open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Drapea del Catalogne

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3
Li **drapea catalan** a 9 royes di coûtchî; 5 djaenes et 4 rodjes; totes del minme groxheur.

C' est l' tradicionel drapea del corone d' Aragon.

Oficirmint, d'&nbsp;après les dierinnès rcwerances istorikes, li drapea catalan est on drapea ki copeye so on texhou, tot simplumint, li sene des åres des Contes di Bårçulone.

C'&nbsp;est possibe ki l'&nbsp;drapea, ou ene åbarone, des contes fourixhe pus vî k'&nbsp;les åres.
Djivêye des minisses-prezidints del Walonreye

Li **minisse-prezidint del Walonreye**, c' est li tchîf do govienmint walon. Il est lomé på pårlumint.

## Siermint
Li **minisse-prezidint del Walonreye** djure aprume divant li rwè, pwis dvant l' pårlumint. Vola li fråze&nbsp;:

«&nbsp;Dji djure schoûte å Rwè, al Constitucion ey åzès lwès do peupe bedje&nbsp;».

## Lisse




## Lodjisse
El **minisse-prezidint** dimeure a Nameur, nén lon do pårlumint del Redjon walone. Ele si trouve so Mouze, do costé di Djambe. Ci måjhone la s' lome li «Måjhon djambwesse&nbsp;». On-z el sipote eto l' «&nbsp;Elizete&nbsp;», foiravant dispoy Guy Spitaels.

## Referinces eyet sourdants
Drapea d' l' Union Uropeyinne

thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3
Li drapea d' l'&nbsp;Union Uropeyinne a doze djaenès stoeles so on fond bleu.
Les doze sitoeles sont a cénk pontes, metowes e ceke åtoû do cinte do drapea, ele riprezintèt l'&nbsp;union des peupes d'&nbsp;Urope.

thumb|left|120px|plan pol dessinaedje des stoeles do drapea
Les doze sitoeles sont metowes come les doze eures d'&nbsp;ene ôrlodje a aweyes, tchaeke sitoele d'&nbsp;astampé, avou ene di ses pontes viè li dzeu.


## Egzimpes di drapeas må dessinés

Image:European flag, upside down.svg|Li drapea, ou tchaeke des stoeles, est cou-dzeu.
Image:European flag, incorrect star rotation.svg|Les stoels ni sont nén d' astampé, mins eneviè l' cinte do ceke.
Image:European flag, incorrect star positions.svg|Les stoeles èn sont nén åzès pôzucions des "doze eures" d' ene ôrlodje.
Fleuru

Li **Grand Fleuru** (prononcîz Fleû-ru /fløː.'ʀy/, ; fr: *Fleurus*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Hinnot.

## Sacwants dnêyes

* Hôteur moyene: 156&nbsp;m
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Fleurzyin, Fleurzyinne; (F. *Fleurusien, ienne*)
** Sipotaedje: Les «Riyeus d' djins» / Les «Magneus d' boû» (*Mougneûs d' boû*)

## Ban
**No då pitit ban -- Limero del posse**

*Fleuru (veye) -- 6200
*Briye -- 6222
*Epniye -- 6220
*Lambussåt -- 6220
*Sint-Amand-dlé-Fleuru -- 6221
*Wagnlêye -- 6223
*Wanfercêye-Bålet -- 6224
*Wandjniye -- 6220

## Difoûtrinnès hårdêyes
Waibe oficire

## Referinces et sourdants
Falå

**Falå** (fr: *Fallais*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Braive.

* Dimorants:
* Limero del posse: **4260** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **W&nbsp;75**
* Arondixhmint: Wareme
* Sipotaedje:

## Istwere
A yeu a vey avou l'&nbsp;guere del vatche.

## Tuzance walone

* Marcel Fiasse

## Referinces eyet sourdants
Lluís Llach

**Lluís Llach i Grande** (1948), c' est on tchanteu-compôzeu e catalan, kinoxhou pa ses tchansons siconte des fachisses.

Lluís Llach vina-st å monde a Verges (Baix Empordà, Catalogne) e 1948.
Si pere, d' ene famile di gros tnants d' teres, aveut-st avou ene bele plaece dins ç' viyaedje la.
Si mame, leye, aveut stî aclevêye a Bårçulone, dins ene famile bordjoesse.

S' apinse Lluís Llach lu-minme, li djin ki va fé moussî l' muzike e s' måjhone, ci serè s' mame.
Li guitare k' il eployive avou s' fré esteut da s' mame.
Il åront-st eto on piyano.

Ses prumirès årgudinnes, elzès compôze k' i n' a fok shijh set ans; mins si prumire *tchanson tchanson* avou des paroles da s' grand fré Josep Maria, et l' muzike da lu, ele date del difén di 1965.

Cisse tchanson la, c' est *Que feliç era, mare* (*Ki dj' esteu binåjhe, ti, moman*).

Lluís Llach va cmincî a-z esse kinoxhou long et lådje a pårti di 1967, come mimbe do mouvmint del *Nouve tchanson* (*Nova Cançó*), cwand il intere el binde *Els Setze Jutges* (*les saze djudjes*), ki ci serè lu l' dierin a-z î moussî.

Adon, i va tchoezi ene voye egadjeye politicmint. I n' candjrè pus tot åd dilong di si evolucion årtistike.

Al fén di 1969, après aveur yeu mo do succès populaire, i va tchanter tot seu å Palå del Muzike Catalane. A pårti d' adon, i va esse loukî come onk des meyeus tchanteus compôzeus do moumint. Si årè-t i todi pus di succès, a tos les liveas.

I voyaedjrè-st a Cuba, ey i tchantrè eto pol publik di Madrid.
Çoula, ça serè ene miete dizôrnant por lu, ca cwatre ans å long, i n pôrè pus tchanter a Bårçulone.
C est adon k' i cmince a fé des concerts el France, copurade a Paris, et ariver a passer a l' *Olympia*.

Après onk di ses recitals di l' anêye 1975, i va esse aresté pal police. Il årè des foitès amindes et, ût moes å long, on lyi disfindrè di tchanter ses tchansons so tot l' teritwere espagnol.

I va raparexhe e 1976 å Palå Municipå des Spôrts di Bårçulone. C' esteut bôré plin.

Tins di s' cårire, a pårt tchanter les tecses da sinne, il a fwait des muzikes po des powetes k' il a aidî fé cnoxhe, come Kavafis, Joan Salvat-Papasseit, Joan Oliver, Josep Maria de Sagarra, Màrius Torres oudonbén Miquel Martí i Pol.

