open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vicante sititchete

Ene **vicante sititchete** (ene **vicante cawete** u ene **vicante betchete**), c' est ene sititchete, dj' ô bén, ene cawete u ene betchete ki les djåzeus d' on lingaedje s' endè polèt siervi tot seus, po fé des noûmots, ki les schoûteus vont comprinde do côp, do moens s' el bodje est todi bén eployî.

Li vicante sititchete, c' est l' contråve d' ene **moite sititchete** (ene **moite cawete**, **moite betchete**).

## Vicantès stitchetes do walon
### Cawetes
* Vicantes emey les cåzeus
** Cawete -aedje
** Cawete -ete
** Cawete -reye
** Cawete -eu, Cawete -euse, Cawete -resse
** Cawete -a
* Ravikêyes pa l' ovraedje des rfondeus
** Cawete -rece
** Cawete -iveus
** Cawete -isté
** Cawete -oe

### Betchetes
* Vicantes emey les cåzeus
** Betchete ri-
** Betchete ra-, Dobe betchete raca-
** Betchete dis-
* Ravikêyes pa l' ovraedje des rfondeus
** Betchete for-
** Betchete co-
** Dobe betchete ac-

## Moitès stitchetes do walon
### Cawetes
* cawete -aye
### Betchetes
Francès (lingaedje)

Li **francès** (e francès: *français*), c' est on lingaedje d' oyi (famile des lingaedjes romans), foirt sipårdou totavå l' Daegne. C' est onk des lingaedjes les pus eployîs dins les relåcions eternåcionåles, estant lingaedje oficir di l' ONU, di l' OTAN eyet di l' Union Uropeyinne.

D' acostumwance, on l' cåze el France, el Walonreye (Beldjike), el Swisse Romande, å Kebek (Canada), el Louwiziane, å Coûtchant d' l' Afrike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne. Les cis ki djåzèt francès sont lomés francès-cåzant(e)s u francofones.

## Istwere
Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.

Å cminçmint, c' esteut l' pårler di l' Iye-di-France (Paris), mins il a stî spårdou pa les Rwès di France. E 1539, l' Ordonance di Villers-Cotterêts a decidé ki l' francès sereut l' seu lingaedje po les papîs d' djustice, replaeçant li latén.

## Parintêye et rishonnance
Li francès fwait pårteye del famile des lingaedjes romans, djustumint del binde d' oyi (come li picård ou l' normand). 

I s' rishonne bråmint avou ls ôtes lingaedjes del Romaneye occidentåle come li walon (ki c' est s' pus près parint e Beldjike), li catalan, l' itålyin ou co li liyonès.

Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.

## Croejhete do francès
 «Croejhete do francès».

## Sacwants francès coinreces
*Francès do Kebek et do Canada
* Francès d' Beldjike
**Francès del Walonreye
** Francès d' Brussele
*Francès del Suisse
*Francès d' Afrike bijhrece
**Aransiya

## Sacwants varyistés istorikes do francès
* Portofrancès
* Ancyin francès
* Mîtrin francès
* Francès preclassike
* Francès classike
* Francès modiene
* Francès (d' asteure)

## Tabele contrastive des lingaedjes romans

Cisse tabele mostere des mots di baze ki mostrint l'origene latine et les évolutions dins les diferin lingaedjes romans.

## Rilomés scrijheus et linwincieus do francès
* Rilomés scrijheus e francès
* Rilomés Walons k' ont scrît e francès
* Rilomés linwincieus walons k' ont studyî l' francès

## 
* Calcaedjes do francès
* Croejhete do francès
* Flaminaedje do francès

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Li francès å 18inme sieke (e walon)
* Tuzaedjes di des sicrijheus e francès nén Francès (e walon)
* Dicsionaîre Francès-Walon
* Rimetante croejhete francès-walon (Roger & Johan Viroux)
Cerijhî (toponimeye)

On rtrouve les mots ceréjhe et cerijhî dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye

* Cerexhe (viyaedje)
* Li Cerijhî : no d' ene plaece di Transene
Côrî (toponimeye)

**<big>Pådje do mot «côrî» et ses parints e l' toponimeye del Walonreye</big>**

thumb|rowe des Côretes

On rtrouve li mot côrî et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

I polèt ossu bén voleur dire bwès d' noejhîs ki bwès di håvurnas, les deus åbes k' on ndè codeut des côres.

Li noejhî pout eto si rtrover dins les nos d' plaeces dizo si no tîxhon "*hal*". 

## côre
* al Côre : plaece di Rotchô, d'&nbsp;Erpint, di Bayamont, di Frôhan.
* poujhon del Côre : plaece di Spå

## côrete
côre + cawete -ete (bwès d' côrîs)
* ås Côretes : plaece di Bietris
* sol Côrete (la-minme *su la Côrète*) : plaece di Rcogne.
* les Côretes (la-minme : les *Couriètes*) : plaece di Bayamont

## côroe
côre + cawete -oe (bwès d' côrîs)
* Côroe
** (la-minme : *Côrwè*) : Côroe; Côroe-l'-Grand
** (la-minme : *Coûroû*) : hamtea d'&nbsp;Érine
* Li Côroe (la-minme: *Lu Côro*) : a Viyance, a Transene
* e Côroe 
** (la-minme : *è Côreu*) : plaece di Djalhé 
** (la-minme : *å Côrû*) : plaece di Flostwè
** (la-minme: *Côrû*) : plaece di Hu
* tchamp d' Côroe (la-minme: Côrû) : a Hu

## côrea
côre + cawete -ea (pitit bwès d' côrîs)
* Côrea (la-minme *(au) Côria*) : plaece di Warjou, di Leuze-dilé-Du
* e Côrea (la-minme *è Côrê*) : plaece di Hôdî 
* Li Côrea (la-minme *Lu Côrê*) : rew di Dåvdisse

## côrire
côre + cawete -ire (bwès d' côrîs)
* Côrire : (la-minme : *Côrêre*)

## côrinne
côre + cawete -inne (bwès d' côrîs)
* Côrinne
Rinne côrrece

thumb|so ene foye di côrî
Ene **rinne côrrece** (on dit eto : **rinne côrete**, **côrete**, **rinne côrasse**), c' est ene pitite rinne tote vete, ki vike dins les bouxhons, copurade les côrîs. 

 *[[Hyla arborea]]*

## Sourdants
Motî d' Lidje so les fis

Li **Motî d' Lidje so les fis**, c' est on motî k' on pout aberweter, djus del Daegntoele, et ki dene des mots a vou l' accint lidjwès dins l' sinse walon-francès francès-walon. 

Il a stî cmincî e 2000, adjinçné pa **Bertrand Cornu** sol waibe di motîs Lexiglos. 

Il a stî rapontyî pol dierin côp li 20 di nôvimbe 2004, avou 8.537 intrêyes dins l' sinse walon-francès eyet 7.803 intrêyes dins l' sinse francès-walon.

Il est rprins sol limero **E 164** dins l' Djivêye des motîs do walon.

## Hårdêye difoûtrinne
* Hårdêye do motî
Côrî

thumb|hourêye di côrîs
thumb|Minousses
Li **côrî** (on dit eto : **noejhî**, **noejhtî**), c' est on bouxhon ki crexhe dins les bwès et les hourleas des payis timperés. I vént a totès djetes ki crexhèt ene dilé l' ôte, a stoclêyes; on lome çoula ene **** ou on **topet** d' côrîs.

 *[[Corylus avellana]]*

Les fleurs måles ki rexhnut e moes d' måss sont lomêyes les **minousses**.

## Ecolodjeye
Les côrîs crexhèt pus voltî so les pindants des tienes, nén so les dzeus.

On bwès d' côrî, c' est ene biyonaxhe. Il î vike des biesses a pårt come les rinnes côrreces.

