open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mostere-voye

thumb|sistinme dedja monté dins l' oto (2014)
On **mostere-voye**, c' est èn aparey éndjolike ki mostere li voye a shuve po-z avni a ene adresse ki vos lyi avoz dné.

Dispu les anêyes 2010, il est sovint monté so les nouvès otos. Il est coranmint coplé a ene sinteze do pårlaedje.

Li programe pout esse tcherdjî so on sûtifone. Adon, on s' è pout siervi tot s' porminant a pî.


Car navigator in action.JPG|Prumî sistinme d' ådvins les otos (e 2008)
A SATELLITE GOT ME HERE. (3987430934).jpg|pareymint (2009)
Pokémon Go (28067821730).jpg|sol sûtifone, po trover s' voye a pî
Urban bicycle 47.JPG|sifwaitmint, a velo


## Fonctionmint
L' aparey riçût des waches electromagnetikes ki provnèt d' on sistinme di spoutniks. C' est l' **[[cir-minaedje]]** (*GNSS, global navigation satellite system*). 

Li pus vî et l' pus rlomé di ces sistinmes la, c' est l' amerikin, ki s' lome **GPS**. Gn a ossu on sistinme uropeyin ki s' lome **Galileo** ey on rûsse ki s' lome **Glonass**.

## Sourdant
Le Marcheur de l'Entre-Sambre-et-Meuse

***Le Marcheur de l'Entre-Sambre-et-Meuse*** (e walon : **Li mårtcheu d' l' Eter-Sambe-et-Mouze**), c' est l' gazete del Rweyåle Soce des Måtches Foclorike di l' Eter-Sambe-et-Mouze (e francès : *Association Royale des Marches Folkloriques de l'Entre-Sambre-et-Meuse*, u ARMFESM). Ele rexhe cwate côps tos ls ans, dispu l' moes d' may 1961.

I gn a todi ene pådje e walon dins l' gazete, avou des bokets ki sont scrîts asteure pa Michel Robert u pa Freddy Walbrecq.

## Djivêye des bokets e walon
* , avri 2024, p. 23 : *Tèrmètant florich'nut lès sésons…*, pa Michel Robert
* , djun 2024, p. 19-20 : *Lès sourîres an mârche…*, pa Freddy Walbrecq
* , setimbe 2024, p. 22-23 : *Li pus bèle…*, pa Michel Robert
* , decimbe 2024, p. 28-29 : *Roc & Bâbe…*, pa Freddy Walbrecq
* , avri 2025, p. 10-11 : *Feume, Feume, Feume*, pa Michel Robert
* , djun 2025, p. 8-15 : *Èl tins dès-aprèsses*, pa Freddy Walbrecq
* , setimbe 2025, p. 30 : *Li djoû d'après lès grands djoûs*, pa Michel Robert (on passaedje di *[[Sifes, tambourîs ey’ ûlôds (tecses)|Sifes, tambourîs ey’ ûlôds]]*)
* , setimbe 2025, p. 31 : *Lès pavés d'l'Ale rilûj'nut pou Bobo* (powezeye), pa Michel Robert

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje del gazete sol waibe di l' ARMFESM
Osteyopate

Èn **osteyopate** u ene **osteyopate**, c' est ene djin d' mestî ki rmete les oxheas e leu plaece, cwand il ont stî dbrôlés.

## Motlî
Li tecnike k' il u elle eploye si lome **osteyopateye**.

## Tecnike
Les osteyopates boutèt e-n ene seule seyance.

Cwand il ont veyou l' pårteye di l' eskelete k' a candjî d' plaece, i l' rimetèt daccion tot toirdant l' coir.

I n' fåt nén ovrer deurmint li londmwin. 

## Ricnoxhance
Li mestî n' est nén co ricnoxhou pa l' Inami, e l' Beldjike, todi. Sacwants osteyopates sont eto des kinés. Ci n' est k' dins ces condicions la k' leus sognaedjes sont rpayîs ås pacyins.

Mins nerén, les mutuweles polèt rpayî ene miete des liårds k' on-z a dispintchî po ene seyance. Veyanmint k' ça n' est nén ricnoxhou på Inami, ça rintere dins les avantaedjes coplemintaires.
Freddy Walbrecq

**Freddy Walbrecq**, c' est on scrijheu e walon. 

C' est eto  on mårtcheu. Il est mwaisse taburî po ene des catoize soces di mårtcheus d' Twin, li Cpagneye Sint-Rok.

## Ouve pol walon
I scrît des bokets ki sont-st eplaidîs dins l' gazete *[[Le Marcheur de l'Entre-Sambre-et-Meuse]]*. I scrît tot notant l' accint d' Twin.

Il a eto stî eplaidî dins l' Bourdon (avou l' accint d' Tchålerwè). Il î a fwait mete on boket foirt filozofike, «*Dè l'univêrs ô cassâdje di vêre*».

## Boket foû d' onk di ses scrijhaedjes
Nos avans dins no coir pus d' set miyårds di miyårds di miyårds di poûssires d' estoeles, çou k' on lome les atomes.S' i gn a on sinse padrî l' univier, adon, i l' est eto dins nozôtes-minmes, dins nos poûssires d' estoeles.Et c' est on sinse ki nos pårtaedjans tertos, inte di nozôtes les djins, mins eto avou les biesses (les vatches et les araegnes…) et les plantes (les åbes et les pixhelét…) eyet tot çk' i gn a åtoû d' nos, les cayôs, les rivires, les nouwaedjes. C' est ene sacwè ki nos raloye a tot ey a tertos.

El loyén inte nozôtes e l' univier, vola çki m' a metou e l' djoye, i gn a sacwantès dijhinnes d' anêyes; çou ki m' a vraiymint fwait passer houte d' èm-n angoxhe di l' univier.

Eyet ça a stî co pus lon k' ça. Èç loyén la a dné on sinse a m' vicåreye : fé rashonner les djins åtoû d' ene afwaire, d' ene sacwè k' i pårtaedjnut. **Todi rwaitî po comincî çou ki raprotche les djins, divant d' vir leus diferinces.**

(…)

Rola, on fwait vårmint viker l' loyén etur les djins po lzî dner del beaté et do bouneur, sins s' ertourner di ds ôtès sacwès.

## Sourdant
Léopold Dupuis

**Léopold Dupuis**, di s' no d' pene **Vî-stou** (vî stok), c' esteut on scrijheu e walon (walipicård do payis deL Lovire).

Il a skepyî li 27 di måss 1859 ey a ndalé li 9 di djanvî 1932.

## Ouve pol walon
[thumb|left|onk di ses bokets ([El Moxhon d' Ônea, 1926, p. 79)]]
C' esta onk des askepieus do Moxhon d' Ônea.

## 
Onk di ses powinmes
Études phonétiques sur le parler wallon d'Oreye

thumb
Li **Studia Warnant sol fornetike do walon d' Oreye**, ki l' tite e francès, c' est ***Études phonétiques sur le parler wallon d'Oreye***, c' est on live k' a rexhou e 1953 (di l' imprimreye Georges Michiels a Lidje), et k' a stî scrît pa Léon Warnant.

## Sudjet
Li studia poite sol longueur des voyales (pp. 7-92) et des cossounes (pp. 93-140) dins les mots do walon, cåzé avou l' accint d' Oreye (Hesbaye lidjwesse).

## Manires di fé
thumb|aparey Rousselot|left|150px
Li scrijheu a eployî des tecnikes foirt sipepieuses (aparey Rousselot), dins on laboratwere especialijhî dins ces studias la, a Paris, dizo l' acviernance d' ene rilomêye sincieuse di fonetike, Marguerite Durand.

