open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pômagne al vatche plinne

thumb|vatche plinne k' a yeu fwin, djus 
Li **pômagne al vatche plinne**, c' est ene maladeye la kel vatche est djus, pask' ele n' a nén bén stî sogneye tins del deujhinme mitan del plinnisté. Li minme maladeye si pout eto vey al minme såjhon so des vatches bounès dneuses et må sogneyes, k' ont velé did deus troes moes.

## Minêyolodjince
On trouve li maladeye dins les pôvès payis, tins des setchresses, u tins del såjhon la k' les biesses sont riståvlêyes, u paxhèt so des foû-waideyès pasteures. Ele si rescontere eto el Walonreye dins les biesses k' on wåde ås tchamps après l' tossint, et k' on n' elzî dene ki do mwais four u do fayé essilaedje.

## Senes clinikes
Li biesse n' a pus kel pea so les oxheas. On pout vey çoula sol dos, sol bresse, so li spale. Li timperateure do coir est sovint basse (37,5 a 38,5 °C). Mins li vatche a co boun apetit pol råcion k' on lyi dene on côp k' elle est a tere. Çou ki fwait dire des côps a l' acleveu ki ç' n' est nén del pômagne.
 
Li vatche pout co tni so ses pates cwand on l' rastampe, les prumîs djoûs. Mins, si ele dimane djus, minme tot magnant, gn årè des complicåcion dins les musses et les niers, et ele ni pôrè pus måy si rilever.
 
thumb|fondaedje des musses do dos 

## Adire avou ds ôtes toumas
Sacwants årtisses creyèt cobén ki c' est ene maladeye especiåle come li touma djus d' calciom u l' sindrome del vatche djus. Si metèt i sovint, al vude pinde on baster di calciom po médyî ces vatches la.

## Médiaedje
Les vatches malådes polnut aveur après des ôtès maladeyes, come li paralizeye å nier cubitå (pask' il a stî spotchî cwand l' vatche esteut djus), u des shofla e cour (paski les tchås do cour lu-minme ont fondou).

Li médiaedje ni s' pout fé k' tot rafôrant l' biesse comifåt, mins tot doûçmint, po n' nén aveur on bôraedje del panse. Å tot cminçmint, on pout dner des produts ki passèt direk dins l' tournante di Krebs come l' alcol ki n' a k' deus atômes di carbone (etoner del gote u do vén), u del glicerine k' end a k' 3. 
On pout aidî avou del vitamene B12.

## Espaitchance
L' espaitchance del maladeye, c' est di bén mostrer ås djins k' i n' divèt nén tni dipus d' vatches k' i n' ont d' fôraedje et d' alimints po passer l' ivier, u les moes d' setchresse k' on pout prevey. Li vatche avanceye plinne (3 dierins moes) doet aveur ene nouriteure come ene vatche ki dene 3, 6 et 9 lites di laecea. Ele doet fabriker tos les organes do vea, et, si ele n' a nén les blandoûs et l' enerdjeye assez, ele les prind so ses prôpes tchås.

## Rishonnances avou l' pômagne ås berbis et ås gades plinnes
Li touma del vatche avanceye plinne k' a fwin rishonne al tocsemeye des berbis plinnes, mins sovint, les vaches magnnut cwand on les rsogne comifåt, et les berbis nén, pask' ele sont-st epweznêyes pa les coirs cetonikes.
 
Dins l' minme sitouwåcion d' pômagne, les gades vont sovint fordjeter po schaper leu veye, purade ki wårder leu gadot.
Diele ås veas

thumb|des dieles a on vea 

Del **diele** (on prononce eto *djèle, djète, diète, dièfe, djèfe, diène*), c' est des rondès blankès plakes todi bén setches ki vnèt sol pea avou bråmint des , come des latons.

Eles sont cåzêyes d' ene tchamosseure del pea, ''Trichophyton verrucosum'', ki formagne li raecinêye des pwels.

## Minêyolodjince
On l' voet pus sovint so des veas ki dmorèt e ståve. Mins li må pout s' mete ås ôtès biesses a costé. Les dieles si polnut minme mete ås djins ki sognnut u ki médeynut les malådès biesses. Insi, c' est ene zonôze.

## Senes clinikes
On les voet å cmince sol tiesse et l' hatrea, disk' å warot. Des côps sol cawe et l' cawî. Mins ele polnut wangnî tot l' coir. 

Al fén, les rondès plakes si rdjondnut, et on a des desséns come des mapes di djeyografeye. Dins les pus laids cas, totes les plakes sont rdjondowes, et on n' voet pus k' c' esteut des ronds, et s' brouyî d' diagnostik.

Les biesses ni s' schôpièt nén (çou ki fwait l' diferince avou l' rogne).

Les dieles ni fjhèt waire  les biesses, mins sont laides a vey.

## Médiaedje
* avou des vîs rmédes : di l' ôle di vudaedje des otos, mins i fåt bén waiter di ndè pont mete dins les ouys.

* avou des droukes del famile des conazoles (enilconazole), metans.

Divant d' médyî, i fåt screper les pelakes avou on ptit baston, disk' å sonk, pus stinde li produt, sol plake, et eto so l' orire del plake, ca c' est låvå kel vicante tchamosseure est metowe, po ndaler pus lon sol coir. I fåt todi mete des wants !


Dieles åtoû d' l' ouy åmea.JPG|åtoû des ouys et ås orayes
2 dieles mashale.jpg|al mashale
Viye diele did près.JPG|viye diele, did près
Diele vea waerot.jpg|å warot
Dieles cawî åmea.JPG|å cawî


## No del maladeye dins des ôtes lingaedjes
* francès : *teigne bovine*
* inglès : *ringworm*
* almand : *Glatzflechte, Trichophytie*
* arabe marokin : *goub, qrea*
* amazir (techelheyt) : *tafouri*
Paralizeye å nier do keute

thumb|paralizeye do nier do keute so ene vatche k' a stî lontins djus 
Li **paralizeye å nier cubitå** (u : **å nier do keute**), c' est ene maladeye k' arive ås pezantès biesses di cinse (vatches, tchivås) ki sont dmorêyes lontins djus, avou l' keute sipotchî a tere. C' est dins ene goidje do keute kel nier do keute passe. 
 
Les crokêyès biesses ni savnut pus lever l' pate, a cåze do manke di corant nierveus ås tchås do dvant-bresse, ki tindèt les doets.
 
On trouve sovint des setchès plåyes di coûtchaedje å keute.
 
On voet çoula après des operåcions ås tchvås, u après on sindrome del vatche djus u del pômagne ås vatches plinnes.
 
Si l' nier n' a nén stî trop sipotchî, i pout ratraper si uzaedje e sacwantès samwinnes. Ôtmint, i fåt evoyî les rascråwêyès biesses a l' abatwer.
 
Gn a waire åk po poleur médyî ces maladeyes la, mins on pout todi fé des pikeures di vitamenes B. I fåt kel biesse soeye rastampêye a tinzayeure, et ni s' coûtche nén so ene deure plaece.
Rowe Sinte-Catrene

thumb|
Ene **rowe Sinte-Catrene** (on dit eto ene **[[diele (maladeye)|diele]]**), c' est ene ronde plake ki vént sol pea. 

## Sôres
Ça pout esse ene micôze del pea (diermifitôze), rascråwêye d' ene diele des veas. Ça fwait k' c' est ene zonôze.

Ça pout esse eto ene reyaccion del pea cwand i fwait trop froed (al bijhe), u trop setch.