## Eployaedje
I dene des noejhes (des noejhetes) ki sont schayetes e moes d' octôbe (el Walonreye).

Dinltins, on-z aléve code ås côres so les côrîs å moes d' nôvimbe, po fé des schinons. On è pout fé eto des mantches d' usteye.

Mins les côrîs ni sont nén gros assez po esse côpés come bwès d' tchåfaedje dins les manêyes.

## Toponimeye
Ene taeyes avou bråmint des côrîs si lome on **côroe** u ene **côrete**, mins gn a eto mwints ôtes vî vîs nos.

Les parints do mot "côrî" sont foirt corants, dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Cawete -ire (toponimeye)

Gn a bråmint des nos d' plaeces del Walonreye ki sont bastis avou l' cawete -ire.

Nos d' viyaedjes :
* Bossire
* Côrire
* Ferire
* Forire
* Rôzire
* Såvnire

Nos di des plaeces la k' i crexhe ene plante :
* Al Tchenvire

No di des plaeces la k' on saetche ene sacwè foû d' tere :
* Cårire
* mårlire
* schayire
* minire
* ferire

Plaece k' on n' ricnoxhe pus bén l' bodje :
* Bierlire (plaece di Djerpene.
Cawete -eur di calcaedje

Li **cawete -eur di calcaedje**, c' est ene moite cawete calkêye tot nete di des mots do francès ki s' atchevnut pa -eur : 

* 
* 
* 
* 

Sacwants di ces mots, si c' est des mestîs, ont-st on femrin avou 
* 
* 

Li cawete -eur pout esse omonime e sacwantès coines : 
* del cawete -eur di cwålité (noereur)
* del cawete -eure (costeure, verdeure)
* del cawete -eu do no d' fijheu (foumeu, ki s' dit *foumeur* après Måmdey).
Cawete -eu acawêye a on viebe

Li **cawete -eu acawêye a on viebe**, c' est ene vicante cawete k' on pout stitchî so (cåzu) tolminme ké viebe po fé li no d' fijheu (li ci ki fwait l' accion do viebe)

: => 
: => 
: => 
: => 
: => 

## Femrin
Li femrin, c' est ene dobe rifondowe, li **cawete -euse** eyet li cawete **-resse**

: 
: 
: 
: 
: 

Li cawete *-resse* si radjoute sol "bodje C" des viebes, dismetant ki *-eu* eyet *-euse* c' est sol "bodje A".

## Omonimeye
Li cawete -eu a des omonimes :
* li cawete -eu acawêye a on no : assez råle, dins des noûmots : , 
* li cawete -eus ki bastixh des addjectifs : 

## Diyalectolodjeye
Li spårdaedje del cawete -eu avå les accints do walon est mostré so ene pådje tote seule.

#### 
 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
No d' fijheu

Li **no d' fijheu** (on dit eto: **no d' adjint**), c' est li ci (li cene, li sacwè) ki fwait l' accion do viebe.

E walon, li no d' fijheu est basti å pus sovint avou l' cawete -eu
:foumer => foumeu
:fé => fijheu 
:sipåde => sipårdeu 

Mins gn a eto des ôtès cawetes ki polèt siervi tenawete :
* cawete -ant : riwaitant (li ci ki rwaite)
* cawete -ire : loumire (çou ki loume)

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "fijheu", alez s' vey e [[:Wikt:fijheu|splitchant motî]].*

## Li no d' fijheu dins les ôtes lingaedjes
* e francès, li no d' fijheu si fwait avou l' cawete *-eur*, li sfwaite kel sititchete walone.
:*lire* => *lecteur* (lére => lijheu)
* e castiyan, on eploye pareymint li cawete *-ador*
:*matar* => *matador* (touwer => touweu)
* e l' inglès, li neyerlandès et l' almand, on eploye li cawete *-er*
:*to play*, *spelen*, *spielen* => *player*, *speler*, *spieler* (djouwer => djouweu)
* e l' arabe, li no d' fijheu (*ism el fa'il*) est foirdjî pa on candjmint dvintrin do viebe. So les viebes ås troes letes, li voyale après l' prumire lete, c' est *alif* (long A), et l' cene après l' deujhinme lete, c' est on court i.
:*kataba* => *kâtib* (sicrire => sicrijheu)
Housse

**Housse**, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Blegneye.

* Limeros del posse : 
** asteure : **4671**
** davance : **4512**
* Limero diyalectolodjike : **L 54**
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins did la : Houssurlin, Houssurlinne; (F. *Houssois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Housse
### Hamteas
* Bordon-coujhene (*Bordô-couhène*, fr. *Burdo-cuisine*)
* Côrenhé (*Côrin'hé* fr. *Corinhez*)
* e les vås (*è lèvå*, fr. *Leval*)
* e l' Nôssale (fr. *Nossale*)
* Ritchåsåt (*ritchonson*, fr. *Richausautx*)
* Al Rotchete (*al rotchète*, fr. *La Rochette*)
* å Vert Bwès (*å vêrt-bwès*, fr. *Vert-Bois*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Ritchåsåt (*ritchonson*, fr. *Richausautx*)
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Côrenhé (*Côrin'hé* fr. *Corinhez*)
** å Vert Bwès (*å vêrt-bwès*, fr. *Vert-Bois*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** coû des mayeurs; frexhe coû (*frèhe-cou*), a Herdjî-coû
* A vey avou des aiwes :
** Li bacsea (*li baksê*)
** Al Gotale
* A vey avou les tienes et les vås :
** e les vås (*è lèvå*, fr. *Leval*)
* A vey avou des rotches :
** Al Rotchete (*al rotchète*, fr. *La Rochette*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** al barada
** e betch
** al favete
** e l' Houbî (*hoûbî*)
** ås *houphês*
** e l' Nôssale (fr. *Nossale*)
## Sourdants
Jijé

[thumb|Enimådjaedje pa Joseph Gillain d' on live da [Paul Moureau]]
**Jijé**, di s' vraiy no **Joseph Gillain** (riwalnijhåve *Djôzef Djîlin*), c' esteut on rlomé spiroutî walon. 

I vna-st å monde li 13 di djanvî 1914 a Djedene, et mori l' 19 di djun 1980 a Versailles el France.

## Vicåreye
Ses parints, Eugène Gillain eyet Marie Doffagne, ont-st avou 7 ôtes efants, Marie (1909), Paul (1911), Henri (1913), Joseph (1914), Albert (1916), Louise (1918), Thérèse (1920) et Monique (1923).

Jijé fourit on soûmint del gazete Spirou, k' il î animéve les istweres di *Jean Valhardi*, *[[Spirou et Fantasio]]*, *[[Blondin et Cirage]]* (k' ont stî ahivés dins l' presse crustinne) et co *Jerry Spring*.

Poy i moussa-st el gazete *[[Pilote (gazete)|Pilote]]*, wice k' i va rprinde li dessinaedje di *[[Tanguy et Laverdure]]* des mwins da Uderzo et so des sinnårios da Jean-Michel Charlier.

E 2003, on Muzêye Jijé a-st askepyî a Brussele avou èn ecwårlaedje privé. I dva clôre e 2005. Mins, avou des subzides, i pola rdrovi e 2006, rowe do såvlon (*Zandstraat*), dizo l' alomåcion Måjhon del binde d' imådjes del Beldjike. On î prezinte l' ouve da Jijé, mins ossu l' cene di bråmint des ôtes spiroutîs k' on bouté avou lu al gazete Spirou (scole di Mårcinele del binde d' imådjes).

