open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Robert Beydts

**Robert Beydts**, c' est on scrijheu walon k' a skepyî a Tchålerwè li 9 di nôvimbe 1950.

## Biyografeye
Bén ki ses grands-parints sont flaminds, Robert Beydts a crexhou å mitan des walons. Viè saze ans, i cmince a djower dins pîces di teyåte come amateur. 
E 1985, il enonde li S.N.R. *[[Echène]]*, ene trope di teyåtreus. I scrît ses prumirès sayes e walon avou l'aidance d' Achille Van Calsteren, ey e 1992 si prumire comedêye *Matante Bouneur*, k' a stî salouwêye pås djuris d' el IPEL ().

## Sicrijhaedjes
**Teyåte :**
* *Matante Bouneur*, 1992 (lére)
* *L’Apurdisse Makrale*, 2001 (lére) 
**Pitits scrijhaedjes :**
* *Saquantes définitions*
* *Cu d’satch*
* *No ritchèsse à nos-ôtes lès walons*
* *Lès walons qui ven’nut d’aute paut*
* *Les Bernatîs*
* *Em djârdin*
* *L’Fwâdge di Rance*
**Adaptåcions e walon**
* *?* [«  »]
* *?* [«  »].

## Sourdants
* Robert Beydts, sol waibe del *Troupe Echène du Taillis-Pré*
Jean-Michel Éloy

**Jean-Michel Éloy**, c' est on linwincieus do picård.

Il est prof d' univ a Amyin.

## 
 Racsegne so s' teze et les tezes k' il a-st acvierné
Libråmont (veye)

**Libråmont** (la-minme *Libraumont* ; a Moirci, *Librâmont* , c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Lussimbork.

thumb

## Istwere
Libråmont, ci n' esteut aprume k' on hamtea d' Sint-Pire-dilé-Libråmont. Divant çoula, c' ere onk des traze viyaedjes do ban di Tchvinî, sol Tere di Sint-Houbert.

Il a crexhou a pårti del gåre di tchmin d' fier, come pont d' resconte del voye Nameur-Lussimbork (1869) et Libråmont-Bietris (1882).

Po ça, i fourit disloyî d' Sint-Pire, et divni ene comene tote seule li 30 di djulete 1899.  

Po tertos, c' est ene des pus grandès veyes del province di Lussimbork (avou Årlon, Måtche-el-Fåmene et Bastogne. Portant, i n' a djamåy yeu li tite oficir di «veye», et dmorer racsegnî come «viyaedje».

## Tuzance walone
### Sicrijheu e walon
* Jean-Claude Rigaux (vinou å monde a Floyîmont et k' î a stî mwaisse di scole tote si veye d' ovraedje).

## Sourdants
L' Årdene ås côpons (tecses)

**L' Årdene ås côpons** (*L'Ardenne aux Cômpons*), c' est on live e walon da Pire-Djôzef Dosimont.

C' est ene schôtlêye di tecses di prôze (avou deus arimés) so l' pårtixhaedje des manêyes, scrîts dins on sistinme di dvant Feller.

I vuda après *[[L' Årdene foyowe (tecses)|L'Ardenne fouyue]]*, di l' imprimreye Duchêne dås Libins. I n' est nén daté; mins les scrijhaedjes el sont deus feyes (moes d' decimbe 1929 eyet octôbe 1934.

## Contnou do live
### Adrovaedje
L' adrovaedje est fwait pa Djôzef Calozet
:::*A m' bon vî camaeråde, P.J. Dosimont
:*Dj' avans sovint batou nosse copene eshonne e cåzant do bon vî tins; vos, dins vosse ritche patwès d' Årveye, mi, dins m' nozé patwès d' Nåwinne.
:''Vos m' vinîz trover å Sårtea, åd triviè des bwès ki vs kinoxhîz come vosse catrucime, et tot binåjhe, vos m' dijhîz: «Dj' a co rtrové des beas vîs mots, ki dj' a stitchî dins ene tchanson.» Et vos leyîz rafroedi vosse pupe po prinde vosse boune vwès d' mårlî et m' fé conoxhe so ene air do tins passé vos noveas coplets avou leu rfrin.
:…
### Divant-z-ouve
Gn a ene coûte divanzouve ki dit:
:Insi k' nos peres fijhént si bén divant d' ovrer, dji tén a shure leu-z egzimpe po çci ossu, fé l' sene del croes et dire: «ki ç' soeye a l' oneur do Bon Diu et å schapaedje di mi åme».
Sansowe

Ene **sansowe**, c' est ene biesse d' ene dizo-classe di l' ecoxhmint des viers ås aneas. Ele vike dins l' aiwe, et s' plake so les pires et les ôtès astocas.

End a 650 sôres, tertotes gatebok (k' i gn a les deus sekes sol minme biesse). 

Ele sont onk a 20 cm longues.


File:"a close up of salem leach".jpg
File:A leech (23712702214).jpg
File:Verekaan - Leech.jpg
File:Leech Underwater.jpg|naiviant


## Vicaedje
Ele vikèt dins les doûcès aiwes (sacwantes dins les egoloes des mouzes).

## Mouvmint

Ele avancèt tot s’ placant so ene pire, pu si stinde, plaker s’ tiesse so ene  novele pire, si racroler, pu racmincî.

Mins elle polèt eto naivyî tot-z ondulant.

## Uzaedje el medcene
Tot on tins, on a metou des sansowes a sacwants malådes, sol minme idêye ki l' metaedje di boesses.


File:A physician administers leeches to a patient. Colour reprodu Wellcome V0011719.jpg
File:HACAMAT İZMİR.jpg


## Dins les maladeyes des biesses
Les vatches ki vont boere dins des sourdants u des ris avou des sansowes les polèt aveur el boke, et l' biesse si plaker dins l' trô del gueuye. L' årtisse î pinse cwand l' vatche glete et k' gn a do sonk dins l' gletaedje.

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins ene des noveles di Eviè Nonne, sol guere d' Indochine.

## Sourdant
Fotocopiaedje

Li **fotocopiaedje**, c' est èn åjhey sistinme po-z aveur ene copeye d' on scrît u ene imådje, tot fjhant passer li mwaisse documint dins ene **[[fotocopieuse]]**.

## Istwere
Elle ont cmincî a divni corantes dins les anêyes 1980, tot replaeçant li sistinme di l' imprimaedje pa stencil.

## Fotocopeye ey abondroets des scrijheus
El Beldjike, tot on tins (disk' ås anêyes 2010), les vindeus d' fotocopieuses ont dvou diner ene contribucion ås scrijheus.

Mins gn a des lwès uropeyinnes (aplikêyes e 2018) k' ont rindou pus målåjhey cisse taeye la.
Zûna d' oraye

On **zûna d' oraye** (eto: des **houpiymints d' oraye**, do **soye-oraye**), c' est come on brut k' on etind dins si oraye, mins ki n' vént nén di l' evirounmint.

## Cåzes do zûna d' oraye
Ene des cåzes, c' est seur d' awè stî des anêyes å long dins on cotoû l' k' i gn aveut bråmint do brut.

## Sôres di zûnas d' oraye
Ça pout esse on zûnmint continu, come li ci d' on moteur d' areyoplane.

Ça pout esse ossu on brut ki lance dins ene oraye, pu s' endè va (houpiymint).

## Médiaedje
Les docteurs dinèt voltî des yebes ås maladeyes, divnous des catchets, come ene plante egzotike lomêye *[[Ginkgo biloba]]*. Cisse-ciale rihåsse l' intrêye do sonk dins l' oraye.