Il a scrît des peclêyes di tchansons. Vo ndè la sacwantes:
* *L'Estaca*
* *El Bandoler*
* *La Gallineta*
* *Si arribeu*
* *Que tinguem sort*
* *Fills d'Hiroshima*
* *Itaca*
* *Vaixell de Grècia*

## Hårdêye difoûtrinne
* "Li grand-pere", ratournaedje-adaptaedje e walon pa Jacques Lefèvre del tchanson da Lluís Llach ''l'Estaca''.
*site officiel
*site français Lluis Llach
*site polonais Lluis Llach
Farjole

***Fârjole*** (ki s' pôreut riscrire a môde disfaflotêye «**Farjole**»,  *Falisolle*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rimetou avou sacwants ôtes viyaedjes do boird di Sambe po fé l' novele rebanêye comene di Sambveye, el Province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Sipotaedje des djins : lès Tètårs

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon: Robert Mathieu
* Soce foclorike, trope di cwarmeus, ki metnut do walon dins leu-z atôtchance : les *[[Tètârs di Fârjole]]*.
* Adjeyante posteure metowe al croejhlåde del «Voye des Francès» et del «rowe Françwès Dive» avou on no pår e walon «Èmon lès tètâr di Fârjole».


Èmon lès Tètâr di Fârjole pordjet Rantoele 105.jpg|Imådje po-z anoncî l' pordjet e l' Rantoele-gazete l° 105
Èmon lès Tètâr di Fârjole plaque.JPG|Plake sol vraiye posteure


## Sourdants
Finvå

**Finvå** (fr: *Finnevaux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet.

* Dimorants:
* Limero del posse: **5560** (vî limero **5592**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;78**
* Arondixhmint: Dinant
* Sipotaedje:
Flawene

**Flawene** (fr: *Flawinne*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.

* Dimorants:
* Limero del posse: **5020** (vî limero **5720**)
* Limero diyalectolodjike: **Na&nbsp;73**
* Arondixhmint: Nameur
* Sipotaedje:

thumb|right|Flawene|250px

I gn a-st on tchamp d'&nbsp;aviåcion di l'&nbsp;årmêye sol teritwere di Flawene.
Fontinne-l'-Eveke

**Fontinne-l'-Eveke**, u è Feller, **Fontène-l'Èvèke** (*[FR]* *Fontaine-l'Évêque*) est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.

* Sipotaedje: ?
* No d'&nbsp;plaece di Fontinne-l'-Eveke: So les mwaiyes (so plaece: *su les Més*)

## Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

*Fontinne-l'-Eveke (viyaedje) -- 6140
*Forchiye -- 6141
*Liene -- 6142

## Difoûtrinne hårdêye

Waibe del comene
Furfô

thumb|left|125px|'''Furfô''', l' eglijhe.
thumb|right|250px|'''Furfô''', vî cinse.

**Furfô** (fr: *Furfooz*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dinant, el province di Nameur.

* Dimorants:
* Limero del posse: **5500** (vî limero **5505**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;71**
* Arondixhmint: Dinant
* Sipotaedje:

## Rezieve naturele di Furfô
Fotos del rezieve naturele di Furfô.

Image:Butterfly_Luc_Viatour.JPG|Polyommatus icarus
Image:Butterfly_2_Luc_Viatour.JPG|Polyommatus icarus
Image:Cercopis_Vulnerata_Luc_Viatour.JPG|Cercopis Vulnerata
Image:Carabus_cancellatus_Luc_Viatour.JPG|Carabus cancellatus
Image:Euproctis_Similis.JPG|Euproctis Similis
Image:Furfooz_10_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_1_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_2_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_3_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_4_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_5_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_6_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_7_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_8_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_9_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Image:Furfooz_11_Luc_Viatour.JPG|Furfooz Natural reserve
Imådje:Furfooz PNR1cJPG.jpg|Trô "Reuviau".
Imådje:Furfooz PNR2cJPG.jpg|Båme dol Rezieve Naturele.
Imådje:Furfooz PNR2dJPG.jpg|Båme dol Rezieve Naturele.
Imådje:Furfooz Ru2aJPG.jpg|Ri dol Rezieve Naturele.


## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del rezieve naturele
Åjhô-Préle

**Åjhô-Préle**, ubén e Feller "**Aujau-Préle**", u co so les plaekes di voyes "**Ojô-Préle**" (*[FR]* *Aiseau-Presles*), c' est ene novele comene intité del Walonreye. Ele n'&nbsp;egzistéve nén dvant, elle a stî skepiêye li prumî d'&nbsp;djanvî 1977, el province do Hinnot. Li no vént d' deus pitits bans do minme no. L'&nbsp;intité est vijhene des intités di Tcheslet, Fårcene, Fosse, Djerpene eyet Sambveye.



## Djeyografeye

### Ban
**No des pitits bans -- Limero del posse**

*Åjhô -- 6250
*Pondlô -- 6250
*Préle -- 6250
*Rojni -- 6250

### Populåcion sorlon les anêyes
* 1977: 10.969 djins.
* 1994: 10.912 djins.

thumb|Cimintîre dèl Bèle Mote po dès soûdârds françès|center

## Rilidjon
Åjhô-Préle fwait pårteye di l' Evetchî d' Tornè.


Presles032.jpg
Presles035.jpg


## Tuzance walone
[thumb|Sinaedje del convincion «[Nosse comene dit oyi» pa Wahida Azzaz, scabene del tuzance (2025)]]
Gn a des scoles di walon dinés pa Jean-Luc Fauconnier.

E 2025, li comene a siné l' convincion do label Nosse comene dit oyi.

Jules Boulard î dmeure ey aidî ås scrijhaedjes po des spectåkes e walon a Tchålerwè, come «Tchålerwè, ça conte».

## Referinces eyet sourdants
Bierlô

**Bierlô** (fr: *Berloz*) est ene comene del Walonreye, el Province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province

* Dimorants: 2.651 (2002)
* Arondixhmint: Wareme
* Sipotaedje:
* Sitindêye: 14,36&nbsp;km²
* Dinsité: 184,61&nbsp;djins/km²
* Ban d'&nbsp;Bierlô: Bierlô avou Cwareme et Rozou-Crinnwik.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon brele (latén "berula"), avou li cawete -oe (dizo disfondowe -o): plaece k'&nbsp;il î crexhe des breles.

## Istwere
Boket d'&nbsp;l'&nbsp;ancyinne Conteye di Lô.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Bihin

**Bihin** (fr: *Bihain*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Viye Såm.

* Limero del posse: **6690** (vî limero **6689**)
* Limero diyalectolodjike: **B&nbsp;6**
* Arondixhmint: Bastogne
* Sipotaedje:

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do tîxhon "Büsungen" (amon les cis Buzo).
Vîs scrijhas: Büsanck, Bysanch (895), Byhen (1497).

