open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cawete -loke

Li **cawete -loke**, c' est ene cawete calkêye do francès, avou li scrijhaedje do 19inme sieke, dj' ô bén, sins rcoridjî dins l' ortografeye l' adeurixhmint do GU etimolodjike. Po l' amour ki, classicmint, li cawete -oke ni dene pont d' parint avou ene doûce cossoune -GU.

Li cawete "-oke" est acertinêye pa li scrijha "" dins sacwants motîs (come li ci d' Vervî).

Elle est rsintowe ene miete rabaxhante; dabôrd, on-z a ptchî, po les nos des sincieus, dins on livea politicmint comifåt, d' eployî li cawete -odjisse ("", "",  "" shonnèt pus polis ki "", "", "").
Arkeyolodjeye

[thumb|Fougnaedje arkeyolodjike a [Habâ|gauche]]
[vignette|Zône arkeyolodjike a [Malinalco, å Mecsike.]]L' **arkeyolodjeye** (on dit eto, ene miete po rire li **syince des viyès pires**), c' est l' syince ki s' ocupe di rtrover les rmanants des civilizåcions k' ont disparexhou.

## Motlî et mwaissès dnêyes
Onk k' est fén cnoxheu di cisse syince la si lome èn(e) **arkeyolodjisse** u, nén si politicmint comifåt, èn(e) **arkeyoloke**.

L' arkeyolodjeye est rashiowe so les fougnaedjes arkeyolodjikes. Les cis ki les fwaiynut si lomèt, ene miete po rire, des "fougnants" et l' ci (cene) ki les cmoenne, li "mwaisse fougnant".

Li plaece la k' i gn a di ces rcweraedjes la a fé si lome on **håbier arkeyolodjike**.
## Sacwants rcweraedjes arkeyolodjikes
* Bagn romin
* Måjhon rominne
* Tomboe merovindjin
* Tombale celethumb|Voye rominne e håbier arkeyolodjike å Marok
* Voye rominne

## Alére
Contes-rindous des fougnaedjes arkeyolodjikes a Nameur, dins Li Chwès (papîs da Charles Massaux).
## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di des scrijhaedjes so l' arkeyolodjeye
Coû-Sint-Stiene

**Coû-Sint-Stiene** (fr: *Court-Saint-Étienne*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis. Li comene a-st askepyî ås rebanaedjes di 1977 a pårti do ptit ban do minme no, sins ôtes viyaedjes metou avou.

## Djeyografeye
C' est la ki l' Tîle levantrece si maxhe al Tîle coûtchantrece po fé l' mwaisse Tîle.
## Rilidjon
Li pårotche, come di djusse, est dicåçtêye a sint Stiene.

Imådje:Court-St-Etienne 050910 (5).JPG|eglijhe
Imådje:CoutSE.jpg|al nute


## Adjermelaedje
Coû-Sint-Stiene est adjermelêye avou :
* 20px Vaujours (France)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Liaoning

thumb|200px|right|Province do Liaoning
Li **Liaoning** (辽宁, pinyin liáoníng), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Shenyang. 

Elle a-st ene sitindêye di 145.900 km² po 42.170.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Joseph Bily

thumb|left|120px|e 2002

**Joseph Bily** (e walon **Djôzef Bili**), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 8 di måss 1940 a Nassogne.

I scrît di totès sôres e walon. I l' eplaida ses tecses dins l' "Avenir du Luxembourg", des ptitès gazetes di s' payis, et dins les gazetes e walon «Singulîs» et «Coutcouloudjoû». 

Ses scrijhaedjes ont stî ramexhnés e 2007, en on live «So Nassogne, fwait bon viker».

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole. Adonpwis, disrecteur di l' Aisse del tuzance di Nassogne.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje di ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
Henan

thumb|200px|right|Province do Henan
Li **Henan** (河南, pinyin hénán - « Nonne del (Djaene) aiwe »), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Zhengzhou. 

Elle a-st ene sitindêye di 167.000 km² po 97.170.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Hunan

thumb|200px|right|Province do Hunan
Li **Hunan** (湖南, pinyin húnán - « Nonne del lak (Donting)»), c' est ene province a nonne del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Changsha. 

Elle a-st ene sitindêye di 211.800 km² po 66.980.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin eyet li Xiang lingaedje.
Les sinistrés (tchanson)

**Les sinistrés**, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Jean Baguet, des Scåssenes, po balter les cis k' alént ramasser des liårds dins tote li Beldjike po les sinistrés del guere di 14. Dabôr, ci fourit dins les anêyes 1920.

Elle a stî mwints côps rtchantêye pa Julos Beaucarne. Et eplaideye sol sitroete plake "Li ptite gayole" (1997).

## Tecse del tchanson
 so Wikisourd (modêye e rfondou)
Itåleye

L' **Itåleye**, c' est on payis d' l' Urope nonnrece, sol Mîtrinne Mer. Elle a l' cogne d' ene bote, eyet l' Sicile est veyou come on balon k' on pite didins.

Si mwaisse veye, c' est Rome.

Ses dmorants si lomnut les **Itålyins**. I sont cobén spotés les Tchitcholyins (mot nén politicmint comifåt).

## Djeyografeye
### Bokets d' l' Itåleye
* Sicile
* Sardingne
* Calåbe
* Pouyes
…

### Montinnes
* Les Apes (a Bijhe, fijhèt limotche avou l' Fance, li Swisse et l' Otriche).
* Les Apnins, come li schene do dos do payis

### Mouzes
* Pô

### Mers
* Mer adriyatike

## Istwere
L' Itåleye d' asteure a askepyî e 19inme sieke.

Elle a cnoxhou on redjime fachisse, li ci da Mussolini, ki s' a-st aloyî a l' Almagne pol guere di 40-45.

Elle est on payis askepieu do Cmon Martchî.

Istoricmint, l' Itåleye, c' est l' payis la k' a stî metou so pås so fotches l' Impire romin. Adon, c' est did la kel latén s' a spårdou. Pus tård, Rome a dvnou li mwaisse veye des crustins catolikes, la kel påpe dimane.

## Lingaedjes di l' Itåleye
thumb|plake po dire k' on djåze vola e venicyin
* itålyin : lingaedje oficire
* lingaedjes coinreces, ki sont co bén vicants :
** catalan (pititès coines del Sardegne)
** fôrlan (vocial leu wikipedia)
** liguryin (vocial leu wikipedia)
** lombård (vocial leu wikipedia)
** napolitin (vocial leu wikipedia)
** pîmontès (vocial leu wikipedia)
** sarde (vocial leu wikipedia)
** sicilyin (vocial leu wikipedia)
** tarintin (vocial leu wikipedia)
** venicyin (vocial leu wikipedia)

## Rilomés Itålyins
* di l' Itåleye d' asteure
** Luigi Carlo Borromeo
** Ignazio Buttitta
** Fausto Coppi
** Frederico Fellini
** Giorgio Demetrio Gallaro
** Luigi Giuseppe Lasagna
** Gina Lollobrigida
** Giovanni Losi
** Maurizio Malvestiti
** Domenico Maria Mezzadri
** Egidio Miragoli
** Benito Mussolini
** Antonio Napolioni
** li påpe På IV
** li påpe Djihan XXIII
** Romano Prodi
** Gioacchino Rossini
* di des ptits payis ki dvénront l' Itåleye
** Machiavel
** Dante
** Linåd d' Vinci
* Walons di stok itålyin
** Pino Cerami (ki cåze bén walon)
** Elio Di Rupo
** François Gianolla (ki scrît e walon)
Li walon avå les voyes (livrets d' pinsêyes)

thumb|Coviete do l° IV
**Li walon avå les voyes**, c' est des ptits livrets sicrîts et eplaidîs pa På-Hinri Thomsin, et cossemés a Lidje, sol bate, tins des martchîs d' Noyé. 

