open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Feudlissêyes

thumb|Dessinaedje do ''Veratrum album'', ene feudlissêye
Ene ** feudlissêye** c' est ene plante pareye å feu d' li. 

No e sincieus latén: *Alliaceae* (famile des as).

Portant, ci rindjmint la, lomé "Rindjmint classike da Cronquist" (1981) n' est pus waire accepté ouy, ca on-z a bén veyou ki les plantes k' estént ladvins n' estént nén si parintes ki ça ene avou l' ôte.

## Discrijhaedje
Les feudlissêyes sont des plantes ki vnèt sol tere u dins l' aiwe. Ele ont sovint èn agnon (u ene truke). Sovint, leus foyes ni crexhèt k' å pî do montant.
 
Cogne des fleurs : les fleurs ont 3 petales + 3 foyes di fleur del minme coleur. ele ont 6 stamenes, et 3 cårpales. Les grinnes si saiwèt evoye foû d' troes lodjetes.

## Sacwantès feudlissêyes
(sorlon li "Rindjmint classike da Cronquist", di 1981)
* a
* a des oûsses
* alowesse
* aspedje
* brele
* coltchike
* feu d' li
* foye di coixheure
* passe-rôze
* porea
* tulipe
Ecolodjeye

thumb|riclamaedje des biesses manceyes pal mannixhance di l' evironmint
L' **ecolodjeye**, c' est l' syince ki studeye les eterloyéns des vicantès sacwès k' i gn a sol Daegne, inte di zeles ey avou l' monde nén vicant k' i gn a totåtoû.

## Sipepieuse esplikêye
L' ecolodjeye louke kimint k' les vicantès sacwès (eyet li nombe di tchaeke di zeles) sont spårdowes e-n ene metowe plaece. 

Houte di çoula, ele situdeye les loyéns ådvins do monde vicant (biyo-eshonna) eyet dins l' monde fizike, nén vicant (biyonaxhe). Les deus eshonne fijhèt l' ecosistinme. 

L' ecosistinme k' ene sakî u ene ôte vicante sacwè s' trouve didins, c' est si evironmint (on dit eto, pus clairmint, si «totåtoû».

L' ecolodjeye situdeye don les floûs d' enerdjeye eyet d' matire ki tournèt pattavå l' ecosistinme.

Ådjourdu on cåze sovint d' ecolodjeye po tot çk' i toûne åtoû d' l' evironmint, u co des fijhaedjes nateure-amiståve&nbsp;: metans l' berwetaedje-eshonne.

## Come atuze politike
Li mot «ecolodjeye» est ossu eployî po lomer on mouvmint politike ki s' bate pol waerantixhaedje di l' evironmint eyet li diswalpaedje londuråve. Dj’ ô bén avancî sins distrure nosse totåtoû. 

Les cis ki shuvnut ces idêyes la, c' est les **ecolodjisses** u pus courtinnmint, les **ecolos**. 

## Sacwants pådje do wikipedia walon a vey avou l' ecolodjeye
 Ecolodjeye
* ansinî d' plantes
* biyovaryisté
* biyocarburant
* evayixhante indje
* måjhon sins tchåfaedje
* manceye indje
* mannixhance
** mannixhance di l' air
** mannixhance di l' aiwe
** mannixhance del nateure
* olyinnes
** zonigne d' olyinnes
* panes å solea / panes å solo
* pompe al tchaleur
* Protocole di Kioto
* saetchot d' plastike
** setinme continint
** batea ramasseu d' plastike
* todi-poujhåve enerdjeye
Crahea d' Sarazin

On **crahea d' Sarazin**, c' est on crahea k'&nbsp;on rtrouve dins les bwès e sårtant, la k'&nbsp;gn a aveut des bas-forneas. 

Å moumint k'&nbsp;les Romins ont vnou, gn aveut bråmint des bas-forneas, po fé fonde li fier; c'&nbsp;est ene tecnike k'&nbsp;aveut stî enondêye pa les Celes. On-z a lomé les Celes" Sarazins" pask' i n' estént nén crustins. 

On nd a bråmint trové dins les fondreyes, mins eto dins les bwès di tot l' di fier dins tote l' Eter-Sambe-et-Mouze.

Les djins d' Nîme sont spotés les Craheas a cåze k' end aveut toplin so leu ban.

Inte 1900 et 1920, les hôt-forneas d' Tchålerwè ont ralouwé des tones di craheas d' Sarazin.

*Adon, pa stindaedje, li mot "crahea d' Sarazin" a prin [[:Wikt:crahea d' Sarazin|des ôtes sinses]].*
Montgneye-Sint-Cristofe

**Montgneye-Sint-Cristofe** e vî rifondou, obén **Montniye-Sint-Cristofe** e novea rifondou (fr: Montignies-Saint-Christophe*)*, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene.

* Dimorants:
* Sipotaedje:

Vîs scrijhas:

## Etimolodjeye

### Oridjene

* Li mot, **Montgneye**, vént do francès, ***Montignies***, ki rime on edroet ki rshonne a on mont.
* Li "**Sint-Cristofe**" vént d' on catolike sint.

### Rifondou
A l' atake, li no e rfondou est **Montgneye-Sint-Cristofe**. Mins nerén, on novea no e rfondou a stî propôzé e 2020 : **Montniye-Sint-Cristofe**. Li problinme d' **Montgneye** estant k' il est espaitchî d' awè on mot rifondou avou les letes shuvantes eshonne : **-tgn**.

## Referinces eyet sourdants
Conneu

**Conneu** (/kɔ̃.'nøː/, la-minme ***Con.në*** /kɔ̃.'nə/, fr: *Conneux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur. 

L' etimolodjeye do no vént do latén *collinetum*.

thumb|Plake di rowe (rowe Grandmont) a Conneu

* Limero del posse: **5590** (vî limero **5307**)
* Limero diyalectolodjike: **D 55**
* Arondixhmint: Dinant

## Istwere

Les bokets d' rominnès panes ritrovés a Conneu mostrèt ki l' eplaeçmint do viyaedje a stî foirt vite ocupé, et ça  do fwait ki s' relief li rindéve foirt åjhey a l' disfinde et k' i gn aveut bråmint des bounès teres tot åtoû.

E 747 on fwait ddja mincion di Conneu dins l' donåcion do Maire do Palå Carloman åzès moennes di Ståvleu. 

Dins l' prumire mitan do 12inme sieke les abés di Ståvleu ont leyî aler leus teres di Conneu å Tchapite di Sint-Djhan-l'-Evandjelisse di Lidje
[thumb|L’Adoration des Mages », triptyque (1ère mitan do XVI in.me e Sièke) pa [:fr:Pieter Coecke van Aelst|Pieter Coecke van Aelst, provnant dol cinse Grandmont mètu asteûr dins l'musée des arts décoratifs di Nameur.]]
Dispoy 1454, djusk' al fén do Vî Redjime les teres do hamtea d' Condjou ont stî inte les mwins del famile de Coppin ki l' lignêye do costé des femes est eco rprezintêye ådjourdu.

thumb|right|Cinse Grandmont a Conneu
[thumb|right|Rowe del Citadele a Conneu e [1990 ]]

## Economeye
L' agriculteure et l' esplwetaedje des bwès ont todi stî et sont eco todi les deus moyéns di dner di l' ovraedje åzès djins do viyaedje.