## No d' plaeces di Bihin
### hamteas
* Fraiteure (so plaece *Frintëre*);
* a Régné.

### ôtès plaeces

### aiwes
* l'&nbsp;Aiwe d'&nbsp;ezès Prés;
* l'&nbsp;aiwe do Pont d'&nbsp;Pires.

## Djeyografeye
Li Barake Fraiteure, c'&nbsp;est l'&nbsp;deujhinme pus hôte plaece di Walonreye (613&nbsp;m).
21 di decimbe

Li 21 di decimbe, c' est li 355inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 356inme po ls anêyes bizetes), avou fok 10 pitits djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Airtchîs. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Gadots.

## Etrevéns
* 1944 : Batreye di Bastogne a l' Ofinsive da Von Runschted

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

19 di decimbe - 20 d' decimbe - 22 d' decimbe - 23 d' decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
11 di decimbe

Li 11 di decimbe, c' est li 345inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 346inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimane pus k' 20 djoûs po disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins
 

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1918 : Ferdinand Davaux
* 2017 : Claudine Mahy
* 2019 : Robert Mathelard

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

9 di decimbe - 10 di decimbe - 12 di decimbe - 13 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Francortchamp

**Francortchamp** (F. *Francorchamps*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ståvleu, e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4970**.
** davance : **4878**.
* Limero diyalectolodjike : **Ve 37**; mwaisse pont d' l' A.L.W..
* Arondixhmint : Vervî
* Sipotaedje des djins : les Boûs d' fagne.
 
## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Francortchamp
### Aiwes
* li Rodje Aiwe

### Hamteas
* Al Rodje Aiwe (sol Circût) (F. *Eau-Rouge*).
* Håze (F. Harze).
* so Hocai (F. Hockai) (lomaedje des djins: les Hocurlins).
* e Ster (lomaedje des djins: les Sterlins).
* e 

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Crontchamp.
** Pré l' Pwestå
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Baronhé
** Al Ramêye (la-minme: *Ramée*)
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Li taesnire (la-minme: *Lu tisnîre*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Sol Fî.
* A vey avou des corantès aiwes : 
** li Roxhon (la-minme: *lu Rohon*, F. *Roxhan*).
** li Rwenea (la-minme: *Rwènê*).
* A vey avou des fagnes :
** e Dalreufa, (so plaece: *o Dar'reufa*), e Swerfa (e F. *Soierfat*), e l' Oujheafa (so plaece *Ohêfa*, e F. *Nohaifa*), e Tchalteufa, e Morfa
** Fagnoû, Fagne a tchiyou, Hour di fagne.
* A vey avou les tienes et les vås : 
** Blankimont (sol Circût).
** Ezès Gombes (sol Circût).
* A vey avou des rotches :
** å Trô Henè (la-minme: *â Trô Hènè*, F. *Trou-Henet) 
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Måsta (la-minme: *Mâsta*)
** ezès [[:Wikt:ringoter|Rigoteas]] (la-minme: *Mâsta*).
** el Bodzeu (la-minme: *ol Bodzeu'')
** So les Dzis.
** e Retcheu.
** sol Wêr.

## Tourisse
C' est a Francortchamp k' i gn a les zigzags do Circût d' Francortchamp, la k' les otos d' coûsse  di Fôrmule 1 corèt li Grand Pris d' Beldjike.
24 di decimbe

Li 24 di decimbe, c' est li 358inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 359inme po ls anêyes bizetes); si n' dimeure-t i pus k' 7 djoûs po-z avni å coron d' l'anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
1990 : Vôtaedje a l' unanimité do Decret Valmy Féaux ki ricnoxhe lo walon come «*langue régionale endogène*».
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1943 : Jacques Desmet
### Ôtès djins
*

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Shijhe di Noyé (payis k' ont des cminåltés ki shuvèt li rlidjon crustinne catolike et protestante).

----
**Vey eto:**

22 d' decimbe - 23 d' decimbe - 25 di decimbe - 26 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
25 di decimbe

Li 25 di decimbe, c' est li 359inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 360inme po ls anêyes bizetes), avou fok 6 djoûs a passer po-z ariver al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la

### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
* 800: Tchårlumagne est coroné.
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins
* 1642: Sir Isaac Newton, onk des askepieus del fizike modiene.

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* li fiesse di Noyé po cåzu tos les crustins (såf come e l' Edjipe, ki c' est l' 7 di djanvî); el Walonreye et dins bråmint di payis c'&nbsp;est on fiesse-djoû et on djoû d' condjî.

----
**Vey eto:**

23 d' decimbe - 24 di decimbe - 26 di decimbe - 27 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Walès

lingaedjes &gt; indo-uropeyin &gt; gayel &gt; britonike &gt; **walès**
----
thumb|Sipårdaedje des walès-cåzants å Payis d' Wale
Li **walès** (*Cymraeg*) est on lingaedje gayel del brantche britonike djåzé å Payis d' Wales, wice k'&nbsp;il a-st on statut oficir, eyet pa des dschindants d'&nbsp;abagants walès el Patagoneye (Årdjintene).

I&nbsp;gn aveut pô près 580.000 walès-cåzants (ça fwait on cwårt del populåcion) e 2003; çou ki fwait ki c'&nbsp;est l'&nbsp;lingaedje gayel avou l'&nbsp;pus di cåzeus, eyet li nombe di cåzeus est co e crexhince gråzes åzès efoirts do govienmint do Payis d'&nbsp;Wales.
Dispoy 1982 i gn a-st ene tchinne di televuzion ki fwait des emissions fok e walès.

Li burton eyet li cornike sont des près parints linwistikes, la k'&nbsp;i sont del minme brantche britonike, eneviè les lingaedjes gayel del brantche goydelike, come l'&nbsp;irlandès.

Côde ISO: **cy**

### egzimpe di tecse

* e walès: Genir pawb yn rhydd ac yn gydradd â'i gilydd mewn urddas a hawliau. Fe'u cynysgaeddir â rheswm a chydwybod, a dylai pawb ymddwyn y naill at y llall mewn ysbryd cymodlon.
* ratournaedje walon: Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k'&nbsp;est d'&nbsp;leu dignité et d'&nbsp;leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s'&nbsp;kidure inte di zels come des frés.
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)

## Difoûtrinnès hårdêyes

* Wikipedia e walès
Pondlô

**Pondlô** (la-minme, asteure, **Pondloû**, F *Pont-de-Loup*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Åjhô-Préle.

* Sipotaedje : 
* No d'&nbsp;plaece di Pondlô : Waerixhea (so plaece: *Wércha*, fr: *Warchat*)

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént d'&nbsp;èn aplacaedje tîxhon vî lussimbordjwès "fundel" (poncea) + lô (bwès, clairisse).
Vîs scrijhas: Funderlo (840), Ponderlaus (1143), Pondrelos (1162), Pondreloes (1180).

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon : Pol Bossart

## Sourdants
Préle

**Préle** (F. *Presles*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané des ôtes viyaedje po fé l' novele comene d' Åjhô-Préle, el Province do Hinnot.

