open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Province do Roman Payis

Li province do **Roman Payis** (on dit eto do **Braibant walon** u del **Braibant walone**; fr: *Brabant wallon*), c' est ene province di Walonreye, sikepieye après l' pårtixhaedje del viye province do Braibant e 1995.

## Sourdant d' l' alomåcion "Roman Payis"
Li vî no di *Roman payis* fourit dné do tins kel Braibant compurdeut des populåcions tîxhones et walones, po cåzer del pårteye walone do Braibant.

## Mwaissès piceures
Elle est pårteye en 1 seu arondixhmint po 27 comenes intités.

Si mwaisse-veye est Wåve.

Elle a des frontires avou (dins l'&nbsp;sins des aweyes d'&nbsp;ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces bedjes do Braibant flamind, di Lidje, Nameur eyet do Hinnot. Ç' est li seule province di Walonreye ki n' a pont di frontires avou èn ôte payis. Li Braibant Walon est l' pus ptite province di Walonreye eto. 

## Istwere
Li Braibant walon a-st askepyî e 1995, après l' pårtixhaedje del viye province do Braibant e troes bokets: deus novelès provinces, li Braibant walon eyet l' Braibant flamind; eyet li teritwere del Redjon brusselwesse, ki n'&nbsp;est pus dins nole province.

## Comenes del province

**Arondixhmint d'&nbsp;Nivele**
Aiwêye

**Aiwêye** (fr: *Aywaille*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|Eplaeçmint Aiwêye

* Dimorants: 10.386 (2002)
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 80,05&nbsp;km²
* Dinsité: 129,74&nbsp;djins/km²

Dispu 2021, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.

## Ban d' Aiwêye
* Aiwêye
* Ernonhé
* Harzé
* Lovgné
* Soûgné-Rmoûtchamp
** Soûgné
** Rimoûtchamp
** Cwåreu (viyaedje)

## Djeyografeye
Aiwêye est raiwêye di l' Ambleve.

## Tuzance walone
Li heyaedje si fwait todi låvå.
Hu

Li **Grand Hu** (e sistinme Feller, *Heu*, Hë /hœ/; ; fr: *Huy*, nl: *Hoei*), c' est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.

vignette|eplaeçmint del comene dins l' province
vignette|Mâjhon comunâle di Hu, d' après Rabulèts

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 19.397 (2002) (hutwès)
* Limero del posse: 4500
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Hu
* Sitindêye: 47,64 km²
* Dinsité: 405,06&nbsp;djins/km²

## Ban d' Hu
* Hu
* Ben-Ahin
* Tîhondje

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene (avou des pådjes e walon)
Fléron

gauche|84x84px|Essegne di Fléron.
**Fléron**, c' est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province


* Dimorants: 15.870 (2002)
* Limero del posse: **4620**
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Lidje
* Sipotaedje:
* Sitindéye: 13,74&nbsp;km²
* Dinsité: 1.155,02&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Fléron: Fléron avou Mågnêye, Ritene, et Roumzêye.


Image:Fléron_St_Denis.jpg|Eglijhe St Dnis (Fléron)
Image:Magnée_Sackgassen.jpg|Plake di rowe a Mågnêye
Image:Magnée_St_Antoine_2.jpg|Eglijhe St. Antoenne di Padowe (Mågnêye)
Image:Magnée_chateau_d_eau_2.jpg|Tchestea d' aiwe (Mågnêye)
Image:Retinne_Ehrenmal_1.jpg|Monumint ås moirts a Rtene
Image:Retinne_Janusjesus_1.jpg|Crisse a dobe face
Image:Retinne_église_Ste_Julienne_3.jpg|Eglijhe Ste. Djulyinne
Image:Retinne_Verwaltungsgebäude.jpg|(Ritene)
Image:Romsée_Ehrenmal.jpg|Monumint ås moirts del houyire di Werister (Roumzêye)
Image:Romsée_Ste_Vierge_Marie.jpg|Eglijhe d' l' Aviedje (Roumzêye)
Image:Romsée_Verwaltung.jpg|(Roumzêye)
Hesta

Li grand **Hesta** ([FR] *Herstal*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
## Ban d'&nbsp;Hesta
* Hesta (veye)
* Liesse
* Mermoite
* Votem

## Economeye
C' est dins ç' veye la ki si trove l' ujhene des åres. C' est li seule societé walone, virpus bedje, ki fwait çoula : F.N. (Hesta).

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Oûpêye (rebanêye comene)

**Oûpêye** ([FR] *Oupeye*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

## Etimolodjeye
Li no «&nbsp;**Oûpêye&nbsp;**» vénreut do latén «**&nbsp;***Ulpius***&nbsp;**». **Oûpêye** sreut on dominne romin k' on-z a dné a on ledjonaire.

## Ban d' Oûpêye
* Oûpêye
* Eure-li-Romin
* Hacoû 
*Hermåle-dizo-Årdjetea
* Hermêye 
* Houtin-Sint-Simeyon
* Vivgni


Imådje:Moulins Grand Aaz.jpg|alt=|El mape avou li ri d' Åz.
Imådje:Fonteneu sources.jpg|alt=|El fonteneu.
Imådje:Ruisseau de Grand Aaz.jpg|alt=|Li Ri d' Åz inte Eur eyet Hacou.

## 
* Emission "Wallons, nous!" ki cmince a Oûpêye

## Referinces eyet sourdants
Serè

**Serè**, co lomé po dvizer del rebanêye comene **Grand Serè** ([FR] *Seraing*). K' ès-n' ortografeye e Feller, c' est **Sèrè**, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

* Sipotaedje: råyeus d' årmå

## Ban d' Serè
* Serè (veye)
* Les Bonceles
* Djimepe
* Ougrêye

## Djeyografeye
Serè si trouve å sud di Lidje, tot rmontant Mouze.

## Sipotaedje
Les dmorants d' Serè sont spotés «Râyeûs d' ârmâ» (råyeus d' årmås) la kel betchfessî å est prononcî â (/aː/) adon k' a Lidje, il est prononcî å (/ɔː/), dj' ô bén, cåzu «ô» (/oː/).

## Economeye
C' est ene plaece foirt industrialijhêye, avou des hôts-forneas.

Li sidje del societé siderurdjike, asteure rimetowe avou *Arcelor*, divant çoula *Cockerill-Ougrée*, si trouve la k' c' esteut l' viye dimorance d' esté des princes-evekes di Lidje.

Eto sol comene di Serè, å Vå-Sint-Lambiet, i gn a des foirt rilomêyès cristalreyes, astalêyes dispoy 1826 sol site del viye abeye cistercyinne.

## Tuzance walone
Serè est tchanté dins «Set solos po Rathmès», ene tchanson adjinçnêye pa Jacques Lefebvre (muzike) eyet Guy Fontaine (cåzaedje) li djoû l' etermint da Jean Rathmès.
 
* Serè (veye)#Tuzance walone
* Djimepe-so-Mouze#Tuzance walone

## Spôrt
Tins del såjhon 2022-2023 del D1 bedje di fotbale, li R. FC Serè djouwe drola. C' est l' deujhinme club del province di Lidje, après li Standård di Lidje.

## Sourdant
Måmdiy

Li **grand Måmdiy** (/mɔːm.'diːj/)  (la-minme *Mâmdî* (/'maːm.diː/) u *Mâmdi* (/'maːm.'di/), fr: *Malmedy*, davance *Malmédy*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, le province di Lidje.