## Difoûtrinne hårdêye
Triptike di l' Adoråcion des Rwès Madjes provnant del Cinse Grandmont di Conneu - Muzêye des ancyins årts do Namurwès.

## Sourdant
Chieve

**Chieve** (fr: *Chièvres*) est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.

thumb|eplaeçmint del comene el province do Hinnot

* Dimorants: 6.089 (2004)
* Arondixhmint administratif: Ate
* Arondixhmint di djustice: Tournai
* Sitindêye: 46,91&nbsp;km²
* Dinsité: 128,92&nbsp;djins/km²
* Hôteur: di 47 a 85 m
* Ban d'&nbsp;Chieve: Chieve avou Grouzadje, Ladeuze, Tongue-Nosse-Dame, Tongue-Sint-Mårtén eyet Unchnie.

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene
Chieve (veye)

**Chieve** (fr: *Chièvres*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, el province do Hinnot.

thumb|Li Grande Plaece

* Limero del posse: **7950** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **A 44**
* Arondixhmint administratif: Ate
* Arondixhmint d' djustice: Tournai

## A vey

thumb|Li tchapele Sint Djhan

* Eglije Sint-Mårtén
* Otel ou Tchestea di Croy
* Tchapele Sint Djhan (tchapele des Timplîs)
* Tchapele des Leprôzes
* Tour di Gavre

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Waibe foirt bén fwaite (pa Gregory Nisole) so l' istwere di Chieve
* Waibe di l' Otel di Croy k' on lome ossu tchestea d' Chieve
Anêyes 1680

### Evenmints
* Isaac Newton eplaide si live *Philosophiae Naturalis Principia Mathematica*, wice k' i prezinte les lwès do mouvmint da Newton, eyet si teyoreye sol gravité.

### Personålités
*

### Edvincions, Dischovraedjes
*
1688

16inme sieke | **[[17inme sieke]]** | 18inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1660 | anêyes 1670 | **[[anêyes 1680]]** | anêyes 1690 | anêyes 1700



1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | **1688** | 1689 | 1690 | 1691 | 1692 | 1693


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1688 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints
*

## Ont vnou å monde ciste anêye la
*

## Ont morou ciste anêye la
*
1815

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
* Batreye di Brinne-l'-Alou (bataye di Waterlô)
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 3 d' djun: Honoré Chavée
* 10 di djulete: Albert Thibaut

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
Antoine Plateau  - 1759-1815, pinte di Tournai. Il a arindjî èt fé dès pinteûres dins l' Palais do Govièrneû di La Haye. Èst li popa da Joseph Plateau k' a invanté è 1832 li "phénatistiscope" k' a mwinrné au cinèma.

### Ôtès djins
Lete É

Li **lete é** (On dit eto : **E accint sol hintche** u **E montant accint**), c' est ene lete ki n' si voet nén foirt e rfondou walon. On l' rescontere:

* Dins l' codjowaedje des viebes del prumire troke:
** pårticipes erireces omrins: dj' a tchanté, dj' a bouté.
** singulî d' erirece durant: dji tchantéve, ti boutéves
** 5inme djin do suddjonctif prezintrece: ki vos tchantéxhe, ki vos boutéxhe.
* Dins sacwants mots simpes avou l' oyon é/è : pré, clé, sé.
* Dins les cawetes -t<span style="color:#ff0000;"><B>é</B></span> & -ist<span style="color:#ff0000;"><B>é</B></span>.
* Dins l' cåzu-betchfessî é (oyon é/i) : lét, dji lé, déme, ceréjhe, li Gléjhe, pé k' mi, li pés del vatche, cérudjin, sézaneye.
* Cas tot seu : prétins

Les cwate prumirès sôres si rtrovèt sovint avou *ei* dins li scrîta, et dins des nos d' djins eyet d' plaeces co scrîts insi asteure e francès (*Depreit*, *La Gleize*).

Sacwants mots k' on veyeut sovint avou é dins les walons coinreces ni si rfondnut nén avou é:

* Les calcaedjes do francès u do picård : decimbe (nén *décimbe*), prezidint, prezinter (nén *prézidint*, *prézinter*), velo, demon (nén *vélo*, *démon*).
* mots sincieus calkés do latén u do grek: miceliom, imeniom.
Sint-Mår-dilé-Nameur

**Sint-Mår-dilé-Nameur**, pus courtinnmint, **Sint-Mår** (la-minme, *Sint-Maur* , mins ossu prononcî *Sint-Mau*; fr: *Saint-Marc* asteure, mins *Saint-Mard*, dinltins), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse **5003** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Na 58**.
* Arondixhmint: Nameur

## Rilidjon
* Patron del pårotche : sint Medåd. L' eglijhe poite ene datåcion «1900».

## No di des plaeces di Sint-Må
thumb|left|Plake e walon

## Pî-note
Motî so les fis

«Motî walon so les fis»
thumb|Wiccionaire walon e moes d' setimbe 2020
[thumb|Mwaisse pådje do [DTW]]
On **motî so les fis**, c' est ene djivêye di mots k' on pout rwaitî, et sovint aberweter, did so l' Daegntoele.

Les motîs walons so les fis sont metous so ene pådje tote seule.

## Mwaissès piceures
Sovint, les motîs so les fis sont metous so des waibes avou mo des lingaedjes, et sievnut a ratourner des mots d' on lingaedje a l' ôte.

Gn a eto, kécfeye, des esplicants motîs, u des diccionaires did dinltins, eplaidîs so les fis come pådje fotografieye k' on pout raberweter.

## Hårdêyes difoûtrinnes
Waibes di motîs, avou des sacwès sol walon.
* Li waibe "Wiktionary"
* Li waibe Freelang, avou deus motîs walons
* Li waibe Lexilogos, ki rprind totes sôres di diccionaires so les fis
Esplicant motî

Èn **esplicant motî** (on dit eto on **splitchant motî**), c' est on motî ki dene les esplikêyes des mots.

## Sacwants esplikêyes
Les esplicants motîs ni rotnut bén sovint k' e-n on seu lingaedje. I sont diferins des motîs d' ratournaedje d' on lingaedje a l' ôte.

## Dins sacwants lingaedjes d' Urope
E daenwès, metans, gn a waire di bons esplicants motîs, dabôrd k' i gn a ene pekêye di clapants motîs daenwès-almand, daenwès-inglès, evnd.

E francès, les pus cnoxhous splitchants motîs, c' est les "Larousse" et les "Robert".

## E walon
### Prumîs esplicaedjes di mots walons e walon
E walon, l' ovraedje d' espliker les mots e walon n' est nén vî vî. Les prumirès sayes sont-st a vey dins l' rivuwe Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. Elle ont stî fwaites pa Roger Viroux.

Les prumîs mots insi esplikés e walon si veyèt dins l' l° 2 del rivuwe, ki date di 1982. I s' adjixh di despliker on scrijhaedje da Robert Mathieu, titré «Li curé». Vo lzès cial:
:*strindu: sèré* ()
:*dèmoné: laid a vôy *()
:*bwache: gros bokèt d' bwès *()
:*cwârgnî: waitî à cwane *()
:*èdaglé, plaké: rascouvièt d'one saqwè qui clape *()
:*tinte-afêre: li cia qu'èst sûr di li *()
:*cachî après: waitî après: sayî d' tro(u)ver *()
:*rèwèyî: malin *()
:*drinsî: croké: qui sès rins n' sotègnenut pus *()

Adon on voet k' i gn a ddja la deus ovraedjes d' èn esplicant motî bén ahessî: 
* l' esplikêye, po cåzu tos les mots, apus ki «*strindu*» et «*rèwèyî*»;
* li sinonimeye, po «strindou» ey «rewoeyî», come esplikêye, et pu po «edaglé», «cachî après» et «drinsî», come rawete a l' esplicåcion.