I s' adjixh d' ene eboutcheure (come li cene d' ene trompete) shuvowe d' on traitoe, pu d' ene touwire ki evoye les candjmint d' pression d' l' air a ene toelete di cawoutchou. Cisse-lale frumjheye, ey evoye ses frumjhaedje a ene ponte ki grete on papî d' warsele colé so on tournant cilinde.

Po muzrer les frumjhaedje des coides del vwès, il eploye l' aparey Zund Burget, ki c' est des ptitès boesses covrowe d' ene toelete, ki sont-st aplakêyes des deus costés del gaviote.

C' est lu-minme ki cåze. I cnoxhe foirt bén l' walon come on l' djåze a Oreye. Avou ça k' i fwait ses sayes divant di studyî les rzultats.

I repete tchaeke mot troes côps.

## Studiaedje des voyales
I studeye li longueur des voyales, sorlon leu pôzucion divins l' mot, et leu resconte avou totes sôres di cossounes.

## Studiaedje des cossounes
I studeye li longueur des cossounes sorlon leu pôzucion dins l' mot et leu resconte avou des ôtès cossounes et voyales.
Vocabulaire des agriculteurs de l'Ardenne, du Condroz, de la Hesbaye et du pays de Herve

thumb
Li **Motlî Body des cinsîs**, ki s' vraiy no e francès, c' est ***Vocabulaire des agriculteurs de l'Ardenne, <small>du Condroz, de la Hesbaye et du pays de Herve</small>***, c' est on motlî walon-francès so les cinses et les cinsîs, rashonné pa Albin Body.

Come si no el dit bén, l' oteur a stî rcwerou les mots-djivions e l' Årdene, li Condroz, li Hesbaye eyet l' Payis d' Heve.

Il a parexhou tot seu e 1884, pu esse riprins dins l' BSLLW di 1985 (tôme 7) p. 1-206.

L' ortografeye est di dvant l' sistinme Feller.

Il est rprins sol limero **[E7]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
Riscanaedje del modêye BSSLW
28inme Divizion SS-Volontaires-Gurnadîs Walonreye

[vignette|Li varyisté del [Croes d' Borgogne dessiné pol **28inme divizion**. On l' erconoxhe åjheymint åd fwait k' elle est cwårêye eyet ptite. Adon k' a l' abitude, elles sont pus lådjes.]]
Li **28inme Divizion SS-Volontaires-Gurnadîs Walonreye**, c' ît ene divizion militaire do Reich almand. On l' aveut askepyî e 1941, mins on l' a disdjoké al fén del guere**&nbsp;**: li 3 d' may 1945.

## Compôzucion
Ci **divizion** ci årè yeu deus tchîfs**&nbsp;**: Lucien Lippert eyet Léon Degrelle. On-z ertrovéve des recsisses d' araedje, veyanmint ki l' atåvleu d' ciste ideyolodjeye la, c' esteut Léon Degrelle. Sapinse a lu, ciste unité ci åreut yeu l' sotnance då rwè Yopôl III.

Foû des recsisses, i gn aveut ossu des omes ki vlént kibate el comunisse. Kécfeye, des sôdårds dalént fé l' guere po d' ôtès råjhons. Metans**&nbsp;**: a l' epoke, ça acdinéve les djins d' monter dins l' societé.

## Referinces eyet sourdants
Malonne première

***Malonne première*** (e walon : **Malône prumire**), c' est l' gazete eplaideye pal soce nén recwårlante do minme no. Ele rexhe tos les moes (såf e-n awousse) et cåze do viyaedje di Malône.

I gn a todi ene pådje e walon dins l' gazete, ki l' tite c' est *« Nos racines trempent dans le wallon »*. Cwénze ans å long, c' est Alain Baume k' a stî responsåve di ç' pådje la mins, dispu l' moes d' setimbe 2024, c' est Françoise Evrard k' a rprins l' bouye di l' adjinçner.

Li gazete egzistêye so papî et so l' etrernete (fitchîs PDF ki sont metous tos les moes sol waibe).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Pådje del gazete sol waibe malonne.be
Lès têres dau Bon Diè (roman)

thumb|2inme eplaidaedje (2024)
***Lès têres dau Bon Diè*** (**Les teres då Bon Diè**), c' est on roman e walon sicrît pa André Henin.

Il a stî eplaidî e 1980 dins l' Pitite coleccion del SLLW. 

E 2024, il fourit redité todi pal SLLW, avou on ratournaedje e francès vizon vizu, fwait pa Bernard Louis (ISBN 978-2-930505-41-1).

## Tinme
Li mwaisse personaedje, c' est Matî (*Matieû*), k' est prof a Florefe.

I provént di Han-so-Lesse, mins l' viyaedje n' est cité avou s' vraiy no k' e l' pådje 127 (del 2inme edicion). C' est la ki, cwand esteut djonne, i håbitéve ene famile di «Bruslers», et djouwer avou les efants. Li pus ptite maraye, sipotêye «Purnale», aveut dit, cwand i lzî aveut-st anoncî k' il s' aléve fé curé: «Adon, dji n' mi sårè maryî avou vos».

A Florefe, si grand camaeråde, På Crahai — c' est on curé come lu — est foirt rouf-rouf, et ene miete rediveu.

thumb|plake e walon å vraiy viyaedje di «Liniére»

On djoû, end a s' sô d' esse todi avou des scolîs, et dimande po-z awè ene pårotche. On l' evoye å viyaedje a *Liniére*, on forveyou viyaedje inte Nameur et Brussele.

På Crahai, lu, end a ossu s' sô di scoler les roufions, et vout fé des studes a l' univ di Lovén. C' est la ki l' nuk di l' istwere si va emantchî.

Adon, ci sereut co bén grandmint otobiyografike. Gn a djusse ki l' fén k' est diferinne, la k' i finixha doyén a Djiblou.

## Esplikêyes do tite
I shût l' boket di l' evandjîle sint Luk ki dit: 
*Li ci k' apice l' eraire et waitî e-n erî, i n' convént nén po tcherwer les teres då Bon Diè*

C' est ç' boket la ki sieve d' adrovaedje å live.

Li mwaisse tecse grek, ratourné e walon mot po mot, finit pa … «li rweyåme do Bon Diu» come dins l' ratournaedje da Jean-Marie Lecomte
*Li ci ki met l' mwin a l' eraire, et ki rlouke padrî lu, n' est nén fwait po li Rweyåme do Bon Diu*

Ên ôte evandjilî dit: «li rweyåme do cir».

Dedja vaici, on voet bén li finesse da André Henin come redjårbeu, k' inme ostant do mete ene imådje pus près do toledjoû des djins. 

Avou ça ki s' filozofeye come esplikeu do messaedje di Djezu-Cri, c' est ki l' Paradis, ça cmince dedja sol tere.

## Alére
*  Corwaitaedje do live pa Julien Noël sol waibe Li Cayé et les Courts Tins del Federåcion Walonreye-Brussele

## Sourdants
Neûre macrale

thumb
***Neûre macrale*** (**Noere macrale**), c' est ene binde d' imådjes atuzêye et dessinêye pa Michel Elsdorf.

Li ratournaedje e walon est da Paul-Henri Thomsin.

Elle a moussî foû mon l' eplaideu Noir Dessin Production e 2019.

ISBN 978-2-87351-360-3

## Tinme
L' istwere atake al cintråle nawearinne di Tîhondje. Gn a ene gotire ki lait passer ene miete d' aiwe radiowactive dins l' bassén des pexhons. Ki crevèt d' ene drole di manire, come cila k' a potchî foû do bassén.

