open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vî mot

On **vî mot** u **årcayisse**, c' est on mots k' est co dins les motîs des cmons nos, a on moumint dné, mins avou ene mincion "vî mot" ("årcayisse"). Dj' ô bén k' i n' serè pus eployî dins l' lingaedje corant do trevén ki l' live di mot a rexhou. Mins il esteut comprins et kécfeye dins les céncwante a cint-z ans di dvant.

Les vîs mots ont sovint a vey avou des viyès tecnikes.

On vî vî mot, c' est on mot ki n' egzistêye dedja pus dins les motîs, mins k' a stî eployî sacwants siekes divant.
Ortografeyes di dvant Feller

[thumb|Pirtchamp: Li long i = î, mins [son tch|tch = ch]]
thumb|On motî do 18inme sieke
Les **ortografeyes di dvant Feller**, c' est tos les sistinmes di scrijhaedje do walon di dvant l' sistinme Feller.

## Sacwants sistinmes ortografikes do 19inme sieke
 Sistinme Feller#Situdiaedje des ôtes sistinmes

## Sacwants scrijhas nén Feller do 20inme sieke
### ritchôkîs dins do Feller
thumb|250px|Scrijhas nén Feller rimetous dins l' Feller (eshonna tot a hintche)
* pont sol roye (scrijhaedje da Louis Remacle, d' après Nameur et Tchålerwè)
* dobès letes nén fonetikes: en, aî, au… (Sistinme Feller-Léonard).
* letes ås espôzants: ôⁿ (Singuliers, lives da Jean-Jacques Gaziaux), îⁿ (Mouchon d' Aunia).
* letes ås ôtes faflotes: ë (li rprezinte on son dins C106 (/ɘː/) et èn ôte dins C65 (/ə/, deus motîs eplaidîs pa deus mimbes del SLLW dins les anêyes 2010); ē (C65, lives Gaziaux), ē, e̊ (lives Gaziaux).

### motlîs do 20inme sieke foû sistinme Feller
* S25
* E165
Moude d' oneur

Li **moude d' oneur**, c' est l' moude d' ene djonne feye u ene comere pa onk di s' famile (sovint on fré u l' pa lu-minme), dins les societés ki n' acoirdèt waire di droets sociås u persounels azès femes.

Les payis la k' on pratike ces moudes la sont bråmint metous e Moyén Levant, del Sireye å Pakistan. 

Li moude d' oneur n' est nén loyî al rilidjon muzulmande. Metans, el Sireye, on cnoxhe des moudes d' oneur dins les crustins, po des feyes ki s' vôrént maryî a des muzulmans. 

I s' pout rescontrer eto dins des cminåltés di ces contrêyes la ebaguêyes dins des payis ki n' kinoxhèt nén cisse dujhance la.

Les dujhances des tribunås des payis la k' on voet co des crimes d' oneur ni punixhèt waire les moudreus (sacwants moes d' gayole, cwand end a). I tuznut ki l' famile a-st on droet d' veye et d' moirt so ses mimbes femrins.

## Cåzes des moudes d' oneur
* djonne feye ki hante avou on djonnea nén acceptåve (nén serieus, d' ene ôte rilidjon, evnd.)
* djonne feye nén marieye ki ratind
* djonne feye ki s' mousse u ki s' kidût d' ene façon ki l' famile n' acceptêye nén
* djonne feye ki rfuze on mariaedje arindjî del famile
* feme marieye ki håbite des ôtes omes

## Cas d' moude d' oneur el Walonreye
Li 22 d' octôbe 2007, Mudusar Cheikh touwéve si sour, Sadia, dins l' måjhon d' ses parints, rowe do Tchenoe a Lodlinsåt.

Li parket a todi vlou ki l' moude åyaxhe sitî cmandé på pere del moudreye et do moudreu, Tariq Mahmood Sheikh. Ci-cial vleut di tote foice aler maryî s' feye å Pakistan, la d' eyu çk' i provnént.

#### 

## Sourdant et pî-notes
Lodlinsåt

**Lodlinsåt** (la-minme, tot biesmint, **å Sårt**, **au Sârt** ; F. *Lodelinsart*) ([FR] *Lodelinsart*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

Låvå, on dit «&nbsp;**å Sårt&nbsp;**»**&nbsp;**; k' est afeye sicrît dinsi eto**&nbsp;**: «**&nbsp;au Sârt&nbsp;**».
[centré|vignette|Ancyinne måjhone-comene do pitit ban. Li bastimint est co drola, mins i dmeure seré dispu l' mitan del [Anêyes 2010|dijhnêye 2010.]]

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Lodlinsåt|l' esplicant motî]].*

## Sipotaedje
* Sipotaedje des djins : Les Veas

* Sipotaedje do pitit ban : Li Pitit Paris.

## Djeyografeye

### Edroet

Imådje:Lodelinsart - Ferraris.jpg|Mape d' **Lodlinsåt** fwaite pa Ferraris.
Imådje:Lodelinsart - château Goffart - 04.jpg|Li **Tchestea Goffart** sol voye nåcionåle 569 (lomêye : Voye di Tcheslet).|alt=Li Tchestea Goffart sol nåcionåle voye 569 (lomeye : Voye di Tcheslet)


### Hamtea
Lisse des hamteas do Coûtchant disk' å Levant : 

* Lodlinsåt Coûtchantrece ([FR] *Lodelinsart Ouest*)
* Lodlinsåt Bonnaire ([FR] *Lodelinsart Bon-Air*)
* Lodlinsåt Cinte ([FR] *Lodelinsart Centre*)
* Lodlinsåt El Tchènwè ([FR] *Lodelinsart Le Chênois*)
* Lodlinsåt Gros-Fayi ([FR] *Lodelinsart Gros-Fayt*)
* Lodlinsåt Hamindes ([FR] *Lodelinsart Hamendes*) 
** Pînote : Lodlinsåt est nén 'l seu ban d'Tchålerwè ki a on vijhnåve ki si lome "Hamindes".

### Voye
El seule grande voye impôrtante ki passe pa **Lodlinsåt**, c' est li A54, ki raloye li A7 (E19) disk' å R9. Ci-ci, c' est l' rigne ki rôle åtoû do pitit ban di Tchålerwè.

## Etrevéns
E 2007, gn ourit la on moude d' oneur, kécfeye li prumî el Walonreye.

## Spôrt
Ces clubs padzo s' trouvnut dins l' Tchènwè.

* Li Fotsåle Team Tchålerwè djowe rola. Padvant, ç' esteut l' Accion 21 Tchålerwè ki djouweut rola, mins il s' aveut rebané avou on club di Tcheslinea pindant les anêyes 2010.
* Li Vilete Tchålerwè, k' est ene ekipe di pign-ponk djouwe eto èç pitit ban.

## Tuzance walone

### Les climbeas
Soce di bénfjhance avou on no walon : "Les Climbeas" ("*les Climbias*"). Li soce fourit amontêye e 1897. I gn a 13 mimbes, k' ont tertos on climbea a leu botnire. Il ont tchoezi come costume on rodje fez avou ene noere flotche.
centré|vignette|Li Djeyant Climbea


### Teyåte

#### Djouweuses eyet djouweus

* André Georges
* Pierre Locus
* Andrée Schmidt
* Robert Schmidt

#### Scrijheu d' pices

* Alfred Léonard
* René Meunier
* Georges Michaux

## Hårdêye difoûtrinne
Waibe del soce "Les Climbias"

## Sourdants et pî-notes
Bele-dame (plante)

thumb|Adjinçna del plante
Li **bele-dame**&nbsp; u **bele-madame**&nbsp;, c' est ene epweznante plante ki dene des belès noerès petches, foirt lujhantes, come des caclindjes. Les petches si lomèt "ouy do diåle", "noer boton"&nbsp; u "gurzale do diåle".