E 2023, ene espôzucion so si ouve a stî metowe so pî a Djedene. On î voet k’ dins èn albom di « Blondin et Ciraedje », i cåze do docteur Serckx, on vraiy medcén k’ a pratiké a Djedene.

## Tecnike des desséns da Djôzef Djîlin
C' esteut çou k' on lome des bwès. I boutéve so les desséns di s' fré (come po les Cayés Walons) u so des cis des ôtes (come po les Contes d' aprandjire da Paul Moureau).


Cayeis walons fev39.jpg|onk des Cayés walons
Wartike Thirionet croes brouhires.jpg|Les croes dins les brouwires (sovnances)
Marchal natole nutons wi.jpg|Å tins des nûtons
Gillain Minme tonea.jpeg|Do minme tonea


## Jijé et l’ walon
Joseph Gillain a-st enimådjî les 30 prumîs limeros des Cayés Walons (e 1937 pu di 1940 a 1943), et des lives di des scrijheus des Relîs Namurwès k' ont rexhou adon. Metans :
* Paul Moureau.
** Contes d' aprandjire 
** Fleurs d' al vesprêye (1936) 
** Padzo l' tiyoû (sins date)
* Edmond Wartique 
** Les croes dins les brouwires
** Tote ene veye (1941)
* Anatole Marchal : Å tins des nûtons (1937)
* Eugène Gillain (si pa)
** Do minme tonea (1951)

## Alére
* Bernard Louis : Joseph Gillain, spoté Jijé, Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.

## Difoûtrinne hårdêye
*  Si biyografeye

## Sourdant
Pierre Otjacques

**Pierre Otjacques** (riwalnijhåve **Pire Otdjåke**) a skepyî e 1962. I provént d' Glaireuse. 

C' est on scrijheu e walon et on bouteu pol walon.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

E 2007, i fourit relî po moussî å CLRE.

I djåzéve todi walon avou les waloneus, et lzî scrire eto e walon.

Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses) å Tchestea. Di s' pasmint d' tins, il esteut eto on fel åbussoneu. 

Il a stî ossu lontins conseyî comunå å Tchestea.


Rantoele raploû 2000.jpg|a on raploû del Rantoele-soce, l' an 2000
Otjacques_Pierre.jpg|e 2000 ossu
Dunker et Otjacques.jpg|thumb|avou Wiyam Dunker a Bive e 2006


## Come sicrijheu
thumb|Papî so Pire Otdjåke da Eugène Poncé dins l' pitite gazete "Passe-partout" e 2006
thumb|Lete da Pire Otdjåke e walon
Il a fwait ene bele rîlêye di biyets d' oumeur dins des ptitès gazetes, so les moes et les såjhons, sovint tot-z alant rcweri des vîs spots e walon. 

Il a eto scrît sacwants arimés et del prôze nén racontrece (ecolodjeye,pôrts, bén-magnî).

Ses papîs passént dins Singulî, Coutcouloudjoû eyet Li Rantoele.

Dins li rvuwe d' istwere redjonåle "*Aux sources de la Lesse*", i fjha des rcweraedjes so les fåves do vî vî tins do payis del Hôte Lesse.

## Come eplaideu e walon
I fourit l' askepieu, avou Louwis Baidjot del gazete e walon "Coutcouloudjoû". 

Il fourit cwårlî del Rantoele dispu li cminçmint, et l' eplaideu responsåve del «Rantoele-gazete».

Il esteut dins l' comitî po relire les scrijheus ritnous dins «Scrijheus d' Årdene».

A pårti di 2005, c' est eto lu k' adjinçna li rvuwe «Singulîs».

## Come bouteu pol walon
I fourit onk des stamons del "Soce des Rcåzeus d' walon", enondêye e 1994 pa Lucyin Mahin.

I fourit prezidint del federåcion do Lussimbork di l' UCW a pårti di 2001. 

Il esteut sovint dins les djuris, do Libråmonissîme, do Singlé d' Bwès, di Mamjhele Lingaedje et des bates di recitaedjes d' efants del Province do Lussimbork. I scrijha so ces concours la dins l' live Ké walon po dmwin ?.

E 1999, i produjha, pol Rantoele ene sitroete plake di muzike, avou les cwate coines del Walonreye riprezintés ådvins, «Emacralaedje». Ci fourit l' prumire plake avou on tite ey on livret pår e rfondou walon.

Il adjinçna, e 2007, ene activité avou les efants po les djournêyes Araedje di lére.

I est eto prezidint do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

## Come ricwereu sol walon
Il a fwait des rcweraedjes so les nos e walon del mizrete.

Il a eto eplaidî des dnêyes sol médiaedje avou l' yebe di troye.

Il a eto fwait l' djivêye des nos d' plaeces di Glaireuse.

I cacha ossu so tot çou k' a-st a vey avou l' ahivaedje del tchene.

## 
* 
*
Biyet d' oumeur

On **biyet d' oumeur**, c' est on scrijhaedje di prôze, la kel sicrijheu dene si idêye, d' ene clapante façon, so on sudjet al môde. Mins çou k' i dijhnut est cwand minme pratike, nén come dins l' prôze-powezeye. Kécfeye, les **biyets d' oumeurs** polnut esse djåzé come al radio. E-n efet, li scrijheu, oubén li scrijheuse, lét ès tecse dins l' micro.

Les biyets d' oumeur alèt foirt bén come ratacaedje d' ene rivuwe eyet d' ene gazete. Asteure, sacwants oteurs scrijhnut des **biyets d' oumeurs** sol waibe.

## Sacwants scrijheus d' biyets d' oumeur e walon
* Charles Massaux
* Pierre Otjacques
* Paul-Henry Thomsin
Årmonak walon del Samwinne

thumb|(1888)
L' **årmonak walon del Samwinne** (*<SMALL>armonac wallon do l'saméne</SMALL>*), c' est èn årmonak k' a parexhou el fén do 19inme sieke. Il esteut eplaidî pa Hubert Scius, ki publiyive eto *[[Gazete «La Semaine» di Måmdey|La Semaine]]*.

Sol prumire pådje, gn a veut l' catchet da Celestin, li dierin prince-abé d' Måmdey.

Les grands scrijheus do payis d' Måmdey, come Henri Bragard ont scrît dins l' Årmonak walon del Samwinne.
Årmonak

[thumb|Prumire pådje di l' [årmonak walon del Samwinne di 1888]]
Èn **årmonak**, c' est on ptit live avou tos les djoûs d' ene anêye, et des ptits scrijhaedjes k' ont-st a vey avou tchaeke djoû, tchaeke samwinne, tchaeke moes, tchaeke såjhon.

On î mete eto les cwårtîs del Lune.

On î pout radjouter des spots, des dijhêyes, evnd..

A stî on tins ki les årmonaks estént des vraiys pitits lives avou des scrijhaedjes d' oteurs.

E 20inme sieke, les årmonaks ont stî bråmint replaecîs pa des pindåves calindrîs.

## Årmonaks et calindrîs walons
 årmonak e walon
No d' famile del Walonreye

On **no d' famile del Walonreye**, c' est on no d' famile ki s' poite asteure, u ki s' poirtéve davance, el Walonreye.

## Sacwantès trokes especiåles di nos d' famile walons
* No d' famile walon ki vént d' on no d' plaece
* No d' famile walon ki vént d' on no d' mestî ou d' fonccion
* No d' famile walon ki vént d' on ptit no
* No d' famile walon vinant d' Alzace

## Lives so les nos d' famile del Walonreye
* *Les noms de famille de la Belgique* (Auguste Vincent)
* *[[Live da Carnoy so les nos d' famile del Beldjike|Origine des noms de famille en Belgique]]* (A. Carnoy, 1953)
* *[[Motî des nos d' famile del Walonreye|Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane]]* (Jules Herbillon et Jean Germain, 1996).