I sont dnés ås djins po rén, come bistoke pol novelan .

Gn a yeu 4 vudaedjes, di 2004 a 2007.

Ådvins, c' est bråmint des pinsêyes, ratournêyes e francès vizon vizu.

Côde e Wiccionaire : **[[SpE168]]** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).


Li walon ava lès vôyes N°3 P1.jpg|pådje avou l' mincion «ricopiaedje sohaitî»
Li walon ava lès vôyes N°3 Couverture.jpg|grandeur
Li walon ava lès vôyes N°3 P2.jpg|egzimpe di contnou


## Ôte distribouwaedje
Li livret sol medcene est dné ossu a Bavire (ospitå univiersitaire di Lidje).

## Ôte eplaidaedje do minme no
Li minme tite våt po des årtikes do minme sicrijheus ki parexhèt dins l' pitite gazete «Vlan».
Brouhene

Li **brouhene** (on dit eto **brouhinaedje**, **mozinaedje**, **brouzinaedje**, **siprogneure**), c' est ene pitite fene plouve.

Li brouhinaedje, c' est l' toumaedje, tot doûcetmint, di ptitès gotletes di 0,2 a 0,5 mm. 

Li nûlêye la k' elle rexhnut si lome on bas stratusse.

Li brohinaedje est pus corant tot do long del mer, u des grandès basses, u des mouzes (did la, li no e walon : "").

El Walonreye, les plaeces la k' i gn a sovint del brouhene si lomèt voltî "les Gotales" u "les Gotletes".
ONU (discramiaedje)

* Organizåcion des Nåcions uneyes (soce eternåcionåle)
* ONU, mwais rcopiaedje di "ônû", disfondowe di "ônoe" (bwès d' ôneas)
Assounance

Ene **assounance** u **axhiltance**, c' est on rimaedje ki n' va nén djusse mins ki soune ene miete del minme façon.

## Dins
Dins l' viye powezeye e walon, gn aveut bråmint des assounances.

Gn a des rimaedjes ki polnut esse des assounances s' i sont prononcîs avou on metou accint, et des vraiyès rimes dins èn ôte accint.

Metans : "" & ""; "" & "" u ""; "" u "" et "" seront des simpès assounances so l' Årdene et a Lidje, mins ene boune rime a Nameur et Tchålerwè). C' est eto des pwaires minimoms.

## Egzimpes d' assounances
* Dins "Simon li Scrinî" :
** "bague" et "rade"
** "boûsse" et "noûf"
** "dimande" et "djambe"
* Dins les prumîs arimés da Lucyin Mahin
:*Mins l' djoû dvant les Floreyès Påkes,*
:*On pexheu a veu floter åk*
:*Å mitan d' l' astantche des Troes *'Sås**,'' 
:''Et i n' esteut ni fô ni **sô** :'' 
:''C' esteut l' Mårtén k' esteut neyé ...''

:''Taiss k' åy, nos parints n' s' inmèt **waire**
:''Nozôtes, non pus, dji nd avans d' **kère**.

== Egzimpes d' assounances e rfondou ki sont des vraiyès rimes ezès walons coinreces ==
* La ki l' [[betchfessî ô]] si prononce /ɔ̃/ (on)
:''Padrî l' tr**ô**
:''Do tass**on**
:''L' ci ki vént ås pemes a Tchanm**ont.*

* La ki l' [[betchfessî ô]] si prononce /oː/ (au)
:*Ås femes, ça n' pôrè fé beac**ôp**
:*Ni bén, ni m*'å.**

* La ki l' [[betchfessî én]] si prononce /ɛ̃/
:''Matante Ketlene esteut ladv**ins**
:''Ki fjheut on bon batisse å v**én'''.

## Sourdants
Almand (lingaedje)

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; djermanike &gt; **almand**
----

thumb|upright=1.5|'''L' almand sol Daegne'''
thumb|right|'''Cnoxhance di l' almand en Urope

L' **almand**, c' est on lingaedje djermanike, foirt sipårdou el Urope Mîtrinnrece et k' on cåze sovint a costé d' ôtes lingaedje coinreces. On l' cåze el Almagne, el Otriche, el Swisse, dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne.

## Sacwantès piceures especiåles di l' almand
Les sustantifs prindèt ene grande lete :
* Heimat (mot nén directumint ratournåve) 
*  ()
*  ()
* Semtex (no d' marke k' a dné «&nbsp;Zemtek&nbsp;» e walo, sorlon l' rîle do prononçaedje)

Gn aveut ene viye lete ß k' a stî rcandjeye pa ss å rfondaedje ortografike di 1996.

## 
* Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996
* Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
* Lete ß

#### 
* Eciclopedeye Wikipedia e-n almand
* (sol Wiccionaire)
** 
**
Triyolet

On **triyolet**, c' est on ptit erîlé powinme, di ût vers, la k' gn a fok deus rimaedjes.

Et pu, li prumî, cwatrinme et setinme vers divèt esse les minmes; come li deujinme doet esse come li ûtinme.

On triyolet est å pus sovint ût-pîté.

Li triyolet n' est nén corant e walon. Onk k' end a scrît, c' est Philippe Maudoux.

## Egzimpe di triyolet
::***Båshale-et-mame***

:*<span style="color:#ff0000;">Båshale-et-mame, mame-et-båshale</span>*
:*<span style="color:#0000ff;">Nouri t' cwénze ans pus djonne påpåd.</span>*
:*Tuze å ci k' t' as rindou sins må*
:*<span style="color:#ff0000;">Båshale-et-mame, mame-et-båshale;</span>*
:*Ås djins ki t' traitèt ddja d' macrale,*
:*A t' veye ki t' furleyes a målvåt.*
:*<span style="color:#ff0000;">Båshele-et-mame, mame-et-båshele</span>*
:*<span style="color:#0000ff;">Nouri t' cwénze ans pus djonne påpåd.</span>* 

## Sourdants
Erîlé powinme

Èn **erîlé powinme**, c' est on powinme ki respectêye des rîles, foirt sitraegnes, d' ene metowe cogne d' arimés.

## Sôres d' erîlés powinmes
* les acrostitches
* les cazals (powinmes persans)
* les cwatlins
* les haycous (powinmes djaponès)
* les monorimes
* les rondeas
* les triyolets
* les xhilteas
* les zajals (powinmes arabes)
Xhiltea

thumb|vî xhiltea ki c' est l' prumî tecse e walon k' on cnoxhe li date et li scrijheu
On **xhiltea**, ancyinnmint on **sounet**, c' est èn erîlé powinme di 14 vers, e cwate sitrofes, deus d' cwate vers (catlins) shuvowes di deus ôtes di troes vers (tîçlets).

## Tcherpintaedje
Gn a sovint nén bråmint des rimes, kécfeye djusse cwate. Les deus cwatlins polnut esse adjinçnés al betchfesseye môde (ABBA), al croejhlêye (ABAB), u esse plats (AABB). 

Gn a båmint des xhilteas ki s' fwaiynut avou des zandrins, mins ci n' est nén oblidjî.