### Pordjet d' esplicant motî del Rantoele
 «Esplicant motî do walon»
A pårti di 2000, so ene idêye, et so l' awaitance tecnike då Pablo Sarachaga, li Lucyin Mahin a cmincî a adjinçner so Etrernete l' Esplicant motî do walon. Li pordjet est sotnou pal soce nén recwårlante «Li Rantoele».

Il a ça d' bea k' i dene eto mo sovint les ratournaedjes des mots e francès, et kécfeye dins des ôtes lingaedjes.

A pårti di 2004, li recråxhaedje s' a fwait sol Wikipedia walon, ey a dater d' 2009, sol Wiccionaire walon.
Muzike classike

Å sinse li pus lådje, on lome å pus sovint **muzike classike** li muzike occidintåle « savante » compôzêye djusk' å 20inme sieke. Ci definixha la est ene miete drole: dins ds ôtes dominnes årtistikes, on-z î placrè, pa egzimpe l' etikete, « baroke » et « classike », « classicisse » et « modiernisse ». Adon on duvreut insi esse sibaré di cwålifyî di classike, li muzike baroke, ou l' muzike ki n' a pont d' ton (atonale)... mins l' åbitude est prijhe, fåte di mî. 

Portant, kékes ki polexhe esse les diferinces tecnikes et stîlistikes, on pout dire ki l' muzike classike :
* est scrîte pa on compôzeu ki shût (ou n' shût nén...) des rîles academikes.
* est djouwêye pa des interpretes
* est schoûtêye pa ene assimblêye di djins (publik)

Minme s' i fåt admete des egzepcions, ci definixha la mete foû *a priori* les muzikes improvizêyes, dou çk' i n' a nén di separåcion nete inte li role do compôzeu et l' ci do djouweu d' muzike, les muzikes k' on n' kinoxhe nén les oteurs ou fwaites pa sacwants oteurs, dou çki l' role do compôzeu est disfacé, insi k' les muzikes k' end dandjî dins les danses et les fîmes. Mågré ça, on considere djenerålmint ki les totès viyès danses constituwant li *[[swite (danse)|swite]]* ou eployêyes å 20inme sieke (mazurkas, valses, etc.) et les muzikes di balet rilevèt del muzike classike.

Dins on sinse pus stroet et pus djusse, on ressieve ci mot la al muzike compôzêye a pô près inte 1750 eyet 1820. E shuvant ciste idêye la, les pus grands compôzeus classikes sont J. Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart et Ludwig van Beethoven, et ci corant la fwait shûte al muzike baroke, et vént dvant l' muzike romantike : po lever l' ambigwité, on l' pout lomer « muzike del periode classike ». 

Sol termene des set ou ût siekes di l' istwere del muzike classike occidintåle, i gn a-st avou on candjmint sins djoke, avou kékes tins di rupture ki permetèt, avou pus ou moens di pertinince et di precizion, di vey sacwantès grandès periodes caracterijheyes :
* li Moyinådje
* li Rnexhance
* li baroke
* li classicisse
* li romantisse
* li modiene tins
* li tins d' asteure.

## Lisse di sacwants compôzeus

### Almagne

*Ludwig van Beethoven

### Bas Payis

*André Rieu

### France

*George Bizet
*Maurice Ravel

### Italeye

*Antonio Vivaldi

### Otriche

*Wolfgang Amadeus Mozart
*Johann Strauss II

### Rûsseye

*Sergueï Prokofiev
*Piotr Ilich Tchaïkovski

## Difoûtrinne hårdêye
*son d' on boket d' muzike di '''Ravel'''.
Oû-l'-Grand

**Oû-l'-Grand** (on dit eto **Ôr-Grand** u **Ô-l'-Grand**; la-minme ***Ou-l'-Grond***  u ***Oû-l'-Grond***  (oyon an/on); [Fr] *Orp-le-Grand*, [Nl] *Groot-Adorp*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene d' Oû-Djåce, e Roman Payis.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Oû-l'-Grand
### Hamteas
* Maret
* Oû-l'-Pitit (*Oû-l'-Pëtët*, *Or-Pëtët*, Fr. *Orp-le-Petit*)

### Ôtès plaeces
thumb|plake pol porminåde des Sarazins
* rowe des Sarazins.

## Rilidjon
Eglijhe dicåceye a sinte Adele et sint Mårtén. Elle a stî basteye e 12inme sieke.

## Industreyes
* pititès tawires.

## Avey
Posteure des cwate fis Aimon.

## Sourdant
Ôtchamp

thumb|L' eglijhe d' Ôtchamp 
**Ôtchamp** (fr: *Ochamps*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.

* Nombes di dmorants: 936 (2004).
* Limero del posse: **6890** (vî limero **6604**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 32**
* Sipotaedje des djins: les Bokeas, les Boketes (so plaece: les *Boukês*, les *Boukètes*).
:*Boukê, Boukete
:Ki n' a ni panse ni tete
:Ki n' est nén co presse d' [[:Wikt:asmete|asmete]].

== [[Toponimeye|No di des plaeces]] d' Ôtchamp ==
[[Imådje:congo_otchamp_wi.jpg|framed|right|Li coulot d' Ôtchamp (ban des Libins) ki s' lome "Li Congo"]]

=== Hamteas ===
* [[Congo]] (tiene solrin).
* Watchamp.
* [[fagne|Djerbaifwè]] (so plaece: *Djerbéfè*).
* Ronfwè (so plaece: *Ronfè'').
* Roûmont.

### Ôtès plaeces
* A vey avou des aiwes : 
** Nargåfwè (so plaece : Nargaufè).
** Li Mére d' Aiwe (no d' l' Aiwe di Lesse).

* A vey avou des bwès.
** Contranhé
** Belegne 

* A vey avou l' ovraedje des djins.

## Djeyografeye
C' est a Ôtchamp ki l' Aiwe-di-Lesse prind sourd.
Ridû

**Ridû** (ki s' trouve pus sovint dizo spotcheye cogne «**a Rdû**», la-minme e scrijha Feller: «***Rudû / a R’dû***», dinltins eto *a Rdoû*, F. *Redu*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin, el province do Lussimbork.

thumb|250px|Ridû dizo l' nive - Coleur a l' aiwe da Marie-Claire Lefébure
thumb|250px|"A l' Esro" (eståcion di l' Adjince espaciåle uropeyinne)

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse: 
** asteure : **6890** 
** Di 1969 a 1977 : **6914**.
* Limero diyalectolodjike: **Ne 11** (mwaisse pont d' l' A.L.W.).
* Arondixhmint: Li Tchestea.
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: 
*** Ridûtî, Ridûtresse; (F. *Redutois, oise*)
*** Les Boucats : les Boucatîs.
** Sipotaedje:
*** Ridû : les Tchitchoûs.
*** Lesse : les Mitlets, les Vessoûs

## [[Toponimeye do walon|Nos di des plaeces]] di Rdû
thumb|Monumint fwait po les 20 ans do viyaedje do live
Metowe so ene pådje tote seule

## Djeyografeye
L' Aiwe di Lesse, ki vént di Transene et d' Maissin, arive a Lesse k' ele trevåtche å mitan. Adonpwis, ele frè limite inte Ridû eyet Dåvdisse.

