open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apårtinance (croejhete)

L' **apårtinance**, dins l' croejhete d' ene langue, c' est li rlåcion k' i gn a inte ene sacwè u ene sakî k' est **da** ene ôte sakî (li possesseu).

L' apårtinance si mostere dins l' diterminåcion, ubén pa des pronos u des prezintoes ("adjectifs") d' apårtinance.

## L' apårtinance dins l' diterminåcion
Come on l' voet ddja bén dins l' definixha, li manire li pus corante di håyner cisse rilåcion la e walon, c' est l' divancete "**[[:Wikt:da|da]]**" :
:*C' est l' tchén da Douwård.*
:*C' est l' waibe då Djåke Bietrand.*
:*C' est l' oto dal Leticia.*

Insi, li dvancete "da" mostere bén l' adire, e walon, inte l' apårtinance eyet l' provnance :
:*C' est les efants *'di** [[Sint-Houbert (veye)|Sint-Houbert]] k' ont vnou tchanter; ci n' est nén les efants **da*' [[sint Houbert (sint)|sint Houbert]] : sint Houbert n' aveut pont d' efants.*

Mins on pout eto rtrover on mostraedje d' apårtinance sins nole divancete :
:*Li Tchamp Huwåd; li Fond Tirion, li Corti Wôdon, li Pré Douni*.
:*Les fis Batisse; li feye Pirote; les efants Djhan Matî; les cis Colas Djåke Piete; les parints Lorintî; les grands-parints Pirson.*
:*[[El crås boyea Dôna (tchanson)|El crås boyea Dôna]]

Gn a eto on vî sistinme ki rsaetche des lingaedje tîxhons :
:*Waite on pô Djanene si corti, come i court a royes.*
:*Kî çki c' esteut ? :: C' esteut Colas s' cuzene.''

## L' apårtinance dins les nos d' plaeces
Dins l' toponimeye do walon, l' apårtinance si mostere d' ene façon diferinne sorlon li viyesse des nos :

Po les nos des trevéns galo-romins et francs, l' apårtinance si mostere sovint pal voye des cawetes :
* cawete -eye : (latén -iaca) : cinse da "Tibî Meyî" = Tibîmeyiye (Wegniye, Patigniye) u Tibimeyêye (Somzêye, Måzêye, Vådcêye).
* cawete -indje : (tîxhon -ingen) : måjhon des valets da "Tibî Meyî" = Tibîmeyindje (Tîtindje, Olindje, Mårtulindje, Lozindje).

Pus tård, a cmincî des grands sårtaedjes do 11inme sieke, on basti purade les nos d' plaeces po  aplacaedje tîxhon : li sårt, li tchamp da "Tibî" = Tibîtchamp, Tibîssårt, Tibîrou, Tibîpré, Tibîhan, Tibîpont.

A cmincî do 16inme sieke, on mete todi pus sovint li no del djin ki c' est da sinne : li Sårt Djîle, li Tchamp Huwåt, li pré Douni, li Corti Matî.

## Pronos d' apårtinance

## Prezintoes d' apårtinance

## Hårdêye difoûtrinne
* Les pronons d' apårtinance dins les walons coinreces (pådje e francès)

## Sourdants
Biertogne

**Biertogne** (fr: *Bertogne*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint d' Bertogne el province

thumb|L' eglijhe
thumb|left|'''Biertogne''', li coron di l' eglijhe|300px

## Difoûtrinne hårdêye

* Waibe del comene
Ôre des Djezwites

thumb|Catchet des Djezwites, avou, marké dsu : "IHS", les troes prumirès letes di "IHΣOYΣ", "Djezus" e Grek
L' **Ôre des Djezwites** u **Kipagneye Djezus**, c' est on rlomé ôre rilidjeus dins l' Eglijhe catolike. Il a stî metou so pîs pa Ignace di Loyola e 1540.

L' ôre est adjinçné ene miete avou des grådes come e l' årmêye. Gn aveut on rlomé captinne des Djewites ki provneut d' Marcour.

Tchaeke djezwite sene, dirî s' no : "s.j." po "*societas Jesu*".

## Sacwants djezwites sicrijheus e walon
Sacwants djezwites estént eto des scrijheus e walon :
* Jean Guillaume
* Jean-Marie Lecomte

## Pî-note
Oujhea

thumb
thumb
Èn **oujhea** (on dit eto on **moxhon**, purade po les pus ptits), c' est ene biesse ås cronzoxhs k' a des aiyes et des plomes, et ki pond des oûs.

Sorlon l' atuzêye di l' evolucion, les oujheas ont vnou des cropantès biesses, paski les skeletes des deus sôres si rshonnnut. C' est les pus "novelès" biesses, apus ki les biesses ås tetes.

## Adjocaedje
Del nute, po si rpoizer, les oujheas s' metnut a . Bråmint des sôres d' oujheas s' rashonnèt e-n on  (pitit bwès u rondion d' åbes). 

## Alére
* Pådjes so les oujheas dins les "Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès" (da Maurice Chapelle).
* Pådjes so les oujheas dins "Cocorico" (da Léon Demarche).
* Pådje de nos walons di kékes oujheas so l' ALW l° 8.

## Hårdêye divintrinne
* 

## Hårdêye difoûtrinne
* Les oujheas d' amon nozôtes fotos et esplikêyes powetikes so sacwants oujheas del Walonreye pa Léon Demarche.

## Pî-note
Lô (toponimeye)

Ene **lô**, el toponimeye do walon, c' est on bwès, purade avou des ptits åbes, ki crexhe dins des frexhès plaeces. Ci mot la provént do tîxhon, et si rtrouve eto dins bråmint des nos d' plaeces el Flande.

C' esteut eto l' no d' ene conteye el Moyinådje : li conteye di Lô.

## Viyaedjes et hamteas del Walonreye
* Waterlô
* Bierlô
* Pondlô
* Amberlou

## Viyaedjes et hamteas del Flande
* Kessel-Loo
* Korbeek-Loo

## Nos di des plaeces el Walonreye
* Ohin : Djenlô (djuzrinne lô); Fr. *Genleau*)
Yopôl I d' Beldjike

thumb|pondeure do portraitisse Franz Winterhalter
**Yopôl I d' Beldjike** u **Yopôl prumî d' Beldjike**, di s' vraiy no *Leopold Georg Christian Friedrich von Sachsen-Coburg-Saalfeld*, c' esteut l' prumî Rwè des Bedjes. I skepia li 16 di decimbe 1790 (el Bavire) et mora li 10 di decimbe 1865. 

C' esteut on prince di Sacse (on ptit payis ki s' va etrocler a ds ôtes po fé l' Almagne).

I dmoréve e l' Inglutere.

## Cårire come rwè
C' est l' govienmint provizwere del Beldjike ki dmanda a Yopôl di Sacse-Cobork di divni rwè el Beldjike. Il aveut l' avantaedje d' esse sotnou des Prûssyins et des Inglès.

Il fourit oficirmint lomé li 4 di djun 1831. I prusta siermint li 21 d' djulete del minme anêye, djoû ki va divni li fiesse nåcionåle.

I fourit shuvou, sol trône del Beldjike, di s' fi, Yopôl II.

## Vicåreye
I tchessive voltî å gros djibî. Il aveut ene måjhon å Bork. I scrijheut ses memweres e-n almand.

## Hårdêye difoûtrinne
On tecse so ses tchesses a Sint-Houbert
Noir Dessin Production

[thumb|[Neûre macrale, ene binde d' imådje dessinêye pa l' askepieu del societé, Michel Elsdorf]]
***Noir Dessin Production*** (e walon, pus sovint **les «Noer Dessén»**), c' est èn eplaideu di lives e walon.

Li societé a stî amontêye pa Michel Elsdorf. 

