open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
André Chauvaux

**André Chauvaux** (skepyî li 28 di decimbe 1926, e Cerfontinne ; moirt li 16 di måss 2018, e Brinne-l'-Alou), c' esteut onk des doetoes del soce «Les Foyons d' Cerfontinne», et l' eplaideu d' leu gazete e walon (*[[L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène (gazete)|L'Acadèmîye dès FOYANS d' Cèrfontène]]*).

Il a eto aidî a l' adjinçnaedje do Franwal di Cerfontinne.

Onk di ses tecses sol Bouroundi a rpassé dins l' Rantoele-gazete e 2015.

## Istwere
Il aveut fwait ses sgondaires al atenêye di Chimai, pus al atenêye d' Sougniye padvant d' awè on bachelor des comerciåles syinces eyet consulaires a Mont, e 1951. APrès awè stî sôdård pindant deus anêyes, il aveut stî e-n Afrike come adjint teritoriå å tins del Rwanda-Ouroundi. Ès voyaedje aveut duré 23 djoûs (batea, trén, eyet pa l' aiwe). Cwand i rivna e l' Beldjike, li Congo-Kinchassa s' aveut dislaxhî. Èn an après, i rala e-n Afrike, e Catanga come mwaisse di scole. I finixha s' cårire come analisse des finances po ene banke afrikinne, la k' i bouta deus anêyes å long.  

Pindant sacwantès anêyes, il a bråmint ovré po « l’Acadèmîye dès foyans d’Cerfontène », u  « Cercle Arthur Balle ». Il aveut cherbiné po rindjî 7.000 fitchîs scrîts pa ene ekipe di bénvlants. Finålmint, il a-st eplaidî li « Dictionnaire français-wallon de Cerfontaine », ene situde avou 393 pådjes A4 so deus colones, avou 22 pådjes d' anecse di codjowaedje, di pus. I gn' a bråmint d' egzimpes didins, come po li mot francès-cåzant *gifle* k' on pout tradure, e Cerfontinne, pa 9 mots : 

* alape (etimolodjeye : latén  alapa) 
* bafe
* calote
* mârgnoufe
* ...

Dispoy li prepozucion francès-cåzante *à* a 93 definitions come : *à l'aise* (belote, sorlon "pyame-pyame"), obén : *à plus forte raison* (abèle), *jusqu'à zona* (cingue di feu) u co *zut* (bross ouchî). Ci dierin mo walon, scourté på oniestruté, est ossu sovint uzé come çoula ås Estats Unis eyet dins l' minme sinse.   

Il a scrît sacwants pådjes di sovnis cwand il esteut djonne dins les *Cahiers du Musée* : « La 1ère Unité scoute en 1943 » (n° 104, 2003) et « Souvenirs d’un Cerfontainois dans les années 1930 » (n° 176, 2017).

## Bibiografeye
André CHAUVAUX *Dictionnaire français-wallon de Cerfontaine*, cahier du Musée de Cerfontaine n° 94, 415 pages, 2010.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdants
Trop tchôd (plake di muzike)

**Trop tchôd** (*tchaud*), c' est l' tite d' ene sitroete plake da Wiyam Dunker avou bråmint des tecses da André Gauditiaubois, k' a vudî diviè 1997.

Ci fourit ene des tote prumirès stroetès plakes di tchansons e walon.

## Contnou
Vocial l' oridjinåle lisse des tchansons di l' albom, scrî e walon do coûtchant avou l' ortografeye Feller : 

# Trop tchaud
# Toudis su'l voye
# El bouneur est rale
# Black Country Blues
# Come in solia padri les breune
# Baby Blues
# Just Like After the Ribote Blues
# El mambo del loke a rlokter
# Djan pinson
# Hey!

## Referinces eyet sourdants
Moutara III do Rwanda

**Moutoura III do Rwanda** (29 di djun 1912-28 di djulete 1959), c' esteut li dvant-dierin mwami do Rwanda. 

I l' esta do 12 di nôvimbe 1931 (a 19 ans) disk' a s' moirt.

C' est l' prumî rwè do Rwanda k' a stî batijhî dizo l' no d' bateme di *Charles Léon Pierre Rudahigwa*.

## Montêye sol trône
Les otorités coloniåles bedjes ont disdjoké s' pa, et l' mete a 19 ans sol trône, po mî controler l' payis.

Il a morou djusse après awè stî sognî d' on medcén bedje. On-z oya brutyî ki c' esteut èn epweznaedje, sene ki l' Beldjike abandnéve les Toutsis.

## Sourdants
Lewis Hamilton

**Lewis Hamilton**, c' est on coreu e-n oto d' coûsse inglès. 

Il a skepyî li 7 di djanvî 1985.

## Djonnesse
El coreu aveut stî elevé dins on ptit apårtumint. Des parints dispårtis. Il aveut sovint doirmou dins on fåtûle pask’ ès pa èn saveut louwer on cwårtî avou deus tchambes. 

A l’ ådje di shijh ans, ès pa lyi ofrixheut ene oto d' cartigne. C’ est insi k’ el gamén s’ aveut pris å djeu et k’ el coûsse daléve divni por lu ene passion.

Dedja adon, i repoirtéve les coûsses des diferinnès categoreyes. C’ est Ron Dennis, el patron des Mac Laren, ki decida on djoû di shure les coûsses do gamén d’ a poenne ût ans. Après l’ cartigne, ça a stî l’ monoplaece.

## Sacwants victweres
* Tchampion do monde di Fôrmule onk e 2014.
* Wangnant do Grand Pris d' Beldjike d' otos d' coûsse e 2010 eyet 2015.

## Sourdants
Blame

Ene **blame** ou ene **flame**, c' est çou ki rexhe d' on feu et k' on pout vey. 

Ça a ene djaene rodje coleur.
Feu

On **feu**, c' est l' broûlaedje e l' air di bwès, ou d' ôte tchoi, çou ki fwait des blames.

## Motlî
Cwand l' feu va foirt rade, i gn è rexhe des ptits rodjes bokets, les **blawetes**, ou **vivetes**.

D' on feu k' est cåzu distindou, mins k' i gn a co des braijhes, on di k' i **djômeye**.

Cwand l' feu est evoye, i dmeure les **cindes**.

«&nbsp;Vulkin&nbsp;», c' est l' no do diu romin do **feu**.

## Sôres di feus
 «feu (discramiaedje)»
* les gådrêyes ou feu po s' amuzer.
** grand feu
** pitit feu ou schiråde
* les målfeus ki ravaedjèt tot
** såvadje feu (dins les bwès)
* feu d' ene moye di fåde

## Sourdants
Feu (discramiaedje)

* Feu (coir ki broûle e l' air)
* plaece k' on s' restchåfe et kécfeye fé a magnî dins ene måjhon did dinltins
** Feu e l' aisse
** Stouve
* bon feu, gådrêye (feu esprindou po fé l' fiesse åtoû)
** Grand feu
** Pitit feu
* Målfeu (feu ki distrût)
** Feu di tchminêye
** Såvadje feu (målfeu dins les tchamps u les bwès målfeu d' bwès)
** Feu metou (målfeu esprindou esprès pa ene djin)


File:Grand feu ki broûle flamaxhes.JPG|grand feu
File:Feu schinetes pititès blames.jpg|schinetes dimorant rimetowes sol grand feu, li londmwin
File:Feu gazetes djins.jpg|Feu d' viyès gazetes
File:Målfeu pompîs.jpg|pompîs ki distindèt on målfeu di strin
File:Feu e l' aisse.jpg|feu e l' aisse


## Plantes avou l' mot "feu"
* sinse di "feu" (broûlante sacwè)
** yebe di feu (yebe-di-feu)
* sinse di "fleur"
** feu d' li (feu-d'-li)

## Disfondowe "feû"
* rifondowe "feu" (tos les sinses d' ådzeu)
* rifondowe "fijheu", coranmint rescontrêye dins l' sustantivire ** (fijheu d' rimeas, powete)
Sustantivire

Ene **sustantivire**, c' est ene troke di mots ki djouwnut el sintake del fråze come on sustantif. Par egzimpe pa sustantivaedje d' ene fråzlete. Ou pa aplacaedje, pacô pa aplacaedje tîxhon.