## Sicrijheus d' xhilteas e walon
Onk ki scrijheut voltî des xhilteas e walon, c' esteut l' Georges Willame.

Gn a eto Hinri Colete k' a scrît ene ramexhnêye di xhilteas, «Plomes do cok».

## Egzimpes di xhilteas
### da Houbiet Ora
 «Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)»

### da Djôr Wiyame
::*Vinoz, m' pitit colon...*
 
:*Vinoz, m' pitit colon, vos ashir so mi schô.*
:*Fwait a fwait ki dj' distchai, vos crexhoz : ça doet esse*
:*A çki, did dins m' fåtûle, dji vs ravize pa l' finiesse :*
:*Vos n' sondjîz k' a cori dsu l' rowe djouwer vosse sô.*
 
:*El minme veye edoirmowe ki m' a veyou tant d' côps*
:*Prinde les amdjoûs d' ivier po des dimegnes di fiesse,*
:*Vos voerè fé l' djonne ome eyet rdressî vosse tiesse,*
:*Paski l' feye do vijhén s' årè rtourné dsur vos.*
 
:*Dispu ç' tins la, mi ami, dj' l' a yeu deur, ey abele*
:*Si dj' sai k' å pus sovint l' bouneur est a scabele;*
:*Adon, les bresses å lådje, dj' el ratindeu todi.*
 
:*Mins vos sclidez d' mes djnos: vos djambes sont tchamosseyes ?*
:*Coroz, drovoz vos bresses, n' aschoûtez pus çki dj' di;*
:*Årdans ! m' pitit colon, prindoz l' monde a bresseyes.* 

### da Hinri Colete
 «Plomes do cok (arimés)#Egzimpe di xhiltea»

### da Bernard Louis
divins Les sints e leus viyaedjes 

### da Jacques Desmet

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
** On xhiltea da Lucyin Mahin
** On xhiltea da Félix Duval
*  (pådje di tos les xhilteas eplaidpis so Wikisourd)

## Sourdants
Edjipe

thumb|
L' **Edjipe** (en arabe مَصر‎‎, *Masser*), c' est on payis arabe d' Afrike bijhrece metou sol Mîtrinne Mer.

Li mwaisse veye, c' est l' Caire (en arabe القاهرة‎‎, *al-Qāhira*).

C' est kécfeye li pus vî payis del Daegne.

On-z î djåze arabe. 

Li rlidjon, c' est l' islam, mins 6 a 10 åcint del djin sont des crustins ortodosses, les Copes.

* Poplåcion : 92 155 000 di dmorants (2016).

* Sitindêye : 1 002 450 km2.

## Rilomés Edjipsyins
### do vî vî tins
* Ramses II
* Toutankamon
* Nefertiti
* Cleyopåte

### del dislaxheye Edjipe
* Abdel Halim Hafez (tchanteu)
* Adil Imam (acteur)
* Anouar Sadate (prezidint)
* Hosni Moubarak (prezidint)
* Jamal Abdelnasser (prezidint)
* Omar Sharif (acteur)
* Oum Kaltoum (tchanteuse)
* Youssef Chahine (fijheu d' fimes)
Youssef Chahine

thumb|left|120px|(e 1986)
**Youssef Chahine** (en arabe : يوسف جبريل شاهين) a skepyî li 25 di djanvî 1926 a Alegzandreye, et mori li 27 di djulete 2008 å Caire.

C' est on produjheu d' fimes d' Edjipe.

Il ataka a fé do cinema do tins da Nasser. Et préjhî on rwè d' Edjipe k' aveut tnou tiesses ås pus foitès årmêyes di ç' tins la : les Croejhîs et les Mongols (fime "Saladin", الناصر صلاح الدين, *An-nasser Salah Ad-din*, 1963).

Ké coûte djoye, dabôrd, por lu, cwand les Edjipsyins, aspalés pa tos  les ôtes Arabes, ont ramassé ene dobleure al guere des shijh djoûs. 

I rcåze dins ses fimes do rcandjmint d' cazake do govienmint da Sadate. Et il aveut cåzu veyou davance si assazinaedje, dins on fime la ki saetchîs a håre et a hote pa des idêyes pår diferinne, ene famile si va etertouwer al fén do fime.

E 1997, i saye di mostrer ki sacwants filozofes muzulmans estént foirt lådjes d' idêyes, dins : "Li vicåreye (da Averoyesse)", المصير, *Al-Massir*.

E 2007, a 81 ans, Youssef Chahine a co todi s' mot a dire. I vént di mostrer, sins rastrinte, les målès keures del police da Hosni Moubarek (fime "C' est l' disdut", إ هي فوض, *hiya fawda*).
Motî Gilliard

thumb|coviete)
Li **Motî da Gilliard**, ki s' long tite, c' est "**''Dictionnaire wallon'', Niyå d' ratourneures et d' mots walons d' après [[Moustî]] et avår la, ramexhnés pa Émile Gilliard**" (*<SMALL>Niyau d' ratoûrnûres èt d' mots walons d'après Moustî èt avaur la, ramèchenés pa Émile Gilliard*), c' est on motî walon francès, sicrît pa Émile Gilliard et k' a vudî e 2007.

Ene rawete lomêye «*Complément au dictionnaire wallon*» a rexhou e 2012.

Il a stî saetchî a 500 egzimplaires.

Il est rprins sol limero **[C106]** eyet l' rawete dizo l' **[C107]** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Contnou
* Les mots classikes do namurwès sont rprindous, come di djusse. Cabén k' i n' soeyexhe nén, diyalectolodjicmint, di Moustî (come ). Mins adon, i dene li respondant mot a Moustî (cial : ).
* sacwants noûmots calkés enawaire do francès, aprume dins li "rawete" di 2012. I dene des calcaedjes setchs, minme po des foninmes nén walons come dins  :  (pignponk).
* I revoye les s' live di codjowaedjes.

## Ortografeye
* eploye li scrijha au po les longs O, soeye-t i respondant å betchfessî å (), soeye-t i des calcaedjes del cawete francesse -eau ().
* ni rprind nén li scrijha aî des Relîs namurwès, mins ê.
* eploye li scrijha ë po on long ê (ɛː) saetchant sol son ɛ̃.
* li scrijha én est metou po tos les sons do betchfessî én, mins eto pol son in.
* li son K n' est nén todi ehåyî, çou ki dene des disloyances divintrinnes come po "*maka*" (maca) et  ki  c' est l' minme bodje "", avou deus cawetes ki cmincèt pa A (cawete -a & cawete -asse).
* li son yod, al tiesse do mot, est scrît "i", et nén "y" : «**» ().

## Sourdants
Il eploye bråmint des fråzes d' oteurs (di tos l' payis d' Nameur) po-z espliker ses mots. Cwand i cite ces djins la, i mostere li rahouca do tecse.

Des côps, portant, i rprind des fråzes etires foû do Motî Léonard, sins citer l' sourdant. Metans a "", li fråze «Po les pikeures di vipere, fé ene loyeure pus hôt et fé sonner comifåt» est rprinjhe di Linåd, p. 144, mins riscrîte avou l' ortografeye Gilliard.

Pareymint a , la ki l' fråze provént do motî Pirsoul.