Li lomaedje des djins drola, c' est :  (la-minme : *Mâmdiyin*)

## Ban d' Måmdey
* Måmdey (veye)
* Belvå-Lignouveye
** Belvå-dlé-Måmdiy
** Lignouveye
*** Elcoulémont
*** Lasninveye
*** Pont-dlé-Lignouveye
* Bévurcé
** Mont-dlé-Måmdiy
** Xhofrai

## Foclore et tourisse

* Li memoriå do massake di *[[Bévurcé|Bawgné]]*, la kel 17 di decimbe 1944, tins di l' ofinsive da Von Rundstedt, les SS ont fuziyî 84 prijhnîs d' guere estazunyins.
* Li circût d'&nbsp;coûsse di Formule&nbsp;1 di Spå-Francortchamp, nén lon erî d'&nbsp;la.
* L' ebané pol nateure (rezieve naturele) des Hôtès Fagnes
* Li cwarmea d' Måmdey.thumb|sinne do cwarmea|centré

## Rilomêyès djins do Ban d' Måmdey
thumb|Plake a Måmdey al memwere da Mayane Libert 

### Waloneus
* Henry Bragard
* Nicolas Pietkin
* Hubert Scius
* Henri Solheid
* Augustin François Villers

### Ôtès djins
* Marie-Anne Libert

## Difoûtrinnès hårdêyes
*  Vizite di Måmdiy e walon (avou Manfred Lejoly) 
* Li waibe del culteure et des tradicions d' Måmdiy
*  Waibe oficire del comene

## Referinces eyet sourdants
11 di djanvî

Li 11 di djanvî, c' est li 11inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, avou 354 djoûs (355 po ls anêyes bizetes) dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

9 di djanvî - 10 di djanvî - 12 di djanvî - 13 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Awan

**Awan** (fr: *Awans*) est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.

Les tayons è ratayons des Dawance, Dawans, Dawanze, c'esteût des djîns qui vnévent d'Awans (dè "payis d'Awans"). C'esteût scrit: d'Awans, d'Awance, dawanze, po dire qu-i-c'esteût avou li *s*, ou on *z*, è suremint li *n* prononcés.(18e siéke). Poqwè nin, *aw-anns*, *aw* è gallo-wallon è l'même è flamin:*gans*, è co pu vî *hans*? 
thumb|eplaeçmint del comene dins l' province

* Dimorants: 9016 (2015)
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 27,15&nbsp;km²
* Dinsité: 307,62&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Awan: Awan avou Fô, Hognoûl, Ôtêye, Viyé-l'-Eveke
*Mayor : Pierre-Henri Lucas (MR)

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Djouprele

Li **Grande Djouprele** (fr: *Juprelle*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje)

thumb|elaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 8.151 (2002)
* Limeros del posse:
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 35,37&nbsp;km²
* Dinsité: 230,45&nbsp;djins/km²

## Ban d' Djouprele
* Djouprele (viyaedje)
* Fexhe
* Lantin
* Ouhogne
* Paive
* Slin
* Vilé-Sint-Simeyon
* Voroû-dlé-Liesse
Ama

**Ama** (fr: *Amay*) est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene

* Dimorants: 13.065 (2002)
* Limero del posse:
* Limero diyalectolodjike:
* Arondixhmint: Hu
* Sipotaedje:
* Sitindêye: 27,74&nbsp;km²
* Dinsité: 470,98&nbsp;djins/km²
* Hôteu: di 65 a 245 metes

## Ban d' Ama
* Ama (viyaedje)
* Amsin 
* Djihé (Djihé-Bôgneye)
* Flône
* Ombret.

## Peuplåcion sorlon les anêyes
* 1977: 12.893 djins
* 1994: 12.797 djins
* 2002: 13.065 djins

## Istwere
Li redjon d' Ama a stou peuplêye dedja å neyolitike, mins les prumirès referinces sicrîtes d' Ama rimontèt a 636, çou k' endè fwait ene des pus viyès plaeces di Walonreye.

Jean-Michel Javaux î a stî borguimwaisse etur 2006 et 2024.

## Economeye
Cårires di pire, ceramike, cwårlaedjes.

## A vey
* Li coledjåle Sinte Ode et Sint Djôr, ki date di 1089, et metou å nouzome patrimoenne walon e 1993; Sinte Ode î est eterêye.
* Li tchestea d' Djihé, di stîle mozan, del mitan do 16inme sieke.

## Difoûtrinne hårdêye
*Waibe oficire del comene (e francès)
* Ama "mî bê viyèdje"
Biômont

**Biômont** (fr: *Beaumont*) est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Infôrmåcions
* Sipotaedje : thumb|Li toûr Salamandre|200px|centré

## Referinces eyet sourdants
Tcheslet

Li **Grand Tcheslet** /ʧɛslɛ/ (*Tchèslèt* u pacô *Tchèss'lèt* e sistinme Feller; *[FR] Châtelet*), c' est ene comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.

## Etimolodjeye
**Tcheslet** est (u purade esteut) on no po mostrer des viyaedjes avou on ptit tchestea. **Tcheslet**, c' est eto on no d' famile. Èç no est rlomé dins les plaeces ewou çk' on cåze li francès. Insi, Élisa Meynaerts-Wathelet prinda come no d' pene di scrijheuse e walon ene viye cogne do no e francès (*Chastelet*).

## Ban
 
 


### Rilomés djins
* Claude Barzotti: il a nexhou a Tcheslinea.
* Jean-Luc Fauconnier: il a nexhou a Tchålerwè, mins il a bråmint dmoré dins ç' rebanêye comene ci.
* René Magritte: il a nexhou dins l' Tcheslet minme.
* Jean-Michel Zecca

## Adjermelaedje
Tcheslet est adjermelêye avou :
* Vimoutiers  (France)
* Casteltermini (Itåleye)

## Tuzance walone
### Accint do walon
C' est do walon do Coûtchant, mins gn a co des traits do walon do Mitan, come li spotchåve voyale «i» (et nén el divanceye voyale «è»

L' accint d' avår la est wårdé dins les scrîts e walon da Jean-Luc Fauconnier.

### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

### Vicansté
Li comene a siné pol label «Nosse comene dit OYI». Li fiesse ås lingaedjes walons s' î doereut tni e 2024.

## Referinces eyet sourdants
Dôtchamp

**Dôtchamp** (la-minme *Dotchamp*, fr: *Dochamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele rebanêye comene di Manhé, el province do Lussimbork.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6960**
** Di 1969 a 1977: **6684**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 29** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Dôtchamp
### Hamteas
* a Frinnoe (*a Frêyeneu*, fr: *Freyneux*)
* Lamôrmayni (*lamôrmayeni*, *lom'rumayeni*, *mom'rèmayeni*; fr *Lamorménil*)
* Viyé-Sinte-Djetrou

### Ôtès plaeces
* å Laid Prandjloe (*laid prandjleu*)

## Istwere
A fwait pårteye djusk' å 18inme sieke del conteye di Montagu.
Djenvå (Sint-Djermwin)

**Djenvå** (fr: *Jennevaux*), c' est on hamtea di Sint-Djermwin.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon *djusrinne vå* (vå metowe pus bas).

Vey eto: Djenvå
Djenvå

**Djenvå** (fr: *Genval*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ricsinsåt.

## Omonimeye
A nén comaxhî avou on hamtea di Sint-Djermwin.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon *djusrinne vå* (vå metowe pus bas).
Vî scrijhas: Jusenneval (1218), Jussenvas (1244), Jenesval (1350).

## Referinces
Djenveye (Djé-Sint-Rmey)

**Djenveye** (fr: *Genville*), c' est on hamtea di Djé-Sint-Rmey.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon *djusrinne veye* (veye metowe pus bas).

Gn a eto èn ôte "Djenveye", dilé Djenveye (Moirci).

