open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Heyaedje

Li **heyaedje** (on dit eto: **heye**, u **porcache**), c' est ene tournêye do viyaedje ki les efants fjhèt po ene dringuele, shuvant ene viye dujhance.

Ele si plént fé al novelan. Les efants alént heyî et dner des nûles azès djins po-z aveur ene çanse.

Ele si fjhént, avou, å Noyé, tot tchantant des heyes.

E payis d' Tchålerwè, gn aveut eto des porcaches al Sint-Grigore (å moes d' måss).

Dinltins, on aléve ossu heyî cwand onk aveut touwé on leu, po-z esse payî.

Li tradicion est todi vicante a Aiwêye, wice k' on fwait l' *fiesse des heyes*.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "heye", alez s' vey e [[:Wikt:heye|splitchant motî]].*

## Rime-rames di heye et d' porcaches
### al novelan
:Boune anêye, Monsieu ! 
:Boune anêye, nosse dame ! 
:Totès sôres di bouneurs ! 
:On ptit valet 
:Po ctaeyî vos bwès ! 
:Ene pitite båshele 
:Po laver vos schieles ! 
:Ene pitite heye, nosse dame, s' i vs plait
### al sint-Grigwere
... pouris agnons ...
### pol touwaedje d' on leu
Blouze (muzike)

Li **blouze** u **bloûsse**, c' est ene sôre di muzike k' a stî askepieye pås noers amerikins après l' guere di 1940-1945. A pårti di 1955, 1960, elle a passé houte des bårires sociåles, et divni onk des soûmints del muzike di varyisté.

Divnou pus spitant, li blouze a dné li "ritenblouze".

## Airance sociåle cwand k' el blouze a skepyî
Les sôdårds noers s' avént stî fé touwer e l' Urope po disfinde l' ewalisté et l' liberté, et i si rtrovént traitîs come des moens ki rén pås blancs dins le estats del Nonne des Estats-Unis. Eto, li blouze est rsintou come ene peneuse muzike, mins pout esse veyowe come ene muzike po rexhe foû do .

## Sacwants tchanteus d' blouze
## e-n inglès
* Ray Charles
## k' ont fwait des bokets d' blouze e walon
* William Dunker
* Claudine Mahy
* ELmore D

## Li blouze e walon
Gn a yeu sacwantès djansons e blouze e walon. Inte did zeles: "Dj' a l' blouze di lu" da Claudine Mahy.

Sol plake «Emacralaedje», ene des tchansons si lome «Poplinete blouze» (cåzaedje: André Gauditiaubois, muzike: Ernest Hembersin, tchantaedje: Dino Forlane).

Gn a eto l' plake «Todi eshonne» da Buddy Brent.

Albert Roulive a xhiné l' bloûsse dins s' tchanson «Nåjhi bloûsse» (dandjreus po balter les Lumçons d' Nameur).

## 
* 
** Tchanson «Poplinete Blouze»
** fotante tchanson «Nåjhi bloûsse»
Boutaedje des efants

[thumb|200px|[1912 ]]
Li **boutaedje des efants**, c' est cwand des efants ki n' ont nén 14 ans ni vont nén a scole, et diveur ovrer po des liårds k' i rindèt å pus sovint a leus parints ki sont pôves.

## Nombe d' efants ki boutèt
E 2004, on-z avire k' i gn åreut, so tote li Daegn, 240 miyons d' efants bouteus. Inte did zels, 70 miyons ki n' ont nén co 10 ans. End a 2,5 miyons ezès diswalpés payis, et l' restant dins l' Tîce-monde, 48 myons fok e l' Afrike. Ça rprezinte 5 åcint del djin, e l' Afrike a Nonne do Sara.
Les cwårtîs la k' est efants boutnut, e l' Afrike:
* l' agricoûteure et l' aclevaedje: 70 åcint des efants-bouteus. I plèt ovrer po leus parints, mins eto esse evoyîs. dins des plantaedjes, po des patrons.
* les ovroes: 8 åcint
* les siervices (inte di zeles, les ptitès meskenes): 7 åcint.
* li handele (lweyå): 8 åcint.
* disfindous handeles, efants-sôdårds, esclavaedje, pornografeye, et l' resse: 7 åcint.

## Boutaedje des efants el Walonreye
Les bricteus fijhént travayî bråmint des efants, disk' a diviè 1910.

## Sourdants & pî-notes
Sara

Li **Sara**, c' est on grand dezert metou so tote li lårdjeur di l' Afrike, a Bijhe. 
## Payis k' ont on boket d' leu teritwere e Sara
### å dzeu do tropike do Cancer
* Sara Coûtchantrece: teritwere ki, po si statut, c' est co kihigne kihagne.
* Marok, Aldjereye, Tunizeye, Libeye, Edjipe
### sol Tropike do Cancer
* Moritanreye
### Dizo l' tropike do Cancer

## Biyolodjeye
* Li Sara, les anêyes k' il î ploût bråmint, est l' payis di dispårdaedje des potcha-pelrins.
* Li Sara est l' pus long boket do voyaedje des oujheas voyaedjants ki vnèt acover e l' Urope e l' esté.
Sara coûtchantrece

thumb|350px|Les meurs bastis pås Marokins
Li **Sara coûtchantrece** (on djheut, davance, li *Rio de Oro*; pol Marok, c' est l' Sara marokin), c' est l' boket do Sara metou tot å Coûtchant. Il a stî colnijhî pås Espagnols disk' e 1975.

Gn a la, oficirmint, 341.000 djins (å 1î d' djulete 2005).

* Mwaisse-veye : Laayoun
* Ôtès veyes: Daxhla, Smara, Boujdour, Lagwirate.

## Istwere
Les peupes do Sara Coûtchantrece ricnoxhént li suzrinnté (*el beyaa*) des rwès do Marok, dispu Hassan Prumî (diviè 1890-1910). Des ôtes tribus estént purade riloyeyes a des suzrins metous el Moritanreye. Mins après, les loyéns ont stî côpés do tins del colnijhance espagnole. 

E 1975, li tribunå eternåcionå del Håye ricnoxhe les årgumints istorikes do Marok et del Moritanreye. Mins i rclame eto li droet des djins d' låvå di decider di leu-z avni. Adon, e ratindant k' i djhénxhe cwè, i pårtixh li Sara coûtchantrece e deus: les deus tîces bijhreces seront administrés på Marok et l' tîce nonnrece pal Moritanreye.

Adon, les Espagnols ont rexhnut foû do teritwere e moes d' fevrî 1976, après li “Vete Måtche”, on rotaedje di civils marokins disk' al frontire inte les deus payis.

Li mouvmint "Polissario" (*Frente por la liberacíon del Sahara y del Rio de Oro*) a stî askepyî adon, po-z espaitchî les Marokins et les Moritanyins di s'&nbsp;rinde mwaisse do payis. Li Polissario edjîstrêye si cmandmint a Tindouf (Aldjereye), pask' il est sotnou pås Aldjeryins.