Ele vént purade so castinne.

 *[[Atropa belladonna]]*

 crompiracêyes.

## Discrijhaedje del plante
C' est ene ridjetante plante ki vént assez hôt, come on ptit bouxhon. Mins si bodje est trawé (adon, c' est bén ene yebe, nén on bouxhon).

Li montant ni cmince a coxhler k' a 50 cm di tere. Gn a ene cénkinne di coxhes ki rexhat foû, åtoû d' ene bôrlikete.

Les foyes sont-st ôternêyes. Mins, a tchaeke rexhaedje foû do montant, n' a deus foyes ki crexhèt, ene grande et ene pitite.

Les petches sont des belès noerès rilujhants poes, grosses come ene pîce di on cene d' uro. Ele sont soucrêyes, bén apetixhantes.

## Epweznaedje
### Sintomes
Sacwants poes polnut touwer èn efant. Il è fåt ene cwénzinne po ene grande djin.

Les senes d' epweznaedjes kimincèt deus eures après l' magnaedje.

I fåt troes djoûs ås medcéns po dire si l' epweznêye djin va rschaper.&nbsp;

### Pwezons
Gn a troes pwezons, mins tertos del minme famile (les sconte-parasimpatike) : l' atropene, l' iyociyamene et li scopolamene.

Les pwezons si rtrouvnut dins totes les pårteyes del plante, mins aprume dins les raecinêyes et dins les petches.


Image:Atropabelladonna.jpg|bele-dame plantêye dilé ene måjhon
Image:Atropa belladonna - Bele-dame Prwaji voye.jpg|bele-dame k' a crexhou so ene novele plaece, dilé ene voye a Prwaji, Bive
Image:FileAtropa belladonna - -Bele-dame waibe.jpg|waibe nén corante so l' Årdene so des teres k' ont stî rtournêyes po ene gargouye (grosse buze dizo l' voye po fé passer on bî d' saiwaedje)
Image:Atropa belladonna - Bele-dame buhot bodje.jpg|buhot bodje
Image:Atropa belladonna - Bele-dame coxhlaedje.jpg|coxhlaedje do bodje, 50 a 60 cm hôt, avou ene bourlikete å fortchaedje (les blankès taetches, c' est des spiteures di tchåsse)
Image:Atropa belladonna - Bele-dame ataetche ôternêye des foyes.jpg|Ataetche ôternêye des foyes sol montant
Image:Atropa belladonna - Bele-dame viye et djonne foyes.jpg|dobès foyes : li viye est co la et l' novele a ddja crexhou come ene pitite coxhe, cåzu el minme plaece
Image:Atropa belladonna - Bele-dame sitokêye.jpg|
Image:Atropa belladonna1.jpg|Li fleur
Image:Atropa belladonna - Bele-dame Prwaji foyes sepales.jpg|bele-dame (foyes et sepales)
Image:Atropa belladonna - Bele-dame petches pîce 1 cene.jpg|groxheur des poes : pus gros k' ene pîce di on cene d' uro


## Alére
L. Baijot, "Li bele-dame di Prwaji" (cas d' epwezonmint a Bive e moes d' octôbe 2008),  l° 48, ivier 2008-2009.

## Sourdants
Nouviyé

**Nouviyé** (la-minme ***Nûviè*** , F. *Neuvillers*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6800**
** davance : **6603**
* Limero diyalectolodjike : **Ne 33**; mwaisse pont d' l' A.L.W.
* Arondixhmint : Li Tchestea
* Sipotaedje des djins : Les Tchets (a *Nûviè*, c' est des tchets)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Nouviyé|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nouviyé
### Hamteas

* Ricogne (rima : Sint Pire *[[:Wikt:cougnî|rucogne]]* sinte Mareye ås tchamps (mins sins Libin).

### Ôtès plaeces
* Les Coisses (les *Côsses*)

## Tuzance walone
* Dramatike e walon : Les *Chats R'latants*.
* Sicrijheu e walon : Raymond Mouzon
* Accint walon : prumî viyaedje tot vnant d' Libin a cåzer tchestrolès. 
* Motî walon-francès : Li motlî d' Nouviyé a stî raspepyî pa Jean Haust a pårti do temognaedje da G. Goffinet (Motî do Tchestea da Haust et Goffinet).
* Sociolinwince : les dujhances des djins d' Nuviè ki djåzént u nén walon ont stî studyîs pa E. Marckx

## Sourdants
Betchfessî sch

thumb
Li **betchfessî SCH**, c' est on betchfessî scrijha po rprezinter les cossounes ki s' prononçnut /h/ et /ch/ eyet /sk/, cwand l' prumî son vént do payis d' Lidje, li deujhinme do payis d' Nameur et del Basse Årdene, et l' troejhinme do payis d' Tchålerwè.

E rfondou walon, dins l' prononçaedje zero-cnoxheu, les mots avou l' betchfessî sch si polèt todi prononcî avou SK. Adon, i dvèt poleur awè tertos ene cogne avou ene divanceye voyale, po saveur respecter li rîle des troes cossounes.
*  / 
*  / 
*  / 

## Istwere do betchfessî å
Li scrijha a stî atåvlé pa Lucyin Mahin diviè 1994 po-z aconter les prononçaedjes SK di sacwants mots k' årént dvou esse rifondous avou radjouter a betchfessî xh.

## 
 Scole e videyo sol sudjet

## Sourdants et pî-notes
Picron

Les **picrons** (on dit eto : **cozins**, **zinzins**, **plukete**, **maringwin**), c' est des ptits insekes ås deus aiyes, ki vicnut pus voltî tot l' long des aiwes, et ki hagnèt les biesses et les djins, po sucî leu sonk.

thumb|On picron k' est ki hagne ene djin

I rascråwèt ene cåkêye di maladeyes azès djins come azès biesses.

End a todi dpus sol Daegne, copurade dins les grandès veyes. I s' mopliynut dins les batchs ås mannestés, les pots ås fleurs, evnd.

 *[[Culicidae]]*

Les piketes sont des pus ptits insekes ki les picrons, mins hagnèt tot ostant.

## Vicaedje
C' est èn inseke k' a ene pompe avou deus buzete, ene po saetchî l' sonk, et l' ôte po stritchî si raetchon (ki pout contni des adjints d' maladeye, copurade des virûsses et des protozowaires.

Çou k' assaetche les picrons aviè ene djin : li CO2 et l' seur di laecea. Insi, les femes ratindantes les atirnut dpus. 

## Mopliyaedje
thumb|Nedjante halene di picron
Les picrons ponèt leus oûs dins l' aiwe, la k' ene nedjante halene si diswalpêye.