## Istwere
Li dierin signeur di Mont-dzeu-Mårciene fourit de Cartier, on scrijheu e walon.
Djenveye (Moirci)

**Djenveye**  (la-minme *Tchèn'vèye*; a Sibret, *Djèn'vèye*; fr. *Jenneville*), c' esteut on hamtea d' Moirci, asteure on viyaedje do Grand Libråmont.

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do walon *djusrinne veye* (viyaedje metou pus bas ki l' abeye di Sint-Houbert)).

## Istwere
Do trevén do Vî Redjime, Djenveye fijheut pårteye del mwaireye di Moirci, leye-minme rilevant del Tere di Sint-Houbert.

Ele divna comene do trevén des Francès.

Rimetou avou Moirci e 1823, do trevén des Holandès.

## Sourdants
Djuzrè

**Djuzrè** (/ʤyzʀɛ/)(riscrît ossu avou ene fåsse cawete -et: *Djuzret*, F. *Juseret*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes del Hôte Seure po fé l' novele intité di Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6640**
** Di 1969 a 1977: **6642**
* Limero diyalectolodjike: **Ne 48**
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Djuzrotîs (*Djuzrotiè*, Djuzrotresse; (F. *Juserétois, oise*)
** Sipotaedje: les Cous d' djusses (les *Cus d' djusse.

== Etimolodjeye ==
L' etimolodjeye do no vént do walon *'', prononcî avou l' accint do Tchestea, la k' tos les "in" divnèt "è".

## Nos d' plaece di Djuzrè
Djuzrè esteut pårti e troes viyaedjes:
* Djuzrè minme  
* Biertcheu (Bertcheu)
* Lechrè

## Tuzance walone
Studia sol motlî di l' ovraedje do bwès a Biercheu, on memwere da Maurice Strepene (S30).

## Sourdants
Li Tchestea

**Li Tchestea** (po rinde conte des ôtes viyaedjes rebanés avou, on poreut dire : **Li Grand Tchestea**; la-minme : *Lu Tchestê*, fr: *Neufchâteau*, *Neufchâteau-en-Ardene*), c' est ene comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province
thumb|li palås d' djustice

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 6.322 (2002) (Tchestrolès, Tchestrolesses)
* Limero del posse: **6840**
* Limero diyalectolodjike: **Ne&nbsp;1**
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Sitindêye: 114,49&nbsp;km²
* Dinsité: 55,22&nbsp;djins/km²

## Ban do Tchestea
* Li Tchestea (veye)
* Granwar
* Grapfontinne
** Warmich
* Hamîpré
* Longuié 
* Tournai
** Pitiwar

## Tuzance walone
Sidje sociå del SNR «Li Rantoele» (di 1996 disk' å djoû d' ouy)

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene
Moxhon d' toet

On **moxhon d' toet** u on **pierot** u on **soverdea** (on dit eto: on **monet** u on **[[gros-betch (discramiaedje)|gros-betch]]**), c' est on ptit oujhea magneus d' grinnes foirt kinoxhou dins toplin des payis, ki vike voltî dilé les måjhons.

 *[[Passer domesticus]]*.

 soverdidîs

## Ricnoxhaedje
### Discrijhaedje
Li moxhon d' toet est a pô près 10 a 15 cm long. Li longueur di ses aiyes est l' dobe. I peze ene trintinne di grames. 

Les måyes ont-st on gris bonet avou do brun so les boirds. Il ont ene noere goidje. Li frumele est pus grijhe, sins ôte coleur, pår sol goidje


Female House Sparrow with insect (7728662094).jpg|frumele
Vrabac u Nišu 14.jpg|deus måyes, al noere face


### Xhuflaedje
I xhufele voltî, on xhuflaedje fwait d' ene shûte di « tchîp tchîp ». On dit k' i « tchîptêye ».

### Kidujhance
I s' bate voltî avou ses frés por lu awè l' meyeuse pårt.

I candje di plaece tot zouplant a ptits côps.

## Vicaedje
### Nourixhince
Les moxhons d' toet si nourixhèt purade di grinnes, come après l' awousse.

Dilé les måjhons, i rcwerèt eto les restants d' nouriteure leyîs pa les djins (pwin).

I magnèt eto voltî les ptits insekes mins ossu di totes sôres di viers, di halenes et di ptitès cropantès biesses. 

I magnèt insi des fruts, del djonne salåde, u del tournêye k' est co bén tinre, et des ôtes botons d' plante.

### Mopliyaedje

Li moxhon d' toet bastit s' ni e moes d' måss, purade dins l' trô d' on bastimint (trô d' mani, craeye d' on meur, gotire, evnd.), a pårti di strin, di ploumions et di ptits bokets di stofe.

I lyi pout ariver d' ocuper l' nid d' ene aronde, pa des côps e dislodjant cisse-ciale.

Li frumele pond di 3 a 8 oûs, covés pa les deus parints ene cwénzinne di djoûs å lon. 20 djoûs après leu disclôyaedje, les djonnes polèt sôrti do nid, çou ki dene l' ocåzion ås parints di fé leu ni on deujhinme côp. On moxhon d' toet pout viker djusk' a ene dijhinne d' anêyes.

### Veye sociåle
I vikèt e bindes et n' voyaedjèt nén. 

I s' aprotchèt voltî des dmorances des djins. 

### Waerantixhaedje et distrujhaedje
Sorlon les payis et les contrêyes, li moxhon d' toet est soeye-t i waeranti, soeye-t i loukî come on måfjhant, a cåze di ses distrujhaedjes dins les culteures, aprume les dinrêyes d' awousse.

## Vicansté
Les populåcions d' moxhons d' toet discrexhnut ene miete totavå l' Urope, a cåze
* des towe-moxhe ki fjhèt crever les crouwås et les insekes k' i magnèt
* les discrouwådants (towe-yebe), fjhèt crever les crouwås k' i magnèt
* les noveas bastimints, la k' gn a pupont d' craeyes ni d' trôs d' mani.

## Dins l' lingaedje walon
### Tite
Li no do moxhon d' toet a eto siervou po batijhî ene rivuwe e walon, «Li Soverdea». 

### Spotaedje
Les Moxhons d' toet, c' est eto li spotaedje des djins d' Djamblene (hamtea d' Viyé-so-Lesse).

### Dins les belès-letes
* Jules Sabaux, Les ptits pierots, Li Soverdea, l° 351, djanvî 2018.

## 
* fitchî son avou s' tchîptaedje

## Sourdants
Dôhan

**Dôhan** (so plaece *Douhan*, fr: *Dohan*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou 6836 Bouyon.

## Etimolodjeye
L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon *"Dodon-ham"* (han, pré da Dodon).

* Dimorants: (Dôhantîs, Dôhantresses)

## Istwere
Li viyaedje di Dôhan esteut pårti inte les signeurreyes di Noere-Fontinne et des Hayons. I n'&nbsp;divént ene signeurreye tote seule k'&nbsp;å cmince do 17inme sieke.

Ancyin hamtea d'&nbsp;Noere-Fontinne, divnou comene e 1858.

E 1906, i leya ndaler ene pårteye di s'&nbsp;teritwere al novelmint skepieye comene des Hayons.

## Referinces
Belvå (discramiaedje)

Plaeces ki s' lomèt **Belvå**:

* Belvå-dlé-Han u Belvå-dlé-Rotchfoirt, e l' province di Nameur
* Belvå-dlé-Bouyon, e l' province do Lussimbork
* Belvå-Lignouveye, e l' province di Lidje
Djuzinne (Boumål)

**Djuzinne** est on hamtea d'&nbsp;Boumål-so-Oûte.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon *djuzrinne*, avou fondaedje do R.

