open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rastrindåjhe economike

Ene **rastrindåjhe economike**, c' est ene termene ki deure sacwants moes, la ki l' ovraedje et les vintes di béns et d' siervices vont å rastrindant. Et çoula, dins tos les cwårtîs d' l' economeye.

## Muzuraedje
C' est on decidaedje d' economisses et d' politikîs di dire k' i gn a u nén «rastrindåjhe» tot å long d' on ralintixhmint (u **rastrindance**) economike.

On decide sovint ki c' est insi cwand, deus troes-moes å long, les chifes do Prodût Brute Divintrin d' on payis vont baxhant. On dit ki l' crexhance economike est dzo zero.

## Durêye
Ene rastrindåjhe pout durer puzieurès anêyes, come li grande crijhe economike di 1930, u djusse ene pitite anêye (come li crijhe des sorprumes e 2008-2009.

## Consecwince
Li wangnaedje des eterprijhe est so ene coube baxhrece. Dabôre, end a sacwants ki vont fé fayite.

## Rivnance
Les rastrindåjhes doeynut rivni a tinzayeure dins l' istwere, shuvant et divant des ôtès airances  economikes sorlon l' atuze del tournante Medvedef.

## Sourdant
Aloye

[thumb|Ene aloye k' a apicî ene [halene]]

L’ **aloye** (on dit eto : **alôre**, **ålouwete**), c’ est on ptit oujhea ki tchante e montant å cir.

 : *[[Alauda arvensis]]* (aloye ordinaire)

Gn a eto des des ôtès sôres d' aloye.

## Vicaedje
L' aloye fwait s’ ni al tere, dins ene culteure. Metans ås pîs d’ ene betråle. 

Les aloyes ont stî dzindjnêyes cwand on-z a cmincî a poudrijhî les dveres.

## Sourdants et pî-notes
Assimilaedje di lete

Èn **assimilaedje di lete**, c' est cwand ene di deus cossounes metowes ene dilé l' ôte, piede si son prôpe, et prinde li son d' l' ôte.

## Sôres d' assimilaedje
thumb|Egzimpe di dobe assimiladje sicrît podbon
[thumb|assimilaedje dm / nm dins  ([C' est l' cafè (tchanson)|c' est l' cafè)]]

* l' **assimilaedje dirîtrin** u assimilaedje del deujhinme cossoune (Fr. *assimilation progressive*) : c' est l' cossoune k' est padrî l' ôte, dins l' mot, ki rcandje: 
:TCH + V = tch f (loukîz a : dobe son DJ V)
::*on * => on tchfå, ou: on djvå
:N + D = nn
::* = ènnè*

* l' **assimilaedje divantrin** u assimilaedje del prumire cossoune (Fr. *assimilation progressive*) : c' est l' cossoune k' est padvant l' ôte, dins l' mot, ki rcandje:
:D + M = n m 
::*on  => /ɔ̃ nmãt/;  => [anmɛt]
:D + N = n n
::*po  => [po nne]; di : /di nnɛ:y/;  /ʀinne/
:S + B = zb
::*, ,  => /zba.re/, /Hez.baj/, /diz.bɛn/
:B + /s/ = ps
::*,  => /ap.sɛ/ /ap.ʃyː.vã/
:V + T = ft
::,  => /haf.te/ /kɔf.twɛ/

   

* li dobe assimilaedje: les deus cossounes ricandjnut :
:DJ + N = gngn 
::*on  => on gngno /ɲɲo/
::*des  => des gngnièsses /ɲɲɛs/
::* => dizingngner /dizẽɲɲe/
::*a  => a Gngnape /ɲɲap/
::*a  e Condroz => a Gngnefe /ɲɲef/
::*dj' nd a touwé set => Gngn a touwé sèt’ /ɲɲa/
::*dj' n' årans pus dandjî d' boûs => Gngn aurans… /ɲɲɔːʀã/

== Ôtes assimilaedjes dins les accints do walon ==
* E [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]], li shuvion TCH + V s' assimile divantrinnmint:
:*on * => on djvå (loukîz a : [[dobe son DJ V]])
* Todi e [[payis d' Lidje (diyalectolodjeye)|payis d' Lidje]], li shuvion V + N divént MN :
:*Invna => Inmna; il a  => il a mnou
* E payis d' Tchålerwè, li shuvion N + D divént a môde d' assimilaedje del prumire cossoune :
:*i  a* = i dd a.
* E payis d' Djodogne, li shuvion N + M divént mm :
:*Ene miete*: om mièt.

## Assimilaedje di lete dins des ôtes lingaedjes
### neyerlandès
E neyerlandès, c' est a pô près l' minme djeu.
:*het volk* (li peupe) => het /folk/
### espagnol
Gn a eto des assimilaedjes e castiyan.
:*un poco* (ene miete) => /om poko/
### arabe
Èn assimilaedje rimarcåve, c' est l' ci ki s' passe avou l' årtike divant ene sôre di cossoune lomêye «solrece»
 Croejhete_di_l'_arabe#Prononçaedje

### arabe marokin
Minme sacwè k' èn arabe classike, mins co avou ene u deus cossounes di pus.
 Croejhete di l' arabe marokin#Årtike

### kimon amazir marokin
Les mots d' arabe marokin sont calkés e cmon amazir marokin avou leu-z årtike assimilé, riscrît foneticmint.

Metans: arabe al-djadida (El Djadida, veye do Marok) => arabe marokin l-jdida avou assimilaedje divantrin, çou ki dene: j-jdida (prononcî, mins måy ortografyî), ralfabetijhî «jjdida» ().

Li djeu d' assimilaedje k' on voet al resconte d' ene vuzlêye cossoune avou ene divuzlêye dins toplin des lingaedjes shonne roter eto e cmon amazir marokin.
:nekki d keyyi (mi et vos) => /nəkki **t** kəjji/

#### 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdants & pî-notes
Espagnol (lingaedje)

frameless|right|upright=2

L' **espagnol** u **castiyan**, c' est on lingaedje roman k' est li cmon lingaedje oficir di l' Espagne et di tote ene cåkêye di payis d' Amerike latene. E l' Afrike, gn a djusse li Guinêye espagnole.

C' est onk des 5 pus eployîs lingaedjes sol Daegne. Avou ça ki sacwants d' ses mots pasnut voltî dins les ôtes lingaedjes, metans «&nbsp;''reggaeton''&nbsp;».

## Egzimpe di tecse
Cial padzo, li ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» e castiyan.
:*El viento y el sol se peleaban  para saber cual de ellos era el más fuerte.   Cuando ven surgir un viajero que llevaba un gran abrigo,   convienen que el primero a lograr que el viajero se despoje de su abrigo sea el ganador. El viento empezó a soplar con toda la fuerza posible, pero cuanto más soplaba, más aún el viajero se apañaba en su abrigo. Y al fin, el viento desistió. Entonces fue el sol quien se puso a brillar, y asi logró, en poco tiempo, que el viajero, sofocando, se quite el abrigo. El viento tuvo que confesar que, sí, el más fuerte de los dos era el sol.
==Tabele contrastive des lingaedjes romans==

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.



