open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tchårlî Djambe-di-bwès

**Tchårlî Djambe-di-bwès** (F. *Charlier dit La jambe de bois*), k' on n' a måy sepou s' vraiy no, ci fourit l' ero populaire walon del revolucion di 1830. 

Il acpagnta Tchåle Rodjî et les ôte revinteus lidjwès a Brussele avou s' canon do tins da Napoleyon.

Tchårlî Djambe-di-bwès s' aveut batou a Waterlô avou l' Impreur et z-î piede ene djambe. 

Il a cwité Lidje li 4 di setimbe avou les ôtes volontaires tot djhant, å raconter des djins :
:*Dj' elzî mosterrè, mi, ås Holandès, ki mes bolets sont pus deurs ki leus froumadjes.

Il avnît a Brussele li [[7 di setimbe]].

Li [[24 di setimbe]], il esteut åtoû do Park a caloner les Holandès.

Après l' revintreye, i rala a [[Lidje (veye)|Lidje]], et fourit rovyî påzès gros ki hapît les belès plaeces. Nén ddja ene pinsion d' ancyin combatant !

Si [[biyografeye|veye a stî studieye]], pol waire k' on sait sor lu, pa [[René Henoumont]].

== Li pantalon trawé et Tchårlî ==
Li tchanson "[[Li pantalon trawé (tchanson)|Li pantalon trawé]]" shonne aveur sitî scrîte po conter li spoûle da Tchårlî. 

== Alére ==
René Henoumont, *Charlier dit "La jambe-de-bois "'', Paul Legrain, Brussele, 1983.
Charles Rogier

thumb|300px|Rodjî prind l' tiesse des Revinteus lidjwès, divant d' endaler so Brussele (pondeure da Soubre, 1878)
**Charles Rogier**, e walon **Tchåle Rodjî** (e lidjwès, ***Tchåle Rodjîr***), c' est on politikî bedje k' a skepyî e 1800 et k' a morou e 1885.

Å cmince, c' esteut on pårlî, di nåcionålité francesse, ki dmoréve a Lidje e 1830, la k' i pretchive pol revintreye siconte do Rwè d' Holande.

Po ça, avou Joseph Lebeau et Paul Devaux, il aveut ahivé ene gazete, *Mathieu Laensberg*, do minme no ki li rlomé årmonak di Lidje.

I divna onk des mwaisses revinteus del Revolucion bedje. 

C' est lu ki decida d' eminer les revinteus lidjwès (inte di zels Tchårlî Djambe-di-bwès), viè Brussele. I ndalît li 4 di setimbe et-z ariver li 7 di setimbe. Li 14 di setimbe, il abroke al Måjhon d' veye et candje li comission d' Såvrité, trop vayante avou les Holandès, sapinse a lu. Cist aploncaedje la est pacô rwaiteye pås istoryins come ene sôre di ptit côp d' estat.

Mins, li 21 di setimbe, cwand les Holandès anoncèt k' i vont moussî dvins Brussele al tiesse d' ene foite årmêye, i pete å diåle, et leyî les volontaires hatche et matche.

I rvénrè deus djoûs pus tård et adjinçner l' govienmint provizwere.

## Tchåle Rodjî, veyous pås Holandès
On dit d' lu, dins l' pîce "Dijh-ût cint trinte" :
:*Kinker (on professeur holandès) : - I n a des vraiyes et do fås dins çou k' vos djhoz. Mins veyans cwand minme vos årîz råjhon. Kimint el frîz vs admete ?*
:*Djåmolet (on patriyote lidjwès) : - Tot nos revintans s' el faleut.*
:*Kinker : - Leyîz dire et scrire çoula ås djonnes advocåts sins cåze ki pierdèt l' tiesse et ki pinsèt pus a zels-minmes k' a l' interesse do payis. Leyîz ç' mot la po les Rodjî, les Delvå kel djustice metrè vite al råjhon.*

Ça fwait ki c' est seurmint d' Rodjî k' on djåze dins l' lete do Prince d' Orandje ås Brusselwès, do 21 di setimbe 1830, sipårdowe avå les voyes divant l' intrêye des tropes holandesses.
:*Les étrangers qui, abusant de l'hospitalité, sont venus organiser parmi vous le désordre, seront seuls et justement frappés. (Les *'etrindjirs*' k' ont semé l' disdut emey vozôtes, gn a k' zels ki seront ramassés, come di djusse").*
Edouard Ducpétiaux

thumb|Portrait d' '''Edouard Ducpétiaux'''.

**Edouard Ducpétiaux**, c' esteut on gaztî k' ava nexhou li 29 di djun 1804, a Brussele-veye, eyet k' ava morou drola eto, li 21 di djulete 1868. C' esta l' mwaisse sicrijheu å Courrier des Pays-Bas. I va ndaler al piole pask' il aveut critiké li mwaisse del djustice. 

I rexhrè djusse divant l' 25 d' awousse 1830. C' est lu k' a stî dmander k' on keuze on drapea bedje pol mete sol Måjhon d' veye di Brussele estô do drapea francès, cisse nute la. Ey end espliker l' sins: noer pol Braibant, rodje pol Hinnot et djaene pol Flande.
Dijh-ût cint trinte (teyåte)

thumb|Pîce di teyåte sol Revolucion d' l' An 30 (creyeye a Lidje e 1930)
**Dijh-ût cint trinte** (Dih-ût-cint-trinte !), c' est ene pîce di teyåte da Théo Beauduin et Michel Duchatto sol revolucion bedje.

Ele fourit creyeye å Trocadero d' Lidje e moes d' awouse 1930, pol cintnaire do dislaxhaedje del Beldjike.

## Hårdêye difoûtrinne
* Bokets istorikes del pîce
John Cockerill

**John Cockerill** a skepyî li 3 d' awousse 1790 ey a morou li 9 di djun 1840. 

C' esteut èn industriyel inglès, k' a vnou fé des oujhenes el Walonreye, e payis d' Lidje, aprume a Oûgrêye, Tileu, Djmepe eyet Serè. 

Si societé va viker avou s' no disk' al fén do 20inme sieke. Si dierin no, c' esteut *Cockerill-Sambre*.

Il aparexhe dins les belès letes e walon, pal tchanson ki Tchåle-Colas Simonon toirtcha po si rivnowe a Lidje 1834.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tchanson da Tchåle-Colas Simonon po l' rivnowe da John Cocri a Lidje e 1834
Stantche-boû

thumb|on brostion del floreye plante; loukîz les foyes, des côps simpes, des côps avou 3 foyous
Li **stantche-boû** (on dit eto **resse-boû**, **aresse-boû**, **spene di Djwif**), c' est on pitit bouxhon, come ene pitite djiniesse, ki vént so les tchamps et les trîs.

 *[[Ononis repens]]*

 påwionacêyes

## Discrijhaedje
Li buk (pacô avou des spenes) dimane coûtchî a tere, come ene rampe. Les coxhes montèt 40 a 70 cm hôt.

Il î florixh des rôzès fleurs, 1,5 a 2 cm longues, do moes d' djun å moes d' setimbe.

Li foye a onk a troes foyous (avou 3 foyous c' est come ene foye di clåve). Tchaeke foyou a l' cogne d' èn oû, avou des ptis acrins sol boird, et des ptits pwels so le dzo.

## Esplikêye so les nos e walon
Les nos e walon (stantche-boû, aresse-boû), on lzès rtrouve eto dins des ôtes lingaedjes (francès "*arrête-boeuf*"). Å-z ôre di sacwants, ci sereut paski les vatches k' arivèt djondant tot paxhant, si djokèt.  Mins les berbis et les gades nel frént nén. 