Les sustantivires sont scrîtes avou leus mots disclapés, ou aclapés pa des loyeures. S' il ont stî aclapés podbon, et piede leu ravizance di sustantivire, on lzès  pout rwaitî come sustantifs simpes.

E walon, les mots d' aplacaedje tîxhon, avou sovint on foirt court diterminant, ni sont nén loukêyes come des sustantivires.

## Sôres di sustantivires
### sustantivire simpe
Les deus mots sont onk dirî l' ôte, sins dvancete
:*[[djeu videyo]] 

=== sustantivire avou ene divancete ===
:*feu d' li, , a des håyes
On les scrît tenawete avou ene loyeure, cwand l' sinse est ene miete diferin des mots simpes (, )

### sustantivire addjectif sustantif
:*[[såvadje åwe]], [[vî vî mot]], [[råskignoû ordinaire]], [[ribasteye famile]]
Si l' plaece di l' addjectif shût l' [[plaeçaedje di l' addjectif|uzaedje normå]] et ki l' sinse des mots est bon, on n' metrè pont d' [[loyeure]]. Mins bén dins les ôtes cas :
:*, ,  *(l' addjectif di coleur n' est nén e s' plaece divant)
:*rodje-goidje, , blanc-må *(li sinse est «oujhea al rodje goidje», «mwinre djonne ome (ki n' a ddja pont d' betch)», «må des ongletes des grossès biesses», rodje å cmince, pu  blanc cwand les tchås morèt).

S' i sont scrîts aplakés, i polnut esse loukîs come on sustantif simpe :
:*tinroxh, noûmot

### sustantivire codjowa coplemint
 Aplacaedje (linwince)#Aplacaedje d' on viebe et s' coplemint

Egzimpes :
:*, , , [[amanite towe-moxhe]]

Ces mots la sont todi scrîts avou ene loyeure. Ene dujhance sins loyeure s' aveut astalé e [[sistinme Feller]] ([[El Bourdon]]) mins çoula dzôrneye l’ ouy ki cwirt li sintake del fråze k’ i lét.

On scrît pus voltî li diterminant å singulî.

=== mots d' aplacaedje tîxhon ===
 [[Aplacaedje tîxhon]]
:*

S' i sont scrîts aplakés, i polnut esse loukîs come on sustantif simpe.
:*, 

Pareymint avou on court diterminant scrît avou loyeure po des råjhons grafikes :
:*, , , 

## 
Aplacaedje (linwince)

## 
(e Wiccionaire)
* 
* 
*
Tropike do Gadot

Li **tropike do Gadot**, c' est ene forveyowe roye metowe come on ceke sol Bole daegnrece, et ki mostere la ki l' solea lût di scwere avou l' tere li 21 di setimbe. C' est l' kiminçmint d' l' esté sol Dimeye-Bole nonnrece.

Di l' ôte des costés del Daegne, gn a l' Tropike del Crantche.
Mierkidi des cindes

Li **mierkidi des cindes**, **djoû des cindes** ou **mierkidi maigue**, c' est l' prumî djoû do cwareme crustin.

C' est l' londmwin do crås mårdi, et adon, li djoû d' après les fiestixhaedjes do cwarmea.

## Ofice rilidjeus catolike
On djheut messe, et å mitan, les djins alént viè l' keur, ey esse la segnîs sol front avou des cindes pal priyesse. I lzî rapléve li vraiye shuvante: «Rissovnoz vs ki vs estîz poûssire, et s' ridvénroz vs co poûssire» oudonbén: «Sovéns tu ki t' n' es k' poûssire et ki ti ridvénrès poûssire».

## Pî-note
Ewscadi (contrêye otonome)

L' **Ewscadi** (riwalnijhî on tins "**Euscadeye**" ou **Payis basse espagnol**), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.

Mwaisse veye : Gasteysse (Bitoria).

Grandès veyes : Bilbawo, Donostia (Sint-Bastén (Espagne))

## Lingaedjes
* basse ou euscara (ristudyî e scole, oficir, kinoxhou d' on bon tîce del djin)
* Castiyan (kinoxhou d' tertos, oficir)

## Sourdant
Payis basse

* Payis baskicåzant (***Euskal Herria***; payis basse otonome espagnol, boket coûtchantrece del Navåre, Payis basse francès)
* Payis basse otonome espagnol (Euscadeye (contrêye otonome))
* Payis basse francès
* Navåre baskicåzante
Cawete -ter

Li **cawete di codjowaedje -ter** fôrmêye des viebes so l' bodje d' on cmon no (pacô dedja avou l' cawete -ete ou -et) ou d' èn ôte viebe.

*  ou  => 
*  => 
*  ou  => 
*  ou  => 
*  => 

## Codjowaedje
Bråmint des viebes avou l' cawete -ter ont ene cossoune divant l' T, plamour k' i s' ont fôrmé pa spotchaedje del cawete -ete ou et do sustantif bodjrece.
*  => 
*  => 
*  => 
*  => 
* «  » +  => 

Adon, i s' codjownut tertos a môde di codjowaedje tchicter

Les viebes avou ene voyale divant l' T, c' est k' i gn a nén moyén di spotchî l' betchete -ete, ca gn a ddja deus cossounes divant (fåt todi shuve li rîle des troes cossounes).
*  => 

Adon, i s' codjowèt come bouter.

## Sinsyince
L' idêye est todi ene pitite accion, ou ene accion fwaite a ptits côps.
* tchicter = s’ ocuper di ptitès sacwès (latén cicca = pitit cayet).
* bouyter = fé toplin des bouyes come åk ki cût tot doûçmint.

## Sinonimeye
Li minme adierça pout esse obtinou avou l' cawete -yî. Pacô, gn a des sinonimes djusse diferins pal cawete.

Po sacwants mots, on a ene sôre di dobe rifondowe avou l' cawete -oter
*  / 

##
Målfeu

On **målfeu**, c' est on feu ki distrût des bastimints ou ôte tchoi.

Po l' arester, å djoû d' ouy, on houke les pompîs (li ).

## Sôres di målfeus
On målfeu esprindou pa ene djin si dit «feu metou» ou, plaijhanmint ou po n' nén l' assaetchî : «rodje cok».

On målfeu dins les tchamps ou les bwès, di cåze naturele, si dit «såvadje feu».

Gn a eto les feus di tchminêye.

## Cåzes
Les cåzes d' on målfeu d' bastimint polèt esse :
* natureles : li tonire k' a toumé dsu.
* tecnikes : côdcircût electrike
* uminnes : cigaretes leyeyes aloumêyes dilé des fåtûles e plastike…

## Rilomés målfeus
* Broûlaedje di l' Inovåcion, on grand botike di Brussele li 22 d' may 1967 ki fjha 323 moirts et 150 broûlés.
Djonteure

Ene **djonteure** ou **acopleure**, c' est on racoird inte deus oxheas.

## Antomeye d' ene djonteure
### djonteures ordinaires
Les deus dbouts des oxheas sont tapissés d' ene frexhe pea a pårt. Elle essûne di l' ôle di djonteure (sinoveye).

### djonteures setches
Ele sont sins sinoveye. Metans les cenes des tinroxhs des coisses avou l' oxhea del pwetrene (esternom).

## Sacwants djonteures
### ås djins
* hantche
* djino
* tchiveye
* keute
* pougnet
* spale (djonteure)
* hanete (djonteure)
* djonteure etercronzoxhs
* djonteure eterdognons

### ås biesses
* djeret

## Maladeyes des djonteures
* djonturite
* toirdaedje di djonteure
Pelrinaedje

[thumb|[Porcession Sinte-Rolande]]
[thumb|live da [Louis Lagauche ki raconte li voye a Sint-Rok]]
On **pelrinaedje** u **perlinaedje**, c' est on voyaedje k' on creyant u ene creyante (d' ene metowe rilidjon) fwait eviè on Sint Leu. 