Il edite eto des lives e francès, mins a vey avou l' redjonalisse, et copurade sol Payis d' Lidje.

## Ouve pol walon
[thumb|Michel Elsdorf (a droete) å strimaedje do live «[Les grands åbes (live d' imådjes)»]]
Come lives e walon, il a vudî ene cåkêye di bindes d' imådjes et di lives d' imådjes, todi e walon lidjwès standårdijhî. Onk des scrijheus e walon k' a l' pus eplaidî åzès «Noer Dessén», ci fourit, sins manke, På-Hinri Thomsin.

Il ont eto edité des bindes d' imådjes da François Walthéry.

A costé di s' mestî d' eplaideu, i fwait eto do dispårdeu. Do costé do walon, c' est lu k' a dispårdou li Gaston e walon ey eto onk des Tintin e walon d' Lidje (Les ôrreyes del Castafiore).

I fwaiynut eto des canteas u des mousmints avou des scrijhaedjes e walon. Il avént minme gåyoté èn otobusse di Lidje avou des inscripcions walones. Ey eto des plakes e walon (da Claudine Mahy eyet Didier Boclinville).


Thomsin Stibane Grands åbes .jpg
Fauconnier Louis Å long des moes.jpg
Tomsin viyès fåves.jpg


## Hårdêye difoûtrinne
* Leu waibe d' asteure
* Årtchivaedje di leu viye waibe

## Sourdants
Betchete ri-

thumb|scole sol betchete ri-
Li **betchete ri-**, ki si dvreut purade lomer **betchete r(i)- / (è)r-**, c' est ene vicante betchete do walon. 

## Cognes
Ele si pout trover, dins tos les mots k' elle fôrmêye, dizo les alofômes ki shuvnut :
* ri-, après cossoune et a l' atake :
:*Dj' el rivoe di l' ôte costé del voye.*
:*Ribasti ene veye k' esteut distrûte : c' esteut çoula nosse bouye.*
* er- sifwaitmint après cossoune et a l' atake (dobe rifondowe)
:*Dji l' erwaitive passer.*
:*Erlevez vos, et stierdoz vos ouys !* 
* r-, après voyale : 
:*Vos rloukîz les cmeres, asteure ?*
:*La k' i rboerlêye : "Bodje tu rade did la !"*

Si l' bodje kimince pa ene voyale, n' a k' ene cogne : r- : , , , , .

Portant, po les viebes ki cminçnut pal betchfessî oi, ci-cial si cdût come si ç' sereut ene cossoune : , , .

Li betchete ri- si pout cåzu mete so tos les viebes e walon, et minme eto so sacwants bodjet ki n' sont nén des viebes. Metans :
* so les aidants viebes :  u , , , ,  u , .
* so des adviebes u des pronos :   (vo m' rila, vo nd erla, vo vos rla ?);  (va rzè !, va t' erzè !);  (alans rzî, va rzî !).
* so des viebes ki kminçnut ddja pa on R :  tins, .

## Sinses del betchete ri-
* Sinse di fé l' accion co on côp.
:***ridi''' m' ki ti m' voes voltî ! = el dire co on côp 
:***ribatijhî** (del sope, del gote) = rimete di l' aiwe co on côp.
:***rinovler*' mes rmerceymints = les rinde noveas co on côp.
:***ricomincî''' = comincî on deujhinme côp.
* Sinse nén radjoutrece: li betchete ri- ni dene nén ene rawete di sinse; li viebe avou l' betchete ri- si pôreut replaecî på viebe simpe
:''Il ont '''rboerlé''' come des vexhåds = il ont boerlé foirt
:''Dji va '''rguignî''' les djins ki pasnut pal fniesse = dj' elzès va aler  (riloukî)
:***Riwaite** bén a twè ! = waite bén a twè (ni prind nou risse)
:***rivômi*' = vômi
:***rixhorbi l' tåve''' =  l' tåve
* Fé vni e contråve sinse
:***rimete** si soper = rivômi.
:***ritourner*' l' pådje = el tourner dins l' ôte sinse. 
* Novea sinse, diferin do viebe sins betchete; ou adon, k' i fåt loukî lon po trover li rnovelmint d' l' accion.
:**''ristinde**, **ripoli** = passer on fier electrike so des bounès lokes lavêyes et souwêyes.

## Les viebes avou l' betchete ri- et l' ratournaedje francès-walon
Les viebes avou l' betchete ri- sont-st ahåyants po ratourner les fråzes francesses avou les adviebes "de nouveau, à nouveau".
Metans :
:Fr. : *Il ya des charges positives au-dessus du nuage, des négatives dans le nuage puis à nouveau des positives en-dessous.*
:Wa : Gn a des tchedjes pôzitives ådzeu del noûlêye, des negatives divins, pu gn è **ra** des pôzitives padzo.

Les aidants viebes avou ri- ratournèt des ôtes piceures e francès.
:Fr. : *Veux-tu reprendre de la soupe ?*
:Wa : **Rivouss** del sope ?

## Li betchete ri- aloyeye a des ôtes betchetes
* ri- + ki-/co- => ric-: , , , 
* ri- + di- => rid-: , mins pout dmorer «ridi-» divant l' betchfessî sch; 
* ri- + dis- => ridis-: 

#### 
(sol Wiccionaire)
* 
*
Jean-Pierre Vervier

thumb|(2012)
**Jean-Pierre Vervier** (riwalnijhåve **[[Djan-Pire Vervî]]**), c' est on scrijheu e walon ki scrît purade des tecses di tchansons et k' endè compôze li muzike.

Il a-st amonté ene binde di muzicyins, les "Droles di Lodjeus". Pu divni produjheu di stroetès plakes po csemer lesouves di s' binde.

Il a eto eplaidî ses meyeus tecses dins «Intrez don» et dins «Djåzans walon» eyet «Li Rantoele».

## Corwaitaedje di ses arimés
Li motlî da Djhan-Pire Vervî est foirt ritche; eto les imådjes eployeyes dins les tchansons.

:*Dj' a seré mi  ås sovnances
:*Pierdou l’ clé, ou awè, n’ a dj’ fwait k’ les .

Dins l' tchanson "Tot fwait farene e m' molén", i discrît clapanmint ene riguilete di sôre di "djibî" po on djan-comere.

## Sitroetès plakes k' il a prodût
* Foû voye (JPV 001)
* Cacafougna (JPV 002)
* Sins antchous (JPV 003)
* Les nutes di måle lune (JPV 004 & JPV 005)

## Cåzaedje di ses tchansons
* mwaisse modêye
** Tot fwait farene a m' molén 
* rimetowes e rfondou walon 
** L' otel des cours a bokets
** Li mwaisse voye po l' infier
** Måle bijhe sol Valhala (ki djåze do Valhala)
** Rovyî
** Margaye divins les nûlêyes 

#### 
* 
* 
* Pådje di ses scrijhaedjes 
* Ôte pådje 
* Ridant avou ses tchansons e-n odio 

## Pî-note
Pitit d' mon les matantes (roman)

thumb|Coviete del prumire edicion
**Pitit d' mon les matantes**, c' est on roman e walon da Djôzef Calozet.

## Eplaidaedjes
Li roman a d’ aboird rexhou dins *[[Le Guetteur wallon]]*, boket pa boket inte 1926 e 1929. Adonpwis, il a stî eplaidî e 1929 pa Calozet lu-minme, avou on dessén sol coviete. Gn a yeu ene deujhinme edicion. 

Pu, il a rvudî come 3inme edicion avou des comintaires da Jean Haust e 1946 (Coleccion "*Nos dialectes*", ). Cisse-lale a-st eto on ratournaedje e francès da Edgard Renard (padzo tchaeke pâdje).

Les esplikêyes Haust so les målåjheys mots fôrmêynut on motlî ki, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijheu est rprins come limeros **S112** dins l' djivêye des motîs do walon).