Des ôtes dijhèt kel no e walon, c' est paski ses raecinêyes sont foites assez po stantchî l' eraire, k' esteut saetcheye pa des boûs. En inglès, c' est çoula l' no : "*restharrow*".

## Ecolodjeye
L' arivêye des foitès tcherowes et l' fén do viersaedje des teres ont fwait disparexhe les stantche-boû des coûteures. Joseph Bastin dijheut ddja k' end aveut bråmint moens ki dvant e Payis d' Måmdey sol fén do 19inme sieke.

Foû des tchamps, li stantche-boû crexhe voltî so les tere å såvlon, come les dunes do boird del mer.
Gazete éndjolike

Ene **gazete éndjolike**, c' est ene gazete ki parexhe sol Daegntoele.

Les gazetes éndjolikes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.

## Sacwants esplikêyes
Les gazetes éndjolikes sont sovint les minmes ki les gazetes so papî, mins gn a eto des cenes ki n' rexhnut ki so l' Etrernete.

Les modêyes éndjolikes des gazetes so papî siervèt a fé del riclame po cisse gazete la. Ele vinèt eto bén a pont po-z anoncî des noveles ki s' ont passé djusse après l' imprimaedje del dierinne edicion.
El Cok d' Awousse (gazete)

**El Cok d' Awousse** (*L’ Coq d’awous´*), c' est ene gazete e walon do Payis d' Tchålerwè, enondêye pa Adelin Grignard eyet Jules Sottiaux et scrire e sistinme Feller. Li mwaisse sicrijheu, c' esteut Jules Cambier (1867-1947).

## Mwaissès dnêyes
Li gazete a skepyî ene miete po-z eterlûter avou l' Crikion, et fé mî ki cisse gazete la. Did la si no.

Li prumî limero est daté do 30 di decimbe 1905.

C' esteut ene vraiye gazete, di ût pådjes, sortitrêye "foye di l' Ouwess Walon s' mostrant totes les samwinnes (*fouye di l'Ouwest walon s'moustrant toutes lès samwènes*).  Li dvize del gazete "Tchaeke samwinne po l' ovrî, scrijhans ene dimeye pådje" (*chaque samwène pou l'ouvrî, scrîjons ène dèmi pâdje*).

"El Cok d' awousse" costéve ene mastoke.

A dater di 1906, li "Cok d' Awousse" a cmincî a-z eplaidî des djivêye di vîs mots walons. Cist ovraedje la a stî rprins pa Arile Carlier e 1907.

Li gazete a staté e 1910, paski Jules Cambier a ndalé å Congo.

Insi, di 1905 a 1910, gn è vudeut, e Payis d' Tchålerwè, troes gazetes samwinnreces e walon : "El Tonea d' Tchålerwè, "El Cok d' Awousse" eyet l' "Crikion".

## Politike sicriyrece do Cok d' Awousse
Come les deus enondeus et l' mwaisse sicrijheu estént tertos des professeurs å Coledje Sacré-Keur (djezwite), li gazete aveut ene lene editoriåle catolike. Ele disfindeut eto li politike coloniåle bedje å Congo. Il estent eto rindou après l' patreye et li Rweyåté.

Les tecses e walon divént esse di boune cwålité, årvier di çou k' esteut l' politike sicriyrece do "Tonea".

## Sicrijheus do Cok d' Awousse
End aveut bråmint ki n' sinént nén d' elu vraiy no, mins avou on no d' pene. Ça fwait k' on n" sait bén sovint nén kî k' c' esteut. On-z a cwand minme ritrové :
* René Barmarin
* Jules Sottiaux
* Henri Van Cutsem (dizo l' no d' pene "Tintin do Lumçon)
Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)

thumb|(coviete)
**Facteurs, djindårs et li cpagneye** (*Facteûrs, Gendârmes èt Cie*), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Louis Piron, k' a vudî e 1979.

## Contnou
Come di djusse, on î djåze des facteurs et des djindåres.

C' est purade del racontaedjes, mins scrîts bråmint e zandrins.

On-z î aprind, al taxhlete, li djivêye des gazetes ki s' vindént après Bastogne e 1919, do trevén do messaedjî k' on ndè djåze dins onk des tecses.
Gérard Baudrez

**Gérard Baudrez** a skepyî a Wegniye li 7 di djun 1922 ey a morou li 17 d' awousse 2009.

C' esteut on scrijheu e walon.

Il esteut Relî namurwès.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire et l' antolodjeye Limes.

Di s' mestî, il esteut djindåre. Il a dmoré lontins a Libin.

Foû do walon, come pasmint d' tins, il esteut eto rcwereu so l' istwere di s' payis.

## Ouve pol walon
Ses ouves, purade des arimés, ont stî eplaideyes aprume divins les Cayés walons.

Sacwants d' ses powinmes a stî metou e muzike pa Mimile, come «El racoulot» (sol 4inme plake).

Après s' moirt, ene SNR (G.A.S.C.O.T.) a publiyî on live da lu, ki c' est ene biyografeye d' on schayton d' Wegniye, «Veye di tchén».

## 
* 
* On lyi-rinde-bon-dvwer après s' moirt (papî di L' Avni, 23 d' nôvimbe 2010)
* Onk di ses powinmes (li schayteu)
Charles Bentz

**Charles Bentz** (riwalnijhåve *Tchåle* u *Châle Bense*), 
c' esteut on scrijheu e walon. 

Il aveut skepyî a Freu li 9 di decimbe 1937. 

Il a morou a Libråmont li 11 d' awousse 1999.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Ouve e walon
Il a bouté å walon e scole dins l' Province do Lussimbork dispu les anêyes 1970.

Après si clapant powinme «Coraedje», i rashonne ses scrijhaedjes dins ene ramexhnêye d' arimés et di sinnetes k' a l' minme tite. Li live serè-st eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e Payis d' Bastogne e 1988.

I scrijha eto ene pîce di teyåte, «Vî Rûsse, virûsse et li cpagneye» ki fourit creyeye pal dramatike di Veskeveye.

## Ses idêyes
I veyeut evi les idêyes k' avént rôlé come cwè i faleut pûni les efants ki cåzént walon.

Il aveut minme tuzé, ki do contråve, di les riscompinser.

## 
*  Biyografeye
* Sacwants scrijhaedjes da sinne 
* 

## Referinces eyet sourdants
Jacqueline Boitte

**Jacqueline Boitte**, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' El Lovire.

Elle a stî relîte dins l' Antolodjeye Scrire et dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».

## Ouve e walon
Elle a cmincî pa scrire pol teyåte; et djouwer; ey essinner. 

Si pîce «Eliza e-n imådjes» a rascodou li Cope do Rwè e 1994.

Sicrijheuses di noveles come "Muroe eschårdé", ki wangna l' Pris Walla e 1997.

Ses powinmes sont-st eplaidîs dins l' Moxhon d' ônea et dins l' Bourdon. Elle endè rashonna sacwants dins l' ramexhnêye "Cour å lådje" eplaideye e 2011.

Elle a siné onk des bokets do live Voyaedje ezès payis d' oyi.

## Corwaitaedje di si ouve
Ses powinmes sont soeye-t i des arimés, soeye-t i des libes vers. Ele ricnoxhe aveur prins modele so Félix Duval.