## Motlî
Li ci k' el fwait, c' est on **pelrin** u **perlin**.

Po dire k' on va a pelrinaedje, aprume a pî, on dit «**fé l' voye a …** » (avou l' no do sint).

Les porcessions di l' Eter-Sambe-et-Mouze polèt esse metowes come perlinaedjes, aprume po les cis ki fwaiynut tote li voye. 


1632 Heiligtumsfahrt Hogenberg.jpg|thumb||Perlinaedje a Åxhe (1632)
SPRY(1895) p107 THE PROCESSION STARTET TO MECCA.jpg|perlinaedje al Meke: endalaedje d' Istamboul


## Sacwants rlomés pelrinaedjes
### Vîs pelrinaedjes el Walonreye
* voye a Sint Djan ki hosse (å Rû)
* voye a Tchivrumont
* voye a Montagu
* voye a Sint-Rok (raconté, come fwait e 20inme sieke, dins «Li ptit hierdî» (Louis Lagauche).
* rimouwaedjes di sint Mon a Nassogne

### Pelrinaedjes a l' Aviedje
thumb|perlinaedje a l' Aviedje e l' Almagne (1991)
 «Raparexhaedje di l' Aviedje»
* a Biarin
* a Baneu

### Grands pelrinaedjes eternåcionås
#### Catolikes
* voye a Sint-Djåke-el-Galice (a pî ou a velo)


Perlineus Sint-Djåke Villafranca Montes de Oca.JPG|Pelrins a Sint-Djåke-el-Galice a Villafranca Montes de Oca
Plake tchimin Sint-Djåke.JPG|Plake del voye a Sint-Djåke-el-Galice
Plake voye di Sint Djåke Yesa.JPG|Plake del voye a Sint-Djåke-el-Galice a Yessa


* Pelrinaedje a Lourde
* Pelrinaedje a Fatima
* Pelrinaedje a Rome

#### Tos crustins
* Pelrinaedje a Djeruzalem

#### Muzulmans
* Pelrinaedje al Meke
* Pelrinaedje a Djeruzalem
* Pelrinaedje ås tchapeles di sints
* Pelrinaedje chiyites (Najef, Kerbala…)

#### Djwifs
* Pelrinaedje a Djeruzalem (meur des dislamintaedjes)

#### Hindous

#### Boudisses

## A lére
Jean Breuskin, fé l' voye di Sint-Djåke-el-Galice,  75, erî-såjhon 2015

## 
* Videyos e walon sol voye , 
* Pelrinaedje a Tchårlumagne a Åxhe ,
Gurnåde (discramiaedje)

* gurnåde (frut)
* gurnåde (åre)
** bombe ås gurnådes (Bombe-troke)
* Gurnåde (Espagne)
* Gurnåde (payis)

----
(omonime)
* gurnåte (gårnale)
Gurnadî ordinaire

thumb
thumb|boutaedje: rodjès foyes å boutaedje
vignette|Punica granatum
Li **gurnadî ordinaire**, c' est èn åbe ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer.

 *[[Punica granatum]]*.

Mins gn a des ôtes gurnadîs.

## Discrijhaedje
Il est a pô près troes a cwate a cénk metes hôt.

I pied ses foyes di l' ivier. I foye e moes d' måss, et les foyetes sont rodjes

I vént ene bele rodje fleur diviè l’ moes d’ may, ki va divni ene pitite vete tchike (moes d’ djun).

Mins bråmint des fruts ni reyussixhnut nén: i tchaiynut a cratchote.

Les rodjès petales dimeurnut on moumint al moxhe do frut. 

Les frut k' adierceye divént ene grosse bole ki va mawri pol fén do moes d’ awousse, li gurnåde. Les fruts maweurs sont 7 a 20 cm lådjes.


Cratchotes di gurnådes malådes.jpg|cratchotes
Vete gurnåde rodje moxhe.jpg|rodje moxhe
Deus gurnådes muzeure.jpg|pitite et grosse gurnåde
Pitite et grosse gurnåde drovowes muzeure.jpg|item est i, côpêyes


## Magnaedje
Si on l’ côpe, gn a toplin come des ptits pepins, avou ene rodje tchå cwand i sont bén meurs. Avou des fenès clôzeures inte les compartimints et des pus spesses inte les cwårtîs.

On les splitche po lzès magnî onk a onk. Ou hagnî dvins.

Cwand on li stoid, on a do djus d’ gurnåde, ki sieve a fé del gurnadene.

On pout eto stramer les grinnes po rabeazi des salådes.


Gurnåde côpêye.JPG|côpêye po-z esse magneye grin pa grin
Gurnåde siplitcheye.jpg|siplitcheye po mindjî al pitite coyire
Warm winter salad (5171666531).jpg|grinnes divins ene salåde


## Maladeyes do gurnadî
Les gurnadîs polèt esse acsûts pa des emîleures.

Emileures gurnådî fruts près.JPG|Emîleures sol frut
Emileures gurnådî foyes près.JPG|Emîleures so les foyes
Stîle rococo

Li **stîle Rococo**, c' est on stîle d' årtchitecteure ki s' diswalpa inte 1730 et 1758, aprume dins l' Sint Impire romin djermanike ey e l' Urope nonnrece.

C' est on stîle foirt cadjolé, aprume dins les eglijhes et les leus sacrés.

## Egzimpes di stile rococo el Walonreye
Ådvins di l' eglijhe di Bhô.
Åwe

åwe di poyî, magnant|thumb
Ene **åwe** u ene **oye**, c' est èn oujhea del dizo-famile des åwinîs. Li måye si lome **djår** ou **cok d' åwe**; les poyons si lomnut **oyon**.

Sincieuzmint, li mot «åwe» pout esse loukî come èn emacralé mot, ca i rascove des sôres d' oujheas di diferins djinres.

 åwidîs

## Sôres d' åwes
* Åwe di poyî (*Anser anser domesticus*; *Anser cygnoides domesticus*, ki c' est deus diferinnès sôres)
* Såvadje åwe
** Såvadje åwe d' Urope (*Anser anser*)
** Åwe å noer cô ou åwe do Canada (*Branta canadensis*)
** Åwe å rossea cô ou åwe å rosse hatrea (*Branta ruficollis*)
** Åwe d’ awousse (*Anser fabalis*)
** Åwlete d' Edjipe (*Alopochen aegyptiaca*)

## Ôtès sacwès a vey avou les åwes
* Djetreye a l' åwe
* Djeu d' l' åwe
* coleur vete schite d' åwe


Djår crålant.jpg|djår di poyî crålant
Åwes å noer cô.jpg|Åwes å noer cô
Åwletes d' Edjipe Epråve.jpg|åwlete d' Edjipe
Åwe aiye siketêye.jpg|åwe ki pind l' aiye
Schite d' åwe verdåsse coleur.jpg|vert schite d' åwe
Åwinîs

Les **åwinîs**, c' est ene dizo-famile des åwidîs, ki rashonne les åwes vraiyes (nén les cégnes, metans).
Åwe di poyî

thumb|Åwe di måjhon ki magne des yebes
Ene **åwe di poyî** ou **oye di cinse**, c' est ene åwe k' a stî doumiestreye.

End a d' deus sôres :
* *Anser anser domesticus*
* *Anser cygnoides domesticus*

 «åwidîs»

## Discrijhaedje
C’ est on gros spès oujhea d’ poyî, avou les coûtès pates epåmêyes, on longou cô et on gros foirt betch. 

## Vicaedje
thumb|djår crålant divant l' passaedje d' ene djin
Les åwes si porminèt sovint a tropes. Et roter tot berlondjant. I fåt ratinde k’ ele åyexhe passé on pont, loyminoymint (did la, li toponime « li Pont d’ oyes » a Abai).