== Sourdants arabes do castiyan ==
Gn a ene cåkêye di mots (dipus d' 4000) do castiyan ki provnèt di l' [[arabe]], inte di zels les cis ki cminçnut pa a-, sovint fôrmés pa [[atroclaedje di l' årtike]] arabe  (li), avou les regues di rmagnaedje po les letes «solreces»  :
* ** () : arabe *as-soucar*
* ** () : arabe *az-zeytoun*
* ** () : arabe *ar-rouz''

## Mots espagnols passés e walon
:Loukîz cial

## Kékes mots espagnols enimådjîs

File:Es salida.jpg|salida (rexhowe, sôrteye)
File:Es entrada.jpg|entrada (intrêye)
File:Es puerto pôrt.jpg|puerto po «pôrt» 
File:Es-puerto passåjhe.jpg|puerto po «passåjhe» 
File:Es-recuerde.jpg|recuerde (rissovnoz vs)
File:Es-tienda.jpg|tienda (botike)


## Hårdêyes divintrinnes
* No d' fijheu e castiyan
* Rimagnaedje di letes e castiyan

## 
(sol Wiccionaire walon)
* 
* 
* 

## Sourdant
Betleyem

thumb|Porcession catolike li 24 di decimbe, avou l' båzlike del Nexhance padrî
**Betleyem**, c' est ene veye di Palestene, 10 km lon, a Nonne di Djeruzalem.

Dispu li påye d' Oslo, elle est metowe dins li cåzu-estat palestinyin.

C' est a Betleyem ki Djezu-Cri åreut vnou å monde, teyoricmint e l' an 1. Mins, sorlon sacwants rcwereus, e 6 divant Dj.C. 

Gn a la 25.000 djins ki vicnut, mins pôvriteuzmint, di cåze di l' essermint del veye pa Israyel. Pal voye do Meur di pårtixhaedje del Palestene, et des straegnès rîles po moussî laddé.

On-z î pratike les rlidjons muzulmane et crustinne (catolike, protestant, ortodosse).

## Economeye
Avou l' esseraedje israyelyin, l' economeye est pôvriteuse. Les martchands d' sovni vindèt çou k' i polnut. Gn a des scrinîs ki les ahesnut avou des posturetes do ptit Djezus, et des ôtes personaedje del creche.

## Avey
Li båzlike del Nexhance, avou li trô del Nexhance. C' est la k' i gn a on pelrinaedje après l' messe e meynute, li djoû d' Noyé.

Li moskêye Omar, djusse ene miete pus lon.

Ene eglijhe luteryinne.


File:BethlehemOmarMosque.jpg|Moskêye Omar
File:Bethlehem-lutheranchurch.JPG|Eglijhe luteryinne
Heyes (nute des Rwès)

Les **heyes** c' est l' toû do viyaedje fwait, dinltins, pa des efants, li 5 di djanvî al nute. C' est l' djoû di dvant les Rwès u **nute des Rwès**. On djheut ki les efants alént **heyî**.

Dins les veyes, les efants fijhént purade li toû des botikes.

Les heyeus tchantént des tchansons, et passer dins totes les måjhons po-z aveur ene dringuele.

E sacwantès plaeces, les efants alént heyî li djoû del novelan.

## Sacwantès tchansons d' heyes
:*C' est ouy les heyes
:*I n' a pus del mizere
:*Fjhoz nos les wåfes
:*Nos serans bråves
:*On ptit boket d' galet
:*Po mete e nosse cafè
:*On ptit boket d' djambon
:*Po fé goter nosse minton.

:*Boune anêye, Monsieu ! 
:*Boune anêye, nosse dame ! 
:*Totès sôres di bouneur ! 
:*On ptit valet 
:*Po ctaeyî vos bwès !
:*Ene pitite båshele 
:*Po laver vos schieles ! 
:*Ene pitite heye, nosse dame, s' i vs plait.

## Ôtès heyes
A sacwants plaeces, les heyes si fjhént a èn ôte moumint, al novelan, pol grand feu, pol schiråde.

## Istwere des heyes
Cisse uzance la a disparexhou a Vervî diviè 1878.

## Alére
* ALW **3**, pp 314-315.
* La Vie wallonne **1**, pp 333-336.
* Bultén do Diccionaire walon **16**, 46-52.

## Sourdants & pî-notes
Jean Dessard

**Jean Dessard**, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje. 

Il a skepyî li 6 di djulete 1874 å hamtea d' Pontisse (Hesta). Il a morou e 1956. 

Di s' mestî, il esteut årmurî.

## Ouve pol walon
I scrijha si prumire paskeye, «Les Leus», a 17 ans. 

Dispu 1896, i fjha pårteye des soces pol walon. E 1903, i moussa e Cåvea lidjwès, et nd esse vice-prezidint di 1922 a 1928. Il intra e l' SLLW e 1929, et-z î divni l' cwårlî.

I scrirè dins totes les gazetes e walon d' après Lidje, Li Clabot, Li Spirou, Li Ptit Lidjwès et Li Spritche. C' est lu, cåzu tot seu, ki minténrè «L' Clabot» vicant, disca l' moirt di si directeur-imprimeu, Louwis Tilkin.

Ses ouves sont spårdowes ene miete tocosté: divins les BSLLW, dins les anouwaires des diferinnès soces di scrijheus d' Lidje ossu bén ki divins l' årmonak Matî Lansbert.

Il a-st eplaidî on live, *[[D'ine cohe so l'aute (arimés)|D' ene coxhe so l' ôte]]*, avou des arimés et des tchansons, k' a vudî e 1939. Il a lu-minme compôzé des muzikes po ses tchansons.

Il a eto scrît sacwants pîces di teyåte:
* Nanete (comedeye, 2 akes, 1895)
* Les deus tindeus (operete, èn ake, 1896)
* Trimelinne (comedeye, èn ake, 1897)
* Li baron d' Rossini (comedeye, èn ake, 1898)
* Li bouneur vole (comedeye, èn ake, 1899)

Come eplaideu, il a rashonné ene antolodjeye so les fjheus d' arimés di Hesta.

## Corwaitaedje di ses ouves
Il eploye on ritche motlî.

C' est onk des foirt råles scrijheus d' avå Lidje di s' tins a-z eployî li codjowant infinitif:
Mins s' dj' esteu co djonne ome **et saveur**

## Alére
David Blaude, Jean Dessard, on rovyî scrijheu d' après Hesta,  l° 114, esté 2025.

## Sourdant
D'ine cohe so l'aute (arimés)

thumb|Coviete do live
**D' ene coxhe so l' ôte** (***D'ine cohe so l'aute***), c' est ene ramexhnêye d' arimés (des powezeyes et des tchansons), sicrîts pa Jean Dessard et k' a stî eplaidî e 1939.

Gn a eto les pårticions.

## Corwaitaedje
Lére: David Blaude, Jean Dessard, on rovyî scrijheu d' après Hesta,  l° 114, esté 2025.
Jimmy Wales

thumb|right|Foto di '''Jimmy''' '''Wales'''.

**Jimmy Wales**, c' est l' onk des adjinçneus di l' eciclopedeye Wikipedia.
Nûle

Ene **nûle**, c' esteut ene osteye nén consacrêye ki les efants k' alént heyî stitchént dins l' mwin azès djins po-z aveur ene çanse.

## Etimolodjeye et sinonimeye
C' est on rwalnijhî calcaedje do francès «*nulle*» (po ene osteye ki n’ a nole valeur rilidjeuse).

A Hu, on les lome «*oublîyes*».

## Discrijhaedje del nûle
End aveut di diferinnès coleurs, avou ene croes dsu.

## Uzances
Elle estént vindowes so cotoû do Noyé.

Les djins k' avént rçû l' nûle raetchént dsu et l' aplaker après l' ouxh del måjhone po tchessî les mwais sôrs evoye.

## Sourdants
Mojhito

On **mojhito**, ancyinnmint ortografyî «**&nbsp;mojito&nbsp;**» e rfondou, c' est ene abwesson avou di l' alcol didins.

## Oridjene
Bén k' el no **mojhito** vénreut d' on lingaedje afrikin, ciste abwesson ci a stî askepieye el Couba. 

## Dinrêyes
Dins l' **mojhito**, on-z ertrouve do djus d' lime (vert citron) avou des fouyes di minte come so l' imådje a droete. I gn a eto do souke, avou del spa, do blanc rome come alcol eyet del glaeçons.