Ses tinmes sont sovint poujhîs dins les (mwaijhès) noveles des posses et gazetes. Come:
* li stofaedje d' ene abagante revoyeye dins s' payis på policî metou avou lu dins l' avion k' el reminéve.
* li saye di touwaedje d' on djwif pa on djonnea d' cwénze ans (1916).

## Egzimpe di powinme
:*Cwénze ans!
:*Èn efant,
:*Djusse èn efant

:*On gamén
:*Mierseu dins s' tchambe,
:*Sins aresse aclapé
:*A s' waitroûle,
:*Å rcoe do vraiy monde,
:*Si lon del vraiye veye.

:*Pont d' amisses
:*Po discandjî des idêyes
:*Po pårtaedjî des plaijhis
:*Avou zels;
:*Et rire ey esse el fiesse;
:*S' emayî des beatés do monde.

:*On gamén
:*Epansné des fayêyès imådjes,
:*Des fåssès paroles
:*Des moudreus dimindjîs
:*Pa l' eveye di mori.

:*On gamén 
:*A volou touwer èn ome,
:*On djwif.

:*Kimint wårder l' espwer,
:*Cwand l' istwere n' è finit pus
:*Di rcomincî,
:*Et ki tot shonne s' endaler
:*Al disblouke.

:*L' amour, putete...
:*Ès bate eyet djurvi...surmint!

#### 
Ene pådje di ses scrijhaedjes 

## Sourdant
Bouxhon

thumb|on bouxhnisse
thumb|des bouxhons d' corti
On **bouxhon**, c' est ene lignixheuse plante, k' abohnêye do côp k' ele rexhe di tere, et fé ene peclêye di montants ki polnut divni foirt deurs (coignoûlî), u dmorer djusse coriants (djiniesse). 

Les bouxhons n' ont don pont d' buk.

Si les montants sont droets, i fwaiynut çou k' on lome ene **bohêye** (on dit eto : on **topet**, ene **hourêye**), come li côrî.

Les bouxhons n' sont don nén si hôts k' les åbes. On lzès rescontere purade ås orires des bwès. Ubén dins les taeyes u les grands bwès waire sipès (dins les suberetes, metans). Les håyes sont sovint fwaites avou des bouxhons.

Les plaeces la k' i gn a k' des bouxhons, on dit on **bouxhnisse**.

Gn a eto des bouxhons ki sont-st ahivés dins les cortis.

Li mot bouxhon et ses parints aparexhe eto mo sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye.

## Sacwants bouxhons
* côrî
* coignoûlî
* sint-bwès
* djiniesse
** djiniesse ås spenes
Émile Bothy

**Émile Bothy**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Moustî-so-Sambe li 7 di nôvimbe 1937 et k' a morou a Wåve li 16 d' avri 2023.

Il a moussî å Relîs Namurwès e 1980. Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Il a eto scrî e francès et fjheut des pondeures a l' aiwe.

## Ouve e walon
On lyi doet ene ramexhnêye di 65 arimés lomêye *[[Les cwate såjhons (arimés)|Lès quate saîsons]]*, k' a vudî e 2009.

## Alere
* Joseph Dewez, *« Po rinde bon d'vwêr à Émile Bothy (1937-2023) »*, dins Les Cayés walons (86inme anêye, , may-djun 2023, pp. 66-68).

## Sourdants
* Si waibe (årtchive, li 12 d' octôbe 2016)
* Emile Bothy (sol waibe **)
Joseph Charles

**Joseph Charles**, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Horace Piérard

**Horace Piérard** a skepyî li 28 di may 1816 et mori li 3 d' måss 1878. 

C' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Tchålerwè.

Di s' mestî, il esteut notaire a Djilî.

## Ouve e walon
C' est l' prumî scrijheu d' fåves do payis d' Tchålerwè, aprume on ratourneu les fåves Lafontinne. Ele fourît eplaideyes après s' moirt, e 1892, pa Jules Lemoine, dizo l' tite "*Horace Piérard, fabuliste et chansonnier wallon, sa biographie et son oeuvre*".

## 
*
Lisa Chastelet

**Lisa Chastelet**, c' est l' no d' pene da **Élisa Wathelet**, u **Élisa Meynaerts-Wathelet**. Ele tchoezixha di s' lomer "Chastelet" pask' ele provneut d' Tcheslet. Mins ele shuva si ome a Marcour, et scrijha tot notant l' accint di ç' viyaedje la.

## Ouve pol walon
C' est ene sicrijheuse e walon k' a scrît des powezeyes eyet des contes foû-naturels. Ces-ci parexhît, aprume dins l' colleccion Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje dizo l' tite : E l' Årdene al shijhe. 

C' est dins cisse coleccion la k' elle eplaida des ratournaedjes di powezeyes da Yannis Ritsos, k' ele translatéve direk do grek modiene å walon.

Ele fourit relîte dins les antolodjeyes :
* *[[Limes (antolodjeye)|Limes]]* (1992)
* Scrire (1994)
* *[[Paroles d' oyi (antolodjeye)|Paroles d' oyi]]* (1994)
* Fåves kî pout (El Bourdon, 1995)
* Scrijheus d' Årdene (2002)

Di s' mestî, elle esteut musicyinne. C' est po ça k' les corwaiteus des belès letes e walon djåzèt todi del muzike ki soude di ses scrijhaedjes.

Elle a moussî ås Relîs Namurwès e 1977.

## Ses eplaidaedjes e walon
* «*Choix de poèmes de Yannis Ritsos*», tome I & tome II (Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje diviè 1983)
* «E l' Årdene al shijhe (floricontes)» (È l’Ardène a l’ size), contes po ptits et grands efants, (Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje, 1983)
* «Pervintche» (Les Cayés Walons, 1986)
* «Roter dzo les stoeles (powinmes)» (*[[Roter d’zos lès steûles]]*), (SLLW, 1990).
* «Rimeas del dierinne fwin» (Rîmês dol dièrin-ne fwim) (La Dryade, Vierton, 1993).
* «*Variations sur thème joie-douleur*», powezeyes e francès, pu ratournêyes e walon (La Dryade, Vierton, 1996).

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje so l' Aberteke
* 
* 

## Sourdants
Marie-Louise Choisez

**Marie-Louise Choisez** ki sene sovint avou l' no di si ome **Marie-Louise Ledrut-Choisez**, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.

Elle a skepyî a Opin-Bollozak u a Maransåt li 2 d' måss 1915 ey a morou diviè 2000.

Di s' mestî, elle esteut dame di scole.

## Ouve e walon
Ele ni scrît foû k' del powezeye, avou l' accint d' après Nivele.

Elle esteut Relîte namurwesse et ses tecses estént voltî eplaidîs dins les Cayés walons. On limero a pårt di cisse rivuwe la avou ses ouves a vudî e moes d' nôvimbe 1987, dizo l' tite: «*[[L' eschome di mes såjhons (arimés)|L'èscume dè mès sésons]]*»

Elle aveut eto eplaidî «*[[Gostindje des djoû (arimés)|Goustindje dès djoûs]]*» e 1985.

## Hårdêye difoûtrinne
* 
* Onk di ses arimés 

## Sourdants
Francis Couvreur

**Francis Couvreur**, c' est on scrijheu e picård k' a vnou å monde a Flipvile li 16 di djulete 1932.

Ses scrijhaedjes sont scrîts dins l' picård di Pêk. Ene pougneye di ses powinmes ont stî relîs dins l' Antolodjeye Scrire et dins l' gazete MicRomania. Il a eto scrît pol teyåte.