Li måye si lome **djår** atake voltî les cis ki vnèt après. 

Adon, tote li trope cråle (creye foirt). Avou s' criyaedje, ele dispiertèt les wårdeus cwand gn a des innmis ki vlèt moussî dins des murayes d’ ene veye (åwes do Capitole, do vî tins des Romins).

## Mopliyaedje

L’ åwe pond on gros blanc oû, troes côp pus gros k’ èn oû d’ poye.

## Djeus avou l' åwe di måjhon
Divant 1900, on djetéve a l’ åwe :  les pinde et sayî d’ elzî côper l’ cô did lon avou ene haminde (did la, l’ ratourneure « pindou a l’ åwe », pindou li tiesse djus). 

Li dujhance a stî disfindowe pal Soce di Proteccion des Biesses diviè 1910.

Gn a eto l' djeu d' l' åwe, avou ene modêye e walon : « li caracole ki vout fé l' tchet ».
Såvadje åwe d' Urope

Li **såvadje åwe d’ Urope**, c' est l' tayon såvadje di l' åwe di poyî.

 *[[Anser anser]]*

## Discrijhaedje
Elle fwait 80 cm longue, 160 cm, les aiyes disployeyes. 

Elle a on gros djaene betch. 

Ele cråle come leye. C’ est on voyaedjant oujhea, inte l’ Espagne (di l' ivier) et li Scandinaveye et l’ Urope levantrece (Pologne), e l' esté.
Disk' å solea (arimés)

thumb|Coviete
**Disk' å solea** (*Djusqu'au solia*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume.

Elle a rexhou e 1947, saetcheye a 1340 egzimplaires, çou k' endè fwait onk des pus foirts tiraedje d' on live d' arimés e walon.

Tos les powinmes ont stî léjhous på scrijheu dins l' deujhinme plake do "scrinea Djan Guiyåme".

## Kitaeyaedje do live
* coviete divintrinne
* p. 7 : pådje di gåre, avou ene dijhêye e latén (*Patri Matrique Sacrum*) et ene citåcion e francès da Claudel (li ci k' a hagnî dins l' tere, li gosse lyi è dmeure dins ses dints).
* p. 9-12 : Adrovaedje e francès pa Maurice Piron.
* p. 13 : Sôre di dvanzouve, a tuzance rilidjeuse 
:*C’ est vos, mon Diè, ki mes simpès tchansons / Vôrént mostrer tot åd dilong di m’ voye / Grand fré k’ on va sovint cachî bén lon / Grand fré ki rote dé mi, po ki dj’ m’ aspoye.
* p. 15 : [[Ver]] da [[Jules Claskin]] (avou, ådzo del pådje, si ratournaedje e francès)
:*L’ aiwe est ossu coete k’ on grand muroe d’ acî
* p. 17-119 : powinmes sovint foirt courts (ene seule pådje) avou l' ratournaedje e francès padzo.
* p. 121-126 : motlî
* p. 127-128 : Tåve des bokets, rashonnés pa troke avou, po tchaeke troke, on tite e francès ou e latén (nén rmetou e walon).
***Rives vierges* (erives måy afroyeyes)
***Souvenirs de l’autre vallée* (Sovnances di l’ ôte des vås)
***Au carrefour des trois cents routes* (Al croejhlåde des troes cints voyes)
***A l’ombre des oiseaux noirs* (A l’ ombrire des noers moxhons)
***Paradisio dei mei* (Li paradis di m’ Bon Diu)

## Sacwants bokets
### Blancs tchveas
Dins "Blancs tchveas", i djåze di s' mame, avou on repetaedje del tcherpinte del fråze ås troes strofes.

Dji vou dmorer l’ efant tot simpe
Simpe come les djoyes di m’ viye moman 
Ki rschandit dé mi ses vîs mimbes.

Dji vou dmorer l’ efant tot simpe
Simpe come les poennes di m’ viye moman 
K’ a veyou trop d’ ouys clôs trop timpe.

Dji vou dmorer l’ efant tot simpe
Simpe come l’ amour di m’ viye moman
Ki brait cobén aviè nôvimbe.


### Burnot
C' est sol tinme di l' ome k' est dins l' lune

Nos irans cweri nos sclimbes å bwès 
Do tins k’ i djale 
Et nos rvénrans avou nos fwès 
Dizo les stoeles (*stwale*).

Dji vôreu ki l’ lune riglatixhe (*riglatiche*)
So nosse cron dos, 
Et k’ ene flotcheye fwaiye ene blanke guitche (*guiche*)
A m’ rin d’ fagot.

Sobayî s’ on n’ nos pudreut nén (*nin*)
Po deus nûtons 
K’ årént dansé mon l’ grimancyin 
Cint rigodons ?
Åwe å noer cô

L' **åwe å noer cô** ou **åwe do Canada**, c' est ene såvadje åwe d' Amerike bijhrece.

 *Branta canadensis*.

## Discrijhaedje
Elle est 55 a 75 cm longue, 125 a 170 cm penas drovous. 

Elle a l’ l’ hatrea et l’ tiesse noeres, mins ene blanke taetche so l’ mashale (tchife).

## Kidujhance
Si criyaedje rishonne a on rôguiant bawaedje.

E-n ene trope, ele polèt ataker les djins.

## Vicaedje
A stî metowe dins des parks ; end a k’ ont schapé evoye. 

Ça a divnou ene evayixhante indje el Walonreye. End a toplin li long d' Mouze, metans a Uwar. Ou so les vevîs d' Freu. On n' les pout pus nouri so les erives di Mouze.

## Sourdants
Åwlete d' Edjipe

thumb|a cope, dilé Epråve

L' **åwlete d' Edjipe**, c' est ene sôre d' åwe d' Afrike k' a vudî foû di si aire di spårdaedje diviè les anêyes 1980, et s' ritrover e l' Urope.

 *[[Alopochen aegyptiaca]]*


20131207 liege033.JPG|a cope, dins on park a Lidje
Djerni åwletes d' Edjipe.jpg|a trope, sol Djerni
Alopochen aegyptiacus MHNT.ZOO.2010.11.13.2.jpg|oû
Åwe å rossea cô

L' **åwe å rossea cô** ou **åwe å rosse hatrea**, c' est ene såvadje åwe ki, normåldimint, voyaedje inte li Tourkeye et l’ Rûsseye.

 *Branta ruficollis*.

## Discrijhaedje
Elle est 55 cm longue, 115 cm disployeye.
Honconk

[thumb|noveas [bildignes]]
thumb|dins l' pôrt
**Honconk** /hɔ̃kɔ̃k/ (prononçaedje dujhant å walon), sovint scrît **Hong Kong** (香港, Xiānggǎng, mot po mot "pôrt ås parfums"), c' est ene veye di Chine k' aveut stî louwêye ås Inglès po 99 ans, di … a …

## Mwaissès dnêyes
Elle a avou leye ene sitindêye di 1.104 km2,la k' i gn a 7 miyons di dmorants (ene des pus grande dinsité d' djins å monde). On lzès lomreut voltî e walon: Honconkî, Honconcresse.

## Istwere admisterrece
Dispu k' elle a stî rmetowe al Chine, elle a on statut di «redjon a pårt». Mins gn a todi d' pus d' saye do pouvwer cintrå di lyi snazer les avantaedjes k' elle a. Les Honconkîs ont metingué assez e 2019 po-z aler disconte ci clintcha la. 

## Djeyografeye
Metowe sol Mer di Chine nonnrece.

A-st on foirt bea pôrt.

## Peuplåcion
Nonante-cénk å cint del djin, c' est des Chinwès disconte cénk åcint d' etrindjirs.

Les Chinwès sont del tribu *gli Han* et provnèt d' après Canton et *Taishan*, dins l' province vijhene del *Guangdong*.