## Istwere do pordjet
Li desséns avént ddja stî fwaits e 1983, po ene bate del gazete «La Meuse». Adon, li såme, c' esteut di dessiner tote li sinne si passant a Lidje, avou les bastimints del «Bolante Cité».

Les prumirès plantches n' ont divnou on vraiy live k' e 2019.
Lèyîz nos-åmes bin tchôdes (powezeyes)

***Lèyîz nos-åmes bin tchôdes*** (**Leyîz nos åmes bén tchôdes**), c' est nouv powezeyes da Nicolas Defrecheux k' ont stî relîtes po fé on ptit live.

Il a parexhou po plou fiesti les deus cints ans d' l' oteur, e fevrî 2025, et po s' sovni des 150 ans di s' moirt, e decimbe 2024.

## Eplaidaedje
Il a stî eplaidî e moes d' octôbe 2024 pal Siervice des Lingaedjes do Payis del Federåcion Walonreye-Brussele, k' a stî cweri ces powinmes la dins l' edicion do cintenaire des ouves di Defrecheux eplaideye e 1925 pa Jean Haust et Charles Defrecheux. C' est l' troejhinme pitit live e lingaedje do payis (li deujhinme e walon) k' a rexhou dins l' coleccion « *[[Araedje di lére (djournêyes)|Fureur de Lire]]* » (Araedje di lére). Pol moumint, il a stî saetchî a 8.450 egzimplaires.

Ci live la est dné po rén a totes les djins k' el dimandnut. Insi, il est håyné et cossemé dins totes sôres d' evenmints åtoû do lingaedje walon.

ISBN 978-2-390740-07-0

## Contnou
I gn a nouv powinmes dins l' ramexhnêye :
# *Mès deûs Lingadjes*
# *On pindèdje di crama*
# *Lès Rwènes dè Tchèstê d’ Sêve*
# *Fé come li spér*
# *Ås p’tits èt ås grands*
# *Li neûr pan èt l’ blanke dorêye*
# *Çou qu’on pout fé avou d’ l’êwe*
# *Dinans-nos l’ min*
# *[[Leyîz m' plorer (tchanson)|Lèyîz-m’ plorer]]*

Li tecse a stî rmetou dins l' dierinne modêye do sistinme Feller pa les djins del Bibioteke des Pårlers del Walonreye ey il est ratourné e francès vizon vizu (sol pådje di hintche). Li dessén del coviete a stî fwait pa l' årtisse brusselwesse Alice VDM.

Li tite a stî saetchî foû do deujhinme powinme, *On pindèdje di crama* :
Si vos v’ mêlez di pôves diâles come nos-ôtes,
Hoûtez, mon Diu, li priyîre qui dj’ va fé :
« Po nos-inmer, **lèyîz nos-åmes bin tchôdes**,
Avoyîz-nos djôye, ovrèdje èt santé.

## Live odio
Les powinmes do live ont stî léjhous pa Baptiste Frankinet ey eredjistrés po fé on live odio. On les pout schoûter sol waibe *[[Objectif plumes]]* dal Federåcion Walonreye-Brussele u sol waibe Soundcloud.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Aberweter l' pitit live
* Schoûter l' eredjistrumint

## Sourdants
Live odio

On **live odio**, c' est on live k' on pout schoûter.

Dinltins, les lives odio estént metous so des cassetes u des stroetès plakes. Asteure, c' est pus sovint des fitchîs so ene waibe.

## Sacwants lives odio e walon
* *[[Ké bea bouket (antolodjeye)|Qué bia bouquèt !]]* (deus stroetès plakes vindowes avou l' live)
* *[[Lèyîz nos-åmes bin tchôdes (powezeyes)|Lèyîz nos-åmes bin tchôdes]]* (lî pa Baptiste Frankinet et metou po rin so l' internete)
* Li Ptit Prince (lî a môde di prononçaedje eterpayis pa Lucyin Mahin et metou po rin so l' internete)
* *[[Œuvres poétiques wallonnes (plakes)|Œuvres poétiques wallonnes]]* di Jean Guillaume (avou *[[Disk' å solea (arimés)|Djusqu'au solia]]*, *[[Inte li vièspréye èt l' gnût (arimés)|Inte li vièspréye èt l' gnût]]*, *[[Grègnes d'awous´ (arimés)|Grègnes d'awous´]]* ey *[[Årzeye (arimés)|Aurzîye]]* k' i lét lu-minme, et *[[Padrî les hourêyes (arimés)|Pa-drî l's-uréyes]]* lî pa Victor George ; tot ça a stî metou so troes plakes lazer e 2003)
* *[[So les spales do novea djoû (powezeyes)|Su lès spales do novia djoû]]* (lî pa Jean Delfosse et metou po rin so l' internete)
* Zande et Twenete (ene plake avou l' contnou do live)

## Sourdants
Hôte Sicole del Veye di Lidje

Li **Hôte Sicole del Veye di Lidje**, c' est ene sicole normåle ewou çk' on studeye po divni mwaisse (ou dame) di scole. Ça fwait cwarante ans k' ele dine des cours di walon.

## Professeurs
Li cours di scolaedje do walon a stî dné pa Patrick Delcour et Esther Baiwir. Asteure, c' est Romain Berger k' el dine.

## Li cours di walon a l' avni
Li Hôte Sicole del Veye di Lidje va bénrade s’ acmaxhî avou li Hôte Sicole Tchårlumagne et on n' sait nén co si l' programe va dmorer l' minme.

E moes d' måss 2024, li Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes a scrît ene advize po dire ki fårè wårder les cours di walon.

E moes d' octôbe 2024, divant les vôtaedjes comunås, li lisse do Pårti Socialisse a noté dins s' programe k' elle aléve rafoirci l' sicolaedje des mwaisses et dames di scole a vni. Li comene årè dandjî d' wårder des cours di walon après l' acmaxhaedje, d' abôrd.

## Alére
* Romain Berger, *« Pratiques et outils pour la transmission du wallon. Le cas de la Haute École de la ville de Liège »*, gazete *Bien Dire et Bien Aprandre*, 

## Sourdants
PLP

Li **P.L.P.** (*Parti de la Liberté et du Progrès*), c' est l' no do prumî pårti liberå del Beldjike, k' esteut ostant mon les Flaminds k' emon les Walons.

## Istwere
I skepia e 1846 dizo l' no Pårti liberå k' esteut puvite socialisse.

Ci n' est k' e 1961 k' i s' lome P.L.P. 

I s' schetla a deus e e 1972. Li coxhe walone et brusselwesse wårda l' minme no. Li coxhe flaminde si rloma *Partij voor Vrijheid en Vooruitgang* (PVV).
Deujhinme guere des scoles (Beldjike)

Li **deujhinme guere des scoles**, e l' Beldjike, fourit ene novele margaye politike inte disfindeus des scoles di l' estat et les cis des scoles catolikes. 

C' esteut aprume sol kesse des subzides ås deus rijheas d' acsegnmint.

Ele si passa di 1950 a 1959.

Ele trova rexhowe avou l' pake po les scoles.

## 
Temonaedje d' ene sicolrece d' atenêye di 1947 a 1953 ezèz scoles di Bive (cours do 22 d' octôbe 2024).
Ascoxhmint (powezeye)

Èn **ascoxhmint**, e l' powezeye, c' est li rzouplaedje d' ene fråze u d' ene fråzlete d' on vers so l' ôte. 