Di s' mestî, il esteut acsegnant. Il esteut mimbe titulaire del SLLW.

## Sourdants
Calixte Culot

thumb|(2002)
**Calixte Culot**, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Warmich li 31 d' octôbe 1926 et k' a morou li 30 di nôvimbe 2020. 

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, come agronome, il a fwait des rcweraedje so les plantes del Walonreye. Di 1953 a 1960, il esteut foistî å Congo bedje. Pu après, il a bouté come eployî dins ene moutouwele.

Houte do walon, il a fwait toplin des rcwerances istorikes so Warmich eyet l' payis do Tchestea.


Calixte Culot 2002.jpg|2002, ås eredjistrumints po «Scrijheus d' Årdene»
Culot Calixte Otjacques Pierre.jpg|avou Pire Otdjåke, 2019


## Ouve pol walon
I scrît avou l' accint walon d' Warmich (tchestrolès).

I va copler Raymond Mouzon — ki lyi aveut-st aprind l' ortografeye do walon — po-z enonder li scolaedje do walon dins l' province do Lussimbork.

Sacwants d' ses tecses seront rprins dins Cåzans walon.

E 2018, il eplaida ene ramexhnêye di ses tecses dizo l' tite: «Raglenaedjes on pô pattavå»  (*Raglènadjes î pö pa t't-avô*).

## 
* 
* 

## Sourdants
Arlette Dauphin

**Arlette Dauphin**, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire. Elle aveut eto scrît dins Èl Bourdon.

## Sourdant
Luc Declercq

**Luc Declercq** a skepyî li 4 di fevrî 1911 a Brinne-e-Hinnot.

C' est on scrijheu e walon (wali-picård bijhrece) ki ses bokets passént dins l' Moxhon d' Ônea.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut educateur.

## Egzimpes di boket
I scrijheut voltî des cwatrins (ene cogne d' arimés nén corante e walon).
:*Cwand l' coirbå a tchanté, il a pierdou s' froumaedje;
:*I s' aveut trop rade prins po li rwè des hosse-cou
:*On vexhå fwait des blefes télfeye come on nounou
:*Cwè dire adon d' on sot ki vout djouwer å saedje !

## 
Pådje di ses scrijhaedjes 

## Sourdants
Rodolphe Dedoyard

**Rodolphe Dedoyard**, c' esteut on scrijheu e walon.

Il a skepyî a Baconfwè li 24 di fevrî 1913. Il a morou li 12 di nôvimbe 1993 a Nådrin.

Ses lives ont stî eplaidîs dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye del Parole e l' Årdene. Les prumîs ont stî scrîts avou Michel Francard.

Il a eto ovré avou l' minme Michel Francard sol Motî d' Bastogne.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut curé a Tniveye.

## Ouves
* Des mestîs et des djins k' è vont (1983).
* Cwand l' diåle s' è mele (1983)
* Å pus lon des djoûs (1987)
* On vikéve insi ol lêde parotche (1989-1992)
* Hatche et matche (1998)
* Li telefone do curé (2002)


Dedoyard Diåle.jpg|Cwand l' diåle s' è mele
Dedoyard Mestîs djins.jpg|Des mestîs et des djins k' è vont
Dedoyard pus lon djoû.jpg|Å pus lon des djoûs
Dedoyard Hatche et matche.jpg|Hatche et matche


## 
* 
* 
* Sol pÅdje sol waibe do Muzêye do Pårlaedje
** Nouve modêye (2025)
** Viye modêye (årtchives)
Revintreye

Ene **revintreye** (on dit eto ene **revolucion**), c' est on sorlevaedje d' ene rabindlêye di djins, siconte des mwaisses di leu payis.

Ene revintreye pout esse sipotcheye, et l' redjime politike k' esteut dvant, dimorer. Ele pout stårer les mwaisses di dvant, et drovi on novea redjime politike. Ele pout ni wangnî, ni piede, et esse shuvowe d' ene guere civile.

Ene revintreye est pus consecante k' on bardouxha, la k' des djins sketnut l' barake, mins sins idêye di stårer on redjime politike.

Li revintreye est diferinne do côp d' estat, paski, dins l' côp d' estat, ci n' est nén l' peupe ki s' sorleve, mins des militaires (u des grands politikîs) ki disdjokèt les mineus do payis.

Ene revolucion si fwait sovint avou ene peclêye di moirts et coixhîs. Mins, dispu l' 20inme sieke, on-z a veyou eto des påjhûlès revolucions, sins stritchaedje di sonk.

E l' istwere del Beldjike on djåze do Trevén des Revintreyes pol termene di l' istwere ki va del Binamêye Revolucion al Revolucion bedje, dj' ô bén di 1791 a 1830.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "revintreye", alez s' vey e [[:Wikt:revintreye|splitchant motî]].*

## Sacwantès rlomêyès revintreyes
* Revolucion francesse (France, 1789)
* Revintreyes 1789-1830 (Beldjike)
** Binamêye Revolucion (Principåté d' Lidje, 1791)
** Revolucion bedje (Beldjike, 1830)
* Revolucion rûsse (Rûsseye, 1918)
* Revintreye ås djalofrenes (Portugal, 1974)
* Orandje revolucion (Oucrinne, 2005)
* Revintreyes arabes di 2011 (2011)
** Revintreye tunizyinne (2010-2011)
** Revintreye edjipsyinne (2011)
** Revintreye libyinne (2011)
** Revintreye siryinne (2011)
Pierre Delancre

**Pierre Delancre**, c' est on scrijheu e picård. Il a nexhou e 1923 ey a morou e 1992. 

## Ovraedje
C' esteut èn oteur ki scrijheut voltî avou l' patwès d' Tornè. Il esteut actif d' èç costé la, foiravant å cåbaret walon d' èç rebanêye comene la. Il est cnoxhou po scrire des tecses tinres, viers u co tchuferlus. Copadecô, i fjheut del noere rizêye. 

**Pierre Delancre** est relî dins l' Antolodjeye Scrire. Il a stî eplaidî dins des gazetes picårdes-cåzantes.

## Referinces eyet sourdants
Eugène Dept

**Eugène Dept**, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire. I vént di Djolimont.

## Referince
Joseph Dewez

**Joseph Dewez** (e walon, **Djôzef Dewé**) a skepyî a Liernu li 27 di måss 1950.  C' est on scrijheu e walon 

## Ouve e walon
[thumb|right|Joseph Dewez al Fôre do live di [Brussele (veye)|Brussele, e 2025, avou s' live *[[Dji n' sé sofler]]*.]]
I scrît foû k' des powinmes, la k' i note l' accint d' Liernu. C' est del powezeye imådjrece, a môde del sicole namurwesse da Jean Guillaume et Georges Smal. Si prumire ramexhnêye a vudî e 1993, dzo l' tite *Do vint dins lès croles*. Trinte ans pus tård, e 2023, si deujhinme live, *[[Evoye, Abråm (powinmes)|Evoye, Abråm]]*, a rexhou dins l' coleccion « Di Walonreye » di Tétras Lyre.

Todi e 2023, li veye di Tcheslet lyi a dné l' prumî Pris Émile Lempereur, po *[[Dji n' sé sofler|Dji n' pou sofler]]*.

Il est Relî namurwès. Et ndè divni prezidint après Lucyin Somme.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire. I fourit eto li prumî powete walon a-z esse publiyî so les fis del Måjhone del powezeye di Nameur.