Diele djin-rac.jpg|rowes Sinte-Catrene ridjondowes (ki dmornut arondeyes so les boirds)
Rowe Sinte-Catrene.jpg|rowe sinte Catrene atrapêye d' on vea avou des dieles


## Médiaedje
Li pumire sôre si médeye avou des produts sconte-micôzes.

Li deujhinme avou ene crinme u ene ôle.
Ridaedje L/N

Li **ridaedje L/N**, c'est l' passaedje dins les disfondowes, d' on son L a on son N, u årvierdimint. 

Li minme passaedje, a pårti d' on sourdant etimolodjike pout eto s' fé pa fornaiviaedje linwistike.

Li ridaedje L N rishonne foirt å ridaedje N M

## Egzimpes e walon
### Ridaedje L N  a pårti do sourdant etimolodjike
* n (provént d' on prono neute li)
### Ridaedje L N dins des disfondowes
* 
### Ridaedje L N dins les rwalonijhaedjes
* ca'''l'''oner (calké di *ca*'n**onner'').

== Egzimpes foû do walon ==
* [[arabe marokin]]
** Smaay**n** po Smaay**l** ([[pitit no]] [[arabe|classike]] ''Ismaayl'').
** ''casrou**n**a'' (calcaedje do francès ''cassero**l*'e*)
Dodobe mot

On **dodobe mot**, c' est on mot la k' on rdobele li prumire sillabe. End a bråmint e walon.
 
Les dodobes mots provnèt sovint do motlî d' efant.
 
Des ôtes côps, il ont ene rafoircixhante idêye, mais sovint fotante. 
 
Les dodobes mots rishonnnut å rafoircixhant repetaedje d' on mot.
 
On dodobe mot n' est nén l' minme k' ene ridoblete, la kel minme mot est repeté, mins dins deus lingaedjes diferins, u dins deus liveas d' evolucion diferins do minme lingaedje.
 
## Sacwants dodobes mots d' efants
* 
* 
* , 
* 
* 
* 

## Dodobes mots rafoircixhants et fotants
* Vosse cafè est 
* ene grosse , ene grosse 
* 
* on bea 
* il est sol .
* ene 
* vinoz, «»!
* li 
* on 
* 
* on 
* des 

## Dodobes mots come pitits nos
Foirt corant dins les ptits nos:
*, 
*
*  (loukîz a: Mimile (discramiaedje))
*  (di , personaedje di Tåtî l' perikî)
*  (Djan d' Nivele).
*
Li Ptite Louwate

**Li Ptite Louwate** ou **Li Ptite Louwete** (la-minme ***Lu Ptite Luwate***, F. *Louette-Saint-Pierre *), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djedene, el province di Nameur.

Li Ptite Louwate, c' est l' pus vî des deus viyaedjes frés, ki l' ôte, c' est l' Grande Louwate.

* Limeros del posse :
** asteure : **5575 **
** davance : **6875**
* Limero diyalectolodjike : 
** ALW : **D 119 **.
** ricweraedjes da Bruneau : Br 20
* Arondixhmint : Dinant

## Djeyografeye
* Hôteur : 356 m 
* Sitindowe : 1.492 ha
* Dimanants :  391 (1840) ; 476 (1910) ; 420 (1930)
* Eplaeçmint sol daegn : 49° 58’ 00 N – 4° 56’ 00 E.
* Dicåce :  li prumî dimegne di djulete.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] del Pitite Louwate

* Bwès Sint-Djan
* A Tchvådos
* Li Fosse ås moirts
* Li voye di Lintchamp
* Rowe del basse

## Rilidjon
* Eglijhe : di 1840, dicåçtêye a sint Pire. 

## Istwere
### Preyistwere
Dins l' Bwès Sint-Djan, sol voye di Lintchamp, onz a rtrové des pires drudikes, ki prouvrént k' i gn aveut des Celes avårla. On pô pus hôt, a Tchvådos, al plaece k' on lome " Fosse ås moirts ", gn aveut des tombales do tipe tombes ås cindes di djins, do prumî sieke divant Dj.C.

### Trevéns romins
Li voye ki va enute di Lintchamp al Pitite Louwate, c' esteut on boket del voye rominne Rinse-Tongue.
 
### Moyinådje
E l' Moyinådje, li viyaedje passe d' ene måjhon nôbe a l' ôte, a l' assorlon des arindjmints, des mariaedjes u des pårtixhaedjes.

### Trevéns espagnols et otrichyins
E 1600, les Grands-Duks Albert et Isabelle avént on grand bwès da zels, co lomé enute «li Ban Nosse-Dame» (*Notre-Dame*); gn aveut èn ermitaedje djusse dizeu l' tchapele Sint-Djan. Endè dmeure co ene vôsseure.
 
Li vijhnaedje del France a aminé bén des måleurs ezès XVIinme et XVIIinme siekes.
 
### 20inme sieke
Li 23 d' awousse 1914, gn a yeu la ene plouzêye etur les Almands et l'erî-wåde francesse. Bilan : 9 civils touwés et 38 måjhons greyeyes.
 
C' est djondant l' ermitaedje kel famile Clarinval di Djedene a dmoré disk' al guere di 1940. Leu måjhon a stî distrûte après l' guere. Asteure, come bastimint, i n' dimeure pus kel tchapele, a ene pixheye del frontire francesse.
 
## Avey
* Li tchapele Sint-Djan
* Sol voye del Croes-Schaye, gn a ene cårire du poudingue.

## Tuzance walone
* Accint do walon e 20inme sieke : Les doûcès cossounes å coron ni s' prononcént nén adeureyes : ene gade si prononcive *èn gad* (nén *gat*, come cåzu totavå l' Walonreye).
API

* Alfabet fonetike eternåcionå *(Alphabet phonétique international)*
* American petroleum institute
* Application programming interface
Codjowaedjes Doutrepont

thumb|Li tite do papî Doutrepont e BSLLW di 1882 
Les **codjowaedjes Doutrepont**, kel tite e francès, c' est *Tableau et théorie de la conjugaison dans le wallon liégeois*, c' est l' prumî grand studia so les codjowaedjes e walon, atuzlé pa Georges Doutrepont. Si soûmint, c' est l' walon d' Lidje.

L' ovraedje rascoda l' medaye d' ôr al 11inme bate di 1890 del SLLW. 

Elle fourit eplaideye e BSLLW e 1892 (e tome 19, p. 15-134), divant l' cene da Julien Delaite (p. 135-215).

## Trokes di viebes da Doutrepont
Doutrepont pårtixh les viebes e cwate trokes :
* Les deus prumîrès trokes di viebes sont come les sfwaits viebes avou ***-er*** e francès (modele "*chanter*") et ***-i*** (modele "*cueillir*" et "*finir*").
* Po troejhinme troke, i s' aspoye so des codjowaedjes do latén. Insi, les viebes avou l' cawete ***-ere***, li troejhinme troke da Doutrepont, respondèt ås viebes avou -eur å coron d' l' infinitif (aveur, poleur, saveur, voleur) avou, e rawete, aporçure et riçure.

Li cwatrinme troke rascove tos les ôtes viebes del 3inme sôre do francès.
## Rimetaedjes des trokes da Doutrepont ås [[trokes da Hendschel]]
Li Reutxhene

**Li Reutxhene** (on dit : "aler al Reutxhene") u **Reutxhene** (alm. ***Roetgen***), c' est on viyaedje almand, el Renaneye-Wesfaleye, e l' arondixhmint d' Åxhe, metou sol Hôte Fagne, tot astok del Walonreye.

L' aiwe di Vesse î prind sourd djondant.

Li Reutxhene est vijhene di Conse.

Li mot "reutxhene" vout dire "sårtea"
Conse

**Conse** (alm. ***Konzen***), c' est on viyaedje almand, metou sol Hôte Fagne, tot astok del Walonreye, et ki li Vesse î prind sourd djondant. 

Conse est metou dilé l' Reutxhene.