#### 
*  Conferince so les nos d' famile del Walonreye, pa Jean Germain 
* Waibe des nos d' familes del Beldjike
Jules Herbillon

thumb|left|120px|so on live del SLLW 
**Jules Herbillon** a skepyî e 1896 ey a morou e 1987. C' esteut aprume on rcwereu sol walon, k' a bråmint fwait so l' antroponimeye et sol toponimeye.

Å cmince, il aveut eto scrît sacwants bokets e walon.

Si  prumî scrijhaedje e walon si loméve "li måle garite" (c' esteut e 1930).

E 1946, i moussa al SLLW. 

L' ome a scrît, po s' plaijhi, dipus d' 445 sincieus årtikes, bråmint so les nos d' djins et les nos d' plaece.

I rashonne ses cnoxhances so les nos d' famile dins on motî k' i lome *Un nouveau traité sur les noms da famille belges*. I n' a måy yeu l' ådjeu di l' atchever. C' est l' Djihan Djermwin ki l' eplaida, bråmint a pårti des scrîts da Herbillon, et siner avou lu li rlomé "*[[Motî des nos d' famile del Walonreye|Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane]]*". L' ovraedje n' a vudî k' e 1996, après l' moirt da Herbillon.

E 2005, gn a on live sor lu k' a rexhou dins l' colecccion "Memwere walone" del SLLW, sol tite *Jules Herbillon, ou la quête inlassable de l' origine des mots wallons*.

Di s' mestî, il esteut prof di latén grek. Si aveut i fwait des rcwerances so les rlidjons des Greks et des Romins.

## Come toponimisse
Di 1945 a 1978, i studia a pô près 1300 nos d' plaeces di Hesbaye, eplaidîs dins l' *Bulletin de la commission royale de toponymie et de dialectologie*.

Po les viyaedjes del Hesbaye dilé Lidje, il aléve fé ses rcweraedjes a velo. Il a studyî 5861 ectares di teres so les ancyins ptits bans di :
* Bierzet
* Crusnêye
* Fexhe
* Fleroû
* Fô
* Hestape 
* Hognoûle
* Kimexhe
* Ôdeu
* Ôtêye
* Ôtrindje
* Tisse
* Voroû-Goreu
* Viyé-l'-Eveke
* Xhindmåle
E rawete, i splitcha 210 nos d' plaeces do payis d' Nameur, et publiyî ses trovas, di 1968 a 1987, dins *[[Le Guetteur wallon]]*. Ces notes la estît replaideyes e 2006 pa l' SLLW en on live *[[Live Herbillon so les nos d' plaece do payis d' Nameur|Notes de toponymie namuroise]]*.

Dins ses rcweraedjes la, i rmeta les nos d' plaeces so des mapes a 1/10.000inme. Ci fourit l' prumî toponimisse do walon a bouter sifwaitmint.

I lijheut eto tot çou ki s' eplaidive sol toponimeye, et fé des contes-rindous ki mostrént li bén come li må des trovas etimolodjikes.

Il a bouté, di 1952 a 1987 a l' tåvlotêye po les nos des rowes do grand Brussele. Laddé, i waitive todi k' on rindaxhe li vî no (k' esteut todi e flamind). Si a-t i sovint cåzé disconte do lomaedje des rowes avou des nos d' politikîs.

Il a eto rashonné tot les pondants et les djondants des etimolodjeyes des nos walons des viyaedjes del Walonreye en on live eplaidî å ''Crédit Communal''.

## Come [[etimolodjeye do walon|etimolodjisse]]
Jules Herbillon est on des råles a-z aveur fwait des rcweraedjes lo les calcaedjes di l' espagnol e walon, mins les rzultats fourît foirt tenes. Elzès publiya dins on sillabusse "*Eléments espagnols en wallon et dans le français des anciens Pays-Bas*", k' il evoya on côp al royinne Fabiola.

## Come bouteu pol walon
A stî on mimbe askepieu del soce "les amis des Dialectes". Et penleu -bouteu disk' al fén.

## Hårdêye difoûtrinne
* Conte-rindou do prezintaedje do live del SLLW so Jules Herbillon (e francès)
Pierre Grégoire baron d' Vivario

**Pierre Grégoire baron d' Vivario** fourit borguimwaisse di Lidje di 1769 a 1779.

I fourit onk des askepieus del Societé d' Emulåcion. 

Come sicrijheu e walon, il est l' fijheu del «fiesse di Xhoutsiplou», ene des pîces do Teyåte lidjwès, k' i scrijha lu tot seu. 

Avou Simon de Harlez, Jacques-Joseph Fabry et de Cartier, i toirtcha "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumire des cwate pîces.
Simon de Harlez

**Simon de Harlez** a skepyî a Lidje diviè 1700 et î a morou e 1782. Il esteut signeur di Rabozêye et do ban d’ Fronveye. I dvént on tchenonne di Lidje et consyî do Prince Tchåle di Houte-li-Mont.

Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.

## Ouve e walon
I scrijha tot seu èn operå : Les Ipocondes, onk des cwate operås do Teyåte lidjwès.

Avou de Cartier, Fabry et Vivario, i scrijha «Li voyaedje di Tchôfontinne».

## Ouve culturele
De Harlez est rwaitî pa François Bailleux come on bon fjheu d’ arimés et on cråne muzicyin. C’ est lu k’ a discovrou ey ecoraedjî Grétry. C' est bråmint a cåze di lu ki les Belès Letes e 18inme sieke el Principåté d' Lidje, c' esteut scrît e walon, nén e francès. Ces trevéns la sont rwaitîs pa François Bailleux come l' ådje d' ôr do lingaedje walon.

Tos les iviers, i fjheut des raploûs di muzicyins et intelectouwels lidjwès, la ki les pîces do teyåte walon fourît compôzêyes.

## Ôtès muzikes compôzêyes pa de Harlez
Il a co fwait cénk cantates: 
* Proloke po ravizer on complimint tchanté el såle d’ assimblêye sol plaece des Djezwites li nouv di fevrî 1762 (metou e muzike pa Hamal, tchanté po li strimaedje del såle des Rdoutés, k’ aléve divni li «Societé d' Emulåcion»).
* Cantate lidjwesse å grand keur prezintêye å prince Tchåle li djoû di si eleccion, li 20 d’ avrî 1763.
* Cantate lidjwesse pal djoû ki nosse Prince di Houte–li-Mont intere å Palå, metou e muzike på Mwaisse Hamal.
* Cantate lidjwesse prezintêye å Prince Tchåle li djoû di l’ inåguråcion del par des pårlîs (Lidje, F.S. Desoer, 1764)
* Cantate po buskinter nosse Prince Tchåle di Houte-li-Mont li djoû d’ ès fiesse, prezintêye del pårt di Mwaisse Hamal ki l’ a metou e muzike.

## 
*
Pierre Robert de Cartier de Mårciene

**Pierre Robert de Cartier de Marcienne**, c' esteut l' signeur di Mont-dzeu-Mårciene, Djenveye et Poitchrece. Il a stî borguimwaisse di Lidje e 1768 et deputé perpetouwel des Estats do Payis d' Lidje et del Conteye di Lô.

I scrijha, avou de Harlez, Vivario et Fabry, l' operå «li voyaedje di Tchôfontinne», li prumire pîce do Teyåte lidjwès.
Teyåte lidjwès (operås)

thumb|Coviete di l' edicion di 1854 da Bailleux
Li **teyåte lidjwès**, c’ est l' no metou po cwate operås e walon sicrîts e 1756-1757 dins les sålons da Simon de Harlez, a Lidje.