## Sourdants
Madonna

**Madonna**, di s' vraiy no **Madonna Louise Ciccone**, c' est ene tchanteuse k' a skepî li 16 d' awousse 1958.

## External Links
* Madonna official website
Li sot påwion (tchanson)

**Li sot påwion**, c' est èn arimé da Joseph Durbuy, metou e muzike pa Pierre Van Damme

## Rilomêye
Il esteut voltî rtchanté Jean Loos dins ses intermedes å Troca.

## Tecse
Motî d' rimes Léonard

Li **motî d' rimes Léonard**, c' est on motî d' rimes rashonné pa Lucyin Léonard, et eplaidî so papî e 1975.

## Prezintaedje
I fourit publiyî dizo cogne d' ene gazete, avou on tite al rodje intche.

Après sacwants aneyes, li gazete si coschiréve voltî. Eto, Bernard Thiry l' a réndjolijhî, eyet l' mete so les fis (2017).

## 
Copeye éndjolike
Bolaedje

thumb
Li **bolaedje** (pus rålmint, li **cujhaedje**), c' est l' termene la k’ on likide divént on gåz, tot fjhant des grossès bouyotes.

## Pont d' bolaedje
C' est l' timperateure, todi l' minme po on peur coir (a ene metowe pression atmosferike), la k' on likide boût.

Po l' aiwe, c' est 100° Celsiusse.
Edjalaedje

thumb
L' **edjalaedje** (po l' aiwe, todi), eto, li **solidifiaedje**, pus c' est l' termene la k’ on likide divént on solide. L' aiwe divént del glaece, del nive u do waerglaece.

## Motlî
Cwand i n' djale nén si foirt (on dgré celsiusse dizo zero, metans) et ki l' glaece n' est nén spesse, on dit «djalter» u «djaltiner».

Vormint «djaler», c' est cwans c' est pus foirt, paregzimpe k' i fåt greter l' glaece di l' oto.

## Pont d' edjalaedje
C’ est l’ timperateure, todi l' minme po on peur coir (a ene metowe pression atmosferike), la k’ on likide divént on solide.

Po l’ aiwe, c’ est 0° Celsiusse.

## 
* relêye
* glaece
* waerglaece

## Sourdant
Foû des rays (emission)

**Foû des rays**, riscrît e francès *Fous des rays*, c' esteut ene emission d' tévé, pår e walon, dinêye so Tévélux (tévé coinrece del province do Lussimbork).

Ele kiminça e moes d' setimbe 2019 et djoca e 2020.

Elle esteut acviernêye pa Michel Francard et ses aidants do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.

## Kitaeyaedje di l' emission
Les emissions tcherièt insi:
# dressêye do djoû, pa Michel Francard et Pauline Thiry, les prezinteus d' l' emission.
# Bate di dvizes avou l' priyî do djoû
# Intermede d' on mineu d' disdut (Christian Antoine u Jules Lucy), ki fwaiynut les cwanses di moussî e studio sins permission et mostrer ene sacwè did divinltins (vîwarisse u viye uzance).
# Rapoirtaedje mon ene djin «foû mezeure» (ramasseu d' vizreyes, caytresse, coutiveu perma, tchocolatresse…), pa Joël Thiry et Michel Thérer (k' on n' voet waire, mins ki tént l' fimrece).
# Prezintaedje do «banstea» avou des lives u des stroetès plakes a wangnî al fén d' l' emission (pa Simon Lejeune et Matthieu Balthazar)
# Monsieu Meteyo, ki cåze do «tins k' i frè u ki n' frè nén tins do corant moes» (Pire Otdjåke).
# Kesses del bate, ki poite so l' rapoirtaedje, et k' est årtchi-åjheye. On pout responde pa emile u sol waibe Fesbok «Tchafete et tchafiåds» (*Tchafète èt tchafiauds*).
# Letes des rwaitants, s' il astchait.

## 
* Pådje di totes les emissions
** Prumire emission (moes d' setimbe 2019)
** Deujhinme modêye (moes d' octôbe 2019)
** Troejhinme passaedje (moes d' nôvimbe 2019)
** Cwatrinme emission (moes d' decimbe 2019)
** Cénkinme emission (moes d' djanvî 2020)
** shijhinme emission (moes d' fevrî 2020)
** setinme emission (moes d' måss 2020)
** ûtinme emission (moes d' setimbe 2020)
** nouvinme emission (moes d' octôbe 2020)
L'Inradgî

***L'Inradgî***, c' est ene gazete aclote k' a parexhou tos les moes di decimbe 1911 a decimbe 1912 (13 limeros), askepieye pa Paul Collet avou l'aidance da Georges Willame, sins rataetchmint politike, et ki prezintéve des sudjets sol walon eyet l' foclore di Nivele. Li no vént d' onk des cwate canons d' Nivele (deus ôtes on dné li *[[Rif Tout Dju]]* eyet li *[[Broc à l'Haïe]]*).

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Tos les limeros aberwetåves, sol waibe da Jean-Jacques Chapelle.
Lete Z

thumb|250px|<center>Grands et ptits Z (letes d' imprimreye)</center>

Li **lete Z**, c' est l' vint-shijhinme et dierinne lete eyet l' vint-ey-ininme cossoune di l' alfabet latén.

## Prononçaedjes del lete Z e walon
Z c’ est ene lete ki marke normåldimint ki son Z ; dins tos les cas, å cminçmint ey å mitan :
### Egzimpes a l' atake do mot
: zebe
:
: Ké  k' il î a prins!?
: schoyoz l’ feu, '''Zabele'''
: 
: 
: 
### Egzimpes å mitan do mot
: gazete
:cizete
: roter a grandès 
:atchter u vinde 
: pidza
: 
: 
:  del plouve et do bon tins
### Al fén do mot
Mins, al fén d’ on mot (come lete k’ on-z etind), ele si prononce S
: dji , a cåze di
: ti  må
: on  del guere
: dj’ a stî taper ene  avou Mareye Luci
: on chîlaedje di gåz
: on concert di djåz
Bernard Thiry

thumb|150px|(2018)
**Bernard Thiry** (riwalnijhåve *Biernåd Tiri*), c' est on bouteu pol walon, divnou bibiotekî des Relîs namurwès e 2017.

I vna-st å monde li 20 di fevrî 1950. 

## Ouve pol walon
Il a riscané li Motî d' rimes Léonard, et l' mete so les fis.

Dins on papî di prôze nén racontrece dins les Cayés walons (2019), i dmande l' askepiaedje di noûmots a-z eployî a costé des perifråzes pus natureles, po «dner do pî» å walon.

E 2024, il a dné on tecse pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.
Stoum, peket et des rawetes (emission)

**Stoum, peket et des rawetes**, oficirmint ***Stoemp, pèkèt... et des rawettes !***, c' est ene emission d' tévé sol walon, askepieye e 2019.

Ele deure 20 minutes ey esse veyåve li dimegne après l' djournå del nute, et divant l' fime.

## Compôzucion
Amon les djins ki prindnut pårt a l' emission radio, on-z ertrouve Tamara Payne. Ci comere ci erprind, tchaeke samwinne, des tchansons francesses k' ont stî ratourné e walon padvant. On-z ertrouve eto Martin Charlier. L' afwaire da Guy Ribant, c' est l' patwès d' Brussele, tins k' el ci da Stéphanie Delepaux, c' est l' picård.

## Esplikêyes do tite
Li stoum, ki vént do marolyin *stoemp* (sicrijhaedje come ci sereut e neyerlandès), c' est des canadas spotchîs avou totes sôres di verdeures.

Li peket, c' est del blanke gote (teyoricmint, avou des poes d' pectî vraiy). Li mot est cnoxhou totavå l' Walonreye. Li scrijhaedje **, c' est l' ortorafeye e sistinme Feller.

Li mot  est eto cnoxhou totavå, volant dire ene sacwè k' on a ådzeu do conte (cwand on atchtêye åk).