## Djudjmint sol motî Gilliard
* Onk des meyeus motîs do walon, aprume pol walon do Mitan (Tiri Dumont).
* Ci n' est nén fok ene usteye po les linwincieus, c' est eto on djårdén ahåyant po les råvions et l' mådjinåcion, di cåze di s' nouzome moncea d' egzimpes foû des Belès Letes (Jean Lechanteur).
* Li motî Gilliard a stî ene ouve atuzlêye so des dijhinnes d' anêyes (…). C' est, sins nole dotance, on novea monumint do diccionairaedje do walon do Mitan (Jean Germain).

## 

## Sourdants et pî-notes
Nonne (priyire)

Li **priyire di Nonne**, c' est l' 7inme et l' dierinne priyire del djournêye, ki les moennes dijhnut cwand il ont yeu magnî a nonne, et e cwareme divant d' awè magnî. Elle est l' imådje del moirt da Djezus-Cri sol croes. 

Li nonne a 3 såmes, ene îme et on boket d' priyire.

Li priyire di nonne ni s' dit nén a nonne, mins a 3 eures di l' après-nonne. Douvént ?

Li mot walon "nonne" provént do latén *nona* (nouvinme), priyire del djournêye, k' egzistéve dedja amon les Djwifs, pu rprinjhe pås crustins. 

Å cmince, on l' dijheut al nouvinme eure (did la ci no), çou ki, ene såjhon dins l' ôte, riprezintéve 3 eures di l' après-marinde, adon kel priyire del vesprêye (*vespera*) si djheut a solea djus. 

E 6inme sieke, sint Bnoet adjinçnêye les rîles po les moennes, avou l' idêye padrî l' tiesse di spårgnî les tchandeles ki broûlént a non-syince – sapinse lu – dins l' eglijhe et les tchambes des moennes après l' anuti. Adon, i va ravancî li priyire *nona* et l' mete docô après l' marinde, et minme divant l' marinde e cwareme. 

Ça fwait kel *vespera*, dabôrd, si va dire bén dvant l' anuti, po les moennes aler coûtchî avou l' solea. 

Li veye des ptitès djins s' a erîlé sol veye des moustîs. Eto, **nonne** a divnou li mitan del djournêye, dabôrd ki li vesprêye divneut, e sacwantès plaeces, l' après-nonne.
Li Grande Flémåle

**Li Grande Flémåle** (dins ene fråze : "dji va **al Grande Flémåle**", F. *Flémalle-Grande*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû, po fé l' nouve rebanêye comene di Flémåle, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4400 **
** davance : **4111**
* Limero diyalectolodjike : **L 86**
* Arondixhmint : Lidje

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz dins [[:Wikt:Flémåle|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Grande Flémåle

### Hamteas
* Bwès Donea (*Bwès Donê*, F. *Bois Donnay*)
* a Bolbole (Fr. *Boulboulle*)
* e Boutôr (F. *Boutor*)
* å Tchåfor (*â tchafor*, F. *Chaffour*)
* e Rognak (F. *Rognac*)
* Divins les sås (*divins les sâs*, F. Saules)
* Souxhon (*a Souhon*, F. Souxhon)
* Ås Taeyes (*âs tèyes*, F. *Les tailles*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** a Pîssontchamp
** ås poyes å pré
** e Trî Hesbaye
* A vey avou des åbes et des bwès :
** e l' Ônoe (*è l' Ôneu*)
** Divins les sås (*divins les sâs*, F. Saules)
** Bwès Donea (*Bwès Donê*, F. *Bois Donnay*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** a Pîssontchamp (tchamp do pinson)
* A vey avou des aiwes :
** å flo
* A vey avou les tienes et les vås :
** å Croupet (*â* croupet)
** Parfonde Vå (*Parfonde vâ*)
* A vey avou des rotches :
** al pereye (*al pêriye*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** å Tchåfor (*â tchafor*, F. *Chaffour*)
** e hårkea (*è hârkê*)
** el pourreye (èl poûr'riye'')
* Les voyes et les rowes :
** Voye do priyesse.
:Sourdant : 

## Djeyografeye
Li Grande Flémåle est metowe tot do long d' Mouze, adon kel Hôte Flémåle est sol tier.

## Industreye
N a bråmint des oujhenes.

## Sourdants
Waide

thumb|Des waides e Condroz
Ene **waide** (on dit eto : ene **pasteure**), c' est on tchamp avou des yebes, po les biesses paxhe.

Les biesses, c' est les vatches, les berbis, les gades, les tchvås, les ågnes, evnd.

## Cwålité d' ene waide
Dins les waides, gn a des bounès yebes, et des pus fayeyes. C' est å cinsî a-z atertini ses pasteures po nd aveur ki des bounes.

## Uzaedje des waides
Sacwantès waides polèt esse fåtchêyes po fé do four.

## Alére
* Roland Georges : On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene p. 7-12.
Françwès d' Meyon

**Françwès d' Meyon** (di s' plin no : *François-Antoine-Marie de Méan et de Beaurieux*) a skepyî e 1756 ey a morou e 1831.

Si famile provneut d' Meyon.

C' esteut l' dierin prince-eveke di Lidje. I l' fourit inte 1792 eyet li 8 di may 1793.

 

## El dislaxheye Beldjike
E 1831, il a stî lomé primat d' Beldjike (c' esteut l' prumî).

## Hårdêyes divintrinnes
* Binamêye revolucion
* Djivêye des princes-evekes di Lidje
1756

17inme sieke | **[[18inme sieke]]** | 19inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1730 | anêyes 1740 | **[[anêyes 1750]]** | anêyes 1760 | anêyes 1770



1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | **1756** | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1756 do [[calindrî grigoryin]].*
__TOC__

## Etrevéns
### a vey avou l' [[walon]] eyet l' [[Walonreye]]
de Harlez et ses copleus sicrijhnut "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumî des operås do teyåte lidjwès ki serè creyé li 25 di djanvî 1757.

### ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Françwès d' Meyon

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
Catalão

**Catalão** c' est ene comene braezilenne.

* Dimorants: 100.590 (2007)
* Sitindêye: 3.777,8 km²
* Dinsité: 19 djins/km²
* Eplaeçmint sol Daegn: 


Imådje:Museu Catalão 2.jpg
Imådje:Patio Mitsubishi.jpg
Imådje:Catalão2.JPG
Imådje:Represa Monsenhor Souza 1.jpg
Imådje:Lazer em Catalão.jpg
Imådje:Igreja Dom Bosco.jpg
Imådje:Catalão cidade das flores.JPG
Strofe di dicåçtaedje

Ene **sitrofe di dicåçtaedje**, c' est ene sitrofe metowe al fén di sacwants powinmes, po dicåçter l' ouve a ene djin k' on voet voltî, u k' on respectêye, u ki paye li powete po scrire por leye.

Li strofe di dicåçtaedje esteut pus eployî del Moyinådje, k' asteure.

Li strofe di dicåçtaedje est diferinne di l' acrostitche, la k' on dicåçtêye l' arimé, tot scrijhant des prumirès letes del djin k' c' est por leye.