## Sacwantès sôres di picrons
N a 3500 diferinnès sôres di picrons, des indjes ki shuvnut :
* *Aedes*
* *Culex*
* *Anophele*

## Maladeyes ripassêyes påzès picrons
### Azès djins
* Five fagnrece
* Five do Nîl coûtchantrece
* Djaene five
* Dingue
* Tchicoungounia
* Maladeye do doirmaedje

### Azès biesses
* Five do Nîl coûtchantrece (tchivås)
* Five del Vå do Rift
* Bleuwe linwe

## Sourdants et pî-notes
Mouhå

**Mouhå** (F. *Moha*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wonze, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4520**
** davance : **5240**
* Limero diyalectolodjike : **H 25**
* Arondixhmint : Hu

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Mouhå|l' esplicant motî]].*

## Tuzance walone
Robert Boxus î skepia li 8 d' avri 1891.
Viyé-l'-Boulet (viyaedje)

**Viyé-l'-Boulet** (la-minme *Vélé-l'-Boulèt*  *Villers-le-Bouillet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4530**
** davance : **5260**
* Limero diyalectolodjike : **H 19**
* Arondixhmint : Hu

## Tuzance walone
### Accint do walon
Studyî dins E23.

### Socrijheus e walon
* Robert Boxus î dmora di 1905 a 1908.

]
Boufiou

**Boufiou** ([FR] *Bouffioulx*) est èn ancyin ban del Walonreye, rebané avou Tcheslet.

## Adjermelaedje
 
* Campagnolles (France)

## Sourdants
Fårcene

**Fårcene** (fr: Farciennes) est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.

## Ban
No des bans -- Limero del posse

*Fårcene (viyaedje) -- 6240
*Pirontchamp -- 6240

## Referinces eyet sourdants
Pirontchamp

**Pirontchamp** (e sistinme Feller, *Pîrontchamp*; F. *Pironchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fårcene, el province do Hinnot.
Atropene

thumb|170px|Formule
L' **atropene**, c' est on produt tchimike naturel k' on trouve dins sacwantès plantes come :
* li bele-dame.
* li stramoenne

Elle a des efets siconte-parasimpatike.

Come medicamint, ele sieve divant d' edoirmi les djins et les biesses (po rastårdjî l' keûr) èt èto po riwêtî li parfond dès ouy.
Li ptit Lidjwès (gazete)

**Li ptit Lidjwès** (di s' vraiy no, ***Li P’tit Ligeoès***), c' esteut ene gazete e walon ki parexheut a Lidje, totes les samwinnes.

Elle ataca e 1897. Dazår k' ele finixha e 1914, avou l' guere, s' ele tina l' côp discae la .

Ele si scrijheut e-n ene ortografeye di dvant Feller.

## Discrijhaedje
thumb|Prumire pådje do 10 di måss 1907
C' esteut ene gazete di cwate grandès pådjes (ene grandès foye ployeye a deus), tchaeke fijhant 49 cm so 32 cm, so papî d' gazete .

I shonne ki l' tiestire k' est la e 1907 åye sitou mådjinêye pa Emile Wiket e 1905. On î pleut lére:

«*Li P'tit LIGEOÈS paraitant totes les samaines*» (Li Ptit Lidjwès, parexhant totes les samwinnes).

*Bureaux: Rowe inte-deux-ponts, 39, LIGE* (Buros: Rowe Inte-deus-ponts, Lidje).

*Abon'mints : ine an: treus frs; six meus: on fr treus qwârts*. (Abounmint : èn an: troes francs; shijh moes: on franc troes cwårts).

Eyet come divize, c' esteut.
:*Nosse vîx wallon n's'apprind nin d'vins les lîves
:*Mins n'fèye qu'on l'sét, tote si vèye on l' ritind (Joseph Demoulin).

## Sacwants scrijheus
### Publiyant des tecses
* Joseph Halleux
* Charles Brahy
* Joseph Braun
* Joseph Fournal
* Joseph Pirnay
### Vindant leus pîces di teyåte ezès buros del gazete
* Joseph André (1878)
* Henri Baron
* Jules Borguet
* François Collin
* Joseph Crochet, 
* Joseph Demoulin
* Hubert Désamoré
* Joseph Duysenx
* Lambert Etienne
* Alphonse Gillard
* Jules Humblet
* Joseph-Antoine Hannay
* Joseph Kools
* Louis Lagauche
* Victor Malcorps
* Lucien Motmans
* Georges Paulus
* Guillaume Quintin
* Achille Rodembourg
* Dieudonné Salme
* Louis Wesphal
* Joseph Willem
## Rilomêye
Emey les djins k' ont scrît e walon après k' il åyénxhe léjhou "Li ptit Lidjwès" : Guillaume Apollinaire eyet Robert Boxus.

## Sourdant
Yabucoa

**Yabucoa**, c' est ene comene di Porto Rico.
*Estats Unis d' Amerike

* Dimorants: 43,140 yabucoeños
* Sitindêye: 142km
Voyale naziåle

Ene **voyale naziåle** u **voyale do nez**, c' est ene voyale ki s' prononce do nez.

C' est des sons assez tipikes do walon, et des ôtes lingaedjes d' oyi.&nbsp; 

## Les naziåles e walon
Les sons ki s' prononçnut do nez e walon&nbsp; c' est :
* li son IN (, , , )
* li son én (, , , , )
* li son ON (, , , )
* li son AN (, , , )
* li son UN, foirt råle e walon ()
* li son ån, prononçaedje do son "ON" e tchestrolès, nén rprins e rfondou walon.
* li son în, (în) prononçaedje do costé des Scåssenes do betchfessî én.

Les naziåles e walon fwaiynut pårteye di foninmes ki polnut candjî sorlon les accints do walon. Sacwants candjmints ont stî rashonnés dins des betchfessîs scrijhas.
* betchfessî én
* betchfessî OEN

Des ôtes, la kel candjmint est rsintou come coinrece, sont lomés "oyons" :
* oyon AN/ON (prononçaedje Hesbaye-Condroz)
* oyon AN/IN (aschates walon picård, Årdene nonnrece, tchestrolès)

## Disnaziålijhaedje
On lome "**disnaziålijhaedje**" li passaedje, dins sacwants pårlers, d' ene naziåle a ene voyale ordinaire :
* po cåzu totes les voyales divintrinnes dins les pårlers d' après Vervî et Måmdey.
* po IN ki dvént "î" u "è" dins l' tchestrolès.
* po ON, ki dvént "o" di costé d' Nivele. (*walo*, *o* vout bîn).
* po én, ki dvént "é" dins sacwantès coines do costé d' Tcheslet et di Spå.

## Ôtes  prononçaedjes
### xhiltant prononçaedje
Les naziåles "on" et "én", metowes å coron des mots si prononcèt xhiltanmint (come l' inglès -ing) dins l' payis d' Måmdey :
* on :  => *walong*
* én :  => *Bastèng*
### prononçaedje avou -gn
So sacwants plaeces el Hesbaye (come Sint-Djôr-so-Mouze), li son "én" et pacô li son "in" å coron des mots si prononcèt -ègn
:c' est *bègn*, on *tèrègn* (c' est , on )
On-z î prononce foirt tipicmint li fråze ki shût :
:*Mârtègn va so s' djârdègn; i veût on lapègn ki magne si perzègn; i houke si tchègn; vo n' la-t i nègn k' i n' l' apice nègn !* (loukîz a : betchfessî én).

## Les naziåles foû do walon
### e francès
Gn a cénk sicrijhas ki s' prononçnut naziålmint (in, on, an, en, un). Mins les scrijhas "in" et "en" si prononçnut parey.

Les sons naziås, c' est ene des målåjhminces po les etrindjirs aprinde li francès.

Ene des fråzes tipikes a saveur prononcî :
:*Le ciel serein d'Espagne est sans embruns* (li clair cir d' Espagne est sins brouheur).

### e picård
E picård, li son IN est bråmint pus spårdou k' e walon. I replaece eto tos les mots walons avou "AN".

### e gåmès
Gn a des coines la k' on-z a on xhiltant prononçaedje come e walon do costé d' Måmdey.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Sol waibe del Croejhete walone da Lorint Hendschel
** Les letes do walon, inte di zeles, les naziåles
** Senes des voyales naziåles dins l' Alfabet Fonetike Eternåcionå

## Sourdants et pî-notes
Waibe e walon

:*Po ene lisse di waibes e walon, loukîz direk al *

Ene **waibe e walon**, c' est ene waibe k' eploye li lingaedje walon come lingaedje d' atôtchance.