## A vey
Eglijhe do 16inme sieke, ki replaeça li cene do Mont Sint Rahî.
Mont (discramiaedje)

* on **mont**, el Walonreye, c' est puvite on tiene
* dins sacwants nos prôpes foû del Walonreye, c' est po lomer ene hôte copete d' ene montinne
** Blanc Mont
** Mont Evresse
* Mont (toponimeye) : totes les plaeces del Walonreye avou l' mot "mont".
** li grand Mont (mwaisse veye del Province do Hinnot)
*** Mont (veye), l' ancyinne veye di Mont.
** Mont-dlé-Lidje (*Mons´*), rebané avou Flémåle
** Mont-dlé-Oufalijhe, rebané avou Oufalijhe
** Mont-dlé-Gôdene, rebané avou Uwar, el province di Nameur
** Mont-dzeu-Mårciene, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot
** Mont-l'-Ban
** Mont-d'-l'-Inclû
** Mont-Sint-Andrî
** Mont-Sint-Wubert, el province do Roman Payis
Mont

Li **Grand Mont** (fr: *Mons*, nl: *Bergen*), c' est ene veye del Walonreye, e payis picård, k' est ossu l' mwaisse veye del province do Hinnot.

I gn a eto ds ôtès plaeces lomêyes *Mont*.

* 
* Hôteu: di 27 a 105 metes

## Li ban d' Mont
* Mont
* Avrè
* Armégnî
* Cweme
* Cipli
* Djumape
* Flinnu
* Glin-dlé-Mont
* Harvent
* Hyon
* Maîsiéres
* Mevin
* Novele
* Nîmi
* Obour
* Sint-Sinforyin
* Sint-Dnis
* Spiene
* Vilé-Sint-Guilin

## Djeyografeye
thumb|300px|Panorama.|alt=|centré
Li veye si trouve nén lon erî del frontire avou l' France, bagneye pa l' Aiwe d' Inne, elle est l' cinte del redjon do Borinaedje, ancyinne redjon di hoyires.

Li comene intité di Mont a come vijhenes les comenes intités di Binche, L' Estene, Framriye, Djurbize, El Lovire, El Rû, Cwargnon, Kévi, Sint-Guilin eyet Sougniye.

## Istwere
Li veye fourit fondêye e 7inme sieke, åtoû d' èn oratwere basti pa Wådrou (*Waldetrude*), feye d' èn intindant da Clotaire II, eyet canonijheye a s' moirt e 688 dizo l' no d' Sinte Wådrou.

Mins l' plaece aveut stî ocupêye co pus timpe, å neyolitike a Spiene, poy a l' epoke rominne ene gårnizon, *Castri Locus*, s' aveut establi avåla.

Mont vikéve dins l' tins do tcherbon. Mins, asteure, c' est ene grosse veye univiersitaire, avou l' Univiersité di Mont-Hinnot, les Facultés Univiersitaires Catolikes di Mont eyet li Faculté Politecnike di Mont.

## Populåcion sorlon les anêyes
Dispôy èl rebanaedjes dès comenes è 1977 : 

* 1977 : 97.445 djins
* 1994 : 92.495 djins
*1995 : 92.666 djins
*2000 : 90.935 djins
* 2002 : 90.955 djins
*2005 : 91.083 djins
*2010 : 91.759 djins
*2015 : 95.231 djins
*2018 : 95.299 djins

## Acseignmint

### Univiersités
Li principåle univiersité d' Mont est l' UMons. Mins i gn' a eto on campus po l' Univiersité Catolike do Noû Lovén (FUCaM - Politikes syinces)

### Hôte sicoles

## Spôrt
Soce di baskete :

* Li Belfius Mont-Hinnot, ki sont spotés "Lès rinåds" (*[FR] Les renards*).

Soce di fotbale :

* Li Royå Bert-Lizabete Kévi-Mont, avou èl veye di Kévi. 
** Davance => Li RBLC Mont (*[FR] RAEC Mons* ) a disaprexhou è 2015.

## Tuzance
alt=|vignette|Imådje do befrwè.

### Foclore
Li Doudou, li dicåce di Mont ki s' fwait tos ls ans al Trinité.

### Muzike
C' est laddé k' a-st askepyî li binde al muzike&nbsp;: La Jungle. C' est eto l' comene d' oridjene di Saule.

### Urope
Mont aveut stî èl mwaisse veye dal tuzance uropeyinne è 2015. Mont aveu prôpozé pindant èç anêye rola dès afwaires come dès spectåkes, dès espôzicions eyet todi-evoye. 

## Adjermalaedjes
Mont est adjermelé avou les veyes francesses di Briare-le-Canal, Thoissey eyet Vannes;
ey eto avou Sefton (Grande Burtaegne), Changsha (Chine) et Little Rock (Estats-Unis).

## Difoûtrinne waibe
Waibe oficire del comene

## Referinces eyet sourdants
Djudla Mouze

**Djudla** ou **Djudla Mouze** (fr: *Outremeuse*), c' est on coron d'&nbsp;Lidje.

Metou sol boird di Mouze, di l'&nbsp;ôte costé d'&nbsp;l'&nbsp;aiwe pa rapoirt al veye; asteure inte Mouze et si derivåcion.

Li grande fiesse di Djudla, ki c'&nbsp;est tos les cwénze d'&nbsp;awousse, assaetche bråmint del djin.
Tchestret (viyaedje)

**Tchestret** (fr: *Chastrès*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû.

* Limero del posse: **5650** (vî limero **6432**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph 13**
Li Trô

**Li Trô**  (la-minme, dins ene fråze: **å Trô**, fr: *Trooz*), c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, e l' province di Lidje.

Li no del novele intité vént d' on hamtea di Foret.

thumb|eplaeçmint del comene el province
thumb|Li cårire, dirî l' mwaisse voye

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 7.657 (2002)
* Limero del posse: **4870**
* Sitindêye: 24,00 km²
* Dinsité: 319,04 djins/km²

## Ban do Trô
** Foret-dlé-Tchôfontinne
*** Pråyon
** Fraipont
** Nessonvå

## Djeyogrefeye
Li Trô est trevåtchî pa l' Aiwe di Vesse

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene (e francès)

## Sourdant
Li Trô (Foret)

**Li Trô** (fr: *Trooz*) est li no d'&nbsp;on hamtea di Foret-dlé-Tchôfontinne.

Il a dné s'&nbsp;no al novele intité do Trô.
Påye di Belgråde

Li **Påye di Belgråde**, c' est on traité d'&nbsp;påye siné li 18 di setimbe 1739 a Belgråde, el Serbeye, inte l'&nbsp;Impire Otoman eyet l'&nbsp;Otriche-Hongreye.

Çoula mete ene ahote al guere ki deure dispoy deus ans inte l'&nbsp;Impire Otoman eyet l'&nbsp;Otriche, ki s'&nbsp;aveut metou do costé del Rûsseye cwand cisse lale ataca l'&nbsp;Impire Otoman.
Avou l'&nbsp;Påye di Belgråde, l'&nbsp;Otriche dene li Serbeye eyet Belgråde, k'&nbsp;avént stî wangnîs e 1718 avou l'&nbsp;Påye di Passarowitz, al Turkeye, eyet li frontire est metowe so les aiwes di Sava eyet Danube.
Come contrupårteye, l'&nbsp;Impire Otoman ricnoxhe l'&nbsp;Impreur otrichyin come li seu rprezintant po tos les sudjets crustins di l'&nbsp;Impire Otomon, ene riprezintåvisté k'&nbsp;esteut eto rclamêye pal Rûsseye.