E 1979, li Polissario vinke li Moritanreye, ki rnonce a s' boket.

Li guere kimince adon pus felmint inte li Marok eyet l' Polissario. A pårti di 1980, li Marok ocupe cåzu tot l' Sara coûtchantrece, po-z espaitchî les ôtes di s' astaler podbon sol teritwere kel Moritanreye s' end a rsaetchî evoye. Les Marokins bastixhèt des meurs di såvlon po fé limotche. I dmeure ene pitite xhirlêye di dezert, a Nonne et å Levant, kel Polissario administere lu-minme, et k' i lome "Dislaxhîs Teritweres". C' est la, a Tifariti, k' il ont fiesti, e 2006, leu 30inme aniversaire.

## Sayes di racmoirdaedje
Gn a yeu ene peclêye di sayes di l' ONU po racmoirder li Marok eyet l' Polissario, mins les deus pårteyes candjnut d' idêye come di tchmijhe. Adon, on-z a todi fwait berwete.

Les pus nouvès sayes, c' esteut l' plan Baker I et II (2004, 2005). Li Marok les a rfuzé.

Li dierinne saye a stî enondêye pa ene rezolucion d' l' ONU do 30 d' avri 2007. Elle est rashiowe so deus atåvlas riçûs å Consey di Såvrité djusse divant, onk do Marok et l' ôte do Polissario. Ele dimande ås deus margayeus di s' ashir a ene tåve, et di djåzer cwè et kesse, direk inte di zels, mins avou les Aldjeryins et les Moritanyins ki sont la come priyîs.

## Peupes do Sara coûtchantrece.
* Les tribus des Rguibates, et bråmint des ôtes ocupèt des lådjès stindêyes. I djåzèt arabe hassaniya.
* Li tribu des "Ayit Ba Aamrane" (20 åcint del djin) ki paxhèt al Bijhe, djåzèt amazir del sôre *techelheyt*.

## Economeye
* Djîsmints d' fosfates a Boucraa.
* Pexhe so tote li binde di l' Oceyan atlantike.
* Gn a dandjreus del petrole dins tere et sol boird di mer.
Revintreyes 1789-1830 (Beldjike)

Les **Revintreyes**, c'&nbsp;est on trevén istorike ki va del Binamêye Revolucion al Revintreye di 1830.

Les Revintreyes ont veyou l'&nbsp;passaedje del Walonreye do sistinme di l'&nbsp;Ancyin Redjime, a si raloyaedje al dislaxheye Beldjike, avou troes redjimes politikes diferins, deus francès (li 1ire republike et l' 1î impire) et l' holandès.

Pol Walonreye, li trevén des Revintreyes a veyou pol prumî côp e l' istwere, li rashonnaedje di tos les payis walon-cåzants, aprume les cis k' avént todi stî Principåté d' Lidje avou les cis k' avént stî Bas Payis borguignons, pu espagnols  pu otrichyins.

Portant les djins fourît foirt schåyîs, inte les cis ki tnént avou les Francès, purade a pårti di Napoleyon, et les ôtes, "lweyålisses" å Prince-Eveke et ås Otrichyins (1791-1795), ås evekes catolikes (1795-1802), ås dujhances di l' Ancyin Redjime (1795-1814), pu ås Holandès (1814-1830). 

Dins l' rilidjon, gn ava, metans li kesse des priyesses djureus et nén djureus. 

Po les sôdårs, dins bråmint des batreyes, come li cene di Waterlô, gn aveut des Walons di tchaeke costé.

## Bokets do trevéns des Revintreyes
thumb|plake di tchansons so les revintreyes
* Li binamêye Revolucion (Principåté d' Lidje awousse octôbe 1789)
* Li Revintreye el Braibant (Bas-Payis otrichyins, 1780-1782)
* Li prumî radjocaedje, (Principåté d' Lidje, nôvimbe 1789-avri 1790)
* Li deujhinme revolucion, (Principåté d' Lidje avri decimbe 1790)
* Li deujhinme radjocaedje, (Principåté d' Lidje, djanvî 1791-novimbe 1792)
* Li prumî trevén francès (tote li Walonreye, nôvimbe 1792-måss 1793)
* Li troejhinme radjocaedje, (Principåté d' Lidje, avri 1793-octôbe 1795)
* Li redjime francès (1795-1814)
** Li prumire republike francesse (tote li Walonreye, octôbe 1795-1802)
** L' Impire da Napoleyon (1802-1814)
* Les trevéns holandès (1814-1830)
* Li Revintreye di 1830 (23 d' aousse å 4 d' octôbe 1830)

## Après les revintreyes
 «Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike»
Al fén des Revintreyes, après l'&nbsp;Påye ås 24 hagnons, li Walonreye (sins sins l'&nbsp;province do Lussimbork, ni l'&nbsp;Bote di Djivet, ni l'&nbsp;Walonreye Prûssyinne) si rtrouve dins l'&nbsp;dislaxheye Beldjike.
 
## Hårdêye difoûtrinne
Ene pådje so les revintreyes di 1790 a 1835.
Mambor

On **mambor** (on dit eto: on **manadjer**, èn **adjint**), ene **mamborresse**, c' est onk u ene ki rprezinte on bocseu, on fotbalisse, èn acteur di cinema, on scrijheu, on tchanteu, evnd., cwand c' est po fé martchî avou ene ekipe di fotbal, on produjheu d' fimes, èn eplaidreye, ene societé d' plakes…

Li mambor est sovint payî d' on porcintaedje sol contrat.

## Motlî
Sorlon les dominnes, on l' lomrè mambor di djouweu d' fotbale…

## Les mambors å djoû d' ouy
Li mestî d' mambor est purade ene uzance des Amerikins ki des Uropeyins, mins ça wangne e l' Urope avou. E Vî Continint, nerén, ci n' es nén co on mestî k' est bén veyou. On rprezinte sovint les mambors come des hape-tchå des sportifs u des årtisses.

## Ovraedje d' on mambor
I va sayî di "vinde" si pratike å meyeu pris. (c' est come ça k' i wangnrè l' pus lu ossu). Eto, metans po les scrijheus, i va sayî di vinde des prodûts dléreces. Li mambor des zwers da Hergé, i vont vinde li droet di mete des imådjes da Tintin so les texhous, les tchapeas. D' endè fé des videyos, des djeus po tåvlete éndjolike (*Playstation*).