## Racourti
C' est l' istwere da "Pitit", on ptit mwinre ome ki n' esteut nén la cwand on-z a fwait les pårts. Dabôrd, les djonneas do viyaedje les fjhèt totes po lyi fé aveur peu. Come si moussî e rivnåds avou des blancs lénçoûs cwand Pitit va po mete l' aiwe so s' pré, on djoû a meynute.

## Tcheriaedje do roman
Li roman est scrît cronolodjicmint. Al fén, les parints da Pitit morèt, et c' est troes viyès comeres do viyaedje, les "matantes" kel vont nouri et bouwer. Did la, si spot : "Pitit d' mon les matantes", ki dvént l' tite do roman.

Come dins les ôtes romans da Calozet, on maxhe des racontaedjes di roman avou des esplikêyes di viyès uzances.

## Corwaitaedje
Li personaedje di "Pitit" rishonne li ci do "Ptit Bert" do rlomé roman da Auguste Laloux.

## Passaedje
:*Après messe, li semdi, cwand les clotches sont rivnowes, les racteus evont tertos eshonne dins totes les måjhons e ramassant voci kékes sôs, vola deus oûs k' i metèt dins on tchena.*

:*C' est l' Rossea kel poite (c' est lu l' pus foirt), ca il ont peu des shabotîs ki, po les fé avezer, corèt foû del barake come po po sayî d' elzî prinde leus oûs. Cwand il ont fwait l' toû do viyaedje, il evont bén lon e Grand Pré po-z aler pårti. Les pus ptits ont deus oûs et troes sôs. Les pus grands troes oûs et cénk sôs. Et les mwaisses wårdèt, come di djusse, li grosse pårt por zels.*

:*Cwand Pitit a rconté ses sôs, i nd aveut onk moens ki ls ôtes.*
:- *"Et pocwè k' on m' a ritnou on sô, mi ?", dit-st i e s' avançant dlé les mwaisses.*
:- *"Paski t' as arivé on côp après ls ôtes." ki l' Rossea lyi respond.*
:- *"T' est on minteu. Tolmonde sait bén k' i gn a pont d' fiyate a twè, laid Rossea voleu !*
:- *"Di l' co on côp, si t' as d' l' åme !" dit-st i Napoleyon e ployant s' droet bresse dizo s' minton come po mancî Pitit; "dji t' sitin dins l' bî, fi d' sorcire !"*

## Sourdants
Astride di Suwede

Li **Royinne Astride** u **Astride di Suwede** (e suwedwès: *Astrid av Sverige*), c' esteut l' prumire feme da Yopôl III, ey adon, li cwatrinme royinne des Bedjes do 23 d' fevrî 1934 disca s' moirt, l' anêye d' après, dins èn accidint d' rôlaedje li 29 d' awousse 1935.

Elle aveut skepyî li 17 di nôvimbe 1905.

## Rilomêye
Elle aveut divnou l' idole des Bedjes, tantea k' i n' veyît nén d' on foirt boun ouy ki Yopôl III si rmariaxhe. 

C' est ene des dnêye del Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike.
Schoice

[thumb|schoice a firlotches do [pectî fenicyin]]
Li **schoice** ou **pelake**, c' est çou k' gn a ådfoû d' èn åbe ou d' on bouxhon, ossu bén sol bodje ki so les coxhes et les raecinêyes.

Li schoice pout esse foirt diferinne d' èn åbe a l' ôte, di tote lisse (hesse) a tote graevleuse (sawou), u come a firlotches (pectî fenicyin).

So ene viye beyôle, metans, li schoice est graevleuse å pî d' l' åbe, et pus lisse pus hôt.

C' est dins li schoice kel seuve monte dins les åbes. Cwand on rsaatche li schoice so tot l' toû d' èn åbe, i va crever. Metans les tcheneas pol tan. Droldimint, li tchinne-lidje sopoite k' on lyi rsaetche si schoice sins crever.

Dizo l' eschoice, gn a l' åbî u "blanc bwès".
Marcote

thumb|Marcote epayeye
Li **marcote** u **bascolete**, c' est on foirt pitit bascolidî.

C' est onk di ses nos (bascolete) k' a dné s' no a l' famile des bascolidîs.

 *[[Mustela nivalis]]*

 Bascolidîs

## Discrijhaedje
thumb|bascolete ordinaire d' Amerike, blanc-mousseye, avou si skelete
C' est l' pus ptit des bascolidîs. Et pår li pus ptit des magneus d' tchå sol Daegne. Li coir do måye fwait 13 a 24 cm, et l' cawe 5 a 7 (çou ki dene 20 a 31 cm, çouci pol bascolete d' Urope). Li frumele est on pô pus ptite. 
Ele pasreut dins "on trô come ene pîce di 5 francs". 

Li erminete ou blanke marcote (blanke fok e l' ivier) lyi rshonne foirt, mins est pus grande. Li marcote ordinaire pout eto  divni blanke e l' ivier (dins les Ales, e l' Afrike bijhrece, et les dzo-indjes des montinnes d' Amerike bijhrece).

## Vicaedje
thumb|deus bascoletes ki s' batèt
Magne cåzu fok des soris (eto des oujheas, des cropantès biesses). Gn a des bascoletes tot wice k' i gn a des soris.

Ele tchesse do djoû come del nute.

Come les ôtes bascolidîs, ele sitritche ene pufkene di ses glandes dirîtrinnes, s' elle est serêye.

## Mopliyaedje
S' acopele do moes d' måss disk' å moes d' awousse. Plinne 35 djoûs. Djonnlêye normåldimint e moes d' avri-may, pus on deujhinme côp e djulete-awousse.

Les djonnes sont ni-rafiyants; leus ouys ni s' drouvnut k' a 21-25 djoûs. I sont spanis a 4-5 samwinnes.

Les djonnes del prumire poirtêye si polnut ddja acopler a 11 moes.

## Spårdaedje et dzo-indjes
### Spårdaedje

Vike e tote l' Urope, apus k' l' Irlande.
### Dizo-indjes
* marcote d' Urope (*Mustela nivalis nivalis*) : Urope
* marcote amazighe (*Mustela nivalis numidica*) : Afrike bijhrece, pus grande (28 a 35 cm).

## Doûcès creyances
thumb|left|150px|pindowe après on meur (po n' nén k' les ôtes marcotes vinénxhe ås poyons)
Åtoû del marcote, n a toplin des doûcès creyances k' ont skepyî. Po espaitchî les mwais sôrs k' ele poleut aminer, les Francès l' ont lomé "*belete*" (si on lyi dit k' elle est bele, ele ni vos epoûtloucrè nén). E walon, come e-n almand, on lyi a dné on ptit no d' djin : Marcou e walon (*Markwolf*, avou rcandjaedje do coron -wolf pal cawete -ote. E-n almand, on l' lome plaijhanmint *Hermännchen* (pitit Herman).

## Sourdants
Rodje croes (discramiaedje)

**Discramiaedje des mots "Rodje Croes" et "rodje-croes"**
* Federåcion des soces del Rodje Croes et do Rodje Crexhant
* Plaeces ki s' lomnut "li Rodje Croes"
* Dipus d' racsegnes so les rodjes-croes (ambulances)
* Les mots "Rodje Croes" et "rodje-croes" e splitchant motî
Poirteure

thumb|Pôzucion a 26 ey a 40 samwinnes
Li **poirteure** u **poirtêye** (on dit eto li **ratindance** u l' rawårdance, c' est tote li termene k' ene kimere est e **pôzucion**, ça vout dire k' ele ratind èn efant.

## Motlî
Po ene feme, on dit eto : "**ratinde famile**", "**esse grosse**", "**esse ecinte**" et "**esse ôtrumint**". C' est tos mots do livea sociålmint comifåt. 