Il egziste des varyistés d' **mojhito** ewou çk' on met del mangue. La eto k' on pout rcandjî l' minte pa ds ôtès dinrêyes do minme djinre dins mwintès fôrmules.

## Rilomêye
Viè l' fén del dijhnêye 2010, les abwessons å rome ont divnou mo peuprece, inte di zels el **mojhito**.

## Hårdêye difoûtrinne
Deus fôrmules di '''mojhito''', ene avou alcôl ey ene sins.

## Referinces eyet sourdants
L'Avenir

[thumb|Prezintaedje do limero do 16 d' avri 2010, på [Professeur Titôrvå (binde d' imådjes)|Professeur Titôrvå]]
***L'Avenir*** (**L' Avni**), divinltins ***Vers l'Avenir***, c' est ene gazete e francès do grope «*Les Editions de l'Avenir*», foirt vindowe ezès provinces di Nameur et d' Lussimbork.

Gn a des edicions coinreces, po les deus provinces k' on-z a dit, mins eto, po Hu et Wareme, et tot ça.

Li gazete vude dispu 1894 .

Ès sidje est metou a Nameur. Les buros pol province di Lussimbork sont-st a Årlon ey a Måtche.

## Coirnêyes e walon
Li gazete eplaidive voltî des coirnêyes di scrijhaedjes e walon.
### Nameur
 «Shijhes_et_paskeyes_(coirnêye_di_gazete)»
### Hu-Wareme
Ele si loméve «Inte di nozôtes soeye-t i dit». Elle esteut scrîte pa Charly Dodet. Elle a djoké cwand ci-ci a prins s' pinsion. 
### Lussimbork
Li coine do walon si loméve, ene miete hagnûlmint, «Cwand dji n' sai rén, dji m' tai» (e gåmès, «*Quand dju n' sâs rin, dju m' tâs*»). Elle a duré di 1975 a 1999 .

Les tecses ki parexhént la estént tchoezis påzès Relîs namurwès. Come di djusse, n aveut eto des scrijhaedjes e gåmès.

Les bokets rascovrént ene grande varyîsté d' accints do walon, dipu les cåzaedjes del Hôte Årdene disk' åzès cis di l' Årdene nonnrece tot passant pa les cis del Fåmene, ki rtirèt dedja foirt do walon do Mitan.

Sacwants scrijheus e walon s' ont-st enondé di cåze d' aveur léjhou des bokets dins cisse coirnêye la. Metans Lucyin Mahin, Emile Pècheur, Arthur Schmitz, evnd.

Lanawaire, sol difén d' 2008, elle a replaidî des contes di Noyé e walon, troes djoûs en erote, so ene pådje etire. Li gaztî responsåve esteut Philippe Carozza.

Adonpwis, e 2010, on novea personaedje, li Professeur Titôrvå (*Titorval*), î intere pa l' craeye di l' ouxh.

## Pî-notes
Simpe tchitchoûle

[thumb|Simpe tchitchoûle del [Croes Schaye]]
thumb|Des simpès tchitchoûles, e sminçons
Li **simpe tchitchoûle**, c’ est ene tchitchoûle ki vént voltî so l’ Årdene. On l’ lome « simpe » paski c’ est l’ seule tchitchoûle ki n’ a k’ on plouma å dbout do montant. Les ôtes sont tertotes des dobès tchitchoûles.

 *[[Eriophorum vaginatum]]*

## Crexhaedje
Ele crexhe a bohêyes, 30 a 50 cm hôt. Gn a pont d’ foye, foû k’ des winnes.

Ele monte å moes d’ avri ; gn a on ptit noer boton å dzeu ki s’ drouve å moes d’ may. Å moes d’ djun, après, ele volnut å vint. On voet çoula tot blanc d’ å lon.

## Eployaedje
Ele sieve po fé des dokets, et gårni les måjhones.

C’ est l’ seule tchitchoûle k’ on fwait des dokets avou. Ça n’ si dismantche nén. Î aler viè l’ 25 di may. Divant, come on plantin (noer boton).

Po les code, i fåt picî li winne do dzo.

Cwand i ploût, et k’ elle est e plouma, ele si rplake eshonne, et cwand ça setchixh, ça dmeure plaké ; ci n’ est nén bea. 

## Sipårdaedje el Walonreye
End a toplin ezès Hôtès Fagnes. Mins eto dins les fagnes del Croes Schaye (pasteures del Cinse Djåcot ; fagne di l’ abeye). End a eto soles les Fagnes del Hôte Simwès (terin militaire di Laglan). End a eto al Vatchreye.  

## Sourdants et pî-notes
Live so Philippe Sclaubas

thumb|Coviete do live
Li **live so Philippe Sclaubas**, (di s' vraiy tite e francès : "*Philippe Sclaubas, sa vie et ses oeuvres wallonnes*"), c' est on live sicrît pa Jules Vandereuse so l' vicåreye et l' ouve e walon da Philippe Sclaubas. Avou ses scrijhaedjes e walon so les deus tîces do live.

Il a vudî a l' imprimreye "L'Hûlaud" (Li hoûlåd) a Tchålerwè e 1925.

## Kitaeyaedje do live
* Divant-z ouve, avou on rapel des rîles do sistinme Feller (pp. 3-5).
* Portrait do scrijheu (p. 6)
* Vicåreye do scrijheu (pp. 7-11)
* Riwaitaedje al vole di tote si ouve e walon (pp. 12-17)
* Corwaitaedje di ses fåves (pp. 18-28)
* Corwaitaedje di ses tchansons et ses arimés (pp. 29-31)
* 23 di ses scrijhaedjes e walon (pp. 33-89)
* Motlî, avou revoyaedje åzès pådjes la kel mot est eployî (pp 91-100)
* Tåve di ctaeyaedje do live (p. 101)

## Sourdants & pî-notes
Waime

Li **Grand Waime**, (la-minme *Wéme* ; e francès *Waimes*, e-n almand *Weismes*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province

## Istwere
C' est ene des deus comenes d' asteure k' estént el Walonreye prûssyinne di 1816 a 1919. Adon elle est rwaiteye come ene pårteye des Redîmés Payis. 

## Ban d' Waime
* Waime (viyaedje)
* Faimonveye
* El Rubiveye (e l' Rubiveye)
** Ovîfa
** Zôrbrôte
* dipindance a pårt : voye di trén del Fagne

## Tuzance walone
C' est al måjhon-comene di Waime k' est wårdé mi papîscrît do Motî Toussaint.

## Avey
* Astantcheye del Rubiveye
* Tchestea d' Richtinne
* ravel del voye di trén del Fagne
* Pire do diåle
E payis des shabotîs (roman)

thumb|Coviete divintrinne
[thumb|350px|Plake avou l' tite do roman metowe a l' intrêye di [Nåwinne]]
**E payis des shabotîs** (*O Payis dès Sabotîs*), c' est on roman scrît pa Djôzef Calozet et k' a rexhou e 1933. N a-st ene 2inme edition k' a vudî e 1945. 

## Mwaissès dnêyes
C' est l' troejhinme roman da Calozet. Il aveut ddja parexhou e papîscrît e 1930, et rascode li prumî pris å "Concours do Cintnaire".

Li live est tot ratourné e francès, so tchaeke pådje pa padzo. Li ratourneu si lome Edgard Renard.

L' adrovaedje est da Jean Haust, k' a eto metou des esplikêyes so les målåjheys mots (ci motlî la, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijeu est rprins come limeros **S112** dins l' djivêye des motîs do walon).