## Istwere
Li viyaedje esteut dedja romin. I s' loméve *Compendium* (minme etimolodjeye ki *Compiègne*, el France, çou ki vout dire : voye po côper å court, ki raloye deus ôtès voyes).

Il est divins les vilas rweyåles di Tchårlumagne (ake di 888), avou on nouzome dominne (a pô près l' ancyin canton d' Mondjoye).

Gn out ene batreye inte li prince-abé di Ståvleu et l' signeur di Mondjoye. On a rtrové des oxheas di sacwants cints d' moirts.

Li tchapele Sint Pancrace est basteye so des fondåcions carolindjinnes.

L' eglijhe a stî distrûte al guere di 40.
Tomboe

[thumb|Li tomboe da [Pepin d' Lande, a Wåmont]] 
[thumb|tomboe d' [Anret]]

On **tomboe**, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe  dzeu d' ene tombe. 

## Mwaissès dnêyes
El Walonreye, end aveut do tins des Merovindjins et des Carolindjins. On ndè voet co sacwants e l' Hesbaye.

Li tomboe est bråmint pus grand kel tombale des Celes.

Li mot "tomboe" rivént sovint dins des nos d' plaeces.

## Sourdants
Fime

On **fime**, c' est des imådjes ki passèt ene padrî l' ôte divant ene foite lampe, po mostrer do mouvmint, et ki conte istwere u dene des racsegnes so on sudjet, et passer å cinema u al televuzion.

## Motlî
On fime est cmandé pa on produjheu et fwait pa on fjheu d' fimes ("reyalizeu"), sol sinnariou (scrip), sicrît pa on scrijheu d' fimes. Les djouweus(es) di role sont lomés acteurs et actresses. I sont mostrés pa èn meteu el sinne. Li tins k' on boute po fé l' fime si lome li filmaedje u tournaedje.

Li prindaedje des portraits est fwait pa des filmeus ("cameramans"), les djins ki sont padrî les cameras, ki schoûtnut on mwaisse filmeu.

Après k' on-z a yeu tot prins les fotos, li fime est emantchî pa èn emantcheu d' fimes ("monteu").

Dins les ôtes mestîs k' i gn a åtoû d' on fime, gn a co les grimeu(se)s (makiyeus), les mousseus(es) (abiyeus, fijheus d' costumes) et les emantcheus d' toûs (effets speciås).

## Fime walon

### Fime walon-cåzant
Gn a måy pont yeu d' fime e walon. Dins sacwants fimes documintaires, gn a des personaedjes ki djåznut walon. Come les cis da Xavier Istasse.

### Fime francès-cåzant

* 1992 : Ç' esteut arrivé dilé vozôtes (*[FR] C'est arrivé près de chez vous*)
* 2007 : Cowboy 
* 2014 : Les royes del gåde-ås-royes (*[FR] Les rayures du zèbre*)

## Sôres di fimes
* sorlon l' tinme : 
** on fime fime conte ene paskeye, come on roman.
** on fime di racsegnes mostere ene sacwè boune a-z aprinde.
** on fime di sbarmint
* sorlon leu longueur
** on court-metraedje
** on long-metraedje
** on rîlêye-fime
* sorlon l' tinme et l' adjinçnaedje
** fime d' imådjes
** fime todi-sol-voye

## Sacwants rlomés fimes
:*[[:Categoreye:fimes|Loukîz l' categoreye "fimes"]]*

## Sacwants fiesses des fimes
* Fiesse des fimes francès-cåzants di Nameur.
* Festival des fimes di Cane, la k' les Frés Dardenne ont rascoyou deus côps l' plouma (l' ôripåme).

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje des fimes prezintés e walon so l' Aberteke
Forveyou payis

Djivêye des forveyous viyaedjes et veyes
On **forveyou payis**, c' est on payis, ene veye ou on viyaedje ki n' egzistêye nén podbon. 

## Provnance des nos d' forveyous nos d' plaece
Les nos d' forveyous payis sont ddja dins l' lingaedje dispu todi, udonbén k' i sont-st edvintés pa les scrijheus, po fé mådjiner des plaeces ås floricontes, u po xhiner des viyaedjes erirés.

Li rireye des ptits viyaedjes, si rtrouve eto dins des fotantès tchansons come les vepes di Glaireuse, u dins les spots a vey avou l' .

Li minme toû egzistêye eto avou les nos d' djins.

## Sacwants nos walons u askepyîs pa des Walons po des viyaedjes et payis ki n' egzistèt nén

### e vî lingaedje
*  : payis ki tot est bea, la k' on loye les tchéns avou des såçusses. Li mot a stî rilevé dins l' Motî del Hesbaye.
*  : viyaedje k' egzistêye podbon (end a sacwants), mins metou po on viyaedje do dbout do monde, k' on n' sait nén djusse wice ki c' est.

### askepyîs pa des scrijheus e walon
thumb|boket di "on byin bråve ome", ki prezinte li viyaedje d' Otiamont
* Banesårt (  ) et l' , la ki l' accion di Li batreye des cwate vints (Lucyin Mahin) si passe.
* *Bichassart* (Bixhasårt), on viyaedje des scrijhaedjes da Mimile Petcheur.
*   (eto:Fougnî-les-Berdouyes) : viyaedje po rire (tite d' ene pîce di teyåte).
* Lene, li viyaedje da Djustin dins So l' anuti (Laurent Hendschel).
* Otiamont, viyaedje del Walonreye, la ki l' accion di On byin bråve ome (Chantal Denis) si passe.
* Ras Al Katbras, li no di l' emirat arabe di On cokea å solea ([tecses da [Jean Goffart), ki vént dandjreus des "Cwate bresse", ene croejhlåde di Fleuru.
* Rodjimont, po sacwants romans da Emile Gilliard (Les djoûs racourtixhnut, On vî fizik eruni, So les trîs des Goletes, et sacwants ôtes noveles.

### askepyîs pa des scrijheus del Walonreye
* dins des bindes d' imådjes
** Hergé dins Tintin.a bråmint edvintés des forveyous payis, come Molénsårt (*Moulinsart*), li tchestea do Captinne Hadok, ki sereut bén ene sadju e Roman Payis. Foû del Beldjike, gn a l' Sildaveye (k' el manoye, c' est les *kôrs* (les ) eyet l' Boirdureye (*Syldavie, Bordurie*), ki c' est seur des payis d' l' Urope Levantrece 
* dins des romans
** Arthur Masson a fwait viker les personaedjes di ses romans "Twinne" a , on forveyou viyaedje fwait di l' aplacaedje di deus ôtes viyaedjes, Tregne et Matignole.
* Walatlande: on vî payis imådjiné pa José Schoovaerts dins ene binde d' imådjes parexhowe dins l' gazete «Li Rantoele».

## Sacwants nos di payis ki n' egzistèt nén dins des ôtes lingaedjes
* arabe : *sind ou l' hind* (kécfeye po li Chine et l' Inde), payis d' å lon dins les floricontes.
** arabe marokin : *jazilat Chakerbakerban* (tite d' on fime, iye avou on no po rire, ki rapinse *leban* (bourté).
* francès : *Pays de Cocagne*, come li Halbeskeute e walon; , come Foufgniye-les-Berdouyes u Xhoutsiplou e walon.
** francès d' Walonreye : 
*** Houtsiplou : minme sinse k' e walon.
* inglès : *Utopia*, forveyou payis edvinté på scrijheu Thomas Moore
* grek, et ôtes lingaedjes di l' Urope : Atlandide.

## Alére
*Dictionnaire des lieux imaginaires* da Alberto Manguel et Gianni Guadalupi (1987); ISBN 2-7427-3179-2.
Arabe (lingaedje)

L' **arabe**, c' est on lingaedje semitike, cåzé asteure oficirmint dins ene grosse vintinnes di payis, e Moyén-Levant et e l' Afrike bijhrece.