* Sipotaedje: les Binches.
*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Préle|l' esplicant motî]].*
## Istwere
On-z a lontins brutyî ki l'&nbsp;batreye da Djule Cezår siconte des Nervyins s'&nbsp;aveut passé a Préle (çou k'&nbsp;a stî disdit diviè 1940). Mins asteure, on tuze ki c' esteut purade el France. Loukîz : Batreye di Sambe

## Tuzance walone
* Teyåte e walon: Dramatike e walon : dramatike "Les Nervyins" (3inme al Cope do Rwè 2001). Ene djonne comedyinne, Gwenaëlle, ki si spote "Vaudeville", a-st amonté ene waibe e walon : *[https://web.archive.org/web/20130511072617/http://walon.cultureforum.net/ Li walon d'èmon nos-ôtes]*
* Sicrijheus e walon 
** Maurice Chapelle
** C' est la ki Jules Boulard, on rcwereu sol walon.
Rojni

**Rojni** (fr: *Roselies*),c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele comene d' Åjhô-Préle, e l' Province do Hinnot]].

## Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént d' on ptit no tîxhon "Hrod-gari" (Rodjî), djenitif tîxhon "-en", ridoblé pal cawete -î (amon les cis Rodjî).

Vîs scrijhas: Rohiliez (1217), Rohilees (1294), Rohilies (1340), Rogeilhie.

## Spôrts
I s' î a skepyî ene ekipe di hôt livea di foutsale (minifotbale), avou les frés Karakilik eyet Erik Simonofski.

## Sourdants
22 d' decimbe

Li 22 d'&nbsp;decimbe, c' est li 356inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 357inme po ls anêyes bizetes), avou 9 djoûs dmorant disk'&nbsp;al fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Evenmints
* 

## Ont vnou å monde ci djoû la
* 

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

20 d' decimbe - 21 di decimbe - 23 d' decimbe - 24 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Åjhô

**Åjhô** (la-minme, e sistinme Feller, *Aujô* ubén Ojô, fr: *Aiseau*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Åjhô-Préle.

* Sipotaedje : 

## No di des plaeces d' Åjhô
### Hamteas
* A Mnonri (fr: *Menonri*)
* Labiye ou Ougniye (fr: *Oignies*), avou on beguinaedje ou purade ene abeye d' omes ki les belès ouves d' ôr do mônî Ugo, fré do prumî priyeu (e 1180), polnut co esse veyowes å djoû d' ådjourdu.

## Istwere
Après des margayes inte li Dutcheye do Braibant eyet l'&nbsp;Conteye di Nameur, dipus d'&nbsp;on sieke å long, li signeurreye d'&nbsp;Åjhô passe podbon å Duk del Braibant e 1353. E&nbsp;1625, li Tere d'&nbsp;Åjhô divna mårkizat, so ôrdonance da Flipe II d' Espagne

A stî evetchî d'&nbsp;Lidje, pu d'&nbsp;Nameur (1561), pu d'&nbsp;Tournai (1802). 

## Djeyografeye
Viyaedje raiwî pa Sambe et pa Bieme.

## Industreyes
Foidjreye dispu l'&nbsp;15inme sieke, poujhaedje di tcherbon å 17inme sieke. Societé *"Les forges d'Aiseau"*, montêye a pårti d'&nbsp;oujhenes ki cmincît e 1863, et k'&nbsp;a bouté disk'&nbsp;e 1907.
Fosses å tcherbon (1805-1960): *S.A. des Charbonnages de Roton-Farciennes et Oignies-Aiseau*.
Verreyes: *"S.A. des glaces de Sainte-Marie D'Oignies &amp; S.A. des Produits chimiques d'Aiseau"*, k'&nbsp;ont stî å lådje disk'&nbsp;a 1931.

## Difoûtrinne hårdêye
* Des imådjes et on boket d'&nbsp;istwere

## Sourdants
Ezemonts

**Ezemonts** (ou **Ezès Monts**; fr: *Aisemont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse-li-Veye.

## Referinces
15 di decimbe

Li 15 di decimbe, c' est li 349inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 350inme po ls anêyes bizetes), avou co 16 djoûs divant l' difén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1944 : Ci nute la, kiminçmint di l' Ofinsive da Von Runschted
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1956: Annie Lengelé

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

13 di decimbe - 14 di decimbe - 16 di decimbe - 17 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
16 di decimbe

Li 16 di decimbe, c' est li 350inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 351inme po ls anêyes bizetes); i n' dimane pus k' 15 djoûs divant  k&nbsp;l'&nbsp;anêye vegne a s' coron.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1880: Nicolas Trokart

### Ôtès djins
* 1790 : Yopôl Prumî d' Beldjike
* 1901 : Gustave Schaefs

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2017: Marcel Slangen
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

14 di decimbe - 15 di decimbe - 17 di decimbe - 18 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
18 di decimbe

Li 18 di decimbe, c' est li 352inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 353inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 13 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
### Ôtes etrevéns

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1923 : Henri Lepage
* 1887 : Jules Evrard

### Ôtès djins
* 1878: Staline
* 1946: Steven Spielberg

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

16 di decimbe - 17 di decimbe - 19 di decimbe - 20 d' decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
28 di decimbe

Li 28 di decimbe est li 362inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 363inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 3 ptits djoûs divant l' fén d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1879: Jules Massonet
* 1899: Nestor Lemaitre
* 1953: Jean Goffart

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
* 

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

26 di decimbe - 27 di decimbe - 29 di decimbe - 30 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29 di decimbe

Li 29 di decimbe, c' est li 363inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 364inme po ls anêyes bizetes), gn a pus k' 2 djoûs et l' anêye serè houte.

## Etrevéns
* 1944 : Ofinsive da Von Rundstedt end est a s' 15inme djoû.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1944: Jean-Pierre Dumont
* 1949: Joselyne Mostenne

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1973: Joseph Mignolet
* 2008: Paul Renson

### Ôtès djins
* 1834 : Thomas Malthus

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* 

----
**Vey eto:**

27 di decimbe - 28 di decimbe - 30 di decimbe - 31 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Grimgnêye

**Grimgnêye** (fr: *Grivegnée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse : **4030** (nén candjî)
* limero diyalectolodjike : **L 77**.
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 736 ectåres.

## [[Toponimeye|No di des plaeces]] di Grimgnêye.
### Hamteas
* Peveye (*Pèvèye*)
### Ôtès plaeces
* Bele-Flame
* Bele-Vå
* Al boune Feme (*al bone fëme*)
* Rowe Hôte-Wé.
* Al Vete Schoumrece (*al vete houmrece*)
* e Vijhnåve (*e vinauve*)
* e Fraitchamp
* el 
* e Tchevi.
* Les Merwetes.

## Rilidjon
Ancyinne pårotche di Sint-Rmåke å Pont.
31 di decimbe

Li 31 di decimbe, c' est li 365inme (li 366inme po ls anêyes bizetes) et l' dierin djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin. 