## Rascourti
Li spoûle kimince e l' ovroe d' shabotîs da Mwaisse Felisse, å Hierdå a Nåwinne. Onk des ovrîs, Amand, ki provént del Nouve Veye voet voltî Djulyinne, li feye do patron. Et cisse-ciale sifwaitmint.

Po mete galant et crapåde lon erî d' n' onk l' ôte, Felisse evoye Amand baraker dins les bwès d' Motchamp. Dj' ô bén : fé do bokion po-z aprester les bwès po les shabotîs fé les shabots. Amand n' voet pus s' mayon, veyanmint k' el dimegne, il erva dé s' viye mere al Nouve Veye (sins poleur passer pa Nåwinne).

On bea djoû, il ôt brutyî ki Djulyinne si va maryî avou onk k' on spote "Li Daguet".

Mins c' est a ç' moumint la ki l' guere di 14 atake. Amand aide des sôdårs francès schapés des batreyes di Maissin a saiwer sol Holande. Et did la s' egadjî dins les årmêyes aloyeyes.

Cwand l' guere finixh, nosse shabotî riwangne Nåwinne. Cwè çk' i va la trover ?

##
Hierdå (toponimeye)

**Pådje do mot "hierdå" el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot hierdå dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

C' est on racourti di "hierdåve voye", voye la k' el hiede passéve po-z aler ås tchamps, dizo l' minance do hierdî do viyaedje.

## hierdå
* Nåwinne : Li Hierdå; pazea do Hierdå
* Idje : å Hierdå (la-minme: *au yerdau*)
* Roli : El Hierdå (F. *Le Herdal*)
* Åbe-dilé-Fosse : Hierdå (*Yerdau*, Fr. *Herdal*)

## hierdåvoye
* Amrene : Li Hierdå (*rue du Hierdeau*)
Calcaedje linwistike e walon

**Pådje moennrece des [[calcaedje (linwince)|calcaedjes]] di mots aviè l' lingaedje [[walon]]**

Les calcaedjes sont diferins des bodjes etimolodjikes, paski les mots calkés egzistèt co ouy dins l' lingaedje sourdant.

* Calcaedje di lingaedjes oficires :
** Calcaedje do francès
** Calcaedje di l' almand
** Calcaedje di l' inglès
** Calcaedje di l' espagnol
** Calcaedje do holandès
* Calcaedje di ptits lingaedjes vijhéns
** calcaedje do flamind
** calcaedje do picård
** calcaedje do gåmès
** calcaedje do tchampnwès
** calcaedje des ptits lingaedjes di Brussele
** calcaedje do limbordjwès
** calcaedje do lussimbordjwès
** calcaedje do ripouwaryin
Divanceye voyale

Ene **divanceye voyale**, c’ ene sipotchåve voyale metowe padvant.

[thumb|'''El''' [El fi do schayteu (sovnances)|fi do schayteu", on live del Hôte Seure, la k' on eploye ene divanceye voyale]] 

## Dispårdaedje dins les accints do walon
Dins les accints do walon, on l' trouve totavå e Coûtchant walon, mins eto dins sacwantès coines del Basse Årdene (Hôte Seure) et del Hesbaye. Ôte pårt sol Payis d' Lidje, on l' voet so sacwants ptits mots etroclåves.

Li mwaisse divanceye voyale e walon, c’ est **e-** (prononceye /ɛ/). Elle a stî ritnowe e rfondou.

## Sôres di dvanceyès voyales
### Divanceye voyale <è>
#### Egzimpes sol Coûtchant walon
C' est cisse-lale k' on rtrove so tot l' Coûtchant walon.

On l' ritrove dins l' tite di gazetes e walon come *«[[El Moxhon d' Ônea (gazete)|*'Èl Mouchon d'aunia]]»*, *«'''Èl''' Bourdon»* (sicrît aprume *«el’ Bourdon»*), *'''El''' Châriguète*.

Drola, on l' voet ossu ås nos d' veye: *'''Èl''' Louviére*, [[El Rou-dlé-Tchålerwè]], [[El Rû]]…

<gallery>
Tchariguete.jpeg
Bourdon01.jpg
Moxhon d' Ônea 2002.jpg
</gallery>

==== Egzimpes sol Basse Årdene ====
Po les scrijhaedjes del [[Hôte Seure]], gn a les ouves da [[Maurice Georges]], come «[[El fi do schayteu (sovnances)|El fi do schayteu]]».

=== Divanceye voyale < i > ===
Dins sacwants [[accints do walon]], gn a eto ene divanceye voyale *'i-**.

==== Egzimpes sol Coûtchant walon ====
On è voet dins les scrijhaedjes da [[Jacques Bertrand]] cwand i vout mostrer des accints di viyaedjes k' estént foû del Veye Hôte di [[Tchålerwè]].

On è rtrove ossu dins les tchantaedjes et les [[sketch]]s da [[Bob Dechamps]]. Dins li sketch «Les Walons vont todi pus lon e voyaedje», i ndè fwait on [[djeu d' mots]]: Israyel = ***i*'ç *.

Elle aparexhe eto dins l' tite del [[gazete]] «[[L’Isco d’ Chârlèrwè]]».

Kékes egzimpes:

* ***i**l guernouye **i**s fout dins l' tiesse* (el gurnouye ès fote dins l' tiesse)
* *Et s' **i**squète djusqu'au cu'' (Et s' eskete disk' å cou)&nbsp;

#### Egzimpes e l' Hesbaye
On è rtrove cobén dins les scrijhaedjes da Albert Maquet et ossu da André Mottet

## Sourdants et pî-notes
Drapea do Tchili

Li **drapea do Tchili**, c' est on drapea come mostré ciddé a droete, ki rprezinte li Tchili.

Il a deus bindes, a roye di cir, ene rodje ådzo, et ene blanke ådzeu. So cisse-ciale, a hintche, gn a on bleu cwåré avou ene blanke sitoele ås cénk brantches.
Tchili

Li **Tchili**, c' est on dislaxhî payis d' Amerike nonnrece.

Mwaisse veye : Santiago.

Ôtès grandès veys :
* Valparayso (Valparaíso), ancyinne mwaisse veye.
* Concepción

Lingaedjes : castiyan (lingaedje oficir)

Preficse telefonike : **56**

## Rilomés Tchilyins
* Salvador Allende
* Sergio Badilla Castillo
* Gabriela Mistral
* Pablo Neruda
* Augusto Pinochet

## Istwere
Bråmint des Nazis s' î ont rsåvé après l' 2inme guere daegnrece. E 1980, gn aveut co des “Hier, Deutschland” so des intrêyes di måjhon a Santiago

Li 11 di setimbe 1973, on côp d' estat ståre li redjime socialisse da Salvador Allende et adjoker Augusto Pinochet ki va divni on peur dictateur.

## Alére
* "E Tchili, do tins da Pinotchet", temognaedje d' on waloneu k' î a stî e 1980, Li Rantoele, ivier 2010-2011.

## Sourdants



Imådje:Ahu Tongariki.jpg|Des posteures di pire
Imådje:Pueblo de San Pedro de Atacama 2013-09-21 11-52-31.jpg|Atacama
Imådje:Cuernos del Paine.jpg|Li coidlire des Andes
Imådje:Estacion de trenes de Copiapo.jpg|Intrêye di l' estacion di trén d' Copyapo.
Imådje:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|Li novele plaece di Monte Águila, drovowe e 2017.
Tchene (plante)

thumb|foyes del tchene
thumb
Li **tchene**, c' est ene plante, semêye po ses montants k' on fjheut des coides et des toeles avou, et po ses grinnes, k' on sognive les moxhons avou.