## Mwaissès dnêyes
L' arabe provént do cåziyea d' Arabeye. Il a stî rfondou et ehåyî cwand on-z a fwait scrire l' Alcoran, diviè 640 ap.Dj.C., dizo l' califat da Otman. C' est dizo l' califat da Ali kel croejhete a stî rashiowe. 

L' arabe si scrît en alfabet arabe. Ci-cial a dmoré sins pont dizo les letes (H = J = XH; B = N = Y). C' est do trevén des Omeyådes, kel calife Hajjaj a fwait mete des ponts padzeu u padzo les cossounes.

Les chifes k' e s' endè sieve ni sont nén les minmes totavå (chifes arabes come e l' Urope po les payis do Maghreb, chifes levantreces dins l' restant).

Des mots **arabes** k' araedje ont passé e l' walon. Boutans&nbsp;: alcol, aritmetike, zero, evnd. L' Espagne, la wice k' el califa d' Cordoba vierna pindant ene pårteye do Mîtrinne Ådje, a des nos d' plaeces k' ont ene etimolodjeye **arabe**. Djans&nbsp;: Arahal, e-n Andalouzeye.

## Sôres d' arabes
* arabe classike : le seu k' est scrît coranmint; c' est l' lingaedje di l' Alcoran; cåzé dins les raploûs eterarabes et eternåcionås, dins les cåzaedjes oficirs dins tos les payis arabes; eto dins les scoles et les univiersités e lingaedje arabe.
* arabes coinreces : cåzu nén scrîts, mins todi pårlants-vicants totavå l' monde arabe. N a waire di mouwance po lzès spotchî, apus ki del pårt des integrisses muzulmans.
** arabe edjipsyin : foirt kinoxhou totavå l' monde arabe a cåze des fimes edjipsyins : li lete DJIM s' î prononce GU. 
** arabe marokin.
** arabe libanès : c' est eto li lingaedje rilidjeus po les crustins do Liban.
** arabe palestinî : c' est eto li lingaedje rilidjeus po les crustins del Palestene.
** arabe hassaniya : djåzé dins a Nonne do Marok (Tantan, Mhamid) ey e Sara coûtchantrece.

## Croejhete di l' arabe
 Croejhete di l' arabe 

Amon les cawetes, on-z ertrouve les cawetes d' apårtinance.

## Hårdêyes divintrinnes
* Li duwal e-n arabe.

## 
(sol Wiccionaire)
* 
*
Cawete -oe

**Li cawete -oe**, c' est ene cawete (padecô vicante, afeye moite) di tos nos omrins.

Li cawete -oe provént di sacwantès cawetes latenes, inte di zeles les cawetes ***-orium*** (, , ), ***-atoriu***.

Po les bwès (, , ), c' est l' cawete ***-etum***. Cisse cawete -etum la provént leye-minme d' ene cawete tîxhone ***-ôth***, ***-ûth***.

Les prononçaedjes del cawete -oe shuvnut les prononçaedjes coinreces do betchfessî oe.

Li cawete -oe si prononce sovint come li cawete -oes.

## Les rîlêyes des nos avou l' cawete -oe
### Pititès usteyes
Come vicante cawete, metowe après on viebe, ele fwait des nos di des ptitès usteyes, po fé l' accion do viebe : , , , , , , ,  . 

Dins cist uzaedje la, li cawete -oe est sinonime del cawete -a (, ) et del cawete -rece ().

### No d' ene plaece
* acawêye a on viebe, c' est l' plaece la k' on fwait l' accion : .
* acawêye a on no : , .

### Cawete po les bwès
* vicante cawete (on comprind co l' bodje e walon) : , , , , , . Ces nos la divnèt sovint des nos d' plaeces (), ki rpolnut divni des nos d' djins : .
* moite cawete (on n' comprind pus l' bodje å djoû d' ouy) :  (bouxhnisse), , Liloe.

Dins cist uzaedje la, li cawete -oe est sinonime del cawete -ete ().

## Uzaedje del cawete -oe po les noûmots
Sacwants noûmots e walon ont stî foirdjîs avou l' cawete -oe, copurade après 2000 : 
* usteye po fé l' accion do viebe : , 
* plaece k' on fwait l' accion do viebe : 
* plaece fwaite a pårti d' on no : 
* no d' ene sôre di bwès : 

## Li cawete -oe dins li scrîta
Dins li scrîta, li cawete -oe si pout trover dizo l' cogne -eu, -eux, -eus, -oy, -ois. Ces cawetes la si rtrouvnut dins les nos "francès" des viyaedjes (et des djins), disk' å djoû d' ouy : Launoy, Lhonneux, Xhonneus.

## Rifondaedje del cawete -oe dins les nos d' plaeces
 
## Foû-rîles
Dins sacwants nos d' plaeces (), li cawete -oe dimeure dizo disfondowe -eu. Loukîz a : «»

C' est eto l' cas avou sacwants cmons nos come "".

## Parintêye
Po l' cawete -oe des nos d' plaece, li parintaedje fwait voltî rispiter li T des cawetes etimolodjikes "-ôth" et "-etum" :
*  => 

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)

## Sourdants & pî-notes
Lintchamp

Lintchamp (F. *Linchamps*), c' est on viyaedje di France, dins l' dipårtumint des Årdenes, metou djusse astok del frontire bedje, djondant li Ptite Louwate

A Lintchamp, come al Pitite Louwete, gn a des cårires di  à Linchamps poudingue, al plaece k' on dit "al Creurotche", su l' Oûsse.
Etimolodjeye tîxhone

Pådje des **etimolodjeyes tîxhones** do walon.

## Dispårtixhaedje des mots d' etimolodjeye tîxhone
On conte ki ene vintinne di porcints des mots walons sont d' etimolodjeye tîxhone.

Ces chifes la rascovrèt les mots ki vnèt :
* les mots ki vnèt d' on vî tayon-bodje vî tîxhon,  erî-rfwait
* les mots ki vnèt d' on vî tayon-bodje vikigne (norwès), erî-rfwait
* les mots ki vnèt d' on vî tayon-bodje francike, erî-rfwait
* les mots ki vnèt do mîtrin neyerlandès
* les calcaedjes do neyerlandès
* les calcaedjes di l' almand
* les calcaedjes do lussimbordjwès
* les calcaedjes do holandès
* les calcaedjes do flamind
* les calcaedjes do limbordjwès

## Egzimpes di mots vinant d' èn erî-rfwait bodje tîxhon
"musa", "muska" (, )  ==
* "musa"
** , 
** 
** 
** 
* "muska"
** 
** , 

## 
 (dedja studyîs dins 
l' Wiccionaire)
Achille Mossiat

thumb|Coviete di "Kimaxhreyes" 
**Achille Mossiat** a skepyî li 9 d' octôbe 1870 et mori li 11 d' octôbe 1937. 

C' esteut on scrijheu d' arimés s e walon di Måtche-el-Fåmene.

Mossiat n' a nén stî rprind dins l' grosse antolodjeye da Piron.

## Ouve pol walon
I ramexhna ses powinmes dins cénk volumes, lomés "Kimaxhreye" (*Kimachrèye*) (1927), "D' ene coxhe so l' ôte" (*D' one coche so l' ôte*); "Avou rime et råjhon" (*Avou rime et rèson*); "A l' avire mins nén al hape* (<SMALL>*A l' avir mins nin al hape*</SMALL>); "Bråmint di tot". 