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1953: Lucyin Mahin

### Ôtès djins
*1948: Donna Summer

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 2008: Maurice Georges
* 2015: Henri Matterne
* 2017: Yannick Bauthière
* 2025: Paul Gilles

### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Sint-Silvesse avou l' rewoeyon d' novelan
----
**Vey eto:**

29 di decimbe - 30 di decimbe - 1î d' djanvî - 2 d' djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
27 di decimbe

Li 27 di decimbe est li 361inme djoû d'&nbsp;l'&nbsp;anêye do calindrî grigoryin (li 362inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimane pus ki 4 djoûs po-z avni å coron d'&nbsp;l'&nbsp;anêye.

## Ça s' a passé ç' djoû la
### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
* 1856 (a 5 eures del vesprêye) : Askepiaedje del SLLW a Lidje, Foû-Tchestea, divins ene tchambe do vî covint des Ursulenes, drî l' eglijhe ki li rwè Wiyåme a dné ås protestants.

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
* 1919: André Hancre

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
### Ôtès djins

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles

## Sourdants


----

**Vey eto:**

25 di decimbe - 26 di decimbe - 28 di decimbe - 29 di decimbe - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Binne

**Binne** (fr: *Beyne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Heuzea e 1796 po fé l'&nbsp;novele intité d'&nbsp;Binne-Heuzea, el province di Lidje.

* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 170 ectåres

Ancyinne pårotche di Fléron
Cawe-do-Bwès

**Cawe-do-Bwès** (fr: *Queue-du-Bois*)
est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Binne-Heuzea.

* Sitindêye: 186 ectåres

Ancyinne pårotche di Fléron
Djoupeye

**Djoupeye**, pus spepieuzmint **Djoupeye-so-Mouze** (fr: *Jupille-sur-Meuse*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje, e l' province do minme no.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **4020**
** davance : **4500**
* Limero diyalectolodjike : **L 66**
* Arondixhmint: Lidje
* Sitindêye: 661 ectåres.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Djoupeye
### Corons
* e Drwexhe, so Drwexhe
* Les Brouwires
* e Tchafnea (*Tchafnê*, fr. *Chafnay*)
* e Flande (fr. *Flandre*)
### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Les prés d' Drwexhe, Pré do toelî
* A vey avou des åbes et des bwès :
** e Fayin-Bwès (fr. *Fayembois*)
** taeyisse li 
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Les Brouwires (ås *brouwîres*, fr. *Les Bruyères*)
** so Djîle-cok (fr. *Gît-le-Coq*)
** a Hoûle-leu (fr. *Houlleux*)
** ås Houlpeas (*Houlpês*, fr. *Houlpays*)
** so les vegnes (fr. *aux Vignes*)
** Voye del Taesnire (*Tèsnîre*)
** e Vignoûle (fr. *Vignoul*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** Divins les coûs (*divins les coûrs*)
** å covint (fr. *Couvent*)
** ås Beguenes 
** ås Pietresses (fr. Piétresses)
** å Britchet-Molén
** ås Cabayes (cwate )
** Drî l' veye (fr. *Derrière la ville*)
** sol Terisse (terisse, 1651; *terist*, 1624)
** e Vijhnåve (*è vinåve*), Grand Vijhnåve, Vijhnåve des .
* A vey avou des aiwes :
** å bî 
** li laetche des Tchåtroûs (*lètche*)
** rowe di Mouze
** Pont Tetene.
* A vey avou les tienes et les vås :
** Divins les fonds (fr. *Fonds*)
** sol Tiernea (*tièrnê*; *tiernea*, 1404)
** El Mwaiye (*E l' Mè*)
* Les voyes et les rowes
** rowe di Mouze
** rouwale des Djwifs
** Al Tchåssêye (fr. Chaussée)
** Voye del Taesnire (*Tèsnîre*)
** Voye des Cabayes
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** li cinse del Wadje (fr. *la Wache*)

## Istwere
Li dominne royå d' Djoupeye a stî dné e 1008 pa l' impreur Hinri II a l' eveke di Verdun.
Li 26 di djun 1266, Robiet, eveke di Verdun, cede li dominne di Djoupeye et ses depindinces al catedråle di Lidje: «li Bovreye di Djoupeye et ses dipindinces saveur Beafayi, Breu et Belaire a råjhon di 100 marks di rinte».
Li 6 di måss 1278, li tchapite di Sint-Lambiet cede li Bovreye et les bwès di Breu eyet Belaire å prince-eveke Djan d' Inguî.

## Economeye
thumb|Mårtchî d' gros a Djoupeye
* Bressenes Djoupiyire
* Mårtchî d' gros

## Tuzance walone
* Sicrijheu et rcwereu sol walon: Jean Lejeune di Djoupeye
* Sicoles di walon del soce Nosse Lingaedje

## Sourdants
Ritene

**Ritene** u **Ertene** (pus sovint, dins ene fråze, **a Rtene** u **so Rtene**, la-minme e sistinme Feller, *a R'tène, so R'tène*; F. *Retinne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fléron, el province di Lidje.

[thumb|eglijhe [sinte Djulene di Rtene|Sinte-Djulene]]

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî): **'4621**
* Limero diyalectolodjike: **L81**.
* Arondixhmint: Lidje
* Lomaedje des djins did la: Ertinî, Ertinresse (Ritinîs, Ritinresse; Rtinîs, Rtinresse). (F. *Retinnois, oise*)

## Rilidjon
Divna pårotche e 1842.

## Populåcion sorlon les anêyes
* 1806: 499 djins.
* 1846: 587 djins.
* 1910: 1.710 djins.
* 1961: 3.354 djins.
* 1976: 4.117 djins.

## Rilomés Rtinîs
* sinte Djulene di Rtene

## Sourdants
Cerexhe

**Cerexhe** est on pitit viyaedje del Walonreye, k'&nbsp;a todi stî coplé a Heuzeu, rebané avou Soûmagne.

right|plake sol boird del voye

Cerexhe a todî sti coplé a Heuzeu, en ene signeurreye (dal Coledjåle Sint Pire di Lidje) dizo l'&nbsp;Ancyin Redjime, pu ene comene di Beldjike, Cerexhe-Heuzeu, disk'&nbsp;ås grands rebanaedjes di 1970.

L'&nbsp;etimolodjeye do no est li minme mot ki "ceréjhe" (?) (po: plaece ås ceréjhes, bongår ås cerijhîs).
Vîs scrijhas: Cerih (1226), Cherris (1324)

## Rilidjon
Eglijhe Sint-z-Andrî, pårotche di Cerexhe eyet Heuzeu
Heuzea

**Heuzea** (la-minme, *Heûzé*, fr: *Heusay*), c' est on viyaedje del Walonreye, rebané dedja e 1796, co tins do redjime francès, avou Binne po fé Binne-Heuzea.