E francès, on cite sovint Tchåle d' Orleyan come onk k' eployive voltî les strofes di dicåçtaedje. C' esteut eto ene uzance des troubadoûs.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:strofe|strofe]]" et "[[:Wikt:dicåçtaedje|dicåçtaedje]]".*
Tchår (discramiaedje)

* On tchår u tcheriot, c' est, aprume, èn ekipaedje avou cwate rowes, po tcheryî totès sôres.
* Gn a eto l' Grand Tchår u "Tchår Pôcet" u "Tchår Peutchet", evnd., k' c' est ene sitoelreye.
* Li Ptit tchår, c' est ene ôte sitoelreye.
* Les tchårs di coûsse, c' esteut des banstês a deus rowes, saetchîs pa sacwants tchvås, po-z aler felmint so les voyes, do trevén des Celes, des Romins, evnd.
* Les tchårs foclorikes fwaiynut des porcessions tins des fiesses.
* Tchår d' assôt (indjén d' guere)

Mots vijhéns et sacwè ki s' lomèt "tchår" dins des ôtes lingaedjes :
* Tchårea po ls efants aprinde a roter.
* Tcherete
* Tcherete di grand botike
* Clark
Gré (rebanêye comene)

**Gré** ([FR] *Grez-Doiceau*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban di Gré
* Gré-Dwecea
** Gré
** Dwecea
* Ertchene
* Biè
* Bossu-Godetchén 
* Nete

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Incoû (rebanêye comene)

**Incoû** (fr: *Incourt*) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Bans

* Glime
* Incoû
* Li Rou-dlé-Muroe
* Ôprebay
* Petbay

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Ite

Li **Grande Ite** ([FR] *Ittre*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Ite
* Yite
* Hôte-Ite
* Veznå

## Tuzance walone
### Accint do walon
L' accint do lingaedje do payis est co bén walon, mins tot près des aschates walon picård. Li pårtixhaedje, c' est a cåze d' on grand bwès.
### Motîs
E 2020, Jean-Marie Gervy, aidî d' ene trope k' i s' lomît «les vîs-paltots» eplaidît l' Motî d' Ite. I fourit shuvou do Franwal d' Ite e 2021.
thumb|Bouteus so les motîs walons did la.|centré
### Eredjistrumint
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Marie Gervy avou l' accint did par la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene.

## Referinces eyet sourdants
Ramiêye (rebanêye comene)

Li **Grande Ramiêye** (fr: *Ramillies*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Bans
* Ramiêye 
* Djérompont (avou Boumål, Djé-Djérompont, Mont-Sint-Andrî eyet Pitite-Rozire come hamteas)
* Grand-Rozire
* Ôte-Gléjhe
* Oupåye

## Adjermelaedje
Ramiêye est adjermelêye avou :
* 20px Plourhan (France)
* 20px Ramillies (France)

## Tuzance walons
Sicrijheuse e walon: Germaine Massart-Tilmant

A rçû l' label Nosse comene dit OYI e 2021 .

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Ribek

Li grand **Rbek** (a l' atake : **Erbek** ou **Ribek**; dins ene fråze : a **Rbek**; fr: *Rebecq*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban di Rbek
* Erbek-Rognon (ancyin ptit ban askepyî li 1î d' decimbe 1824, rashonnant les viyaedjes di Rbek et d' Rognon)
** Erbek (viyaedje)
** Rognon
* Bierke
* Kinåsse

## Adjermelaedje
Ribek est adjermelêye avou :
*20px Monghidoro (Itåleye)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Ricsinsåt (rebanêye comene)

**Ricsinsåt** ([FR] *Rixensart*), ubén «&nbsp;**Ricsinsau**&nbsp;» e Feller, c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Ricsinsåt
*Ricsinsåt
*Djenvå
*Rozire-Sint-Andrî

## Adjermelaedje
Ricsinsåt est adjermelêye avou :
* Le Touquet (France)
* Winterberg (Almagne)
* Birstall (Inglutere)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Tchåsse

**Tchåsse** (fr: *Chastre*) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Tchåsse
* Tchåsse-Vilrou-Blanmont
* Corti-Noermont
* Djentene (*Djèn'tine*)
* Sint-Djri


Image:Maison communale Chastre.jpg|Måjhon-comene.
Imådje:TchausseC.jpg|Li vî cimintîre dirî l' eglijhe.
Imådje:TchausseC2.jpg|On costé del cimintire des Francès.
Imådje:TchausseC3P.jpg|Boket d' l' abertale del cimintire des Francès.


## Adjermelaedje
Tchåsse est adjermelêye avou :
* Lespignan (France)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Tubize (rebanêye comene)

**Tubize** ([FR] *Tubize*), ubén «&nbsp;**Tubice**&nbsp;» e Feller, c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province do Roman Payis.

## Ban d' Tubize
[thumb|L' eglijhe Sint-Djetrou al [Tubize (pitit ban)|corinveye di Tubize.|gauche]]
* Tubize
* Clabek
* Oskerk
* Sinte-Ernele

## Adjermelaedje
*border|20px Mirande (France)
*border|20px Korntal-Münchingen (Almagne)
*border|20px Scandiano (Itåleye)
*border|20px Vedea (Roumaneye)

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Referinces eyet sourdants
Bapendés

Les **Bapende** (u **BaPende**, riscrît e walon **Bapendés**), c' est on peupe do Congo, dilé Kicwite.

I dmorént dins des cahoutes avou des toets di strin, come des tchetoeres. Gn aveut pont d' finiesse. Gn aveut on ptit ouxh avou des foyes di bananî, k' on fjheut rider so on bambou soyî a deus. Les meurs estént fwaits avou des pikets, raloyîs avou des rampioûles et rimplis d' årzeye. Ådvins, c' esteut tot efoumé. 

Les bapendés ont stî studyîs e 1949 pa André Ombredane.

## Li revintreye des Bapendés
E 1931, les Bapendés trovént k' i s' fijhént gorler pa les grossès societés k' elzî ratchtént leus frutaedjes. Elle avént baxhî les pris (di cåze del crijhe economike di 1929). Dismetant, l' Estat rmontéve les taeyes. Les côpeus d' fruts s' ont-st ahoté. 

Les Bedjes ont-st avoyî èn adjint teritoriå, mins k' a forpassé les limites di s' mission. Les Bapendés l' ont touwé, et discôpecî. I s' ont revinté, minés på tchîf Yonso.

Adon, l' årmêye a-st arivé, et gn a yeu des batreyes k' ont fwait 550 touwés, des deus costés. 

## Muzike et danse
Les danseuses ont des grandès cotes a carimadjoye, u des coûtes, fwaite di tindou rafia.

Les muzicyins sont-st en erî, sovint 5 :
* onk avou on madimba (sôre di zilifone).
* deus ôtes ki djouwèt do kissandji 
* li mwaisse djouweu shofele dins on loukounga. 

## Sourdants
Kicwite

thumb|Eplaeçmint del veye dins l' payis
thumb|left|Kicwite
**Kicwite** (sovint scrît *Kikwit*), c' est ene veye del Republike democratike do Congo, metowe sol mouze Cwilou.

C' est l'mwaisse veye del Province do Cwilou.

Dins l' cotoû d' Kicwite vikèt les Bapendés.

## Alére
Discrijhaedje des veye di Kicwite pa Gilbert Renson divins "Pilipili", p. 64.
Madimba (instrumint d' muzike)

On **madimba**, c' est èn instrumint d' muzike do Congo, amon les Bapendés, et kécfeye eto des ôtes peupes.

C' est ene sôre di zilofone di 17 notes. On bouxhe dissu avou on mårtea d' cawoutchou. 

Padzo tchaeke note, gn a ene calbasse ki pind, po rinde li son pur awiant, u pus gråve.&nbsp;

*[[Madimba (veye)|Madimba]], c' est eto ene veye del [[RDC]].*

## Sourdants
Madimba (veye)

**Madimba**, c' est ene pitite veye del RDC, el province do Bas Congo.

*Li madimba, c' est eto [[madimba (instrumint d' muzike)|èn instrumint d' muzike]]*
Loukounga (instrumint d' muzike)

On **loukounga** (scrît eto *lukunga*), c' est èn instrumint d' muzike do Congo.