Li walon pout esse tot seu. Mins å pus sovint, c' est des waibes e sacwants lingaedjes, inte di zels, li walon. 

Des waibes k' i gn a esplicnut sacwants cayets e francès, a costé d' ene arinnance cåzu tote e walon. Metans l' Aberteke.

Li walon pout esse rifondou ou coinrece.

Les waibes e walon sont diferinnes des waibes sol walon, la k' on djåze sol sudjet do walon, mins e francès. On-z î pout prezinter pacô bråmint des tecses e walon.

Les waibes e walon sont eto diferinnes des gazetes éndjolikes e walon.
Singlé d' bwès (pris)

thumb|mwaisse ouve

Li **Singlé d' bwès** (*Singlî* d' bwès.), c' est ene bate di djouwaedje di pîces di teyåte inte les dramatikes del Province do Lussimbork.

## Rascodeus do pris

* 2008 : "Les copleus d' Rindeu (pol djouwaedje del pîce "Ça va Zayire amon Boutou da Bernard Piron.


Singlé d' bwès08 rimetaedje.jpg|Li dramatike di Rindeu vént di rçure li pris (2008)
Singlé d' bwès08 ouve.jpg
Singlé d' bwès 2019 wangneus Djenreye.jpg|rimetaedje do pris a Djenrè


## Pî-notes
Arganî

«ôle d' argane»

thumb|Gros arganîs et des gades dilé

L' **arganî** (e cmon amazir marokin, «», argan, /ar.ˈgæn/), c' est èn åbe ki n' vént ki dins ene contrêye do Marok, sol divanteure atlantike, d' on pô a Bijhe d' Essawira, et disk' a Taroudinne.

I dene on frut ki rshonne a ene olive, k' on lome l' **argane**.

 *[[Argania spinosa]]*

## Discrijhaedje
C' est on bea grand åbe, cwand on l' leye crexhe a si åjhe.

Les foyes sont ptites et stroetes.

Les fleurs sont rodjes.

Li frut est vete å cmince, pu i rodjixh tot mawrixhant.


File:Arganî fleur a tere.jpg|fleurs et foyes, al tere
File:Arganî fleurs2.jpg|fleurs d' arganî so l' åbe
File:Vete argane so åbe1.JPG|olive d' argane, co vete, so l' åbe
File:Vete argane so pire.jpg|vete argane so ene pire
File:Arganes mawrixhant ida outtanan.jpg|olives d' argane mawrixhant (divnant rodjes)
File:Vete argane drovowe.jpg|vete argane, drovowe, mostrant l' pelete


## Eployaedje
Li frut est magnî voltî des gades, ki gripèt so l' åbe. Mins ele ni didjerèt nén li djaeye k' est ådvins. Ele li rtapèt foû avou l' roeme u avou les petales.


Arganîs gade sitampêye.jpg|gade sitampêye a betchoter èn arganî
Gade dins arganîs.jpg|gade gripêye dins èn arganî
Huile d'argan 005.JPG|gades gripêyes tertotes dissu


Les gadlîs les rascodèt, et les vinde ås cmeres k' ont des moléns d' pire.

Dins les coperatives, on n' eploye nén les djaeyes d' argane ramassêyes des hierdîs. On ramasse l' olive toumêye di l' åbe, li leyî souwer, la kel schafiote va ratchitchî. Adon, el siplitchî.

Li djaeye d' argane (ki respond al pirete d' on frut) est adon spatêye, et ndè rexhe foû l' amande (ki respond å nawea del pirete di sacwants fruts), ki va esse broyeye dins les moléns d' pire, po fé di l' ôle d' argane.

## Dizo-prodûts
* li schafiote (e-n amazir : , alig u , afyach u , tafyacht) sieve a fé do feu.
* cwand on-z a rsaetchî l' ôle, i dmane li tortea d' argane  (e-n amazir : , tazegmot u , zegmona) k' on rdene a magnî ås biesses (vatches, berbis, gades).

## Vicansté d' l' indje
L' arganî esteut on mancî åbe, eco dins les anêyes 1980. 

Mins dispu ki l' ôle d' argane a divnou foirt ricwerowe, on respectêye mî les bwès d' arganî k' egzistént dedja. Et ndè rplanter des noveas, so des tchamps di ptits cinsîs, po ki lzès disfindexhe disconte des berbis et des gades tins del crexhince. Po çoula, i rshuvnut l' aidance di soces nén recwårlantes ki lzî bayèt les plants.


Laid scoxhî arganî.jpg|laid scoxhî arganî
Beazè gros arganî.jpg|beazet gros arganî, avou des arganes a hotches


## Hårdêyes difoûtrinnes
* Rapoirtaedje so les arganîs et leus fruts (sol tévé walon-cåzante)
*    L' arganî
Pepinster

**Pepinster** (la-minme *Pèpéstêr*; F. *Pepinster*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 

 
* Limeros del posse : **4860**
* Dimorants : 9 765 djins (2018)
* Sitindêye : 24,79 km².
* Contrêye naturele : Payis d' Heve
 
Ban d' Pepinster
* Pepinster (viyaedje)
* Coirnesse
* Sweron
* Wengné

## Djeyografeye
Comene metowe so l' Aiwe di Vesse

## Tuzance walone
Copinreye e walon "Nosse copinreye". 

## Sourdants et pî-notes
Sawou d' aiwe

thumb|Ombion del plante
vignette|Petches
vignette|Petches
Li **sawou d' aiwe** (on dit eto : **rodje suzon**, **bwès d' leu**), c' est on bouxhon avou des belès rodjès petches, mins ki les oujheas n' aduzèt nén.

No e sincieus latén : *Viburnum opulus*

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:sawou|sawou]]", "[[:Wikt:suzon|suzon]]" et "[[:Wikt:bwès d' leu|bwès d' leu]]".*

## Discrijhaedje del plante
C' est on bouxhon 2 a 3 metes hôt.

Li fleur est blanke (e moes d' may et djun el Walonreye). Ele pindèt e-n ene pekêye, come les cenes do sawri.

Les petches sont rodjes et bén rilujhantes, et capinde sifwaitmint. Ele sont maweures après les cenes do sawou, dj' ô bén e moes d' octôbe. Portant, les moxhons, ni les dmorants ni les cis d' passaedje, ni vegnnut après.

## Biyonaxhes
Li sawou d' aiwe vént dins les frexhs bwès.

On l' plante cobén dins les djårdéns.

## Uzaedjes
On l' pout magnî et fé des djelêyes avou. Mins i n' è fåt nén magnî dtrop, ca adon, i fwait rvômi et dene li schite.

## Sourdants et pî-notes
 


Image:Viburnum opulus B.jpg|Fleurs
Image:Viburnum opulus a2.jpg|Petches
Sårt (discramiaedje)

* Tos les nos d' plaeces del Walonreye avou "sårt" et "-såt"
* Viyaedjes et hamteas ki s' lomnut "Li Sårt"
** El Sårt (*Au Sârt*, Lodlinsåt)
** El Sårt (*El Saut*, El-Sårt-Dames-Avlenes)
** Li Sårt (*Li Saut*, Sårt-Biernåd)
** Li Sårt (*Lu Saurt*, Li Sårt-Custene)
** Li Sårt (*Lu Saurt*, Sårt-dilé-Tchonveye)
** Sårt (*Sârt*, Sårt-dilé-Spå)
** Sârt (*Sârt*, Sårt-el-Bouxhire)
* sårtaedje (tecnike k' a-st askepyî les sårts).