Po l' motlî mocrece, gn a, metans : aveur li , esse , aveur sitî al , aveur toumé so on clå , evnd.

Sol fén, on dit **ele ratind po dabôrd**. Cwand les nouv moes sont houte, on dit **elle est a s' tins**.

## Mwaissès piceures
Li poirtêye deure nouv moes (di 37 a 42 samwinnes). Ele kimince cwénze djoûs divant li date kel comere ni si rvoet nén. Come di djusse, li ratindance finixh li djoû kel djin s' acoûtche.

Cwand ene comére kimince a ratinde, elle **djéreye**. Ele pout eto toumer flåwe.

Li poirtêye pout durer moens ki nouv moes. Si c' est po èn efant ki n' såreut viker (2inme å 7inme moes), mins k' on pout ddja bén ricnoxhe, on dit "**piede si efant**" u "**aveur ene piete**". Si l' efant vike (8inme et nouvinme moes), on dit : elle a **acoûtchî divant s' tins**. Ces cas la si lomnut «fåssès poirteures»

Ene comere pout esse e pôzucion dispu s' laidådje disk' a si rtoû d' ådje.

## Pwès del comere ki ratind

Come di djusse, ene comere ki ratind prind do pwès. Gn a cwate sôres :
* do pwès k' ele va wårder po après, ki vént di l' anabolisse di ratindance
* di l' aiwe ki s' rashonne dins s' coir, et k' ele va piede å payelé.
* li pwès do påpåd.
* li pwès des aiwes do påpåd (potche des aiwes).
Ene comere k' a 60 kilos divant d' ratinde frè åjheymint 80 kilo cwand ç' serè po dabôr.

## Maladeyes del poirtêye
* Siblarixhaedje del ratindante
* Poirtêye foû matrice

## Motlî walon del feme e pôzucion
* J.J. Gaziaux Amours walones, tome 3 p. 750-762.

## Sourdants & pî-notes
Bon vénrdi

Li **bon vénrdi** (on dit eto: **peneus vénrdi** u **djoû bon dvénr** u **djoû bons dveres** u **vénrdi d' Påke** u **vénrdi sint**), c' est li vénrdi di dvant Påke.

## Rimimbrances rilidjeuses
Po les crustins, i rmimbere li passion eyet l' moirt da Djezus-Cri sol croes. Ci djoû la, les clotches ni sounnut pus ås eglijhes. Dinltins, c' esteut des åcoletes k' alént tourner les viyaedjes avou on tarata po houkî les djins ås ofices, aprume li tchmin del croes.

Å peneus vénrdi, on rprezinte voltî on djowe del passion.

## Doûcès creyances
* Å djoû bon dvénr, i djale et radjale, mins rén n' edjale : on creyeut k' les semaedjes do djoû bon dvénr reyussixhént a tot côp bon, a cåze di l' omonimeye, e plaeces, di "dvénr" (vénrdi) eyet "dvere". C' est kécfeye li veur, paski c' est ddja cåzu l' bontins, et ki l' djalêye n' a nén l' tins d' avinde li cour des dveres.
* Li djalêye do vénrdi sint ni fwait pont d'&nbsp;toirt ås fleurs : minme idêye, dandjreus paski l' tins si restchåfe, et kel djalêye n' arive nén å cour des plantes.
* Å bon vénrdi, li cene ki cût est beneye; li cene ki bowe est mådeye.
* Li ci u l' cene k' a vnou å monde li djoû do bon vénrdi a todi del tchance.

## Hårdêyes divintrinnes
* Påye do bon vénrdi (inte l' IRA eyet l' govienmint del Grande-Burtaegne)
* Djowe del passion
Federåcion Walonreye-Brussele

Li **Federåcion Walonreye-Brussele** (FW-B) (k' on loméve divant ***Kiminålté francesse di Beldjike***), c’ est ene des troes kiminåltés del Beldjike, avou l’ Kiminålté flaminde eyet l' Kiminålté tîxhon-cåzante.

C' est ene institucion ki s' ocupe del culteure, di l' acsegnmint et co sacwants ôtes pititès sacwès (odiovizuwel, spôrts) so èn aroyaedje ki rascovere li pus grande pårteye del Walonreye (apus kel kiminålté tîxhon-cåzante), et Brussele. Mins a Brussele, n a eto, sol minme sitindêye, li Kiminålté flaminde.

Li Federåcion Walonreye-Brussele a sovint stî minêye pa des Brusselwès. Çou ki fwait ki sacwants interesses des Walons, inte di zels, li diswalpaedje do lingaedje walon, ont stî metous sol costé. Metans dins les cwårs dinés å CLRE po schaper les ptits lingaedjes del Walonreye, la kel walon riprezinte a pô près 75 åcint des ki-pôrént-esse djåzeus.

Sacwants waloneus ey eto des dislaxhiveus ont dmandé dispu bele ådje li raloyaedje del Federåcion Walonreye-Brussele al Redjon walone, come li Kiminålté flaminde s' aveut tot timpe raloyî al redjon flaminde po fé l' Flande.

E 2008, pol prumî côp, li prezidint del Redjon walone et del Federåcion Walonreye-Brussele, c' est l' minme djin : Rudy Demotte. Mins, docô après, i gn a riyeu deus prezidints.

## Sacwants institucions del Federåcion Walonreye-Brussele
* Li Pårlumint del Federåcion Walonreye-Brussele, ewou çki les deputés polnut fé des kessions å Govienmint
* L' administråcion del tuzance, ewou çki gn a on Siervice des Lingaedjes do Payis
* Li Comission des Scrijhaedjes et do Live, ki dine å Govienmint del Federåcion Walonreye-Brussele des avizes so les dmandes di subzides
* Li Consey do Lingaedje francès, des Lingaedjes do Payis et des Politikes linwistikes, ki conseye li Govienmint so les kessions d' politike linwistike
* Li Tchambe di concertåcion des Scrijhaedjes et do Live, ki raploût les sindicats pol secteur des lingaedjes et do live
* Li vî Consey des Lingaedjes do Payis k' a stî seré e 2019

## Li FWB dins les rlåcions eternåcionåles
Li FWB est onk des mimbes del francofonreye. Çou k' est co on côp drole, ca l' Beldjike tote etire, leye eto, est on mimbe di cisse soce la. Ça fwait k' po les minmes administrés, gn a deus minisses ki s' paynut l' voyaedje po-z aler ås mwaisses raploûs del Francofonreye.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Ene Walonreye sins ricnoxhance des Walons (tecse da Jean-Claude Somja po mostrer li toursiveusté del FW-B po les Walons, eplaidî dins l' live "Ké walon po dmwin ?", 1999)
* Li minme sicrijhaedje, pus diswalpé, e francès

## Pî-notes
Gris-mantea (oujhea)

On **gris-mantea** u **blanke coirnaye** (eto: **blanc-mantea**, **coirbå d' ivier**, **grijhe coirnaye**, c' est ene sôre di coirnaye avou des grijhès u blankès penes.

 *[[Corvus cornix]]*

 Coirbidîs

## Discrijhaedje
thumb|left|blanke coirnaye
Ses plomes sont grijhes u cråndimint blankes, apus k' so les penas et l' cawe et l' tiesse.

## Spårdaedje
Ele sait aler acover disca tot al Bijhe di l' Urope et l' Azeye (Norwedje, Finlande, Rûsseye).

E l' ivier, ele rivént e l' Urope coûtchantrece. did la, si no d' «coirbå d' ivier». Eyet l' fråze:
Les gris-manteas passèt: c' est sene d' ivier.

Inte les deus contrêyes, c' est ene dimorante.