## Rilomés et mårlomés mambors
* Mogi Bayat (ametou dins l' «fotbalgate bedje 2018»)
* Dejan Veljkovic (ametou dins l' «fotbalgate bedje 2018»)
Nanene

**Nanene** (F. *Naninne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5100**
** davance : **5140**
* Limero diyalectolodjike : **Na&nbsp;96**
* Arondixhmint : Nameur
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Naninwès, Naninwesse; (F. *Naninnois, -oise*)
** Sipotaedje : les Såmons.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Nanene|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nanene
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Trî å bår (*Trî au baur*)
* A vey avou des aiwes :
** Å bagn
* A vey avou les tienes et les vås :
** Rokîmont
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** Corti Tibå (*Cotîbau*)
** Li Minire (*Minêre*)
* Les voyes et les rowes :
** Rouwale al brantche
** Les tchôdès voyes (*tchautès vôyes*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Ås Acwisses
** Ås flawnêyes
** E Malpere (*Malpêre*)
** Å Vio

## Industreye
Gn aveut des fosses al diele

## Tuzance walone
Dramatike "*Les Echos de Naninne*" ki djowe e walon. Il ont stî al finåle del Cope do Rwè e 2008.
 
## Sourdants
Binamêye Revolucion

Li **binamêye revolucion**, u **Revolucion lidjwesse**, c' est ene revintreye el Principåté d' Lidje k' est l' prumire d' ene longue rîlêye.

## Mwaissès piceures
Elle a cmincî li 18 d' awousse 1789. Les **conseyîs** del comene fourît pités a l'&nbsp;ouxh del Violete. Li peupe loma deus noveas borguimwaisses Fabry et Tchestret.

Li captinne Ransonnet, avou ene pougneye di sôdårds, s'&nbsp;a rindou mwaisse del citadele on-z a fwait ene croes so les réglumints k'&nbsp;el Prince Eveke aveut ponou et ki bouxhént les mestîs djus. 

Li prince-eveke a siné l'&nbsp;acoird, e s' tchestea di Hesta.

Li binamêye revolucion a stî shuvowe d'&nbsp;on prumî radjocaedje, del deujhinme revolucion, do deujhinme radjocaedje (1792). 

Dins les Bas Payis otrichyins (li restant del Walonreye d' ouy), gn a yeu so les minmes trevéns li Revolucion Braibançone.

Ci côp la, les Francès ont-st abroké el Principåté (1795). Ci fourit li cminçmint do redjime francès.

## Sipepieuse cronolodjeye
thumb|Lidje e 1795
Li Revolucion lidjwesse esta on tins di rmowe-manaedje : e shijh anêyes, les Lidjwès potchît do redjime des Prince-evekes al republike francesse, tot passant pa ene Republike lidjwesse e pa sacwants radjocaedje do pouvwer do Prince-Eveke. Nos avans dandjî di rmete li cronolodjeye po bén comprinde les pondants et les djondants di l' istwere del Principåté d' Lidje ces anêyes la di grand coschoyaedje.

* 1772 : Tchåle-Françwès Velbruk est tchoezi come prince-eveke di Lidje. Il ecoraedje les årts et les novelès idêyes disk' a s' moirt en 1784. 
* 1784 : Hoensbroeck replaece Velbrück sol trône di prince-eveke. Il est bråmint pus straegne et pus wårdiveus k' l' ôte.
* 1789 : Li Revolucion pete å côp a Paris et a Lidje. Hoensbrück court evoye e l' Almagne (Trive) et l' Republike lidjwesse est proclamêye.
* 1791 : Prumî Radjocaedje : l' årmêye otrichyinne riplaece Hoensbroeck sol trône di prince-eveke. Les påtriyotes lidjwès ebaguèt-st a Paris.
* 1792 : Hoensbroeck mourt ey esse replaecî pa François-Antoine-Marie de Méan ki doet radmint steper evoye cåze del bataye di Djmape, ki permete ås tropes francesses da Dumouriez di revayi l' Principåté eyet des Bas Payis otrichyins.
* 1793 : Les citweyins lidjwès plebicitèt li raloyaedje del Principåté al France. Mins al bataye di Neerwinden, les Otrichyins vinkixhèt les tropes francesses et rmete e plaece, po l' deujhinme côp, li prince-eveke di Meyon a Lidje.

## Sacwants acteurs del Binamêye Revolucion
* Jacques-Joseph Fabry
* Prince-eveke di Meyon
* l' abé Ramoux
* Djihan-Pire Ransonnet
* Jean-Remy d' Tchestret
* Prince-eveke Velbruck

## A schoûter
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake) (G. Cabay & D. Droixhe, "Cwatru-vint-nouv", ''textes et chansons de la Révolution liégeoise'')
Poitchrece-e-Condroz

**Poitchrece-e-Condroz** (so plaece *Pwètchrèsse*, fr: *Porcheresse*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Havlondje.

* Limero del posse: **5370** (vî limero **5381**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;30** 

Po l' etimolodjeye et les vî(s) scrijha(s), riwaitîz dins l' esplicant motî.

*Gn a eto èn ôte Poitchrece, [[Poitchrece-e-l'-Årdene]].*

## [[Toponimeye|Hamteas]] d' Poitchrece-e-Condroz
* Tchamp do Bwès (so plaece: *dè* bwès, F: *Champ-du-Bois*).
* Al Tchapele.
* a Raimont (e francès: *Remont*).

## Istwere
Li dierin signeur di Mont-dzeu-Mårciene fourit de Cartier, on scrijheu e walon.
Chales Werotte

**Chales Werotte** (**** e francès) a skepyî li 5 di måss e 1795 ey a morou li 24 d' avri e 1870. 

C'&nbsp;esteut on fjheu d'&nbsp;tchansons e walon. Ene did zeles a yeu on franc succès : “C'&nbsp;est l'&nbsp;cafè” (1854).

## Ricwerances so les ouves då Tchåle Wérotte.
Michel Gourdin:  Charles Werotte, « Ene sovnance des djeus di nosse djonne tins », *édition critique*; memwere UCL, 1973.

## Sourdants


## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Rou-Muroe

**Li Rou-dlé-Muroe** (u : **Rou-Muroe**) (la-minme *Rou-Mërwè*; fr: *Roux-Miroir*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Incoû.

## Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye, alez s' vey e splitchant motî a rou et a muroe.thumb|204x204px|L'&nbsp;eglijhe do Rou-dlé-Muroe pa padvant.|centré

## Referinces
15 di djun

Li 15 di djun c' est li 166inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 167inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 199 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.
## Ça s' a passé ç' djoû la
### A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 1888 : Wiyåme II d' Prûsse divént rwè d' Prûsse et Impreur d' Almagne (Caizer). I serè don li sovrin des Walons do Payis d' Måmdey.
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1885: Pierre Wuille

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 2006 : Raymond Devos

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

13 di djun - 14 di djun - 16 di djun - 17 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
El Rû (viyaedje)

**El Rû** (fr: *Le Rœulx*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.

thumb|El Rû al nive

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **7070**
* Limero diyalectolodjike: **S32**
* Arondixhmint: Sougniye
Côrire

**Côrire** (so plaece: *Corêre*, fr: *Courrière*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Assesse.

* Limero del posse: **5336** (vî limero **5336**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;117**

Li mot *[[:Wikt:côrire|côrire]]* vout dire bwès d'&nbsp;côrîs.
El Rou-dlé-Tchålerwè

**El Rou-dlé-Tchålerwè** (la-minme: *Au Roû*, fr: *Roux* obén, pus rålmint, *Roux-lez-Charleroi*) , c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.