## Djudjmints

### Erdite
Les waloneus ont sovint critiké l' emission, come estant minêye pa des djins ki n' mwaistrixhént nén l' walon assez : metans, Jean-Luc Fauconnier. Minme son d' clotche do costé des scrijheus d' Èl Mouchon d' aunia, ki rwaitnut l' emission ene sacwè po balter les lingaedjes coinreces del Waloneye.

### Préjhaedje
Gn a yeu ossu des louwandjes so sacwants rpoirtaedjes, come onk avou èn acleveu di tchvås, ey onk al catedråle di Nivele.

Les kesses so des mots a des efants permetnut di mostrer k' i gn a co ene pitite kinoxhance do motlî walon emey les pus djonnes. Come ça passe a ene eure ou çki toplin des djins waitnut l' tévé, ça permete di fé sawè ki l' walon egzistêye. Et gn a des efants ki loukèt l' emission.

## Sourdants
Pascal Héringer

thumb|djouwant avou les tchanteus d' dicåce
**Pascal Héringer**, c' est on tchanteu e walon; adonpwis, divni on teyåtreu e walon.

## Ouve e walon
Il a cmincî pa rtchanter totes les tchansons da Françwès Loriaux, et fé ene plake k' a stî adjondowe å live Tchantans Françwès (2000).

Diviè 2015, a-st askepyî li binde «Les tchanteus d' dicåce».

E 2019, i divna eto mwaisse del djowe et djouweu d' teyåte, avou l' pîce «Docteur Knock», ene pîce ki wangna li cope do Rwè Albert prumî e 2019.

E 2023, il amonte avou Michel Robert li nouzome operå «Nova Belgica» ki serè creyeye li 18 di djanvî 2024. 

E 2024, il est finalisse do Pris d' teyåte del Federåcion Walonreye-Brussele, avou s' ramexhnêye d' pîces po ls efants *A scole*.

## Sourdants
Walons nos (emission)

**Walon, nos!** (oficirmint ***Wallons, nous!***), c' est ene emission e walon k' a cmincî e ... ey esse fineye e 2019 (li dierinne emission dins les egurniyaedjes, c' esteut li 18 di djun 2019).

## Sacwants prezinteus et prezintresses
* Jany Paquay (prodût pa Guy Fontaine) (prezintaedje e francès)
* Jean-Claude Balthazar (prezintaedje e francès)
* Louise Moor, Romain Berger (prezintaedje e walon)

## 
* Årtchives des emissions (sol waibe EUscreen)
Basse Mouze

Li Basse Mouze, c' est tote li contrêye metowe inte di Lidje eyet Måstrek.

Gn a la 7 comenes eyet 47 viyaedjes.

## Sourdant
Albert Delvaux

**Albert Delvaux**, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Timplou li 7 di fevrî 1935 et k' a morou a Nameur li 13 di djanvî 2025.

Il a-st aprins a scrire li walon al sicole di walon d' Nameur.

## Ouve pol walon
Il a stî l' sicolî da Lucyin Somme et Chantal Denis ey eto prof di walon al sicole di walon d' Nameur.

E 2019, il a rexhou on live, «Nosse cok tchante co».

## Corwaitaedje di si ouve
C' est on foirt foirt bon scrijheu.

## 
Toplin d' ses tecses (sol waibe del sicole di walon d' Nameur)

## Sourdant
Rime ås disti

Ene **rime ås disti** (eto: on **rimea**, on **disti-rima**), c' est ene compôzucion foirt simpe, a môde di powinme, la k’ on dene on cåzaedje da ene sakî, shuvou di « dit-st i / dit-st ele », pu l’ no del djin k' el dit.

## Cotoû
C’ est sovint po rire ene miete d’ ene trope di djins ki s’ kinoxhèt, et ki n’ si rtournèt nén d’ çoula.

## Tecnike
Dins l' rimea, on nd a d' keure del longueur del lene (pont d' pîtaedje oblidjûle). Et pu, ciddé, li rimaedje si fwait etur li dfén d' ene parole da ene sakî, et le coron do no di cisse djin la.

## Egzimpes
### Rimas d' efants
On les pout dire tocosté.

##
Les tchanteus d' dicåce (binde di tchanteus)

**Les tchanteus d' dicåce**, c' est ene binde di tchanteus e walon askepieye diviè 2015 pa Pascal Heringer.

I tchantnut pus voltî des viyès airs do payis d' Tchålerwè.

On ls a veyou al fiesse ås lingaedjes walons 2018.


File:Heringer Pascal.jpg|Pascal Heringer
File:Tchanteus d' dicåce guitårisse.jpg|onk des guitårisses
Guitåre

Ene **guitåre**, c' est èn intrumint d' muzike avou — å pus sovint — 6 coides, k' on grete sol mitan tot lzès piçant so li dzeu.

Li ci (cene) kel djowe si lome **guitarisse**.

## Discrijhaedje

## Istwere
Egzistêye dispu l' Mîtrinne Ådje (15inme sieke).

A divnou al môde avou l' blouze, adonpwis l' djåzz (diviè 1920).

Corante el Walonreye dins les orkesses di bal et les tchanteus a pårti des anêyes 1960.

## Sôres di guitåres
* guitåre ordinaire (coides di boyea, pu d' nilon)
* guitåre electrike (coides d' acî)
* guitåre basse
Iyreye

Ene **iyreye** u èn **årtchipel**, c' est on tchaplet ou on tchacossea d' iyes.

## Sacwants iyreyes
* Carayibes
** Antiles
** Iyreye des Cayimans
* Iyreyes des Galapagosses
* Iyreye des Comôres
* Iyreye inglinormande
…

## Sourdants
Siligo

**Siligo** c' est ene veye d' Itåleye, el region di Sardegne.

## Difoûtrinne hårdêye
 
*Waibe del comene
Noss’ Pèron

***Noss’ Pèron*** (*Nosse Peron* e rfondou walon), c' esteut-st ene gazete askepieye pa Jean Waroquiers.

## Mwaissès dnêyes
Elle a rexhou, å cmince, tos les cwénze djous, ey après totes les samwinnes, di 1920 a 1923 (putete bén disca 1925)

Si dzo-tite, c' esteut: *Gazète des Tièsses di Hoye* (gazete des Tiesses di Hoye).

Elle esteut scrîte e francès ey e walon. 

Li no del gazete vént do Peron d' Lidje.

## Sourdant
Påter (discramiaedje)

* **[[Påter]]** (Nosse Pere (priyire), Påter Noster)
* ene **[[påter (priyire)|påter]]**, c' est tolminme kéne priyire crustinne; did la, les viebes  u 
* imådjreçmint, ****, c' est ronfyî påjhûlmint,tot djåzant d' on tchet
Ksar Mwi

**Ksar Mwi**, c' est on viyaedje do Marok metou dirî Goulmima, sol voye d' Imilchil, mins ene miete ritiré.

## Djeyografeye
Metou dins l' Grand Atlasse levantrece.

## Lingaedje do payis
### Mwaissès piceures
C' est ene sôre d' amazir do Nonne-Levant (inte li techelheyt et l' tamazir do Mîtrin Atlasse), mins avou bråmint des calcaedjes di l' arabe marokin, ey eto des prononçaedjes a pårt.

### Prononçaedjes a pårt
* Li son g (sicrît ⴳ e tifinar), est prononcî come ixh-låté (sicrît ⴴ e tifinar):  (*timaẓẓagin*, tetes, pés) .
* Li son j (/ʒ/, sicrît ⵊ e tifinar) est prononcî dj (/ʤ/ (sicrît ⴵ e tifinar)

### Egzimpe di tecse
C' est l' ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea».
:ⴰⵣⵡⵓ ⵉⵇⵔⴼⵏ ⴷ ⵜⴰⴼⵓⵢⵜ ⴷⴰⵢⵎⵏ ⴷⴰⵜⵏⵏⴰⵖⵏ. (*azwo ikerfen d tafuyt daymen dat-nnarhen*; mot po mot: *froed vint et solea todi s' margayèt*; li bijhe et l' solo s' margayèt toltins).