Li rsaetchaedje di l'&nbsp;Otriche va-st oblidjî l'&nbsp;Rûsseye a siner leye avou ene påye, a Nissa, kel Rûsseye lait ndaler li Crimêye eyet l'&nbsp;Moldaveye, mins wåde on poirt a Azov, çou ki lyi permete d'&nbsp;aveur èn accès al Noere Mer.
Påye di Nissa

Li **Påye di Nissa** est on traité d'&nbsp;påye siné li 3 d' octôbe 1739, a Nissa, inte l'&nbsp;Impire Otoman eyet l'&nbsp;Rûsseye et metant fén al guere inte ces deus.
Li guere Rûsso-Otomane di 1736-1739 esteut l'&nbsp;rizultat des sayes des Rûsses di rprinde Azov eyet l'&nbsp;Crimêye, come on prumî pas pol mwaistrixhaedje del Noere Mer.
Après sacwantès atakes minêyes avou succès på Marxhå Mounitch, les Rûsses ont reyussi a ployî l'&nbsp;rezistance des Tatårs, et trevåtchî l'&nbsp;aiwe di Dniestr po-z adårer el Moldaveye, eyet e 1739 mårtcher sol boird del Noere Mere viè nonne, disk'&nbsp;Iaşi, k'&nbsp;est capturêye påzès Rûsses.
L'&nbsp;Otriche-Hongreye intere dins l'&nbsp;guere e 1737, come aloyî des Rûsses, mins pus tård fwait-st ene påye separêye avou ls Otomans, li Påye di Belgråde, ki dene li Serbeye åzès Otomans et lzî permete d'&nbsp;esse e boune pôzucion po rezister a l'&nbsp;avanceye Rûsse viè Istanbul.

Li rsaetchaedje di l'&nbsp;Otriche foice li Rûsseye a siner eto ene påye avou ls Otomans; dins cisse påye la l'&nbsp;Rûsseye dene li Crimêye eyet l'&nbsp;Moldaveye al Turkeye; li Rûsseye est eto otorijheye di construre on poirt a Azov, mins n'&nbsp;pout nén construre des astalåcions militaires, nerén aveur ene flote di guere sol Noere Mer.
Iaşi

thumb|250px|right|Iași
**Iași** (prononcî *yachi*), c' est ene veye (eyet on distrik) å nôress del Roumaneye, dins l'&nbsp;redjon istorike del Moldaveye, avou 348.000 dmorants (2002).

Li veye di Iași est bagneye pa l'&nbsp;rivire Bahlui, ene aiwe k'&nbsp;egolene dins l'&nbsp;aiwe di Prout.

On cåze del veye pol prumî côp e 1408, dins on documint do Prince (Voyvode) Alexandru cel Bun (Alegzande li Bon).

C'&nbsp;est a Iași k'&nbsp;on trouve li pus viye univiersité rouminne, metowe so pî på prince Alexandru Ioan Cuza e 1860.
Enute, li veye a cénk univiersités.
Iași est rwaiteye come li *cour culturel* do *Vî Rweyåme* (dj'&nbsp;ô bén, li Moldaveye eyet li Walakeye, li båze do prumî estat roumin).
Calindrî suwedwès

Li **calindrî suwedwès** fourit-st eployî el Suwede (ey el Finlande, k'&nbsp;adon fjheut pårteye do rweyåme di Suwede) do 1î d' måss 1700 disk'&nbsp;å 30 di fevrî 1712, ey esteut ewal å calindrî djulyin mins avou on djoû di decalaedje.

E novimbe 1699 i fourit decidé kel Suwede aléve adopter li novea calindrî grigoryin (k'&nbsp;esteut ddja eployî påzès estats pretestants almands) a pårti di 1700.
Mins purade ki d'&nbsp;passer les 10 djoûs di decalaedje avou l'&nbsp;calindrî grigoryin, l'&nbsp;idêye esteut del fé graduwelmint, on djoû par an so les 11 anêyes bizetes (sorlon li calindrî djulyin) inte 1700 eyet 1740, tot n'&nbsp;contant nén les djoûs d'&nbsp;rawete di ces anêyes la.

Li plan fourit shuvou po 1700, bizete d'&nbsp;après l'&nbsp;calindrî djulyin, et on passa adon do 28 di fevrî 1700 å 1î d'&nbsp;måss; do côp, li Suwede esteut decalêye ossu bén des payis eployant l'&nbsp;calindrî grigoryin (di 10 djoûs trop court) ki des payis eployant li calindrî djulyin (di 1 djoû di trop).

Mins on n'&nbsp;shuva nén l'&nbsp;plan po 1704 eyet 1708; çou ki fwait ki nén seulmint li Suwede eployive on calindrî diferin do resse do monde, mins ki l'&nbsp;plan po passer å novea calindrî aveut tourné a cou d'&nbsp;poyon.
Do côp, e djanvî 1711, li rwè Tchåle XII decida d'&nbsp;abandner ci calindrî speciål la, et d'&nbsp;rivni å vî calindrî djulyin.
Po çoula, on radjouta-st on djoû di pus a l'&nbsp;anêye 1712 ki fourit-st insi deus côps bizete, avou on 29 eyet on bizåre 30 di fevrî.

Finålmint, li Suwede passa-st å calindrî grigoryin e 1753, tot passant 11 djoûs, li 17 di fevrî åyant come londmwin li 1î d' måss.
Mins nerén, les rîles grigoryinnes pol cårculaedje del date di Påke ni seront acceptêyes pal Suwede k'&nbsp;e 1844.


Moyinådje - 28 di fevrî 1700calindrî djulyin
1î d'&nbsp;måss 1700 - 30 di fevrî 1712calindrî suwedwès
1î d'&nbsp;måss 1712 - 17 di fevrî 1753calindrî djulyin
1î d'&nbsp;måss 1753 - calindrî grigoryin
Tcheslinea

**Tcheslinea**, è Feller "**Tchèslinia**" (*[FR]* *Châtelineau*) est èn ancyin ban del Walonreye, rebané avou Tcheslet.

## Dimorants
Tcheslinwè(s) - *Omrin*

Tcheslinwesse(s) - *Femrin*

## Referinces ey sourdants
Iaşi (distrik roumin)

**Judeţul Iaşi****(Distrik di Iaşi)**

judeţul Iaşi
Mwaisse-veyeIaşi
RedjonMoldaveye
AcourtixheureIS
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå 
classé 23inme 5.476&nbsp;km²
Populåcion
&nbsp;- Totå (2001)
&nbsp;- Dinsitéclassé 2inme
826.307 dimorants
151&nbsp;djins/km²


**Iaşi** est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Moldaveye.

## Veyes do distrik di Iaşi
* Iaşi
* Paşcani
* Târgu Frumos
* Hârlau

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Vâlcea (distrik roumin)

**Vâlcea** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el redjon di Walakeye.

## Veyes do distrik di Vâlcea
* Râmnicu Vâlcea
* Drăgăşani
* Călimăneşti
* Brezoi
* Horezu
* Băile Olaneşti
* Ocnele Mari
* Băile Govora
* Băbeni
* Bălcesti
* Berbesti
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Călăraşi (distrik roumin)

**Judeţul Călăraşi****(distrik di Călăraşi)**

judeţul Călăraşi
Mwaisse-veyeCălăraşi
RedjonWalakeye
AcourtixheureCL
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 28inme  5.088&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsitéclassé 33inme332.494 dimorants65&nbsp;djins/km²


**Călăraşi** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el redjon di Walakeye.

## Veyes do distrik di Călăraşi
* Călăraşi
* Olteniţa
* Budeşti
* Lehliu Gară
* Fundulea

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Brinne-e-Hinnot

**Brinne** (**Brinne-e-Hinnot**) (fr: *Braine-le-Comte*, ratournåve *[[Brinne-el-Conte]]*; nl: 's-Gravenbrakel), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 19.458 (2002)
* Arondixhmint: Sougniye
* Sitindêye: 84,95&nbsp;km²
* Dinsité: 229,05&nbsp;djins/km²
* Limero pol posse: 7090
* Lingaedje do payis: picård (mins djusse astok del Walonreye).