Plake Stierlinsåt Fosse.jpg
Plake Mårténsåt après Etåle.jpg
Borsu Sårt.jpg
Sårt-Henåd.jpg
Grûpont

**Grûpont** (F. *Grupont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Telin, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6927**
** davance : **6930**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 54**
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Grûponîs, Grûponresse 
** Sipotaedje : Les Moxhes a stron (*Mouches a stron*).

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Grûpont|l' esplicant motî]].*

## Rilidjon
Eglijhe Sint-Dnis basteye e 1860–1861.

## Comunicåcions

Gåre di trén sol voye Djimele-Libråmont.

Pal voye, li viyaedje est sol grand-rote N803 di Rotchfoirt a Sint-Houbert.

## Avey

Måjhon espagnole, e payrou, basteye diviè 1560.

## Caracteres des djins d' Grûpont
Foirt retrôclés, mins eto ki s' sotnént foirt n' onk l' ôte. 

## Sourdants et pî-notes
Moxhe di stron

Li **moxhe di stron** (on dit eto : **moxhe a stron** u **moxhe di flate**), c’ est ene moxhe (inseke) ki vént voltî après les strons et les flates.

No e sincieus latén : *Scatophaga stercoraria*

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "moxhe a stron", alez s' vey e [[:Wikt:moxhe a stron|splitchant motî]].*
1281

## Etrevéns
### A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
## Ont morou ciste anêye la
* 23 d' awousse : Djihan d' Inguî, prince-eveke di Lidje.
Bure

**Bure** (e francès parey), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Telin et k' a divnou, dabôrd, del province do Lussimbork (mins k' esteut dvant el province di Nameur).

* Limeros del posse :
** asteure : **6927**
** davance : **6933**
* Limero diyalectolodjike : **D 104**
* Arondixhmint : 
** Li Tchestea (asteure) 
** Dinant (divant les grands rebanaedjes)
* Sipotaedje des djins : Les Cabossîs.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Bure|l' esplicant motî]].*

*Gn a eto ene plaece k' on lome "Bure" a [[Wagnlêye]].*

## Caractere des djins d' Bure
Les djins d' Bure ont dmoré lontins dizo l' mambornance des frés do *Collège d' Alzon*.

## Tuzance walone
Fåves do vî vî tins rilevêyes a Bure :
* Li fåve do Mitan d' Cok
* Li fåve di Bietlete

## Sourdants
Li Vå-dzo-Tchivrimont

**Vå-dzo-Tchivrumont** (la-minme, tot biesmint **e Vå**, F. *Vaux-sous-Chèvremont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchôfontinne, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4051**
** davance : **4601**
* Limero diyalectolodjike : **L 91**
* Arondixhmint : Lidje

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Vå-dzo-Tchivrumont|l' esplicant motî]].*

## Istwere
Notdjî fijha l' sidje do tchestea d' Tchivrumont, po mete des signeurs hapeus d' boûsse al råjhon. Pu l' distrure.
Årmilire d' Årdene

thumb|Anea d' ene djonne årmilire d' Årdene
L' **årmilire d' Årdene** u **foncêye årmilire**, c' est on tchampion-åbusson, del famile des årmilires. C' est on près-vijhén di l' årmilire coleur di låme, mins i vént purade so les surès teres, metans e l' Årdene.

On l' voet co pus sovint dins les sapinires, pa grossès taetches. I sont télmint onk so l' ôte kel pî pout fé des djamas.

Come totes les årmilires, c' est on formagnant puvite k' on saprofite. Si pout i ataker l' sapén eyet l' fé crever. Ubén ki l' åbe va aveur on cayeus nieron dins l' cour do bwès.

No e sincieus latén : *Armillaria ostoyae* (davance : *Armillaria obscura*)

## Discrijhaedje
Cwand l' tchampion dvént vî, udonbén al fén del såjhon d' crexhinne (al fén do moes d' octôbe el Walonreye), li pî dvént foncé brun (did la ès-n ancyin no *Armillaria obscura*).

## Biyolodjeye
Ciste årmilire la est télmint evayixhante k' i gn a ene seule taetche di 890 ectåres, e l' Oregon ås Estats Unis. Ça dvreut fé on pwès di 605 tones. Si on dit ki c' est ene seule vicante sacwè, c' est lu k' a seur li rcôrd do monde di biyomasse.

## Eployaedje
On l' magne bén, copurade les ptits. Si on prind les pus grands avou, elzès fåt bén cure. Ôtmint i dmeure cobén so li stoumak.

I s' wåde foirt bén, mime 4 a 5 djoû dins ene froede plaece.

Cwand on l' code dins les sapinires, i nel fåt nén ddja rnetyî; djusse scheure les picas d' sapéns.

## Come formagnant
Come formagnant, il atake pus voltî les douglasses et les årdjintés sapéns.

 


Image:Armillaria ostoyae, Årmilire d' Årdene troes grandeurs.jpg|Troes grandeurs do tchampion
Image:Armillaria ostoyae 01.jpg|Co ene bohêye so on stok
Image:Armillaria ostoyae, Årmilire d' Årdene plaké anea.jpg|Avou l' anea co plaké après (cogne di boloe)
Image:Årmilire d' Årdene djama e bwès.jpg|Djama do pî (dins l' bwès)
Image:Årmilire d' Årdene codowe djama.jpg|Djama do pî (al måjhone)
Plante

Ene **plante**, c' est ene vicante sacwè ki n' bodje nén, et ki prind si nouriteure del tere.

Cåzu totes les plantes ont del clorofile (çou ki fwait leu vete coleur).

## Fiziolodjeye d' ene plante
Li plante poujhe si aiwe di tere, pa ses raecinêyes et l' fé monter pa les tchenås do blanc bwès, eviè les foyes : c' est li scrowe seuve.

Dins ces-ciales, gråce al clorofile, les plantes prindnut l' CO2 di l' air, et-z î rmete di l' ocsidjinne el plaece, tot wangnant leu exhowe. Avou çoula, ele fwaiynut des prodûts biyotchimike, metans po fé crexhe li montant. Ces-ci ridschindnut disk' ås raecinêyes pa les tchenås do bwès.

Po s' mopliyî, cåzu totes les plantes diswalpêynut on flormint : les fleurs î dvegnnut des grinnes ki si spådnut pa diferinnès manires.

## Albom

File:Fenaesses håye.JPG|fenaesses, håye, epiceyas
File:Fayenes djulete2.JPG|fayenes e moes d' djulete
File:Djaene stoelacêye Irghem aworzid2.jpg|djaene sitoelacêye del plinne do Sousse (Marok)
File:Inseke fleur.jpg|inseke bevant dins ene fleur di cactusse
File:Cascagnî foyes schoice.JPG|foyes et schoice di cascagnî
File:Andalouzeye montinne nûlêye.JPG|Åbes ås fruts e l' Andalouzeye
File:Prepared lemon grass.JPG|*Cymbopogon citratus*, lemon grass, oil grass
File:Bangkuang 070612-056 stgd.jpg|*Pachyrhizus erosus* bulb-root. Situgede, Bogor, West Java, Indonesia.
File:KIKU brak-ontree.JPG|Fuji (apple)
File:SauropusAndrogynus.jpg|Sprouting shoots of *Sauropus androgynus*
File:Ilaneer.jpg|*Cocos nucifera*
Bwès (discramiaedje)

On-z a ene dobe rifondowe "bwès" u "bos"
* bwès (materio)
* bwès (d' åbes)
** Les mots "bwès" et "bos" dins les nos d' plaeces del Walonreye
* bwès (imådje) (tecnike di dessinaedje so do bwès)
Bwès (d' åbes)

[thumb|Bwès naturel a [Spî: les åbes crevnut d' viyesse]]
On **bwès** u on **bos**, c' est ene sitindêye avou toplin des åbes.