:ⴽⵓ ⵢⵓⵡⵡⵏ ⴷⴰⵢⵜⵜⵉⵏⵉ ⵏⵜⵜⴰ ⴰⵢⴷ ⵉⵇⵙⵃⴰⵏ. (*ko yowwen day-ttini ntta ayd iqesHan*; mot po mot: *Tchaeke onk dit lu ki foirt*; tchaeconk dit k' c' est lu l' pus foirt)

:ⵏⵏⵉⴴ ⴰⵏⵏⴰⵢⵏ ⵢⵓⵡⵡⵏ ⵓⵕⵢⴰⵣ ⵉⵏⵙⴰ ⵍⴽⴱⴱⵓⵟ ⵏⵏⵙ. (*nnig<sup>h</sup> annayn yuwwen aRyaz insa nkebboT nnes*; mot po mot: *ladsu, i-veyèt èn ome i-poite capote da-sinne*; ladsu, i veyèt èn ome moussî d' ene capote.) 

:ⵎⵜⴰⴼⴰⵇⵏ ⵓⵏⵏⴰ ⵜⴰⵢⵓⴵⴵⵏ ⴰⴷⵉⴽⴽⵙ ⵍⴽⴱⴱⵓⵟ ⵏⵏⵙ ⴰⵢⴷ ⵉⵙⵊⴰⵀⴷⵏ (*mtafaqen onna tayodjdjen adikks lkabboT nnes, ayd ijahden*; mot po mot: *sont-d'-acoird li ci i-fwait rsaetchî li capote da-sinne, li-ci foirt*; i sont d' acoird ki l' ci ki sårè rsaetchî l' capote di l' ome, ci serè lu l' pus foirt)

:ⵙⴰⴼⵉ, ⵉⴱⴷⴰ ⵓⵣⵡⵓ ⵉⵇⵔⴼⵏ ⴰⵔ ⵉⵚⵓⵟⵓ ⵙ ⵍⵊⴰⵀⴷ ⵏⵏⵙ (*safi, ibda ozwo iqerfan ar iSoTo s lejahed nnes*; mot po mot: *’l-est-bon! kimince vint froed i-shofele-tofer avou foice da-sinne*; adon, li froed vint cmince a shofler di tote si foice)

:ⵡⴰⵍⴰⵢⵏⵏⵉ, ⴽⵓ ⴷⴰⵢⵚⵓⵟⵓ, ⴽⵓ-ⵢ ⴰⵕⵢⴰⵣ ⴷⴰⵢⵜⵣⵢⵢⴰⵔ ⵍⴽⴱⴱⵓⵟ ⵏⵏⵙ ⵖⵉⴼⵙ. (*walaynni, ko daySoTo, ko-y aRyaz daytzeyyar lkebboT nnes ɣifes* mot po mot: *mins tchaeke i-shofele, tchaeke ome i-sere capote da-sinne sor-lu*; pus k' i shofele, pus ki l' ome sere si capote après lu)  

:ⴰⵎⴳⴳⴰⵔⵓ, ⴰⵣⵡⵓ ⵉⴴⴰ ⴱⵏⵏⴰⵇⵙ. (*ameggaro, azwo igha bennaqes*; mot po mot: *al-fén, vint adon s'-è-fotant*; al fén, li vint s' a fotou del wadjeure.

:ⵉⵡⴰ, ⵜⴰⴼⵓⵢⵜ ⵜⴱⴷⴰ ⴰⵔⵜ ⵙⴼⵉⴽⴽⵉⵜ. (*iwa, tafoyt tebda art sfikkit*; mot po mot: *ebén, solea kiminça ele-va lure*; ça fwait ki l' solo kiminça a lure.

:ⴰⵕⵢⴰⵣ ⵉⵃⵎⴰ, ⵉⴽⴽⵉⵙ ⵍⴽⴱⴱⵓⵟ ⵏⵏⵙ. (*aRyaz iHma; ikkis lkebboT nnes*; mot po mot: *ome tchåfe, i-tape-evoye capote da-lu*; l' ome si raschandixh et tape si capote evoye.)

:ⴷⵉⵏⵏⴰⵅ, ⴰⵣⵡⵓ ⵉⵙⵙⵏ ⵉⴷ ⵜⴰⴼⵓⵢⵜ ⴰⵢⴷ ⵉⵊⵀⴰⴷⵏ. (*dinnakh, azwo issen id tafoyt ayd ijhaden*; mot po mot: *c'-est-po-ça-ki vint ricnoxhe ki solea li-ci foirt*; ça fwait ki l' vint ricnoxhe ki l' solea est l' pus foirt.)
Son G

Li **son G**, c' est ene  vuzlêye cossoune ålwetrinne cloyrece. 

## Spårdaedje
Elle egzistêye dins toplin des lingaedjes. End a portant ki n' l' ont nén, come l' arabe classike.

## Sicrijhaedje e walon
Li son g est todi scrît avou l' lete G e walon. Portant divant les voyales "i" et "e", il î fåt radjouter on halcrosse "u", sorlon ene piceure ki vént di l' ortografeye francesse. Ci régue la a stî clawêye dins l' sistinme Feller et nén candjeye e rfondou walon.

## Pî-notes
Alcide Pryor

**Alcide Pryor**, c' esteut deus scrijheus e walon, ki fijhént voltî des poureyès potêyes avou des cnoxhowès airs. **Alcide Pryor** est l' anagrame di "Le Roy" eyet d' "Picard". 

## Spårdaedje di ses ouves

### SLLW
Sacwants did zels estént tchantêyes dins les cråssès eurêyes des prumirès anêyes del SLLW.

### Wikisourd
https://wa.wikisource.org/wiki/Oteur:Alcide_Pryor

## Ouves

### Eplaidaedjes

* *[[Baiwir so s’ panse]]*, 1864
* *[[On fameux récipiewe]]*, 1867
* *[[Li jama des qwate nâtion]]*, 1869
* *[[Ine société d’vins l’embarras]]*, 1873
* *[[Tchansons walones da Alcide Pryor|Chansons wallonnes]]*, Lidje, 1865.
* *[[Qui vout esse â Conseye]]*, I, 1863
* *[[On voyège à Vervî]]*, I, 1863
* *[[Il s’enn’a fallou d’ pau]]*, VII, 1871

### Personaedjes

* Baiwir
* Crahay

## Pî-note
Mimile (discramiaedje)

:''Li hårdêye «Mimile» revoye å tchanteu
* pitit no walon, dodobe mot di «» (après sbetchaedje)
* pitit no camaerådrece di scrijheus e walon, come Emile Pecheur…
* no d' sinne da Vincent Delire
Albert Ista

**Albert Ista**, k' a skepyî e 1880, c' esteut on scrijheu walon.

## Ovraedje
**Albert Ista** a scrît e walon. Viè 1913, i meta so pî ene pîce di teyåte ki s' loma «&nbsp;Bouboulèssê&nbsp;».

## Hårdêye difoûtrinne
* 

## Referince
Lete arabe rheyin

Li **lete arabe rheyin** (**[[غ]]**), c' est ene cossoune di l' arabe ki rind on son k' est come on R foirt rastrindou (noté /ɣ/ e-n AFE.

## Ralfabetijhaedje
Les Francès come les Inglès l' ont ralfabetijhî gh dins toplin des nos d' plaece, la k' a divnou cåzu on scrijha oficir (Ghaza, Gharb, Maghreb). 