## Sipotaedje des dmorants
Les dmorants sont spotés les **Rouchas** (djeu d' mot inte "rou" et "rossea" ki s' dit la-minme : *roucha*).

## Istwere
El Rou a stî fok on hamtea d' Djumet disk' e 1818. Insi, il a stî dal Principåté d' Lidje, pu del Dutcheye do Braibant.

E 1818, il a rçû l' ancyin priyuré d' Sårt-les-Moennes (k' esteut so Gochliye disk' e 1800, pu passer so Djumet.

Les 26 et 27 di måss 1886, gn ava ene greve shuvowe di bardouxhas, et les grevisses sipiyît les verreyes "Bougard" et "Monseu". Les djindårs arivît et macsåder les grevisses. Gn ourit ene cwénzinne di touwés.

## Economeye

* Tcherbonaedje do Martinet (123 ovrîs e 1838)
* Glaeçreyes : deus e 1896, k' eployént 1200 djins.
* E 1937, n aveut 640 ovrîs dins les houyires et 300 dins les verreyes.
* Ene des pus viyès cintrale electrike del Beldjike, askepieye e 1900.
* Boledjreye industriyele *«&nbsp;La Concorde&nbsp;*»

## Tuzance walone
* Pierre Faulx î a skepyî li 26 d' octôbe 1922.

[150px|thumb|Coviete do «''&nbsp;''Diccionaire do Ptit Roucha''&nbsp;''» da [Pierre Faulx.|alt=|centré]]

## Referinces eyet sourdants
1809

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* Jean-Joseph Dehin

### Ôtès djins
* 12 di fevrî: Charles Darwin

## Ont morou ciste anêye la
*
1805

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet çou ki dvénrè l' Walonreye
#### Walon

#### çou ki dvénrè l' Walonreye

### Ôtès sacwès
* 21 d' octôbe: Batreye di Trafalgår

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
* 2 d' avri: Hans Christian Andersen

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* François Matthieu Henault (dierinne anêye k' on cite i no; motoit a-t i co viké après)
### Ôtès djins
1804

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
* 28 di djulete : Philippe Lagrange
* 6 di nôvimbe : Joseph Suars

## Ont morou ciste anêye la
*
1803

## Etrevéns

## Edvincions
* Les chrapnels sont-st edvintés på djenerå inglès Henry Shrapnel (1761–1842), did la, leu no.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

*

### Ôtès djins

*

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés Walons et waloneus

* 4 di may&nbsp;: Jean-Joseph Merlin

### Ôtès djins

*3 d' may&nbsp;: Auguste Van Dievoet
Côrinne

**Côrinne** (fr: *Corenne*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene.

* Limero del posse: **5620** (vî limero **5527**)
* Limero diyalectolodjike: **Ph&nbsp;25**

Li no d'&nbsp;côrinne vout dire bwès d'&nbsp;côrîs.
Charlote.com (roman)

thumb|coviete 
**Ch@rlote.com**, c' est on roman da Lucyin Somme k' a vudî e 2003, eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon .

## Racourti
Djihan, 18 ans, fwait do mnujhî avou s' pa. Si soçon Miyin mourt d'on magnant må. Djihan va a l'etermint. Cwand i rpassèt po dner l' mwin ås parints, Tchårlote, li soû da Miyin, rabresse Djihan come si ça sereut on près-parint, tot lyi shoflant : "Dj' espere bén k' on vos rvoerè co !"

Mins Djhan n' a pus ristî vey les Piråds (li famile da Tchårlote) divant l' novelan. 
Cwand i lzî a stî sohaitî l' boune anêye, cwand il a dmandé après Tchårlote, li mere a dit k' elle esteut-st evoye. 
Les djins djhént k' ele prindeut del drouke.

On djoû, Mayane li soû da Djhan lyi dene ene lete k' i gn a k' ene adresse éndjolike dissu: Ch@rlote.com. Djhan a scrît bråmint des emiles a Tchårlote. Mins ele ni lyi a nén respondou. 
Mins on djoû k' il steut ki tuzéve dins s' tchambe, i decida di rwaitî si éndjole po vey s' il aveut des messaedjes. Il aveut del tchance: gn aveut ene e-lete da Tchårlote, avou, mårké dsu: "Leyîz m' ene miete di tins". 

Tins d' l' ivier, Djhan et s' pa ont eterprin di rfé ene viye måjhon po on docteur di Nameur. Li docteur vineut cobén vey l' ovraedje. On bea djoû, il ont vnou a dvize avou l' docteur, et cåzer mestî. 
Li docteur si mestî, c' est d' sognî les droukés. C' est ddja bén atoumé. Djihan a stî sbaré mins i n' a nén oizeu dire k' il aveut ene s' soçondje ki s' droukéve. 
Cwand il ont yeu tot fwait l' måjhone, li docteur a priyî Djhan å restorant. Djhan n' a nén co oizou dmander cwè. Après marinde, il ont stî rboere ene djate di cafè al novele måjhone. Et Djhan a tolminme djåzé d' Tchårlote. 

Come dins les romans, li docteur, c' esteut l' prôpe mononke da Tchårlote, mins i n' si rwaitént pus dispu dedja ene tchoke. Il ont djåzé del maladeye da Tchårlote. Tchårlote s' a rtrové disseulêye, paski ses parints estént disbåtchîs del moirt di leu fi. I n' riwaitént pus leu båshele. Adon gn a des soçons ki l' ont swè-djhant rapåjhî tot lyi dnant des droukes. Mins cwand on prind ces droukes la, on n' s' è sait pus passer.

Et li dvize inte li docteur et Djhan si djoke la, tot djhant: "Et la eyou k' elle end est, nosse Tchårlote !"
On n' voerè måy Tchårlote (on serè en alinne disk' al fén). Mins on-z årè boune maye k' ele va schaper, et rdjonde Djhan, et kécfeye si maryî, et aveur mo des efants. Mins ça, l' oteur nel dit nén.