C' est ene pitite broke d' olifant, k' on shofele divins.

Dins les orkesses des Bapendés, c' est l' mwaisse djouweu ki s' endè sieve.

## Sourdants
Åbe ås discoirdances

L' **åbe ås discoirdances**, c' est èn åbe foû-ordinaire metou dins tos les viyaedjes do Congo, la k' on rindeut djustice.

Les colons bedjes riprindît ci sistinme la. Adon, c' esteut l' adjint teritoriå ki djudjive. 

## Sourdants
Tchilouba

Li **tchilouba** (*tshiluba*, *chiluba*), c' est on lingaedje do Congo.

C' esteut onk des cwate lingaedjes eployîs pa les colons bedjes, avou l' kicongo, li lingala eyet l' kiswahili.

E 1960, gn aveut des emissions e tchilouba a l' RTB. C' esteut "*La voix de l'amitié*" (*Ndinga ya Kimpangi*) e kicongo.
Kicongo

thumb|sipårdaedje do kicongo
Li **kicongo**, c' est on lingaedje do Congo (ki s' cåze dins l' Bas-Congo) di l' Angola, et do Congo-Brazaveye .

C' esteut onk des cwate lingaedjes eployîs pa les colons bedjes, avou l' lingala, li kiswahili eyet l' tchilouba.

Asteure, c' est onk des lingaedjes oficirs del RDC.

E 1960, gn aveut des emissions e kicongo a l' RTB. C' esteut "*La voix de l'amitié*" (*Ndinga ya Kimpangi*). Onk des cåzeus, c' esteut Gilbert Renson.

Li kicongo avou des ôtes apoirts a môde di creyolijhaedje, a dné li kitouba.
Lingala

thumb|Sipårdaedje des cåzeus do lingala; e vete foncé, li banstea do lingaedje
Li **lingala**, c' est on lingaedje do Congo-Kinchassa et do Congo-Braza.

C' esteut onk des cwate lingaedjes eployîs pa les colons bedjes, avou l' kicongo, li kiswahili eyet l' tchilouba.

E 1960, gn aveut des emissions e kicongo a l' RTB. C' esteut "*La voix de l'amitié*". Onk des cåzeus å posse, a pårti di 1964, c' esteut Gilbert Renson.

## Egzimpes di fråzes e lingala
Molakisi à koki koloba lingala nàkélasi té *(on mwaisse di scole ni pout nén djåzer lingala e scole).*

## Sourdant
900.000 Walons (emission)

[thumb|[Jean Bauduin tins d' l' emission]]
[thumb|[Lucyin Mahin, priyî a l' emission]]
**Nouf cint meye Walons** (**900.000 Walons**), c' esteut ene emission radio di l' RTBF di Nameur, adjinçnêye po les walon-cåzants des provinces di Nameur, Lussimbork et do Roman Payis (la k' gn a a pô près 900.000 djins k' î dmeurnut).

## Istwere
Elle a cmincî diviè 1965. Elle a continouwé dizo l' redjime di «VivaCité» (2005).

Elle a djoké avou l' cloyaedje des studios di l' RTBF a Nameur, diviè 2015 .

## Sacwants cåzeus å posse dins l' emission
Sacwants adjinçneus d' l' emission et cåzeus å posse :
* Gilbert Renson (k' î a stî mwaisse 8 ans å lon, d' aviè 1968 a aviè 1976).
* Andrée Bacq (dins ls anêyes 1970)
* Jany Paquay (dins ls anêyes 1980, pu ls anêyes 2000)
* Pierrot Dufaux (dins ls anêyes 1980 & 1990)
* Paul Gilles (dins ls anêyes 1990)
* Jean Bauduin (dins ls anêyes 1990)
* Charles Massaux (dins ls anêyes 1990)

## Sovnances di l' emission e-n imådjes

900000 Walons aprestaedjes.jpg|aprestaedjes: José Schoovaerts (erî-plan a hintche), Charles Massaux (erî-plan a droete)
Mahin Sarachaga emission 900000 Walons.jpg|Lucyin Mahin avou Pablo Sarachaga (å mitan) et Paul Gilles (di dos)
Luc Baufays a 900000 Walons.jpg|Luc Baufays ki ratind s' toû po dire si ptit mot
Posse4.jpg|vuwe del tåve di maxhaedje, li direk est padrî l' finiesse
Etimolodjeye francike

Les mots d' **etimolodjeye francike**, c' est des mots ki provnèt do vî francike. End a e walon, ey eto e francès.

Dins les mots walons d' etimolodjeye francike, gn a bråmint des sacwès a vey avou l' guere (hepe, hatche, evnd.). Paski pocwè ? Paski ces mots la ont stî aminés pa les Francs, k' ont-st evayi l' Gåle, et-z î dmorer lontins. Dj' ô bén, disk' a Tchårlumagne ki djåzéve co vî francike.

Å pus sovint, les bodjes etimolodjikes do vî francike sont erî-rfwaits.

## Djivêye di mots walons d' etimolodjeye francike
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , 
* 
* 
* 
* 
* 
* , 
* 
* 
* 
* 

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
* Mots francès ki vnèt do francike (sol Wiki francès)
Welkenrote

**Welkenrote** , e ripouwaryin **Wälekete** (F. *Welkenraedt*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.

C' est ene comene ås åjhminces linwistikes.

Lingaedje do payis : ripouwaryin.

Ban d' Welkenrote:
* Welkenrote (viyaedje)
* Hinri-Tchapele (*Op Kapäl*, *Henri-Chapelle*)

## Sourdants
Welkenrote (viyaedje)

**Welkenrote** , e ripouwaryin **Wälekete** (F. *Welkenraedt*, almand *Welkenrate*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4840** (nén candjî)
* Arondixhmint : Vervî

Lingaedje do payis : ripouwaryin

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Welkenrote|l' esplicant motî]].*

## Economeye
Cazere di l' årmêye bedje.

## Sourdants
Ripouwaryin

Li **ripouwaryin** u **ripåryin**, c' est on lingaedje coinrece francike djåzé dins 8 viyaedjes do canton d' Vervî a Bhô, a Bijhe des Redîmés Payis (Neyåw et avårla), et disk' a Åxhe et pus lon so l' Almagne.