## Mwaissès dnêyes
Sitindêye: 192 ectåres

## Nos d' plaeces vijhéns
Nén maxhî avou Heuzeu (dé Cerexhe) et avou Heuzî (dé Vervî).

## Istwere
Ancyin bayaedje d' Amercour.
Tchinnêye

**Tchinnêye** (*Tchin.nêye*, /ʧɛ̃.'nɛːj/ la-minme *Tchênêye*, mins eto: *Tchêynêye*, *Tchên.nêye*, *Tchègnêye* ou *Tchingnêye*), e francès *Chênée*, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins l' Grande Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4032**
** davance : **4600**
* Limero diyalectolodjike: **L 90**
* Arondixhmint: Lidje
* Lomaedje des djins : Tchinnurlin, Tchinnurlinne; (F. *Chênéen, enne*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Tchinnêye
### Hamteas
* Briyåmont (fr. *Brialmont*)
* Divins les Coûs (fr. *Cour*)
* e Lônoe (la-minme *è l'ôneû*, fr. *Lhonneux*)
* Mehin (fr. *Mehaigne*)
* ås Piedrous (*ås Pièdrous*, fr. *Pieds-roux*)

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** å Sårt Morea (*Sårt Morê*)
** ås Piedrous
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Tirifayi (*Tîrifayis*)
** å tchôd bwès
* A vey avou des ôtès plantes et des biesses :
** Al håye do leu
** ås målès vegnes
** e Trô Sori
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins.
** e Vijhnåve (*è vinåve*)
** el 
** al vete  (*al vète houm'rèce*) 
** al viye bårire (*al vîle bårîre*)
* A vey avou des aiwes :
** Bêfreû-pont
** e cou do ri (*è cou dè ri*)
** al viye aiwe (*al vîle êwe*)
** a Målvå
* A vey avou les tienes et les vås :
** So les Tiers
** so les Fossetes
** å Trô Sori
* A vey avou des rotches :
** Sol graevî (*so l' gravî*)
** So les schayisses (*so lès hayis´*); al håye do leu.
* Les voyes et les rowes.
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** è bedene (*è bèdène*)
** e betchuron (*è bètchuron*)
** e djobete (*è djobète*)

## Djeyografeye

D' ene sitindêye di 426 ectåres

Metou al coflouwince di l' Aiwe di Vesse eyet l' Aiwe d' Oûte.

## Istwere
Pårteye do bayaedje d' Amercour.

Divént ene comene do trevén des Francès.

## Sourdants
Cerexhe-Heuzeu

**Cerexhe-Heuzeu** (fr: *Cerexhe-Heuseux*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne.

* Limero del posse: **4632** (vî limero **4632**).
* Limero diyalectolodjike: **L&nbsp;70**
* Arondixhmint: Lidje
* Sipotaedje:

Les viyaedjes di Cerexhe eyet di Heuzeu ont todi stî metous eshonne.
Heuzeu

Li **Heuzeu** (fr: *Heuseux*) est on pitit viyaedje del Walonreye, k'&nbsp;a todi stî coplé a Cerexhe, rebané avou Soûmagne

Li Heuzeu a todi stî coplé avou Cerexhe en ene signeurreye dizo l'&nbsp;Ancyin Redjime, pu ene comene di Beldjike, Cerexhe-Heuzeu, disk'&nbsp;ås grands rebanaedjes di 1970.

L'&nbsp;etimolodjeye do no vént do walon hoûssoe (bwès d'&nbsp;hous).
Vîs scrijhas: Husoir (1234).

## Rilidjon
Tchapele Sint Lorint, mins li pårotche est a l'&nbsp;Eglijhe Sint-z-Andrî a Cerexhe
Province do Hinnot

Li province do **Hinnot** (fr: *Hainaut*, nl: *Henegouwen*, de:*Hennegau* , picard: *Hénau*), c' est l' province walone li pus å coûtchant, ey eto la k' i gn a l' pus di djins.

Elle est pårteye e ût arondixhmints, avou 69 comenes intités. Èç province egziste ey egzisteut bén avént 'l dislaxhaedje del Beldjike. Cwand 'l province esteut francesse, ç' esteut li "Dipårtumint di Djumape". 

Si mwaisse-veye est Mont. Emé les ôtès impôrtantès veyes, i gn a Tchålerwè, El Lovire, Moucron eyet Tournai.

Elle a des frontires avou (dins l'&nbsp;sins des aweyes d'&nbsp;ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces bedjes di Flande Coûtchantrece, di Flande Levantrece, do Braibant Flamind, do Braibant Walon et d' Nameur, eyet l'&nbsp;France.

## Arondixhmint

### Mape

Imådje:Arrondissement Ath Belgium Map.png|Arondixhment d' Ate
Imådje:Arrondissement La Louvière Belgium Map.png|Arondixhmint d' El Lovire
Imådje:Arrondissement Mons Belgium Map.png|Arondixhment d' Mont
Imådje:Arrondissement Mouscron Belgium Map.png|Arondixhmint d' Moucron


Imådje:Arrondissement Soignies Belgium Map.png|Arondixhmint d' Sougniye
Imådje:Arrondissement Charleroi Belgium Map.png|Arondixhmint d' Tchålerwè
Imådje:Arrondissement Tournai Belgium Map.png|Arondixhmint d' Tournai
Imådje:Arrondissement Thuin Belgium Map.png|Arondixhmint d' Twin 


### Comenes del province
Province di Lidje

Li province di **Lidje** (fr: *Liège*, de: *Lüttich*, nl: *Luik*), c' est l' province li pus a l'&nbsp;Ess del Walonreye.

Elle est pårteye e 4 arondixhmints po 84 comenes intités. Si mwaisse-veye est Lidje. C'&nbsp;est l' seule province oficirmint bilinwe (francès/almand) di Beldjike, la ki l'&nbsp;Ess del province est almand-cåzante.

Elle a come frontires (dins l'&nbsp;sins des aweyes d'&nbsp;ôrlodje tot-z atacant å nôr): 
* 18,4 km avou les Bas-Payis.
* 158 km avou l' Almagne.
* 18,2 km avou l' Grande-Dutcheye.
* 125 km avou l' Province do Lussimbork.
* 72,6 km avou l' Province di Nameur.
* 18 km avou l' Province do Roman Payis.
* 11,5 km avou l' Province do Braibant flamind.
* 105,8 km avou l' Province do Limbork.

Si essegne a stî copieye pår del cene del viye principåté d' Lidje, avou djusse l' essegne del veye di Lidje, k' esteut-st å mitan, k' a stou metowe sol canton.

