C' est Li Chwès k' ataca avou l' asterlodjeye coûtchantrece di setimbe 2005 a octôbe 2006, mins tot wårdant des calcaedjes setchs do francès po tos les nos d' planetes. 

Adonpwis, Li Walone shuva l' anêye d' après, avou sacwants nos pår walons (bassî, djermale, crantche).

## Sourdant et pî-notes
Bassî (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Bassî
Li **Bassî**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 di måss eyet l' 20 d' avri.

* Planete di dvant : Pexhons
* Planete d' après : Torea

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bassî", alez s' vey e [[:Wikt:bassî|splitchant motî]].*

## Caractere do Bassî
Li Bassî vout todi aveur råjhon et s' miner come on vraiy bassî : i vore tiesse baxheye, åd triviè d' tot. 

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Bassîs
(po 2008)
* Sintimints : Vos alez bén cmincî l’ anêye. Si vos estoz maryî, vos alez ricpiter. Si vos metoz del djoye et d’ l’ animåcion, ci serè ene foû boune anêye. Si vos n’ avoz co nole monkeur, vos l’ alez surmint trover. Mins atincion, n’ alez nén trop roed. Vos avoz l’ tins di vs ateler po tofer ! 
* Ovraedje : Vos åroz del tchance, n’ ayoz nole sogne. Leyîz toumer çou k’ vos n’ inmez nén. Hay ! Vos poloz tot sayî. Pocwè n’ nén raler e scole ? Les voyaedjes vos sont-st ossu ricmandés. 
* Santé : Vosse bon morå vos dinrè toplin d’ exhowe mins atincion e moes d’ måss. I n’ fåt nén fé des deurs ovraedjes. Èn accidint vos pout todi ariver. 
* Çanses: Si vs avoz des aidants, vos lzès groxhiroz. Vos åroz des djins ki vénront vs propôzer des assoçnaedjes. Prindoz tot l' minme asteme a n’ vos nén fé atraper. 
* Çanses : Vos n’ mancroz d’ rén, mins portant, fårè tot l’ minme fé atincion a n’ nén trop payî. Å moes d’ may, vos riskez d’ fé des biestreyes, minme si vos poloz conter so ene sakî ki vs inme.

## Sourdants & pî-notes



Image:Aries Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Aries2.jpg
Djermale (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne del Djermale
Li **Djermale**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 di may eyet l' 21 di djun.

* Planete di dvant : Torea
* Planete d' après : Crantche

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "djermale", alez s' vey e [[:Wikt:djermale|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Djermales
(po 2008)
* Sintimints : S’ i n aveut des bisbrouyes e manaedje, ci sereut l’ anêye po rmete les catches e for. Po les ôtes, ci serè li cene des rescontes, mins fjhoz tot çoula tot doûcetmint, ni vs ehåstez nén trop ! 
* Ovraedje : Vos vs plairoz bén et les astådjes vos dinront des niers po taper les pires foû del voye. 
* Santé : Ele sere boune si vos fjhoz atincion a doirmi vosse sô et si vos n’ magnîz nén des trop cråssès eurêyes. N’ abuzez nén do peket. Si vos schoûtez ces bons conseys ci, vos seroz spitant po l’ fén d’ l’ anêye. 
* Çanses: Payîz vos desses et vosse sitouwåcion serè boune si vos n’ vos leyîz nén temter pa tot çou k’ vos veyoz. Vos nd avoz assez mins i n’ les fåt nén alouwer al vude.

## Sourdants & pî-notes



Image:Gemini Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Gemini2.jpg
Crantche (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Crantche
Li **Crantche**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 22 d' djun et li 22 d' djulete.

* Planete di dvant : Djermale 
* Planete d' après : Liyon

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Crantches
(po 2008)
* Sintimints : N’ åyoz pus nou ratna. Si vs estoz maryî, tot serè pus bea, li Bon Diu est avou vos! 
* Ovraedje : Soeyoz påjhûle, tot vént a pont å ci ki ratind ! Ciste anêye serè l’ boune po l’ avançmint et vos pôroz mostrer çou k’ vos estoz capåbe do fé. 
* Santé : A pårt kékes mås d’ vinte, i n’ vos irè nén må. Mins atincion, les vesses ni vs front nén cori pus vite ! 
* Çanses : I vs va-st atoumer des çanses d’ on n’ sait wice mins fjhoz atincion di n’ nén alouwer pus ki çou k’ vos n’ wangnroz !

## Sourdants

Image:Cancer Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Cancer2.jpg
Liyon (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Liyon
Li **Liyon**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 23 d' djulete eyet l' 23 d' awousse.

* Planete di dvant : Crantche
* Planete d' après : Pucele

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "liyon", alez s' vey e [[:Wikt:liyon|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Liyons
(po 2008)
* Sintimints : On pô d’ tot ciste anêye, des hôts et des bas. Mins a deus, ci serè tot l’ minme mî. Sayîz do trover des noveas candôzaedjes po l' mî andoûler ! 
* Ovraedje : N’ åyoz nole sogne do candjî. On vs frè des propôzicions : a vos d’ tchoezi l’ boune ! 
* Santé : Si vs estoz malåde vos n’ iroz nén pus må. C’ est motoit l’ moumint do prinde des ôtès droukes. 
* Çanses : Ca n’ irè nén trop må, mins ni djouwez nén å loto, vos n’ wangnroz nén co ç’ côp chal !