 *[[Cannabis sativa]]*

*L’ ahivaedje del tchene el Walonreye est rmimbré dins [[tchene (toponimeye)|sacwants nos d’ plaeces]]*

## Motlî del tchene
On pleut stoide les grinnes, po fé ene ôle : li .

Sacwantès sôres di tchene sont plantêyes po esse foumêyes. On les lome "tchene d' Inde" u "****".

On tchamp d' tchene si lome ene . Li grinne si lome .

Del , c' est des coides di tchene, nén co bén aprestêyes.  

## Istwere do coûtivaedje
On l' ahivéve tocosté el Walonreye disk' al fén do 19inme sieke, po l' texhe et po l' tchene-simince. 

On a rprins ene miete dins les anêyes 2010 pol vinde come izolant pol bastimint. 

## Sorsôres di tchene
thumb|Sorsôres del tchene
Totes les sôres di tchene si lomnut botanicmint, *Cannabis sativa*. Les diferinces di hôteur et di biyonaxhe leyèt ricnoxhe al boune deus sorsôres :
* *C. sativa sativa*, ki provént d' Urope. Ele crexhe 1 bon mete hôt. Ene varyîsté est lomêye li såvadje tchene, e sincieus latén *Cannabis sativa sativa spontanea* (davance : *Cannabis ruderalis*). Ele vént tote seule el Rûsseye et avår la. Elle vént foirt coûte (30 cm hôt).
* *C. sativa indica* (60, 80 cm hôt) avou deus varyîstés :
** *C. sativa indica indica*
** *C. sativa indica kafiristanica*

## A lére
* Pierre Otjacques, *Le chanvre*, divins *Aux sources de la Lesse*.

## Hårdêye difoûtrinne
On court tecse sol tchene (do Motî Vauchelet, so l' Aberteke)

## Sourdants et pî-notes
 


File:Tchene montant.jpg|Ene djonne plante di tchene
Imådje:Marijuana seeds.jpg|tchene-simince
Tchene (toponimeye)

**Pådje do mot "tchene" et ses parints el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot tchene et ses parints dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Tchene

* tchene (plante)
* tchene = lexhe (frumele di tchén)
* li "tchene" (''tchane''), c' est ene plaece do djeu d' bale
Tot fjhant betchî l' cok (noveles)

thumb|Coviete
**Tot fjhant betchî l' cok** (***Tot fiant betchî l' coq***), c' est on live di coûtès noveles sicrîtes pa Bernard Louis.

Il a vudî dins l' pitite coleccion del SLLW e 2003. 

Sacwants bokets avént dedja stî eplaidîs dins Les Cayés walons.
Joseph Minet

**Joseph Minet**, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje, k' a skepyî li 17 di decimbe 1895 ey a morou li 28 di fevrî 1965. 

I raconte çou k' il a viké al guere di 14 dins on live "Rimimbrances d' on franc tigneus" k' a moussî foû e 1962.

## Ouves

* Les oujheas d' nosse payis (Lès oûhês d'nosse payîs), 1957

## Hårdêyes difoûtrinnes
* On tecse da sinne 
* Minme tecse e rfondou (p. 3, scoles di Bive).
*
Rimimbrances d' on franc tigneus (sovnances)

thumb|Coviete
**Rimimbrances d' on franc tigneus** (*Rimimbrances d'on franc-tigneûs*), c' est on live di sovnances sicrît pa Joseph Minet ey eplaidî e 1962.

L' adrovaedje est da Fernand Stevart.

Li scrijheu raconte ses sovnances dal guere di 14. I fourit on prijhnî nén come èn ôte, veyanmint k' i n' steut nén sôdår. I fourit codåné a 20 ans d' travås d' foice, pask' il aveut touwé on sôdår almand, estant bordjeus.

## Hårdêye difoûtrinne
* Bokets do live
Schoice-vint

Li **Schoice-vint**, c' est on vint ki shofele del Bijhe coûtchantrece.

Il est froed et amoenne del plouve.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Schoice-vint", alez s' vey e [[:Wikt:Schoice-vint|splitchant motî]].*
Tchitchoûle ås stroetès foyes

Li **tchitchoûle ås stroetès foyes**, c’ est ene dobe tchitchoûle avou des ptitès stroetès foyes al copete do bodje.

Ele fwait on waezon dins les fagnes et les frexhès waides ås troufes. 

Elle est sovint assez basse, 10 a 20 cm hôte  , mins ele pout crexhe disk’ a 80 cm.

Ele vént purade so l’ Årdene, dins les prés. Mins on nd è trovéve eto dins les trîs d’ Salzene, di Djiblou, di Måtche-les-Dames. Li ptite sôre si trouve eto sol Pitite Louwate (fagnes del Croes Schaye).

No e sincieus latén : *Eriophorum angustifolium*

## Sourdants et pî-notes
Calcaedje do picård

On **calcaeje do picård**, c' est li passaedje d’ on mot do picård aviè èn ôte lingaedje.

Li walon a calké des mots do picård di cåze do maxhaedje des djins ki cåzént walon et les cis picård, aprume dins l' province do Hinnot. 

## Mots des [[houyire]]s
* béle
* bougnou
* grijhou

## Mots do [[djeu d' bale]]
* casse
* acassî, ecassî
* recassî, racassî

## Dobès rfondowes
* cachî, cacheu
* porcachî

## Ôtes mots
* vindicion
* biroute
Stoelreye

Ene **sitoelreye**, c' est on troclet di stoeles, sovint ki croylèt ene imådje e stoelî. 

## Kékès stoelreyes
### Sacwantès stoelreyes avou des nos e walon
* li Voye Sint-Djåke
* li Rustea, c' est les Troes Rwès avou deus ôtes sitoeles (Ridjel et Beteldjeuse) ki fwaiynut l' mantche.
* li Poye et ses Poyons (u: les Poyetes; li Trokion)
* li Tchår Pôcet (u: li Grand Tchår)
* li Ptit Tchår
* li Fiermint
* l' Îpe

### Sitoelreyes k' on dné l' no a ene planete
Gn a eto les doze sitoelreyes k' ont dné leu no a ene planete e-n asterlodjeye.
* Gadot (stoelreye)
*…

### Ôtès stoelreyes
* Croes do Sud

## Kékès dnêyes so les stoelreyes
Les stoelreyes ni sont nén si lon erî nonclôte ki ça. Si vos vos rprezintez ene sitoelreye come ene sitroete plake, vos ploz mete 200 di ces stroetès plakes la dins ene tchambe ordinaire.

Insidon, les stoelreyes si polnut rescontrer, et si rmaxhî.

Ene sitoelreye ki pied s' gåz va disparexhe (mins ça prind des miyons d' anêyes).

## Sourdants et pî-notes
Troufreye

Ene **troufreye** ou **troufire** ou **trouflire**, c' est fagne nén rplantêye, la k' i gn a del troufe, k' on l' åye saetchî divinltins ou nén.

## Sacwants troufreyes del Walonreye
* troufires del Hôte Fagne
* troufreyes di Libin

## Skepiaedje del troufe
 troufe#Skepiaedje del troufe

## Ecolodjeye del troufire
Li troufe, c' est on depot sedimintaire fwait d' carbone eyet nén foirt sicraifyî. 

Ecolodjicmint, c' est ene biyonaxhe avou ene daegne organike. Les plantes k' î crexhèt sont-st adjinçnêyes d' ene façon façon a pårt. C' est zeles ki fôrmêyront l' troufe avou les ôtès yerbêyes k' ont vnou dvant sol minme plaece, ene après l' ôte.

Insi, les plantes eyet l' troufe sont raloyeyes inte di zeles. Cist aloyaedje la, c' est soûmint di l' ecosistinme del troufreye.