Ene foirt lådje sitindêye avou des åbes si lome on «grand bwès» u on grand bos.

*Li mot "bwès" (u "bos") a dnè [[bwès (toponimeye)|bråmint des nos d' plaeces el Walonreye]].*

## Istwere
E 13inme sieke, e l' Urope coûtchantrece, on-z a distrîxhné timpesse les bwès d' adon, po fé des sårts.

## Biyonaxhes des bwès
Les bwès d' åbes ås toumantès foyes leyèt sovint des plantes et des bouxhons crexhe dizo les grands åbes. Les sapinires u les bwès d' ucaliptusse, nén.

Les bwès leyèt crexhe totes sôres di tchampions.

## Sôres di bwès
* hé (bwès d' bouxhons dins on tiene)
* pitit bwès u boschet: retouré d' tchamp.
* Bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés
* Bwès ås åbes sapinreces (Sapinires, pinetes…) 
* Grand bwès bijhrece
* Grand bwès tropicå


Bwès faws hoûssea.jpg|bwès d' faws avou on hoûssea
Rondion beyôles nive.jpg|bwès d' beyôles
Djebel Xhedar bwès ucaliptusse.jpg|bwès d' ucaliptusses


## Uzaedje des bwès
* boskiyonaedje, po des côpes a vinde, u po des taeye (virêyes) a dner ås åyant-droet
* paxhaedje des biesses dins les cmognes: hiede cominåle, sonre (pourceas)
* produjhaedje di fruts: fayenes (po fé d' l' ôle), cascagnes, glands d' tchinne-lidje, noejhes.
* produjhaedje di plantes; fleurs d' avri, passe-rôze, rinne des bwès (po fé do maitrank), magnåves boloes.
* tchesse å gros djibî
* tourisse: porminådes dins les bwès


File:Buk coxhlaedje.jpg|bokionaedje (fawele)
File:Pormoenneus a moulet grand bwès cedes.jpg|Pormineus dins on grand bwès d' cedes et d' vetes tchinnes
File:Castagnî cascagnes djus.jpg|cascagnes a ramasser


## Rascråwes des bwès
* målfeu d' bwès
* dibwejhlaedje
* timpesse råyant les åbes
* Maladeye des åbes
** Surès plouves
** scolites des hesse et des sapéns
** maladeye di l' intche (cascagnî)
** pourixheure rodje do cede


File:Råyîs sapéns chabli.jpg|timpesse k' a råyî des sapéns
File:Bwès tchinne-lidje forcôpé.jpg|bwès d' tchinnes-lidjes forcôpé


## Assonraedje des bwès
* nåyes 
* pazeas d' porminåde
* clôzeure ås djibîs avou baye a drovi et rclôre pa les uzeus.


File:Footpath on South of Ebernoe Common - geograph.org.uk - 880185.jpg|pazea d' porminåde
File:Bwès Ciergnon côpe-feu.jpg|nåye et baye (bwès privé)


## Sourdants
13inme sieke

11inme sieke | 12inme sieke | **13inme sieke** | 14inme sieke | 15inme sieke

anêyes 1200 | anêyes 1210 | anêyes 1220 | anêyes 1230 | anêyes 1240

anêyes 1250 | anêyes 1260 | anêyes 1270 | anêyes 1280 | anêyes 1290

----

## Istwere do 13inme sieke

### Evenmints

*[vignette|Li [Roman del Roze, scrît pa Guillaume de Lorris eyet Jean de Meung, avou l' cronoleke francès di l' epoke.]]C' est l' sieke des grands distrîxhmints e l' Urope coûtchantrece (loukîz l' årtike "sårt (toponimeye)").

### Personålités

*

### Edvincions, dischovraedjes

*

## Totes les anêyes do 13inme sieke
Bicoine

Li **bicoine** (on dit eto : li **cuzene** u l' **olivî d' troufreye**), c' est ene plante des fagnes et des troufires, avou ene pitite fene crawieuse tidje, come ene rampe, ki crexhe dizeu les mosseas d’ fagne, ki dene des ptitès frambåjhes k' on lome **poes d’ fagne**, **poes d’ cok**, **poes d’ bourboe**, **poes d’ mossea**, **peme di fagne**, **gurzale di fagne**, **gurzea d’ fagne** u **olivete**.

 
* asteure : *[[Vaccinium oxycoccos]]*
* davance : *[[Oxycoccus quadripetalus]]*, *[[Oxycoccus palustris]]*

## Kékès dnêyes
On voet bén l' plante e moes d’ may et djun, la k' elle est floreye. 

E moes d’ awousse, pol ritrover, i fåt greter dins les mosseas d’ fagne. On-z î pout adon code li gurzale di fagne, k' est tapinêye blanc et rôze. 

C' est on poes bråmint pus ptit k' ene caclindje. I fåt do tins po nd aveur ene djatlêye. Mins ça s' magne ttossu bén k' les ôtes frambåjhes. C' est po ça k' elle est ahivêye dins les grands frexhs tchamps, livlés esprès, e l' Amerike bijhrece.

## Dispårdaedje

Cisse plante la ni s' trouve ki dins les froeds et timperés payis del Dimeye Bole bijhrece.

## Eployaedje
On ndè pout fé del confiteure.

Elle est rprinjhe come yebe ås maladeyes dins l' live da Boxus so les plantes come "rafroedixhante" et boune po li scorbute. 

## Sourdants et pî-notes
 


Image:Luchsee-Krausnicker-Berge-06-VI-2007-241.jpg|Po vey les foyes
Image:Vaccinium oxycoccos France.jpg|li fleur
Image:Vaccinum oxycoccos 120604.jpg|les fleurs dins les mosseas d' fagne
Image:VacciniumOxycoccos.jpg|On voet bén kel gurzale di fagne est tapinêye di blanc
Image:Vaccinium oxycoccos 060829.jpg|Grandeur des poes d' fagne (co vetes)
Image:Cranberry bog.jpg|poes d' fagne dins ene culteure (avou des åleas d' fier)
Goliate (roman)

**Goliate**, c' est on roman sicrît pa Robert Boxus tot notant l’ accint d’ après Hu.

Il a stî eplaidî a Hu (edicions Mosa) e 1949.

C' est des oujheas ki djåzèt, çou k' endè fwait onk des råles romans d' cåzantès biesses e walon.

## Rascourti
Tchipene et Tchipåd, deus moxhons d' toet sont disbåtchîs, ca i n' savèt nén wårder leu niyêye. Soeye-t i k' el ni berôle, soeye-t i des biesses lezî vnèt haper leus djonnes. I vont trover Goliate, on gros såverdea plin d' sepiance, k' a s' ni sol clotchî di l' eglijhe Sint-Mingô. Mins divant d' î aler, Tchipene vout kinoxhe cisse "djin" la, et dmander a Tchipåd.

- *Tot conté, tot rabatou, ki vos a-t on raconté di ç' drole d' apôte la ?

-* Ki c' est èn oujhea ki lireut minme divins les gros lives. K' il est télmint vî k' i gn a nou  a dire si ådje. K' i vike come on tchåtrou dvins on n' sait ddja bén ké trô å djusse, cial a Hu. Il est rlomé po sepe li passé, li tins d' asteure et co çou k' pout advini. On respond ossu k' i tént des rmédes po tos les mås et les meyeusès piceures po dismacraler.

Cwand Goliate les a yeu bén scolé, i vont basti leu djîsse sol toet del coledjåle. 

Mins tins k' Tchipene esteut volêye evoye on moumint, gn ava on gros oujhea ki vna radjouter si oû al covêye. Tot s' evolant, i dit :

- *Come Tchipene ni sait nén ses cwate régues, ele n' î voerè k' do feu.*

Cwand cist oû la discloya, e ndè moussa foû ene bele såverdale, Tchiripete, ki divna todi pus nozêye et pus sûteye e crexhant. Et assaetchî bén des galants. 