Li "Voyaedje a Tchôfontinne" a stî scrît eshonne pa de Cartier, de Harlez, Vivario et Fabry. Les ôtes pîces ont stî toirtcheyes pa on scrijheu a lu tot seu.

Totes les muzikes ont stî compôzêyes pa Jean-Noël Hamal.

I fourît eplaidîs et replaidîs, å cmince cåzu tos ls ans, dins les årmonaks e walon.

Come Simon de Harlez aveut ene bele plaece dins l' Estat, et k' les pîces estént djouwêyes dins on bastimint oficir, on pout avancî ki c' est l' prumî mostraedje d' ene politike linwistike eneviè l' walon.

## Les cwate pîces do teyåte lidjwès
Li **prumire des pîces**, c’ est "li voyaedje di Tchôfontinne" (*Voeche di Chôfontaine*, *Li Voëgge di Chôfontaine*), djouwêye divant les djins pol prumî côp li 25 di djanvî 1757.

Li **deujhinme**, c' est "li Lidjwès egadjî" (*Li Ligeoi egagy*, *Li Lîgeois ègagi*). Elle a stî scrîte pa Jacques-Joseph Fabry. Ele fourit djouwêye pol prumî côp li 14 d' avri 1757.

Li **troejhinme pîce**, "li fiesse di Xhoutsiplou" (*Li fiess di Hoûte-si-Ploû*, *Li fièsse di Hoûte-Si-Ploû*) fourit djouwêye pol prumî côp li 8 di decimbe 1757. Elle a stî scrîte pa Vivario.

Li **cwatrinme** et l’ pus bele pîce, c’ est "les Ipocondes" (*Les Ypoconte*) da Simon de Harlez.

## Eplaidaedjes et rlomêye
Do tins del Principåté, et do Redjime francès, les 4 mwaissès pîces do "teyåte lidjwès" fourît rimprimêyes  soeye-t i totes seules, soeye-t i dins l' årmonak lidjwès. Elle estît eto vindowes a Lidje, amon Lemarié (livreye). Gn a yeu, pol moens, des edicions e 1757, 1758, 1768, 1783, 1784, 1785, 1787 (an VIII), 1810.

On lzès rimprime co do tins de Holandès (1827) et å cminçmint del dislaxheye Beldjike (1845, 1847).

Les cwate pîces fourît *ricoridjeyes* pa François Bailleux (ki riscrît metans *Les Ypoconte* e *Les Hypocondes*). Elle estît replaideyes a l’ Imprimreye J-G Carmanne a Lidje e 1854, avou èn adrovaedje istorike da Ulysse Capitaine, on corwaitaedje d’ on prof flamind di l’ Univiersité d’ Gand, J. Stecher, et troes graveures da J. Heldig. Ciste edicion la a-st eto ene cénkinme pîce, "li Målignant, da François Matthieu Henault.

Les cwate pîces metnut en sinne des ptitès djins avou leus dfåts. Sacwants rvazîs des pîces divnît des spots.

Li teyåte lidjwès fourit todi dpus djouwé e 19inme sieke, et disk’ e 1850 po les grandès fiesses.

Li rexhowe do live da Bailleux e 1854 a stombyî les waloneus di Lidje a s’ rashonner po-z a monter li SLLW.
Miyin-Hinri d' Bavire

vignette|Miyin Hinri d' Bavire, e 1658
**Miyin-Hinri d' Bavire** (F. *Maximillien-Henri de Bavière*, Alm. *Maximilian Heinrich von Bayern*) vina-st å monde li 8 di octôbe 1621 et mori l' 3 di djun 1688. I fourit prince-eveke di Lidje di 1650 a 1688.

E 1684 il a dicté on Rîlmint k' anixhiléve les droets et libertés des Lidjwès. Gn a rieu d' l' ôre el principåté et les disduts ont staté … po nén lontins.
Djihan-Tchedôre di Bavire

thumb|Djihan-Teyodore di Bavire
**Djihan-Tchedôre di Bavire** (fr. *Jean-Téyodore de Bavière*, almand *Johann Theodor von Bayern*), c' esteut onk des dierins princes-evekes di Lidje.

## Vicåreye
I vna-st å monde li 3 d' setimbe 1703 et mora l' 27 di djanvî 1763. 

I fourit prince-eveke di Lidje di 1744 a 1765.

## Rilomêye
Djihan-Tchedôre esteut almand et n' comprindeut nén l' walon.

C' est tins di s' minance ki les de Harlez, k' aveut ene hôte plaece el principåté, divna èn ecoraedjeu des årts et des letes el Principåté.

Ci mouvmint la va motoit esse li cåze di l' elijhaedje d' on prince-eveke walon, Tchåle d' Outrumont al moirt da Djhan-Tchedôre di Bavire
Jean-Noël Hamal

**Jean-Noël Hamal**, vina-st å monde a Lîdje li 23 d' decimbe 1709 ey il î a morou li 26 di nôvimbe 1778.

C' est onk des grands muzicyins d' Lidje.

I scrijha les muzikes des cwate operås do teyåte lidjwès

C' est l' mononke da Henri Hamal.

## Vicåreye
Après awè stî a l’ aprintixhaedje avou s’ pere Henri-Guillaume Hamal (scolî di Lambert Pietkin et lu ossu compôzeu d' muzike), i cmince a esse pitit tchanteu al catedråle Notru-Dame et Sint-Lambiet avou l’ mwaisse di tchapele Henri-Denis Dupont. C’ esteut on ansambe d’ ene trintinne di  muzicyins, k' il a miné di 1737 a 1770. Il a fini si scolaedje di 1728 a 1731 å « Coleje lidjwès » di Rome, ewou çk il a rçu des luçons di Giuseppe Amadori (1670-1730). Sol tins do deujhinme voyaedje, i rescontere li violonisse Niccolò Jommelli, et ossi Francesco Durante. I rbague a Lidje, i dvént directeur del catedråle Sint-Lambiet et, e 1745, tchenonne imperiål. Dispu 1738, les mimbes del famile Hamal dinént a tinzayeure des « Grands concerts di muzike rilijieuse » a l’ otel di veye di Lidje.

Après des margayes avou l’ tchapite, c’ est s’ neveu et scolî tchenonne k’ a pris l’ plaece di mwaisse del muzike do tchapite djusk’ å distrujhaedje del catedråle e 1793.

## Ouves

* 92 motets, 34 messes, 24 psåmes, des cantates, 5 lamentos, 6 litåneyes, 4 oratorios
* 2 *[[Te Deum]]*, onk di zels e 1763 po l’ aven'mint do prince-évêque Charles-Nicolas d'Oultremont
* 3 opus di sinfoneyes (l' opus 2 fourit-st eplaidî l' an 1750 amon Benoît Andrez)
* 3 volumes di bokets sinfonikes et adrovaedjes di muzike
* 4 operås burlesses sicrîts è walon do XVIIIe sieke :
** *Li Voëgge di [[Chaudfontaine|Chôfontaine]]* (23 djanvî 1757)
** *Li Ligeoi ègagî* (14 avri 1757) 
** *Li Fiess di [[Houte-Si-Plout|Houte-si-plou]]* (decimbe 1757)
** *Les Ypoconte* (fevrî 1758)
* Pîces di clavcin måy eplaideyes

## Omaedje

Li rowe Hamal, å mitan d' Lidje, rind omaedje å compôzeu

## Difoûtrinne hårdêye

* Connaître la Wallonie
* Discographie de la Médiathèque belge
* plakes des ouves da Hamal al mediatake del Walonreye
* Monique De Smet, *Jean-Noël Hamal (1709-1778), chanoine impérial et directeur de la musique de la cathédrale Saint-Lambert de Liège. Vie et œuvre*, Bruxelles, Palais des Académies, 1959 (Académie royale de Belgique, Classe des Beaux-Arts, Mémoires, tome XI, fasc. 1), in-4, 336 p. Avec photos en noir. La vie et l'œuvre. Catalogue thématique.
* Van Avermaet Giovanni en Lenaerts Katrien, *Jean-Noël Hamal als belangrijk vertegenwoordiger van de Luikse school in de achttiende eeuw en verdere bestudering van zijn opus I, II en III en zijn vier opera's: Voëgge di Chôfontaine, Li ligeoi égagy, Li fiesse di Houte-si-plou, Les Ypoconte*, Diss. lic. kunstwetenschappen: musicologie, 1996, 5 vol.
Filmaedje (d' on fime)

[thumb|Tournaedje d' on fime walon-cåzant e [molén d' Djentene]]
Li **filmaedje** u **tournaedje**, c' est tot l' tins k' on boute po prinde les sinnes d' on fime.