## Economeye

* Li Pordjet « Viyaedje ås lives » a stî enondé e 1981. Il a pår candjî l' cogne do viyaedje, la k' ene vintinne di måjhone sont divnowes des livreyes et des cafè-restorants.
* Dispu 1965, gn a eto ene eståcion di l' Adjince espaciåle uropeyinne, lomêye adon l' ESRO.
* Ene måjhon ås rabistocaedjes î a veyou l' djoû e 2016.

## Tuzance walone
thumb|weken do live a Påke (standes do walon)
* Respondeus po les Inketes da Haust : Ernest Delaite.
* Sicrijheus e walon a l' ocåzion : Charles Delaite, Robert Detroz.
* 1984 : Sitrimaedje do tome I live da Lucyin Mahin «Ene båke so les bwès d' l' Årdene»
* 1993 : Pol sitrimaedje des tomes II et III, raploû so l' avni do walon, avou l' prumî rescontraedje des rfondeus Lucyin Mahin, Lorint Hendschel, Tiri Dumont.
* 1997-2006 : e moes d' octôbe, fôre ås lives do payis, avou on stande pol walon; e 1997, li 12 d' octôbe, dins ç' cåde la, raploû «C' est todi li ptit k' on spotche» (culteure ey economeye), avou pretchaedje da Jean-Pierre Hiernaux, Jean-Claude Somja et Pire Otdjåke; e 1998, 1999 et 2000, prezintaedje do Calindrî walon. Ces etrevéns la estént adjinçnés pa Lucien Mahin et Michèle Gabriel.
* 2022-2023: standes walons å wekene do live a Påke.

## Alére
 Etienne Alexandre, *Redu à pas contés*, Colpin *Editeur*, 1996.

## Sourdants
Sint Estiene di Muret

thumb|'''Relicaire di Sint Stiene di Muret'''
**Sint Estiene** (ou **sint Stiene**) **di Muret** (F. *saint Etienne de Muret*) a skepyî a Thiers aviè 1048, et mori a Muret e 1124. 

C' est l' askepieu di l' ôre di Grandmont. 

Il est fiesti li 8 di fevrî.

Sint Estiene esteut l' fi do viconte di Thiers en Auvergne. A 12 ans, il est plaecî pa s' pere addé Milon, li doyén do tchapite di Paris et cwand ci-ci est nomé eveke di Benevent (Calabe) en Itåleye, Etiene el shût avou s' pere po-z aler e perlinaedje sol fosse di Sint Nicolai d' Bari (Itåleye). 

Tins do voyaedje, i toume malåde a Benevent et î dmeure sacwantès anêyes. C' est la k' a l' egzimpe di Milon et des prumîs ermites di Calabe, i dvént on djonne ome di grand cour åyant on foirt ataetchmint po si rilidjon. Après on court passaedje dins les milieus pus ritches del cour pontificåle et l' moirt di Milon, e 1078, i rintere a Thiers, rinonce a tos ses béns et wangne les bwès d' Muret addè Ambazac dou çk' i moenne ene veye di grande pôvristé dins l' solitude des omes et l' prezince do Bon Diu. 

Eviè 1075-1079, des ôtes ermites li ridjondèt et i lzî dene on rilidjeus et tradicionel sicolaedje so les scrijhaedjes des Peres di l' Eglijhe, come Sint Gustin, et so les Evandjîles. C' est la ossu k' i rescontere Lacerta on dissipe di prumî ôre puski c' est lu ki va scrire l' istwere et fé continouwer l' ouve da Sint Etiene di Muret et di ses dissipes. Après s' moirt; ces-ci, divnous intrè tins benedictins, s' establixhèt a Grandmont hamtea del pårôtche di Sint-Silvesse (e Limozin) ki l' no divénrè l' ci del congrégåcion. 

Bén k' on lyi riconoxhe bråmint des miråkes ossu bén do tins di s' veye et minme après, i n' a nén yeu di culte consacré k' i lyi åreut stî consacré a lu minme, ni å triviè di ses relikes.

Gråce a ene tere dinêye pal mere da Hinri II (ki dvénrè rwè d' Inglutere) ses dissipes lyi bastixhèt ene eglijhe plaeceye dizo s' régue di veye, fondåcion kinoxhowe après dizo l' no di l' ôre di Grandmont.

Ci n' est k' e 1189 ki li rwè Hinri II d' Inglutere a obtinou si canonijhaedje.
M4 Sherman

thumb|300px|Tank M4A1 "Sherman II"

Li **M4 Sherman** c' est on moyén tank (31,5 T), siervou pa 5 omes, årmé å cminçmint d' on court canon di 75 mm et pus tård d' on 105 mm long, di deus mitrayeuses 0.30 (ene cowacsiåle et ene di capot so rotule), d' ene mitrayeuse 0.50 sol toet del tourele et d' on moirti lance-potscs foumidjinnes, ekipé dins les prumîs tins d' on moteur d' avion e stoele *Continetal* et pu d' on moteur Ford V-8 e ligne a essince d' ene foice di 500 Tch a 2600 tr/min k' el fijheut avancî al vitesse macsimom di 42 km/h so voye, 193 km å lon.

thumb|Des tanks ''Sherman'' e l' Urope tins del guere
 
C' est on tank k' a stî pinsé et fabriké pa les amerikins a pårti di fén 1941. Do tins del deujhinme guere daegnrece, il a stî eployî nén seulmint pa cete-ci mins ossu pa les foices ostralyinnes, britanikes, canadyinnes, francesses, rûsses et minme almandes (sol fén del guere – Ofinsive da Von Rundstedt). Sacwants payis end ont eco dins leus årmêyes. C' est come ça k' il a divnou l' tank li pus cnoxhou et li pus fabriké sol daegn (55.000 unités).

thumb|Sherman ''Firefly'' — on modele avou on pus stocaesse canon, k' esteut capåbe di trawer l' tacaedje des tanks almands

Ça n' a nén stî, di lon, li meyeu des tanks del deujhinme guere pask' i n' fijheut nén l' pwès a costé des Panteres et des Tigues almands mins li foice des amerikins c' esteut d' endè fé des foirt grandès cwantités po replaecî a fwait tos les ci k' estént distrûts. 

## Bibiografeye

* Christopher F. Foss: *Chars de la 2e Guerre mondiale* (Bordas 1983) - ISBN 2-04-012882-4
* Eric Lefèvre: *Panzers in Normandy then and now* (After the battle magazine 1983) - ISBN 0-900913-29-0

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe foirt bén fwait (pa Dominique Lemaire) eciclopedeye so l' istwere des tanks
* Idintifiaedje di sacwantes sôres di ''Sherman''
Violete burute

Les **violetès burutes ** sont des tchampions saprofites lignicoles k' on pout trover so les fômes secsuwêye et asecsuwêye.