## Plantes des troufires
 Fagne (ecolodjeye)#Plantes des fagnes
* tchitchoûles (*Eriophorum vaginatum*)
** simpe tchitchoûle (*Eriophorum vaginatum*)
** tchitchoûle ås stroetès foyes (*Eriophorum angustifolium*)
** tchitchoûle ås lådjès foyes (*Eriophorum latifolium*)
** greye tchitchoûle (*Eriophorum gracile*)
* mossea d' fagne (blanc mossea)
* fenaesse di fagne
* bicoine
* reton

## 
Fagne (ecolodjeye)

## Sourdants
Lete O

thumb|lete O, grande et ptite, sicrîte ey imprimêye
Li **lete O**, c' est ene lete di l' alfabet latén, po ene des drîtrinnès voyales.

Des letes O avou des faflotes ont stî askepieyes dins sacwants lingaedjes : ô (francès, walon), ö (sacwants scrijhas coinreces walons, almand), Ø (suwedwès).

## Eployaedje del lete O e rfondou walon
E rfondou walon, li lete o est eployeye 
* po les courts O : i provnèt sovint di l' oyon O/OU (po, tot, mo), mins end a ds ôtes.
* po des mots "savants" enawaire calkés do francès, la k' i sont scrîts avou "au" ubén "eau" : oto, otomatike, Otriche, buro, cado 
* dins l' betchfessî ô (prononcî come on long O, sovint naziålijhî, ki tind viè [u:] e sacwants plaeces)
* dins l' betchfessî OI (la k' il a on prononçaedje W so ene grande pårteye del Walonreye, å Mitan et å Levant)
* dins l' betchfessî OE (a k' il a on prononçaedje W so ene pårteye del Walonreye, å Mitan et å Coûtchant)
* dins les scrijhas "ou" & "oû".

## Sourdants & pî-notes
Oto

thumb|Ene des prumirès otos (1886)
Ene **oto** (on dit eto ene **vweteure**), c' est èn éndjin ås cwate rowes et å moteur ki rôle tot seu, et berweter les djins d' ene plaece a l' ôte.

Les otos sont les cåzes di bråmint des moirts dins les accidints d' rôlaedje.

## Motlî
Li ci ki moenne ene oto si lome li .

Po ene viye oto ki va hinkeplink, on dit on dit dins l' lingaedje corant : ene , on , on , ene , on .

Ene oto k' on pout moenner, e-n Urope, sins awè l' permis d' moenner si lome ene teuf-teuf.

## Sôres d' otos
### sorlon l' uzaedje
* oto d' tourisse
* otos d' coûsse (otos ki rôlèt foirt rade, so des circûts fwaits esprès).
### sorlon l' enerdjeye
* oto å mazoute
* oto a l' essince
* oto å gåz
* oto bokegade
* oto electrike

## Sacwants pîces d' ene oto
* rowes (roles) et pneus; aessi...
* moteur : sopape, segmints, boujiyes
* tchessi : londjron...
* direccion : crama; volant; 
* vitesses : tén-cawe ås vitesses
* suspinsion : amoirtixheus; silanblok
* poirtire & fignesses : seres, pougneye
* ahesses  : sidjes; burtale di sidje u cingue di surté; xhoube-vites; saetch a l' air; tåvlea d' boird; lampes-temoens; naxhe ås papîs, retrovizeu, glaeces (finiesses), pare-bijhe, gårdubroûs
* fåres : pitits fåres, grands fåres, loumrotes, glignoteus, erî-fåre, fåres di brouheur...
* rezervwer; djôche a l' essince (å mazoute); stopa
* retrovizeu u erî-glaece

## Atchtaedje des otos pa les particulîs
E 1943, gn aveut cåzu pus ene oto d' particulî el Beldjike. A dater d' adon, tos les manaedjes ont cmincî a nd atchter, des rescontes pu des nouves. Diviè les anêyes 1970, gn a cmincî a-z aveur deus otos pa manaedje. 

Dins les anêyes 2000, gn aveut bén 5 miyons d' oto d' particulîs el Beldjike (ene po deus djins).

## Dins les belès-letes e walon
Guy Cabay baltêye les disdut fwaits pa / avou ene oto dins ene tchanson «Li sabat d' Sinte Mere l' Oto».
:*Li veye atake a fruzi, å matén
:*L' infier adschind, c' est l' eure do cråmignon
:*L' solo n' est nén co levé; ç' n' est rén;
:*I front l' fiesse s lampions.

::**Resploe**
:*C' est l' moumint do sabat, l' moumint do sabat
:*L' moumint do cahu, l' moumint do disdut.
:*C' est l' Sinte Mere l' Oto.
:*C' est l' moumint do toubion, l' moumint do vôtion,
:*L' måle eure des roufleus, l' måle eure des truxheus
:*L' fiesse des forsôlés
:''C' est l' Sinte Mere l' Oto.
Erotisse

thumb
L' **erotisse**, c' est poleur fé aveur bon a ene sakî tot lyi fjhant rmimbrer des sinsåcions come les cenes k' elle a avou les rlåcions secsuweles.

C' est, aprume, pal voye di des imådjes. Mins eto dins des lives, des sint-bon, des sons, evnd.

L' erotisse est diferin del pornografeye, la k' on mostere platmint des sinnes di rapoirt secsuwels.

## L' erotisse dins les ouves e walon
thumb|left|200px|Tecses erotikes (Djozé Schoovaerts, 2004)
Tot on tins, les scrijhaedjes e walon ni plént nén discrire des sinnes erotikes. Ça n' a avnou ki dins les anêyes 2000.

Dins les scrijheus e walon k' ont metou des passaedjes erotikes dins leus ouves, gn a Jean-Pierre Dumont, José Schoovaerts, Lucyin Mahin et Raymond Dambly.

Emey les dessineus k' ont-st enimådjî des lives e walon, gn a cåzumint ki José Schoovaerts k' a fwait bråmint des dessinaedjes erotikes. Il fourît-st eplaidîs dins s' gazete éndjolike «Rabulèts» eyet dins l' Rantoele-gazete (l° 27 a ).


Rant27.jpg|Coviete Rantoele l° 27
Rant45.jpg|l° 45
Coviète 70.jpg|l° 70


## Hårdêyes difoûtrinnes
* Noveles erotikes e walon
** Nanete, ene novele da Jean-Pierre Dumont
** Pådje des paskêyes erotikes da José Schoovaerts
** Waeraxhe tins, ene novele da Lucyin Mahin
* Rivowes "Li Rantoele" avou des dessinaedjes erotikes al prumire pådje
** Rantoele 44
** Rantoele 47
1058

## Etrevéns
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
* Godfrwed d' Bouyon
### Ôtès djins
## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou l' futeure Walonreye
### Ôtès djins
* Abou-l-Aala' al-Maari‎
Rweyåme crustin d' Djeruzalem

thumb|Rweyåme di Djeruzalem e 1135
thumb|Ses årmwereyes
Li **Rweyåme crustin d' Djeruzalem**, c' esteut on rweyåme catolike k' aveut-st askepyî el Palestene (ey å Liban d' asteure) après l' fén del prumire croejhåde. 

Si mwaisse veye esteut Djeruzalem.

## Do cminçint al fén
I cminça e 1099, avou Godfrwè d' Bouyon come prumî rwè. Portant l' ome aveut todi rfuzer ci tite la.

Les crustins pierdît Djeruzalm avou cåzu tot l' teritwere e 1187, al batreye di Hittin, dizo l' atake da Saladin l' Aayoubî. Ces etrevéns la ont stî djouwés å cinema dins l' fime "Li Rweyåme des cirs" (*The kingdom of heavens*).