Aveut målåjhey di cåzer e walon dvant les djins å cmince, mins a-st aprins belmint avou l' sicole di walon d' Nameur.

Il a eto scrît ene libe powezeye sol rîtåve di Belvå, *[[Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau (live)|Li Maîsse di Waha nos conte li rètâbe di Bèlvau]]* (2017).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Powinmes da sinnes sol waibe del Måjhone del powezeye di Nameur
* On boket d' si tecse « Au Novèl an » lî pa Joëlle Spierkel (sol tchinne YouTube del SLLW)
*  Ès pådje « Objectif Plumes » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)
*  A ene ronde tåve e walon 
* 

## Sourdants
Guy Fontaine

thumb|150px
thumb|4 prumîs tômes des «Mots walons»
**Guy Fontaine**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Wareme. 

Il a vnou å monde a Wareme li 31 di måss 1945 ey a morou l' 26 di fevrî 2026.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' prumî mestî, il esteut gaztî. Il esteut eto priyesse ortodosse.

## Ouve pol walon
Il a eto stî produjheu d' emission d' tévé sol walon «Wallons-nous».

Pol posse, il a foirdjî dipus d' 700 coûtès emissions avou do cåzaedje mitan walon mitan francès, po-z espliker des spots : les "*[[Les mots walons da Guy Fontaine (lives)|Mots wallons de Guy Fontaine]]*".

Il esteut SLLW-î; i fourit minme prezidint del soce di 2004 a 2012.

## Sicrijhaedjes
* Les mots walons.
* Floricontes di Noyé (eredjistrés so ene plake lazer, «*La pastorale des santons wallons èt qwate contes di Noyé*»).
* Pol teyåte 
* Come cåzaedjisse : i rmeta e walon bråmint des tchansons francesses da Véronique Roba.


176 GFon Savtî renant.ogg|onk des «mots walons» (sol savtî ki rene, 1996)
Fontaine Guy et Gilliard Emile Nameur 2009.jpg|avou Emile Gilliard (raploû SLLW, Nameur, 2009)
Fontaine Guy.JPG|avou Djôr Sfasie (strimaedje di Gabriyel et Gabriyel, Lidje, 2012)
Fontaine Guy contes Noyé.JPG|coviete del plake avou cwate contes di Noyé e walon
Wa Fontaine Guy conte Noyé esprindeus lampes kimince.ogg|Kimince di s' floriconte di Noyé «Les esprindeus d' lampe» (2015)


## Sovnance di si ovraedje pol walon
On grand monsieu s' endè va a costé do Ci ki xheye li toele.

Binamé camaeråde Guy Fontaine, vos m' avoz mostré kimint scrire li walon. Vos avoz metou toplin d' mes tchansons e walon. Vos avoz rindou nos swerêyes madjikes. Avou mes parints, on les rawårdéve. Vos m' avoz dné l' ocåzion do fé des plakes e walon. Po tot çoula, dji vs rimerceye do pus parfond di m' cour, minme si m' walon n' est nén todi djusse.

Årvey, Guy ! Ki l' loumire soeye so vosse voye.

## 
* Onk di ses ratournaedjes po Véronique Roba

## 
* 
* 
* Ene des tchansons k' i rmeta e walon po Véronique Roba, «l' etrindjir»

## Sourdants
Maggy Frisée

**Maggy Frisée**, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî a Gomzé li 19 di djulete 1935.

Elle eplaida e 2003 ene schôtlêye di ses tecses, dizo l' tite : Come ene sacwè e l' air.

Ele fourit relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Michel Filbiche

**Michel Filbiche**, c' est on scrijheu e walon del fén do 20inme sieke.

## Ovraedje
**Michel Filbiche** est relî dins l' Antolodjeye Scrire. Mwints d' ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dvins Èl bourdon. I cåzéve eyet scrijheut avou l' accint d' Tårcene.

## Referinces eyet sourdants
Robert Heiremans

**Robert Heiremans**, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ovraedje
**Robert Heiremans** scrît puvite avou l' accint d' El Lovire. I prind pårt åzès fijhaedjes d' El Moxhon d' Ônea.

C' est eto mimbe d' ene soce di djîles. Avou ça k' ès tecse li pus peuprece, c' est «&nbsp;**Yèsse Djîle**&nbsp;», k' il aveut scrît e 1979.

## Referinces eyet sourdants
Jean-Pierre Hennebo

**Jean-Pierre Hennebo**, c' est on scrijheu e picård relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ovraedje
**Jean-Pierre Hennebo** a scrît des arimés e picård.

Il djouwéve dins des pîces di teyåte picård-cåzante. Metans, dins « *El nouar fouan&nbsp;*» wice k' el tecse vént d' Paul André. Tot rwaitant ci-ci, **Jean-Pierre Hennebo** a morou dvant lu, ki lu a disparexhou e 2008.

## Rilomêye
**Jean-Pierre Hennebo** a wangnî l' pris di literateure diyalectåle do Hinnot, e 1988.

## Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje d' on d' ses lives, «''&nbsp;M'n'ichi a mi&nbsp;''», pa Notélé.

## Referinces eyet sourdants
Paul Jean

**Paul Jean**, c' est on scrijheu e walon. Il a skepyî li 20 di decimbe 1933, a Djenevå-dlé-Leglijhe.

Si spotaedje, c' est «&nbsp;**Lu Skiran du Djènvô&nbsp;**». 

## Ovraedjes
**Paul Jean** scrît voltî dins s' patwès, el ci di Djenevå-dlé-Leglijhe. Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Foû do walon, **Paul Jean** a scrît sacwants lives e francès. «**&nbsp;**Skiran**&nbsp;**», ki dene «**&nbsp;**skiron**&nbsp;**» e-n ortografe rfondowe, vout dire spirou.

## Referinces eyet sourdants
Maurice Joachim

**Maurice Joachim** (riwalnijhåve *Meurice Djowassin*), c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Wareme e 1919. Il a morou e moes d' decimbe 1999.

Di s' mestî, il a stî mwaisse di scole (a yeu Gui Fontinne come sicolî), adonpwis, professeur.

Relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins l' Antolodjeye del Hesbaye.

## Ouve walon
Il eplaida si prumî schôtlêye di tecses e walon e 1984.

E 1988, i fourit rçu e l' SLLW. Li minme anêye, i fwait moussî foû si deujhinme ramexhnêye, Li memwere des djoûs ki lyi våt d' rascode li pris Djôzef Derbu e 1990.

## Onk di ses bokets
Cwand il ataca-st a scrire e walon, i rtrova si ancyin scolî, Gui Fontinne, dedja monté foirt hôt dins l' schålance des waloneus. I scrijha çouci:

:*Pol djoû d' ouy, onk di zels est èn oteur walon;
:*On-z a vindou ses lives, on-z a djouwé ses pîces.
:*Etot m' oyant, èm rindrè-t i l' manoye di m' pîce?
:*Èn va-t i nén m' shofler « a tchaeke si toû, endon ! ».

:*Il est dedja foirt hôt; dji n' so k' å pî del schåle.
:*Èn pinsez vs nén k' i va-st on pô fé l' etindou?
:*Dji croe k' djel kinoxhe bén; djel schoûte, dji l' a léjhou,
:*Et, s' i s' meteut-st a rire dins e l' bele båbe di noer diåle,
:''Dji wadje ki ci sereut po m' dire: « Soeyoz l’ bénvnou. »

## Sourdant
Rodolphe Grosjean

**Rodolphe Grosjean**, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ovraedje
**Rodolphe Grosjean** scrît avou l' accint d' après Vervî. Il a-st eplaidî, e 1987, on live k' a come tite&nbsp;: *One Bodjêye du pinsêyes*.