## Arondixhmints


Image:Arrondissement Huy Belgium Map.png|Arondixhment d' Hu
Image:Arrondissement Liège Belgium Map.png|Arondixhment d' Lidje
Image:Arrondissement Verviers Belgium Map.png|Arondixhmint d' Vervî
Image:Arrondissement Waremme Belgium Map.png|Arondixhmint d' Wareme


## Comenes del province

## Economeye
Li province di Lidje apoite 30 åcint do Prodût Dvintrin Brute del Walonreye.

Li tôs d' tchômaedje î es eto li pus hôt do payis : 30 åcint.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* waibe oficire
Tchet

Li **tchet**, c' est ene pitite biesse-ås-tetes magneuse di tchå, aclevêye dispu bele ådje. 

 *[[Felis catus]]*

 Tchetidîs

## Motlî
Li tchet måye si lome «» ou «»

Li mere si lome «» ou «» ou «»

Po houkî djinteymint on tchet, on dit cobén «» ou «». Pol tchessî, on creye « !»

## Vicaedje
I vike avou les djins eyet magnî voltî des soris.

## Discrijhaedje
Les tchets pezèt inte 5 et 7&nbsp;kg.

End a des sôres avou des longous poys, ou avou des courts poys, et minme ene sôre sins poys. 

On pinse ki les vîs vîs tayons des tchets viként dins on payis d'&nbsp;dezerts, et les tchets d'&nbsp;enute ont ene dujhance ki rapinse li cene des biesses ki vikèt dins ces contrêyes la : i s'&nbsp;metèt voltî la wice k'&nbsp;i fwait tchôd et å solea, leus strons sont foirt setchs, i sont capåbes di dmorer sins bodjî on bon moumint, copurade cwand i sont-st a l'&nbsp;awaite.

## Mopliyaedje
Li cate va råwter troes côps l' an, e cminçant e moes d' fevrî.

Ele va 60 djoûs, et djonnlet des djonnes ni-rafiyants.

## Maladeyes
* tîfusse des tchets

## Dins les belès-letes e walon
Gn a on live etir so totès aviretes arivêyes a on tchet d' måjhon: Les aviretes da Keket (Jean Goffart).
Puma

250px|right

Li **puma**, c' est ene biesse ås tetes magneuse di tchå del famile des tchetidîs, ki vike e l'&nbsp;Amerike, e sincieus latén *Felis concolor*.

Les pumas avént cåzu disparexhou e l'&nbsp;Amerike bijhrece, cåze del tchesse, mins asteure, i rsont bén vigreus dins l'&nbsp;Ouwess des Estats Unis (a l'&nbsp;avirance, gn a dins les 30.000 biesses), et si spåde viè l'&nbsp;Ess do payis, tot shuvant les aiwes et l'&nbsp;djibî.
Morete di håye

thumb
thumb |Prunella modularis
Li **morete di håye** ou **fåzon** u **moxhon d' håye** ou **houvêye** ou **roupeye**, c' est on pitit moxhon, 14-15&nbsp;cm long, ki ravize nén må les soverdeas.

 *[[Prunella modularis]]*.

 Purnelidîs

Ôre : Soverdiyîs


2023-05-19 Heckenbraunelle 01.jpg|noerès royes sol dos
Dunnock (Prunella modularis occidentalis).jpg|grijhe tiesse


## Discrijhaedje
C' est on ptit moxhon di 14-15 cintimetes. I ravize li moxhon d' toet. Mins on n' a k' a rwaitî a s' fén betch, si grijhe goidje eyet les ptitès taetches k' elle a so les costés po n' si nén mari.

Si dos est foncé brun avou des noerès royletes. Si tiesse est grijhe. C' est ces noers tons la ki lyi dnèt l' no di «morete» u «noer moxhon».

Ele tchaweye avou des crînants *tsîp* et gruziner des ptitès årgudinnes sins cogne.

## Vicaedje
Ele poite å nike totavå l' Walonreye, divins les håyes, les bwès, les bouxhons, å cotoû des cinses, dins les djårdéns ou co bén sovint å plin mitan des veyes, dins les parks.

La k' i fwait trop tchôd l' esté, elle eva-st adon dins les montinnes, et ridschind dins les plins e l' ivier (did la onk di ses lomaedjes «fåbite d' ivier»).

I cove voltî les oûs d' coucou.

## Spårdaedje
thumb
C' est ene dimorante e l' Urope coûtchantrece, ene acovante e l' Urope bijhrece, ey ene iviernante e l' Urope nonnrece.

## Sourdants
Guepard

Li **guepard** est ene biesse a tete magneuse di tchå del famile des tchetidîs ki vike e l'&nbsp;Afrike, e sincieus latén *acionynx jubatus*.

thumb|on guepard

Li guepard tchesse d'&nbsp;ene manire diferinne des ôtes tchetidîs, nén a l'&nbsp;awaite mins a l'&nbsp;coûsse, la k'&nbsp;il est l'&nbsp;biesse a pates ki court li pus roed, disk'&nbsp;a 110&nbsp;km/h so des coûtes distances.
Li coir do guepard est alongou, çou ki lyi dene ene air di fråjhûlisté, mins il a des musses foirt poujhants ki lyi dnèt ene grande foice. Si tiesse et s'&nbsp;muzea sont ptits, les ouys sont metous hôt sol tiesse, il a des lådjès narenes eyet des rondès orayes. Si poyaedje est djaene-orandje avou des rondès noerès cafloreures. L'&nbsp;adule fwait du 39 a 65&nbsp;kg, et di 110 a 135&nbsp;cm long avou ene cawe ki pout fé disk'&nbsp;a 84&nbsp;cm.
Les frumeles poirtèt di 3 a 5 efants, so 90 a 95 djoûs. Al nexhance i pzèt di 150 a 300 grames. Les
djonnes di guepard cwitèt leu mere a l'&nbsp;ådje di 13 a 20 moes. Les guepards polèt viker disk'&nbsp;a 20 ans.
Al diferince des ôtes tchetidîs, les frumeles n'&nbsp;ont nén vormint di teritwere a zeles, et ele evitèt di s'&nbsp;rescontrer.
Les måyes si rapoûlèt pa des côps, copurade cwand i vnèt d'&nbsp;ene minme nikêye.
Les guepards si nourixhèt di biesses a tetes come les gazeles, les impalas, les gnous, les zebes, evnd. Li proye est aprotcheye disk'&nbsp;a ene dijhinne di metes, poy tchesseye al coûsse, ki deure moens d'&nbsp;ene munute. Si l'&nbsp;guepard n'&nbsp;arive nén a prinde li proye tot d'&nbsp;shûte i va leyî ouve purade ki d'&nbsp;si nåjhi.
Tchetidîs

Les **tchetidîs**, c' est ene famile di biesses ås tetes magneuses di tchå, come li tchet. 

No e sincieus latén : *Felidae*.