## 
* gripe di Honconk
Mario Beccaria

right|thumb|290px|Mario Beccaria

**Mario Beccaria**,  (Sant'Angelo Lodigiano, 18 di djun 1920 - 22 d' nôvimbe 2003), c' esteut on politikî itålyin. 

Il a skepyî li 18 di djun 1920 a Sant'Angelo Lodigiano, et a stou mayeur di s' veye de 1960 à 1964. Il esteut mimbe del Democraçreye crustinne et pårlumintî di 1968 a 1972 et pu di 1972 a 1976.

Il a morou li 22 d' nôvimbe 2003, et awè ene rowe a s' no divins cisse veye la.&nbsp;

## References
Pårti catolike

On **pårti catolike** ou **democraçreye crustinne**, c' est on pårti politike ki shût les idêyes do catolicisse.

## Egzimpes di pårtis politikes
* pårti catolike bedje (ki dvénrè pårti catolike bedje francès-cåzant pu cdH, pu Les Egadjîs, ki n' si prezinte pus come on pårti catolike)
* pårti catolike itålyin
* pårti catolike bavirwès (CSU)
Accidint d' ecdût do cervea

thumb|imådje do cervea avou èn infractusse (fritche do dzo), et èn udinme (fritche do dzeu)
thumb|distrujhaedje do cervea dins on vî AEC (rodje cwåré)
Èn **accidint d’ ecdût do cervea** (èn AEC, e francès *[[AVC]]*, e-n inglès *stroke*, dins l' lingaedje corant ene **atinte**), c' est ene maladeye k' avént tot d' on côp a èn ecdût do sonk divins l' cervea.

## Sôres d' AEC
End a d' deus sôres :
* les trawaedjes di voenne (voenne vraiye ou artere), avou sonnmint divintrin ki dene ene potche di sonk ki tchôke so les aires vijhenes.
* les stopants alots d' sonk (infractusse), k' espaitchnut les contrêyes do cervea metowe e-n alvalêye di co ovrer.

## Senes
Les senes dipindèt foirt del sôre d' accidint (infractusse ou trawaedje) eyet del plaece ki ça s' a fwait. 

Des côps, gn a rén d' foirt clair. 

Pacô, gn a des rujhes dins les musses (paralizeye) ou dins les sinsåcions, ou bén dins l' cåzaedje; li djin pout divni ene miete foû scwere.

Les sintomes polèt ariver tenoncô, so ene houbonde (sacwants sgondes), mins eto endaler tos seus après (sacwants eures) ou dmorer pus lontins. 

Si l' djin rexhe foû do broûlî, ele pout rweri so sacwants samwinnes a dipus d' èn an. Ele pout eto dmoré mezalêye tote si vicåreye.

## Dins les Belès Letes e walon
Ene tchanson da Jean-Pierre Vervier, «Li ptite voenne», cåze di çoula (divins plake "Cacafougna", djive 12).

Dins s’ live « Wayimaedje », Emile Gilliard discrît èn ome ki dvént vî, et des moumints k’ i pôrént esse raloyîs a des AEC (cwand i s’ sint flåwi, et toumer la e l’ rowe).
Les Meslés

**Les Meslés** (dins ene fråze, **Ezès Meslés**, e-n almand *Mützenich*), c' est on viyaedje d' Almagne, tot astok del Walonreye. 

Dispu l' Påye di Versaye, k' a dné li tchmin d' fier Åxhe et Troes-Viedje (Grande Dutcheye do Lussimbork), k' a divnou asteure on ravel, Les Meslés polèt esse loukîs come ene essera almand el Walonreye.

## Etimolodjeye
Li mot vént do latén "Mutiniacum" (amon Moutiniusse). 

## Djeyografeye
Viyaedje metou el Hôte Fagne.

## Avey

Li lét d' Tchårlumagne (grosse pire di grès cwartixheus ki rshonne a on lét). Did la, on voet foirt lon eviè l' pindant Nôr del Fagne et l' ban d' Heve. On pout vey li teri do tcherbonaedje do Hazår a Mitchrou.
Soufocsaflôr

Li **soufocsaflôr**, c' est on towe-inseke sistemike eployî e l' fitiyatreye.

## Môde d' accion
Li soufocsaflôr rote come on pwezon sol sistinme nierveus des insekes.

## Omologaedje
I n' a nén stî omologué ezès Stats Unis. On djudjmint do 10 di setimbe 2015 dijha k' on n' aveut nén des prouves assez ki l' prodût n' esteut nén epweznant po les moxhes al låme.

Portant, l' Union uropeyinne l' a accepté e moes d' octôbe 2015.

## Efet so les moxhes al låme
Li prodût towe les moxhes al låme, si ele djondnut les gotletes docô après li pouverijhaedje. Cwand l' prodût est souwé, ele sereut moens dandjreuse.
Raúl Lozano

vignette|2007
**Raúl Lozano**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 3 d' djanvî 1956 e-n Årdjintene.
Andrea Anastasi

[vignette|Foto da lu, e [2013.]]
**Andrea Anastasi**, c' esteut on djouweu d' volebale, k' a divnou etrinneu shuvanmint. Il a skepyî li 8 di djanvî 1960 e-n Itåleye.
Rin (discramiaedje)

* rino (organe ki rapeure li coir)
* schene des rnos
** ritoû d' rin
* rin d' coxhes

----
* Rén (aiwe)
Mauro Berruto

[vignette|Foto d' lu, e [2007.]]
**Mauro Berruto**, c' est on djouweu d' volebale. Il a skepyî li 8 di djanvî 1969 e-n Itåleye.

## Referinces eyet sourdants
Glaireuse

**Glaireuse** , c' esteut on hamtea d' Viyance, asteure on viyaedje do Grand Libin.

thumb|eglijhe

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. Ele n' a stî fwaite ki sol tård. Did la, li tchanson des vepes di Glaireuse.

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Glaireuzî, Glaireuzire
** Sipotaedje : les Schaerbotes (la-minme, les )

* Rime-rame : A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; a Anloe, on l' fote sol toet; **a Glaireuse, on lyi fote del [[tchenveuse]]** (la-minme : *a Glêreûse, on lî fout dul tchenveuse*); a Viyance, on lyi fote so s' panse; a Transene, on lyi fote so s' schene; a Smu, on lyi fote so s' cou et ås Libins, on l' pind.
thumb|center

## Nos di des plaeces di Glaireuse
I sont studyîs spepieuzmint so ene pådje tote seule.

## Djeyografeye
L' aiwe di Lesse fwait limotche avou Anloe.

So li dzeu do viyaedje, gn a des troufreyes (li minme sitindêye ki les cenes di Libin et d' Ôtchamp), la k' on-z a saetchî al troufe disk' al guere di 40

## Istwere
Li 22 d' awousse 1914 (batreye di Maissin del guere 14-18), gn a yeu des måjhons d' broûlêyes pås Almands, et des djins d' touwêyes.

C' est la k' on-z a rashonné les prijhnîs d' Anloe et d' ôte pårt li 23, divant d' les fé saetchî les tcheretes ås coixhîs disk' a Libråmont.

## Sourdants
Waeyén

Li **waeyén**, c' est do four fené a l' erî-såjhon, on deujhinme fåtchaedje, adon.

Li mot a dné l' no a cisse såjhon la (waeyén-tins).

## Istwere
Come li four del fenåjhe, on a todi fwait moens di waeyén, a cmincî des anêyes 1980, plamour tos les fåtchaedjes estént essilés.
Cizete (discramiaedje)

(cizete & cizea)
* usteyes
** cizete (di costire)
** cizea d' håye
** cizete d' åbe
*** côpe-coxhe
** Cizea di mnujhî
* cizete (plante)
Oraye-di-beguene

Des **orayes-di-beguenes** (on dit ossu : des **tchitches**, des **tchitchons**, des **caetches**, des **ficotes**), c'&nbsp;est des bokets d'&nbsp;peme k'&nbsp;on-z afeye après ene fiyeye et k'&nbsp;on mete souwer.

## Istwere
C' esteut èn manire di wårder les pemes tot l' ivier.

On wårdeut sovint ene pitite plaece po lzès mete : li **tchambe ås pemes**.