## Sourdants & pî-notes



Image:Leo Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Leo2.jpg
Pucele (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne del Pucele
Li **Pucele**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 24 d' awousse et l' 22 d' setimbe.

* Planete di dvant : Liyon
* Planete d' après : Balance

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Pucele", alez s' vey e [[:Wikt:pucele|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Puceles
(po 2008)
* Sintimints : ene boune anêye po rmete les catches e for. Tot est scrît po viker a deus ! 
* Ovraedje : Li ci k’ årè des idêyes serè l’ bénvnou. Les ôtes doimront so leus lawris ! Ni maxhîz nén l’ ovraedje avou l’ måjhone. 
* Santé : Si vos n’ fijhoz nén des biestreyes, tot serè po l’ mî. Po wårder l’ fôme, fijhoz del djimlastike. 
* Çanses : Rén n’ vos toumrè el boke sins bodjî. Sayîz do mete des çanses di costé.

## Sourdants & pî-notes
Balance (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne del Balance
Li **Balance **, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 23 d' setimbe eyet l' 23 d' octôbe.

* Planete di dvant : Pucele
* Planete d' après : Scoirpion

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "balance", alez s' vey e [[:Wikt:balance|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Balances
(po 2008)
* Sintimints : Vos amours divénront pus solides. Ni dmandez nén trop, våt mî fé moens, mins mî et pus lontins.
* Ovraedje : Todi l’ minme afwaire. Ni loukîz nén çou ki cût el mårmite do vijhén et vos n’ åroz nole rujhe. 
* Santé : Vos petroz do feu. Tuzez a fé do spôrt po vs rapåjhî : yoga, danse, evnd. 
* Çanses : Vos åroz des côps d’ tchance, eritaedje, novea ovraedje. Prindoz tot l’ minme asteme divant d’ alouwer vos çanses.

## Sourdants & pî-notes



Image:Libra Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Libra2.jpg
Scoirpion (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Scoirpion
Li **Scoirpion**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 24 d' octôbe eyet l' 22 d' nôvimbe.

* Planete di dvant : Balance
* Planete d' après : Airtchî

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Scoirpion", alez s' vey e [[:Wikt:scoirpion|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Scoirpions
(po 2008)
* Sintimints : Tot va bén. A deus, vs seroz-st ureus. Si vos estoz tot seu, vos resconterroz vosse monkeur. 
* Ovraedje : Vos alez riviersî les meurs ! On schoûtrè vos idêyes, et vos åroz toplin do coraedje. 
* Santé : Vos iroz bråmint mî. Vos n’ åroz pus må vos dints ni vos roumatisses. Vos åroz minme ene pus bele pea. 
* Çanses: Vosse sitouwåcion serè meyeuse. Prindoz asteme ås displis avou l’ famile et les camaerådes.

## Sourdants & pî-notes
Airtchî (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne di l' Airtchî
Li **Airtchî**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 23 d' nôvimbe et l' 21 di decimbe.

* Planete di dvant : Scoirpion
* Planete d' après : Gadot

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Airtchîs
(po 2008)
* Sintimints : L’ amour, todi l’ amour. Estchantez vosse monkeur mins ni lyi dmandez nén pus ki çou k’ i pout dner.
* Ovraedje : Vos åroz beacôp d’ djalozreye åtoû d’ vos. Vos estoz capåbe di n’ nén î prinde asteme. Rotez, ni loukîz nén padrî ! 
* Santé : Si vos estoz malåde et k’ ça n’ va nén mî, candjîz d’ docteur. Si vos estoz foirt nierveus, fijhoz do yoga. 
* Çanses : Vos seroz mwaisse di vos çanses ki ç’ soeye po les mete so cresse ou po les fé crexhe.

## Sourdants & pî-notes



Image:Sagittarius Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Sagittarius2.jpg
Gadot (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Gadot
Li **Gadot**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 22 d' decimbe eyet l' 20 di djanvî.

* Planete di dvant : Airtchî
* Planete d' après : Raiweu

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Gadots
(po 2008)
* Sintimints : C’ est l’ anêye des rescontes. Atincion, si vosse cope va so ene fesse, ci pôreut esse li fén d’ tot. Mins si vosse manaedje est bon, vos pôrîz awè des noveas dzirs. 
* Ovraedje : On vs a-st al boune. Çoula n’ espaitche nén k’ ci n’ est nén tofer åjhey. Tinoz bén l’ vierna. 
* Santé : Si vos n’ voloz nén toumer d’ vosse maclote, i ndè fåt nén fé d’ trop. Ci n’ est nén paski vosse tinsion est basse k’ i fåt magnî come èn ôgue. 
* Çanses: Fijhoz atincion di n’ nén alouwer vos çanses a målvå. I n a moyén d’ elzès mî mete a pont. Cwand vos åroz bén spårgnî, vos pôroz tuzer a fé on ptit voyaedje.