## Kitaeyaedje do live
* p. 1 disk' a 128: tecse do roman, sins imådjes ni blankès pådjes.
* p. 129 disk' a 132: djivêyes di mots ratournés e francès.
## Plaeçmint dins l' tins et dins l' espåce
Li spoûle si passe å moumint k' elle a stî scrîte. On-z î cåze, cwand les eros rwaitnut l' tévé, di l' aprestaedje del guere d' Irak (2003-2005).
## Hårdêyes difoûtrinnes
* On boket saetchî foû do roman.
* Ôte prezintaedje do live (e francès, avou passaedje e walon).
Jean-Luc Fauconnier

thumb|(e 2004)
[thumb|a on sinaedje del convincion «[Nosse comene dit oyi» (2025)]]
**Jean-Luc Fauconnier** (riwalnijhåve *Djan-Luk Fåcnî*) a skepyî li 18 di djanvî 1941, a Tchålerwè. C’ est on scrijheu e walon. 

C’ est eto on bouteu pol walon, come mineu d' l' A.L.W.A.C. (eyet mwaisse sicrijheu di s' gazete «El Bourdon») et come prezidint do CROMBEL (eyet mwaisse sicrijheu di s' gazete «micRomania»).

Disk' e 2019, il esteut l' prezidint do Consey des Lingaedjes do Payis. Asteure, il est co mimbe del Comission des Scrijhaedjes et do Live.

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».

## Ouve e walon
Come sicrijheu, il a-st eplaidî :
* des romans
** Li djoû k' i plourè des pupes di tere (1992)
** Li Noeråde (2014)
** Ene cope di deus (2018)
* des lives di sovnances come escolî 
** Avou ene pougneye, on nd a plin s' mwin (1986)
** Semdi (2004)
* des pinsêyes 
** Les biestreyes da Miyin do coulot (1998).
* des lives d' imådjes
** Cokea eyet Mwaisse Cok (tome I, 2002; tome II, 2007; tome III, 2013; tôme IV 2020)
** Fåvetes (2009) 
** Miyin eyet Morice (2011, ratourné da Wilhelm Busch).
** Å long des djoûs et des såjhons (2019)
** Droles di biesses (2023)
* des ratournaedjes
** Li ptit prince (2009)
** Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (2012)


Timmermans Fauconnier Sint Nicolai.JPG
Fåcnî Fåvetes.jpg
Fauconnier Raes Cokea Mwaisse Cok.JPG
Fauconnier Miyin Morice Bush.jpg


## Jean-Luc Fauconnier et les idêyes ravicantisses
Jean-Luc Fauconnier est adrovou halif halof åzès idêyes ravincantisses :
* I vout kel walon, avou li walon do Coûtchant, soeye ene langue, et nén on « patwès ».
* I mete do walon dins ses spitches.
* I cwirt a fé rexhe li walon foû des guetos waloneus, boutans avou l' enondaedje del Måjhon des Walons (1997), et a fé crexhe les rvuwes e walon (boutans, på radjondaedje do Bourdon et do Moxhon d’ Ônea e djanvî 2004).
* I cåza tenawete do rfondaedje dins l’ Bourdon, préjhant l' prumire idêye da Jean Germain et si diswalpaedje pa Lorint Hendschel. Eto, après li djournêye UCW a Tchålerwè sol rifondaedje e 1996 ; et po-z î anoncî on ratournaedje e rfondou d’ on powinme e sicilyin (2001).
Nerén :
* I sina li papî da Jean Lechanteur ki rfuze les noûmots, li rfondaedje eyet li statut d’ lingaedje å walon (1996).
* Come prezidint do CLRE, i rfuza minme 1 uro simbolike po-z aspoyî l’ esplicant motî do walon. Et n' måy accepter li rfondou walon come ortografeye possibe po les pris del Federåcion Walonreye-Brussele.
* I declara k' il esteut impossibe di scrire e walon, si on n' l' aveut nén oyou. Adon, k' i gn åreut pupont d' sicrijheus pus tård, li cåzaedje e walon tocosté åyant disparexhou dispu les anêyes 1960.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
* Ene pådje avou ses scrijhaedjes 
*  Ès pådje « ''Objectif Plumes'' » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)

## Sourdants et pî-notes
Li ptit hierdî (epopêye)

**Li ptit hierdî**, c' est on long arimé, a môde d' epopêye, da Louis Lagauche ki raconte li paskeye d' on djonne bierdjî, Hanesse, ki vout aler vey kimint çk' on vike el veye.

Il a stî eplaidî e 1926.

## Pîtaedje
C' est soeye-t i des zandrins, soeye-t i des ût-pîs, u des dijh-pîs. Gn a sovint des rprinjhe d'&nbsp;ene fråze ki rote come on respleu.

## Kitaeyaedje do live
* Dicåçaedje e walon a s'&nbsp;camaeråde Marcel Launay.
* Sol coviete divantrinne, gn a eto ene dijhêye: “Vey, comprinde et inmer s'&nbsp;payis, c'&nbsp;est viker deus feyes”.
* Les dessinaedjes sont da Maurice Salme.
* Limeros d'&nbsp;saetchaedje (p. 9)
* Adrovaedje e francès pa Auguste Doutrepont (p. 11 a 15).
* Prezintaedje del sipoûle (vers di ût pîs): p. 17 a 19.
* Après, li tecse lu-minme (p. 17 a 153), pårti e cénk **tchants**. Tchaeke tchant, avou les tites des sudjets k'&nbsp;on ndè va djåzer.
Metans: 
:Tchant IV: A Lidje
:1850 - Ene fiesse a Lidje - Vive Li Rwè - Pôve cokea d'&nbsp;Årdene - Après l'&nbsp;plouve, li bea tins - On vî bråve manaedje - L'&nbsp;aprindisse boledjî - Come les djoûs sont longs - Ene amourete - Cour d'&nbsp;agnon - Tchanson di rgret.
* Note so les sourdants des viyès tchansons.
* Motî walon-francès (p. 157-160).
* Dataedje di fén d'&nbsp;imprimaedje: 6 di decimbe 1926, pa C. Gillard a Lidje.

## Plaeçmint dins l' tins et dins l' espåce
* Li spoûle si passe e 1850, la k'&nbsp;on fiesteye les 20 ans del dislaxheye Beldjike. 
* Hanesse provént d'&nbsp;Burnontidje. I va e pelrinaedje a Sint Rok a Biernåfa (Hôte Årdene). Li tchant 4 si passe a Lidje.

## Racsegnes foclorikes
* pelrinaedje a Sint Rok.
* Floriconte do bierdjî d' Mousni.
* Fåve del biesse di Staneu.
* Viyès tchansons: Vint k' huzene voci sol brouwire. E nosse manaedje, nos esténs troes. Bierdjî, hay, adschind del brouwire.

## Saetchaedje
saetchî a 300 egzimplaires, inte di zels, 5 so papî speciå, foû handele, mårkés A a E et 95 so papî al mwin, limerotés di 1 a 95.