## Referinces eyet sourdants
René Lambion

**René Lambion**, c' est on scrijheu e walon ki vént d' Aiwêye.

## Ovraedje
**René Lambion** escrît avou l' patwès d' Grimgnêye. 

Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire. Il a eto stî rprindou dins èn årmonak eplaidî pa Noir Dessin Production.

## Referinces eyet sourdants
Marcelle Lecomte

**Marcelle Lecomte**, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.

C' esteut l' feye da Louis Lecomte.

C' est bråmint leye k' a stombyî Danielle Bury po l' fé scrire e walon.
Marcelle Martin

**Marcelle Martin** skepia a Lidje li 12 di djanvî 1926. Ele mora e 1995.

C' esteut ene sicrijheuse e walon. 

Ses parints provnént d' Vizé.

Ele fourit relîte po-z esse dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ouve e walon
Elle est pus cnoxhowe come sicrijheuse di pîces di teyåte e walon.

Mins elle est eto l' oteure d' arimés inte di zels, ene ramexhnêye lomêye "Congo", ki s' pasnut e Congo bedje.

Elle a leyî des cwårs po, après s' moirt, fé on pris di djouwaejde di teyåte e walon ki poite si no. Çou k' a stî fwait dispu 1999. Li wangnante pîce est djouwêye al «fiesse Marcelle Martin di teyåte e walon» ki s' passe a Vizé.

## Pîces da sinne
* «Vint d' oraedje»
* «Cwand l' passé n' mourt nén»
* «Dismour po viker»

## Bokets d' ses scrijhaedjes

Tant k’ i n årè-st on Walon 
po-z aprinde a ses rdjètons 
li lingadje di s’ pere 
todi n årè-st ene coine di tere
ki mågré les candjmints d’ patreye,
on lomrè firmint « Walonreye »


## Hårdêye difoûtrinne
* Ene pådje avou des scrijhaedjes da sinne  

## Sourdants
Henry Matterne

thumb|(e 2009)
**Henry Matterne** (riscrît *Henri Matterne* so sacwants waibes), c' est on scrijheu e walon sovint eplaidî dins *[[Les Cayés walons (gazete)|les Cayés walons]]*.

Il a skepyî li 13 di may 1929. Il a morou li 31 di decimbe 2015.

I fourit relî dins l' antolodjeye "Scrire", et dins l' antolodjeye d' inte Bok et Sanson.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole. Il a stî eto mayeur di Sårt-Biernåd eyet l' vice-prezidint des Relîs Namurwès.

## Ouves e walon

I scrît del prôze e walon, des ptitès prôzes, a des rîlêyes a môde di fouyton, disk' a des romans.

Ses rîlêyes di paskêyes parexhît pa bokets ou come livret a pårt dins les «Cayés walons».
* Les cis do rixhot (1985)
* Al bricole al verdjale (1990)
* Memere d' on poirteu d' depeches (1992)
* Sovnances d' èn ovrî do tchmin d' fier (1994)
* Zande et Twenete (2009), k' a-st metowe so CD odio.

Il eplaida deus roman lu-minme :
* «Al fosse al diele», ki raconte li vicåreye d' on djonne dieleu (2006).
* «Louwis d' emon l' Pitchou», vuda e 2012.

Li minme anêye, li SLLW edita «Djoyes et rascråwes», ene ramexhnêye di relîs bokets d' ses scrijhaedjes.

#### 
* 
* 
* Boket di "Louwis d' emon l' Pitchou" 
* Boket d' Zande et Twenete (avou eredjistrumint schoûtåve)

## Sourdants
Michel Meurée

thumb|120px|(e 2009)
**Michel Meurée**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Gochliye li 12 d' awousse 1943. I note l' accint d' après Courcele.

Il esteut purade pol teyåte. 

Il a stî prezidint di l' Federåcion do Hinnot.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut professeur di sgondaire.


Michel Meurée 2020.jpg|sicrijhant on tecse (e 2020)
Meurée Michel 2022.jpg|a on raploû sol teyåte e walon (e 2022)


## Djivêye di ses scrijhaedjes e walon

### Ouves da sinne
* *El bouyon d’onze eûres* (comedeye d' èn ake)
* *In coûp pou rén, inspècteûr !* (comedeye policire d' èn ake)
* *Trwès djous* (pîce istorike d' èn ake)  
* *Quand i gn’ara pus pont d’ Bon Dieu* (comedeye d' èn ake)
* *Pés d’ssus tère…* (conte di Noyé a djouwer pa des efants)
* *L’ome tout seû* (comedeye dramatike d' èn ake))
* *Pou l’ mondial !* (comedeye d' èn ake)
* *El coq dè soûrte éyèt l’coquia* (pîce po ls efants)
* *Come on d'vént* (comedeye d' èn ake)
* *I n' faut nén r'drouvi lès fosses* (pîce po ls efants)
* *Baléares* (sketch)
* *Fast food* (sketch)
* *Vacances* (sketch)
* *Priny, Priny* (pîce istorike di deus akes)
* *In tout nouvia mayeûr* (comedeye di troes akes)
* *Sacrè Godfrwè !* (comedeye di troes akes)
* *Pont d’ soris pou ç’ tchat la !* (comedeye policire di troes akes)
* *Ene pètite goute a l’ meûmeûre* (comedeye policire di troes akes)
* *Gn’a co pont d’titre pou l’moumint* (comedeye policire di troes akes)
* * Quatrè-vint-chîje : in procès…* (pîce istorike di troes akes)
* *Ene Passion* (pîce istorike di troes akes)
* (avou Michel Robert) «Vauban Toudis li» (Pris del Federåcion Walonreye-Brussele pol teyåte, 2021).

### Redjårbaedjes
Il a scrît toplin des redjårbaedjes e walon di pîces di teyåte e francès.

## Sicrijhaedjes e francès
Come pasmint d' tins, il a scrît lontins dins les gazetes e francès, dizo nos d' pene: «*Le p'tit prof*», «*Le fleuriste ff*», «*Baron Vadrouille*» (Métro); «Dagobert» (*Le Journal et Indépendance*), «Lè R'wétant» (Publitour).

#### 
* Ene videyo avou lu ki prezinte Louis Marcelle
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint di si ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» (dins l' Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la).
*
Charles Josserand

**Charles Josserand** (e walon **Tchåle Djosran**), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 9 di decimbe 1907 et k' a morou li 22 d' setimbe 1999.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut prof d' umanités, tot dnant on côp d' mwin a l' univ di Lidje la k' il aveut stî assistant, estant djonne.

## Ovraedjes pol walon
Come bouteu pol walon, il a cmincî e 1934 tot metant so pî li walon e scole å payis d' Lidje. C' est tot naturelmint k' i divna l' prumî prezidint do CRIWE e 1980. Il a eto scrît des livret d' esplikêyes sol walon e francès come "*Le wallon, langue de Wallonie*". Et dner des scoles di walon.

Come sicrijheu e walon, i fjha des ratournaedjes do grek et do latén aviè l' walon, des bokets di l' Odissêye da Homer, par egzimpe.

E 1986, il eplaida on «cayé do CRIWE», avou tos des ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs dizo l' tite: *[[Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs (livret)|Le wallon au service des muses grecques et latines]]*.

Il a eto rexhou ene ramexhnêye di powezeyes "Råvions d' al vesprêye" (1992). Gn aveut eto sacwants sinnetes divins.