Птица16.jpg|sol glaece (a Moscou)
Jielbeaumadier corneille mantelee 2 cheljabinsk 2009.jpeg|todi e l' Rûsseye
Corvus cornix (6879966633).jpg|e Daenmåtche (la elle est dmorante)


## Dins les belès-letes e walon
Dins les *[[Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)|Lès schtroumpfs èt lès bèrikes èmacralêyes]]*, li macrea Gamayel a ene blanke coirnaye.
 Neni ! Albine, mi blanke coirnaye nos rapoitrè bén l' pot avou l' ôr (p. 15)

### Sourdants
Coirnaye

Li **coirnaye** (pus spepieuzmint, li **noere coirnaye**, mins eto **coirbå d' maraexhe**), c' est on oujhea del famile ås coirbås mo cnoxhou e l' Walonreye.

 *[[Corvus corone]]* (pus spepieuzmint *[[Corvus corone corone]]*).

 *[[coirbidîs]]*

## Rishonnance
Ni nén comaxhî l' noere coirnaye eyet l' gris-mantea k' est ene ôte sôre di coirnaye. Cisse-ciale ni poite nén å ni el Walonreye.

## Vicaedje
Ele magne voltî les viers tot shuvant les royes di tcherwaedje. Et les curêyes des biesses.

On l’ sait aprovijhî. Ene coirnaye doumiesse si lome voltî on «**colas**».

## 
* coirbås et coirnayes
* tchawe
* gros coirbå

## Sourdants
Elio Di Rupo

thumb
**Elio Di Rupo**, c' est èn ome politike bedje, k' a skepyî a Marlanwé li 18 di djulete e 1951.

Il est sovint spoté «&nbsp;Monsieu Flo&nbsp;», ca i poite todi on flo estô d' ene crawate.


Rupo.png|come veyou dins Rabulèts pa José Schoovaerts
Dirupo_Djozewal.jpg|riprins dins Titôrvå todi pa José Schoovaerts


## Cårire politike
Il est prezidint do Pårti socialisse etur 1999 (il a shuvou Philippe Busquin) yet 2011. Il l' a ristî etur 2014 yet 2019. 

Il a stî mayeur di Mont 18 ans å long : d' octôbe 2000 disk' e-n octôbe 2018. Après lu, c' esta Nicolas Martin (PS). 

E moes d' decimbe 2011, i divna prumî minisse, après li pus longue des crijhes politikes ki l' Beldjike åye måy kinoxhou (540 djoûs sins govienmint). Ès mandat a duré disk' e 2014, cwand i leya s' plaece a Charles Michel.

E 2019, il rdivna (pol troejhinme côp) minisse-prezidint del Walonreye.

## 
 (on cåze di lu)
Tiniveye (viyaedje)

**Tniveye**   (e scrijha Feller *Tnîvèye*, Fr. *Tenneville*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.

thumb|Li nouve eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse  **6970** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ma 51** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Toponimeye
Baconfoy baconfwè ; Basseille à bassèye ; berguemme bèrguème [BP.cwèrbâ]; Converserie al kiviès rîye ; Laneuville-au-Bois al noûv’ vèye [BP. Mochon]; Mochamps môtchamp [BP.boû] ; MoulinBer-hin molin bèr’ hin; Ortheuville à (o)rteûvèye [BP.grèvî]; Ramont (basse et haute) râmont [G. râmonî]; Ry-des chevaux (ri dès tch’ fous=) bârîre Matieû; Sainte-Gertrude sainte-Djètrou. \bassèye(cinse di~,)ruché d’~); al bondin.ne; su boûmont ; al chayîre; o coyé; à crokî-hèsse; â cwarbâ; o cwarnou; djéj (fond d’~);  o doyâr;          

## Rilidjon
Nouve eglijhe k' a replaecî l' viye distrûte a l' Ofinsive da Von Rundstedt.

## Tuzance walone
Sicrijheu e walon : Rodolphe Dedoyard di Baconfwè î a stî curé disk' a s' moirt.
Tniveye

Li **Grand Tniveye** (la-minme *Tnîvèye*, Fr. *Tenneville*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint dins l' province

## Ban di Tniveye
* Tiniveye (viyaedje)
** Baconfwè
** Li Nouve-Veye-e-bwès
** Råmont
* Ernuveye
** Cins
** Grintchamp
* Tchimpion-Årdene
** Djournå (viyaedje)

## Sourdants
Salaedje des voyes

Li **salaedje des voyes**, c' est li stramaedje si sé so les voyes po n' nén k' elle edjalénxhe, di l' ivier, et s' des plakes di waerglaece.

El Walonreye, on eploye dispu bele ådje do cloreure di calciom k' est on dlé-prodût del fabricåcion del sôde cåstike.
Ritchåd (oujhea)

On **ritchåd** (on dit eto : on **djuråd**, on **colåd**, on **colas**), c' est èn oujhea avou des plomes di coleur so les aiyes.

 *[[Garrulus glandarius]]*

 coirbidîs


Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg


## Vicaedje
Li djuråd vole evoye tot tchîpant on bon côp, cwand èn etrindjir s' aprotche do bwès. Insi, i sieve d' anonceu po les ôtès biesses. I schite sovint tot volant evoye.

## Dins l' lingaedje walon
Li schitaedje do colas tot volant evoye a dné ene ratourneure e walon .

## Sourdants
Bossa nova

Li **bossa nova** (u *boucha nouvia*
), c' est ene muzike do Braezi, bén ritmêye. On danse voltî dsu.

Elle fourit spårdowe pa Antônio Carlos Jobim.

## Sacwants bokets e walon so ene muzike di bossa nova
* "*La bossa nova*", da Guy Cabay, dins l' mierplake "Fåt todi k' ele djåze".
* "I ploût sol veye", da Wiyam Dunker so on cåzaedje da André Gauditiaubois, el sitroete plake "Ça va bén".
* "Les lons payis", da Djhan-Pire Vervî, dins l' plake "Cacafougna".

## Sourdants
Påwion

[thumb|[påwion ås ourteyes]]
thumb|påwions d' nute måye et frumele
On **påwion** (eto: ene **palivole**), c' est èn inseke avou cwatès grandès aiyes, sovint avou des belès coleurs.

## Motlî
Les påwions d' djoû del taeye del palivole ås ourteyes ou del cene å cabus seront lomés påwion u palivole.

Les cis d' nute, purade .

Les pus ptits sont lomés,  ( u ). 

## Sôres di påwions
Les påwions d' djoû ont des blawtantès coleurs. Les påwions d' nute, des grijhès coleurs.

Sacwant sôres rescontrêyes coranmint e l' Walonreye:
*palivole ås cabus (*[[Pieris brassicae]]*)
*palivole ås naveas (*[[Pieris napi]]*)
*palivole ås coloråves (*[[Pieris rapae]]*)
*palivole ås raecenes u palivole ås carotes (*[[Papilio machaon]]*)
*palivole di gregne
*palivole ås ourteyes: deus ki ponèt so l' grande kixhåde
** rodjåsse palivole ås ourteyes (*[[Aglais urticae]]*)
** noeråsse palivole ås ourteyes (*[[Vanessa atalanta]]*)
* palivole ås pavés: des cis ki leus desséns d' aiye sont des ptits cwårés: *[[Araschnia levana]]*, *[[Vanessa cardui]]*, *[[Nymphalis polychloros]]*, *[[Aglais io]]*.

## Discrijhaedje
thumb|Adjinçnaedje d' on påwion
Li tiesse a deus gros ronds ouys et deus antenes. Li boke a ene trompe po sucî l' låme des fleurs.

Li cofe poite les deus pwaires d' aiyes et les shijh pates.

Li vinte est ene miete pus long ki l' tiesse et l' cofe.