## Egzimpes
Les copixhes **plinnes**
**di raedje** corént avå tot bonzet roed.
Come des ptitès comeres,
elle alént d’ ene a l’ ôte, **shonnént**
**si raconter** totes leus mizeres.

Li vint trèfèle, **come in-oûhê**
**dès-îles** pormon.ne dès sinteûrs,
so l' pê mawôre èt blanke di l'êwe.

Estō d' nos rècrèster, **auspler**
**nosse pougn**, n'avans bachî nosse tièsse,
bwâre do coca, lètchî l' télé
èt lèyî poûri nos cwastrèces.

C'èst paurt èt r'vindje, **mâchîz-l',**
**nosse djè.** Dj'a lès r'wêtants à dint,
qu'i l' rabatenuche èt carwêtî!

C’èsteût on dîmègne di macrales
I-n-aveût dès creûs **tot dè long**
**Dèl vôye.** Li p’tit tchèt so mès spales
Mi suzinéve dès neûrs råvions

Quèwéye d’aveûles au bwârd do trau
Onk qui sît l’ôte, tot fiant **come s’i**
**Crwêreut** qu’i veut pus clér qui li
Waîte bin l’ bèle binde di laîds bâbaus !

## Sourdant
Pierre Sanfourche-Laporte

**Pierre Sanfourche-Laporte**, c' esteut èn avocåt. Il a bouté a Brussele di 1836 a 1852.

I skepia li 24 di måss 1774 et mora li 30 di djun 1856.

## Sourdants
Vulkin

**Vulkin** (do latén *Vulcanus*) esteut l' Diè romin do feu, des volcans et del foidje. 

Il est, då côp, on Diè ki fwait l' bén et k' enonde les industreyes des omes, et on Diè ki distrût. Il est mwaisse do feu: i l' sait esprinde et rapåjhî come i vout. 
alt=Vulkin avou on mårtea et ene etricoijhe.|vignette|Vulkin avou on mårtea et ene etricoijhe. Posteure fwaite pa Bertel Thorvaldsen.
Il est l' efant da Jupiter et da Junon. I vike pa dzo l' Etna, la k' i foirdjeye l' aloumire ki s' pa s' è sieve.
Giovanni Losi

thumb|(e 1865)
thumb|(e 1880)

**Giovanni Losi**, c' esteut on curé itålyin k' a a skepyî a Caselle Landi li 29 di nôvimbe 1838. I mora (do scorbute) li 27 di decimbe 1882 a El Obeyde (e Soudan).

## Biyografeye
I fourit apriyesté e 1862. 

Di 1871 a 1878, il a stî l' superieur des missions d' El Obeyde.

I scrijha l' prumî catruceme et l' prumî motî e nubyin (on lingaedje nén cnoxhou di ces trevéns la).

## Shuvance
A Caselle Landi, li viyaedje la k' i vna-st å monde, gn a ene rowe a s' no.

## Sourdants
Lès cis do corti

thumb
**Les cis do corti** (***Lès cis do corti***), c' est on live live avou des fotos et des bouyotes e walon, amonté pa Joselyne Mostenne e 2024.

## Tinme
Li scrijheuse si rashît so des fotos d' biesses k' elle a prins dins s' corti.

Li prezinteu des biesses, c' est s' tchet, Kimi. I cåze di l' otorrece dizo l' no di «Jo».
Leonard Lampereur

**Leonard Lampreur**, c' est on Walon del Wisconsene k' a veyou l' djoû e 1937 et k' a morou e 2010.

Di s' mestî il esteut cinsî et l' tchåfeu d' busse.

So l' coûsse di s' tins libe, il a-st ossu fé eredjistrer sacwantès dvizes et emantchî on motlî avou ene djivêye di mots d' ene dijhinne di pådjes. Cist ovraedje la est rprins sol limero **[C74]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
*  Waibe avou Leonard Lampereur k' î djåze e walon
Dairômont

**Dairômont** u **Dérômont**, c' esteut on hamtea des Haleus. Asteure, c' est on viyaedje del Grande Viye Såm.

## Rilomés dmorants
Camille Gaspard
Œuvres poétiques wallonnes (plakes)

***Œuvres poétiques wallonnes***, c' est l' tite d' on scrinea d' troes plakes lazer k' a stî vindou e 2003 pal Province bedje nonnrece del Kipagneye di Djezus (pa les djezwites, d' abôrd). Eshonne, ces plakes la fwaiynut on live odio d' totes les ouves (arimés) di Jean Guillaume.

## Contnou
* Prumire plake :
** Nouv powinmes relîs pa l' oteur (k' i les lét lu-minme)
** Eterviou di Jean Guillaume pal gaztî Pierre Dufaux (del RTBF)
** *[[Padrî les hourêyes (arimés)|Pa-drî l's-uréyes]]* lî pa Victor George
* Deujhinme plake :
** *[[Disk' å solea (arimés)|Djusqu'au solia]]* lî pa Jean Guillaume
* Troejhinme plake :
** *[[Inte li vièspréye èt l' gnût (arimés)|Inte li vièspréye èt l' gnût]]* lî pa Jean Guillaume
** *[[Grègnes d'awous´ (arimés)|Grègnes d'awous´]]* lî pa Jean Guillaume
** *[[Årzeye (arimés)|Aurzîye]]* lî pa Jean Guillaume

## Pitit live
I gn a eto on ptit live dins l' sicrinea, avou
* ene biyografeye,
* ene bibiografeye,
* des sovnis racontés pa Victor George (sicrîts li 13 di fevrî 2001)
* on boket d' on cåzaedje di Arthur Masson, fwait pol radio INR a Nameur, li 27 di fevrî 1953 (c' est on corwaitaedje foirt sincieus del powezeye da Jean Guillaume),
* epwis des bokets d' sicrijheus u d' ricwereus : Willy Bal ki cåze di *[[Disk' å solea (arimés)|Djusqu'au solia]]*, Maurice Piron ki cåze di *[[Grègnes d'awous´ (arimés)|Grègnes d'awous´]]*, Albert Henry ki cåze d*'[[Årzeye (arimés)|Aurzîye]]*.
Accint (discramiaedje)

Li mot «accint» pout sinifyî:
* l' **[[accint (sociolinwince)|accint]]**, li manire k' ene djin prononce on metou lingaedje.
** les accints do walon, c' est l' manire di djåzer walon divins les diferinnès veyes et viyaedjes del Walonreye, ey mon les Walons del Wisconsene.
* èn **[[accint (diyacritike)|accint]]**, on sene diyacritike metou ådzeu d' ene lete (å pus sovint ene voyale).
* l' **[[accint tonike]]**, li sillabe pus longue u pus foite d' on mot u d' ene troke di mots.
Li Grande Haleu

**Li Grande Haleu** u pus courtinnmint **Li Haleu**  (dins ene fråze: **al Haleu**, al **grande Haleu**); ossu: **Les Haleus-dlé-l'-Viye Såm** (la-minme e sistinme Feller, *Halœ* u halœ́ ;  *Grand-Halleux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Viye Såm, e l' province do Lussimbork.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî): **6698**.
* Limero diyalectolodjike: **B 2** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Bastogne
* Lomaedje: Halonî, Halonresse;
Châlèrwè, ça conte (operå)

thumb|400px|L' afitche do spectåke.
***Châlèrwè, ça conte*** (**Tchålerwè, ça conte**), c' est l' tite d' ene comedeye muzicåle (u èn operå) k' a stî prezintêye a Tchålerwè li 20 d' octôbe 2024.

Li trope di comedyins si lome «&nbsp;Èl Bwèsse à Tèyâte&nbsp;».

L' essinneu fourit Victor Gravy.