Il esteut eto on avanciveus, po tot çou ki rwaite li schapaedje del langue walone. Il esteut mimbe del Tåvlotêye rifondaedje di l' UCW. Si a-t i foirdjî sacwants noûmots, pår des cis ki s' ont spårdou lon et lådje come "copinreye".&nbsp;

Ene miete après s' moirt, il a stî rpubliyî dins l' rivuwe MicRomania, avou des noveas ratournaedjes èn occitan provinçå ey e walon do Coûtchant.

## Sourdants
Maurice Lambert

**Maurice Lambert**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 30 di may 1916, a Biertogne, ey a morou li 19 di djanvî 1985, a Djinape.

## Ovraedje
**Maurice Lambert** est relî dins l' Antolodjeye Scrire. I scrijheut avou l' patwès d' ès comene di nexhance&nbsp;: Biertogne. Sacwants d' ses tecses ont stî eplaidîs dins L'Avenir eyet dins Singulîs.

Cwek' il aveut bouté dins l' teyåte, a Djinape. Avou ça k' il a stî mimbe del soce «&nbsp;Les Relîs Namurwès&nbsp;».

## Referinces eyet sourdants
Georges Meurisse

**Georges Meurisse** a skepyî a Lidje e 1913 ey a morou a Vå-d'-Xhavane e 1990.

C' esteut on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire et divins Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut curé.

## Ouve
I scrît del powezeye. Ses arimés ont stî rashonnés dins on live « Tot houmant l' air do tins ».

Il a ratourné Guido Gezelle.

## 
* Påde di ses scrijhaedjes 
*  Vicåreye
Joseph Pirson

**Joseph Pirson**, c' est on scrijheu e walon skepyî li 13 di decimbe 1906 et moirt li 6 di may 1984.

Il esteut d' Biou.

Relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il boutéve dins ene imprimreye.

## Ouve e walon
I scrijheut pus voltî des arimés et des ptits tecses di prôze, todi po rire.

Il a bråmint eplaidî ses bokets dins «Shijhes et Paskeyes».

#### 
* 
* On tecse da sinne so l' cintråle di Tchô (riscrît e rfondou walon 
* On tecse sol sinonimeye e walon (mwaisse modêye)
Désiré Preud'homme

**Désiré Preud'homme**, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 17 d' avri 1917.

I scrît avou l' accint d' Fosse.

Il a stî  relî po l' Antolodjeye Scrire.

## Ouve e walon
E 1988, si prumire ramexhnêye d' arimés, « So les brouwires » (*Su lès bruwêres*) mousse foû come limero a pårt des Cayés walons (51inme anêye, , måss). Troes ans pus tård, ene deujhinme ouve rexhe dins l' minme gazete :  « So l' astantche » (*Su l’astantche*) (54inme anêye, , may).

E 1992, il eplaide co on livret lomé Moure li guere.

##
Christian Quinet

thumb|(e 2017)
**Christian Quinet**, c' est on scrijheu e walipicård del Lovire. Il î a skepyî e 1950.

I scrît purade des powinmes, eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ouve pol walon
Il a stî lontins prezidint des Scrijheus do Cinte (disk' e 2015).

E 1998, i rascod li pris des belès-letes do Hinnot (po ene ramexhnêye d' arimés lomêye "come do såbe inte mes doets").
vignette

E 2012, i nd eplaide ene ôte schôtlêye, sol guere di 40, ki l' tite, c' est «Rezistance».

## 
* 
* 
* onk di ses powinmes (rimetou e rfondou) 
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Christian Quinet avou l' accint d' après L' Lovire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Robert Stainier

**Robert Stainier**, c' esteut on scrijheu e walon, k' aveut skepyî a Tcheslet e 1918. Il a morou e 2005.

Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut ovrî dins l' metalurdjeye.

## Vicåreye
Il a lontins dmoré a Couyet.

## Ouve e walon
I n' sicrijha k' des arimés, inte di zels, des cis po ls efants.

Ses scrijhaedjes estént eplaidîs dins l' Bourdon.

## Onk di ses powinmes

**Dj' é mau**

Dj' é mau dins lès pârtchès di m' vikâdje cafougni
pauzès vints d' toute lès cougnes, pauzès rapitach'rîyes.
Çu qu' asteut vèrdèlè s' a mètu a djâni,
èyèt lès platès vôyes sont tèrtoutes trifouyîyes.

Dj' é mau dins lès souv'nances coumèléyes pau toûrmint
dès djoûs trop mau spaurdus come dins-in rafous'nâdje
pa 'ne saquî d' malasnè doubén pa l' ér' du timps,
grigneûs come d' abutude, mèch'nè in djoû d' orâdje.

Dj' é mau dins tous mès-ans clatchis padrî lès- uchs.
Dj' é mau pasqu' is sont woute, qu' is-ont blanki mès tch'vias.
Dj' é mau pasqui l' bouneûr a djouwè a calmuche
èt qui lès djès a v'nu n' anonç'nut né du bia.

Dj' é mau, dj' é co pus mau, p'tète al longue d' awè mau.
Et fôra soufru ça djusqu' au djoû dèl dèréne
quand l' fautcheû s' amwin'ra, doûç'mint, a pîds discaus
pou rôyî l' sicorîye qui f'yeut toûrnér m' toûrpène.


## Sourdant
Jean-Pierre Surkol

thumb|e 2020
thumb|e 2016
**Jean-Pierre Surkol** a skepyî li 15 di måss 1949.

C' est on scrijheu e walon do Roman Payis, k' a moussî ås Relîs Namurwès e 1965. 

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Fleurs diyalectåles, pu dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire.

## Ouve pol walon
Il a scrît des tecses, foirt powetikes (arimés et prôze-powezeye), eplaidîs dins «Les Cayés walons», adonpwis, divins l' Soverdea, dins les anêyes 1970.

Dispu les anêyes 2000, il est mwaisse del djowe po des dramatikes e walon.

## Sacwants bokets da sinne
### Powinme

### Prôze-powezeye

## Sourdants
Edmond Taquet

**Edmond Taquet**, c' esteut on scrijheu e walon. Il a nexhou li 12 di may 1935, å Rû, ey il a morou li 29 di djulete 2007, a L' Lovire.

## Ovraedje
Il est cnoxhou po-z awè scrît sacwantès tchansons.

## Bon dvwer
**Edmond Taquet** est relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Referinces eyet sourdants
Paul-Henri Thomsin

thumb|(diviè 1995)
**Paul-Henri Thomsin** a skepyî e 1948. C' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.

## Ouve pol walon
I ratourna bråmint des bindes d' imådjes. 

Tot fén seu, il eplaida ås «Noer Dessén» on live e francès avou des fråzes et ratourneures e walon: L' amour a môde di Lidje (2002). 

thumb
thumb
thumb

Mins si mwaisse ouve, c' est ses biyets di totes les samwinnes dins li ptite gazete [Vlan](http://fr.wikipedia.org/wiki/Vlan_(hebdomadaire)) (1992-2011), ene coirnêye ki s' lome «Vlan avå lès vôyes». 

Tot cåzant del såjhon et des fiesses, i mostere ene bele apriyesse do walon, et ene grande sinsiûlisté. I rascoya, po ça, li pris del Veye di Lidje e 1997.

Il a eto ratourné des fåves da Lafontinne.