Påwionete evier.jpg|ene påwionete, so s' vinte
Påwionete dos.jpg|li minme, aiyes riployeyes, so s' dos
Påwionete costé.jpg|li minme, sol costé
Noeråsse palivole di l' ourteye.jpg|påwion d' djoû, aiyes å lådje, rashiou
Påwionete sol finiesse.jpg|papiyote di nute, volant après on cwårea


## Vicaedje
Li påwion n' vike nén lontins; i va ponre des oûs, ki vont disclôre et dner ene **[[halene]]**. Li halene va crexhe et divni on **[[påpåd-lôlô]]**, ki n' bodje nén. Après on tins, ci-cial si drouve, et l' påwion fwait endè mousse foû.


Grosse halene e såvlon.jpg|grosse halene
Påpåd-lôlô d' ene vete halene.jpg|påpåd-lôlô å cmince


## Dins les belès letes e walon
Li sot påwion, èn arimé da Joseph Durbuy ritchanté voltî pa Jean Loos. 

## Sourdants
Coirbås et coirnayes (indje)

thumb|coirbå å blanc betch
thumb|coirbå å rodje betch
thumb|coirnaye dins on park a Brussele
thumb|i vikèt sovint a binde
thumb|li ptit coirbå fwait s' ni dins les åbes
Les **coirbås** u les **coirnayes** (eto les **crahås**), c' est des gros noers moxhons del famile ås coirbås (coirbidîs).

Li mot pout esse diné a diferins djinres, mins c' est aprume des *Corvus*.

 Coirbidîs

## Motlî
Dins l' cåzaedje di tos les djoûs, on a spoté les coirbås di tos les nos:
* d' après leu criyaedje: on «**cwåk**» (*cwâk*), on «**crok**» (u «*cro*»
* d' après des ptits nos d' djin: on **noer colas** u **colåd** (*colâ*)

## Sôres
E walon, on lome *coirbå* deus especes di coirbå : 
* li grand coirbå, *[[Corvus corax]]*, k' a divnou mo råle e Walonreye
* eyet li ptit coirbå u coirbå å blanc betch, *[[Corvus frugilegus]]*.

Mins on dene ossu l' no a des ôtes sôres di noers oujheas:
* coirbå d' clokî (tchawe, *Corvus monedula*).
* coirbå d' ivier (gris-mantea, blanke coirnaye *Corvus cornix*).
* coirbå d' maraexhe (coirnaye, *Corvus corone*)

On lome coirnaye, mins eto «coirbå»:
* li noere coirnaye *Corvus corone*
* et l' gris-mantea u blanke coirnaye *Corvus cornix**.

Les oujheas do [[djinre (biyolodjeye)|djinre]] *Corvus* k' i gn a pont e l' Walonreye seront lomés coirbå u coirnaye, sovint a l' assulon do lomaedje e francès.

On va eto lomer insi des noers oujheas di ds ôtes djinres, come:
* li [[coirbå å rodje betch]], *Pyrrhocorax pyrrhocorax* k' on n' trouve nén e l' Walonreye.

== Dins l' lingaedje walon ==
=== Dins les spots d' viyaedje ===
Les Coirbås, c' est li [[såvadje no des dmorants]] di [[Bergueme]], [[Lutrubwès]], [[Rucogne-dilé-Bastogne]], [[Atrivå]].

=== Dins les floricontes ratournés e walon ===
Li pus cnoxhou, c' est «[[Li coirbå et li rnåd]]», k' i gn a bråmint des modêyes e walon.

Gn a eto èn ôte: «li coirbå ki vleut fé come l' aigue».

=== Dins les ratourneures ===
On pinse a s' noer ploumaedje: . Come c' est l' coleur do [[doû]], on dit k' i poite måleur:
:*les agaesses et l' vî coirbå, c' est sene di moirt.

Dins des ôtes dijhêyes, on dit k' i vike vî: «». Adon, si l' djin est malårdieus, on dirè: «».

Po deus ki sont todi e margaye, on dit: «». Come d' efet, on voet sovint on miyot ki porshût on coirbå e volant après.

## Sourdants
Djouwet

thumb|Pitit tchår fwait pås efants zels-minmes
On **djouwet** (tot djåzant a èn efant, on dit eto : ene **djodjowe**), c' est èn agayon ki les efants s' amuznut avou.

Les efants ki djouwnut avou on djouwet touyèt et brouyèt come i vlèt. Å rvier d' on djeu, la k' gn a des rîles a shuve.

## Sacwants djouwets

* Xhilete di påpåd
* Pope
* Poupene
* Trén electrike (djouwet)
* Djouwet éndjolike

## Djouwets do vî tins el Walonreye
* Cacafougna 
* Carouyåd
* Dragon
* Tourpene
* Velo ås troes rowes

## Alére
F. Nyns, Les djouwets di dvins l' tins; Intrez don.
Vianden

**Vianden** ([LU] *Gemeng Veianen*), c' est ene comene-intité lussimbordjwesse ki si trouve dins l' canton do minme no.

## Djeyografeye
Ci comene-intité ci est al frontire inte el Lussimbork eyet l' Almagne. L' aiwe ki passe a **Vianden**, c' est Our-e-Seure. C' est al Bijhe del comene-intité, k' on-z ertrouve on baraedje ki rote dispu 1964. C' est puvite ene cintråle idroyelectrike.thumb|Pondeure ki riprezinte '''Vianden''', e 1957.|centré

## Tourisse
thumb|Foto do tchestea d' '''Vianden''', e 1957.I gn a on tchestea k' est rwaitî tot-z estant èn edroet d' tourisse.

## Referinces eyet sourdants
Li ptit banc (tchanson)

**Li ptit banc**, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Emile Wiket. Li muzike a stî compôzêye pa Pierre Van Damme.

Elle a stî scrîte e sistinme pré-Feller.

C' est ene des pus cnoxhowès tchansons e walon.

## Eplaidaedjes
Li prumire modêye a parexhou dins «Li Spritche» II, limero 21, e moes d' nôvimbe 1899.

Riprins divins Doûcès tchansons (1907).

Replaidî dins «Rimês tchûsis da Emile Wiket», relîs pa Octave Servais, Lidje, 1938, pp. 66-67.

Relî dins l' Antolodjeye Piron (1978).

## Cåzaedje
*  (e sistinme Feller, pa Maurice Piron)
*  (e rfondou)

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
** Prumire modêye e rfondou
** Ôte modêye avou l' ratournaedje e francès
* 
** e videyo, tchanté pa les tchanteus d' après meynute
Bijhe (costé del Daegne)

[thumb|Ene [rôze des vints ki mostere li pôzicion do Nôr (N)]]
Li **Nôr** (u: el **nôr**, u: a **Bijhe** u: a **Vûcir**), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea ni va djamåy. Adon on dit kel cir î est vude; did la li mot "Vucir".

Les ôtes costés del Daegne, c' est : Nonne, li Levant eyet l' Coûtchant.

Bijhe est metou å dzeu so ene mape.

Del nute, sol dimeye-bole bijhrece, on ricnoxhe li Nôr tot rtrovant li Stoele di Bijhe.

*Li "Nôr" vout eto dire les ritches payis, bråmint metous sol [[Dimeye Bole bijhrece]].*

## Hårdêyes divintrinnes
* Pôle Nôr
* Urope bijhrece
* Afrike bijhrece
* Amerike bijhrece

## Pî-notes
Levant (costé del Daegne)

[thumb|Ene [rôze des vints ki mostere li pôzicion do Levant (lete E)]]
Li **Levant** u l' **Ess**, c' est l' pont cardinå wice ki l' solea si leve å matén. C' est la k' aparexhèt les aireurs do djoû, pu li pikete do djoû.

Li Levant est metou a droete so ene mape.