## Disrôlmint do filmaedje
Divant l' sinne, gn a on scalot ki dmande k' on s' taijhe, et boerler : "Taijhoz vos : on filmêye".

Tchaeke sinne kimince pa on rclapaedje d' ene plantchete, avou l' limero del sinne mårké dsu.

Cwand ene sinne ni va nén, li mwaisse-filmeu rboerlêye "Ahote !" (e francès "*coupez !*")

Sovint, po fé del riclame, on preye des gaztîs a sacwantès sinnes do filmaedje.

Cwand l' fime est tot filmé, gn è dmeure co l' emantchaedje.
Fleroû

**Fleroû** (F. *Freloux*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané Fexhe-å-Hôt-Clokî.

* limero del posse: **4347**
* Limero diyalectolodjike: **W 57**
Jean Germain

**Jean Germain** (riwalnijhåve *Djan Djermwin*), c' est on rcwereu sol walon, k' a bråmint bouté so l' antroponimeye. C' est lu k' a-st enondé l' idêye di rfondaedje do walon å cmince des anêyes 1990. 

Il a skepyî li 4 di djun 1949 a Spontin.

Di s' mestî, il est directeur del Bibioteke Djeneråle des Syinces Uminnes a l' Univiersité do Noû-Lovén, cåzu l' pus grande bibioteke del Waloneye. I dmeure a Sovet

## Ouve pol walon
Il aveut cmincî pa on memwere so les cårires di Spontin (Teze so les cårires di Spontin, å rahouca l° **C11** dins l' djivêye des motîs do walon). E 2005, il a eto fwait rexhe on live so les nos d' plaeces di Spontin.

C' est eto lu l' prumî k' a enondé, e 1989, l' idêye pratike do rfondaedje do walon, et minme l' atuze des betchfessîs scrijhas (betchfessî ea). Mins il a do côp rsaetchî cist atåvla la, ki n' serè rprins k' e 1994 pa Lorint Hendschel. 

Pol rifondaedje do walon, il a co bouté sol Motî Walo pluss, et scrire l' adrovaedje di ç' live la li 13 di may 1992. Mins, après çoula, il a leyî ouve avou l' linwe-ehåyaedje po-z ovrer so des rcweraedjes classikes di toponimeye et antroponimeye.

Li cougnet d' ses scrijhaedjes, ci fourit, sins manke, li Motî des nos d' famile del Walonreye, eplaidî e 1996, et k' il aveut rashonné a cmincî des eplaidaedjes et des fitchîs da Jules Herbillon.

Come si bea-pere Willy Bal, Jean Germain djåzéve voltî walon avou sacwants waloneus, et lzî emiler e walon. Foû råle po on sincieus del SLLW (il î a moussî e 1983).

Dins les anêyes 2020, i serè l' mambor di l' emission waloncåzante «Schoûtez ene miete».

## A lére di lu
*Quel avenir pour nos dialectes ? L'exemple du «Rumantsch Grischun»*, divins *[[Toudi (gazete)|Toudi]]* l° 3, 1989, pp. 211-219.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Si pådje sol waibe di l' SLLW (avou des aspitants purneas)
** Viye pådje del minme soce (sins aspitant purnea)
*  Si pådje sol waibe del comission di toponimeye (e francès)
*  ene di ses conferinces, dinêye e walon 
*  Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Jean Germain avou l' accint d' après Cînè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Belès-letes

thumb|Ouve di belès letes e walon (roman)

Les **belès-letes** (escrît eto avou des grandès letes : **Belès Letes**; on dit eto li **[[literateure]]**), c' est des scrijhaedjes kel sicrijheu·se saye k' i soeyexhe beas, et ki n' divèt nén todi fé passer ene racsegne å lijheu u al lijheuse.

Les belès-letes sont rwaiteyes come èn årt.

## Sôres di belès-letes
Dins les belès-letes, on fwait sovint l' diferince inte li prôze et l' powezeye.

Li tecse des pîces di teyåte c' est eto ene ouve literaire.

Les scrijhaedjes di Belès Letes e walon sont metous so ene pådje tote seule.
Årmonak e walon

L' eplaidaedje d' **[[årmonak]]s e walon** esteut foirt al môde, dispu l' 17inme sieke.

El deujhinme mitan do 20inme sieke, les årmonaks walons n' ont pus stî si al môde. 

Estô, on-z a veyou ariver des calindrîs e walon.

Dispu l' 21inme sieke, gn a des årmonaks so les fis.

## Sacwants årmonaks e walon
* Årmonak Matî Lansbert
* Årmonak des bierdjîs
* L' årmonak lidjwès, ki rprindeut sovint des pîces do teyåte lidjwès.
* Årmonak walon del Samwinne
* Årmonak des cwate Matî
* Calindrî walon d' l' UCW
* Calindrî walon del Rantoele
* Årmonak Wikipedia e walon
* Walon årmonak

## 
* Sicrijhaedjes saetchîs foû d' årmonaks e walon 
** El poenneus årmonak da Djina d' l' Årdjetea (Lucien Mahin)
** Årmonak do payis d' Han (André Henin)
* Calindrî walon del Rantoele
No passe-partot

On **no passe-partot**, c' est on ptit no ki les djins eploynut, dins les societés nén grandiveuses, po houkî ene sakî k' i n' conoxhnut nén s' no. 

Les nos passe-partot sont diferins des no d' on tolminme-kî.

## Sacwants nos passe-partot
* e walon : Batisse, Mareye, Djôzef
* e limbordjwès : *Tjan'tjë* (çou k' a dné Tchantchès)
* e flamind : *Janneke*
* e l' arabe marokin : *si Mohammed*, *lalla Fatima*
Djeu d' kine

Li **djeu d' kine** ou l' **kine** ou l' **loto**, c' est on djeu d' måjhone k' on djowe a sacwants djouweus (deus a shijh).

Li loto d' lotreye a stî atuzlé so ç' djeu la.

## Istwere
Li «vraiy» djeu d' kine shonne aveur vinou d' Espagne, å vir di s' no, et di sacwants viyès cwåtes sicrîte e-n espagnol ey e francès. 

Cesses-ciale n' avént ki cénk limeros. Çou k' esplike bén li criyaedje «» («» = dj' a l' cénkinme limero) do djouweu k' aveut insi rimpli s' cwåte, et wangnî l' djeu, dabôrd. Li walon a scawé «**quin**to» (/'kin.tɔ/) po ndè fé  (/kin/), sifwaitmint ki l' francès k' el sicrît «**'» (ki c' est eto li scrijhaedje e Feller namurwès).

== Droet do djeu ==
On dene a tchaeconk ene cwåte avou 15 limeros markés dsu, di 1 a 90, mins ki n' si shuvnut nén. 