thumb|Grand Plaece

## Ban d' Brinne
* Brinne-el-Conte (veye)
* Innuyere (*[[Hinnuyire]]*)
* Ronkiêre (*[[Ronkire]]*)
* Éripont (*[[Hinripont*]]
* El-Pitit-Ru-dlé-Brinne (*[[Au Ptit-Ru]]*)
* Stinkèrke (*[[Stinkere]]*, *[[Stingléjhe]]*)

## Tuzance picåde
«Les Scrèneus Brin-Nous», c' est ene pitite trope ki fwait des cåbarets walons cwate côps l' an.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del veye
* Cåbarets walons des Screneus brinnous

## Pî-note
Brinne (discramiaedje)

Plaeces ki s' lomèt **Brinne**:

* Brinne-l'-Alieu (Brinne-l'-Alou, e l' province do Roman Payis
** Batreye di Brinne-l'-Alou (Bataye di Waterlô)
* Brinne-Tchestea, e l' province do Roman Payis
* Brinne-e-Hinnot, e l' province do Hinnot
Ate

**Ate** ki si prononce so plaece *Âte* (fr: *Ath*), c' est ene comene di Walonreye, e payis picård, el province do Hinnot.

thumb|Eplaeçmint Ate
right|thumb|upright=1.2

* Dimorants: 25.993 (2002)
* Limero del posse: 7800
* Arondixhmint: Ate.
* Sitindêye: 127,92&nbsp;km²
* Dinsité: 203,20&nbsp;djins/km²
* Ban d' Ate: 
** Ate (veye) avou: 
** Arbe
** Bouvgnie
** El Chonwé (èj va al Chonwé)
** Guilinguî
** Iziêre
** Jibiek
** Lecsin
** Lin
** Mafe
** Meyå
** Mlin-l'-Eveke
** Moulbé
** Ormegnie
** Ostiche
** Outin
** Rbé
** Sint-Amand-dlé-Ate
** Viyé-dlé-Ate

## Difoûtrinne hårdêye

Li waibe del veye d'&nbsp;Ate
Distriks del Roumaneye

Li Roumaneye est pårteye e 41 distriks, pus ene municipålité: Bucaresse (*Bucureşti*).
On pårtixhaedje e redjons a stî propôzé et srè motoit adopté e 2005.
centré|cadre|''Mape des distriks del Roumaneye, les redjons sont mostrêyes e diferinnès coleurs.''
Djivêye des distriks (relîs alfabeticmint): 



*Alba
*Arad
*Argeş
*Bacău
*Bihor
*Bistriţa-Năsăud 
*Botoşani
*Braşov
*Brăila
*Bucureşti (municipålité)
*Buzău
*Caraş-Severin
*Călăraşi
*Cluj

*Constanţa
*Covasna
*Dâmboviţa
*Dolj
*Galaţi
*Giurgiu
*Gorj
*Harghita
*Hunedoara 
*Ialomiţa
*Iaşi
*Ilfov
*Maramureş
*Mehedinţi

*Mureş
*Neamţ
*Olt
*Prahova
*Satu Mare
*Sălaj
*Sibiu
*Suceava
*Teleorman
*Timiş
*Tulcea
*Vaslui
*Vâlcea
*Vrancea


## Istwere
Li pårtixhaedje del Roumaneye e distriks (*judeţ*, e roumin) est atestêye dins des documints do 15inme sieke.
Å 19inme sieke les distriks ont stî arindjî shuvant l'&nbsp;modele des dipårtumints francès.

Après li deujhinme guere daegnrece, li pårti comunisse candja l'&nbsp;pårtixhaedje do payis tot shuvant l'&nbsp;modele rûsse (e raiyons), mins çoula fourit rcandjî come davance e 1968.

E 1981 les ancyins distriks d'&nbsp;*Ilfov* eyet *Ialomiţa* on stî rarindjîs po-z askepyî les noveas distriks di *Giurgiu*, *Călăraşi*, *Ialomiţa* eyet *Ilfov*.
A noter ki disk'&nbsp;a 1995 Ilfov n'&nbsp;esteut nén on distrik da sinne mins dipindeut di Bucaresse, li mwaisse-veye do payis.

On pårtixhaedje e cwate redjons (Dobrodjea, Moldaveye, Transilvaneye, Walakeye) est plané po 2005.
Bonene

**Bonene** (fr: *Boninne*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Dimorants:
* Limero del posse: **5021** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;61**
* Sipotaedje:
Bossu

Plaeces lomêyes **Bossu**:

* Bossu-Godetchén, el province do Roman Payis
* Bossu, hamtea d' Opin.

Plaeces lomêyes **Boussu**:

* Boussu-dlé-Mont, el province do Hinnot
* Boussu-dlé-Walcoû, el province do Hinnot
* Boussu-el-Fagne, el province di Nameur
Boudje

**Boudje** (/buʧ/; fr: *Bouge*), , c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, 
* rebané avou Nameur, el province do minme no.

thumb|eglijhe Sinte-Magrite

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse **5004** (nén candjî).
* Limero diyalectolodjike: **Na 77**
* Arondixhmint: Nameur

## Tuzance walone
 Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint d' Boudje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Boumål (Hamtea di Djerompont)

**Boumål** ([FR] *Bomal*), pus spepieuzmint **Boumål-e-Braibant** (u co «&nbsp;Boumaul&nbsp;» e Feller), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes li 17 di djulete 1970, po fé l' novele comene di Djérompont, pu avou Ramieye ås grands rebanaedjes.

## Djeyografeye
Les ptits bans vijhéns sont Ôte Gléjhe, Glime, Djåçlete, Oupåye, Mont-Sint-Andrî.

Boumål est raiwé pa Djåce, ki rçût les aiwes do ri d' Hedindje eyet ene miete pus lon les cenes di Torebåy.

## Istwere
On djåze di Boumål dins des vîs papîs d' diviè les anêyes 1000.
Les teres di Boumål estént payis d' Lidje, dispoy k' ene dutchesse les aveut dné a l' eglijhe di Sint-Lambiet.

## [[Toponimeye do walon|No des plaeces]] di Boumål
* hamtea d' l' Alou, ki continowe sol teritwere di Mont-Sint-Andrî.
* campagne Sint-Rok
* Ribåy (*Ribais*)
* Li Tombe
* Li Baclinne (*La Baclaine*)
* Boumlete (*Bomelette*)
* Li bwès d' Boloe (*bois de Boloy*)
* Li Croes Bovî (*Croix Bouvier*)
* Li Campagnete
* Li Golet

## A vey
* Eglijhe Notru-Dame do Rozåre, avou ene tour do 11-12inme sieke.
* cinse del Tourete, on boket est do 17inme sieke; ele sereut sol place del viye signeurreye di Boumål

## Referinces
Alba (distrik roumin)

**Alba** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.

## Veyes do distrik d'&nbsp;Alba
* Alba Iulia
* Cugir
* Sebeş
* Aiud
* Blaj
* Ocna Mureş
* Zlatna
* Câmpeni
* Teiuş
* Abrud
* Baia de Arieş

## Ôtès plaeces interessantes
* viyaedje di Tărtăria

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Tărtăria

**Tărtăria** (Tatárlaka) est on ptit viyaedje roumin, e distrik d'&nbsp;Alba, nén lon erî di l'&nbsp;aiwe di Mureş. 

C'&nbsp;est la ki *Nicolae Vlasa* dischovra, e 1961, les *[[tåvletes di Tatåreye]]*.
Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion

Vochal li djivêye des distriks del Roumaneye, relîs pa ôre crexhant di leu populåcion.
Les valixhances di populåcion sont di l'&nbsp;anêye 2001.