Côde ISO : **ksh** (djusse po l' accint d' Cologne)

## Les viyaedjes do canton d' Vervî ki djåzèt ripouwaryin
* Åbe (**Aobel**, *Aubel*)
* Welkenrote (**Wälekete**) et Hinri-Tchapele (**Op Kapäl**)
* Bailou (**Baole**, *Baelen*) et Membaxh (**Mämek**, *Membach*)

## Ortografeye
Li ripouwaryin eploye li dobe lete AO po rinde on long son å (*ripoarisch*, *Aobel*, *Baole* si prononçnut *ripåårich*, *Ååbel*, *Bååle*)

## Hårdêye divintrinne
* Leu waibe so Wikipedia

## Hårdêye difoûtrinne
* Sipoûle d' on prustaedje di siermint al comene e ripouwaryin
Bailou (viyaedje)

**Bêlou** (ripuwaryin: *Bååle* ; fr: *Baelen*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4837**
** davance : **4832**
* Limero diyalectolodjike : **Ve 52**

## Istwere
E 1814, a pierdou li hamtea di Gemereht, raloyî al Prûsse avou Kettenis. Foirt moudri ås gueres di 1914 eyet di 1940 (prumî viyaedje bedje). Gn ourit 17 måjhons broûlêyes e moes d'&nbsp;awousse 1914, et 17 civils fuziyîs.
E&nbsp;1940, Hitler oblidja les djonneas a-z aler sôdårds dins l'&nbsp;årmêye almande.
Membaxh

**Mämek** (e francès *Membach*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bååle.

* Limero del posse: **4837** (vî limero **4833**)
* Limero diyalectolodjike: **Ve 53**
* Lomaedje des djins : Maimurlins

## Istwere
E 1565, bråmint des dmorants d'&nbsp;Maemek avént stî rbatijhî (protestants), mins i dvént s'&nbsp;catchî po shuve les pretchaedjes clandestins dins les Fagnes. Après, come on-z a ctchessî waeraxhmint les protestants, les Maimurlins ont-st ebagué eviè l'&nbsp;Palatinat. Les djins k'&nbsp;ont dmoré ont dmoré araedjeymint catolikes.
Condoleyances

On **prezinte ses condoleyances** a ene sakî ki vént d’ piede on parint, on soçon.

Ça vout dire k' on s' fwait må por leye. K' on prind pårt a s' doû.

Li prezintaedje des condoleyances si fwait rålmint e walon, minme inte waloneus. Dandjreus paski l' walon a todi l' air di esse on lingaedje po raconter des couyonådes, et nén po les poenneusès afwaires.

## Sôre di prezintaedjes di condoleyances
### El Walonreye
Po les familes crustinnes, on vénrè dire si tchaplet al moirtuwaire. Udonbén on vénrè al messe d' etermint. On-z î leyrè sovint si cwåte di vizite, po mostrer k' on-z a vnou.

On pout eto scrire, u responde å fwaire-pårt del famile. On pout eto emiler.

Gn a eto des waibes la k' on pout prezinter ses condoleyances. C' est kécfeye li croke-moirt ki rcopeyrè pol famile les condoleyances k' ont stî rascodowes ladrî.

Les condoleyances si prezintèt dins li samwinne ki shût l' moraedje.

### Å Marok
Å Marok, li termene des condoleyances pout esse assez longue, disk' a èn an u deus si l' famile dimeure å lon u foû payis. Les cis ki vnèt prezinter leus condoleyances dimornut on ptit tins amon l' djin k' est d' doû. Sacwantès eures u minme sacwants djoûs, s' i vnèt did fén lon. Et l' famile k' est d' doû doet rçure li parintêye comifåt. Li minimom, c' est d' ofri do té. Å pus sovint, po les près-parints ki vnèt did lon, on frè a marinde u a soper. Dj' ô bén, on bon dinner.

Dins les viyaedjes, c' est les ôtès familes k' apoirtèt a magnî li londmwin del moirt, u padecô, troes djoûs å lon. Ey a totes les eures, a l' assulon des djins ki vnèt prezinter leus condoleyances.

## Modeles di condoleyances e walon
:*Il est ddja motoit ene miete tård, mins dji v' vou sohaitî bråmint do coraedje po passer ces laids moumints cial.*
:*Dji pinse a vos, Lucyin; dju n' sai nin scrire grand tchoi d'adroet mins dji vs sohaite do coraedje divins cisse måle passe; ca, on-z-a bele di dire mins "ene mame, on nd a k' ene", don.*
:*Dj' avans stî foirt disbåtchîs d' aprinde po nosse mononke; li Bon Diu si åme !*

## Hårdêye difoûtrinne
* Kékès letes di condoleyances e walon (so l' Aberteke)
Ronald David Laing

**Ronald David Laing** (1927, Glasgow, UK - 1989, St. Tropez, France) fourit-st on psychiatre écossès. Il est alé disconte l' orthodoxie psychiatrike. C' est l' oteur di bråmint d' artikes eyet d' lives.
Sconte-Siyonisse

On **sconte-siyonisse**, ene **siconte-siyonisse** (on dit eto : on, ene **antissiyonisse**, c' est ene djin k' est disconte les idêyes do siyonisse. Dj' ô bén : ki les Djwifs soeyexhe rashonnés el Palestene et åyexhe èn estat, todi e margaye avou ses vijhéns arabes.

thumb|Coviete d' on live k' esplike li pôzicion des Djwifs foirt rilidjeus ki sont disconte do siyonisse

Bråmint des sconte-siyonisses sont des djins ki sont-st eto disconte del rilidjon djwives. Inte di zels, les muzulmans estremisses. Metans, li prezidint d' Iran, Ahmed Hamadi Nejaf.

Mins gn a eto des sconte-siyonisses emey les Djwifs foirt rilidjeus. I trouvnut ki l' Estat d' Israyel a stî fwait pa des atêyes et ki ça va cåzer des grossès pietes po les Djwifs.

## Alére
Yakov M. Rabkin; *Au nom de la Torah; une histoire de l' opposition juive au sionisme*; ISBN 2-7637-8024-5.
Rinne (biesse)

thumb|rinne
Ene **rinne** u **gurnouye**, c' est ene glumiante biesse, sins cawe, ki vike dins les basses.

Ele fwait des oûs tertos aglumyîs eshonne, et ki flotnut so l' toele di l' aiwe. C' est on **covint**.

Di ces oûs la, gn è va rexhe des **maclotes**, sins pates, å cminçmint (did la leu no), pu avou deus, pu cwate pates.

Pattavå l' Daegne, gn a bråmint des sôres di rinnes (dipus d' 5000). Ene di zeles ki dmeure eto al Walonreye, c' est l' magnåve rinne. Pus rålmint, on rescontere eto ene rinne côrrece.

*Alez s' vey e [[splitchant motî]] po des linwincieusès racsegnes so les mots "[[:Wikt:rinne 2|rinne]]" , "[[:Wikt:gurnouye|gurnouye]]", "[[:Wikt:maclote|maclote]]" et "[[:Wikt:covint|covint]]".*
Magnåve rinne

thumb|des vetès rinnes dins ene basse el Walonreye
Li **magnåve rinne** u **vete gurnouye**, c' est l' rinne k' i gn a l' pus el Walonreye.

No e sincieus latén : *Rana esculenta*.

Dins sacwants payis (France ey eto Walonreye), on pexhe u aclever les vetès rinnes po leus coxhes di drî.

## Pexhe ås rinnes
On pexhe les rinnes po leus pates di drî.

On n' les towe nén, mins lezî råyî les coxhes èt co les cènes did padrî. Pa des côps, on les make divant :

:*Ervenowe a l' måjhon, el feme d' èm pårén m' dimande d' endaler cweri on gros pavé et del mète å d' dibout del coû. El fème couminche a taper les pôvès biesses dissu.* 

Li pexhe ås rinnes est disfindowe el Walonreye.

Come di djusse, cwand on magne les coxhes di rinne, i fåt rsaetchî les oxheas.

## Hårdêye difoûtrinne
On tecse sol bracnaedje des rinnes (da Georges Pècheur, so l' Aberteke)

## Sourdants
Fåwami

On **fåwami**, obén on **fås amisse**, c' est on mot k' on croet comprinde do côp, pask' on cnoxhe li sfwait mot dins èn ôte lingaedje, mins ki vout dire ôte tchoi dins l' lingaedje k' on s' è sieve.