## Hårdêye difoûtrinne
Kitaeyaedje do live et bokets saetchî foû, ki s' shuvèt
Djave

Li **djave** (on dit eto: li **face**, li **malete**, li **gavêye**, li **[[gaviot]]**, li **[[djaive]]**, li **[[gargasson]]**), c' est ene potche metowe e hatrea des oujheas, so l' avaloe, la k' les grins dmorèt on moumint, divant d' aler viè l' djezî. 

## Tos les nos walons del djave
* li .
* li .
* li ; li djavea (disfondowes: *, , *)
* li , li , li .
* li , u li .
 
## Maladeyes del djave
* li tricomonôze ås colons: gros cås dins l' djave, avou toplin del matire.
* li forsôlaedje del djave k' arive ås viyès poyes. On les pout solåcyî tot lzî fjhant tchitchî les grins foû.

## Sourdants et pî-notes
18 di djun

Li 18 di djun c' est li 169inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 170inme po ls anêyes bizetes); i ridmeure co 196 djoûs po-z ariver å dbout d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1316 : acoirdaedje del Påye di Fexhe
* 1964 : Aresté Rweyå po sacwants Ptits Rebanaedjes : Les Tchairires et Mouzaive sont rebanés avou Yåle.

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

16 di djun - 17 di djun - 19 di djun - 20 d' djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
19 di djun

Li 19 di djun c' est li 170inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 171inme po ls anêyes bizetes). Et s' dimeure-t i co 195 djoûs divant d' end ariver å coron.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1901 : Xavier Bodart

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

17 di djun - 18 di djun - 20 d' djun - 21 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Boureataedje

Li **bôreataedje** (on dit eto: **margougnaedje des prijhnîs**), c' est ene sofrixhance k' on fwait påti a ene sakî k' est prijhnî, po wangnî ene sacwè d' lu (des racsegnes, metans).

Oudonbén come penitince po lyi dner ene luçon.

Li bôreataedje pout esse fizike u morå.

## Cotoûs do bôreataedje

On l' rescontere dins les dictateures, les gueres, et les revintreyes, nén tant dins les prindaedjes d' ostaedjes, pask' i n' divèt nén esse macsådés si on lzî paye leu rançon.

Les siervices sicrets di sacwants payis, — pår des cis ki disfindèt l' margougnaedje di prijhnîs dins leus lwès — pratikèt l' bôreatadje po-z aveur des racsegnes di sacwants prijhnîs. On rapoirt do senat amerikin fwait so les bôreataedjes di 2002 a 2006 (dizo l' prezidint Georges W. Bush), ki des bokets ont stî eplaidîs e 2014 mostere ki les bôreas n' ont nén adiercî leu côp (cåzu nole racsegne impôrtante n' a stî rascodowe).

## Sôres di margougnaedjes
Onk des pus laids margougnaedjes, c' est l' amedaedje.

Gn a eto des margougnaedje secsuwels : foircixhaedje des cmeres pa des omes; akes omosecsuwels ome avou ome ou cmere avou cmere.

## Margougnaedjes des prijhnîs rapoirtés dins des lives e walon
* pitite fleccion: on fwait mete li prijhnî mitan ployî, avou l' saetch di 20 kilo sol dos. Gn a on sôdård, bayonete å canon, dlé lu, po lyi fé pike-pike si ses djambes ployént trop bas u si ele si rdressént trop foirt. C' esteut on margougnaedje pratiké dins les camp d' prijhnîs almands, al guere di 1914-1918. 
* piçaedje des doets avou ene picete d' electricyin: bôreataedje pratiké dins les tribunås penås almand, tins del guere di 14. 

## Sourdants & pî-notes
23 d' djun

Li 23 d'&nbsp;djun c' est li 174inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 175inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 191 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1854 : Li tchanson "Leyîz m' plorer" da Nicolas Defrecheux est eplaideye dins ene gazete di Lidje.
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 2016 : les Britanikes tchoezixhît pa referandom di vudî di l' Union uropeyinne.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés walons et waloneus
* 1909 : Max-André Frère
### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 1817 : Terwagne di Marcour

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

21 di djun - 22 d' djun - 24 di djun - 25 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
26 di djun

Li 26 di djun c' est li 177inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 178inme po ls anêyes bizetes); gnè dmeure 188 djoûs po l' anêye esse foû.

## Etrevéns
* 1794 : Troejhinme batreye di Fleuru

## Ont vnou å monde ci djoû la
*

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

24 di djun - 25 di djun - 27 di djun - 28 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
20 di djun

Li 20 di djun c' est li 171inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 172inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmane co 194 po nd avni å coron.

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1921 : Lucienne Sarteau
### Ôtès djins
* 

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

18 di djun - 19 di djun - 21 di djun - 22 d' djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Maurice Neuville

**Maurice Neuville** a skepyî diviè 1910. Il a moru li 8 di djun 1985. 

C' esteut on scrijheu e walon, k' a cmincî a scrire des sacwès foû payis, come des sovnis d' vacances.

Il esteut mimbe des Relîs Namurwès ey a rçû l' cocåde e 1964.

## Sourdants
27 di djun

Li 27 di djun c' est li 178inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 179inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 187 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etevéns
* 1954 : a Obninsk (URSS), pol prumî côp, on-z adjond ene cintråle atomike po ki prodût del loumire a ene rantoele electrike.

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés walons et waloneus
* 1936 : Julos Beaucarne

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 1872 : Isidore Colin

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

25 di djun - 26 di djun - 28 di djun - 29 di djun - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Jean-Denys Boussart

**Jean-Denys Boussart** (e walon: Djihan-Dnixh, sipoté **Marcatchou**) a skepyî li 14 di fevrî 1940. Il a morou li 10 di may 2017.

C'&nbsp;esteut on scrijheu e walon et bouteu pol foclore di Lidje.

A eto stî prezidint do Cåvea lidjwès, di 1975 a 2017. Et-z esse ossu al S.L.L.W..

Jean-Denys Boussart est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.


Jean-Denys Boussart.png|E 1979.
boussart_j-d.jpg|E 2004.


## Ouve pol walon
Il a scrît des noveles: «Li rodje dame» (1976); des arimés: “Li prumire voye” (1966); “Mi pårotche po ene noere çanse” (1968); “Li botike ås araedjas” (1968).

Pol teyåte e walon, i scrijha  “Li grande cizete” (1971), «Li houssî Houssa» eyet «li troejhinme djoû» (1976).

E 1992, i rexhe ene pîce pol teyåte di marionetes, «Li rwè des soteas» (*Le roi des sotais*).

Portant, do tins k' il esteut prezidint do Cåvea lidjwès, n' a nouk anouwaire di cisse soce la k' a moussî foû

Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes a stî eplaideye après s' moirt på Cåvea lidjwès avou l' tite: *[[Scrijhaedjes, powezeyes et tchansons da Djan-Dnixh Boussårt (live)|Scriyèdjes powézèyes èt tchansons d'à Jean-Denys Boussart]]* (sins leu sins date, mins k' a moussî foû dandjreus e 2018.