# Prahova, 862.457 
# Iaşi, 826.307
# Dolj, 749.019
# Bacău, 747.645
# Constanţa, 746.988
# Cluj, 724.605
# Suceava, 712.854
# Timiş, 684.506
# Argeş, 675.727
# Galaţi, 642.337
# Braşov, 634.881
# Bihor, 600.223
# Mureş, 602.426
# Neamţ, 557.000
# Dâmboviţa, 554.161
# Hunedoara, 536.165
# Maramureş, 533.162
# Olt, 513.266
# Buzău, 508.459
# Arad, 478.108
# Teleorman, 465.053
# Vaslui, 462.385
# Botoşani, 460.973
# Sibiu, 445.281
# Vâlcea, 432.980
# Alba, 401.687
# Gorj, 397.668
# Satu Mare, 392.265
# Vrancea, 391.263
# Brăila, 388.816
# Caraş-Severin, 360.627
# Harghita, 343.467
# Călăraşi, 332.494
# Bistriţa-Năsăud, 326.383
# Mehedinţi, 325.857
# Ialomiţa, 304.803
# Giurgiu, 298.242
# Tulcea, 265.349
# Sălaj, 258.717
# Covasna, 231.172
# Ilfov, ????
Pî (unité)

Li **pî**, c' esteut ene viye muzeure, eployeye dins bråmint des payis et a bråmint des plaeces, avou des valixhances ene miete diferinnes.

On pî esteut divizé e 10 pôces, et tchaeke pôce e 10 royes.

## Pî d' Sint Lambiet
Li **pî d'&nbsp;Sint Lambiet** est ene viye unité di mzeure eployeye dins l'&nbsp;tins el Principåté d' Lidje, di 29,2&nbsp;cm long.
Bounî

On **bounî**, c' est ene viye unité di mzeure des stindêyes ki valeut 20 grandès vedjes, ene grande vedje valeut 20 ptitès vedjes, eyet li ptite vedje esteut-st on cwåré d'&nbsp;ene corante vedje di costé.

*Li no "bounî" rivént eto sovint dins [[bounî (toponimeye)|les nos d' plaeces]].*

## Valixhance el Principåté d' Lidje
El Principåté d' Lidje, on eployive po mezurer les teres li pî d' Sint Lambiet, 29,2&nbsp;cm long.

Li vedje corante valeut 16 pîs d'&nbsp;Sint Lambiet, ça fwait 4,67&nbsp;metes.

Dabôrd, li ptite vedje fwait 21,79&nbsp;m², li grande vedje 435,9&nbsp;m² eyet l'&nbsp;bounî 8.718&nbsp;m² ou 87,18 åres.

Ôtès manires di conter : 
* On bounî d' tere valeut cwate djournås ou 400 vedjes cwårêyes.
* On bounî fwait vint grandès vedjes et ene grande vedje endè fwait vint ptites.

## Valixhance ezès Bas Payis otrichyins
I valeut 94 ares 62 a Moustî., e l' Årdene nonnrece., adon, dandjreus so tos les Bas Payis otrichyins.

## Valixhance dins l' lingaedje corant el dislaxheye Beldjike
El Beldjike, après eployaedje do sistinme metrike, gn aveut co bråmint des cinsîs ki continouwént a eployî l' mot "bounî" (eto *bonî*, *bougnî*, evnd., po èn ectåre.

## Sourdants
Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye

Vochal li djivêye des 41 distriks del Roumaneye k'&nbsp;egzistèt-st e 2003, relîs pa ôre crexhant di leu stindêye.

# Timiş 8.697&nbsp;km²
# Suceava, 8.553&nbsp;km²
# Caraş-Severin, 8.520&nbsp;km²
# Tulcea, 8.499&nbsp;km²
# Arad, 7.754&nbsp;km²
# Bihor, 7.544&nbsp;km²
# Dolj, 7.414&nbsp;km²
# Constanţa, 7.071&nbsp;km²
# Hunedoara, 7.063&nbsp;km²
# Argeş, 6.862&nbsp;km²
# Mureş, 6.714&nbsp;km²
# Cluj, 6.674&nbsp;km²
# Harghita, 6.639&nbsp;km²
# Bacău, 6.621&nbsp;km²
# Maramureş, 6.304&nbsp;km²
# Alba, 6.242&nbsp;km²
# Buzău, 6.103&nbsp;km²
# Neamţ, 5.896&nbsp;km²
# Teleorman, 5.790&nbsp;km²
# Vâlcea, 5.765&nbsp;km²
# Gorj, 5.602&nbsp;km²
# Olt, 5.498&nbsp;km²
# Iaşi, 5.476&nbsp;km²
# Sibiu, 5.432&nbsp;km²
# Braşov, 5.363&nbsp;km²
# Bistriţa-Năsăud, 5.355&nbsp;km²
# Vaslui, 5.318&nbsp;km²
# Călăraşi, 5.088&nbsp;km²
# Botoşani, 4.986&nbsp;km²
# Mehedinţi, 4.933&nbsp;km²
# Vrancea, 4.857&nbsp;km²
# Brăila, 4.766&nbsp;km²
# Prahova, 4.716&nbsp;km²
# Galaţi, 4.466&nbsp;km²
# Ialomiţa, 4.453&nbsp;km²
# Satu Mare, 4.418&nbsp;km²
# Dâmboviţa, 4.054&nbsp;km²
# Sălaj, 3.864&nbsp;km²
# Covasna, 3.710&nbsp;km²
# Giurgiu, 3.526&nbsp;km²
# Ilfov, 1.593&nbsp;km²
Arad (distrik roumin)

**Judeţul Arad****(distrik d'&nbsp;Arad)**

judeţul Arad
Mwaisse-veyeArad
RedjonTransilvaneye
AcourtixheureAR
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 5inme  7.754&nbsp;km² Populåcion
&nbsp;- Totå (2001)
&nbsp;- Dinsitéclassé 20inme
478.108 dimorants
62&nbsp;djins/km²


**Arad** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Transilvaneye.

## Veyes do distrik d'&nbsp;Arad
* Arad
* Lipova
* Ineu
* Curtici
* Chişineu-Criş
* Nădlac
* Pancota
* Sebeş

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Ilfov (distrik roumin)

**Ilfov** est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon del Walakeye.

E 1981, les vîs distriks d'&nbsp;Ilfov eyet Ialomiţa fourît dispårtis e cwate noveas distriks: Giurgiu, Călăraşi, Ialomiţa eyet Ilfov.

Li novea distrik d'&nbsp;Ilfov èn fourit on distrik da sinne k'&nbsp;e 1995; divant çoula il esteut dizo l'&nbsp;mambornance di Bucaresse.

## Veyes do distrik d'&nbsp;Ilfov

Vey eto: Distriks del Roumaneye
Constanţa (distrik roumin)

**Judeţul Constanţa****(distrik di Constance)**

judeţul Constanţa
Mwaisse-veyeConstanţa
RedjonDobrodjea
AcourtixheureCT
Minorité(s)&nbsp;
Sitindêye&nbsp;- Totå classé 8inme  7.071&nbsp;km² Populåcion&nbsp;- Totå (2001)&nbsp;- Dinsitéclassé 5inme746.988 dimorants106&nbsp;djins/km²


**Constanţa**, c' est on distrik (*judeţ*) del Roumaneye, el&nbsp;redjon di Dobrodjea.

## Veyes do distrik di Constanţa
* Constanţa
* Medgidia
* Mangalia
* Năvodari
* Cernavodă
* Ovidiu
* Hârşova
* Basarabi
* Eforie
* Techirghiol
* Negru Vodă

Vey eto: Distriks del Roumaneye
13 di djanvî

Li 13 di djanvî, c' est li 13inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin; gn a co 352 djoûs (353 po ls anêyes bizetes) po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1867 : Jean Bury

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2021: Joël Robert
* 2025: Albert Delvaux

### Ôtès djins
* 1976 : Stith Thompson, rilomé foclorisse des Estats-Unis.

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

11 di djanvî - 12 di djanvî - 14 di djanvî - 15 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Sint Impire Romin Djermanike

thumb|Leu drapea, di 1200 a 1350
Li **Sint Impire Romin Djermanike** (ou **Sint Impire Romin** ou co djusse **Sint Impire**), c' esteut-st èn eshonna politike di sacwants payis del mîtrinne Urope, k'&nbsp;a cmincî el Moyinådje et k' a duré disk'&nbsp;e 1806, et ki tos les bokets del futeure Walonreye (åré Tournai) estént dvins.