Metans "commodities" e l' inglès ni vout nén dire "commodités" (ahesses) e francès, mins "matires prumires".

E walon, les fås amisses sont purade eneviè l' francès, li lingaedje li pus cnoxhou des Walons. Mins end a eto sacwants eneviè l' inglès.

Sacwants fås amisses sont des emacralés mots : i n' sont fås amisses ki po ene coine del Walonreye.

## Vraiys fås amisses
Li sinse walon eyet li sinse francès sont pår diferins

 

## Dimeys fås amisses
Li sinse walon egzistêye eto e fancès, mins c' n' est nén l' mwaisse sinse.
* lourd : nén "pezant" fizicmint, mins biesse.

Onk des sinses walons n' egistêye nén e francès
* abeye : pout voleur dire "abeye 2", adroet (Fr. *habile*), mins bén pus sovint eployî po rade (Fr. *rapide, vite*)
*boton-d'-årdjint : pout voleur dire ene plante del famile des ranonkes ([FR] *bouton d'argent ; renoncule à feuilles d'aconit*) ubén del famile des stoelacêyes (dins ç' cas, ç' est on fåwami etur li walon yet li francès).
* mecanike (eto : frin des tchårs)
* hanter (eto : aler vey ene crapåde divant l' mariaedje)
* taeye : pout voleur dire "tayaedje" (Fr. taille), mins eto fadêye, tårtene (Fr. tartine), et virêye, rasse (Fr. *taillis*).
* dandjreus : pout voleur dire "riskeus" (Fr. dangereux), mins pus sovint eployî come adviebe ki vout dire "kécfeye" (Fr. *probablement*)
* dandjî : pout voleur dire "dandjî 2" (Fr. *danger*), mins bén pus sovint eployî po mezåjhe (Fr. *besoin*)

## Fås amisses emacralés mots
* braire : gueuyî, mins eto : tchoûler (walon d' Nameur, Tchålerwè et Basse Årdene)
* frambåjhe : ampone (Fr. *framboise*) mins eto caclindje (Fr. *myrtille*)

## Fås amisses eneviè l' inglès
* livigne n' est nén "vicant" (ingl. *living*) mins bele plaece (candjmint do sinse di "*living room*".
* trinnigne n' est nén "etrinnmint" (ingl. *training*) mins "mousmint di spôrt" (racourtixhaedje di "*training coat*".
* metingue n' et nén on raploû (ingl. *meeting*), mins ene manifeståcion (strot sinse di "political meeting").
Moirt lingaedje

On **moirt lingaedje**, c' est on lingaedje ki nj' est pus djåzé ouy.

On ndè pout aveur des contrumasses di scrîts (come li latén).

## Sacwants moirts lingaedjes
* latén
* vî gayel
** gålwès
* vî francike
* sanscrît
Eprontaedje å francès

Èn **epront å francès**, c' est li passaedje d’ on mot do francès aviè èn ôte lingaedje.

## Eprontaedjes å francès totavå
Dispu l' concwesse di l' Inglutere pa Wiyam li Concwerant, gn a ene cåkêye di mots k' ont passé do vî francès (ou do vî normand) eviè l' inglès, inte di zels les nos d' tchå d' ene metowe biesse:
:  meat (tchå d' pourcea), li pourcea vicant si lomant .
:  meat (tchå d' boû), li boû vicant si lomant .
:  meat (tchå d' vea), li vea vicant si lomant .
:  meat (tchå d' bedot), li bedot vicant si lomant .

Gn a bråmint des mots francès k' ont moussî dins tos les lingaedjes d' Urope e 18inme sieke, di cåze del rilomêye del France. Metans :
* rûsse  (*gardièrob*), volant dire «pindreye ås paltots» d' on teyåte, evnd.) do francès «».

L' impire coloniå francès a eto stitchî ene cåkêye di mots dins les lingaedjes des colnijhîs payis. Metans, e l' arabe marokin.
* «» (lan'trit) (pinsion do francès «la » (avou atroclaedje di l' årtike).

## Eprontaedjes å francès e walon
Li walon a calké des mots do francès dispu bele ådje. Mins, c' est purade avou l' abrocaedje et l' anecsion di 1795 ki tos les mots administratifs et tecnikes vont-st aploure e walon. 

Les mots sont ene miete riwalonijhîs å cmince, copurade so les payis tot près des contrêyes tîxhon-cåzantes; metans :
* *fwèstî* po *forestier* (forestî) rilevé al Viye Såm.

Mins dipus kel tins passéve, dipus k' les mots estént prononcî come e francès, minme disconte les rîles del fonolodjeye walone, metans li rîle des troes cossounes u li displouctaedje des dobès cossounes å coron des mots.

Bråmint des calcaedjes do francès ont stî rwalonijhîs pa les rfondeus.

## Riwalnijhaedje des epronts å francès
### Rîle des rîlêyes
On reploye les dnêye des rîlêyes francès walon po rwalonijhî :
* Les cawetes francesses -iser, -isation divnèt voltî les cawetes cawete -ijhî|-ijhî et -ijhaedje]] (sol piceure des vîs mots batijhî & rawijhî).
:riwalnijhî, éndjolijhî
* les mots francès avou "-en-" sont rwalonijhîs avou -in- : 
:inkete.
* les mots francès avou «J» et «ch» sont rwalnijhîs avou «dj» et «tch»: 
: «jatte» => «», «genre» => «»; «méchant» => , «chagrin» «tchagrin», «bouchon» => «».

### Sorwalondes
* betchfessî én : sapén, latén.

## Rastrinde li rwalonijhaedje
* Dins sacwants ptits mots, on n' ricnoxhrè pus l' mot si on aplike a fond li fonolodjeye walone. Inte di zels, les mots a ene sillabe avou R + cossoune å coron.
:, , 
* dispwairiaedje di parints do minme bodje : les noûmots ni shuvnut nén todi l' bodje walon.
: : , , , , ,   , , espôrter, espôrt.
Calcaedje do lussimbordjwès

On **calcaeje do lussimbordjwès**, c' est li passaedje d’ on mot do lussimbordjwès aviè èn ôte lingaedje.

Li walon a calké des mots do lussimbordjwès di cåze des rlåcions inte les Walons et les Lussimbordjwès, copurade dins l' payis d' Bastogne. 

## Djivêye di mots calkés do lussimbordjwès
* clepere
* Neké
Djåce (viyaedje)

**Djåce** (la-minme : *Djauce*, F. *Jauche*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene d' Oû-Djåce, e Roman Payis.

## Etimolodjeye
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Djåce|l' esplicant motî]].*

*Gn a eto ene aiwe ki s' lome [[Djåce (aiwe)|Djåce]].*

## Tuzance walone
* Henri Lerutte î a skepyî.

## Referinces
Djåce

* l' ancyin ptit ban d' Djåce
* l' aiwe ki s' lome "Djåce"
* li comene intité d' Oû-Djåce

----
* Li mot "Djåce" dins l' esplicant motî (avou l' etimolodjeye et les vîs scrijhas)
Maret

**Maret**, c' est on hamtea d' Oû-l'-Grand.

Gn a ene eglijhe.

Gn a eto on ri lomé *Marep*.

## Istwere
Coû d' l' abeye d' Élessene å 15e et 16e siekes.

L' abeye di Djiblou î aveut des béns, atchtés ås abeyes di Boune Esperance et d' Sint-Lorint a Lidje.

## Tuzance walone
Hinri Lerutte î a passé ses vîs djoûs.

## Sourdants