[[diyalectolodjeye|Diyalectolodjicmint]], les scrijhaedjes da Mossiat dinèt des foirt clapantès racsegnes so l' accint d' Måtche, djusse metou a l' aschate do [[Payis d' Lidje]], do [[Mîtrin walon|ci d' Nameur]] et del [[Basse-Årdene]]. 

== Corwaitaedje des arimés da Mossiat ==
=== Motlî ===
Li motlî da Mossiat e-st assez ritche, mins gn a ene peclêye di [[francijhas]] dins ses tecses. 

=== pîtaedje ===
Li [[pîtaedje]] n' est nén todi bon.
:Vola les vacnces houte
:Vos fåt rprinde li haerna
:*Po-z atinde vosse bute,*
Mins kécfeye k' i prononcive a målvåt les [[halcrosse E|halcrosses E]] : 
:Po-z atinde voss*'e** bute

=== Sitîle ===
Li [[stîle]] et l' [[emantchaedje des fråzes]] si raprotchèt foirt do francès, come c' est l' alaedje adon, divant l' arivêye del [[djermêye 48]]. 
* plaçaedje do sudjet dirî d' viebe :
:''Cwand rvénront les vacances''
:Po : cwand les vacances rivénront.
* plaçaedje do [[diterminant]] divant l' diterminé.
:''I m' fårè, **d' on minisse***
:***Li boûsse*' po vos ctaper.*
:Po "I m' fårè li boûsse d' on minisse po vos ctaper."

## Hårdêye difoûtrinne
* Ene pådje di ses scrijhaedjes
Daegntoele

* **[[Daegntoele ås éndjoles]]** u Etrernete (Internet): li raloyaedje fizike d' ene cåkêye d' éndjoles metowes pal voye di fyis u d' waches telefonikes.
* **[[Daegntoele ås waibes]]** : totes les waibes k' on pout aler viziter avou on betchteu, et cweri après avou des rcwirreces.
Emile

«emîle» (emîleures)
Èn **emile** (on dit eto: ene **e-lete**, ene **mailete**), c' est on messaedje, come ene lete, k' est evoyî pa les fis do telefone, d' ene éndjole a ene ôte.

## Istwere
Li diswalpaedje des emiles a shuvou li ci del Daegntoele.

## Motlî
Po **emiler** a ene sakî, on lyi **evoye** èn emile; mins l' ci kel riçût dit «vos m' avoz **avoyî** èn emile». 

Cwand on respond a èn emile; on dit k' on **remile** a l' evoyeu, ou k' on li **rtripe**.

L' **emilaedje**, c' est l' åjhmince d' evoyî des emiles.

Les emiles sont rascodous dins ene boesse ås emiles. 

Li programe ki les evoye et les rçure si lome ene emilreye.

Les boesses ås emiles sont sovint fortcherdjeyes pa des bôreus ås emiles.

Po cwiter on camaeråde k' on n' rivoerè motoit pus divant lontins, on pout dire: «si on n' si voet pus, on **s' emilrè**».

## Risses
Les **emiles** sont ene manire foirt uzêye po haper les djins limericmint. Sacwants uzeus evoynut èn emile avou on drole di loyén, ewou çk' i fåt stitchî ses dnêyes privêyes. Dinsi, li hapeu voet comint daler so les contes des victimes eyet, sovint, prinde leus liårds avou. C' est l' tecnike do hanzinaedje.

Kécfeye moens riscant, gn a eto les emiles k' on n' vout nén, k' on lome voltî «&nbsp;**spame&nbsp;**». Ces-ci sont afeyes des riclames, mins i polnut sey tenawete des afwaires di hapeus éndjolikes. 

## 
*  History of Email

## SOurdants
Spamaedje

thumb|emile di bôraedje po vinde 
Liu **spamaedje**, c' est l' evoyaedje pa on **bôreu** (on dit eto: on **spameu**; ça pout esse eto **ene bôreuse** u **spameuse**) d' ene cåkêye d' emiles a totès djins ki n' avént rén dmandé

Les spameus polnut bôrer les emilreyes, çou k' ehale les boesses ås emiles.

I polnut eto fé leu calinreyes so les djåspinreyes come les foroms éndjolikes u les waibe-bloks.

Les bôreus eploynut purade l' inglès. I polèt esse payîs pa des vindeus d' brimborions, u spamer po leu måhaitî plaijhi.

## Sôre di bôreus
thumb|emile d' on bôreu ås sacwants adresses 

### prumirès spores
* li **biesse bôreu** : il evoye des simpes messaedjes, avou rén d' laid åtoû.
* li **bôreu po vinde** : vos ofrixh des droukes, des bas tôs d' interesses evnd.
* li bôreu emantcheu : i vos evoye ene anonce po vos dire ki vos alez wangnî biesmint on hopea d' cwårs, mins vos dmande vosse conte el banke. Did la, i va asprouver di vos haper vos çanses.
* li **bôreu rossea tchén** s' arindjèt po k' ene laide hårdêye sikepiaxhe otomaticmint cwand on clitche ene sadju so leu-z emile (so èn ataetchmint, tot l' revoyant a ene sakî ki fwait des passetes, evnd.) Po vos amôdurer, i pout foirci l' emilreye d' onk di vos cousses, et evoyî si emile å no d' vosse soçon, po k' vos n' vos dismefiyîxhe nén.

### Eployaedje di l’ adresse do spamé
Gn a des spameus k' ont cmincî a-z eployî li prôpe adresse do rçuveu di spam, come adresse di l’ evoyeu.
Ci sôre di spam la ni pout esse evoyî k’ a ene seule adresse, metans a pablo@walon.org, avou adresse di l’ evoyeu = pablo@walon.org.

Çoula, paski tos les sierveus d' emilreye acceptèt dins leus rîles les
emiles ki vos vs evoyoz vos-minme. dabôrd, c' est ene tecnike po pleur stitchî 
l' messaedje. Gn a des passetes k’ arestèt ci sôre di spam la, mins mins tos les programes n’ end ont nén des sfwaites. 

## Fijhaedje di [[passete éndjolike|passetes]] po les bôreus
* d' après l' adresse emile di l' evoyeu.
* d' après l' coir do messaedje, po les bôreus ki rcandjnut tofer d' adresse emile, mins evoyî l' minme messaedje.

## Sourdants et pî-notes
Émile Lempereur

thumb|(aviè 1970) 
**Émile Lempereur** (ki s' direut purade **Emile Limpreur** e walon) a skepyî li 16 d' octôbe 1909 et mori li 10 d' awousse 2009. 

C' esteut on scrijheu e walon, on rcwereu, et on bouteu pol walon.

Il est rprins dins l' Antolodjeye Fleurs Diyalectåles eyet dins l' pitite et l' grosse antolodjeye da Piron, ey eto dins "Scrire".
 
Il a stî onk des mwaisses bouteus a l' ALWAC, et eto SLLW-î.

Dispu 2023, i gn a on pris po les scrijheus rindou pal veye di Tcheslet ki poite si no.
 
## Come bouteu pol walon
Si spitch «*Du renouvellement des sources d' inspiration dans la poésie wallonne*» prezinté å 11inme raploû di Literateure et d' Teyåte e walon (Tchålerwè, 1933) a stombyî tos les scrijheus e walon, nén foû k' dins les tinmes mins eto dins li rcweraedje di beas mots et d' emantchaedjes di fråzes pus walons. Il a scrît eto e francès des ôtes papîs so les belès letes e walon : «*Regards sur la jeune littérature wallonne*» (1937); «*Les lettres dialectales en Hainaut, essai et documents*» (1963), «*Le théâtre dialectal en Wallonie au XXe siècle*» (1979).

thumb|Sorcoviete di "Miytaedjes" 

## Come powete
Lu-minme a-st eplaidî des ramexhnêyes d' arimés : «Åtoû d' mi» (1933), «Spites d' åmes, Vizaedjes 1934» (*Spites d' âmes, Visâdjes 1934*) (1935). 