S' i gn a k' deus djouweus, il ont tchaeconk 3 cwåtes. S' end a troes, deus cwåtes. A 4 et 5, on va djouwer avou deus ou on [[moirt (djeu)|moirt]].

On poujhe des biblots dins on saetch ou dins ene casse, avou on limero di 1 a 90 so tchaeke.
 
Onk des djouweus saetche on biblot et dit l' chife sicrî dsu. Li ci (cene) k' a l' limero ki vént d' rexhe so ene di ses cwåtes li rcatche avou on boton.
 
Li prumî k' a rcatchî tos les chifes di s' cwåte ou ses cwåtes(s) creye "**kine !*'" et c' est lu (leye) k' a wangnî.

== No di sacwants limeros al kine ==
Estô d' criyî l' limero, on dnéve ene alomåcion a sacwants nombes, sovint d' après li rshonnance del cogne di ç' nombe la avou ene sacwè. Des ôtes côps, c' est djusse on rimaedje (ki n' va nén todi e [[rfondou]] (*trêze*, Mareye-Tereze, nonante, li pus vî del *bande*). Avou 19, c' est des [[djeu d' mots|djeu d' mots]] (chife vint et l' [[vinte]]).
* 1 : li bidet
* 2 : li poye, li canård
* 3 : li bossou
* 4 : li [[berwete]]
* 7 : li [[piyotche]]
* 11 : deus djambes sins bodenes
* 13 : Mareye-Tereze (rime avou l' prononçaedje *trêze*)
* 19 : padzo l' vinte 
* 20 : li botroûle
* 22 : les deus canårds
* 33 : les deus bossous
* 69 : toûne lu come ti vous
* 77 : les deus piyotches
* 80 : sol cwén
* 90 : nonante, li pus vî del binde (*dul bande*)

== Dins les belès-letes e walon ==
Li djeu est discrît pa [[Maurice Georges]] dins «[[Li fi do schayteu]]»:
:*El tins des shijhes, on djouweut al kine, sovint avou les parints. Onk des djouweûs tireut on biblot d' on saetchet et i criyeut el limero k' esteut marké dsus. Les cis k' avént ç' limero la so ene di leus cwåtes li marként avou on boton u ene pice d' on sou. El prumî k' aveut catché tos les chifes d' ene di ses cwåtes criyeut: «kine!», et il aveut wagnî.

## Radaptaedje do djeu e walon
thumb|Djouweuse k' a fwait «kine» å «Waloto» (avou cénk djouweus et on moirt)
 «Waloto»
On djeu a pô près l' minme ki l' kine a stî diswalpé på Walon e scole d' après Tchålerwè. Les 6 cwåtes sont avou 8 tchambretes, tchaeke avou on dessén et li no ki va avou. Les biblots a poujhî, c' est des ptitès imådjetes avou les minmes desséns et les minmes sicrijhaedjes.
Calcaedje di l' espagnol e walon

On **calcaedje di l' espagnol e walon**, c' est on mot espagnol k' a passé e walon do tins des Bas Payis espagnols.

End a waire. 

Jules Herbillon est on des råles a-z aveur fwait des rcweraedjes ladsu, mins les rzultats fourît foirt tenes. Elzès publiya dins on live "*Eléments espagnols en wallon et dans le français des anciens Pays-Bas*", dandjreus li seul eplaidaedje so cisse kesse la.

Sacwants mots walons rishonnnut a l' espagnol, pask' i vnèt do minme sourdant latén (mins i n' ont nén avnou disk' å francès).

Gn a eto des mots arabes k' ont passé e l' espagnol, pu e walon (et kécfeye e francès eto).

## Sacwants mots ki vnèt u ki pôrént vni d' l' espagnol
* alicant (? rediveuse etimolodjeye)
* amigo (bén accepté)
* cabasson (bén accepté)
* caracole (bén accepté)
* gråces (mot studyî diyalectolodjicmint pa R. Viroux)
* kine (rediveuse etimolodjeye)

## Mots walons ki rishonnèt a l' espagnol
* si dispierter (esp. *despertarse*)

## Mots vnous di des nos d' djins do tins des Espagnols
* albran

## Mots arabes calkés pa l' espagnol et ki si rtrovèt e walon
* algaråde
* alicant
* patacon

## Alére
* Jules Herbillon *Eléments espagnols en wallon et dans le français des anciens Pays-Bas*, *Mémoires de la Commission royale de Toponymie et de dialectologie*, **10**, Lidje, 1961.

## Hårdêye difoûtrinne
Pådje des calcaedjes di l' espagnol sol Wiccionaire

## Sourdants et pî-notes
Ae

Li troke di letes **ae** est eployeye:
* en almand (come ôte possibilité po ä)
* e rfondou walon (betchfessî ae)
* come transcrijhaedje del ligateure latene æ

## Vey eto
* ä
* æ
* ə
Bas Payis otrichyins

thumb|teritweres des Bas Payis otrichyins e 1789 
thumb|mape mostrant bén les teritweres walons nén dins les Bas Payis otrichyins
Les **Bas Payis otrichyins**, c' esteut èn estat elaxhî a l' Impire d' Otriche ki respondeut al pårteye nonnrece do Benelusse d' asteure, cwand on-z a rsaetchî evoye li Principåté d' Lidje eyet l' Dutcheye di Bouyon.

Li mwaisse veye, c' esteut Brussele (veye).

## Manoye
Li manoye oficire, c' esteut li crônental, mins on s' sierveut eto di ds ôtes pîces come li liård et li skelin. Dandjreus ossu do florin, k' aveut ddja stî batou dins les Bas Payis espagnols et k' aveut divnou li manoye nåcionåle des Provinces Uneyes cwand ele si dislaxhît e 1579. 

## Mwaissès dnêyes
Les mwaisses les pus cnoxhous fourît l' Imperresse Mareye-Tereze (k' esteut veyowe voltî) eyet l' Impreu Djôzef II (k' esteut veyou evi).

Il a shuvou li redjime des Bas Payis espagnols, e 1714, pask' i gn aveut pupont di dschindant po les Hasbour d' Espagne. Adon, li payis a rivnou al coxhe di famile des Hasbour d' Otriche.

Après l' Revolucion braibançone (1789-80), les Bas Payis otrichyins seront shuvous, e 1795, do Redjime francès.

So les limotches avou l' Principåté d' Lidje, les teres des Bas Payis Otrichyins estént sovint lomêyes «Payis do Rwè».

## Djeyografeye des Bas Payis otrichyins
Gn aveut, po dire djusse, ezès Bas Payis otrichyins :
* li Dutcheye do Lussimbork (asteure, on boket el Walonreye + tot l' Grande Dutcheye do Lussimbork + on boket e l' Almagne + on boket el France)
* li Dutcheye do Limbork (asteure bråmint ezès Bas Payis, on ptit boket el Walonreye)
* li Dutcheye del Braibant (pårti asteure inte li Walonreye, li Flande, li Redjon d' Brussele et les Bas-payis)
* li pårteye nonnrece del Dutcheye di Guele (Guele otrichyinne, (asteure ezès Bas Payis)
* li Conteye di Nameur (asteure pår el Walonreye)
* li Conteye di Flande  (asteure pår el Flande)
* li Conteye do Hinnot (asteure pår el Walonreye)
* li signeurreye di Malene (asteure pår el Flande)
* li signeurreye di Tournai eyet l' Payis d' Tournai (asteure pår el Walonreye)

## Sourdant
Islam

L' **islam** ou **rlidjon muzulmande**, c' est ene des troes grandès rlidjons monoteyisses avou l'&nbsp;crustinnisse eyet l'&nbsp;djudayisse.