On les magnive tot les rtchåfant e for : c' esteut «», k' a divnou ene ratourneure po dire «si rmete eshonne, après ene brete».

Li tecnike a disparexhou après l' guere di 40, come bråmint des viyès manires di wårder l' amagnî. Di cåze di l' arivêye des frigos et des grands botikes.

## Siervaedje imådjrece dins l' lingaedje walon
Mo des ratourneures vinèt di cisse dinrêye la :
* «»
* «»
* «»
* «»
* «»
* «»
Bokèts tchwazis (prôzes)

thumb|Coviete
**Bokets tchoezis** (***Bokèts tchwazis***), c' est on live ki rashonne les pus beas scrijhaedjes e walon da Ernest Benoit

Il a stî eplaidî e 2015 do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

Come les ôtes lives di cisse coleccion la, li ratournaedje est francès est dné sol pådje di hintche. Li tite est translaté «''Miscellanées""».

## Contnou
* Fåves do vî vî tins
** Li trô do bok (fåve do Verbok)
** Les macrales di Viyance
* Tecses istorikes (temognaedjes)
** guere di 14 a Anloe
** Mononke Tchofile et matante Catrene å Canada : boket so l' ebagance å Canada pp. 95-123.
** greves di decimbe 1960
Passeu d' aiwe (discramiaedje)

* passeu d' aiwe (ome)
* passeu d' aiwe (batea)
* passeu d' aiwe (inseke)

File:AhinPasseur.jpg|passeu d' aiwe (ome)
File:Lipno lossi large.jpg|passeu d' aiwe (batea)
File:Aquarius najas01.jpg|passeu d' aiwe (inseke)
Cizete (plante)

Li **cizete** (on dit eto : **cizete do waeyén**,  **fleur do waeyén**, **cizrece**, **vatche-e-vea**, **towe-tchén**, **coltchike**), c' est ene plante ki  fouye e bontins et florit e waeyén-tins d' ene bele bleuwe fleur ki les grandès petales rishonnèt a ene cizete (usteye). 

 *[[Colchicum automnale]]*

 feudlissêyes


File:Cizete di waeyén 2 plantes.jpg|2 plantes avou fleurs et agnons
Image:Colchicum autumnale 01.JPG|fleurs
Coltchike Ayite Bouguemmesse.jpg|dizeu del fleur
File:Cizete di waeyén 2 agnons.jpg|pitit et gros agnons
Image:Colchicum automnale à Bucey-lès-Gy.jpg|les grinnes


## Discrijhaedje
Ele fwait ses longuès cråssès rlujhantès foyes å prétins, pu flori e waeyén-tins. C' est ene violêye fleur ki rexhe direk di l' agnon. 

On-z ît rsaetche del coltchicene. On-z endè trouve dins les grinnes. 

## Vicaedje

Ele vént dins les frexhès plaeces.

C' est ene drole di fleur: cwand k'&nbsp;ele florixh, a l'&nbsp;erî-såjhon, ele n'&nbsp;a nole foye. Li pistil, la k'&nbsp;les grinnes vont vni, a dmoré dins tere. Ça fwait k'&nbsp;les epweznantès grinnes sont dins l'&nbsp;raecinêye, k'&nbsp;on s'&nbsp;endè sieve po touwer les tchéns (did la si no di *towe-tchén*). 

Li fleur va flani e l'&nbsp;ivier, et å bontins, les foyes crexhèt foû d'&nbsp;l'&nbsp;agnon k'&nbsp;est dins tere. Les grinnes ki poirtèt l'&nbsp;pwezon, sont-st å mitan des foyes. Ça fwait ki l'&nbsp;plante wåde si pwezon, minme fåtcheye et fenêye.

## Varyistés
E plaeces, end a eto avou des rôzes ou des blankès fleurs.

## Epweznaedje des vatches
Ele pout sorvini e l' erî-såjhon paski c' est les grinnes ki c' est on pwezon. Ele arivéve  a l' erî-såjhon, cwand on meteut les biesses dins les prés kékes djoûs po ramasser les ptits waeyéns.

Ça pleut ariver l' ivier, cwand les vatches estént fôrêyes avou do four di pré k' i gn aveut des grinnes divins.

Li pwezon si rtape so les boyeas: l'&nbsp;epweznêye biesse glete, schite, et atrape des trintchêyes. Les biesses boschetèt. I les fåt trawer å trocård.

Ele crevèt sovint après deus troes djoûs.

## Sourdant
Antonio Napolioni

**Antonio Napolioni**, c' est on curé itålyin k' a divnou eveke di Cremona li 16 di nôvimbe 2015.; 

Il a skepyî a Camerino li 11 di decimbe 1957. I fourit apriyesté e 1988. Il a stou fwait eveke li 16 di nôvimbe 2015.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Waibe do diyoceze Cremona

## Sourdants
Eveke

[thumb|Eveke [inglican avou crosse et mite]]
Èn **eveke** (ossu on **veke**), c' est l' mwaisse di l' Eglijhe so plaece, ki sieve cisse-ciale so l' no da Djezus. Gn a k' les Eglijhes di shuvion apostolike k' ont des vekes, ey adon, on n' elzè trouve nén dvins les protestants.

L' Eglijhe so plaece est asteure on stitche u diyoceze, et, e Beldjike, po l' Eglijhe rominne-catolike, ça respond a pô près a ene province.

Bråmint des sints crustins estént des evekes.

## Motlî
L' eveke est mwaisse so li stindêye d' èn **evetchî**, davance: ene **vekêye**.

E des Eglijhes ki gn a, on n' espaitche nén les cmeres d' awè ç' posse la. Ça fwait k' i gn a eto des **evecresses** u **vecresses**.

L' eveke di Lidje, di 972 a 1795 esteut eto prince : c' esteut on prince-eveke.

Po-z atôtchî on veke, on dit "monsigneur".

## Mousmints d' èn eveke
Cwand i n' sieve nén a on ofice, li veke si mousse avou ene grande violete cote, ou ene violete tchimijhe. Cwand i sieve a on ofice, i s' mousse come on priyesse, åré k' i prind eto ene mite ey ene crosse. 

Divins les luteryins et sacwants inglicans, li veke poite ene tchape minme cwand i dit messe. 

Divins les bizantins, li veke prind ene corone d' impreur estô del mite, ey ene tunike d' impreur estô del tchazube.

## Plaeçmint dins l' schålance des tchîfs crustins
L' eveke, ses deus “mwins” sont les priyesses et les diyåkes. Il est ådzeu des pitits ôres.

Gn a des vekes k' ont des fonccions (årtchuveke, patriårtche, påpe...), et des tites d' oneur (cårdinå...), mins i sont tertos des vekes.

## El toponimeye del Walonreye
E l' Walonreye, les teres do prince-eveke di Lidje estént pacô lomêye avou on diterminant "l'-Veke" (Payis d' Lidje et d' Nameur : Waeret-l'-Veke, Viyé-l'-Veke)) ou "l'-Eveke" (Hinnot) (Waeret-l'-Veke, Fontinne-l'-Eveke, Melin-l'-Eveke, Viyé-l'-Veke).

Li mot rvént ossu come aplacaedje tîxhon dins Vecmont et Vecpré (sol rebanêye comene del Rotche). Mins l' eveke k' est rahoukî låvå, c' est sint Houbert, ca c' esteut des fîs di l' abeye di Sint-Houbert.

On a eto Vekêye.

## Dins l' lingaedje walon
Li mot rivént voltî dins ene ratourneure:  u , k' on sieve a ene sakî ki vos dmande «Pocwè m' riloukîz insi ?»

Ene racontroûle foirt corante mete e l' sinne Tchårlumagne ki dmande a èn eveke di lyi responde a troes kesses : wice est l' mitan del tere; kibén k' i våt et çou k' i sondje.