Sifwaitmint dins les nos d' djin (Ghazi).

Portant, les Francès ont sayî eto li scrijha rh, dandjreus paski li scrijha gh si lijheut sovint avou l' son G (come c' est l' cas po Gaza, metans).

Les Maltais l' ont ralfabetijhî għ, dins les mots do maltès ki vnèt direk di l' arabe.

## Ôtes ralfabetijhas faflotés
On eploye ossu les scrijhas ḡ eyet ġ. 

## Sol Wiccionaire walon
Sol Wiccionaire walon, on a cmincî pal ralfabetijhî "gh". Mins, po l' arabe marokin, on a passé a "rh".

## Sourdant
Iye (toponimeye)

**Pådje po mete tos les nos d' plaeces del Walonreye a vey avou l' mot [[iye]] et ses parints**

## Iye
* Waime (viyaedje): a l' Iye (la-minme: *a l'î*)
* Tirimont: Li Pré doûce Iye (la-minme: *Lu Pré doûce î*)
* Tif: Iye des Moléns (la-minme: *Île dès molins*)
* Tchô: a l' Iye å boird (la-minme: *Îye a bord*); l' Iye å djuda (la-minme: *Îye au djuda*)
* Nameur: Li Ptite Iye (la-minme: *Li P'tite Île*); Li Grande Iye île (la-minme: *Li Grande Île*); c' esteut divant k' Mouze ni soeye tchenålijheye; les råpéns alént bagnî a li Ptite Iye et les bons bagneus al Grande Iye.
* Hu: porminåde di l’ Iye (L’ iye a divnou on park avou ene bele alêye inte des rigletes di tiyoûs.

## Iyon

## Iyea
Iyreye des Cayimans

thumb|Mer et nateure
L' **Iyreye des Cayimans** (u: l' **Iyreye ås cayimans**, ou co pus coranmint: les **Iyes Cayiman**), c' est ene iyreye des Carayibes.

Mwaisse veye: Djôrveye u Djôrtône (*[[Georgetown]]*)

## Istwere
L' iyreye fourit discoviete pa Cristofe Colombe li 10 di may 1503 (c' esteut tins di s' dierin voyaedje ås Amerikes).

Lomêyes aprume Iyes ås tortuwes, adonpwis des cayimans, sorlon les biesses ki s' î trovént (les tortuwes des prumirès anêyes avént cåzu disparexhou après côp).

## Politike

C' est èn estat do Comenwel. Adon, c' est li rwè (u l' royinne) d' Inglutere k' end est l' sovrin, sol papî, todi.

## Economeye
thumb|100px|left|ene banke a Djôrveye
Gn a bråmint d' bankes foû-rivadje, k' ont siervou sovint å blankixhmint des cwårs.

Dispu èn acoird di 1986 avou les Estats Unis, et copurade après les atakes di Noû York et Wachintone di 2001, les siervices sicrets amerikins î vnèt controler sacwants viziteus k' î vont dins les bankes. 

Avou ça ki l' Iyreye a ene miete rastrindou si scret bancrece, si n' esse pus loukeye come on paradis finançrece dispu les anêyes 2000.

## Sourdant
Huskî d' Alasca

Li **tchén Huskî d' Alasca**, c' est on tchén d' atelaedje ki provént d' Alasca, mins ki s' a spårdou tocosté.

## Mwaissès piceures
Il est foirt assez po saetchî les schlides.

I n' bawe mins hoûle come les leus.

Si poyaedje a troes coûtches di pwels. C' est po ça k' i n' edeure nén ene trop foite tcholeur.
Laurent Leintz

**Laurent Leintz**, c' est on scrijheu k' a skepyî li 13 di djun 1877 do costé d’ Viyåtour.

Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' .

## Hårdêye difoûtrinne
*
Charles Gothier

**Charles Gothier**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî a Lidje li 27 d' octôbe 1851 ey î a morou e 1920.

## Biyografeye
**Charles Gothier** a bouté al porshuvaedje do *Nécrologe liégeois* d' Ulysse Capitaine eyet des *Tablettes liégeoises* d' Otreppe de Bouvette. Ès famile tina ene livreye sol Rowe *Vinâve-d'Ile*, a Lidje. Todi låvå, on-z a dné s' no al voye ki londje des cultureles.

## Livreye

### Istwere eyet tuzance
Les efants da **Charles Gothier** ont manaedjî el livreye a si plaece. Ci botike ci a duré des djermêyes ey a stroetmint bouté avou l' famile d' imprimeus Dessain, k' estént eto del province di Lidje. Foû d' esse erlomêye dins les cekes des belès-letes eyet tuzançreces, ci livreye ci ît mo impôrtante dins l' vicance cotuzrece ey academike di Lidje.

### Ahesseu des univiersités
Pindant des dijhnêyes, li livreye Gothier esta l' ahesseu des ovraedjes univiersitaires, foiravant po les studiants eyet les professeurs vinant di l' Univiersité d' Lidje. On-z î trovéve ene lådje varyisté des lives sincieus, tecnikes eyet djuridikes&nbsp;: tot prindant asteme åzès mezåjhes des facultés. Elle ît eto ricnoxhowe po sawè impôrter des ovraedjes råles di l' etrindjir ey essinciels po les ricweraedjes sincieus. 

On sitroet boutaedje avou l' univiersité d' Lidje l' acdinéve di wårder on catalogue a djoû, tot rwaitant les evolucions des programes eyet des matires academikes. Å livea des pris, li livreye atåvléve des pris adaptés eyet des riclames rén k' po les studiants. 

### Varyisté ey eplaidaedjes
Li livreye Gothier a ossu eplaidî des ovraedjes literaires. Metans, «*&nbsp;On chètai di Crotés Biloques. Badinages français et wallons&nbsp;*», del deujhinne inte Victor Collette eyet **Charles Gothier**. Ci-ci a rexhou so papî, e 1905. La k' des documints di handele datant d' 1952 mincionnut l' egzistance del Livreye ancyinne et Modiene Paul Gothier sol rowe Boune Fôrtune, a Lidje. 

### Seraedje ey eritaedje
Mågré k' el livreye a seré l' ouxh, ès-n' eritaedje si voet co dins les årtchives univiersitaires eyet les bibiotekes coinreces. On fouytêye co bråmint des lives avou «*&nbsp;Librairie Gothier, Liége&nbsp;*» scrît dzeu. Tot djåzant des catalogues ki mosternut les lives disponibes a l' epoke eyet les sudjets soûmintreces dins l' acsegnmint dzeutrin, i sont wårdés dins des coleccions privêyes 

## Hårdêye difoûtrinne
* 

## Pî-notes eyet sourdants
Bårire

Ene **bårire**, c' est ene ahesse metowe po clôre on passaedje.

## Sôres di bårire
* bårire di dwane
* bårire di nive
* schalete, håjhet
* håjhe, håjhea
* bårire siconte des tanks
* bårire di trén
* bårire d' intrêye (bastimint)
Tot passant l' håjhea (tchanson)

**Tot passant l' håjhea** (e scrijha Feller, *Tot passant l' håhê*), c' est ene rilomêye tchanson e walon sicrîte pa Théodore Chapelier.

## Tinme
C' esteut on tchamp avou èn håjhea, k' on î passéve å court. Mins  li ci k' c' est da sinne li tchamp aresta ene båshele, et lyi dmander d' payî (d' ene båjhe) po poleur passer.

Al fén des féns, i s' vont maryî.

## Tecse
Tot passant l' håjhea,
Binamêye Nanete,
I fåt k' vos m' payîxhe
Li droet do pazea:
I fåt k' vos m' båjhîxhe
Troes feyes a picete
Fraiteure (discramiaedje)

* Fraiteure revoye a Fraiteure-dilé-l'-Viye-Såm.
* Fraiteure (rebané avou Tinlo)
* Fraiteure-dilé-Sprimont
Claude Louis Bastin

**Claude Louis Bastin**, kécfeye sicrît « **Claude-Louis Bastin** », po ses djins, eto  « **Claudy Bastin** », c' esteut on scrijheu e walon ey on diccionairî k' a skepyî a Tchålerwè. Il a nexhou li 28 di may 1941.

Il a morou e 2015.

Il a scrît eto des ôtes lives e francès.

## Ovraedjes
Il a scrît
* on franwal : **' (Wiccionaire : **FO94**) ; 
* ene croejhete : **' (Wiccionaire : **[[:wikt:Sourdant:FO94|CO94]]**);
* on motî ey ene eciclopedeye so les djhêyes : 
** **'
** **'
* des lives e walon, wårdés al bibioteke di Courcele.
** «*[[Bires, bresseus, bressene (live)|Bières, brasseûs, brassènes]]*» (2013)
** «*[[Fosses et fostîs (tecses)|Fosses èt foss'tîs]]*» (2014) 
**  ene ramexhnêye di ptitès istweres, ratournêye e francès : *«[[Brutaedje (tecses)|Brûtâdjes]]* (ratourné ** (2015)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* Ès padje so ''Bibliowall''.

## Referinces eyet sourdants
Firté

Li **firté** ou **stouté**, c' est ene sintimint des djins. On est fir ou stou, ça vout dire k' on est bén divins s' pea avou l' sacwè douvént k' on est fir, et ndè djåzer hôt et foirt.
Li blanke leuve (live d' imådjes)

thumb|Coviete
« **Li blanke leuve** », c' est on live d' imådjes e walon k' a stî scrît pa Jean-Marie Warnier.

Il est enimådjî pa Pauline Claude.

Il a sti publiyî å CRIWE e 1986, pu replaidî e 2017.

## Kimince do live
:*Li nute n’ est nén co toumêye. Portant, dedja, on n’ voet cåzu pus les betchetes des faws ki schovèt l’ cir, et l’ nivaye n’ est pus blanke, mins d’ on bleu d’ åcolete [ancolie] come li roye do cir [horizon] après l’ oraedje.
:*L’ efant rote e grand bwès. Låvå, a Boumål, i doet fé tchôd al coulêye di l’ aisse. C’ est l’ eure di soper. « Mi mame si doet tourminter ». Li nute n’ est nén co toumêye. Portant, dedja, on cmince a esprinde les fniesses, ki lujhèt el noeristé come les moxhes di Sint-Djhan (lucioles), come des ouys di tchet.
:*I n’ a ki l’ måjhone do notaire ki va dmani aveule.
:*Li ci k’ î vôreut intrer, li båbou l’ epoitreut, la k’ i n a des sapéns totåtoû, et k’ on nel voet waire del voye cwand c’ est k’ on nel lome [éclaire] nén.
:*C’ est ene måjhone k’ a todi fwait sogne, pår asteure k’ el notaire est evoye, et Lorince avou. « Mi, djel loméve todi Pervintche ».
:*Li gamén k’ est la ki rote el nive, i dvreut cmincî a-z aveur sogne, ca c’ est l’ eure ki l’ ariole des biesses di nute atake e grand bwès. Portant, l’ efant rote. « Dji vs ritrouvrè. Li blanke leuve mi dirè çou k’ dji doe fé. Et ele mi dinrè des pieles et des colés por vos, Pervintche. I n’ a k’ a trover l’ blanke leuve. »
:*I n a bén lontins d’ cial vikéve e tchestea d’ Boumål ene djonne princesse k’ avizéve ene andje avou ses longs tchveas si télmint blonds. Dj’ ô bén k’ elle esteut l’ pus bele di totes les djonnès feyes d’ avår la. Li pus ritche ossu, ca s’ popa esteut-st on grand signeur.
:*Leye k’ åreut polou maryî on conte, on duk, on prince, pocwè a-t i falou k’ ele veyaxhe voltî on pôve pitit djouweu d’ vierlete ? Li muzicyin n’ åreut måy oizou taper ses ouys si hôt. Adon, i l’ a rbouté.
:''Ele l’ a veyou nd aler so Werisse, la k’ gripéve li Mont Pelé. Ele l’ a volou shure. Leye ki n’ aveut måy cwité l’ tchestea, k’ aconcoistêye di gåres s’ a metou a roter tote seule e grand bwès, trovant s’ voye d’ après l’ vierlete. Elle esteut si nantêye k’ ele s’ aresta po s’ rihaper ene miete al Pire Heyna. Et la, ele s’ edoirma.
Modiene famile ses personaedjes

Cist årtike cial, ci serè ene lisse des personaedjes do rîlêye-fime Modiene famile.

## Djaiy Pritchett

## Gloriya Pritchett

## Manî Delgado
Fraiteure (Tinlo)

**Fraiteure ** (la-minme: *Frinteure*, *Frintëre*; F. *Fraiture*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tinlo, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4557**
** davance : **4152**
* Limero diyalectolodjike : **H 60**.
* Arondixhmint : Hu
Philip Dunphy

vignette|droite|Ty Burrell, ki djowe Fil Dunphy.
**Philip Dunphy** – k' on lome djusse **Fil** – est on personaedje do fime Modiene famile, djouwé pa *Ty Burrell*.

Fil provént d' ene famile ewou les omes ni cåznut nén d' leus arokes, mins il est inmé pa ses parints. Cwand il a stî a l' université, i s' a metou e côpe avou Claire, mins po les parints d' citlale, i n' esteut k' ene sôre di barakî. Cwand Fil a fwait k' Claire ratindeut famile, i lzî a falou s' maryî zels deus, sins l' benediccion do pere da Claire, ki c' est Djaiy.

Fil a des rujhes a s' fé accepter pa s' bea-pere. Dispoy li prumî fime-boket, Fil si forboute po plaire a çtila.

Fil est l' pere da Hailey, Alecse et Luk. I dit tofer: "Dji so on popa tot souke tote låme." ("I am a cool dad. That's my thing.") I djowe bråmint avou s' fi Luk, et fé des biestreyes eshonne. I soçnêye bråmint avou Dilane, ki c' est l' galant (poy l' ome) di s' feye, mins ça n' ahåye nén s' feme Claire. Mins s' meyeu soçon, c' est s' bea-fré Mitchî, k' i rwaite li rîlêye-fime Li Guere des Stoeles avou. I soçnêye eto avou l' feme di s' bea-pere, ki c' est Gloriya.

Fil boute come vindeu d' måjhones a s' conte ou avou des ôtes. Al dilongue del rîlêye, il a sacwants inmis, ki sont des ôtes vindeu(se)s di måjhons, et s' fé todi rabaxhî pa zel(e)s.

E s' måjhon, il est purade wachoteu, et n' måy bouter come i fåt. I promete tofer k' i rferè on apas do schålî, mins i n' el rifwait k' el deujhinme rîlêye do fime. Il a deur a-z astoker ene dresse conte li meur; i n' fwait jamwais çou k' el feme lyi dmande di fé. Pé co, i schoûte mia ses soçons ki s' feme, çou ki fwait araedjî Claire.

I n' sait puni les efants cwand i fåt. C' est todi s' feme ki l' î pousse, et minme insi, i tént avou zels.

Di totes ses foices, Fil saye d' esse come les djonnès djins, mins ça toûne må sovént.

Fil est assaetchî påzès noerès femes, et minme des ôtès femes, mins il a des manires ki font ki sacwants djins pinsnut k' il est gaiy.

Cwand il esteut djonne popa, Fil a stî a on concours di cnoxhances al tévé, et wangnî des razoes.

Fil est eto so papî on minisse di culte po s' plaijhî, d' ene sôre di rlidjon k' on n' sait nén ç' ki c' est, seulmint po poleur oficyî a des mariaedjes. C' est lu ki frè l' deujhinme mariaedje di s' pere, et l' cia di Hailey avou Dilane.
Gloria Pritchett

vignette|droite|Sofía Vergara, ki djowe Gloriya Pritchett.
**Gloria Pritchett** – ou **Gloriya** – est on personaedje do fime Modiene famile, djouwé pa Sofía Vergara.

Gloriya a skepyî e Colombeye, et s' no d' famile di båshele esteut *Ramirez*. Po cmincî, elle a stî marieye avou Zavî *(Javier Delgado)*, ey awè eshonne on fi, Manî. Li côpe s' a dismaryî assez rade, et il a falou k' Gloriya aclevaxhe si fi tote seule. Elle a stî mineuse di tacsi, et porminer Manî avou leye d' estant al faxhete et co pus grand.

Après, elle a tcheyou so Djaiy, on vî k' esteut lu eto disvoircî, et s' rimaryî zels deus. Gloriya a leyî s'-t ovraedje djus, veyanmint k' Djaiy est purade ritche, et dmorer mere al måjhon.

Etur tos les personaedjes, Gloriya est ene bôle a pårt, come ele fwait totafwait sorlon li tuzance colombyinne, ou copurade ele maxhe les tuzances colombyinne et amerikinne, et ndè wårder çou ki lyi shonne di meyeu. Ses fråzes e-n inglès sont cossemêyes di mots castiyans. Ele touwe les biesses sins clignî des ouys. Ele s' araedje abeye, et s' mete a djiper tot si rade. Ele si vindje todi cwand les djins lyi fwaiynut do må.

Gloriya est mostrêye come estant li pus bele feme del sipoûle, et bråmint des omes cornut après leye, mins ele ni s' lait nén fé. Ele voet Djaiy voltî, et ça lyi plait k' Djaiy fouxhe fir d' awè ene si bele feme; ele lyi dit k' ele vout k' i l' metreut so on platea padvant ses soçons da lu.

Al dilongue des rîlêyes, Gloriya saye di s' fé accepter pa Claire, si feyåsse, ey i shonne ki Claire n' ès fwait todi nén a l' idêye. Gloriya est foirt amishtåve avou ses bea-bea-fis Fil et Cam.

Gloriya est grande inmeye avou l' ancyinne feme da Djaiy, ki c' est Dedêye, k' ele s' assaetche på tchiveas avou, mins ele voet evi s' sour Sonia eto.

Gloriya est ene mere-wastea po s' fi Manî. Pus tård elle årè avou Djaiy on fi, Djô *(Fulgencio Joseph* u *Joe)*. Ele serè moens douce avou çtila.

Dins Modiene famile, Gloriya shonne esse li seule djin ki va a messe. Ele saye eto d' batijhî moucheytiveuzmint ses arire-pitits-fiyåsses Popey et Djôr. (Tolminme, ele n' inme nén l' tite d' arire-grand-maråsse, paski ça l' fwait viye, sapinse leye.)

## Actoresse et personaedje
L' actoresse Sofía Vergara dit k' elle a-st askepyî s' personaedje å rprinde des ptitès spoûles ki s' ont vôrmint passé avou s' mere et s' matante. On moumint di s' veye, l' actoresse esteut mere tote seule, et lyi faleur bouter po-z aclever s' fi.

Li vraiy fi d' l' actoresse si lome Manolo; li fi do personaedje Gloriya si lome Manî *(Manuel)*.

Gloriya towe des biesses sins motî. Li pere di l' actoresse fourit mangon di s' mestî.

L' actoresse et l' personaedje vegnnut del minme veye: Barankeye e l' Colombeye.
Jay Pritchett

vignette|droite|Ed O'Neill, ki djowe Djaiy Pritchett.
**Jay Pritchett** ou **Djaiy**, c' est on personaedje do fime Modiene famile, djouwé pa *Ed O'Neill*.

Djaiy shonne esse li sondjeu amerikin coirzenoxh. Il a skepyî pôve, poy il a tuzé et rtuzer et racatuzrè-tu, disk' a tant k' il a edvinté des dresses. Aprume avou on soçon, il a metou l' afwaire so pî so fotche, poy les deus s' ont dispårti, tchaeke avou s'-t afwaire da lu. Sifwaitmint, Djaiy a yeu l' copagneye *Closets Closets Closets* ("Dresses"), et si wangnî bråmint des cwårs.

So ces trevéns la, il esteut maryî avou Dedêye, ey awè eshonne deus efants: Claire et Mitchî. Prins pa l' ovraedje, i n' a nén yeu l' tins d' aclever ses efants. Il esteut foirt près di s' feye, mins il a tot fé må avou l' valet. Il a tribolé l' Mitchî avou l' fotbale et totès sôres di spôrt, avou des agayons veyous come bons po les omes, mins l' Mitchî s' a sintou tourminté pa tot ça. Cwand Mitchî a cfessé k' il est gaiy, Djaiy n' a nén sepou responde a môde di djin, et ça a metou les deus djins co pus lon n' onk di l' ôte. Mins avou l' tins, Djaiy s' a rapinsé.

Po fini, i s' a dismaryî d' avou Dedêye, et trover ene djonne feme, leye divoirceye eto, Gloriya, tot si djonne ki l' feye da Djaiy. Eshonne, Djaiy et Gloriya ont fwait on efant, Djô.

Djaiy vout fé acroere k' il est on vraiy ome, onk ki n' brait måy, onk ki n' lait nén ses sintimints abizer foû d' lu. Cwand i lyi arive a braire, i dit ås ôtes ki c' est pask' il a pelé on agnon, ou k' il a on fi d' poûssire dins l' ouy. I n' est nén a s'-t åjhe cwand des ôtès djin l' volnut rabressî. I roveye tofer les djoûs d' fiesse di s' côpe. I s' escuze todi, å dire ki s' prôpe pa da lu aveut sitî co pus deur, et k' i n' elyi aveut jamwais dné on betch.

Si mwaisse passion, c' est l' gofe. Il est dins ene soce di golfîs, ewou k' i va tofer po djouwer et po foumer des cigåres. Il inme pexhî tot seu, ou s' porminer tot seu dins les bos, et waitî les moxhons. I s' rafieye eto do fotbale, ey aspaler s' bea-fi Cam å fé fotbalî les råpéns.
DeDe (no d' sinne)

**DeDe** (on pout dire **Dedêye** e walon), c' est ene forveyowe djin (personaedje), do fime Modiene famile, djouwé pa *Shelley Long*.
vignette|droite|Shelley Long, bråmint pus djonne ki l' personaedje.

Dedêye est l' prumire feme da Djaiy. Al dilongue des rîlêyes, ele n' arive nén a s' afwaitî avou s'-t ancyin ome s' awè disvoircî, poy rimaryî avou ene djonne comere. Adon, elle est l' prumire inmeye da Gloriya. Tofer, Dedêye cherchêye des mizeres al côpe, adon Gloriya l' sipote "li Marcrale". Eto ele djowe avou les sintimints des djins, po lzî fé del poenne, ou po lzî scroter ene sacwè.

Dins l' fime, Dedêye aparexhe dedja å cmince, veyanmint k' ele fwait tote ene sinne å mariaedje da Djaiy et Gloriya. Après, tot fjhant les cwanses di s' voleur escuzer, ele les fwait assoti. Ele vént co, et rivni, et rvénrè-tu po dire al famile k' elle est ureuze, pask' elle a co trové on novea ome, et k' ele n' a pus d' hayîme po nouk. Mins on etind ki ses trofêyes ni sievnut k' a s' minti e leye minme et ås ôtes, ca elle est todi djalote do bouneur di tot l' monde.