## Discrijhaedje

Li **violete burute** est on tchampion avou l' coir fructifere di coleur rodje-violé (0,1-1,5 cm), ki s' diswalpêye dins s' djonnesse, come ene sôre di tubercule a ptitès burutes irégulirmint lobêyes rashonnant sacwants individus et åyant l' aparince d' ene pitite cervele, sessile ou sor on court pedoncule.  Pus tård i crexhe (1,5 a 3 cm) et prind l' aleure d' on ptit cône ritourné ki s' asplani et prind l' aleure d' ene copale di fôme irégulire et lobêye so s' boird.
Si tchår est djelatineuse et n' a pont d' odeur pårticulire.
Ele crexhe principålmint so les stos et les pourixhantès coxhes des åbes a foyes (pårticulirmint des hesses), di l' årire-såjhon djusk' å mitan d' l' ivier.

## Eployaedje

C' est on tchampion k' on n' mougne nén.

## Bibiografeye

Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
* Marcel Bon: *Champignons de France et d'Europe occidentale* (Flammarion, 2004)
* Roger Phillips: *Les champignons* (Solar, 1981) - ISBN 2-263-00640-0
* Thomas Laessoe, Anna Del Conte: *L'Encyclopédie des champignons* (Bordas, 1996) - ISBN 2-04-027177-5
Passete éndjolike

Ene **passete** (on dit eto: **pasrete**, **sigotoe**, **coloe**), c' est on programe ki rçût des dnêyes en intrêye, fwait on traitmint avou, eyet evoye des dnêyes e rexhowe.
On sisteme di sacwantès passetes metowes ene dirî l' ôte si lome ene **rapassete**.

Les uzaedjes les pus corants di passetes c' est po cviersser des dnêyes d' ene sôre dins ene ôte; adjinçner do contnou dins des pådjes po-z imprimer, ou co espaitchî d' passer çou k' arive dins ene emilreye, èn evoyeu d' waibe-pådjes et k' on n' vout nén vey (do spam, des aspitantès rclames,...).

Les passetes sont mo ahessantes po rastrinde li rujhe do bôraedje d' emilreye.
Gn a des passetes ki polnut aprinde a rbouter des messaedjes mousreces, a pårti d' on lingaedje, d' ene fonte, d' on rahoucant mot (l' inglès *sex*, *Viagra*).

Ene kiminålté d' uzeus pout mete ses pasretes en ene rantoele, po k' les rboutés massaedjes d' onk el soeyexhe eto po ls ôtes.
Passete

* pitit bas xhame
* passete (po netyî) usteye po passer on likide, et ndè rsaetchî des barbôjhes.
* passete éndjolike po l' usteye infôrmatike.
Cawete -ou

:*[[Cawete -ou (discramiaedje)|Discramiaedje des årtikes avou ene cawete -ou]]
Li *'cawete -ou*', c' est ene moite cawete, nén foirt corante, k' on rescontere dins sacwants mots e walon. 

Elle provént del cawete [[latén|latene]] *-olum*.

Ele s' acawe so des bodjes 
* latén : (*cuneus*) [[:Wikt:cougnou|cougnou]] 
* [[etimolodjeye gayele|gayels]] (*hoy*) : [[:Wikt:Hoyou|Hoyou]].

Les mots francès et [[picård]] sifwaitmint bastis ont ene cawete :
* -ol : [[:Wikt:råskignou|råskignou]] (F. *rossignol*).
* -olle : cougnou (Picård *cougnolle'').

Sacwants mots sont fok walon, sins pareys a zels e francès : foyou.

Li cawete -ou n' est nén l' minme kel cawete -ou, -owe di des addjectifs (betchou) et bråmint des pårticipes erireces des viebes del viebes del cénkinme troke.
Messe des trepassés

Ene **messe des trepassés**, c' est ene messe k' on dit å djoû des åmes, po tos les moirts d' ene pårotche.

Dins sacwants viyaedjes, on adjinçnêye ene passêye li djoû des åmes po-z aveur des cwårs po ricmander les moirts ki n' ont pupont d' parintêye.

On djheut eto ene messe des trepassés li londi del dicåce.

Tos les djins ralént a leu viyaedje pol messe des trepassés.

Divant l' messe des trepassés, l' aite aveut stî gårni d' potêyes di fleurs et les tombes avént stî fwaites. Après messe, li curé aléve e porcession eviè li çmintire, et beni les tombes.

Al Tossint, les cis ki n' savént aler a messe des trepassés alént a vepes des moirts.

## Les ricmandijhes des moirts

Tins del messe des trepassés, on ricmandéve tos le moirts. On payive li curé po lomer les moirts di s' famile. Les ricmandaedjes si djhént estô do pretchmint. I s' dijhént e francès. On payive al lene di ricmandijhe. Li pus simpe, c' esteut :
:*Albert Collignon et son épouse pour tous leurs parents défunts*
Mins des djins k' i gn a inmént bén fé ricmander des parints k' elz avént gåté.
:*Adolfe Schul pour sa soeur Romaine, son parrain Georges Delaite, son père, sa mère et autres parents défunts*.

Les ricmandaedjes ont stî arestés après l' concile Vatican II (diviè 1975).
Les Libins

**Les Libins** (prononcî avou on longou «I» *Lîbin* /liː'bɛ̃/; fr: *Libin*, avou on court «I»), c' est l' vî no ki l' viyaedje aveut rçû cwand s' a basti li **Basse Libin** (fr. *Libin-Bas*). Li prumî coulot s' a adon motoit rlomé li **Hôte Libin** (fr. *Libin-Haut*). 

thumb|eglijhe

C' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 1590 (2004)
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **6890**
** Di 1969 a 1977 : **6910**.
* Limero diyalectolodjike: **Ne 24**
* Arondixhmint: Li Tchestea.
** Lomaedje: Libinî, Libinresse; (F. *Libinois, oise*)
* Lomaedje et spotaedje des djins did la:
** Sipotaedje: les **Tchéns** (so plaece : *Tchins*).
** Rime-rame avou li spot des dmorants, et des cis des viyaedjes alintoû: A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; a Anloe, on l' fote sol toet, a Viyance, on lyi fote so s' panse; a Transene, on lyi fote so s' schene; a Smu, on lyi fote so s' cou et **ås Libins, on l' pind**. Candjante : …**ås Libins, on fwait lancî pås Tchéns**.

## [[Toponimeye|Nos di des plaeces des Libins]]
thumb|Fond des vås
thumb|Plake "Li Marokin"
* Li Perijhea (so plaece *Pèrijê*).
* Les Troufreyes.
* Li Gros Bî.
* Li Marokin (plaece wice ki l' prumî sôdård di l' årmêye francesse (on spahi marokin) fourit touwé tins del deujhinme guere daegnrece)
* Rowe do Curé.
* Li Cwårtî latén.
* Li Taesnire (la-minme : *La Tachnîre*)
* Fond des Vås (*Fond dès Vaus*) 
* Perijhea (*Pèrijê*)

## A vey
Les Troufreyes : troufires, k' on-z î a saetchî al troufe disk' e 1950, ki sont divnowes ene Rezieve Naturele.

## Istwere
L' Ofinsive a passé tot près.


Tchår å toetea egzôde Libin.jpg|Rimimbrance di l' egzôde di 1940
libin.jpg|a l' Ofinsive


## Tuzance walone
 Libin#Tuzance walone

### Sicrijheu e walon
Albert Duchêne a scrît ene pîce di teyåte divant l' guere di 40. mins il a stî touwé come rezistant tins del guere.

### Gazete coinrece avou do walon
*Nanesse*, ki parexheut diviè 1930. Gn aveut des côps des rimas e walon. Metans : 
:*Kî çki mete des beas dvantrins ?
:*C' est Fraziye Constantin.
Come totes les sfwaitès gazetes, elle ont djoké pask' i gn aveut ditrop di canlaedje so les djins.

### Imprimeu k' a publiyî do walon
Imprimreye Duchêne, k' a-st eplaidî «L' Årdene foyowe», et deus ôtes lives da Pierre-Joseph Dosimont e 1944.

### Eredjistrumint
Eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Edith Godart avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la
* Tecse et comintåres
*  Schoûtez lu vaici

## Hårdêye difoûtrinne
Li gros bî (arimé so on rixhot d' Libin).

## Pî-note
Libin

Li **Grand Libin** (prononcî *Lîbin*, sicrît e francès come e walon, mins prononcî e francès avou on court I), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 4486 (2003), 4580 djins (2004).
* Limero del posse: **6890** (po tote li comene).
* Arondixhmint: Li Tchestea.
* Sitindêye: 139,72 km²
* Dinsité: 32,05 djins/km²

## Ban d' Libin
* Les Libins (li viye Libin et l' Basse Libin)
* Anloe
* Ôtchamp
* Rudû
** Lesse (viyaedje)
** 
* Smu
* Transene
**  (*Papine*)
* Viyance
** Glaireuse

## Tuzance walone
 Les Libins#Tuzance walone
### Rivuwes
* *Bulletin Communal* : diviè les anêyes 2000, meteut kécfeye ene pådje e walon.
* *Aux sources de la Lesse*, rivuwe del Soce d' istwere et des vîs alaedjes do ban d' Libin, avou todi onk u deus årtikes e walon.

### Sicrijheus e walon
sikepyîs dins l' comene, et k' ont scrît dispu l' rebanaedje e 1977.
* Lucien Mahin
* Pierre Otjacques
* Ernest Benoit

### Copinreye
Ene copinreye î a stî amontêye pa Lucyin Mahin e 2014.

### Walon metou so pî pa l' Aisse del tuzance Fåmene Årdene
Dispu 2013, l' Aisse del tuzance Fåmene Årdene di Måtche-el-Fåmene î a-st on buro, metou po les comenes di Libin, Telin, Welin, Dåvdisse eyet Sint-Houbert. Pol walon, il adjinçnît:
* on biestof des cåzaedjes del copinreye, pol fiesse ås lingaedjes walons 2015.
* li fiesse do strimaedje do live Moudes a rvinde da Lucyin Mahin å Bork e 2019.

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Edith Godart avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Ôte ratournaedje do minme tecse, fwait pa Lucien Mahin avou l' accint d' Transene.
*  (ene fåve nén pikêye des viers da Alfred Wanlin, tecse e Feller et fitchî odio)
*  (sovnance do tnaedje di pourceas dins les anêyes 1960 pa Alfred Wanlin, tecse e rfondou et fitchî odio)
*  (boket do live da Lucyin Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, tecse e Feller et fitchî odio)

## Hårdêye difoûtrinne
*Waibe del comene
Toponimeye

Li **toponimeye**, c' est l' brantche del linwince ki studeye les **nos d' plaeces**.

Onk (ene) ki fwait des rcwerances sol toponimeye silome on **toponimisse**.

Li toponimeye do walon a stî bén diswalpêye dispu li cminçmint des anêyes 1900 et des.

## Sôres di nos d' plaece estudyîs
* nos d' veye, di viyaedje, di hamtea
* sémpes nos d' plaece dins les bwès ou les tchamps
* no d' aiwe (corante ou doermante)
* no d' montinne
* no d' payis, di contrêye

## Hårdêye divintrinne
* Nos des payis ki n' egzistèt nén
Messe (ofice)

thumb|Messe d' etermint
Li **messe** (on dit eto: **ucaristeye**), c' est l' mwaisse ofice del rilidjon crustinne.

## Disrôlmint d' ene messe
Li messe kimince pa sacwants lijhaedjes et tchants.

Åzès messes d' après l' concile Vatican II, gn a troes lijhaedjes. Onk do Vî Testamint, onk do Novea (foû des evandjîles), pu on boket d' evandjîle. Sovint, c' est ene djin ordinaire ki vént lére les deus prumîs lijhaedjes, et l' curé lét l' evandjîle. Dispu les anêyes 2020, minme on layik pout lére l' evandjîle.  

Adonpwis, gn a sovint on pretchmint.

Pacô, après l' pretchmint, kékes fideles vegnnut lére des sohaitaedjes (priyires po tertos).

Li messe tchereye avou l' consecråcion. C' est l' seule pårteye del messe k' i gn a ki l' curé k' a l' droet d' fé.

Shût l' comunion, po les cis ki volnut. Davance, li curé meteut l' osteye sol linwe des djins k' î alént. Dispu Vatican II, i dene l' osteye dins l' mwin des djins, k' el poitnut zeles-minmes e leu boke.  

Li messe e latén finixheut pås mots «*Ite missa est*» (li messe est foû).

## Sacwantès sôres di messes
* basse messe : sins tchansons
* grand-messe : avou des tchansons
* messe d' etermint
* messe des trepassés
* messe e walon
* messe e meynute

#### 
* Tecses di messe e walon (ratournés pa Gilles Monville)
*  Boket d' ene messe e walon a Bastogne 
* so Wikisourd
**  : egzimpe di priyire po tertos (messe di Noyé)
**  : rujhe d' èn efant k' on oblidje a-z aler a messe et ki n' croet nén.
Fotografeye

thumb|Fotografe fotografyî e sordjoû 
Li **fotografeye**, c' est l' bouye di **saetchî des portraits**. Li ci ki fwait çoula di s' mestî si lome on **fotografe ** u on **saetcheu d' portraits**.

C' est Sherington, on fizicyin, k' a-st eployî ç' mot la pol prumî côp e 1839. I vout dire e grek « sicrijhaedje avou del loumire ». Å cmince, c' esteut purade po saetchî l' portrait d' ene djin po on sovni a wårder dins l' famile.

Li fotografeye eploye les waches electromagnetikes ki vont di l' infrarodje a l' ultraviolé, mins copurade li veyåve loumire.

Li fotografeye sieve eto po les medias (gazetes) les lives. C' est l' fotografeye k' a miné å cinema. Mins gn a eto des ôtes ovraedjes come li fotografiaedje ås infrarodjes d' èn avion, ki mostere k' i gn a des åbes ki sont malådes ene sawice.

## Istwere del fotografeye
thumb|Ovraedje e noere tchambe 
Les Greks avént ddja trové l' atuze del **Noere Tchambe**. C' est ene boesse avou ene loumire ådvins (ene tchandele, metans), et trawêye d' on tot ptit trô. Les rais del loumire pasnut på ptit trô, et rdessiner li tchandele a l' evier so on meur.

E 1727, on discovere ki les sés d' årdjint (copurade li nitrate) noerixhèt al loumire.

C' est Daguerre k' a fwait les prumîs portraits d' djins. Li tins d' pôzaedje esteut di 10 a 20 munutes. Les sés d' årdjint estént metous dins do colodion k' on aveut vudî so ene plake di veule. Çoula s' passéve diviè 1850.

Ene miete pus tård, on-z a replaecî l' colodion pa del djelêye d' oxheas.

Al fén do 19inme sieke, on passe å bromeure d' årdjint, k' esteut des des boesses : c' esteut des setchès plakes, et pôreut on dire, li prumî « fime ».

Les prumîs vraiys fimes, estént fwait di nitrate di celuloze. I blamént come po rire. 

E 1888, Kodak a basti li prumî aparey, ki n' esteut k' ene biesse boesse di bwès, avou on trô et on fime.

Les frés Lumière fourît les prumîs a prinde li portrait d' ene moxhe al låme ki baltéve des aiyes.

E 1905, èn indjenieur di l' eterprijhe Leica ourit l' idêye d' eployî des fimes (come pol cinema, mins ene miete pus lådjes, 36mm el plaece di 35mm) dins les apareys foto, purade ki des plakes; çou ki permeta d' aveut des apareys bén pus ptits et polant prinde sacwantès fotos (24 so on fime) pus åjheymint, ces apareys ont cmincî a s' vinde e 1924.

Li novele grande avanceye pol fotografeye, ç' a stî l' avnowe des **[[apareys sins fime]]** (didjitås). Les militaires end avént ddja e 1960, mins on n' les vleut nén vinde, po n' nén fote so leu cou les gros vindeus d' fimes, come li societé Kodak, ki ratchtéve tos les noveas brevets.

Les apareys sins fime ont divnou foirt corants dins les anêyes 2000.

## Pitit motlî del fotografeye
* ,  .
* sordjoû
*  u .
* picsel


Imådje:fotografeye_atuze.jpg|L' atuze del noere boesse avou on ptit trô ki mostere les imådjes a l' evier
Imådje:fotografeye_prumi_aparey.jpg|Li prumî aparey Kodak
Imådje:fotografeye_prumire plake.jpg|Ene des prumirès plakes fotografikes
Tchanson e walon

[thumb|viye tchanson ([Harbouya)]]
thumb|Tecse d' ene tchansonete so les femes
[thumb|Tchantaedje d' ene tchanson da [Joseph Suars pa Willy Marchal]]
Ene **tchanson e walon**, c' est ene tchanson ki les paroles sont pår e walon. Li ci (cene) k' elzès tchante divant les djins u fé des plakes avou, c' est on tchanteu e walon (ene tchanteuse e walon).

Sacwantès viyès tchansons e walon ont stî rashonnêyes dins des lives di tchansons e walon.

Li tchanson est eto bén vicante dins les ôtes pitits lingaedjes d' oyi.

## Istwere
Les tchansons e walon sont les pus vîs cnoxhous tecses e walon. Les prumires datèt d' aviè 1600.

E 17inme et 18inme sieke, gn a yeu eto les Noyés walons.

Tot on tins, on tchantéve les tchansons e walon so des airs al môde di des tchansons e francès. On pleut aveur deus u troes diferins tecses sol minme air. Metans Lolote eyet l' pantalon trawé.

## Rilomêyès tchansons e walon
Gn a des rlomêyès bates di tchanson e walon, come li Grand Pris del Tchanson e walon, k' a stî replaecî pal fiesse del tchanson e walon (a cmincî di 1999).

Li tchanson e walon li pus cnoxhowe totavå, c' est li ptite gayole.

Li cene k' a stî l' pus hôt dins les hit-parådes, c' est sins manke Djhan Pinson, k' a stî limero onk tot on tins e Kebek (divant Céline Dion).

C' est ene tchanson e walon, li Tchant des Walons k' a divnou l' ime nåcionå del Walonreye.

## Sacwantès rlomêyès tchansons e walon
 Djivêye di tchansons e walon
E 2025, tins del Fiesse ås lingaedjes walons, li Siervice des Lingaedjes do Payis a dné des tåvleus avou bråmint des tchansons et des alboms e walon k' on pout trover so YouTube (et so d' ôtès waibes come Spotify, Deezer, Bancamp…).

## Bokets d' tchansons e walon aprinjhes par keur

## Viyès tchansons e walon

## Tchansons ratournêyes e walon
* Payis d' Tchålerwè (da Jacques Bertrand, tchanteu tchålerwetî eyet francès-cåzant)
* So nosse voye (da Black M, tchanteu francès-cåzant)
* Tot m' porminant…

## Hårdêyes divintrinnes
* 
* Tchansons studeyes ezès scoles di rfondou walon d' Bive
* Li halcrosse E dins l' tchanson e walon
* Tchansons a mete e muzike (ramexhnêye 2024)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 150 tchansons e walon avou les pårticions (rashonnêyes pa Djohan Viroux)
* Pådje des tchansons et des tchanteus e walon 
*  Tchansons et tchanteus e walon d' ouy (soce «Patoizez-vous»).

## Sourdants
Wache electromagnetike

Ene **wache electromagnetike**, c' est ene wache enondêye fizicmint tot tchåfant, todi pus roed, ene noere sacwè. 

Les waches k' endè vont rexhe, åront ene wachlire todi pus ptite. 

## Sôres di waches electromagnetikes
Gn è soudrè do noer coir, ene après l' ôte :
* les waches radio
* les waches tévé
* les waches wifi
* les waches radar
* les micro-waches
* les infrarodjes
* li veyåve loumire, k' on s' endè sieve e fotografeye
* les ultraviolés
* les rais X
* les rais gama
* les rais cosmikes
Colodion

li **colodion**, c' est on maxhåd d' alcol et d' eter avou des ptits bokets d' wate.

On s' sieve do colodion e cerudjeye po fé on pansmint ki plake a ene plåye, a ene kernaxhe.

On s' end a siervou e fotografeye, divant l' arivêye des setchès plakes.

Dins sacwants bateme di studiants, on meteut, al fén del ceremoneye, ene pougneye di colodion so les pårteyes des bleus, ki dvént dire troes côps en erote 
:*Oufti, k' c' est bon, *
:*El colodion *
:*So mes couyons*
Come ça picive foirt, i s' alént laver do côp après.
Mårlå al longue cawe

vignette|Desséns d' zels e 1922.

on **mårlå al longue cawe** (on dit eto **canård-aronde**, c' est on såvadje canård å long hatrea ki vike so les aiwes do Novea èt do Vî Monde. Il a deus longuès plomes ki lî vnèt foû del cawe. Did la li no : canård-aronde.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje do mårlå al longue cawe so DZI.NAT
Lidje (schoice)

179px|thumb|Monceas di schoices di tchinne-lidje
thumb|dizo-plats di lidje
Li **lidje**, c' est l' eschoice do tchinne-lidje, k' on fwait des bouchons avou.
Tchinne-lidje

Li **tchinne-lidje**, c' est ene sôre di tchinne ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer. On lyi pele si schoice djus, cwand il a ddja bén crexhou, po fé do lidje.

Li tchinne-lidje, cwand il a stî pelé, ni creve nén (årvier do tchinne). Eto, on pout rpeler les minmes åbes après ene dijhinne d' anêyes.

 *Quercus suber*

thumb|left|ombion d' on tchinne-lidje

## Manaedjmint des suberoes
Les bwès d' tchinne-lidje si lomnut **suberoes**. Les suberoes leynut crexhe mwints bouxhons. Mins, si on n' vout nén k' i gn åye des feus d' bwès, i våt mî k' i gn åye do bisteu po paxhe divins. 

E sacwantès plaeces e l' Andalouzeye, on-z a leyî sacwants tchinnes-lidjes dins les tchamps d' olivîs, come sovnance des ancyins grands bwès. Mins ces-cial ni sont pus schoircîs.

E Marok, dins les suberoes, gn a toplin des biesses ki vnèt paxhî. Les bedots et les gades espaitchnut les ptits tchinnes di crexhe. Gn a eto bråmint des dmorants des viyaejdes djondant ki vnèt côper des coxhes, po fé des pås u po s' tchåfer. Eto, gn a bråmint des åbes, tot scoxhîs, ki crevèt come (Grand bwès del Maamora).
Davdisse

Li **grand Davdisse** /grã.dav.'dis/ (pacô *Dåvdisse*  *Daverdisse*), c' est ene pitite rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork. Li måjhon-comene est a Hôt Fayi

thumb|Eplaeçmint Dåvdisse

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 1.345 (2004)
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Canton: Welin
* Sitindêye: 56,40 km²
* Dinsité: 23,85 djins/km²

## Ban d' Dåvdisse
* Dåvdisse
* Poitchrece-e-l'-Årdene
* Djimbe
* Hôt-Fayi

## Tuzance walone
### Accint do walon
Mågré li pôzucion del comene e l' Province di Lussimbork, la ki l' definixhant årtike femrin est «», sol ban d' Davdisse, c' est «» po l' omrin u l' femrin (çou k' est insi sol pus grande pårteye del Walonreye).
:lu bîje è chouflé; lu solê è lû.
### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin d' Hôt Fayi pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Ôte ratournaedje do minme tecse, pa ene djin d' Djimbe.

## Difoûtrinne hårdêye
*Waibe del comene
Davdisse (viyaedje)

**Davdisse** /dav.dis/ (la-minme, *Davdisse* ;  (pacô *Dåvdisse*  *Daverdisse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou troes ôtes po divni ene intité do minme no.

thumb|L' Aiwe di Lesse et l' cinse di Moyîmont

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **6929** (vî limero **6923**)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 10**
* Eplaeçmint sol Daegn : 50° 00' 55 N - 5° 07'12 E.
* Dimanants : 335 (1993)
* Sipotaedje des djins : les cozéns (Cozins).

## Rilidjon
L' eglijhe date di 1847; elle a stî rfwaite e 1886. Elle est dicåçtêye a Sint Pire.

Gn a la ene foirt bele rîtåve (mwaisse åté, tåve d' åté). 

Li viyaedje fijha pårteye del pårotche di Welin disk' e 1803, pu del cene di Rdû, po divni ene tchapele e 1835. Mins adon, li tchapele tineut å tchestea, tot come li çmintire vijhene, ki n' a nén candjî d' plaece.

## Istwere
Davdisse ere ene dilérece do dominne di Welin, diné a l' abeye di Ståvleu pa Carloman l' an 746.

Les prumîs signeurs di Davdisse (1330) estént aparintés ås signeurs di Welin. 

Li signeurreye passa al måjhon des Vervoz diviè 1530-1540. 

Li viyaedje a bråmint sofri diviè 1635; i dva lodjî et nouri durant 7 moes ene kipagneye di cavalreye, et cwate redjimints do Prince di Lorinne et on redimint da Visconti. Ostant dire k' après ça, i n' dimoréve pus waire åk e viyaedje. Les dmanants ont dvou vinde les droets k' il avint so Moyîmont. 

Paraprès, Davdisse passa å mwins da Perpete Jacquemin, Ignace d'Argent, de Gérardin et po fini, ås mwins des Monin-Rendeux. 

Li dominne, cwand l' tchestea a yeu stî broûlé e 1829, a stî finålmint vindou. Les bwès alît al comene, les tchamps ås djins do viyaedje. Lu dierin signeur n' aveut sorviké ki 2 moes å sinisse.

## Nos d' plaece
### Hamteas
* Cinse di Moyîmont: C' esteut èn erî-fî d' Mirwå et d' Viyance, avu 475 ectåres di bwès et 45 ect. di tchamps et d' prés. Li Cinse di Mohymont è lodjî, du 1834 à 1848,  lu Prince Napolèyon Bonaparte, lu cousin du l' Ampreur Napolèyon III.
* Pont d' Fayi: pont so l' Almaxhe, po-z aler a Fayi-el-Fåmene
* Trô d' l' Ermite, Pont d' l' Ermite
* Pont des Gades
* Djimbrea (*Djimbrê*, F. *Gembrai*)
* li Graevî (''lu Grèvî)
* les Rives.
* Tchitchron

## Sourdant
Georges Michel

**Georges Michel**, c' est on scrijheu e walon do payis d' Fosse k' a skepyî a Velinne li 30 di djulete 1928. Il a morou a Fosse li 10 di fevrî 2005.

Aveut stî lontins prezidint des WASAB (Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès).

Il aveut pacô scrît des spoûles foû do cåde classike des scrijhaedjes e walon (viyaedjes del Walonreye, di 1900 a 1960). Come "Ene sibarante discoviete", la k' i raconte l' istwere d' ene mission ki rvént e l' Walonreye e l' an 6000, après on nouzome petaedje atomike, et rtoumer, sins saveur çou k' c' est, sol coledjåle di Fosse.

## Hårdêye difoûtrinne
* Si pådje so l' Aberteke
Raymond Mouzon

[thumb|E 1984, å strimaedje di ''[Ene båke so les bwès d' l' Årdene* da [[Lucyin Mahin]].]]
*'Raymond Mouzon**, pus sovint lomé l' **abé Mouzon**, u, emey ses copleus **l' abé''' aveut skepyî a Nuviè li 26 d' awousse 1929; si a-t i morou å Tchestea li 13 di fevrî 2005. 

Il esteut mimbe di l' SLLW.

Riprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire. Pu, sol fén, il a stî curé d' pårotche.

## Ouve pol walon
Li grand enondeu do walon e scole dins l' province do Lussimbork, il aveut metou so pås so fotches li CIDWEL, li cinte di documintåcion pol walon (eyet l' gåmès) e scole. 

Il aveut eto stî on pilé des bates di recitaedjes e walon po ls efants et do Libråmonissime (on djeu inte tos les viyaedjes do ban d' Libråmont, avou des kesses sol kinoxhance do walon). 

Il a eto dit ene cwénzinne di messes e walon, po les fiesses del Walonreye a Libråmont.

Il a-st eplaidî troes ptits lives di bokets e walon d' après l' Tchestea, les «cåzans walon» parexhous e  1977 (livret I, 24 tecses) 1979 (livret II, 24 tecses) pu e 2003 (livret III, 26 tecses), tchaeke côp avou on motlî.

Mins si pus grosse bouye, kécfeye, ça a stî ses inketes sol walon do payis do Tchestea. Il a insi rashonné des hopeas d' foyous, et les rarindjî. Mins i n' a nén arivé å coron di s' dak.

## 
* Ès pådje sol waibe del SLLW : Raymond MOUZON
*  On pretchaedje da Raymond Mouzon (dins Scrijheus d' Årdene)
* Sacwants tecses redjårbés par lu:
** Les vîs (da Jacques Brel)
** Tchanson da Sint-Nicolai
*