## Sacwants lives da På-Hinri Thomsin
* Ratournaedjes di bindes d' imådjes
** Letes di m' molén (1984).
** Maigret et l' danseuse d' å Gaiy-Molén (1994).
** Li ptit boudtchike (1996).
** Walonreye, tere di ledjindes (2001).
** Natacha: Ene wadjeure di sôlêye (2006).
** Li diåle e coir : Ene avinteure di Bakelandt, l' espiyon di Napoleyon a Lidje (2009).
** Astérix amon lès Bèljes (2022).
* Lives francès et walon:
** L' amour a môde di Lidje (2002).

## Li walon avå les voyes
E moes d' decimbe 2004, Paul-Henri Thomsin eplaida li pus ptit live måy imprimé e walon, veyanmint k' i n' est ki 5 cm hôt : «Li walon avå les voyes». End a fwait 10.000 k' ont stî dnés tot avå l' martchî d' Noyé a Lidje. 

thumb|Li walon avå les voyes (3inme modêye)<BR>(avou ene regue po l' muzurer)

L' atuze diswalpêye, c' esteut kel walon esteut on bea cado ki nos avans-st avou d' nos tåyes, et k' lyi faleut rinde li statut d' bistoke. Po s' fé buskinter sifwaitmint, les djins ont corou après come ci n' est nén possibe. Li stok a stî spoujhî so 15 djoûs.

Gn a yeu ene deujhinme pu ene troejhinme modêye.

Après çoula, i nd a replaidî on sfwait avou les ratourneures sol santé. On l' dinéve po rén dins les ospitås d' Lidje.

## Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l' Aberteke.
Emile Van Aelst

**Emile Van Aelst** a skepyî li 18 di djulete 1933 ey a morou li 2 d' decimbe 2010.

Il scrirè des ramexhnêyes d' arimés et tchansons e walon: “Sacwants” (1979), “Après l' plouve” (1985), “A lére et a tchanter” (1990). I note l' accint del Dochriye.

I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Come bouteu pol walon, il a-st askepyî li dramatike e walon * les [[Tréteaux dochards (dramatike)|Tréteaux dochards (dramatike)]] (1979). Il est ossu onk des meteus so pî del *Môjo dès Walons do payis d' Tchålerwè (1997).

Il a eto scrît e francès so l' istwere del Dochriye.
Jacques Warnier

thumb|(2006)
thumb|(2014)

**Jacques Warnier** (e walon, **Djåke Warnî**), c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje, mins ki s' famile vént di Werisse.

I vna å monde (a Lidje) li 6 di may 1959.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, et fé sovint des spectåkes e walon avou ses scolîs. Diviè 2010, i fourit lomé inspecteur po les scoles di walon dins l' Province di Lidje.

Jacques Warnier est l' fré da Jean-Marie.

## Ouve pol walon
Il a amonté des bates di scrijhaedjes di pîces di teyåte so on djoû.

E 1989, il eplaide å CRIWE on live d' imådjes avou onze noveles ki s' passèt e mitan d' l' Årdene, Faxhene.

E 2013, i rexhe ås eplaidaedjes «Odace» ene novele, «L' efexhaedje».

Il a siné onk des bokets do live Voyaedje ezès payis d' oyi (2015).

I djowa l' role di l' esprindeu d' lampes dins l' pîce Roland Thibeau «Li ptit prince» (2016).

E 2020, il a rprins ene tchanson francès-cåzante e walon lidjwès : Didjuner e påye.

E 2021, il eplaide on roman, Fåvnale, sicrît avou ses schoûtant di l' emission e walon «*[[Li shijhe walone (emission)|Li sîze walone]]*».

E 2025, c' est l' toû d' on novea roman, «On-z a hapé Popol». 

Pitit Prince Pîce Thibeau Walons esprindeu distindou.jpg|dins on redjårbaedje do Ptit Prince (2016)
Warnier novelès voyes.jpg|prezintant des novelès voyes pol walon (2018)


#### 
* 
* 
* Ene pådje di ses scrijhaedjes 
* Jacques Warnier lét s' boket « Flayî èt nawî » (sol tchinne YouTube del SLLW)
* Si pådje so Facebook

## Sourdants
Édouard Seret

**Édouard Seret**, c' esteut on scrijheu e walon d' après Derbu. Il a skepyî li 12 di djun 1913 a Pålindje. Il a morou a Lidje li 17 di djulete 1982.

Foû do walon, il esteut eto pondeu.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.

Foû do walon, il a eto fwait del politike et d' l' istwere comunåle a Derbu.

## Ouve pol walon
### Come sicrijheu
E 1977, il eplaida on ptit live, lomé «D' ene coxhe a l' ôte» (*d'eune côhe à l'aute*). Il uze di l' accint d' Derbu, mins sins sistinme ortografike classike.

Ses bokets ont eto stî replaidîs e-n èn ôte ptit live avou les cis da Christophe Théâtre (1984).

Il a eto scrît troes pîces di teyåte (nén eplaideyes):
* «On cour broyî» (*on coûr broyî*), creyeye a Pålindje e 1965.
* «Oraedje sol cinse» (*Orètche so l' cinse*), creyeye a Tohogne e 1966.
* «A kî l' fåte» (*A qui l' fâte*), creyeye a Hé e 1981.

### Come bouteu
I va renonder e 1958 li federåcion dramatike do Lussimbork (F.W.L.D.L.B.).

## Onk di ses scrijhaedjes
[thumb|Blankès croes e li [çmintire di Maissin]]
:::**'Blankès croes
:*I n a lontins k' i sont la, stindous, leus coirs asteure tournés a poûssire; i s' ont maryî al tere ki les a racovrou. I sont la, tertos, rovyîs et disseulés
:*Pocwè ?
:*Pask' i n a trop lontins ki l' guere s' a passé, et ki l' tins, al longue, towe les måvas sovnis.
:*Di tinzintins, portant, kékès djins s' arestèt, l' air ewaerêye di vey totes ces blankès croes si bén alinêyes.
:*Pinsèt ele seulmint, totes ces djins la, ki dizo tchaekene di zeles, gn a-st on djonne coir k' a stou khatchî d' on sclat ou trawé d' ene bale ?
:*Portant, li ci ki doime la, nén pus k' èn ôte, ni voleut mori.
:*Lezî sereut i possibe di rovyî ki ç' djonne coir la s' a ctoirdou d' må sol tins ki s' sonk crawyive li tere k' i disfindeut ?
:*Sintant dvins ses voennes cori li dierinne gote di s' veye, et ki, foû d' ses ouys coreut li dierinne låme, les cloyant po todi, di dezespwer et d' må, il a hoûlé “mame ! Mame, dji mour ! dji mour !”.
:*Asteure, tant k' i dmorrè co des vicants k' ont fwait l' guere, kéconks di zels sondjront motoit a lzî rinde les oneurs. Mins cwand les dierins åront cwité cisse tere, les ptitès croes toumront d' zeles-minmes. 
:*Ele pourixhront come le cis k' ele raplént l' sovnir.
:''Adon, i n' dimorrè k' on grand tchamp rimpli d' fenaesses et d' ourteyes, k' on djoû, li tcherowe ritoûnrè. Adon, so ç' grand tchamp la tot noû crexhrè on bea djaene frumint ki les påtes, caressêyes pal doûceur do vint, gruzinront ene priyire po les cis ki les djeneråcions åront rovyîs mins ki l' Bon Diu, lu, ki n' roveye rén, les årè wårdé adlé lu.

#### 
Èn ôte di ses tecses (sol Noyé) 

## Sourdants