Des powinmes nén eplaidîs (sicrîts inte 1935 et 1940) ont stî rashonnés e 2012 dizo l' tite : «Spites di m' cour»; pu co ene ôte fournêye divins «Dji vôreu tchanter Tcheslet», todi e 2012.

Ses powezeyes, ki dinnut des imådjes purade ki raconter ene sacwè, polnut esse riwaiteyes come li prumire levêye di scrijhaedjes del djermêye 48.

## Come romantî
Pus tård, i vudrè des lives di prôze, a cmincî pa ene novele «Discôpé dins on cour» (*Discôpé dins in coeûr*) (1938, replaidî e 2006). Il aveut ddja scrît ene ôte sipoûle e 1934, aveut stî scrîte «Do tcherbon dins les flates» (*Dou tchèrbon dins lès flates*), la k' i conte a môde di ptit roman sicolodjike si apriyesse come mwaisse di scole progressisse ("anartchisse") dins on viyaedje di cinsîs. Mins ci-lale ni serè eplaideye k' e 1999. 

Come Ben Genaux, èn ôte mwaisse di scole, i discrît ses scolîs dins «Tiesses pelêyes» (*Tièsses pèléyes*) (1977). 

I raconte ses sovnances dins «On Tcheslotî» (*In Tchèss'lotî*) (2000).

Si dierin live (2004), «Miytaedje» (*Mîy'tâdje*), ci rest des powinmes, mins avou kékes bokets di prôze-powezeye, et on ptit racontaedje po fini : dj' ô bén : des kistrûlêyès mietes di ses scrîts.

## Come diccionairî
Il aveut rashonné des mots d' Nålene dins l' motî d' Nålene, eplaidî e 2000 (rahouca **[[O103]]** dins l' djivêye des motîs do walon).

## Come ricwereu
On lyi doet on catalogue des ouves e walon et picård, et sol foclore di Walonreye, lomé li Cataloke Limpreur.
 
## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Sacwants d' ses scrijhaedjes rimetous e rfondou 
*  Djivêye di ses scrijhaedjes (sol waibe di l' SLLW)
*  Ès pådje « ''Objectif Plumes'' » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)
Cawete -ire

Li **cawete -ire**, c' est ene cawete ki si stitche so on no. Ele rote come li sfwaite cawete do francès "*-ière*" (ki s' prononce "*-iêr*"). Ele provént del cawete latene "*-aria*". Elle egzistêye e walon dispu 1100.

Li cawete -ire si rescontere eto bråmint dins les nos d' plaeces del Walonreye.

Li cawete -ire est l' minme, fonolodjicmint, ki l' coron di sacwants ptits mots foirt corants come bire, pire, evnd.

Li dispårdaedje del cawete -ire emey les accints do walon, c' est so ene pådje tote seule.

## Valixhances del cawete -ire

Come sustantif, ele dene li plaece la k' ene plante crexhe :
* canadire
* côrire
* sapinire
* tchenvire

Eto, li plaece la k' on saetche ene sacwè foû d' tere :
* cårire
* såvnire
* mårlire
* schayire
* minire

Dins des mots foirt corants, ele pout djouwer come no d' fijheu.
* loumire : çou ki loume.
* aloumire : çou k' aloume.
* foumire : çou ki foume.

U l' moumint k' on fwait l' accion :
* prandjire

Mins kécfeye, li bodje n' est nén clair :
* poûssire
* manire

Come no u addjectif, c' est ene dobe rifondowe del cawete -ûle :
* påjhire

## Vicansté del cawete -ire
Li cawete -ire, c' est ene vicante cawete, k' a siervou a fé des noûmots.
* Tot rwalonijhant on sfwait mot do francès : sapinire, :Wikt:plombire.
* Po des tchamps d' coûteure, askepieye sol bodje walon : canadire (après 1650), cawoutire (1995)
Dobe son DJ V

Li **dobe son DJ V**, c' est on prononçaedje e Payis d' Lidje do shuvion **tch(i)v-** après voyale, dj' ô bén, cwand li spotchåve voyale est bén spotcheye. Dins l' restant del Walonreye, li minme shuvion si prononce **TCH F**. 

Il s' rescontere dins ene grosse dijhinne di mots, shijh bodjes et leus parints.

Li stindêye di ç' fenominne la e 1935 est mostrêye sipepieuzmint, avou totes les disfondowes, sol mape ALW 1.17. (tchivea)
## Egzimpes
* tch(i)vå : on noer tchivå (prononcî *tchivau, tchuvau, tchuvâ, tchèvau*)  on blanc tchvå (prononcî *tchfau* e Coûtchant walon, e walon do Mitan ey el Basse-Årdene, mins ***djv'''au, '''djv'''â'' e Payis d' Lidje).
* [[:Wikt:tchivea|tch(i)vea]] : des noers tchiveas (''tchivias, tchèvias, tchuvès, tchivès'') <> des beas tchveas (prononcî ''tchfias, tchfès'' å Coûtchant, å Mitan et a Nonne, mins ***djv**ès'' å Levant.
* [[:Wikt:tchiveye|tch(i)veye]] : ene grosse tchiveye (''tchivèye, tchivîye, tchuvîye, tchèvîye'') <> li tchveye (prononcî ''tchfîye, tchfèye'' å Coûtchant, å Mitan et a Nonne, mins ***djv*'èye* å Levant.
* [[:Wikt:tchivene|tch(i)vene]] on blancåsse tchivene (*tchivène, tchuvène, tchuvane*) <> on tchvene (prononcî tchfène, å Coûtchant, å Mitan et a Nonne, mins ***djv**ène* å Levant.

== Manaedjmint do fenominne dins les motîs ==
* Motîs coinreces ki metnut li spotchêye cogne come intrêye, avou s' prononçaedje
** [[Motî da Haust]] : *tch(i)vå, *après syll. masc.* dj'vå, tch(i)vè / dj'vè, tch(i)vène / dj'vène, tch(i)vèye / dj'vèye, tch(i)voler / dj'voler*
** [[Motî da Léonard]] : *tch(i)vau / tch'fau; tch(i)vène / tch'fène; tch(i)via / tch'fia; tch(i)vîye / tch'fîye; tch(i)vuron / tch'furon*
* Motîs coinreces ki n' metnut nén li spotchêye cogne come intrêye, mins do côp dins les egzimpes
** [[Motî d' Bastogne]] : *tch(u)vè (dès rossês tchfès); tch(u)vène; tch(u)vîye (tchfiyî one charpante); tch(u)vô (La boutche do tchfô)*.
* Motîs coinreces sins [[cossoune|adeurixhaedje]] V => F divins les egzimpes
** [[Motî da Carlier et Bal]] : *tch(è)vau (in tch'vau); tch(è)vèt, tch(è)veû, tch(è)vile; tch(è)viron''
* Motîs e rfondou walon
** Esplicant motî do walon : tchivå / tchvå, tchivea / tchvea, tchiveye / tchveye, tchivene / tchvene, tchiviron / tchviron, tchivet / tchvet. L' årtike e l' eciclopedeye Wikipedia si fwait so les nén spotcheyès cognes.

## Manaedjmint e rfondou walon
E rfondou walon, li prononçaedje des spotcheyès cognes est libe (TCH F u DJ V).
Diele (discramiaedje)

* diele (tere) (blancåsse årzeye)
* diele (maladeye)
** diele ås veas (maladeye del pea des veas)
** diele ås djins (li minme maladeye, ki des djins ont hapé)
Crompiracêyes

Les **crompiracêyes**, c' est les plantes del famile des canadas.