## Sacwants cnoxhous evekes
* Sint Nicolai (eveke di Mire-e-Liceye, asteure el Tourkeye)
* Princes-evekes di Lidje
* André Léonard (foirt wårdiveus, mins ki djåzéve bén walon).

## Sourdants
Volebale

Li **volebale** ou **volebal** ou **volè**, c' est on spôrt ki s' djowe deus ekipes di shijh djouweu(se)s ene conte l' ôte, avou on filet tinkyî deus metes hôt inte les deus.

## Såme do djeu
Les djouweus divèt sayî di fé tchaire li balon al tere dins l' cwåré d' l' ôte ekipe, tot l' djondant djusse avou les mwins , a môde di piçaedje, et nén dpus k' troes côps divant del recassî di l' ôte costé.

## Rilomêyès ekipes

*  Modena Volley
*  Pallavolo Parma

## Referinces eyet sourdants
Cawete -igne

Li **cawete -igne**, c' est ene  c' est ene cawete do walon k' on trouve dins les calcaedjes di l' inglès di mots avou l' cawete ing

## Provnance
Les sfwaits mots ascoyîs e walon avént foirt sovint dedja passé e francès — pacô djusse e francès d' Beldjike — divant, mins puvite après 1950. Divant çoula, li minme cawete inglesse dinéve purade li cawete -ingue.

## Ortografeye
L' ortografeye a stî eplaideye pa Chantal Denis dins l' Calindrî walon del Rantoele e 2000).

Mins, dins ses ovraedjes d' après so les motîs (C99, FC99), li minme ricwereuse riprind on scrijha avou ene coron-stitchete (-in´).

## Sacwants mots passés avou l' sinse francès
* bodibildigne
* lizigne
* parkigne

## Sacwants mots passés avou l' sinse francès d' Beldjike
* bildigne
* brifigne
* livigne

## Noûmots pår walons
* adressigne

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Accidint d' rôlaedje

Èn **accidint d' rôlaedje** ou **accidint did so les voyes**, c' est l' resconte nén volowe d' on rôlant éndjin et d' èn ôte eployeu des voyes et tchmins, avou des damadjes di coir ou d' sacwès.

## Cåze des accidints d' rôlaedje
Les cåzes les pus corantes :
* trop grande raddisté des otos ou camions
* fåte des mineus d' tcherwè :
** nén assez afaitis å minaedje
** sôs ou dizo dizôrnances påzès droukes di forvuzion
* aviyixhmint des otos ou camions
* målès voyes

## Estatistikes

El Walonreye, gn a a pô près 400 touwés l' an des accidints des voyes. Ça baxhe tot doûçmint dispu les anêyes 2000. 

Ça fwait åk come 1500 po tote el Beldjike.

Dins les payis e diswalpaedje, c' est bråmint dpus k' ça, rapoirt å tcherwè egzistant : 20.000 moirts par an e l' Iran , 4000 e l' Aldjereye ey å Marok, 1300 el Tunizeye.
Drouke ås forvuzions

Ene **drouke ås forvuzions**, c' est on prodût d' plante ou on prodût tchimike k' ene djin prind po-z atraper des forvuzions.

## Vindaedje
Sacwants droukes ås forvuzions polèt esse des droukes di farmacyin (valiom). Mins li contrumasse, c' est des prodûts disfindous.

## Sacwants droukes ås forvuzions
### Prodûts d' plantes
* silocibes (tchampions)
* tchene (plante); hårpixh di tchene
* coca (plante)
### Prodût tchimikes
* opiom
* LSD
* eroyene (drouke)
Cocote (coujhene)

Ene **cocote**, c' est ene grosse tchôdurnete di scroufier, la ki l' cujhaedje si fwait doûçmint et lontins.

Gn a ene modêye pus modiene, e-n acî, avou on shoflet po leyî l' wapeur moussî foû : c' est li cocote-munute.


File:Ancient iron pot.JPG|viye cocote ås pîs po feu e l' aisse
File:Dutch Oven -McClures Magazine.jpg|pareye cocote, pindåve å crama
|cocote di scroufier brute
File:Lecreuset lamama-enzomari.JPG|cocote emayeye
Blanc Bleu Walon

thumb|åmayes BBW å tchamp
[thumb|des [agaesses so ene vatche BBW]]
Li **Blanc Bleu Walon** u **BBW** (bébéwé), oficirmint **Bleu Blanc Bedje** ( *Bleu Blanc Belge*) ou **BBB** (bébébé), eternåcionålmint kinoxhou dizo l' alomåcion inglesse «&nbsp;**Belgian White and Blue&nbsp;**», c' est ene raece di bovrins k' a stî relîte djeneticmint el Walonreye e 20inme sieke, po ndè fé li leccion des grossès biesses al tchå.

Mins les biesses di peure raece ni polnut pus veler tote seules, ca c' est tos veas cou-d'-polén u tournés. Fåt a tot côp botnirer (fé ene cezaryinne).

## Cotes
Li cote cafloreye bleu, tipike del raece, ni pout nén esse relîte djeneticmint, ca c' est on djinne dôminé. Les djinnes peurs sont l' peur blanc (BB) et l' caflori noer (NN). Li bleu pwel vént di l' eterozigote «BN».

Ladvins, on rcwereut voltî les **blanc-dos**.


BBW fôre Libråmont noer vea.JPG|noer vea (Fôre di Libråmont)
BBW fôre Libråmont bleuwe vatche.JPG|Bleuwe vatche


## Ôtès piceures del raece
Rindmint d' botchreye : 65 a 70 åcint (les raeces ordinaires fijhèt tot bounmint 50 åcint).

Crexhance : les gayets, crexhous come tetåds, avnèt åjheymint ås 600 kilos a èn an.


BBW fôre Libråmont pingnaedje.JPG|Grosse vatche
Belgian Blue Bull.jpg|Gros gayet el waide
GEURTZ16.JPG|gayet el cinse


## Epoirtaedje foû payis
Li raece a stî adoptêye el Flande dispu l' mitan do vintinme sieke.

Après côp, a pårti des anêyes 1970, elle a stî espôrtêye tocosté. La k' gn aveut pont d' årtisses ou d' tecnicyins capåbes di fé les cezaryinnes, les acleveus aprindént a lzès fé zels-minmes.

Mins, po l' espôrt, on tchoezixh purade des gayets nén trop tournés. Insi, les veas croejhîs a 50 åcint passèt co åjheymint, si l' vatche a do passaedje po fé.


BBW fôre Bårçulone.jpg|Stantche Blanc Bleu Walon al fôre di Bårçulone
Plake BBW fôre Mecnesse.JPG|Plake do stantche Blanc Bleu Walon al fôre di Mecnesse (Marok)
Vea BBW croejhî.JPG|Vea croejhî å Marok


## Maladeyes pus corantes å BBW k' ås ôtes raeces
### Maladeyes di nexhance
 maladeyes di nexhance des veas BBW (so les Cmons) 
* Pita (maladeye)
* Bouxhaedje-rade do cour des veas djusse sikepyîs (maladeyes do cour al nexhance).

### Ostetrike
Li botniraedje est cåzu otomatike si l' vatche et l' vea sont des peurs-raeces u des croejhlés.

### Ôtès maladeyes
Les peumoneyes sont pus griyeuses ås BBW k' ås ôtes raeces, ca l' peumon est cwate côps pus ptit k' ås raeces brouxhires, eneviè l' masse di coir a-z ocsidjener.


Pita a droete.jpg|pita (pate-di-cok)
Nouzome rompeure vea did lon.jpg|grande rompeure pa non-sôdaedje des flancs
Botniraedje vatche Bleu-Blanc-Walone 01 raezaedje.jpg|botniraedje
Nazitchenålite virûsse åmaye claire nåze.jpg|gripe canadyinne


## Dins l' lingaedje walon
Li bleuwe cote del raece diveut esse ene rålisté, pask' elle a dné ene ratourneure e walon :
:''Dji nel dinreu «»…
mostrant li precieusté d' on bén.