## Sourdants & pî-notes



Image:Capricorn Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Capricorn2.jpg
Raiweu (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Raiweu
Li **Raiweu**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 di djanvî å 19 di fevrî.

* Planete di dvant : Gadot
* Planete d' après : Pexhons

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "raiweu", alez s' vey e [[:Wikt:raiweu|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Raiweus
(po 2008)
* Sintimints : Si vos n’ avoz nén co vosse monkeur podbon, vos åroz des ocåzions d’ trover li boune kipagneye. Soeyoz påjhûle; leyîz vni les afwaires. 
* Ovraedje : On vs prind po ene tiesse e l’ air adon k’ vos estoz serieus. Prindoz asteme as candjmints. Ni leyîz nén toumer trop vite çou k’ vos avoz, sins sepi çou ki vs ratind ! 
* Santé : Ci n’ est nén l’ meyeu. Vos dvoz tuzer a vs ripoizer, si vos n’ voloz nén toumer djus. 
* Çanses : Beacôp d’ tchance ciste anêye, mins prindoz tot l’ minme asteme di n’ nén fé des biestreyes. Loukîz wice ki vos metoz vos çanses.

## Sourdants & pî-notes



Image:Aquarius2.jpg
Image:Aquarius Saint-Austremoine Issoire.jpg
Pexhons (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne des Pexhons
Les **Pexhons**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 20 di fevrî eyet l' 20 di måss.

* Planete di dvant : Raiweu
* Planete d' après : Bassî

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pexhon", alez s' vey e [[:Wikt:pexhon|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Pexhons
(po 2008)
* Sintimints: Vos vs alez eblamer d’ on plin côp. Vos andoûlroz tolminme kî. Si vos estoz maryî, prindoz asteme as displis. 
* Ovraedje : Chal ossu, vos seroz adawiant. Divant do dire nonna, prindoz l’ tins di tuzer a tos les a costés des propôzicions k’ on vs vôrè bén fé. 
* Santé : Vos estoz bén et vos seroz plin d’ feu. C’ est l’ moumint d’ fé redjime po piede vos kilos d’ trop. 
* Çanses : Les frumijhes åront pus ajhey ki les siyetes. Ci n’ est nén ene råjhon po-z esse pice-crosse. Mins si vos fjhoz danser les çanses, i vs fårè rastrinde.

## Sourdants & pî-notes



Image:Pisces Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Pisces2.jpg
Bassî (discramiaedje)

* Bassî, måye di berbis
* Bassî, planete des cis (cenes) k' ont skepyî do 21 di måss å 20 d’ avri
* djouweu d' basson, dins ene binde
Asterlodjeye

L' **asterlodjeye**, c' est ene tecnike po dire l' avni d' ene djin, tot s' rashiant so s' planete et li pôzicion des stoelreyes dins l' cir po ene metowe termene (ene samwinne, on moes, èn an).

Po bråmint des djins d' ouy, c' est ene fåsse syince po-z atraper les cis (cenes) di doûce creyance. Did la li vî mot walon **asterloke**, ki vout cåzu dire "grimancyin".

Portant, des ôtes k' i gn a dijhnut ki c' est ene vraiye syince. I lomront el ci k' el pratike èn **asterlodjisse**.

Dinltins, des grands matematikîs (come Omar Xhayyam) wangnént leu veye tot saetchant les planetes des rwès et des nôbes.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:asterloke|asterloke]]", "[[:Wikt:asterlodjeye|asterlodjeye]]" et "[[:Wikt:asterlodjisse|asterlodjisse]]".*

## Sôres d' asterlodjeye
L' "asterlodjeye coûtchantrece" u "asterlodjeye caldeyinne" a skepyî la dipus d' 4000 ans, e Moyén Levant. C' est leye k' est rashiowe so 12 planetes, d' a pô près on moes d' tins.

L' asterlodjeye chinwesse est båzeye so les anêyes.
Pwezon

[right|thumb|Essegne oficire des pwezons tchimikes dins l' [Union uropeyinne]]
On **pwezon**, c' est on prodûts contråve po les biesses u les djins.

## Motlî
Cwand i mousse dins leu coir, i sont-st **epweznés**. On cåze d' **epweznaedje** u d' **epwezonmint**.

Li mot "tocsene", ki definixh les pwezons biyolodjikes, n' est waire aployî e walon. 

Li mot "velin" po les pwezon di sacwantès biesses li hagnèt et k' ont ene potche å velin.

Li syince ki s' ocupe des pwezons si lome **pweznolodjeye** u **tocsicolodjeye**.

## Sôres di pwezons

Les pwezons polèt vni :
* di minerås : merkeure, plomb, antimoenne
* di prodûts tchimikes : antidjel, deltametrene, diyazinon, eter
* d' epweznantès plantes (rowe, fetchire) u tchampions; ladvins gn a les pwezons d' tchamosseure (micotocsenes).
* di bactereyes k' elzès spårdèt avå l' coir dins les maladeyes (indotocsenes).
* di sacwantès biesses come les viperes et les sierpint k' elzès stitchèt dins l' coir pa leus hagneures.