Inte di zels, Goliate. Et portant, Tchipene li rboute, et lyi dire platezak :

- *Po n' nén tourner åtoû, dji n' inme nén k' on vegne herer s' narene divins mes potêyes.*

Mins ele si fwait barboter di Tchipåd :

- *Feme, marmoya Tchipåd, on s' segnreut bén des pîs et des mwins d' ôre vos macåds !*

Sobayî kî çk' årè l' "mwin" da Tchiripete ?''

## 
* Ôte boket saetchî foû do live (studyî ezès [[scoles di Bive])
* Scanaedje do live (aberwetåve)

## Sourdants et pî-notes
Dobe cawete

Ene **dobe cawete**, c' est cwand deus cawetes si shuvnut so on metou mot.

Les deus cawetes polèt dmorer téles ké, u kel prumire pout candjî.

C' est l' cas po les cawetes do walon come po les cenes d' ôtes lingaedjes.

## Dobès cawetes e walon
### Dobès cawetes sins spotchaedje
* rire + cawete -ot + cawete -reye => riyotreye
* mots bastis avou l' sititchete -k- : boû + -k- + cawete -ea => boûkea

### Dobès cawetes avou spotchaedje
Ene sipotchåve voyale del prumire cawetes ni si trouve pus :
* bodje "åb-" (latén "albus", blanc) + cawete -on (åbusson) + cawete -eu => åbsoneu
* bodje "trîxhe" + cawete -ete + cawete -ea => trîxhtea

### Dobès cawetes sins spotchaedje, mins avou rissaetchaedje d' ene halcrosse lete
C' est ene halcrosse lete k' esteut å coron del prumire cawete.

### Dobes cawetes avou ristitchaedje d' ene halcrosse voyale
* bodje "pot" + sititchete -k- + cawete -et => potiket

### Dobès cawetes avou candjmint del prumire
C' est å pus sovint l' cas avou l' cawete -ea come prumire cawete ki dvént li stitchete -el-.
* bodje rust- + cawete -ea (rustea) + cawete -er => rusteler

#### Halcrosse cossoune
* bodje "vey" + cawete -ant + cawete -mint => veyanmint

#### Halcrosse voyale
* bodje "påjh-" (påye) + cawete -ûle + cawete -isté => påjhûlisté

## Foû do walon
### e francès
* bodje "*respons-*" + cawete "*able*" + cawete "*-ilité*" => "*responsabilité*" (responsåvisté)
### e neyerlandès
* bodje "*verantwoord-*" + cawete "*-lijk*" + cawete "*-heid*" => "*verantwoordelijkheid*" (responsåvisté)

## 
[ Scole di walon avou des ôtes egzimpes]
Cawete do walon

Les **cawetes do walon**, c' est les cawetes k' on rtrouve dins l' lingaedje walon. 

Ele vinèt cåzu totes do walon. Portant, end a ki vnèt do tîxhon, come les cenes ki s' fwaiynut avou l' cawete flaminde -eke.

Cwand gn a deus cawetes si shuvnut so on minme bodje, on di ki c' est ene dobe cawete.

## Hårdêyes divintrinnes
* 
* Dobe cawete
* Raptitixhante cawete

## Hårdêye difoûtrinne
* Pordjet Johan Viroux di rfondaedje des cawetes do walon
Sititchete (linwince)

Ene **sititchete**, c' est on morfinme (boket d' mot) ki si stitche après on bodje, padvant u padrî, u inte deus ôtes sifwaits morfinmes, po fé on novea mot, parint do prumî.

Dins les stitchetes, gn a les betchetes, les cawetes et les ristitchetes.

Les betchetes s' aplakèt padvant l' bodje : on dit k' ele s' **abetchtèt**.

Les cawetes s' aplakèt padrî l' mot : on dit k' ele s' **acawèt**.

Les stitchetes polèt esse vicantes u moites. Les vicantès stitchetes, c' est les cene ki polnut co fé åjheymint des noûmots k' on pôrè comprinde. Les moitès stitchetes ont stî vicantes dins on lingaedje sourdant, u dins ene viye fôme do metou lingaedje.

## Hårdêye divintrinne
Martin Weinek

[300px|thumb|'''Martin Weinek''', a droete, avou [Kaspar Capparoni dlé lu]]
**Martin Weinek** a skepyî li 26 di djulete 1964 e l' Otriche. 

C' est èn acteur di cinema bråmint cnoxhou på fouyton policî al televizion "Rex, li tchén gableu" (*Kommissar Rex*). Ci fouyton la (158 epizodes di toes cwårts d' eure) a passé el Walonreye so RTL, e francès sol tite "*Rex, chien flic*" dins les anêyes 1990, et co rpasser tenawete dins les anêyes 2000. Martin Weinek î djowe li role do comissåre Fritz Kunz.

Si pasmint d' tins, c' est l' fijhaedje di vén.
Astire (viyaedje)

**Astire** (F. *Hastière-par-delà*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.

thumb|L' eglijhe, avou

* Limeros del posse : **5541** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **D 66**
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins : 

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Astire|l' esplicant motî]].*

## Djeyografeye
Viyaedje metou so Mouze, so droete erive. Did la si no e francès : Astire-djudla, paski c' esteut djudla Mouze po les moennes d' Åssôrt.

## Avey
L' eglijhe romane abaciåle, avou ses plakes e walon.

## Tuzance walone

Gn a des plakes e walon so l' eglijhe abaciåle. Metans :
* "Plaece ewou çki les moennes montént dins les bateas." 
* "Plan ki mostere li plaece des eglijhes romanes"
Ces plakes la ont stî havtêyes li 7 d' avri 1984.

Li ptit live ki prezinte l' eglijhe a stî scrît e 8 langues : francès, walon, itålyin, espagnol, almand, neyerlandès, inglès, polonès.

L' edicion e walon a stî ratournêye pa Johan Viroux. I s' lome "Eglijhe romane abaciåle d' Astire".
Clawsonî

Li **clawsonî**, c' est on gros bouxhon avou des ptitès fleurs (måves ou blankes) ki florixhèt å moes d' may, et k' odèt foirt bon. On les lome les **clawsons**. Leu grinne rishonne a on ptit clå.

No e sincieus latén : *Syringa spp.*

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:clawson|clawson]]" et "[[:Wikt:clawsonî|clawsonî]]".*
Wiyinme

On **wiyinme** (on dit eto : on **coirnåd**), c' est onk ki s' feme va coûtchî avou èn ôte. On dit k' i **poite des coines**.

Dins les doûcès creyances del Walonreye et di ds ôtes payis, on vout ki les wiyinmes åyénxhe beacôp del tchance.

Li coleur essegne des wiyinmes, c' et l' djaene. On franc djaene est lomé "djaene wiyinme".

Li sint patron des wiyinmes, c' est sint Djangou.

Gn a ene cofrereye a Meyon ki s' lome "Les Wiyinmes" (pask' i fwaiynut li rclame do froumadje des "biesses ås coines" (vatches et gades).

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:wiyinme|wiyinme]]" et "[[:Wikt:coirnåd|coirnåd]]".*

*Li mot "wiyinme" est on [[ptit no]] divnou [[cmon no]].*
Olivier Gourmet

**Olivier Gourmet**, c' est èn acteur di cinema del Walonreye k' a skepyî a Nameur li 22 d' djulete 1963.

Il a crexhou a Mirwå, et dmorer a Rotchfoirt.

Il est rprins dins l' live "Å ratind-tot" da Joël Thiry.