Li mwaisse veye di l'&nbsp;Impire esteut-st a Wîne.

## Mwaissès piceures
Mågré s'&nbsp;no l'&nbsp;Sint Impire ni fourit måy peurmint tîxhon. Gn aveut, dispoy li cminçmint, des Walons, et des ôtes peupes avou des lingaedjes laténs u slåves.
Gn aveut ene foite idêye rilidjeuse (did la l'&nbsp;addjectif di "sint") ki rashonnéve les diferins payis mimbes. Foû di ç'&nbsp;costé rlidjeus la, l'&nbsp;Impire ravizéve ene miete çou k'&nbsp;est l'&nbsp;Union Uropeyinne d'&nbsp;asteure. C'&nbsp;esteut li rwè d'&nbsp;Almagne k'&nbsp;aveut l'&nbsp;tite d'&nbsp;Impreur.

Tos les Estats d' l' Impire estént rprezintés å pårlumint. Li tchedje d' Impreur, ni passéve nén di pere a valet, mins tchaeke Impreur esteut tchoezi pa les "Grands Elijheus" (al comince c' esteut les tchîfs des cénk pus consecantès tribus tîxhones: les Francs, les Sacsons, les Bavarwès, les Souwåbes et les Turindjîs). L' Impreur ni poleut måy decider des lwès lu-minme. C' esteut li pårlumint d' l' Impire, wice ki tos les Payis d' l' Impire avént des sidjes, kel fijheut.

Les Payis d'&nbsp;Impire, c'&nbsp;esteut tos les dislaxhîs payis ki n'&nbsp;avént å dzeu d'&nbsp;zels nole ôte otorité, åré l'&nbsp;Impreur lu-minme: ladvins, gn aveut des Dutcheyes (come li Dutcheye do Lussimbork), des conteyes (li Conteye di Lô), des principåtés (Principåté d' Chimai), pa des côps minme des rweyåmes (li Prûsse), des teritweres d'&nbsp;eglijhe goviernés pa on Prince-Eveke (li Principåté d' Lidje), des teres di tchevalîs d'&nbsp;Impire, et les frankès veyes.

## Consecwinces linwistikes
Gn ava on côp ene grande pômagne el Serbeye. Di l' ôte des costés di l' Impire, c' aveut stî ene boune anêye po ene novele dinrêye vinowe d' Amerike, et k' on loma "poere di tere" (*Grundpehre*, e-n almand, divnou crompire el Principåté d' Lidje). 

Adon, li cowaidance [solidarité] nåcionåle djouwa et on evoya des "crompires" dins les provinces k' avént fwin. Come c' esteut novea, on loma l' amagnî come on l' loméve dins l' province k' aveut evoyî les amonucions => did la li siebe eyet l' crowate "krompir". 

## Hårdêye divintrinne
Djivêye des Impreurs do Sint Impire Romin Djermanike
1918

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
### Etrevéns a vey avou l' Walonreye
* 11 di nôvimbe&nbsp;: l'&nbsp;Almagne sene èn årmistice avou ls aloyîs, çou ki finixh li prumire guere daegnrece. 
* Erî-såjhon : arivêye gripe espagnole ki va fé on hopea d' moirts, inte di zels, Jean Lejeune di Hesta.
### Ôtes etrevéns
* 24 di fevrî&nbsp;: declaråcion d'&nbsp;indepindince di l'&nbsp;Estoneye.
* 19 di setimbe&nbsp;: li Bulgareye sene èn årmistice
* e-n octôbe&nbsp;: kimince di l'&nbsp;epidemeye di gripe espagnole, ki va touwer bråmint d'&nbsp;djins sol daegn (20 miyos) disk'&nbsp;e 1920.
* 28 d' octôbe&nbsp;: proclamåcion del Republike tchecoslovake.
* 31 d' octôbe&nbsp;: l'&nbsp;Impire Otoman sene èn årmistice
* 3 d' nôvimbe&nbsp;: l'&nbsp;Otriche-Hongreye sene èn årmistice.
* 9 di nôvimbe&nbsp;: revintaedjes en Almagne eyet abdicåcion do Kaizer Wiyåme&nbsp;II.
* 11 di nôvimbe&nbsp;: proclamåcion del Republique di Pologne.
* e nôvimbe&nbsp;: proclamåcion do rweyåme des Serbes, des Crowåtes, eyet des Slovenes (ki dvénrè li Yougoslaveye).
* 1î d' decimbe&nbsp;: li Transilvaneye si raloye al Roumaneye.
* L'&nbsp;Izlande divént on rweyåme dislaxhî do Daenmåtche.

#### Rûsseye
* 5 di djanvî&nbsp;: les boltcheviks dissolvèt l'&nbsp;Assimblêye constitouwante.
* 15 di djanvî&nbsp;: Leyon Trotsky mete so pî li Rodje Årmêye.
* 3 d' måss&nbsp;: Påye di Brest-Litovsk; li Rûsseye piede 800.000&nbsp;km² eyet l'&nbsp;cwårt di s'&nbsp;populåcion.
* Nicolai&nbsp;II, li dierin tsår di Rûsseye, eyet si famile, sont touwé påzès boltcheviks.
* guere civile inte les rodjes et blankes årmêyes.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 12 di djanvî : Marcel Hicter
* 15 di may : Maurice Peltier

### Ôtès djins
* 21 di decimbe: Kurt Waldheim, diplomate eyet politikî otrichyin.

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 6 di fevrî&nbsp;: Gustav Klimt
* 27 di may&nbsp;: Alphonse Tilkin
* 30 di djulete&nbsp;: Jean Bury
* 13 di nôvimbe&nbsp;: Jean Lejeune di Hesta
* 11 di decimbe&nbsp;: Ferdinand Davaux

### Ôtès djins
* 9 di nôvimbe&nbsp;: Guillaume Apollinaire, powete francès.
14 di djanvî

Li 14 di djanvî, c' est li 14inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin, et k' i gn a co 351 longs djoûs (352 po ls anêyes bizetes) po-z esse al difén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1883 : Ernest Lambotte
* 1924 : André Henin
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1926 : Ernest Lambotte
* 2018: Mariette Chinon

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

12 di djanvî - 13 di djanvî - 15 di djanvî - 16 di djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
2007

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete do live da Joseph Bily
thumb|Coviete do live da Christian Thonet
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
* So Nassogne, fwait bon viker (Joseph Bily)
* Pilipili (Gilbert Renson)
* Mots d' on scrijheu (Roger Foulon)
* Kî çk' a touwé J.F.K. ? (Chantal Denis, 2inme edicion dins l' pitite coleccion del SLLW).
* Saetch ås mas (Christian Thonet)
### Ôtes etrevéns
* 1î d' djanvî: li Bulgareye eyet l' Roumaneye divnèt mimbes di l' Union Uropeyinne

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la

*