## Ôte uzaedje e walon
Li **walon do levant**, c' est l' accint walon do Payis d' Lidje.

## Hårdêyes divintrinnes
* Urope levantresse (Payis d' l' Ess).
* Afrike levantrece

## Pî-notes
Coûtchant (costé del Daegne)

[thumb|Ene [rôze des vints ki mostere li pôzicion do Coûtchant (W)]]
Li **coûtchant** (u l' **ouwess** u **solea-djus** u l' **ombrant**), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea s' coûtche. Dabôrd, c' est la kel cir est co clair a l' anuti.

Les ôtes costés del Daegne, c' est : Bijhe, Nonne, eyet l' Levant.

Li Coûtchant est metou a hintche so ene mape.


Anuti divant Demnate.jpg
Sordjoû anuti Jbel Xheder.jpg


## Sitindaedje do sinse
Les **payis do Coûtchant** (cial purade avou ene grande lete), ça vout eto dire les payis d' Urope coûtchantrece eyet d' Amerike bijhrece (pask' i sont-st aloyîs istoricmint et politicmint.

Li **[[walon do Coûtchant]]** u **walon coûtchantrece**, c' est l' walon d' après Tchålerwè, Nivele et Flipveye.

## Ricnoxhance di l' ouwess
El Walonreye, la kel plouve vént do coûtchant, on ricnoxhe ci costé del Daegne la ås mosseas k' i gn a so li schoice des åbes. Come c' est eto did la kel vint arive li pus sovint, les åbes, dins les plins, sont sovint clintchîs eviè l' Levant (ca tchôkîs del grande air ki vént do coûtchant).

## Hårdêye divintrinne
* Urope coûtchantrece
* Afrike coûtchantrece
Padzo ene belfleur (roman)

thumb|Coviete
**Padzo ene belfleur** (*Pa d'zous 'ne bèle fleur*), c’ est on roman e walon, sicrît pa Léon Mahy do 15 d' avri å 15 d' awousse 1954.

Mins l' ouve ni rexha e fouyton dins l' gazete e walon El Bourdon k' e 1956 (do l° 80, do moes d' avri 1956 å l° 96 do moes d' awousse 1957).

I vuda eto come live, mins sins date.

Come si no el dit, ele si passe emey les houyeus.

## Avançmint do roman
Dins les deus prumîs tchaptrês, li spoûle ni s' disrôle nén todi cronolodjicmint. Li prumî tchaptrê mostere li pere Renson, ene sôlêye fineye, mins on fel ovrî, ki va ovrer dabôrd k' il est fén sô. Al fén, i tome evoye, eyet s' camaeråde, Manu, li rpoite dins on tcheri, so des botes di strin. Mins tot s' dispiertant dins l' froed, il atrape ene peumoneye ki l' va epoirter.

Li deujhinme tchaptrê, c' est on rtoû e-n erî sol vicåreye di l' ome.

Li mwaisse personaedje, Douwård Renson, li fi do ci di dvant, ni va intrer e sinne ki e troejhinme tchaptrê. Après aveur halkiné, i finixh pa moussî el houyire, come si pa. Mins lu va decider di n' måy aduzer ene gote d' alcol. Et awè l' dår d' amidrer les condicions d' ovraedje des tcherbonîs.

A pårti d' adon, li spoûle tchereye cronolodjicmint.

## Corwaitaedje
Li walon î est ene miete francijhî, mins li racontaedje est bén fwait, et on-z î discovere sacwants mots tipikes del fosse (, , , ). 

## Hårdêye divintrinne
 2 passaedjes sol ricnoxhance do grizou avou ene lampe-temoen.

## Hårdêye difoûtrinne
* Les troes dierins tchaptrês do live, rimetous e rfondou
Anna-Maria Ravnopolska-Dean

thumb|200px
**Anna-Maria Ravnopolska-Dean**, c' est ene hårpeyresse bulgåre.

## Stroetès plakes
* Bulgarian Harp Favorites, Arpa d’oro, CD 2003 

* Legende: French Music for Harp, Gega compact disc, 1999 

* Harpist at the Opera (honoring the Donizetti bicentennial), Arpa d'oro CD, 1997 

* Harps of the Americas (Paraguayan and pedal harps), Arpa d'oro CD, 1996 

* Erich Schubert Pop Harp Festival, Gega CD, 1994 

* A Harpist's Invitation to the Dance, Gega CD, 1992
Jiangsou

thumb|200px|right|Province do Jiangsou
Li **Jiangsou** (江苏 *Jiāngsū* — « **[[Nanjing|Jiang]]**ning-**[[Suzhou|Su]]**zhou ») : c' est ene province del levantrece del Republike populåre del Chine. 

Li mwaisse-veye del province, c' est Nanjing. 

Elle a-st ene sitindêye di 102.600 km² po 75.495.000 dimanants. 

Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Votem

**Votem**  (F. *Vottem*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hesta, el province di Lidje.
* Limeros del posse :
** asteure : **4041
** davance : **4410**
* [[Limero diyalectolodjike]] : **L 50*'
* Arondixhmint : [[Lidje]]

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.*


== Corons ==
* A Chapêvêye
* Å Blanc Dj'vå
* Å Bouh'tè, Å Bouf'tè 
* Ås Cascognîs
* Å Galiår
* Å Viyèdje
* Creû Djouwète
* È Djolivè (raclapé à [[Lîdge]] è 1975)
* Hå (Håhe)
* Harin
* Pireû
* So l'Éwâle
* Tiyè

== Industreyes ==
N aveut bråmint des ptitès [[brictreye]]s å cmince do 20inme sieke. C' est la ki li ptit "Colas Pirete" discrît leu-z ovraedje dins l' live da [[Aimé Quermol]] "*Toussint di mon Dadite*" (sicrît e e [[francès d' Walonreye]]).

== Djeyografeye ==
Asteure, Votem est cåzu raclapé å Grand Hesta.

A [[Votem]], i gn aveut li M[[olègn Boûkete]], mins la k' on-z el a sprôtchî po fé l' otostråde, e [[1960]].

== Lingaedje walone ==
A l' atake do [[20inme sieke]], li literateure walone beneficyive del syince da kékes linwiceus : [[Lucien Colson]], [[Oscar Colson]], [[Gaspard Marnette]]ey el teyåtreu [[Nicolas Trokart]]. Inte [[1937]] eyet [[1950]], [[Léon Marique]] (no d' pene : [[Aimé Quernol]]), scrît e francès tot si rapepriant do diyaleke lidjwès.

Disk' al mitan do [[20inme sieke]], les dmorants djazént e walon nouv côps so dijh. Li patwès di Votem, rmetou a l' ci d' Lidje, a sacwantès piceures fonetikes prôpe a l' [[Hesbaye|Hesbaye lidjwesse]]. Dj' ô bén, i nd a pont d' naziås, metans li «&nbsp;-in-&nbsp;». Inla, on direut «&nbsp;molègn&nbsp;», al plaece di «&nbsp;moulin&nbsp;».  

Vla ki tins d' èç sieke la, a cåze des cåzaedjes e francès dins les eglijhes, a scole ey al televuzion. A cåze eto des abagants timpesse, les djåzaedjes e walon ont grandmint disparexhous dins ç' viyaedje la. Amon les djins di drola, el walon esteut pus bas k' el francès. Come di djusse, on-z acsegnive les gaméns e walon, mins les båsheles aprindént li francès. Totfeye, e [[1938]], dins l' gazete coinrece «&nbsp;*Le Rouby&nbsp;*», åtoû vint-cénk des tecses scrîts å cint estént scrîts e walon, mins les ôtes estént-st e francès. 

Li dramatike «*&nbsp;L'Aurore&nbsp;''» aveut egzisté etur 1938 eyet 1987. Cisse-la meteut so pî sovint des prezintaedjes e walon. El Bibioteke des Pårlers del Walonreye, k' est dins l' Muzêye do Vicaedje des Walons, wårde ene documintåcion so ci dramatike la.