## Sacwantès crompiracêyes
* åberdjene
* bele-dame
* crompire
* harloucrale
* poevron
* tomate
* toubak
Froyon

Li **froyon**, c' est èn estchåfmint del pea k' est å crou et å tchôd et k' est cfroyeye, copurade inte les coxhes u inte les fesses.

Po les racsegnes linwistikes sol mot "froyon", alez s' vey e splitchant motî.

## Vîs rmédes siconte do froyon
* s' ecråxhîz vs les fesses avou on nukion d' tchandele Motî da Forir.
* såpoudrez avou del sote farene(Motî da Léonard)
* frotez avou do shû (Motî d' Bastogne)
* mete do gros sé dins ses potches

thumb|500px|center|li froyon esteut cnoxhou dispu bele ådje (documint del Muzêye do Vicaedje des Walons, M.V.W.)
Rodjeur del pea

Li **rodjeur del pea** u **eritinme** (do grek "ερυθρός", rodje), c' est l' mwaisse sene des maladeyes del pea.

Dins les biesses, et les djins, li rodjeur del pea ni s' voet nén bén so les noerès peas.

## Sôres d' eritinmes
* di cåze do cafroyaedje
** froyon
* di cåze di virûsses
** dins les rovioûles
* di cåze di bactereyes : 
** rôze
Taeye (di bwès)

Ene **taeye** (on dit eto: ene **rasse**, ene **virêye**, ene **håye**), c' est on bwès avou bråmint des sôres d' åbes (côrîs, beyôles, tchinnes, sås, tchårnales, des bwès d' poye, håvurna, evnd., mins nén des faws, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan.

## Istwere
Istoricmint, les taeyes, c' esteut l' prumî sistinme po dner les manêyes ås djins. Li mot "virêye" mostere ki ci pårt di bwès la esteut eployeye troes ans å long, li deujhinme anêye pol sårtaedje, li troejhinme anêye pol soyaedje des djniesses. 

## Ecolodjeye
Ecolodjicmint, c' est l' meyeu des ecosistinmes des bwès, ki leye viker onk astok di l' ôte toplin des sôres di plantes et d' biesses. C' est ene des sôres di bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés. 

## Economeye
Ene boune taeye, ça dene ene coide di bwès a l' åre. Mins economicmint, ça n' rapoite nén assez, et end a todi moens, do moens el Walonreye.

## Droet
El Walonreye, li bén-fond des taeyes, c' est å pus sovint dås comenes, mins end a eto da des pårticulîs.
Manêye

Ene **manêye** (on dit eto ene **pårt di virêye**, ene **pårt des patrimoennes**, èn **afouwaedje**), c' est ene pårt di bwès d' tchåfaedje, dinêye tos ls ans ås djins ki dmanèt e-n on metou viyaedje.

## Discrijhaedje
Li pårt pout esse metowe so ene taeye, la k' on abate totafwait, apus k' les åbes mårkés d' ene flaxhe. Dins on fayi, on pout dner a-z abate les pus ptitès hestreles. Li manêye pout eto esse fwaite di houpîs d' faws u d' tchinne. 

## Istwere
Les manêyes, c' est on droet ki vént del Moyinådje, et k' est co pratiké dins sacwantès comenes del Walonreye ouy, copuvite e l' Årdene.

Disk' al guere di 1940-1945, les pårts di virêyes estént co dås djins li deujhinme anêye po-z esse sårtêyes, et l' troejhinme anêye po-z î aler siyî ås djniesses.

## Pårtixhaedje des manêyes
On djheut eto "on va pårti les **patrimoennes**".

Sel viyaedje esteut so deus dutcheyes, tchaeke måjhon aveut si manêye sorlon les bwès di s' prôpe dutcheye. Si sistinme di pårtixhaedje la a co duré disk' e 1939 a Dorene.

## Dins les belès-letes e walon
Gn a on spepieus discrijhaedje do pårtixhmint des virêyes a Årvaye dins L' Årdene ås côpons da Pire-Djôzef Dozîmont.

## Hårdêye difoûtrinne
* Shijhe so les manêyes d' "Ene båke so les bwès d' l' Årdene" (nén eplaideye so papî)
Gaviote

thumb|gaviote
Li **gaviote** (on dit eto li **moirsea**, li **peme d' Adan**, li **stitchon larindjî**), c' est on tinroxh del goidje, ki stitche foû do larink, et ki rshonne a ene pitite peme. 
 
Li gaviote est ene sôre di coine sol tinroxh del tiroyide. Ci-cial, c' est l' pus metou ådvant des tinroxhs del goidje.

Li gaviote si voet purade so les omes fwaits, nén tant les comeres, ni les råpéns u båsheles divant leu crexhinne. Pus ki vosse vwès est gråve, pus kel gaviote est metowe pus bas.

## No dins des ôtes lingaedjes
E francès, inglès, neyerlandès, daenwès, almand, on dit "peme d' Adam".

E l' inglès, pus sinsieuzmint, on dit eto "laryngeal prominence" (stitchon larindjî)
Ocgniye-Li Noû Lovén

**Ocgniye-Li Noû Lovén** (fr: Ottignies-Louvain-la-Neuve) est one comene di Walonreye, el province do Roman Payis.

## Ban d' Ocgniye-Li Noû Lovén
* Cirou
* Limlete
* Li Noû Lovén
* Ocgniye

## Adjermelaedje
Ocgniye-Li Noû Lovén est adjermelêye avou :
* Jassans-Riottier (France)
* Veszprém (Hongreye)
* Tiassale (Coisse d' Ivwere)
* Masaya (Nicaragwa)

## Referinces eyet sourdants
Otman (calife)

**Otman** (en arabe : عثمان بن عفان, **Uthman ibn Affan**), c' est l' troejhinme calife, k' a stî l' tchîf politike et rlidjeus des Muzulmans di 644 a 656, après Omar.

C' est lu k' a fwait rashonné les scrîts di l' Alcoran, po-z aveur todi l' minme modêye, al faflote près.

Å califat, il a stî shuvou pa Ali.
Ali (calife)

[thumb|[Mohamed V et Ahmed Tidjani sol tombe di l' Imam Ali en Irak e 1959]] 
**Ali** (en arabe علي بن أبي طالب, **Ali ben Abi Talib**), c' est l' cwatrinme calife, k' a stî l' tchîf politike et rlidjeus des Muzulmans di 656 a 661, après Otman. Po les Chiyites, c' est l' prumî des 10 imams.

C' est lu k' a fwait studyî li croejhete di l' arabe.

Apès Ali, gn a yeu l' pårtixhaedje des muzulmans inte les Sunites et des Chiyites.

Il a s' tombe a Nadjaf,e l' Irak.
vignette|Assassinat d'Ali ibn Abi Talib - Peintre: Yousef Abdinejad
Rilomés muzulmans

**Pådje po les rlomés muzulmans**

On n' metrè cial ki les muzulmans ki sont foirt kinoxhous et ki sont clairmint rataetchåves a l' islam u å monde muzulman. Nén, metans, on sportif d' on payis ki l' islam est li rlidjon oficire, u ki poite on ptit no muzulman.

 categoreye esprès

## Prumîs tchîfs des muzulmans
* Mawoumet
* Ali
* Otman

## Esploreus et voyaedjeus
* Ben Batouta

## Sincieus
* El Razi
* Ben Xhaldoun

## Årtisses do Monde Arabe
* Omar Xheyyam
* Abou Nowasse
Rilomés romantîs e walon

thumb|Cwate romantîs del kimince des anêyes 2000: di hintche a droete : Chantal Denis, Lucien Somme, Jean-Pierre Dumont, Lucien Mahin
Les scrijheus d' romans e walon si polnut conter so les doets des deus mwins (Victor George). Paski on n' pout nén conter come romantîs tos les scrijheus e walon k' on fwait del prôze.