I dura cåzu 200 ans, disk' a 1291. Adon, les crustins n' tinént pus kel veye di Sint-Djhan d' Åke ki fourit prinjhe et distrûte des Mamlouks (novele dinastêye di rwès d' Edjipe, k' estént des ancyins sclåves).

#### 
Djivêye des Rwès d' Djeruzalem
Saladin (discramiaedje)

* Saladin l' Aayoubî sultan arabe ki fota ene dobleure ås crustins do Rweyåme di Djeruzalem e 1187.
* Auguste Saladin on scrijheu e walon d' Fumwè.
Eliezer Ben Yehoudah

**Eliezer Ben Yehouda**, c' esteut li prumî rfondeu di l' ebreu.

Il a skepyî el Litouwaneye (adon dins l' Impire rûsse), e 1858. Il a morou a Djeruzalem e 1922.

Il aveut-st ebagué pol Palestene e 1881.

I passa tote si veye a-z rfonde l' ebreu. Divant lu, po les djwifs d' ådfoû, ci n' esteut pus k' on lingaedje rilidjeus. Gn aveut pus k' les cminåltés djwives del Palestene ki djåzént co e-n ebreu dins l' vicaedje di tos les djoûs.

Portant, ces djins la li veyît evi, pask' il esteut disconte leus dujhances sociåles. 

L' ovraedje da Ben Yehouda a vnou bén a pont pol mouvmint siyonisse tchoezi on lingaedje nåcionå po leu pordjet d' estat djwif.

## Sourdants & pî-notes
Alatri

thumb|Foto del comene avou èn airdiè, å drî-plan.
**Alatri** est ene veye di Itåleye, el region di Latiom. Ele si trouve inte Rome et Naples.

## Difoûtrinne hårdêye
 
*Waibe del comene
Mårciene

**Mårciene** (la-minme *Mârciène *; F. *Marchienne-au-Pont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Mårcienî, Mårcienresse;&nbsp; (F. *Marchiennois, oise*)&nbsp;
** Sipotaedje des cis del Dochreye: les Dochårds (*Dochârds*)


File:Marchienne-au-Pont JPG00a.jpg|l' eglijhe des batlîs
File:Marchienne-au-Pont JPG00.jpg|eglijhe


## Djeyografeye
Toponimeye do walon

### Hamteas
* Tchenoe (*Tchènwè*, *Chenois*)
* Al Dochriye 

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Balonpré
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Tchenoe 
** Ås Ônes (*a Zône*, *Zone*)
* A vey avou des aiwes :
** Vî pont, Pont a Tchinne
** Cwårtî d' Aiwe d' Eure (*cârtiè d' l' ô d' Eure*)
* A vey avou les tienes et les vås :
** Les Fonds 
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Å 
** Å 
** Al 
** Al Providance (no d' ene houyire)
** Å 
** Al Viyete
** Å 
** Coû Tôtô&nbsp;

## Tuzance walone
* Sicrijheus e walon : Achille Goethals
* Dramatike ki djowe e walon : *Les Traiteaux dochars*.

## Referinces eyet sourdants
Achille Goethals

**Achille Goethals**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî al Dochriye (Mårciene) li 18 di nôvimbe 1931. Il a morou li 23 d' octôbe 2025.

Di s' mestî, i boutéve dins ene veulreye.

## Ouve e walon
I scrît dins l' Bourdon des arimés et des pinsêyes. 

I fwait eto des emissions e walon so J600.

I scrijha on boket do live fwait eshonne «Aviretes et glawinreyes».

##
Saladin l' Aayoubî

**Saladin l' Aayoubî** di s' vraiy no *Sala ad-dîn Youssef* a skepyî a Takrit e 1138 et mori a Damasse e 1193.

## Mwaissès dnêyes
Il esteut Kurde di nexhance, mins cåzéve arabe.

E 1171, i divna zultan d' Edjipe ey e 1174 di Sireye. 

I va rfé on grand impire so tot l' Moyén Levant et voleur retchessî les crustins do Rweyåme di Djeruzalem. 

I lzî fota ene dobleure al batreye di Hittine, et rprinde Djeruzalem (1187).

## Caractere di Saladin
Il est ricnoxhou pa tertos come foirt pardoneu, et ki veyeut evi di touwer des omes sins råjhon.

Après li prindaedje di Djeruzalem, il leya des foirt lådjès condicions ås crustins po cwiter l' veye.

I veyeut eto evi les ritchesses. A s' moirt, i n' aveut pus k' on dirham dins les caisses di l' estat, et rén dins ses taxhes.

## Sourdants
Hugo Gunckel Lüer

thumb|150px|left|Portrait da Hugo Gunckel.

**Hugo Gunckel Lüer** a vnou å monde li 13 d' awousse 1901 ey a dhoté li 17 di djulete 1997. C' esteut on tchimikî tchilyin.

## Djivêye di ses ouves

* Gunckel, H. (1959). Nombres indígenas relacionados con la flora chilena. Facultad de Química y Farmacia, Universidad de Chile, Santiago de Chile
* (1984). "Helechos de Chile" Monografías Anexos de los Anales de la Universidad de Chile, 245 pp.
* (1980). "Bibliografía Moliniana" Fondo Andrés Bello, 166 pp

## Hårdêye difoûtrinne

* http://species.wikimedia.org/wiki/Hugo_Gunckel
Tchitchoûle ås lådjès foyes

Li **tchitchoûle ås lådjès foyes**, c' est ene tchitchoûle, 40 a 80 cm hôte, ki vént purade sol Gåme (Fouche, Vance, après Viertan, inte Tintnî et Belfontinne, après Rûle). 

Les foyes sont bén veyåves, al copete do bodje. Gn a sacwants ploumas so tchaeke montant.

Mins li tchitchoûle ås lådjès foyes n’ a nén dandjî d’ ostant d’ aiwe ki si cuzene ås stroetès  foyes. C’ est po ça k’ on l’ pout trover dins les frexhs bwès, come do costé d’ Rotchfoirt (so castinne) mins eto a Såcere, Bouyon, Åbî, Suni, Corbion et l’ Broûli (so schayisse). 

No e sincieus latén : *Eriophorum latifolium*

## Sourdants et pî-notes
Greye tchitchoûle

Li **greye tchitchoûle**, c’ est ene dobe tchitchoûle k’ on n’ trouve k’ el Gåme. 

Elle est pus ptite ki les ôtes (30 a 50 cm hôte). Come les ôtes dobès tchitchoûles, gn a deus u k' c' est troes ploumas so tchaeke bodje.

End a a Hachi, a Vance et dins l’ Laglande.

No e sincieus latén : *Eriophorum gracile*

## Sourdants et pî-notes
Lucien Maubeuge

**Lucien Maubeuge** a skepyî a Inmna li 8 d' avri 1878. 

Il a scrît des arimés, inte di zels po des tchansons e walon. Il a eto toirtchî sacwants pîces di teyåte. Come toplin des ôtes sicrijheus hesbignons, i scrijheut e lidjwès, et nén avou l' accint del Hesbaye.

Il a stî eplaidî dins l' anouwaire des Oteurs walon.

I rascoda po tote si ouve li Pris del Veye di Lidje e 1929.

Di s' mestî, il a bouté ås houyires di Marihåye, a Serè.

## Powezeye
Ramexhnêyes d' arimés
* "Violetes et pinsêyes" (*Viyolètes èt Pinsèyes *) (1904)
* "So tchamps so voyes" (*So Tchamps, so Vôyes*) (1906) 
* "Tchan­sons di m' viyaedje" (*Tchan­sons di m'Viyèdje*) (1909)
* "Paskeyes et rimeas" (*Pasquêyes èt Rimês*) (1924) 
* "Fleurs di m' bouket" (*Fleûrs di m'Bouquèt*), on rlijha di ses meyeus bokets (1956).