## Sourdant
Musse

On **musse**, c' est èn organe do coir  ki s' pout tinkyî et insi fé bodjî les oxheas ey adon fé rmouwer les biesses (et les djins). 

C' est les musses des biesses di botchreye ki dene li tchå a magnî.

## Sôres di musses
* roylé musse ou musse di l' eskelete : ki fwaiynut bodjî les oxheas
* lisse musse : ki fjhèt rmouwer les oganes divintrins.

## Sacwants rlomés musses do skelete
* musse deltoyide (sipale)
* trapeze (musse) (sipale)
* musse so gros do bresse (bicep)
* musse del bodene del djambe (musse djermale del djambe)
* musse del fesse

## Maladeyes des musses
* ecoidleure (crampe)
* efouwaedje des musses (miyozite)
** tcherbon des tchås (roemiants)
* moraedje des musses (miyopateye)
** Maladeye des blankès tchås (vea et agnea)
* cancer des musses (miyôme, råle)
Retchårnaedje

thumb|Imådje mostrant li retchårnaedje 
Li **retchårnaedje** ou **riyecårnåcion**, c' est l' creyance ki l' åme d' ene djin si va redjîstrer dins on novea coir, djusse après l' moirt.

C' est aprume les Indous ki creyèt çoula, mins l' idêye egzistêye, pårteymint, dins mo des ôtès rlidjons.

## Compindaedje dins tchaeke rilidjon
Les mots wallons de Guy Fontaine (lives et stroetès plakes)

thumb|4 prumîs tômes
***Les mots wallons de Guy Fontaine*** (riwalnijhåve **Les mots walons Gui Fontinne**), c' est ene rîlêye di cénk lives sicrîts pa Gui Fontinne, a pårti d' emissions radio (RTBF Lidje) k' il edvinta lu-minme.

Il ont stî eplaidîs ås Edicions Dricot, a Lidje.

Côde e Wiccionaire : **SpE3** (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).

## Dates et referinces
* tôme I: 1996, ISBN 2-87095-188-4
* tôme II: 1997, ISBN 2-87095-203-1
* tôme III: 1998, ISBN 2-87095-217-1
* tôme IV: 1999, ISBN 2-87095-230-9

## Mwaissès splikêyes
Tchaeke «mot» saye d' espliker on spot ou ene ratourneure do walon.

Divins tchaeke live, n a on cint d' mots walon. N a cénk ou shijh sfwaits lives.

Les deus cints prumîs spots ont stî eredjistré so stroete plake. Sacwants sont schoûtåves so les fis.

## Emantchaedje d' on mot
Tchaeke «mot», c' est on diyalogue inte on walon-cåzant (Gui Fontinne lu-minme dins l' emission), et ene francès-cåzante ki cnoxhe les mots walons.

Li walon-djåzant va, å cmince, dire li spot «tot nou». Li cmere va ratourner mot po mot, et vey k' ele n' î comprind diåle di rén.

Va shuve ene bate di dvize, la ki l' esplikeu toûne åtoû d' l' esplikêye, po ki l' francès-cåzante discovere tote seule li sinifiance do spot.

## 
* 
* Djivêye do prumî cint (tites), sacwants estant schoûtåves
* Prezintaedje do tôme I
* Djivêye des do l° 201 a 300, sacwants estant schoûtåves
Åbe Abråm

[thumb|Åbe Abråm avou l' pî e Mouze diviè [Fumwè (come on l' voet a Transene u a Nåwinne)]]
thumb|Åbe Abråm cial lomé "mwin do Bon Diu" på fotografe
L' **åbe Abråm** ou **åbe Abraham**, c' est ene sôre di nûlêye ki s' alårdjit a môde di coxhlaedje tot vnant viè l' plaece k' on-z est.

Les pus beas ont-st on pî metou sol roye do cir.

## Sôres d' åbes Abråm
Cwand il a l' pî å Coûtchant, il anonce del plouve.
On djheut :
* *L' åbe Abraham a l' pî e Mouze*; ou : *L' åbe Abråm l' cou e Mouze* (dins ene grande pårteye del Walonreye, å Coûtchant ey a Nonne di Mouze)
* *L' åbe Abraham a l' pî sol [[Djer (aiwe)|Djer]]* (Basse Mouze)
* *L' åbe Abraham a les pîs dins l' aiwe*
* *L' åbe Abraham a les pîs å vint*
* *L' åbe Abraham a l' pî dins on [[tahourea]]*

Mins cwand il a l' pî a Bijhe e les coxhes a Nonne, c' et po fé bea.

Ci côp la, s' il a les pîs å Levant, c' est sene di grand vint.


Nuages_au-dessus_de_Grez_001.jpg|dizeu Gré, li pî dins on tahourea
Nûlêye åbe Abråm.JPG|dobe åbe Abråm (Marok, li pî est dins l' Oceyan Atlantike)


## Esplikêye sol no
thumb
Kécfeye ki c' est l' imådje del mwin do Bon Diu (k' on n' pout nén rprezinter divins l' Tradicion djwive, li vént ratni l' mwin da Abråm cwand i vola touwer s' fi Izåk. Ça esplicreut l' no do nouwaedje dins sacwants lingaedjes.

## Dins les Belès Letes e walon
On è cåze dins les romans da Djôzef Calozet, tot djhant ki, s' il a ses pîs e Mouze (do costé d' Fumwè ou d' Djivet, çou k' est l' Coûtchant po Nåwinne), c' est po ploure bénrade.

## Sourdants
Vint-deus ! vla m' feme (teyåte)

«**Vint-deus ! vla m' feme**», c' est ene comedeye e troes akes, sicrîte pa Christian Derycke e picård dizo l' tite "*22 ! vlà m' finme*" e 1995. 

C' est ene pîce foirt djouwêye el Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye.

## Racourti
Dins on comissariat ou çki l' comissaire vént d' prinde si pinsion, l' inspecteur tchîf Gobin est seur d' esse lomé. 

Mins vla k' on aprind li lominåcion d' èn ôte comissaire : li comissairesse Pirlot. Ene comere ! Et l' ancyinne feme da Gobin !

## Sourdant
Schård e sacramint

On **schård e sacramint** ou on **schård dins l' contrat**, c' est cwand ene djin marieye va coûtchî avou èn ôte feme ou ome ki l' sinne.

## Droet et schård e contrat
Dins bråmint des societés, li schård e sacramint est waitî come èn ake pûnixhåve.

Sovint, i leye l' ådjeu å maryî trompé di dmander l' divoice.
Arbôjhî

L' **arbôjhî**, c' est on bouxhon des montinnes des payis del Mîtrinne Mer ki dene on ptit rond rodje frut, al graevleuse pea, lomé **arbôjhe**.

 *[[Arbutus unedo]]*


File:Planika 085852.jpg|åbe
File:Strawberry Tree (Arbutus unedo) flowers (15284202444).jpg|fleurs
File:ⵡⴰⵙⴰⵙⵏⵓ 3.jpg|frut
File:ⵡⴰⵙⴰⵙⵏⵓ 1.jpg|frut a vinde dins des cahotes di schinons d' rozea
File:Arbôjhes Ourica1.jpg|thumb|parey
File:Arbôjhes Ourica2.jpg|thumb|vudeyes foû
Dijhnêye

Ene **dijhinne d' anêyes**,u ene **dijhnêye**, c' est ene shûte di dijh anêyes, dins l' calindrî, li prumire kiminçant pa on chife avou "onk" å coron.

## Siervaedje di l' atuze
C' est èn ålon pus åjhey a aspougnî ki l' anêye djusse, cwand on djåze d' etrevéns ki s' ont passé doûçmint.

## Studiaedje des dijhinne d' anêyes sol Wikipedia
Tchake dijhinne d' anêye est studiåve sol Wikipedia walon (mågré ki c' est des årtikes co waire diswalpés).

* anêyes 2010
* anêyes 2000
* anêyes 1990
* anêyes 1980
* anêyes 1970
* anêyes 1960
…