Onk ki shût l' islam si lome "**muzulman(de)**" u "**moslimî**" ("**moslimresse**"). On djheut eto "mawoumetan" mins c' est on vî mot, ene miete veyou do mwais costé.

L' islam est rashiou so l' Alcoran eyet les dijhaedjes sol veye do Profete (*hadith*). L' Alcoran est rwaitî come åyant stî dicté, en arabe, på Bon Diu a Mawoumet.

L' islam, come rilidjon, est diferinne di l' islamisse, la kel rididjon muzulmande est maxheye a del politike.

## Mwaissès creyances
L' islam est rashiou so 5 mwaissès atuzes, lomés "les **pilés d' l' islam** :
* Li creyance å Bon Diu et a Mawoumet come si (dierin) messaedjî.
* Des priyires a dire tos les djoûs.
* Li zacate, ene tcharité oblidjeye po tos les cis k' on do bén.
* Li djunaedje tins do moes do cwareme.
* Li pelrinaedje al Meke po les cis k' ont des çanses po fé.

## Sipårdaedje di l' islam
So on sieke (635-735), li rlidjon muzulmande si va spåde e troes continints, pal voye del conkete arabe.

L' islam a avancî eto pal voye des cofrereyes rilidjeuses. Metans, å Senegal, pal cene des Tidjanes.

C' est, ouy, li rlidjon d' on gros miyård di djins.

## Coxhes di l' islam
### sorlon les creyances istorikes
* Sunites (li sunisse)
** Druzes
* Chiyites (li chiyisse)

### sorlon les pratikes
* soufisse
* salafisse

## Fiesses e l' islam
E l' islam, gn a 3 djamas.

## L' islam el Beldjike
El Beldjike, gn åreut di 400.000 a 600.000 muzulman(de)s. Ladvins, di 5.000 a 50.000 "vîs" Bedjes kiviersîs a l' islam.

## Sourdants
Rodjîssåt

**Rodjîssåt** (fr: *Rogissart*) c' est on viyaedje di l' Årdene di France, nén lon d' Suni.

Li lingaedje do payis c' est l' tchampnwès.
Brabant

thumb|On brabant, avou des rowes so li dvant-trin (do tins des tchvås)
thumb|On brabant avou li dvant po mete sol rilevaedje do tracteur
On **brabant**, c' est ene tcherowe avou des rowes padvant, po poleur rôler so les voyes.

Li pus corant des brabants fourit, sins manke li **dobe brabant**, k' aveut on dobe schî et deus rîsses. Adon, on l' ritournéve al fén del roye, çou ki permeteut di tcherwer todi do minme costé, sins aler rcweri l' roye. 

Po-z etertini les brabants, on l' fijheut **rbate** på marxhå

Cwand on tcherwéve èn ansinaedje, c' esteut les ptits schîs do brabant k' arindjèt l' ansene.

Les brabants estént saetchîs pa des tchvås (sovint ene cope). Cwand on-z a yeu les prumîs tracteurs, on-z a rarindjî les brabants po les fé aler sol rilevaedje. Gn aveut ene båre, po poleur ritourner l' brabant d' ashid sol tracteur.

*Li mot "brabant", c' est ene [[måke di fabrike divnowe on cmon no]].*

## Les pîces do (dobe) brabant
* les 2 schîs
* les 2 rîsses
* les deus coûtes
* li dvant-trin avou les rowes (do tins des tchvås) u li plake d' ataetche å tracteur.
Compôzeu d' muzike

On **compôzeu d' muzike** (on rascroutixh å pus sovint et dire on **compôzeu**), c' est ene sakî ki scrît del muzike.

On compôzeu pout eto esse cåzaedjisse et tchanteu.

## Sacwants rlomés compôzeus
### Compôzeus walons
* Modeste Grétry
* César Franck
* Ockeghem
* Djîle di Bince (Gilles de Bins)
* Djan ciwagne (Jean Chiwogne, Johannes Ciconia)
* Philippe Rogier :
* Mathieu Romain (Matheo Romeroa):
* Lambert de Saive :
* François Salé :
* François-Joseph Gossec :
* Pieltain :
* Gresnick :
* Vieuwtemps :
* Dubois :
* Grumiaux :
* Guillaume Lekeu :

### Compôzeus d' tchansons et operås e walon
* Jean-Noël Hamal
* Louis Hillier : Li Tchant des Walons 1901
* Ernest Montellier
* William Dunker

### Compôzeus d' muzike classike
* Nicolas-Charles Bochsa (1789-1856)
* Louis-Antoine Jullien (1812-1860)
* Roland di Lassus
* Wolfgang Amadeus Mozart
* Ludwig van Beethoven
* Franz Schubert

### Compôzeus d' operås
* Charles Gounod (compôzeu di l' operå “Faust”)

### Compôzeus d' muzike d' asteure
* Jacques Brel
* Georges Brassens (riwalnijhî "Djôr Brassinse")
Voëgge di Chôfontaine

thumb|dessén da J. Helbig dins l' edicion da Bailleux (1854), ki mostere Tonton avou Golzå, eminés pa Cupidon.
[thumb|Lete di priyaedje di l' [SLLW po ene djournêye di studiaedjes sol pîce e 2007]]
**Li voyaedje di Tchôfontinne** (dins l' mwaisse sicrijhaedje «*Voëgge di Chôfontaine, opera burless es treuz act, mettou ès musik par M. Hamal*», dins l' replaidaedje da F. Bailleux, «*Li voyège di Chaudfontaine*», e sistinme Feller «*Li voyèdje di Tchôfontinne*» u «*Li voyèdje di Tchôfontin.ne*»), c' est èn operå, li prumî do teyåte lidjwès, sicrît pa de Cartier, Simon de Harlez, Vivario et Fabry. I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li 25 di djanvî 1757.

## Tinme
C' est l' voyaedje d' ene trope di Lidjwès ki vont prinde les aiwes a Tchôfontinne. 

Les ki boerlèt pus foirt k' els ôtes : deus botchresses et ene martchande di herins Mareye Bada, Tonton, ene des botcherresses, saye di racoler Golzå, on coporå ki pete li francès.

## Corwaitaedje
Les rireyes vinèt do crou cåzaedje des femes ki s' kiboutèt e prumî ake.

:*Nos avans cial des cmeres pé k' des viperes.* 

Li muzike da de Hamal est ene miete londjinne ezès deus prumîs akes, trop a môde d' årgudinne. E troejhinme ake, on sint on zuvion d' candjmint avou on xhufla ki rapinse l' opera bufla di Nape.

Djiråd, passeu d' aiwe, c' est on tuzeu, on filozofe.

A costé des cåzaedjes on trouve les prumîs scrijhaedjes a môde romantike
:*L' aiwe ki tome al valêye d' ene vene*
:*Et ki rôle evoye tot huzant.*

## Les personaedjes
* Tonton et Adîle : deus .
* Mareye Bada : ene .
* M.  (*Golzau*) : on Lidjwès franskignon.
* Mwaisse  (*Girâ*) : li .
* Keur.

## Sourdant
Bas Payis otrichyins (toponimeye)

thumb|li Pont Mareye-Tereze
Li redjime otrichyin a leyî sacwants nos d' plaeces.

* li Pont Mareye-Tereze (so l' Aiwe di Lesse, inte Viyance et Maissin, sol voye Brussele-Lussimbork).

* Payis do Rwè : no dné ås bokets des Bas Payis otrichyins metous å mitan u a l' aschate del Principåté d' Lidje.

* Payis d' Lidje : no dné ås bokets del principåté d' Lidje metous å mitan u a l' aschate des Bas Payis otrichyins.