## Teyåte
* "Li Marixhå do Trô Botin" (*Li Marhâ dè Trô Botin*), comedeye di 2 akes (1907) 
* Les femes al pompe (*Les Feumes al Pompe*), comedeye d' èn ake (1908)
* "Beguinete et Sizet" (*Bèguinëte èt Sîzèt*), comedeye d' èn ake (1908) 
* "Li muzike da Djhan-Noyé" (*Li Musique da Dj'han Noyé*), comedeye di 2 akes (1910)
* "Monsieu Grignak" (*Moncheû Grignac*), comedeye di 2 akes (1911)
* "Les femes do cazere" (*Les Feumes dè Cazêre*) tåvlea populaire di 3 akes (1912)
* "Li promesse" comedeye d' èn ake (1920)
* "Li discandje" comedeye d' èn ake (1923) 
* "Li pansåd" (*Li Pansâ*), comedeye di 3 akes (1928)
* "On n' Reye nén d' Grignac" (*On n' Rèye nin d' Grignac*), come­deye d' èn ake (1930)
* «Les coks» (*Les Coqs*), comedeye d' èn ake (1933) 
* "Les djins del basse classe", comedeye di 3 akes (1939).

## Sourdants et pî-notes
Désiré-Joseph Mercier

thumb|e 1915
**Désiré-Joseph Mercier** a skepyî a Brinne-l'-Alou li 21 di nôvimbe 1851 ey a morou a Brussele li 22 d' djanvî 1926.

Il a stî årtcheveke di Målene di 1906 a 1926. Dins s' posse, il a sayî d' rezister ås Almands tins del guere di 14.

Il esteut disconte do Mouvmint flamind et pinséve ki l' lingaedje francès esteut pus hôt ki l' flamind ou l' neyerlandès, k' i rwaitive come des lingaedjes foclorikes. Surmint aveut i l' minme rissinta pol walon.

C' esteut lu ki minéve, sins nd aveur li tite, les PSC.

Il a on scwere a s' no a Brinne-l'-Alou.

## Sourdants & pî-notes
Invna

**Invna** u **Inmna** (la-minme *Êmna*, F. *Avernas-le-Bauduin*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Hanu, li 17 di djulete 1970 (pitits rebanaedjes).

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4280**
** davance : **4281**
* Limero diyalectolodjike : **W 20**
* Arondixhmint : Wareme
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Inmnatî, Inmnatresse;&nbsp;
** Sipotaedje : les Veas (les *Vias*)&nbsp;&nbsp;.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Inmna
* Al Djustice del troye
* Fond do moirtî (*fond dè mwertî*)
* Ås piretes&nbsp;

## Avey

* li tomboe d' Inmna.

## Tuzance walone
* Lucien Maubeuge î a vnou å monde.

## Sourdants
Sårot

On **sårot**, c' est ene grande tchimijhe, sins botons, sins panea, ki vént djus del cingue.

Li pus cnoxhou, c' esteut l' ci d' bleuwe coleur. On djheut cåzu todi "on bleu sårot".

## Istwere
C' estént on mousmint d' fiesse el Walonreye, disk' å cmince do 20inme sieke.

Mins, davance, c' esteut eto ene loke po-z ovrer.

Adonpwis, ça a divnou ene mousseure foclorike. Tchantchès est todi ecayté avou on bleu sårot.


File:Dicåce Tamene.jpg|al dicåce, diviè 1935, les omes estént tertos e sårot
File:Efant recitaedje bleu sårot.jpg
File:André Lamborelle beu sårot 2004.jpg
File:Marionetes Tchantchès.jpg|mwaisse mousseure da Tchantchès
Schaerbote

thumb|ene eschaerbote
Li **schaerbote** (on dit eto **schaerfon**, **schafion**, **mousse-e-stron**, **mousse-e-brin**, **mousse-e-flate**, **marixhå**), c' est on gros noer inseke come ene baloujhe, foirt corant, ki mousse ezès flates, et fé ene grosse bole k' i boute et-z eterer po-z î ponde ses oûs.

 *[[Geotrupes stercorarius]]*

## Spårdaedje

## Dins l' foclore et l' lingaedje corant
### Såvadjes no di dmorants
Li biesse sieve eto a des spotaedjes des dmorants d' on viyaedje:
* Glaireuse : les Schaerbotes (*Scarbotes*, *Scârbotes*, ene *Sucarbote*)
* Madjrè : les Schaefions (*Chafions*)
* Rinuveye : les Schaefions (*Chafions*)

### sinses imådjreces
* po ene djin ki vike del nute (imådje del noere coleur)
* po on ptit efant
* come traitaedje a onk k' on n' voet nén voltî.
* po ene hodisse djin : i n' vos leye nén e påye come on schaerfon n' lait nén ouve di bouter s' crote.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tecse so les schaerbotes

## Sourdants & pî-notes
Lupercales

Les **lupercales**, c' esteut ene fiesse k' i gn aveut el Viye Rome, dispu li tot cminçmint del veye, et disk' e 492.
492

## Etrevéns
* Dierinne anêye des Lupercales dins l' viye Rome.

## Ont morou ciste anêye la

* 25 di fevrî : Felisse III, påpe.
Calindrî amazir

thumb|metingue divant l' Pårlumint d' Rabat po-z oficirijhî l' calindrî amazir
Li **calindrî amazir** (lomé e-n arabe "calindrî des cinsîs"), c' est on calindrî eployî e l' Afrike bijhrece, aprume dins les viyaedjes. Ostant dins les payis la k' on djåze l' arabe ki les cis la k' on djåze amazir.

I shût les moes do solea, et nén del lune, come li calindrî arabe.

## Novelan
 novelan amazir
Li rewoeyon do novelan est fiesti li 13 di djanvî. On l' lome  (iD n innayr), li nute di djanvî. On fwait tot bounmint ene boune eurêye li djoû di dvant al nute udonbén ci djoû la. Å pus sovint on towe ene poye u ene dîne.

## An onk
L' anêye 0 a stî tchoezeye e 950 divant Djezus-Cri. C' est diviè ciste anêye la k' a skepyî li farawon d' Edjipe Shoshenq I, riwaitî come li pus rlomé rprezintant do peupe amazir.

Adonpwis, l' anêye shût a pô près les minmes moes ki l' calindrî grigoryin. Mins les moes sont pårtis e 3 dijhinnes (*menzla*).

Gb a eto deus grandès såjhons di 40 djoûs, li "yali" (do 25 di decimbe å 31 d' djanvî), et li "smaym" (tins des moes d' djulete et d' awousse).

## Moes
Gn a doze moes, ki cmincèt 13 djoûs après les cis do calindrî gregoryin (adon ki shuvnut a pô près li calindrî djulyin).

Tchaeke moes est pårti a troes såjhinetes (arabe marokin «menzla»). 

## Såjhons
Les såjhons k' on va dire atchvalèt so les moes et les såjhinetes.

Gn a deus grandès såjhons (di 40 djoûs), li plin ivier (**') et li plin esté (**').

Gn a des pus ptitès såjhons, come l' «ivier des påtes» (*lyali hayyane*).

## Spots
Gn a toplin des spots po-z anoncî l' tins po tchaeke moes, u tchaeke såjhinete, u tchaeke såjhon.
**Spots sol moes d' fevrî**

Ary brir mrir.webm|Fevrî / i disfaçrè totes les rujhes (di crexhaedje des dinrêyes) / oudonbén i radjoutrè  a vosse bîle 
Ary brir b3ir.webm|… oudonbén i radjoutrè d' l' ansene a l' ansne (les dinrêyes souwront evoye,et n' pus valeur ki po ansene)