I scrijheut  eto e francès so des sudjets foclorikes u d' actouwalité dins li ptite gazete “Vlan”, ene coirnêye ki s' lome “Vlan avå les voyes”.

## Djihan-Dnixh Boussart et l' mouvmint ravicantisse
Djihan-Dnixh Boussart esteut disconte di l' ehåyaedje do walon, tant do statut ki do coir do lingaedje. Por lu, li walon ni dveut wårder foû k' ene fonccion foclorike.

## Si bouye pol foclore
Il a stî des anêyes et des razanêyes li "mayeur" del franke Republike di Sint Foyén, a Djudla Mouze. 

## Hårdêye difoûtrinne
* Li pådje Djihan-Dnixh Boussart (so l' Aberteke)
*
Corti-Wodon

**Corti** u **Corti-Wodon** (so plaece: *Corté*, fr: *Cortil-Wodon*) est èn  ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferneamont.

*Ôte plaece lomêye Corti: [[Corti-Noermont]].

* Dimorants: Cortijhyins, Cortijhyinnes.
* Limero del posse: *'5380** (vî limero **5069**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;19*'

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do patwès latén *cortile* (cinse); vey eto: [[Corçale]], [[Corti-Noermont]]. 

== Nos d'&nbsp;plaeces di Corti ==
Wodon, Bele Air; A Fontnale (disfondowe: *Font'nèle*); Ambrinne; A Réncoû (disfondowe: *Récou*), ås Trîxhes (disfondowe: *aus Trîches*); å Molén (disfondowe: *au Molègn*); a Nénvåcoû (disfondowe: *Névaucou*).

== Tuzance walone ==

=== Accint walon d'&nbsp;Corti ===
Li son *én'' est prononcî "é" å mitan des mots, et "-ègn" al fén des mots (come el Hesbaye).
Corti-Noermont

**Corti-Noermont** (so plaece, *Cortë-Nwêrmont*, fr: *Cortil-Noirmont*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåsse.

## Etimolodjeye
*Ôte plaece lomêye Corti: [[Corti-Wodon]].*

Etimolodjeye: patwès latén *cortile* (cinse); rl a: Corçale.

## Referinces
Mots avou djinre diferin e walon ey e francès

Cisse pådje ci rashonne les mots k'&nbsp;ont-st on **djinre diferin** kel parey a zels e francès.

## omrin e francès et femrin e walon
* ådje
* blé

## femrin e francès ey omrin e walon
* dint
Jean de Lathuy

thumb|Coviete des "Djårdéns sins voye"
**Jean de Lathuy**&nbsp;(e walon, on dvreut dire **Djan d'&nbsp;[[Låtu]])**, a skepyî e 1906 ey a morou e 1998. 

C' esteut on scrijheu e walon.

I dmoréve a Djiblou.

Il esteut aidant d'&nbsp;procureu do rwè di s'&nbsp;mestî. 

## Ouve e walon
Il a vudî: deus ramexhnêyes d'&nbsp;arimés: "Les djårdéns sins voyes" (1930); eyet "Les set petchîs capitås" (1937). 

Di 1950 a 1958, il a eplaidî ene cintinne di fåves da Lafontinne dins *Le courrier de l'&nbsp;Orneau*, ene pitite gazete di Djiblou. So les minmes trevéns, ses tecses sont cobén replaidîs dins les Cayés Walons.

Si prôpe coleccion des Cayés Walons, a stî dnêye pa si eritî a Lucyin Somme, k' aveut vnou dmorer, lu eto, a Djiblou.

## Tinmes et tecnikes.
### Tecnikes d'&nbsp;adjinçnaedje do powinme
* Il eploye do shijh-pîs u do ût-pîtaedje.
* Onk des prumîs fjheus d'&nbsp;arimés ki s'&nbsp;sieve del tecnike di fé des rimes avou des mots metous å cminçmint del fråze u del fråzlete. Metans:
: Come i sont-st anoyeus ! Leu hinne. 
:S'&nbsp;aclape su zeles come ene fivlinne.
ucobén
:I n'&nbsp;prind k'&nbsp;do noer cafè et sait 
:Cobén d'&nbsp;grains est çk'&nbsp;il è fåt moure.

### Les tinmes
Dins tos ses prumîs scrijhaedjes, c'&nbsp;est des sudjets a vey avou li rlidjon catolike (les doze sitåcions do tchmin d'&nbsp;croes; l'&nbsp;Assompcion; les set petchîs capitås.

## Jean de Lathuy eyet li rfondaedje
Jean de Lathuy inméve bén les beas mots, i veyeut voltî l' beaté. Po ses scrijhaedjes, Jean de Lathuy:
* aléve rapexhî des mots d'  Lidje (sûti, påjhûle), di Nivele (terchedon) et d' ôte pårt, cwand i trovéve k' il estént pår pus walons ki les cis k' il oyeut dins s' payis (*intèlijant*, *calme*, *entrëtans*). Sorlon li scole diyalectolodjike, les mots walons divnut dmorer "otintikes". Si n' ont i nén l' droet do voyaedjî.
* erîléve les spotchåvès voyales, minme dins les mots calkés setchmint do francès. Metans "dozinme sitåcion", eployî pa Di Låtu dins l' motî rlidjeu, "n' est nén diyalectolodjike" (M. Piron). Sorlon les diyalectolodjikes, i fåreut wårder li calcaedje setch do francès "dozinme *ståcion*".
* riwalonijhive sacwants mots calkés do francès po fé ses arimés, et nén "atestés pa temoens": *affable* => afiåve.
Eto, li Djhan d' Låtu pout esse loukî come èn anonceu do mouvmint des rfondeus.

## De Lathuy a-t i fwait avou ls Almands ?
De Lathuy esteut foirt crustin; il esteut mårlî a Djiblou. On pout dire ki c' esteut èn "efoufyî do bon Diu". Come les Recsisses estént eto foirt crustins, nén merveye k' i s' åye bén etindou avou zels. Mins après, on lyi fjheut fé des sacwès padrî s' dos. 
Après l' guere, on l' a fwait passer po on traite; et i n' cåzéve pus a nolu.

## Hårdêye difoûtrinne
*
*Li pådje Djhan d' Låtu (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Camille Delvigne

**Camille Delvigne** a vnou å monde li 12 di decimbe 1887 a Spî et il a morou a Dinant li 8 di setimbe 1951.

## Vicåreye
C' esteut on fjheu d' arimés e walon. Il a stî on moumint vijhén avou Gabrielle Bernard. 

## Shuvance
Onk di ses arimés, li Pere Guillaume a toumé dsu on djoû e 1938 dins Shijhes et paskeyes, et c' est ça ki l' a enondé a fé del powezeye e walon.

Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' Motî Gilliard.

## Hårdêye difoûtrinne
* Li pådje Camile Delvigne
*
Djezî

Li **djezî** ou **molén** ou **magot** ou **saetch** ou **saetchea**, c' est on saetch metou dins l'&nbsp;vinte des oujheas, inte l' avala eyet l' estoumak vraiy, la k'&nbsp;les grinnes sont cbroyeyes pa les spessès tchås di l' organe, et pa des piretes k' i gn a å mitan.

## Discrijhaedje
Li djezî est rascovrou d' ene setche pea, ki s' pout peler åjheymint.

Si frexhe pea est metowe padzo.

Adon, gn a les gros spès musses.

## Maladeyes do djezî

* fåsse pesse des poyes
* boursite å virûsse des poyes
* coirs etrindjîs

File:Fåsse pesse djezîs morance.JPG|efouwaedje do djezî dins l' fåsse pesse
File:Brown pelican stomach ingested objects.jpg|fis d' pexhe dins l' djezî d' on pelican


## Li djezî come amagnî
C' est l' pus gros boket del dispouye des poytreyes. On l' cût avou l' såce do cokea.

Å Camroun, on dene li magot a magnî ås djins k'&nbsp;on lzî vout fé oneur.

## Pî-note
2 d' djulete

Li 2 d'&nbsp;djulete, c' est li 183inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 184inme po ls anêyes bizetes), avou 182 djoûs ki dmorèt co po-z ariver å coron.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1964 : Lwè so les ptits rebanaedjes el Province di Lidje
** Roloû et Noveye-dilé-Fexhe ont stî rmetous avou Fexhe-å-Hôt-Clokî.
** Fize-li-Mårsale, Kimexhe, Ôdeu et Tisse ont stî rmatous avou Crusnêye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1931 : Cossina d' Bonn

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1827 : Jules Mandos
* 1902 : Emile Romain
### Ôtès djins
* 1925: Patrice Lumumba

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2002 : Bob Dechamps
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Les catolikes fiestixhèt Notru-Dame del plovinete.

----
**Vey eto:**

30 di djun - 1î d' djulete - 3 d' djulete - 4 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Disfondowe

Ene **disfondowe**, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, c' est on scrijhaedje coinrece ki n' a nén stî prins po li rfondowe, ni come dobe rifondowe.

## Disfondowes eyet mapes di l' A.L.W.
Les mapes di l' A.L.W. sont basteyes, pacô po mostrer l' sinonimeye, pacô po mostrer les disfondowes.

## Sol Wiccionaire
Gn a sacwantès disfondowes foirt corantes ki sont prezintêyes sol Wiccionaire.

Loukîz a :
4 di djulete

Li 4 di djulete, c' est li 185inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 186inme po ls anêyes bizetes), et k' i nos dmeure co 180 djoûs po-z avni al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1902: André Delchef
* 1980 : Maurice Grevisse
### Ôtès djins
* 1975 : Luigi Carlo Borromeo

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Fiesse nåcionåle des Estats Unis

----
**Vey eto:**

2 d' djulete - 3 d' djulete - 5 di djulete - 6 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
3 d' djulete

Li 3 d'&nbsp;djulete, c' est li 184inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 185inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 181 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Etrevéns
* 1940 : L' aviåcion inglesse atake les bateas francès enancrés addé Waradinne (Oran), a Mers-El-Kebir (les Francès do redjime di Vichy n' avént nén vlou raminer tos leus bateas dins les pôrts inglès, come Churchill lezî aveut dmandé. 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

1î d' djulete - 2 d' djulete - 4 di djulete - 5 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
5 di djulete

Li 5 di djulete, c' est li 186inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 187inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane 179 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 1960 : cénk djoûs après l' indepindance do Congo bedje, l' årmêye del tot djonne Republike democratike do Congo si revinte disconte di Patrice Lumumba ki n' a nén lomé des noveas oficîs. Et miner bardouxha dins tot Yopôlveye.

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

----
**Vey eto:**

3 d' djulete - 4 di djulete - 6 di djulete - 7 di djulete - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
30 d' octôbe

Li 30 d'&nbsp;octôbe, c' est li 303inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 304inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 62 djoûs po-z avni a coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1860: Florent Mathieu
* 1926: Gilbert Renson

### Ôtès djins
* 1821 : Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2020: Danielle Trempont

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

28 d' octôbe - 29 d' octôbe - 31 d' octôbe - 1î d' nôvimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1844

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
* 28 di djulete : Joseph Bonaparte
Lere

**Lere**, ubén e Feller « **Lére-Fostau** » ([FR] *Leers-Fosteau*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Twin, el province do Hinnot.

thumb|Tchestea a '''Lere'''.|centré
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Lere
* Dansonspene

## Rilomés dmorants
Ben Genaux î a stî lontins mwaisse di scole

## Referinces eyet sourdants
Framriye

**Framriye** (fr: *Frameries*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot

thumb|eplaeçmint del comene el province
thumb|

* Dimorants: 20.667
* Limero del posse: **7080** (vî limero **7230**)
* Limero diyalectolodjike: **Mo&nbsp;44**
* Arondixhmint: Mont
* Sitindêye: 26,04&nbsp;km²
* Dinsité: 793,66&nbsp;djins/km²
* Lingaedje do payis: picård borin.
* Ban d'&nbsp;Framriye: 
** Framriye (viyaedje)
** El Bouvriye
** Nwarcin
** Li Sårt-dilé-Framriye
** Widjî

Framriye, c' est l' payis do scrijheu Joseph Dufrane, k' a stî rlomé lon et lådje pa s' tchanson "Èç n' est nén co Framriye".

## Kiminçmint del tchanson "Èç n' est nén co Framriye"
:On tént todi pus ou moens a s' viyaedje, 
:K' on fouxhe di Cweme, di Djumape ou d' Cargnon. 
:El ci k' a vnu å monde å Pasturaedje
:Èn comprind nén k' on pouxhe viker a Blaton.
:Mins po trover des patriyotes e l' åme
:Ki n' si plaijhèt fok a l' ombe di leu clokî,
:Fouxhe-t i èn ovrî, on monsieu, ene madame,
:Fåt ndaler a Framriye.

:Dji racontéve mes voyaedjes en Almagne, 
:L' ivier passé a on vraiy Framizou, 
:Dji lyi dijheu k' dj' aveu stî en Espagne, 
:Å diåle el Chine, en Afrike, å Perou.
:Kés beas payis ! », dijheu dj', « kés belès veyes
:Po vir tot ça, on n' a pô d' ses deus iys.
:Én m' hagnîz nén », dit-st i, «leyîz m' trankile,
:Èç n' est nén co Framriye ! 

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Office du Tourisme