## Tinme
[thumb|Li rwè Ivan prumî tot disbåtchî (å mitan), on raviké do [colora (a hintche) et l' blanke dame do Moncea.]]
Li pazea po shuve, c' est li rwè Ivan prumî, el rwè des contes et floricontes, k' a pierdou ses «atributs». I s' adjit d' on sepe ki rprezinte l' imådjete del «cofrereye do doet d' Alzon».

I s' va mete so les voyes po sayî d' el ritrover, avou s' tchamberlin, el «Grand Måbelair». 

Sol voye, i va rescontrer totes sôres di personaedjes ki vegnnut foû des contes et floricontes do Payis d' Tchålerwè. Ces contes la avént stî rashonnés pa Michel Carly et Émile Lempereur, dins on live e francès (avou bråmint do walon dvins), eplaidî å Noer Dessén e 2005.


Lempereur Carly floricontes Tchålerwè.JPG|live sourdant des spoûles
Gazete Tchålerwè ça conte.JPG|pitite gazete di prezintaedje del pîce
Mahin Gravy.jpg|Victor Gravy, li mwaisse del djowe (a hintche)
Cappellin Gnenayele.jpg|Gwenatele Caplin, a l' intrake]]


## Disrôlmint do spectåke
### Adrovaedje
thumb|Adrovaedje avou des tchansons e l' cafetaria.
Li spectåke ataca dins l' cafetaria do teyåye, la k' sacwants acteurs et actoresses vinî tchanter des viyès tchansons do Payis d' Tchålerwè.

## Sacwants sinnes

Tchålerwè ça conte lijheu d' messaedjes.jpg|Lijheu d' messaedje (disdjocaedje do rwè k' a pierdou s' sepe).
Tchålerwè ça conte macrales di Solaimont.jpg|Ene macrale di Solaimont (djouwé pa Gwenaëlle Cappellin).
Tchålerwè ça conte broûlaedje noer coirbå.jpg|Broûlaedje do noer coirbå.


## Sourdant
Redjon Auvergne-Rhône-Alpes

L' ***Auvergne-Rhône-Alpes***, c' est ene redjon francesse metowe al nonne et å levant del France metropolitinne. Elle a stî ahivêye pa li lwè do 16 di djanvî 2015 so les redjons, al shûte des vôtaedjes redjonås di 2015. Ele rashonne les ancyinnès redjons «***&nbsp;Auvergne&nbsp;***» eyet «***&nbsp;Rhône-Alpes&nbsp;***». I gn a12 dipårtumints et ene metropole avou li statut d' eshonna teritwerece ([FR] *collectivité territoriale*). Si stindêye est di 69 711 km² et i gn aveut 8 114 361 dimorants e l' an 2021. Li pus grand veye, c' est Liyon.

## Referinces eyet sourdants
Massif des Tchåtrous

Li massif des Tchåtrous, c' e-st on massif di montinnes des Préalpes, metou aprume dins l' dipårtumint francès di l'Isére et ossi dins l' ci del Savoye. C' e-st ene redjon naturele. Li pus hôte cresse (Chamechaude) est  2 082 metes hôte. Pol pus grande pårt, c' est des riguilites di schavêyes (anticlinål) et d' cresses (sinclinål) di castinne metowes d' al bijhe a nonne. Inte les gofes, ki les aiwes di Guiers eyet les ôtès aiwes ki s' tapèt dvins corèt dins l' fond, i gn a des passåjhes. Il î ploût bråmint, mins gn a waire d' aiwe ki dmeure so les teres et les rotches, ca ele ride evoye dins des rantoeles karstikes cåvlêyes dins l' castinne.
Massif des Bauges

Li **massif des Bauges**, sovint rascourti e «&nbsp;**les Bauges**&nbsp;», c' est on massif di montinnes di castinne metou a bijhe des Préalpes francesses a tchvå so les dipårtumints del Savoye et del Hôte-Savoye. Les pus hôtès cresses montèt djusk' a houte di 2200 metes hôt.
Romania submersa

***Romania submersa***, c' e-st ene sustantivire latene po lomer totes les teres di l' Impire romin eyu ç' ki l' lingaedje latén ni s' a nén eraeciné fond assez po on lingaedje latén si diswalper.
vignette|''Romania submersa'', e noer
I s' adjixh eto des contrêyes eyu ç' k' on lingaedje roman s' a bén diswalpé mins n' î a nén sorviké, pask' èn ôte lingaedje nén roman a pris s' plaece tins del Moyinådje: dins des contrêyes k' estént dins l' Impire divant, come li bijhe di l' Afrike (Africa) et des coines del Mîtrinne Europe (Germania eyet Panonia) ou di l' Europe bijhrece (Britania), li latén a leyî l' plaece a l' arabe, a des lingaedjes tîxhons ou a des lingaedjes slåves.  

On trouve des temons do roman des boirds di l' aiwe di Mozele so des pires di tombe dins les anêyes 500 et des:

* *Hoc tetolo fecet Montana, conlux sua, Mauricio, qui visit con elo annus dodece ; et portavit annus qarranta ; trasit die VIII K(a)l(endas) Iunias.*

"Cisse pire di tombe, c' est Montana, si feme, ki l' a fwait po Mauricius; elle a viké avou lu doze ans å lon, et l' poirter e tere li 25 di may, k' il aveut cwarante ans."

On trouve des racsegnes sol lingaedje roman d' l' Afrike bijhrece dins l' ouve da sint Ogustén: « *Afrae aures de correptione vocalium vel productione non iudicant* », çou ki vout dire ki, dins l' roman d' cisse contrêye la, gn aveut pont d' adire inte les coûtes et les longowès voyales. 

A pårti des calcaedjes di mots laténs è lingaedje berbere, on pout pinser kel roman d' l' Afrike bijhrece esteut près-parint do sarde d' oûy.  Al-Idrissi, (anêyes 1100 et des) sicrît k' les dmorants di Gafsa (Libeye) cåzèt  on lingaedje roman. Dins les anêyes 1300 et des, Ibn Khaldoun acertinêye ki, dins l' minme veye, on djåze co on lingaedje aparinté ås ôtes pårlers romans et provnant do latén.
Chambéry

[vignette|On bus del soce di transpoirt di drola&nbsp;: [Synchro bus.]]
**Chambéry,**  c' e-st ene comene francesse do dipårtumint del Savoye, dins l’ redjon Auvergne-Rhône-Alpes. Li veye si trouve dins les Prealpes bijhreces, inte les massifs des Bauges et des Tchåtrous. I gn aveut 59 172 dimorants, e 2020 .

## Corons

* Biollay
* Bissy 
* Chambéry-le-Vieux
* Centre
* Hauts-de-Chambéry
* Laurier

## Referinces eyet sourdants
Mîtrin Atlasse

thumb
Li **Mîtrin Atlasse** (ossu : **Moyinatlasse**), c' est ene tchinne di montinnes metowe å mitan do Marok, inte li Grand Atlasse eyet l' Rif.

## Tuzance
### Lingaedje do payis
On î djåze co assez bén li tamazir do Mîtrin Atlasse, onk des lingaedjes amazirs do Marok.