## Sourdants
Ça va bén (plake di muzike)

thumb|Coviete
«**Ça va bén**», c' est l' tite d' ene sitroete plake da Wiyam Dunker avou bråmint des tecses da André Gauditiaubois, k' a vudî e 2007. Les arindjmints ont stî fwaits pa Kevin Mulligan, ki sene eto adjinçaedje avou Phil Delire. 

Gn a totes sôres di muzikeus di copete livea ki djouwnut dins l' orkesse padrî l' tchanteu.

## Contnou
Gn a la 15 bokets, 14 e walon (avou les cåzaedjes e walon et leu ratournaedje e francès. 

Li 15inme boket , c' est dins troes lingaedjes, maxhîs : francès, walon et basse (li tite "*Erein eta joan*", e walon: "Semer eyet nd aler"). Et deus tchanteus ki tchantèt avou ene tchanteuse en erî-fond.

Li 14inme, c' est ene modêye di Lolote, bråmint pus londjinne ki l' djouwaedje classike.

Li 11inme boket (i ploût sol veye), c' est ene bossa nova.

Wiyam Dunker a scrît lu-minme les paroles do 4inme ("ça va ndaler") et do 13inme boket ("s' endaler").

## Ene des tchansons del plake
C' est ene bossa nova (l° 11)

**I ploût sol veye**

**I.**

Les pîs frexhis et froeds,
Les solés trawés, dji voe
Padzo les noers nouwaedjes
Li plouve so nos vizaedjes.
Dins l' gris d' on djoû sins djoye,
Påwions d' esté,
C' est nos låmes d' emocion.
Nos cours fwaiynut l' pawon…

Come el grande rowe del fôre
Ki tourbeye dins l' espwer,
Come les aweyes sins rtådje
Di l' ouxh del gåre.

**II.**

Doirmoz bén, djins del veye !
Doirmoz, pôves imbeciles !
I ploût sol veye e poenne.
Nos ndalans bén eshonne.
Ns estans mierseus so l' iye
Avou l' airdiè.
Muchî å fond d' nos iys,
L' amour nos fwait viker.

Come el grande rowe del fôre
Ki tourbeye dins l' espwer,
Come les aweyes sins rtådje
Di l' ouxh del gåre

## Sourdants et pî-notes
Mierplake

Ene **mierplake** (c' est l' racourti di **plake avou ene miertchanson**; on dit eto : ene **pitite plake** u ene **simpe plake** u on **singuel**), c' est ene plake di muzike avou foû k' ene tchanson dsu.

Les tchanteus ni fwaiynut nén voltî rexhe ene mierplake, apus ki ça sereut dedja avou ene rilomêye tchanson, tot ratindant d' endè fé ene banslêye d' ôtes po ene plinne sitroete plake.

Dins l' tchanson e walon, li mierplake ki s' a vindou l' pus, c' est, sins manke, "Todi sol voye" då Wiyam Dunker.
Mizrete (discramiaedje)

* Mizrete (rawiant, come pitite sori) 
* Mizrete  (organe del bouye des aiwes des vatches, berbis, cavale)
Plake (di muzike)

Ene **plake (di muzike)**, c' est ene ronde et plate plake, la k' on-z a eredjistré del muzike, del vwès, u tolminme ké son. On l' plot ôre pal voye d' on grafofone.

Les prumirès plakes di muzike estént di cére. Pu, diviè les anêyes 1950, ça stî l' môde des plakes di vinile ki tournént a 33 u 45 toûs al munute.

Adonpwis, gn a yeu les plakes lazer, bråmint pus ptites, did la leu no di stroetès plakes.
Quasimodo

* Dimegne del "Quasimodo" (Serêye Påke, dimegne après Påke)
* "Quasimodo", c' est on personaedje da Victor Hugo dins "*Les Misérables*".
Piereuse

Li cwårtî d’ **Piereuse** a Lidje prind padrî l' Palås des Princes-Evekes et monte sol Citadele.

Divè l’ an 1000, Notdjî a rloyî les eglijhes di Lidje etur zeles pa ene grande fortificåcion. 

Po trover les pires, i n’ a yeu k’ a drovi ene cårire djusse dins l’ cwårtî ki nos ocupe enute.

Pus tård, dins l’ crin ki l' cårire aveut leyî, les djins ont båsti des måjhons. Les cenes k’ on voet co enute datèt do XVII° et do XVIII° sieke, a pårt kékès noveles di 1960, so les dzeus.

## Powinmes so Piereuse
* On powinme da Djåke Morayns
* Tchanson da Djan-Dnixh Boussart et Jean-Marie Troisfontaine, tchantêye pa René Chaumont (sitroete plake Matante Jane, boket l° 4.)
Jean-Jacques Andrien

**Jean-Jacques Andrien** a vnou å monde a Vervî li 1î d' djun 1944. C' est on fjheu d' fimes walon.

Il a eto prodût li fime "Li djoké påpåd" (الراگد) fwait pa Yasmine Kassari.

Il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.

## Hårdêye difoûtrinne
* Papî sol fime "Li djoké påpåd" (الراگد) prodût pa Jean-Jacques Andrien
* On foyou so les fimes k' il a fwait (e francès)
*  On responda da sinne (e francès)
Harbouya (tchanson)

thumb|250px|Pårticion
thumb|tchantaedje emey tchapele
**Harbouya**, c' est ene viye tchanson e walon a môde di repetaedje d' on tinme. Li mwaisse tchanteu dit ene fråze et les djins ki sont-st avou lu li rprindèt tertos eshonne.

## Tchantaedje
On cmince pa :
:*Harbouya k' a tant des mås.* (deus côps)
:*Il est malåde;* (2 côps)
:*I fåt k' i moure;* (2 côps)
:*L' medcén l' a dit.* (2 côps)

Li respleu, c' est :
:*A ! Pôve Harbouya, fåt i k' i moure, fåt i k' i moure !*
:*A ! Pôve Harbouya, fåt i k' i moure di tot çoula !*

Après, on radjoute ene fråze po totes les plaeces k' il a må :
:*A må ses pîs...* (2 côps)
:*Il est malåde;* (2 côps)
:*I fåt k' i moure.* (2 côps)
:*L' medcén l' a dit.* (2 côps)

Li troejhinme coplet, on va rmonter ene miete pus hôt
:*A må ses [[:Wikt:bodene|bodenes]].*&nbsp;  (2 côps)
:*A må ses pîs...* (2 côps)
:*I fåt k' i moure.* (2 côps)
:*L' medcén l' a dit.* (2 côps)

Et rmonter insi disk' ås tchveas, tot passant pazès djnos, ses coxhes (ses cwisses), a s' vinte, s' botroûle, ses rins, ses spales, ses dints, ses ouys, a s' tiesse, ses oxheas.

## Esplikêyes sol tite
On "", c' est, aprume on bwès k' on grete avou po disptoper les corotes. Gn ourit dandjreus èn ome ki vneut harbouyî po les djins, et ki loméve si fier a distoper "harbouya", on mot nén corant. Et s' fourit i spoté "Harbouya".

## Rilomêye del tchanson
C' esteut ene des tchansons rprinjhes å "Cortedje des Viyès Tchansons walones" k' a tourné a Lidje e 1930 pol cintnaire di l' Indepindance.&nbsp; 

Li tchanson esteut co bén cnoxhowe des djonnes walon-cåzants el deujhinme mitan do 20inme sieke.&nbsp; 

Si cnoxhowe ki li mot "Harbouya", come no d' djin, a volou dire : on pôve ome. 
Adonpwis, èn ome ki fwait l' ci k' st malåde, mins ki n' a rén.

## Hårdêye difoûtrinne
* Tchantaedje des prumîs coplets (al Soce des rcåzeus d' walon d' Bive)

## Sourdants