Ele sicrît des letes et des emiles, po todi dire a tchaeke comint i lzî fårè viker, po lzî crever les ouys, djouwer l' victime, et sacraminter tot l' monde. Elle a eto prins l' abutude di dire k' ele vénrè lzî dire bondjoû, et d' si discomander al dierinne munute. Li dierin côp, elle aveut discomandé bén d' avance, mins nouk n' el a sepou, veyanmint k' si discomande esteut al difén d' ene lete, et ki nouk n' el a léjhou disk' å coron.

Elle a eto totès sôres di rmédes, onk pus boigne ki l' ôte. On côp, ele dit a ses ptitès-feyes d' eployî dji n' sai nén ké tizane come riméde po n' nén ratinde famile.

Cwand ele mourt, ele dimande k' on mete ses cindes å pî et al raecene d' on åbe divins on pot, et leyî l' pot a s'-t ancyin ome et a ses efants, por les djins s' ocuper todi d' "leye" minme après s' moirt (u purade les djinner minme après s' moirt).

Li dierin ome da Dedêye vént cfessî al famile ki Dedêye n' a måy ricnoxhou ses dfåtes, et n' jamwais dmander pårdon, mins ki tos les pots s' cassént so l' dos do pôve ome.
Mitchell Pritchett

**Mitchell Pritchett** ou **Mitch** - e walon **Mitchî** - est on forveyowe djin (personaedje), do fime Modiene famile, djouwé pa *Jesse Tyler Ferguson*.
vignette|droite|Jesse Tyler Ferguson, ki djowe Mitch Pritchett.

Mitch est l' fi da Djaiy et di s' prumire feme Dedêye. Il est l' fré da Claire Dunphy et l' dimey-fré da Djô Pritchett, mins esto l' freråsse da Manî.

Cwand il esteut ptit, Mitch aveut des manires di båshele. I n' a måy sitî po l' sipôrt. Si pa aveut sayî d' el mete a djin avou les omes, mins ça n' a nén stî. Mitch a sayî avou sacwantès båsheles, poy i s' a accepté come gaiy. Il a divnou pårlî. A o metou moumint, i s' a metou e côpe avou Cameron Tucker (Cam), ey adopter Lili, ene båshele do Vietnam. C' est lu ki tént l' pot droet el måjhon. Pus tård dins l' fime, cwand l' mariaedje a divnou permetou po tertos, Cam et Mitchî s' ont maryî. Il ont co vlou afyî on deujhime efant, et poy candjî d' idêye.

Å cmince, li manaedje n' esteut propietåre fok do plantchî d' flaxhe del måjhon. Pus tård, il ont atchté l' apårtumint ådzeur, po l' sawè louwer a des djins, et fé sacwants cwårs foû d' ça. Mins l' côpe a todi bon cour, et i ramasnut totès sôres di barakîs, et lzè lodjî. Li påye del côpe est tofer ctapêye pa l' sour da Cam, ki c' est Pam. Pam est ene metchante feme, tote seule mere d' on ptit valet. Cwand Pam est e prijhon, c' est l' côpe Cam et Mitchî k' aclevnut l' råpén.

Mitchî est on vraiy djin d' veye. Il est foirt nareus, et vey evi l' campagne, et si djusse li contråve di s'-t ome. D' alieur, cwand on lyi raconte des spoûles ki s' ont passé ezès cinses, i n' elzè croet måy, et pacôps il lyi fåt mostrer les pondants et les djondants, po lyi fé acroere.

Il est fan del Guere des Stoeles, k' i fwait discovri a s' bea-fré Fil, k' il est amice avou. Tolminme, si meyeuze soçone est s' neveuze, Alecse.

## Acteur et personaedje
L' acteur Jesse Tyler Ferguson est vôrmint gaiy, maryî avou on ome, et bouter eshonne po fé avancî les droets des LGBT.

Li personaedje Mitchî est pårlî; d' efet, c' est l' ome di l' acteur k' est pårlî.
Li pere di l' acteur aveut des rujhes avou s' fi esse gaiy; ça a stî copyî dins l' fime po l' personaedje Mitchî et l' pere do personaedje.
Afiyaedje ådvins del famile

Èn **afiyaedje ådvins l' famile**, c' est ene sôre d' afiyaedje d' efant.

Dins ene famile, onk des deus grandès djins a on efant da lu/leye, ki ç' n' est nén l' efant d' l' ôte grande djin. Adon, li deujhinme grande djin afeye l' efant d' si feme/ome.
Li laetche (powinme da Lamartine)

« **Li laetche** » u « **Li basse** » (*Le lac*), c' est on rlomé powinme da Lamartine.

## Tinme
Il î vôreut arester l' tins, po profiter d' on bon moumint passé avou s' mayon.

## Ratournaedjes e walon
Il a stî ratourné e-n etir e walon pa José Schoovaerts dins si rvuwe so les fis RABULèTS. Il a stî «rbetchté» ene miete pa Lucyin Mahin, et rmetou insi so L' Aberteke.

Ci redjårbaedje la aconte li pîtaedje eyet les rimes.

La èn ôte tradujhaedje d' on boket do powinme, mins sins rimes, ci côp ci.

:*Vos, l' tins, djokez vs ene miete, et vos, les bounès eures,
:*Ahotez vs di cori
:*Et nos laire rassawrer, disca leu miercoron,
:*Ces efoufiants moumints.

:*Des mezalés assez pîlèt po-z endaler
:*Adon, coroz por zels;
:*Purdoz, tot ls epoirtant, leus mås et leus rascråwes;
:*Rovyîz les awureus.

:*Mins dji dmandéve al vude cisse rawete di bouneur:
:*Li tins n' a nole ahote.
:*Cwand dji djha a l' noere nute: « dimeure co ! », les aireurs
:*Vinît schåyî l' nutêye.

## 
* [Mwaisse modêye](https://fr.wikisource.org/wiki/%C5%92uvres_compl%C3%A8tes_de_Lamartine_(1860)/Tome_1/Le_Lac)
* Powinme e-n etir ratourné e walon 

## Pî-notes
Afiyaedje divins l' payis

Èn **afiyaedje divins l' payis**, c' est ene sôre d' afiyaedje d' efant.

C' est cwand des djins d' on estat (metans, l' Beldjike) afeynut on efant k' a skepyî e minme estat (metans, e Beldjike).

## El Beldjike
E l' Beldjike, li pår afiaedje est dispårti sorlon les kiminåltés. I gn a troes måjhons d' afiyaedje pol Federåcion Walonreye-Brussele et les Cantons:
* *Thérèse Wante* a Stîmont
* l'ONE a Sint-Djîle-dilé-Brussele
* Emmanuel Adoptions a Baneu.

## 
Afiyaedje foû payis
Mierafiyaedje

Li **mierafiaedje**, c' est èn afiyaedje d' efant, ewou ki les loyéns avou les parints d' sonk di l' efant sont côpés, et k' les seus parints d' efant sont les cias ki l' ont afyî.

Å contråve, i gn a, e l' Beldjike et dins sacwants ôtes payis, li simpe afiyaedje: cwand on efant, å wårder ses parints d' sonk, sorlon li lwè et dvins les papîs, a stî aclevé pa ene famile, adon les parints d' aclevance el polnut afiyî pa *simpe afiyaedje*, on côp ki l' efant est grand. C' est çou k' on lome li *dobe parintaedje*.

## Pî-note
Afiyaedje foû payis

Èn **afiyaedje foû payis**, c' est ene sôre d' afiyaedje d' efant.

C' est cwand des djins d' èn estat (metans, d' Beldjike) afeynut on efant k' a skepyî dins èn ôte payis.