### Fiesses
thumb
Danse di l' ahidousse.

## Nateure
* grand bwès d' cede
* mårticot d' l' Atlasse


Montinne Bou Grinate Welmesse.jpg
Passåjhe Zag cedes.jpg
Cedes Atlasse vert tchinne pormoenneus.JPG
Buk cede coixhî.JPG


## Djeyografeye
### Corantès aiwes
Lene di pårtixhaedje des aiwes inte l' Ouwed Moulouya (ki court viè Bijhe Levantrece disca l' Mîtrinne Mer) et l' Aiwe do Bontins (Aiwe Mere di l' yebe, Ouwed Er-rabii), k' eva viè l' Coûtchant disca l' Oceyan Atlantike.
### laetches
* Isli et Tisli
* Aguelmane Azigza
* Aguelmane Sidi Ali


Hiba moulet bwès Aguelmane Azigza.jpg
Aguelman Azigza pormoenneuse a moulet.jpg
Mîtrin Atlasse Tizi Ayites n Wirra camions bwès.jpg
Platrê Mîtrin Atlasse dilé Itzer.jpg
Prumî vå pårtaedje aiwes Moulouya dilé Itzer.jpg


## Agricouteure
thumb
* raece di berbis Timahdite
* pemîs

## Kékès veyes
Ci n' est nén des grandès veyes, purade des emîtrinnes.
* Azrou
* Ifrane
* Midele
* Imilchil
* Welmesse
Djeve (toponimeye)

**Pådje so les [[toponimeye do walon|nos des plaeces]] di [[Djeve (viyaedje)]]**

----

## Hamteas
* Borsu (Djeve)
* Al Foidje (*al fwadje*, fr. *Les Forges*)
* Oûte (Djeve) (fr. Houte)
* a Houyou (Djeve): hamtea metou sol Sanson
*  (*spâsse*, fr. *Spase*)
*  (*poûrain*, fr. *Pourrain*), hamtea et bwès, alant so Assesse
* Li Ptite Djeve

## Plaeces a vey avou des tchamps, des prés et des sårts
* Pré dame Ite (motoit ene djin lomêye «Ide»)
* Pourin (poudrixheuse tere)
* e tchampea (*è tchampia*)
* Briyonsåt; so les Sårts (*su lès saurts*)
* Å Trî des pôves

## Plaeces a vey avou des åbes et des bwès
* Borsu
* So les côreas (*su les côrias*)
* Å vî tiyoû (*au vî tiyou*)

## Plaeces a vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins
* Grande Comogne
* Molén d' Wagnêye (*molin d' wagnéye*)
* Nouve Coû (novele cinse)
* Al rowe (*al rouwe*) 
* Les Tombes 

## Plaeces a vey avou des aiwes
* Houyou
* Basse
* Chôwé
* e Fagne
* Li Golete (*golète*)
* Al Pixhlote (*al pich'lote*)
* å Pont d' awousse (*pont d'aous′*), e Sierpont;
* ri del vå (*ri dèl vau*)
* Å vî pousse (*au vî pus′*) 

## Plaeces a vey avou les tienes et les vås
* les fonds d' Djeve; Fond Sint Pire
* Sinpirvå (*fond sint-pir'vâ*, ki pôreut esse ene ridoblete)
* ri del vå (*ri dèl vau*)
* e Rinfosse
* Bozîmont, å Vrumont (*au vrumon*)
* [[Trô (toponimeye)|Å Trô

## Ôtès sacwès et målåjhminces
* Bableuse
* e Oûlin
* a Souwi
* e l' Tchåwêye (*èl tchauwéye*).

## Sourdant
Lotarindjeye (discramiaedje)

* Grande Lotarindjeye (teritweres da Lotaire, li ptit-fi da Tchårlumagne)
thumb|les deus dutcheyes
* Pårtixhaedje di 959 a deus dutcheyes:
** Basse Lotarindjeye (li futeure Walonreye est la-ådvins)
** Hôte Lotarindjeye (ki va divni l' Lorinne)
Sourdant (aiwe)

thumb
thumb
On **sourdant**, u **sourd** u **sourdon**, c' est la k' ene corante aiwe vént foû d' tere.

## Motlî
On tot ptit sourd si lome sovint «ene pixhlote».

## E l' toponimeye
Li Sourd d' Åve, c' est l' no d' on hamtea d' Afe ey Åve.

## Dins les belès-letes e walon
On tecse di Guy Mars, «Mareye Tchîproûle» raconte kimint k' ene viye feme tapeuse di baguete trova des sourds po tos les manaedjes d' on viyaedje, ene anêye di grande setcheur.

## Sourdants
Ide d' Årdene

thumb|plake å tchestea d' Bouyon
thumb|ki dit årvey a ses fis k' endalèt e l' prumire croejhåde
**Ide d' Årdene** (/iːd.dɔʀ.'dɛn/) (ki s' no est foirt dispité : on l' lome ossu **Ide di Basse Lotarindjeye**, **Ide di Verdun**, **Ide di Boulogne**, **Ide di Lorinne**), c' esteut l' mame di Godfrwè d' Bouyon.

Elle åreut skepyî e 1040 e tchestea d' Bouyon, sorlon ene plake havtêye låvå a l' intrêye.

Ele mora l' an 1113.

## Vicåreye
C' esteut l' feye da Godfrwè II di Basse Lotarindjeye.

Ele maria Godfrwè l' Bårbou, conte di Boulogne. Ele lyi dna troes efants k' alît tertos al prumire croejhåde.
* Godfrwè d' Bouyon
* Ustatche III d' Boulogne
* Bådwin I d' Djeruzalem

Elle esta ricnoxhowe binawreuse di cåze di s' vicåreye foirt catolike.

## Sourdants
Rwès mådjes

thumb|veyous pa Marie-Line Dabe, al creche di Transene 2021
Les **Rwès mådjes** u les **Troes Rwès**, c' est des personaedjes di l' Evandjîle sint Matî, k' årént vnou vey li Ptit Djezus cwand il a nexhou a Betleyem.

Cisse etrevén la est fiesti li 6 di djanvî amon les catolikes. C' est l' fiesse des Rwès.

## Lomaedje des Troes Rwès
* Mensieur (*Mèn'cheûr*, *Mèn'sieûr*, *Mèn'sior*)
* Baltazår
* Djåspår

## Tecse da  Matî
1. Djezus estant don vnou å monde a Betleyem — ene veye del tribu d' Djuda — do tins do Rwè Erôde, gn a des Mådjes ki vnît do Levant a Djeruzalem.

2. Si dmandît i: «wice est i, li Rwè des Djwifs ki vént di vni å monde? Ca nos avans veyou si stoele å Levant et nos avans vnou po l' adorer.»

3. Li Rwè Erôde, aprindant çoula, fourit-st amaké, et tote li veye di Djeruzalem avou lu.

(…)

7. Adon Erôde fijha houkî les mådjes a pårt, et s' les ctourner di totes les manires po saveur di zels e ké tins li stoele aveut rglati a leus ouys.

8. Tot ls evoyant a Betleyem, elzî derit : alez, indfôrmez vs å djusse di cist efant la, et cwand vos l' åroz trové, fijhoz mel saveur, po ki dj' el våye adorer, mi eto.

9. Cwand il ont yeu-st oyou ces paroles la do Rwè, end alît. Et å minme tins, li stoele k' il avént veyou e Levant aléve divant zels, disca çou k' ele fourit arivêye åd dizeu di wice k' esteut l' efant. Ele s' î aresta.

10. Cwand i veyît li stoele sitatêye, i fourît tot foû d' zels di djoye.

11. Tot-z intrant e l' måjhone, i trovît l' efant avou Mareye, si mere. Si tapant a l' tere, i l' adorît. Adonpwis, i discovrît leus trezôrs, et lyi prezinter di l' ôr, di l' ecinse et del mire).

12. Et come il avît rçû tot doirmant èn adviertixhmint do n' nén aler rtrover Erôde, i ndè ralît e leu payis pa ene ôte voye.

## Sourdants
Jean-Jacques Chapelle

**Jean-Jacques Chapelle**, c' esteut on bouteu pol walon k' aveut skepyî a Nivele el 23 d' setimbe 1938.

Il a morou todi a Nivele el 22 d' nôvimbe 2024.

## Ouve pol walon
Il a stî mimbe do Consey des Lingaedjes do Payis, la k' il esteut foirt dimesfiyant eneviè li rfondou walon.

Il a ratourné on Tintin e walon.

Il a dné des scoles di walon a Nivele, al shûte di Willy Chaffoureau (shuvowes, metans, pa Jean-Marie Gervy et Michel Pourtois).

Il a-st éndjolijhî tos les motîs d' Nivele (O4 et FO4).
Tchansons d’one miète pus lon (tchansnî)

thumb
***Tchansons d’one miète pus lon*** («Tchansons d' ene miete pus lon» e rfondou walon), c' est ene ramexhnêye di tchansons e walon scrîte pa Xavier Bernier. Elle a vudî e 2024, dins l' Pitite coleccion del SLLW, avou des ratournaedjes e francès. Les tchansons sont scrîtes e walon d' Crupet; sacwants ont stî tchantêyes pa Xavier Bernier avou s' binde Loriot.

Li live est dicåçté a Émile Gilliard et Auguste Laloux.

ISBN 978-2-930505-39-8

## Contnou
Dins s' live, Xavier Bernier riscrît li viye tchanson Dj' a stî al tchesse ås ptits oujheas.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Corwaitaedje do live sol waibe Li Cayé et les Courts Tins

## Sourdants
Joop Donkervoort

**Joop Donkervoort**, c' est èn acouyeu neyerlandès. Il a nexhou li 22 d' awousse 1949. C' est lu k' a-st askepyî li soce di vweteure di spôrt Donkervoort Automobielen, li 1î d' djulete 1978. L' adierça, c' esteut d' esse li prumire soce a fabriker des otos di spôrt ki sont totålmint fwaites al mwin, tot dmorant carapmint ledjires.

Inte 1978 eyet 1996, l' eterprijhe ovra avou Ford po les moteurs. Dispu ciste anêye la, ele boute avou Audi, al plaece.

E 2021, **Joop Donkervoort** a staté d' esse li manaedjeu del soce k' il a askepyî. Il a dné si plaece a s' fi&nbsp;: Denis Donkervoort.

## Pî-note
«&nbsp;**Acouyeu&nbsp;**», c' est on noûmot po l' inglès «**&nbsp;***businessman*'&nbsp;***». Pol femrin, on pôreut uzer «***&nbsp;*acouyeuse*&nbsp;***», u co «***&nbsp;*acouyresse*&nbsp;**'» sorlon les rîles.

## Referinces eyet sourdants
Pris Georges Michaux

Li **Pris Georges Michaux**, c' est on pris d' sicrijhaedje e walon k' a stî metou so pî pal Veye di Nameur tins des anêyes 1970. Li pris rind bon dvwer a Georges Michaux, on Rèlî k' a morou å moes d' may 1972. C' est s' veve, G. Michaux-Dossogne, k' el a-st atuzlé.

## Askepiaedje
Lucien Léonard cåze pol prumî côp do pris dins l' editoriå do 1î limero des *[[Les Cahiers Wallons|Cahiers Wallons]]* d' l' anêye 1973 (on limero speciå dicåçté a Georges Michaux), tot djhant k' i fåt sperer k' l' idêye arive a coron.

## Djivêye des wangnants
* 1974 : Lucien Somme po *Vî Payis*
* 1975 : Albert Rousseau po *Tot l' long d' mès djoûs…*
* 1976 : Charly Dodet po *Brouheûre*
* 1977 : André Henin po *Tchansons po l'iviêr*
* 1978 : Victor George po *In paradisum…*
* 1980 : Émile Gilliard po *[[N' alez nén dire k' i båre ! (powinmes)|N'alez nin dîre qu'i baure !]]*
* 1982 : Jean Pirotte po *Skèpyi*

## Les edicions do pris
### 1974
*Vî Payis*, li ramexhnêye d' powinmes da Lucien Somme, k' a yeu l' pris, a stî eplaideye dins *[[Les Cahiers Wallons]]* (1975, , p. 57 et shuvantes).

### 1975
*Tot l' long d' mès djoûs…*, li ramexhnêye d' powinmes da Albert Rousseau, k' a yeu l' pris, a stî eplaideye dins *[[Les Cahiers Wallons]]* (1975, , p. 122 et shuvantes).

### 1976
*Brouheûre*, li ramexhnêye d' powinmes da Charly Dodet, k' a yeu l' pris, a stî eplaideye dins *[[Les Cahiers Wallons]]* (1976, , p. 82 et shuvantes).

### 1977
Alexandre Bodart esteut candidat, mins c' est André Henin, k' a yeu l' pris.

*Tchansons po l'iviêr*, si ramexhnêye d' tchansons, a stî eplaideye dins *[[Les Cahiers Wallons]]* (1977, , p. 85 et shuvantes).

### 1978
I gn aveut cénk djins dins l' djuri : G. Michaux-Dossogne, li veve da Georges Michaux; Roger Lazaron, li scabén do scolaedje del Veye di Nameur; Ernest Montellier; Lucien Léonard et Lucien Somme. Li djuri s' a raploû l' 9 di may 1978.

Tins di s' raploû, li djuri a cåzé d' cénk oteurs : Victor George, Alexandre Bodart, André Paquet, Désiré Preud'homme ey Andrée Bacq. Les deus finalisses estént Victor George ey Alexandre Bodart. Po fini, c' est l' prumî k' a rci l' pris, por on live di "pure powezeye" mins ene miete trisse, sorlon les djurés. Alexandre Bodart a tolminme riçû ene prime d' ecoraedjmint.

On boket do rapoirt do djuri pout esse léjhou a l' atake do  del anêye 1978 des *[[Les Cahiers Wallons|Cahiers Wallons]]* (p. 81-82), ewou çk' on a eplaidî *In paradisum…*, li ramexhnêye d' powinmes da Victor George k' a yeu l' pris.

### 1980
*[[N' alez nén dire k' i båre ! (powinmes)|N'alez nin dîre qu'i baure !]]*, li ramexhnêye d' powinmes da Émile Gilliard, k' a yeu l' pris, a stî eplaideye dins *[[Les Cahiers Wallons]]* (1981, , p. 17-32).

### 1982

## Alére
* M.L. Michaux-Dossogne, *Dix années de poésie dialectale couronnée par le Prix Georges Michaux patronné par la Ville de Namur : 1972-1982*, 1982, 159 p.

## Sourdants
Jacques Degeye

thumb|e 2010
**Jacques Degeye**, c' est on scrijheu e francès ki dmeure e l' Walonreye (a Epråve).

I vna-st å monde a Stegne li 7 di djun 1948.

I djåze coranmint l' walon.

Di s' mestî, il esteut prof d' istwere. Pu sicretaire del comene di Rotchfoirt.

## Ouve
Il a scrît cwate assayes, cénk romans, ene ramexhnêye di noveles ey ene di powezeye. 

## Bibiografeye
* *Notre Terre. A la recherche d'une relation perdue*, Edicions Academia, 2024.
* *Le Temps de la guerre. Ukraine-Russie*, Edicions Academia, 2023.
* *L'Exode*, Demdel Edicions, 2021.
* *L'Univers de James*, Demdel Edicions, 2020.
* *La Grâce de Joyce*, Demdel Edicions, 2019.
* *La grande intuition. Lettre au pape François sur quelques sujets délicat*s, Demdel Edicions, 2018.
* *Sale Temps pour les héros. Le prix de la liberté sous le règne de M. Poutin*e, Edicions Chloé des Lys "Collection", 2016.
* *Poèmes inédits*, Edicions Chloé des Lys, 2015.
* *Délivrance*, Edicions Chloé des Lys, 2010.
* *Le Monde de Jonathan*, ou le cercle infernal, Artésis Edicions, 2006.
* *Les relations internationales de 1945 à nos jour*s, dans *Cahiers de Clio, Section d'Histoire de l'Université de Liège*, n° 95, automne 1988, p. 43-60.
* *Cinéma, art et histoire*, dans les *Mélanges René Van Santbergen*, n° spécial des *Cahiers de Clio. Sciences de l'Homme et de son environnement*, Bruxelles, Liège, 1984, p. 291-295.
* *Les carrières de calcaire à Resteigne*, dans *Glain et Salm, Haute-Ardenne*, n° 12, juin 1980, p. 52-76.
* Rubrique "CInéma" des *Cahiers de Clio. Sciences de l'Homme et de son environnemen*t, 1977-1987.
* *La preuve à Stavelot-Malmedy, du IXe au XIIIe siècl*e, dans Le Pays de saint Remacle, n° 12, Malmedy, 1975/1976, p. 55-75.
* *La religion dans les manuels d'histoire*, dir. par Albert  D'Haenens, dans *La religion dans les manuels scolaires d'histoire en Europe*, Strasbourg, Conseil de l'Europe, 1974, p. 93-129. En colleboration.
* *Abbayes de Belgique. Guide*, Groupe Clio 70, sous la dir. d'Albert D'Haenens, coll. "Survivances", Bruxelles, Edicions Léon Dewinklear, 1973, p. 120-135, 246-273, articles "Tongerlo", "Saint-Pierre et Saint-Bavon de Gand".

## Ouve pol walon
### Scrijhaedjes
Il a scrît èn årtike so Arthur Masson pol Rantoele-gazete.

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye par lu avou l' accint d' après Telin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## 
*  Si pådje å Siervice do live del Province do Lussimbork
Georges Michaux

**Georges Michaux**, c' est on scrijheu e walon. Il esteut mimbe des Relîs Namurwès.

Il a morou å moes d' may 1972. C' est po lî rinde bon dvwer k' on a metou so pîs l' Pris Georges Michaux a Nameur.

C' esteut eto on muzikeu (i djouwéve do violon).

## Ouves e walon
Ses powinmes ont stî rashonnés dins on limero speciå des *[[Les Cahiers Wallons|Cahiers Wallons]]* (li limero di djanvî 1973).

Il est rpris dins l' Antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe. Ene di ses tchansons (sicrîte so ene muzike d' Ernest Montellier) a eto stî eplaideye dins l' antolodjeye Les powetes et Notru-Dame då Rampårt a Nameur.

## Sourdants
Codjowaedje rivierser

Li **codjowaedje di r(i)vierser**, c' est l' ci d' on viebe del prumire troke da Hendschel, "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne sillabe.

C' est on modele bén da lu eto dins:

* les codjowaedjes da Gilliard : **11** (*rivièrser*)
* les codjowaedjes da Stasse : **p. 56** (*rivièrser*) 

## Mwaissès piceures
Po-z espaitchî d' aveur troes cossounes dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete. 

Shuvant l' atuze des troes bodjes, on pôreut dire :
* bodje A : r(i)viers-
* bodjes B & C: r(i)vies-

## Sacwants viebes di cisse sôre la
C' est tos viebes fwaits sol bodje **vierser**:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
*
Flipvile (discramiaedje)

**Flipvile**, c' est l' no di deus edroets dins l' Province di Nameur&nbsp;:
* Li corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el pitit ban si trouve.
Do vète, do nwâr

***Do vète, do nwâr*** (**Do vete, do noer**, *do vèt′, do nwâr*), c' est ene ramexhnêye di powinmes sicrîts pa Gabrielle Bernard.

Il a stî eplaidî e 1944 come seule rexhowe des Cayés walons (mins sins limerotaedje), ey imprimé pa Duculot a Djiblou.

Il a stî replaidî e 2024 come limero 4 des Cayés Walons di ciste anêye la, rimetou avou ene ortografeye ey ene sintake ene miete diferinne eyet cominté pa Bernard Louis. Gn a eto on motlî di 14 pådjes.

## Contnou
C' est 10 powinmes, les shijh dierins so les houyeus.

Gn a deus xhilteas, «Li hertcheu» eyet «L' eboulmint». Les ôtes, c' est des foû longs powinmes ås rimes sovint shuvowes («Li rôbe di marieye»), mins pacô eto croejhlêyes u rabressêyes.

Egzimpe di rimes shuvowes:
Pol prumî côp di s' veye, e l' eglijhe do viy**aedje**
Mantene aveut veyou on grand, on vraiy mari**aedje**:
Li neveu do mayeur avou l' feye do medc**én**.
Plantêye sol benitî, li ptite n' è rivneut n**én**.

Egzimpe di rimes croejhlêyes:
Cwè çk' i s' polnut bén dire, li fåtcheuse et l' fen**euse**.
padzo l' tcheri del cinse cwand les fours sont rint**rés** ?
Oyi, vos lijhoz bén ; asteure, c' est ene fåtch**euse**
L' usteye ki clicotéve et chîler avå l' p**ré**.

Egzimpe di rimes rabresseyes:
(L' aiwe tchait…) 
come des låmes åd triviè des plateas do schay**isse**.
I ploût sins dj**oke**…
Li noere nûlêye, å vint, a bokets s' disfirl**oke**
et l' noer ter**isse**
(k' a veyou tant des poennes, d' angoxhes di femes et d' meres
a l' air di braire sins fén so les corons d' mizere).

## Sourdants
Crole "mande escuze"

Ene **crole  **, c' e-st on ratournaedje di l' inglès *[[:en:Apologetic_apostrophe|apologetic apostrophe]]*. Ci mot la a stî edvinté pol lingaedje escôswès (tixhon, nén gayelike). Dins li scrijhaedje di l' escôswès, sacwants scrijheus boutèt ene crole ou apostrofe cwand ene cossoune k' egzistêye dins l' mot inglès aparinté ni s' ôt nén dins l' mot escôswès. Metans: escôswès *a'<nowiki/>* (po l' inglès *all*), *gi'e* (*give*), *wi*' (*with*).

C' esteut po les lijheus scolés è l' inglès aveur pus åjhey di lére l' escôswès. Mins nerén, çoula refoice l' idêye ki l' escôswès n' est nén on lingaedje po do bon, mins seulmint ene façon do prononcî l' inglès, on bastårdé lingaedje. C' est come si on "dmandreut escuze" di scrire li lingaedje.

Å djoû d' ådjourdu, emey les scrijheus escôswès, il est consyî et ricmandé di n' pus eployî l' crole "mande escuze" (les mots vaici pa dzeu, metans, si scrijhèt asteure pus sovint: *aw, gie, wi*).

On pôreut kéke feye dire ki sacwants halcrosse E eyet sacwantès faflotes do walon sont eto des letes ou des senes "mande escuze", aprume dins li scrijhaedje da Feller.

Li rfondou walon, s' aspoyant so les studes fwaites (sins moussî foû do sistinme Feller) pa Michel Francard po s' dicsionaire do pays d' Bastogne, a waitî do fé discrexhe carapmint les senes et les letes "mande escuze".