## Sacwants fimes k' il î djowe
* *Go fast* (i djowe on comissaire ki s' fwait ahessî pa des vindeus d' drouke; il î djowe avou ses efants et leu mame).
Kaspar Capparoni

**Kaspar Capparoni**, c' est èn acteur di cinema itålyin.

Il a djouwé dins l' fouyton «&nbsp;Rex, li tchén gableu&nbsp;» avou Martin Weinek.
Acteur di cinema

[thumb|120px|L' acteur di cinema [Djan Gabin, dessiné e 1953 pa J. Schoovaerts]]
Èn **acteur**, ene **actoresse di cinema**, c' est ene djin ki djowe dins les fimes.

## Sacwants rlomés acteurs
[thumb|120px|[Fernandel come veyou e 1954 pa J. Schoovaerts]]
### Walons
* Olivier Gourmet
* Bouli Lanners

### Ôtes acteurs bedjes
* Jean-Claude Van Damme

### Francès
* Fernandel
* Jean Gabin

### Edjipsyins
* Adil Imam

### Marokins
* Rachid El Wali

## Hårdêye divintrinne
Rilomés acteurs
Årmilires

Les **årmilires**, c' est ene famile di tchampions. Gn a 10 diferinnès indjes (divinltins, lomêyes tertotes "*Armillaria mellea*").

Les årmilires sont foirt voltrûles. Elle atakèt minme les vicants åbes. Dabôrd, i sont rwaitîs come des formagnants des åbes.

Totes les årmilires ont-st èn anea et i sont magnåves.

No e sincieus latén : *Armillaria*

Gn a el Walonreye :
* li vraiye årmilire coleur di låme ki crexhe aprume el Fåmene ey el Gåme (*[[Armillaria mellae]]*)
* l' årmilire d' Årdene, ki vént e l' Årdene (*[[Armillaria ostoyae]]*)
Amerike bijhrece

L' **Amerike bijhrece** u **Amerike do Nôr**, c' est les payis metous al Bijhe di l' Amerike.

Gn a cåzu po dire ki les Estats-Unis eyet l' Canada come dislaxhîs payis. Il î fåt radjouter l' Growenlande.

Gn a d' l' adire pol limotche inte l' Amerike bijhrece et l' Mîtrinne Amerike. Sacwants metnut l' Mecsike avou, des ôtes nén.


Image:ContinentNorthAmerica.svg|Lådje idêye di l' Amerike do Nôr
Image:LocationWHNorthernAmerica.png|Sitroete idêye di Amerike do Nôr
Image:Northern America (orthographic projection).svg|Inte les deus, mins sins l' Growenlande


## Payis di l' Amerike bijhrece
* Estats Unis
* Canada

## Lingaedjes e l' Amerike bijhrece
L' inglès a divnou li lingaedje li pus pratiké totavå l' Amerike bijhrece, mågré ki l' francès (aprume å Kebek) et l' espagnol sont eto cåzés pa ene peclêye di djins.

Les lingaedjes indyins sont co pratikés, mins end a bråmint dtrop, et foirt diferins d' onk a l' ôte, po ndè fé on lingaedje d' avni.

Les abagants sont bråmint, et i mintnèt leus lingaedjes d' oridjine pacô so deus u troes djermêyes. Inte di zels, les Walons del Wisconsene.

## Sourdants et pî-notes
Divoirçaedje

Li **divoirçaedje** u **dismariaedje** (on dit eto : **divoice**), c' est li fén oficire do mariaedje inte deus djins.

Li divoirçaedje n' egzistéve nén dizo l' ancyin redjime. C' est ene des noveatés k' ont-st arivé el Walonreye avou l' redjime francès.

Les rlidjons ni voeynut nén voltî l' divoice. Portant li rlidjon muzulmane l' acceptêye. Li rlidjon catolike nén.

## Droets et dvwers après l' divoirçaedje
Les lwès sol divoirçaedje candjèt foirt d' on payis a l' ôte.

L' ake di dismariaedje divreut mete noer so blanc:
* li pårtixhaedje des béns atchtés do tins do mariaedje, si les spozés l' estént a plin mariaedje (sins contrat d' mariaedje).
* li wåde des efants
* s' il astchait, l' evoyaedje di cwårs (pinsion) a onk des dvoircîs sins ovraedje pa l' ôte ki wangne bén s' veye (pinsion d' divoice).

Les lwès des payis divrént eto mostrer les pondants et les djondants po cwand les k'-estént-maryîs-eshonne ni respectèt nén les clawes di l' ake di dismariaedje.

## Kidujhance après l' divoirçaedje
Les dvoircîs polèt rfé des rbasteyès familes.

## Dins les Belès Letes e walon
On n' djåze nén voltî do divoirçaedje dins les belès letes e walon. Portant gn e sacwants cope dismaryîs dins les romans del coleccion Somme-Denis (metans dins «Tereze»).

Dins l' roman «Vera» da Lucyin Mahin, li divoirçaedje si fwait dins on cotoû di dujhances ki n' sont nén les cenes del Beldjike.

Nadine Modolo a scrît on foirt tinrûle arimé sol divoice, veyou des «ouys» d' on  cour d' efant.
Cawete -åd

Li **cawete -åd** et s' femrin **-åde**, c' est ene cawete sovint acawêye a on viebe, ki dene on sustantif pol no d' fijheu, mins avou ene mwaijhe idêye dirî l' tiesse.

Li cawete -åd est l' minme kel cawete -ård ki s' a rindou mwaisse des mots vinou pus tårdowmint do francès.

## skepiaedje del cawete -åd
Å pus sovint, so on bodje di viebe :
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 

Pacô, on n' ritrouve nén åjheymint l' bodje.
*  : bodje vexh- (come )

On rtrouve eto li cawet -åd dins des nos d' djins, mins, teyoricmint, elle a adon ene ôte etimolodjeye.
* 
* on  (vî no d' djin "")

## Omofoneye
Li cawete -åd est omofone del cawete -å (, , , ). Mins, la, li femrin est "-åle". 

## Dins les [[accints do walon]]
### Prononçaedje
I shuvnut li spaurdaedje des accints do betchfessî å, avou les prononçaedjes tipikes "-â", "-ât΄" so So cåzu tote l' Årdene (apus ki l' Årdene nonnrece).

Dins l' walon do Coûtchant, c' est "-aud" come après Nameur. Mins on-z a pus voltî des mots ki wådnut l' fôme "-ârd" (**', **', **).

### Sicrijhaedje
So Lidje eyet l' Hôte Årdene, tot shuvant les Wikts walon francès, on scrît sovint sins D. 

So Nameur, c' est "*-aud / -aude*". 

C' est parey so Tchålerwè et l' Årdene nonnrece, mins sacwants scrijheus wådnut on scrijhaedje pår fonetike ("*-ôd*").

#### 
* 

## Sourdants & pî-notes
Kebek

Li **Kebek**, c' est ene province do Canada. Les cis did la so lomnut **Kebecwès** & **Kebecwesses**.

C' est l' eule province wice ki les francofones sont madjoritaires.

N a des pårtis politikes ki volnut li dislaxhaedje do Kebek.

Mwaisse veye : Kebek (veye)

Pus grande veye : Monreyål

Premier ministre : François Legault (CAQ)

## Sintimint des Kebecwès
thumb|Cwåte poståle e walon evoyeye do Kebek
Les Kebecwès, eneviè des ôtes Canadyins, c' est coamame les Flaminds et les Walons, apus k' les Kebecwès, c' est come les Flaminds ! (T. Dumont).

## Alére
André Demoulin, "Inte «francofones»", Li Rantoele l° 45, Bontins 2008.

## Sourdants & pî-notes