Li prumî grand romantî e walon fourit, sins manke, Dieudonné Salme, ki cminça al fén do 19inme sieke.

René Barmarin n' est nén foirt conoxhou, dandjreus pask' i n' a nén fwait on live avou s' roman. C' est parey avou Jules Sottiaux. 

Tant k' a Robert Boxus, il a scrît cwate romans, di 1913 a 1949. 

Portant, ces troes scrijheus la n' ont nén stî ritnous dins l' grosse antolodjeye da Piron.

Ça fwait ki ci serè l' Djôzef Calozet ki s' dinrè a cnoxhe come li prumî vraiy sicrijheu d' romans e walon, avou "Li bracnî" (1920). 

Après l' guere, so Tchålerwè, Henri Van Cutsem enonde on mouvmint ki Léon Mahy, et des ôtes, alèt continouwer.

Mins li grand mwaisse del sôre, ci serè seur li Gusse Laloux, pask' i va aminer totès tecnikes foirt lon do simpe contaedje d' ene paskeye e prôze. 

Bråmint des tecnikes da Laloux vont esse riprinjhe pa Lorint Hendschel, Chantal Denis et Lucien Somme.

Mins, avou Lucyin Mahin eyet Djan-Pire Dumont, ces noveas romantîs la ont ça d' bea : i fwaiynut passer leus spoûles dins on monde la k' on n' djåze nén walon podbon. Et renairer insi li djinre d' on bea côp !
Rilomés romantîs

Pådje des grands scrijheus d' romans (tos lingaedjes, tos payis).

## B
* Harriet Beecher Stowe ("li cahoute da Mononke Tom")

## C
* Barbara Cartland : romans d’ amour.
* Agatha Christie : romans policîs

## D
* Madame de Lafayette : ele sicrît li prumî roman sicolodjike « Li princesse di Clêves »
* Gérard de Villiers : romans d’ espionaedje
* Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
* Conan Doyle

## F
* Gustave Flaubert : roman sicolodjike
* Ian Flemming : romans d’ espionaedje

## H
* Hemingway
* Victor Hugo

## N
* Amélie Nothomb

## P
* Edgar Poe : romans policîs

## S
* Georges Simenon
* Antoine de Saint-Exupéry

## T
* Tchekov

## V
* Jules Verne : romans d’ avinteures

## Hårdêye divintrinne
* Pådje des grands scrijheus d' romans e walon.
Houpea

Li **houpea** (on djheut eto : li **bouket**), c' esteut ene coxhe di franc pectî u d' hoûssea avou ene cåkêye di rondeles di blanc fier après k' on pindeut après l' ouxh d' on cåbaret. 

On-z è meteut ossu so les vites. 

Ça mostréve ki c' esteut ene plaece ki tertot î pleut moussî.
Plaece publike

Ene **plaece publike**, c' est ene plaece k' on î pout aler tertos, eneviè ene dimorance privêye.

Gn a des lwès ki n' valnut ki so les plaeces publikes, come les cenes k' espaitchèt l' sôlreye.

Dinltins, el Walonreye, les måjhons k' estént publikes (k' on-z î vudive li gote) estént ricnoxhåves pa on houpea ki pindeut ådzeu d' l' ouxh d' intrêye.
Tombale

thumb|côpaedje d' ene tombale
Ene **tombale**, c' est ene tombe d' on Cele, avou on hopea d' tere et d' pires ådzeu.

Ene tombale cele est pus ptite k' on tomboe merovindjin.

Li mot "tombale" si rtrouve dins des nos d' plaeces del Walonreye; kécfeye avou djusse li .
Wesse (inseke)

thumb|wesse almande
Ene **wesse**  u  (on dit eto :ene **wespire** , ene **wåfire**), c' est èn inseke, come ene såvadje moxhe al låme.

## Motlî
Li ni d' wesse si lome **wespireye** (ou **wåfirreye**).

## Sôres di wesses
* wesse ordinaire (*[[Vespula vulgaris]]*)
* wesse d' Urope (*[[Vespula germanica]]*)
* fonnet d' Urope (wesse di tchvå) (*[[Vespa crabro]]*)
* fonnet d' Azeye (*[[Vespa velutina]]*)

## Sourdant
Wesse (di moyoû)

Ene **wesse**, c' est ene tchiveye metowe sol moyoû des rowe di bwès, ådfoû, po-z espaitchî l' rowe do tchår u d'èn ôte ekipaedje, di schiper evoye.

Ene pitite wesse, so les tcheretes u les berwetes, metans  si lome ene **wessete**.

Li wesse egzistéve dedja so les tchårs des Celes.
Wesse (discramiaedje)

* wesse (inseke)
* wesse (di moyoû)

File:Wasp October 2007-8.jpg|(inseke)
File:Wesse rowe canons Transene.jpg|wesse d' aessi
Mohammed V do Marok

[thumb|Mohammed V (a hintche) et Ahmed Tidjani sol tombe di l' [Ali (calife)|Imam Ali e l' Irak e 1959]] 
**Mohammed V do Marok** (eto: **Mawoumet Cénk do Marok**; **Mawoumet ben Youssef**), c' est on rwè do Marok k' a skepyî li 10 d' awousse 1909 ey a morou li 26 di fevrî 1961.

C' esteut l' pa da Hassan II eyet l' grand-pa da Mohammed VI.

## Vicåreye
I dvénrè zultan dizo l' mambornance francesse e 1927. 

Adonpwis, e 1957, ci fourit li prumî rwè do dislaxhî Marok. 

I divna cnoxhou cwand il ala disconte do Dahir berbere del mambornance francesse dins les anêyes 1930.

E 1940, c' est l' redjime di Vichy ki goviene li Marok et prinde les Lwès siconte-semites. Mohammed V ni vola nén siner ces lwès la, et insi, i waerantixha les Djwifs do Marok siconte des macsådaedjes da Hitler.

E 1942, après l' disbarcumint amerikin e Marok et l' Aldjereye, il amonte li conferince d' Anfa, po mostrer ås Aloyîs k' i n' sotneut nén les Nazis.

E 1947, tot veyant bén del France n' esteut nén presse a leyî dislaxhî l' Marok, i va dmorer a Tandjî, teritwere eternåcionå, et fé on spitch ki dmande noer so blanc l' indepindance. Il rmousse å Marok mins les colonialisses francès l' ramasnut et l' evoyî retrôclé a Madagascar (1953).

I rvénrè å Marok e 1955, å moumint kel France acceptêye li dislaxhaedje do Marok.

I fourit onk des mwaisses riprezintants å raploû d' Bandoung (1956) ki va askepyî li mouvmint des Nén Alinîs. Il î sotna les ôtes mineus des dislaxhiveus mouvmints d' Afrike.
Rahoptaedje

thumb|do mayisse, semé al mwin, djusse rahopté 
Li **rahoptaedje** (on dit eto: **rateraedje**, **rehåssaedje**, **ramotnaedje**, **ramontaedje**, fijhaedjes di **crotches**), c' est èn ovraedje kel cinsî fwait so s' tchamp d' crompires, cwand ele sont ddja ene miete levêyes.

## Tecnike
I lyi fåt  raminer del doûce tere alintoû des pîs des plantes po les tubercules î poleur crexhe comifåt, sins s' efoncer d' trop dins tere.  I sont insi pus åjheys a råyî.

## Rahoplêyès plantes
Li rahoptaedje si pratike eto sol mayisse dins les payis k' i sieve ås ptits cinsîs.

## Usteye
Li rateraedje si pratike avou on hawea u on  (rahoptrece), cwand on sait co passer etur les lignes.