Sacwants tchetidîs
* li tchet
** li tchet d' bwès
* li tigue
* li liyon
* li pantere
* li puma
* li guepard
* li margay
Fevrî

djanvî | **fevrî** | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe

1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28(|29)
----

Li **moes d' fevrî** u li **ptit moes**, el **pitit moes**, c'  est l' deujhinme moes do calindrî grigoryin, c' est ossu li pus ptit d' l' anêye avou 28 djoûs (ou 29 djoûs po ls anêyes bizetes).

Mågré ki l'&nbsp;moes n'&nbsp;est fok 28 ou 29 djoûs long, i gn a-st avou troes côps dins des payis k'&nbsp;i gn a, ene date do **[[30 di fevrî]]**.

## Lomaedje
Si no vént di *Februa*, li diu romin do purifiaedje.

## Fiesses do moes d'&nbsp;fevrî
* 2 d' fevrî : Tchandleuse
* 14 di fevrî: li fiesse del Sint Valéntin

## 
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs

## Sourdant
Bévurcé

**Bévurcé** (fr: *Bevercé*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måmdey.

* Limero del posse: **4960** (davance: **4891**)
* Limero diyalectolodjike: **My&nbsp;2**, mwaisse pont d' l' A.L.W. (dimandeu: Emile Lekeux, respondeu: Lambiet-Djôzef Solheid, di Xhofrai).
* Arondixhmint: Vervî.
* Dimorants: 1.775 djins e 1935.

## Hamteas et nos d' plaece di Bévurcé
Kékes dinêyes so les nos d' plaeces di Bévurcé
### Hamteas
* Les Xhofrais.
* en Årimont.
* Bawgné: c' est la k' gn a yeu on macsådaedje di prijhnîs amerikins tins d' l' Ofinsive da Von Rundstedt.
* Bernîster, sol Tier di Måmdey.
* Boussire.
* El Burninveye (F. *Burninville*, so plaece: *ol Burninvèye*).
* Tchôde (F. *Chôdes*).
* Al Rodje Aiwe.
*So Florihé (F. *Floriheit*).
* Gohîmont.
* Hedômont (F. *Hédomont*).
* Lonfaye (F. *Longfaye*).
* E Mé (F. *Meiz*, so plaece: *o Mé*).
* E Mont (F. *Mont*, so plaece: *o Mé*).
* E Preyea (F. *Préaiz*, so plaece: *o prèyê*).
* E Winbômont (F. *Winbomont*, so plaece: *Win'bômont*).

### Ôtès plaeces
* Herbôfay, la k' est basteye li tchapele Fichbaxh.

## Istwere
thumb|Catchet do mayeur tind d' l' administråcion prûsyinne pu almande pu d' tranzicion (1919-1923)
Li comene skepeye e 1963, å discôpaedje del comene di Måmdey.

Come les ôtes viyaedjes walons do Payis d' Måmdey, Bévurcé a stî raplaké å 3inme *Reich* e 1940 pa Hitler, et les djonneas egadjîs d' foice dins l' *Wehrmacht*.

## Hårdêye difoûtrinne
* On djonne ome di Bevurcé si catche po n' nén dveur aler sôdård avou ls Almands

## Sourdant
Xhofrai

**Les Xhofrais** (dinltins, on djheut : «ezès Xhofrais»; asteure, on dit purade **Xhofrai**, prononcî la-minme *Hofrê* , F. *Xhoffraix*, almand *Schoffrä*), c' esteut onk des troes cwårtîs d' Bévurcé do tins do redjime prûsyin. Asteure, c' est onk des viyaedjes do Grand Måmdiy.

On djheut ossu «l' Amerike» pask' i fåt passer l' aiwe po-z î avni.

thumb|copete do clotchî (sins clotche)

## Mwaissès dnêyes
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje des djins did la: Xhofurlin , Xhofurlinne (prononcî *Hofèrlé* , *Hofèrline* a Ôvîfa); (F. *Xhoffurlain, aine*)
** Sipotaedje: les Courts cotrês (*Côrts Cotrês*).

## Djeyofrafeye
Li viyaedje est côpé e deus pa ene aiwe. Li costé divant d' ariver a l' aiwe, tot vnant d' Måmdiy, c' esteut Xhofrai diçatrin, lomé asteure : li ptit viyaedje. Après passer l' aiwe, c' esteut Xhofrai dlatrin ki s' lome asteure, li Borbote.

Did la, on voet l' pisse di ski d' Ôvîfa.


Pisse ski Ôvîfa di Xhofrai.jpg|pisse di ski veyowe di Xhofrai
0 Xhoffraix - Borne n°152 de l'ancienne frontière Belgique-Prusse (1).JPG|bône del frontire
Tchapele Fichbaxh (Fischbach) dilé Barake Mitchî.jpg|Tchapele Fichbaxh, a l' aschate des fagnes do viyaedje


## Istwere
Li teritwere do viyaedje avou ses åjhminces (droet d' uzaedje des Xhofurlins sol Fagne walone, metans pol trouflaedje) a stî sol frontire inte li Beldjike eyet l' Prûsse (1816-1919). C' est dazår ci teritwere la k' aléve disca Herbôfay (no d' plaece), la k' est l' Tchapele Fichbaxh, a ene pixheye del Barake Mitchî.

Divant çoula, li minme frontire pårtixheut les troufires del Fagne inte li markizat d' Frantchimont (Principåté d' Lidje) la k' esteut Djalhé et l' Principåté di Ståvleu-Måmdiy (la k' esteut Xhofrai.

Dizo l' redjime prûssyin, Xhofrai esteut comene di Måmdiy, disca l' ahivaedje del comene di Bévurcé (1863), la k' ele va ndè divni ene des troes seccions.

## Sourdant
1î d' djanvî

Li prumî d' djanvî, c' est li prumî djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 364 djoûs (365 po ls anêyes bizetes)  disca l' fén d' l' anêye.

On fiestixh li novelan.

### Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
### Etrevéns a vir avou l' Beldjike
### Ôtès sacwès
* 1788 - Londe (Inglutere): eplaidaedje do prumî limero del gazete “The Times”.
* 1959 - Cuba: trionfe del revolucion castrisse, Fulgencio Batista court evoye.
* 1977 - Beldjike: grands rebanaedjes.
* 1993 - Tchecoslovakeye: li payis, k' a 74 ans, n' egzistêye pus, dispårti e deus noveas payis: Tchekeye eyet Eslovakeye.
* 2002 - Union Uropeyinne: l' euro divént l' seule manoye oficire po 12 Estats d' l' Union.
* 2003 - Braezi: Lula Inácio da Silva divént prezidint do payis.

## Ont vnou å monde ci djoû la
### Rilomés Walons et waloneus
*1924: Jean Volant

### Ôtès djins

## Ont morou ç' djoû la
*

## Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
* Novelan

----
**Vey eto:**

30 di decimbe - 31 di decimbe - 2 d' djanvî - 3 d' djanvî - les 366 djoûs d'&nbsp;l'&nbsp;anêye

djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete,
awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe