open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dampîcoû

**Dampîcoû** (la-minme e gåmès, *Dampîcou*; F. *Dampicourt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rouvroe, e l' province do Lussimbork.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6767**
** Di 1969 a 1977: **6763**
* Limero diyalectolodjike: **Vi 37** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Vierton
* Lingaedje do payis: gåmès

## Tuzance walone
Li mwaistresse di Dampîcoû, c' esta onk des prumîs scrijhaedje e gåmès.

Antoine-Joseph Alexandre î mora e 1885.
Mathieu Le Roy

**Mathieu Le Roy**, di s' plin no, **Mathieu-François-Alphonse Le Roy**, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî a Lidje li 28 di djulete 1822 ey î mori li 2 d' måss 1896.

E walon, i scrijha todi avou des ôtes, dizo des nos d' pene. Il est ossu l' oteur di tecses

Di s' mestî, c' esteut on directeur di scole d' agricoûteure (li prumire e l' Beldjik, a Tongue), pu prof d' univ a l' ULg.

## Ouve pol walon
Avou Théophile Fuss et Adolphe Picård, i scrijha dizo les prumirès letes di leu no d' famile (F.L.P.) «*Novelle collection di paskèies Ligéoises* »

Avou Adolphe Picård tot seu, i tchoezixhît come no d' pene èn anagrame di leus nos, Alcide-Pryor. Leus ouves sont rapoirtêyes so cisse pådje la.
Cwarpece d' aiwe

Ene **cwarpece d' aiwe** u ene **rogne d' aiwe**, c' est ene sôre di cwarpece ki vike dins les basses.

Rindjmint zolodjike : Batracyin al cawe.
Achille Dohet

**Achille Dohet**, di s' plin no, **Achille Constant J. Gh. Dohet**, sovint djusse **A. Dohet**, c' esteut on compôzeu d' muzike walon.

Il ovra foirt sovint avou Bob Dechamps.

## Ouves e walon k' i scrijha l' muzike
* Rilomêyès tchansons tchantêyes pa Bob Dechamps.
** Crolêye
** Al veye
** Nozôtes les Walons
** El danseu al viole
** On ptit air d' årmonica
** Dj' a pierdou Caroline
* Operetes da  Roger Duhautbois
** Chiche (1961)

## Sourdants
Hadja Lahbib

**Hadja Lahbib**, c' est ene politicresse del redjon d' Brussele. 

Ele divna minisse do Difoûtrin del Beldjike li 15 di djulete 2022.

## Pôzicionmint politike
Elle est mimbe do MR, k' est on pårti di droete. Portant, leye-minme si dit ni a gåtche, ni a droete. 

## Cårire
Elle a bouté po RTBF. Elle est cnoxhowe po-z awè prezinté li dijh-nouv eures. E 2022, elle a accepté d' aler å MR yet divni minisse. Ele s' a decidé tins k' ele minéve on responda avou Georges-Louis Bouchez.

## Referince eyet sourdant
Tadirhousse

**Tadirhousse**, e-n amazir  **ⵜⴰⴷⵉⵖⵓⵙⵜ** (tadirhost, tadiɣust, sovint riscrît e-n alfabet latén a môde francesse **Tadighoust**), c' est ene comene do Marok, dins l' province di Rachidia.

## Lingaedje do payis
On î djåze aprume l' amazir nonne-levantrece (inte li techelheyt eyet l' tamazir do Mîtrin Atlasse.

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Ni d' oujhea

[thumb|pindant nik d' èn [ôrimiele]]
On **ni** pus rålmint on **nik**, c' est ene plaece bén rassonrêye, sovint maçnêye, la k' èn oujhea va acover.

## Sôres di nis
Li råskignoû acove dins on ronxhisse u ene bohêye di cxhådes.

Li pénson fwait s' ni dins so ene efortcheure.

L' agaesse bastixh on nik avou on toetea al miercopete d' èn åbe.

Li rwè pexheu si foye on ni dins ene falijhe di tere. I pout cåvler on mete fond. Parey pol wespî, ki, lu fwait des voennes deus metes longues dins l' tere. L' oronde d' aiwe fwait parey so des perets såvloneus u graevleus.

Li ciwagne n' elodje al copete d' ene tchiminêye, d' on minaret, u so des pilônes di telefonreye.

L' ålouwete acove å raeze di tere. 

L' oronde di ståve agritche voltî s' nik a on sômî dins on ståve; l' oronde di fniesse a l' ecådreure d' ene finiesse u dizo l' pene d' on toet. Ele maçnêye les ramayes avou des broûs årzêyixheus k' ele ramasse so les tidjes. L' airtchî, lu, fwait do moirtî avou s' prôpe raetchon.

L' ôrimiele li pind après ene coxhe, come on håvursak.

## Sourdants
Ronxhî (discramiaedje)

* on ronxhî, c' est ene bohêye di ronxhes u plaece avou toplin des ronxhes
* Ronxhî (viyaedje do Grand Måmdiy)
Ronxhî (viyaedje)

Li **Ronxhî** (la-minme, å pus sovint dins ene fråze: *â Ronhî* , fr. *Ronxhy*), c' esteut on hamtea di Belvå-Lignouveye, asteure onk des viyaedjes do Grand Måmdiy.

thumb

C' esteut ddja on gros hamtea, la k' gn av ene eglijhe.

## Sourdant
Fayi (bwès)

[thumb|Fayi avou kékes [silvesses, onk abatou padvant]]
On **fayi**, c' est on bwès avou bråmint des hesses (des faws).

Li mot a dné ene håvlêye di nos d' plaece e l' Walonreye.

## Discrijhaedje
Li fayi si prezinte come on bwès avou des hôts åbes, sins waire di bouxhons padzo.

On pout maxhî kékes ôtes åbes avou les faws, come les såvadjes sapéns.

On espwete on fayi après 30 ans, tot côpant les  come bwès d' tchåfaedje.

## 
* Fayi (toponimeye)
Gaston Hoyaux

**Gaston Hoyaux**, c' esteut on politikî walon k' a eto bouté sol walon.

Il a skepyî li 7 di fevrî 1894 a Lvå-Tragnire. Il a morou aL Lovire li 28 di måss 1968.

Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire.

## Ouve pol walon
Il a scrît on live so les scrijheus e walon do payis del Lovire.

## Biyografeye
Il a stî aresté pal Gestapo li 25 d' awousse 1942. Et fini s' tins d' prijhnî a Bukenval. Cwand il a rivnou, il a dné des conferinces so les camps d' concintråcion.

Il a stî mayeur di Inne-Sint-På e 1953.

## Sourdant
Cervoejhe

Li **cervoejhe** u l' **cervwesse**, c' esteut ene abwesson fwaite pa les gålwès avou do oidje u do frumint djårné (dedja lomé brå).

Elle est loukêye come li vî parint del bire.

## Etimolodjeye
Li mot walon, «cervoejhe» u «cervwesse » est calké do francès «cervoise». Lu-minme provént do latén del Hôte Moyinådje «ceruesia». Sorlon l' Motî Lambert do gålwès, «ceruesia» vénreut do bodje gayel «curmi» (minme sinse), après fondaedje do "m", avou l' cawete -uesia (gayele u latene).. Li mot hôt latén va djonnler les nos del bire e castiyan (cerveza), catalan (cervesa), portuguès (cerveja) et occitan (cervesa).

## Mwaissès dnêyes
On les forayive (les laire cure tot doûçmint å for. Adonpwis, radjouter l' gru, on maxhaedje di spéces et d' yebes al sinteur.

Li cervoejhe ni s' wårdéve k' ene ûtinne di djoûs. On l' a lomé do «pwin likide».

Ele diveut awè on gosse bén diferin des bire d' asteure (å houbion).

## Sourdants
Evandjîle sint Mår

L' **Evandjîle sint Mår**, c' est l' deujhinme des cwate evandjîles oficires. 

Elle a stî scrîte pa sint Mår.

Elle est adressêye ås Romins et ås Greks.

## Ratournaedjes e walon
* da Jean-Marie Lecomte (diviè 2000).
* pa li Ptit moenne di Rotchfoirt (dimoré anonime) 

## 
* Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Mår ratourné pa J.M. Lecomte avou l' accint del Hôte-Årdene.
* Tecse e-n etir di l' Evandjîle Sint-Mår, ratourné pa on moenne di Rotchfoirt
Opistotonosse

L' **opistotonosse** (calcaedje do mot sincieus di sacwants lingaedjes, vinant do vî grek «ὄπισθεν» (*opisthen*, padrî) eyet «τόνος» (*tonos*, tinkiaedje), c' est l' sorroedixhaedje des musses do hatrea.

Sovint, gn a eto stindaedje des musses do dos.

On l' rescontere dins sacwants maladeyes nierveuses, inte di zeles li tetanosse.


PHIL tetanus.jpg|a ene djin k' a l' tetanosse
Tetanosse tchivå moirt.jpg|a on tchvå crevé do tetanosse 
Tetanosse vatche coûtcheye.jpg|a ene vatche crevant do tetanosse
Agnea moraedje gris cervea tiesse å hôt.jpg|a èn agnea (moirt do gris cervea)
Listeriôze gade coûtchaedje cô stindou.jpg|a ene gade coûtcheye so s' flanc (listeriôze)
Listeriôze gade coûtcheye tiesse å hôt.jpg|li minme, ricoûtcheye so si stoumak


## Sourdant
Vî grek

Li **vî grek**, c' est on moirt lingaedje k' esteut djåzé e l' Viye Grece.

## Dischindance
Il a dné l' grek d' asteure.

Avou l' abrocaedje des Romins e l' Grece, les mots do vî grek ont passé a hotches dins l' latén.

Adonpwis, al Rinexhance ey après, et disk' å djoû d' ouy, siervi po fé des berwetêyes di mots sincieus dins les lingaedjes d' Urope et co did pus lon.

Dins sacwants lingaedjes, li mot «*&nbsp;eurêka&nbsp;*» est uzé po dire k' on tént ene sacwè, imaedjreçmint. L' oridjene vént d' Årtchimede.

## Referinces eyet sourdants
Tinrhir

thumb
**Tinrhir** (e cmon amazir marokin, **** /tinɣir/ , dins li scrijhaedje oficir e letes latenes, *[[Tinghir]]*, mins ossu pacô *Tineghir*), c' est ene pitite veye do Marok, metowe sol pîmont nonnrece do Grand Atlasse.

## Lingaedje do payis
On djåze co foirt l' amazir, k' est ddja ene cogne passaedjrece inte li chleu et l' tamazir do Mîtrin Atlasse.

## Avey
Les goidjes do Todra, ene miete pus a Bijhe, sol voye d' Imilchil.

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Pî-note
Fåcon amazir

thumb|onk di deus ans, ki magne
Li **fåcon amazir**, c' est on ptit fåcon, aclevåve.

 *[[Falco peregrinus pelegrinoides]]*

 Fåcnidîs

## Discrijhaedje
Il est pus ptit ki l' fåcon pelrin (33 a 39 cm hôt, 76 a 98 cm les vaneas drovous).

Li måye () est pus ptit k' el frumele, come po les ôtes fåcnidîs. Li frumele do fåcon amazir a l' minme grandeur ki l' måye do fåcon pelrin.


Wüstenfalke.jpg|al libe, so ene pire, dandjreus on måye
Fåcon amazir 15 ans bråylé.jpg|bråylé, a tere
Fåcon amazir ary-nebli.jpg|so s' djok, mon do fåcnî, dandjreus ene frumele
Fåcon amazir ary-nebli aiyes drovowes.jpg|pareymint, aiyes å lådje
Falco pelegrinoides captive.jpg|sognî al tchår


## Spårdaedje
Vike dins les falijhes so les coisses atlantikes do Marok, et dins les Iyes Canareyes. On l' ritrove dins tote l' Afrike bijhrece ey e Moyén Levant.

## Vicansté
On pinséve ki l' sôre esteut dcwelante. Mins des corwaitaedjes dins les Canareyes ont mostré ki les peuplåcions alént rcrexhant.

## Aclevaedje
On l' acleve pol fåkinreye.

## Sourdant et pî-note
Bedje (discramiaedje)

– Ancyin lingaedje celtike dvizé el Gåle beldjike. 
– No ubén addjectif po cåzer d' ene sacwè u d' ene sakî k' a des loyéns avou l' Beldjike.
Bedje (lingaedje)

Li **bedje**, c' esteut on lingaedjes celtike cåzé foiravant e l' Gåle beldjike. On-z a ene cnoxhance limitêye so ç' lingaedje ci, veyånmint k' i gn a nén bråmint di traeces.
Pierre Carette

**Pierre Carette**, c' est on militant politike. Il est rwaitî tot-z estant on terorisse, veyånmint k' c' esteut li prezidint des CCTs. Les CCTs sont lomés «*&nbsp;CCC&nbsp;*», e francès.

## Biyografeye
**Pierre Carette** a skepyî li 16 di decimbe 1952, a Tchålerwè. C' esteut li prezidint des CCCs, ki vout dire «&nbsp;Cahotes Comunisses Toursixhantes&nbsp;». Ratourné e francès, ça dene «&nbsp;*Cellules Communistes Combattantes*&nbsp;», mins is sont pus sovint spotés courtinmint «&nbsp;*CCC&nbsp;*».C' est avou ci mouvmint ci k' **Pierre Carette** a elaidi vint-ût assådaedjes.

## Referinces eyet sourdants
Pitit-Rû-dlé-Nivele

**Pitit-Rû-dlé-Nivele** (la-minme e sistinme Feller, *Pètit-Rieu* /pɛ.ti.'ʀjœ/; F. *Petit-Roeulx-lez-Nivelles*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Snefe, e l' province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **7181**
** Di 1969 a 1977: **6522**
* Limero diyalectolodjike: **Ch 4** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Nivele

## Tuzance walons
Joseph Tilkin î mora e 1997.
Rompeure ås biesses

Les **[[rompeure]]s** si veyèt eto sovint dins les aclevåvès biesses.

## ås bovrins
### rompeure botroûlrece ås veas
Li rompeure botroûlrece si rescontere cobén ås veas. Ele si voet après sacwants djoûs, cwand l' coirdea d' botroûle a souwé.

Les rompeures simpes, k' on n' î sait passer k' on doet, si polèt rfé tote seules, cwand l' vea va cmincî a magnî do fôraedje (a deus, troes moes). Adon, li panse si va diswalper, et vni ristoper l' anea del rompeure.

Cwand on sait passer dipus k' on doet, waire di tchance ki ça si rmete tot seu. I fåt operer divant l' ådje di deus moes ca après, li trô rompurrece divént trop grand. Adon, cwand l' fi d' rakeudaedje fond, on moes après l' operåcion, li rompeure rivént, co pus grande ki dvant. Paski l' operåcion a-st agrandi l' anea rompurrece.

Les rompeures ki vont avou ene botroûlite avanceye ni s' voeynut nén todi. Plamour k' on n' pout nén ritchôkî li contnou dins l' vinte, come po ene casseure simpe. Ci n' est k' tot trawant li clå botroûlrece k' on va trover les boyeas et l' toele vintrinne ådvins.

On vea pout viker avou ene lådje rompeure disca l' ådje d' abataedje timprou (10 a 12 moes). Mins si l' anea si rclôt, et resserer on boket d' boyea (sitronnêye drompeure), li biesse creve après deus troes djoûs.


Rompeure botroûlrece vea.jpg
Rompeure botroûlrece raezaedje.jpg|après razaedje


### Drompeures sidjreces
Li rompeure sidjrece si rescontere foirt rålmint dins les vatches.

### ''Diastasis recti''
C' est l' manke di sôdaedje des musses del paroeze vintrinne veyåve å vea djusse sikepyî (rescontré come maladeye di nexhance dins l' raece Bleu Blanc Walon.


Nouzome rompeure vea did lon.jpg
Nouzome rompeure vea did toprès.jpg
Nouzome rompeure vea drovaedje saetch rompurrece.jpg


## ås berbis
Li rompeure vintrinne si voet cobén ås berbis. Ele polnut viker avou cisse rascråwe la, et minme bedler.

Li rompeure sidjrece si voet padecôp après l' bedlaedje, aprume si l' berbis a yeu deus troes agneas e ç' poirtêye la.


Berbis rompeure vintrece.jpg|rompeure vintrece
Berbis rompeure vintrece 2.jpg|parey, a ene ôte berbis
Rompeure sidjrece berbis3.jpg|rompeure sidjrece a ene berbis k' a poirté cwate agneas
Rompeure sidjrece berbis1.jpg|li minme biesse
Berbis rompeure ayinrece disvintrêye.jpg|rompeure ayinrece disvintrêye


## ås tchvås
On pout trover des rompeures vintreces ås poûtrins.
Son ë

Li **son ë** u **son œ** u **son e̊**, c' est ene voyale ki respond å E francès oyåve, metans dins «l**e** ch**e**val», mins bén aspoyeymint, come on l' prononcéve e scole e l' Walonreye, dins les prumirès anêyes, e 20inme sieke..

Li son ë est bråmint pus aspoyî ki li chwa (come dins l' inglès «*doct*'o**r''»).

== Egzimpes eredjistrés ==
* **' (Hu): *mês a H*'eu**, on dit «H**eu**»'' 
* '' ? dj**ë** n' kèdiss ni dj**ë*' piche tout dreût* 
* * *

## e rfondou walon
Ci son la n' est nén rprins come prononçaedje zero-cnoxheu. Mins on l' pout prononcî coinreçmint:
* tot lijhant "u" 
** ene miete pattavå: Notru-dame, aprume, prumî (*Notreu-Dame*, *apreume*, *preumî*)
** pus et tos les ôtes U après li Smwès ey e Roman Payis)
* tot lijhant "i" (tos les "i" e payis d' Djodogne: spiter => spëter
* tot lijhant "eu" 
** dins kékes ôtes mots: da minne (*da meune* après Lidje ey e l' Hesbaye, *Heu* a Hu, *Haneu* a Hanu, *leune*)
** après Nameur et l' Eter-Sambe-et-Mouze, dins kékes mots (*[[leu|leu]]*, *cafeu*) et dins les cawetes di codjowaedjes -eu, -eus, -eut (prononcêyes «eû» (/øː/ après Lidje et e prononçaedje zero-cnoxheu)

## e walon scrît e Feller
E prumî sistinme Feller, ci son la est scrît «eu». C' est ci scrijha la k' est rprins dins l' Feller di l' ALW. Mins sacwants motîs riprindèt li sene «œ̆̀» di l' Alfabet Rousselot-Gillieron (come S24, E145).

E sistinme Feller-Soverdeas, il est scrît «ë». Ci scrijha ë la est rprins divins C65.

E sistinme Feller-Gaziaux, il est riscrît «e̊».

A on metou moumint (1941), Jean Haust li scrijha «ĕ» tot eplaidant des scrîts do Roman Payis. Metans dins li pîce da Louis Henrard: «Li bidete da Colas».

Dins des Feller ricandjîs (Paul Moureau, Cayés Walons 1937, Henri Lepage dins «Coutcouloudjoû», Laurent Dabe po les mots d' après li Smwès), il est wårdé simplumint «e». Mins gn a des rujhes å coron des mots di maxhî avou li halcrosse E.

## 
 Modêyes del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» do pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la avou toplin des sons ë:
* a Bietris ey après Bouyon
** Bietris (cåzeuse di Tchonveye)
** Bouyon (cåzeu d' Pouphan)
* e Roman Payis levantrece
** Bôvetchén (cåzeu d' Tourene)
** Perwez (cåzeu d' Perwé-dlé-Djodogne)
** Perwez2 (cåzeu d' Torebay)
** Gré-Dwecea (cåzeu d' Nete)

## Sourdants
Walin (discramiaedje)

**Walin**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no. Cwek' i s' lome eto «&nbsp;**Walin-Sint-På**&nbsp;»
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
**[[Walin-el-Wisconsene]]**, c' est eto l' no d' ene comene åzès Uyêssès.
Djolimont (discramiaedje)

* Djolimont revoye a: Djolimont (El Lovire)
* Djolimont (Djinape)
* Djolimont (L' Elpe)

*Gn a des ôtes plaeces ki s' lomèt Djolimont, dizo l' ortografeye francesse *Jolymont'' e l' France, mins eto e l' Ostraleye.
Djolimont (El Lovire)

**Djolimont** (fr. *Jolimont*), c' esteut on hamtea d' Sint-På, asteure onk des viyaedjes d' El Lovire, e l' province do Hinnot.

thumb

## Istwere
Djolimont esteut dins ene signeurreye lomêye «signeurreye do Rwè» k' aléve eto so Sint-Pire.

Li hamtea divént cnoxhou long et lådje e 1886 — èn an après li skepiaedje do Pårti des Ovrîs del Beldjike — paski c' est la k' a stî basteye li prumire måjhon do peupe.

Asteure, gn a la ene grande clinike.

## Tuzance walone
Gn ava dipus d' on scrijheu e walon k' a skepyî u crexhou a Djolimont.
* Arthur Trigaux
* Adolphe Hoyaux
* Évrard Crousse
* Felixa Wart-Blondiau
* Jules Tison

## Sourdants
Walin-el-Wisconsene

**Walin-el-Wisconsene** (e-n inglès, oficirmint: *Walhain*), c' est on viyaedje del Wisconsene, ezès Stats-Unis, nén ricnoxhou (*unincorporated*), dins l' canton d' Kewaunee, divins l' cité d' Lussimbork-el-Wisconsene.

thumb|intrêye do viyaedje

## Istwere
Il a stî lomé insi pa Florian Streyckman, k' a setlé la e 1856, et ki vneut d' Walin-el-Walonreye. Lu-minme aveut arivé e l' Wisconsene e 1855. Kékes moes pus tård, i rala e l' Walonreye, ca il aveut stî payî po raminer des abagants d' avår la. Il è fjha vni 250 ki setlît lavola e moes d' djun 1956.

## Djeyografeye
Li viyaedje est metou al croejhlåde del voye di Walin (*Walhain Road*) et del mwaisse voye del Wisconsene (*Wisconsin Highway*) a deus miles (3 kilometes) å Coûtchant del corinveye di Lussimbork.

Il est metou a  44,545 digré d' latitude Nôr eyet 87,754 di londjitude Ouwess.

Li hôteur ådzeu del mer, c' est 239 metes.

## Rilidjon
Pårotche Sint-Amand dispu 1875.

## 
*  Pôzucion so ene mape avou les ôtes viyaedjes des Walons del Wisconsene

## Sourdant
Marote malårdiveuse

marote d' hagnî dins ses ongues|thumb
Ene **marote malårdiveuse** u **malårdieuse** (on dit eto, ene miete po rire, on **tok**), c' est ene djesse k' on rfwait tofer sins î tuzer, di cåze di des noerès idêyes ki rvegnnut tofer. 

Ci djesse la pout fé baxhî l' angoxhe cåzêye pa ces noerès idêyes la.

## Egzimpes
Si laver tofer les mwins, disca î passer ene eure par djoû.

Hagnî ses mwins.

Si letchî les lepes

Wårder tos les vîs rahisses, sins rén taper evoye.


Cas éloquent d'accumulation compulsive - salon.JPG|marote di wårder ttafait
Lip licker's dermatitis 2.jpg|marote di letchî ses lepes
Canine lick granuloma.jpg|toc di letchaedje a on tchén


## Dins les belès-letes e walon
Dins s' sovnance «L' accidint», Joselyne Mostenne esplike k' elle a yeu ene grande kernaxhe a s' gåtche bresse estant ptite.
:'' Li laide et grande costere – ene sacwè d’ drole et di sbarant – a divnou ene kernache ki royléve mi brès. Et cmincî a m’ fé assoti ! Adon, dj’ a fwaît çou k’ on lome on « tok » do gautche costé. Dj’ aveu todi håsse – va-z è comprinde pocwè – di fé tot fini pa ç’ costé la di m’ coir. Mi gautche djambe, dins les montêyes, i lyi faleut ariver å-dzeu l’ prumire. Cwand on m’ dinéve ene sacwè d’ bon a magnî, c’ esteut todi avou l’ gåtche mwin k’ i mel faleut mete a m’ boke. C’ est come si dj’ åreu yeu vlou, di tote foice, ki ç’ soeye ci costé la k’ åye li wangne. C’ esteut ene sôre di recoraedjmint po mi ptit bresse tot moudri.

## Ås biesses
Les tchéns si polèt fé des grinnleusès plåyes tot s' letchant tofer al minme plaece (sovint ås dibout des pates).

## Sourdant
Nameur (discramiaedje)

* Nameur: Li Grand Nameur avou les viyaedjes rebanés e 1977
* Nameur (veye): li veye di dvant 1977
* Nameur (Wisconsene): viyaedje del Wisconsene
Nameur-el-Wisconsene

**Nameur-el-Wisconsene** (la-minme, **Namêr** ; e-n inglès, oficirmint: *Namur*), c' est on viyaedje del Wisconsene, ezès Stats-Unis, nén ricnoxhou (*unincorporated*).

thumb

## 
*  Pôzicion so ene mape avou les ôtes viyaedjes des Walons del Wisconsene
Banc (discramiaedje)

* banc: long ashida po sacwants djins
** Li ptit banc: tchanson da Emile Wiket et Pierre Van Damme
* banc d' nive: gros moncea d' nive fwait pa shoflaedje di l' air
Poitchrece (discramiaedje)

* ene cinse poitchrece, c' est la k' on tént des pourceas.
* Viyaedjes lomés «Poitchrece» paski c' esteut des cinses poitchreces dispu Tchårlumagne
** Poitchrece-e-l'-Årdene
** Poitchrece-e-Condroz
Vintchacêyes

Les **vintchacêyes**, c' est ene c' est ene famile di plantes come les vintches. 

E l' Beldjike, li seu rprezintant del famile, c' est li ptite vintche.

Sincieus no del famile: *[[Apocynaceae]]*


Grande vintche mwin.jpg|grande vintche
Pitite vintche.jpg|pitite vintche


## Sourdants
Paul Janson (politikî)

**Paul Janson** skepia a Hesta li 11 d' avri 1840 et mora a Brussele li 19 d' avri 1913.

C' esteut on politikî do Pårti liberå bedje. C' est l' pa da Paul-Émile Janson.
Liberås (discramiaedje)

Les **liberås**, c' est des djins ki sopoitnut el **liberalisse**. 

## Sôres di liberalisse
Å cmince, c' esteut purade des cis ki disfindént el libe pinsêye (nén alaxheye a ene rilidjon). Asteure, c' est puvite les shuveus do liberalisse economike.

## Lomaedje des pårtis liberås del Beldjike
* Prumî pårti liberå (Beldjike) (pårti liberå istorike del Beldjike, purade socialisse)
* PLP (Flaminds et Walons eshonne, 1961-1972)
** Open VLD (coxhe pol Flande)
** MR (coxhe pol Kiminålté Walonreye Brussele)
* Liberås Democrates (lisse Destexhe)
Båyemont (discramiaedje)

El mot «&nbsp;Båyemont&nbsp;», c' est l' no di deus sadjus, el grand Tchålerwè&nbsp;:
* Li no d' on hamtea di Djumet.
* Onk des nos d' on teri d' El Dochriye.
Banc

banc d' bwès|thumb
On **banc**, c' est on long ashida di bwès, di pires u d' ôte tchoi, å pus sovint (mins nén todi) avou on dossî padrî.


Banc dossire ruslî.jpg|banc d' bwès avou des båres di fier come dossire 
Brouxhire banc.jpg|fwait d' ene tronce cwårêye di deus costés, avou ene des  come dossire
Banc d' pires zgh adekkan ⴰⴷⴽⴽⵯⴰⵏ.jpg|banc d' pires aspoyî å meur (Marok)
Banc dale beton so mwelons Mdacra.jpg|dale di cimint metowe so deus troes pires


## Pî-note
Morhet

**Morhet**, etimolodjicmint **Morhé**, (la-minme e sistinme Feller, *Morè* ; F. *Morhet*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes del vå d' Seure po fé li novele intité do Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe
thumb|plake Morhet-gåre avou l' ancyin pont d' aresse do tram

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6640**
** Di 1969 a 1977: **6643**
* Limero diyalectolodjike: **B 25**.
* Arondixhmint: Bastogne

*  Lomaedje des djins did la: Morhetî, Morhetresse;(F. *Morhétois, oise*)

## Nos d' plaece
* Postea d' Morhet: croejhlåde del voye Sint-Houbert a Vå-so-Seure et l' cene di Libråmont a Oufalijhe 
* Morhet-gåre
* Rimyince / a Rmyince
* Rozire
* å Hadjå (â Hadjâ)
* a Waf (fr. *ferme de Wavre*)

## Istwere
E 1086, l' abeye di Sint-Houbert atchtêye tot l' alou d' Morhet. Mins e 1592, il est hapé pa Djan d' Cobruveye, ki s' riclama signeur. Après côp, li signeurreye fourit dispårteye inte sacwants prôpietaires.

Divna mwaireye (avou Rozire) e 1823 (redjime francès).

Passa a Vå-so-Seure tins des ptits rebanaedjes li prumî d' djulete 1970.

## Economeye
Ancyinne gåre do tram (Morhet-gåre) sol lene Bastogne-Libråmont.

## Sourdants
Matadi (discramiaedje)

**Matadi**, c' est l' no di sacwants edroets&nbsp;:
* Li mwaisse-veye del Province del Kongo cintrå.
* On hamtea di Mårciene, å Nonne-Coûtchant del veye di Tchålerwè.
Mayår

**Mayår**  ( *Meldert*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Hougår, e l' province do Braibant flamind.

thumb|tchapele sinte Ermeline

## Sourdant
Hoegaarden (discramiaedje)

***Hoegaarden***, c' est on no prôpe ki pout vleur dire sacwantès sacwès&nbsp;:
* ***Hoegaarden***, c' est l' no e neyerlandès d' Hougår.
* **Hoegaarden**, c' est l' marke d' ene bire ki vént del veye avou l' minme no.
So les spales do novea djoû (powezeyes)

thumb

***Su lès spales do novia djoû*** (**So les spales do novea djoû**), c' est on ptit live avou nouv powezeyes da Émile Gilliard. 

Il a stî saetchî a 6000 egzimplaires, çou k' est onk des pus grands tiraedje po on live e walon.

ISBN 978-2-930964-75-1

## Contnou
C' est del powezeye al libe: sins rimes, mins avou on pîtaedje ki dene on tipetape a pårt å powinme.

Les bokets n’ ont pont d’ tite.

Les powinmes e walon sont-st eplaidîs avou on redjårbaedje e francès (da l' oteur lu-minme) metou vizon vizu. Ci tecse francès la est scrît eto a môde powetike. Dj' ô bén : ci n' est nén on ratournaedje mot po mot do tecse e walon. Ça fwait k' å pî del pådje do francès, gn a co kékes målåjheys mots di resplikés.

Li tite a stî saetchî foû des dierins mots do dierin powinme, ki dijhnut :
Èt dj’a potchî à gorlète
**su lès spales do novia djoû**
tot èwaré.

## Eplaidaedjes
Il a stî eplaidî e moes d' octôbe 2022 pal Siervice des Lingaedjes do Payis del Federåcion Walonreye-Brussele, k' a stî cweri ces powinmes la dins l' ramexhnêye *[[À ipe, Cheuyants côps d'ouy d'Apocalipe]]*.

C' est l' tot prumî live e walon k' a rexhou dins l' grande coleccion « *[[Araedje di lére (djournêyes)|Fureur de Lire]]* » (Araedje di lére).

Ci live la est dné po rén a totes les djins ki l' dimandnut. Insi, il est håyné et cossemé dins totes sôres d' evenmints åtoû do lingaedje walon.

Les powinmes do live ont stî eredjistrés pa Jean Delfosse (pol walon) et Jacqueline Gilles (pol francès). On les pout schoûter sol waibe *[[Objectif plumes|«Objectif plumes»]]* dal Federåcion Walonreye-Brussele ou so ene waibe des «*Midis de la poésie*».

## Cayé d' esplicaedjes
On cayé d' esplicaedjes di 24 pådjes a stî eplaidî pal Siervice des Lingaedjes do Payis å bon tins 2026. Il a stî atuzlé po les classes del fén do sgondaire.

## Corwaitaedje
Sapinse Joseph Bodson, les powinmes dins ci ptit live la rshonnnut les cis da Charles Péguy et Jean Guillaume.

## Hårdêye difoûtrinne
* Aberweter l' pitit live ou schoûter l' eredjistrumint

## Sourdants
Augustin Huaux

**Augustin Huaux**, c' est on cåzaedjisse k' a scrît kékes pititès tchansons e walon. 

I skepia a Mouzon (dilé Carignan, dipårtumint des Årdenes e l' France) e 1815. Come si pa esteut d' Couvén, il î rivna après l' batreye di Brinne-l'-Alou.

I mora a Erkelene e 1874.

## Ouves pol walon
On a rtrové onk di ses carnets d' tchansons, francesses et walones. Les cenes e walon ont stî eplaideyes dins les Cayés walons. Deus l' ont stî dins l' limero 18 do moes d' djun 1938, et les ôtes dins on limero a pårt (7/1975).

## Egzimpe di tecse
:**Les profeceyes di Matî Lansbert**
:*[[Årmonak Matî Lansbert|Matî Lansbert]] dit dins ses årmonaks
:*Ki l' an ki vént, les pôvès djins d' Couvén
:*Voeront l' piyotche aratchî leus barakes;
:*Mins ça n' srè nén po les mete sol pavé:
:*On lzî frè fé tchaeconk ene måjhinete
:*Ki vårè mî ki çki srè dismoli.
:*I n' åront pus tant d' påpåds al sucete.
:*Vla, mes efants, çki Matî nos predit.

## Sourdants
Guy Tirtiaux

thumb|e 2021
[thumb|å weken ås lives a [Rdû, Påke 2023]]
**Guy Tirtiaux**, c' est on bouteu pol walon ki dmeure a Okir. 

I provént d' Sinsin.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Ouve pol walon
Il est redjixheu di deus di deus dramatikes.

Il dene des scoles di walon dins les scoles primaires del comene di Clavir.

E 2023, il a metou po pî, avou l' gazete «L'Avenir» des ptitès videyetes «*[[Aprinde li walon so deus munutes (videyetes)|Apprenez le wallon en moins de 2]]*».

## 
*  Si pådje come sicoleu å ministere
*  Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratourné pa Guy Tirtiaux avou l' accint d' après Clavir pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Ses videyetes «Aprinde li walon so deus munutes» avou «L'Avni»
** Pådje di totes les videyetes
** Rapoirtaedje sol monter des videyetes
Videyete

Ene **videyete**, c' est ene foirt coûte videyo so on miersipepieus sudjet.

## Videyetes e walon
E 2022, a cmincî ene rîlêye di videyetes e walon, montêyes pa Guy Tirtiaux avou l' L' Avni, et lomêyes «&nbsp;Apprenez le wallon en moins de 2&nbsp;».

## 
Videyetes da Guy Tirtiaux avou «L'Avni» «Aprinde li walon so deus munutes»
Vier-gayet

On **vier-gayet** u ene **loumrote** u ene **loumrete** u on **vier-lujhant**, c' est on ptit vier di moxhe ki rlût dins l' noer.

## Sourdant
LibreOffice Base

**LibreOffice Base**, c' est on programe éndjolike po-z askepyî des soûmints di dnêyes avou LibreOffice. Il est disponibe dispu 2011 ey on sait l' aberweter e passant på principås botikes éndjolikes. Å livea des licinces, **LibreOffice Base** est so licince Mozilla Public License. 

## Piceures

### Éndjole
Tot come les ôtes programes di LibreOffice, **LibreOffice Base** est po-rén. Po l' sawè fé roter a cint å cint, i fåt aberweter Java so s' copiutrece. Avou ça, k' i fåt rwaitî al varyisté k' on-z aberwete. Dj' ô bén, vir si c' est l' varyisté 32 ubén 64 bites.

Si prumire varyisté a stî eplaideye li 10 di fevrî 2011, avou l' code limerike «&nbsp;3.3.0.4&nbsp;». Dispoy l' varyisté 4.2.0, rexhou li 30 di djanvî 2014, on pout bouter avou èn abuvroe SQL scrît e C++. Mins nerén, c' esteut aprume èn ådjeu, pus ça a divnou l' usteye erîlêye. 

Come les ôtes programes éndjolikes di l' ofice LibreOffice, **LibreOffice Base** est disponibe dins totplin di lingaedjes, mins nén co e walon.

### Rapoirtance
On sait impôter eyet espôrter des dnêyes ki vegnnut d' on tåvleu, come LibreOffice Calc. Houte di çoula, on sait s' elodjî a des ôtes soûmints di dnêyes, metans Oracle eyet MySQL.

## Imådjes

Imådje:LibreOffice Base icon 3.3.1 48 px.svg|Li logo e 2011.
Imådje:LibreOffice 7.5 Base Icon.svg|Li logo e 2023.


## Hårdêye difoûtrinne
Pådje d' el kiminålté do programe sicrîte e francès.

## Referinces eyet sourdants
Kedeur

**Kedeur**  u **Akedeur** (, *Hakendover*, davance *Haekendover*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Tîlmont, e l' province do Braibant flamind.

thumb|eglijhe

## Avey
Li porcession ås tchvås do londi d' Påke. Ele si fwait dispu l' an 691.

E 2023, gn a yeu 25000 intrêyes.


Hakendover paarden processie brabander.jpg
Paarden hakendover.jpg
Hakendover paarden processie.jpg


## Dins l' lingaedje walon
On djåze d' on **mariaedje d' Akedeur**: on mariaedje målureus, come deus ki s' ont rescontré låvå li londi d' Påke, å mitan d' totes les djins, et s' maryî sins s' kinoxhe. 

Les **pardons d' Akedeur**, c' est ene porcession k' on fwait 13 côps li 6 di djanvî (fiesse des Rwès).

## Sourdants
Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)

***Dèl Ruwane au Bwès Djilèt***, c' est ene ramexhnêye di noveles da Émile Gilliard. Elle a vudî e 2000, dins on limero speciå des *[[Les Cayés walons (gazete)|Cayés walons]]* (63inme anêye, , djulete-awousse 2000). Pus tård, ces noveles la ont stî rprijhes dins l' live *[[Paskeyes d' avår ci (noveles)|Paskéyes d’ avaur ci]]*.

## Contnou do live
I gn a cénk noveles dins l' live :
* ***One chandîye po lès cias do Rabot*** : ene novele di stîle « emacralé reyalisse », ki raconte li paskeye d' on hamtea ewou çk' on djoû i cmince a ploure sins pus djoker, des samwinnes å long.
* ***Li feume do Bwès Djilèt*** : ene istwere di crodjambot, ki raconte comint des efants ont discovrou l' vraiy sol l' feme å havet ki leu-z a fwait bén peur.
* ***Lès cruwaus d'Ârdène*** : li seule novele del ramexhnêye ki n' est nén sitouweye do costé d' Moustî-so-Sambe ; c' est ene amuzante istwere ki cåze d' on cinsî ki seye des crouwås tos ls ans, tins do fenåmoes.
* ***Li Ruwane*** : ene tote coûte istwere, ki cåze d' on ri lomé « li Ruwane », k' a stî impôrtant po on valet, do tins di s' djonnesse.
* ***Lès-èfants do Bwès do Duc*** : ene paskeye réalisse et « moråle », ki cåze d' ene feme rinoyeye pa s' famile pask' elle a maryî on ome ki ses parints veyèt evi.

I gn a on motî d' deus pådjes al difén do live.

Les cénk noveles ont stî scrîtes radmint, etur li 10 di måss et li 3 d' avri 2000.
Midele

**Midele** (/midɛl/) (e cmon amazir marokin, **** u ** /midəlt/ , dins li scrijhaedje oficir e letes latenes, Midelt), c' est ene pitite veye do Marok, dins l' Mîtrin Atlasse.

## Lingaedje do payis
On djåze co volti l' amazir, del troke do tamazir do Mîtrin Atlasse.

## Agricoûteure
Li payis alintoû, c' est l' banstea del raece di bedots Timahdite, do no d' onk des viyaedjes do canton.

## 
 Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdant
Jean-Marie Gervy

thumb
**Jean-Marie Gervy**, c' est l' mwaisse adjinçneu do Motî d' Ite et do Franwal d' Ite.

Il a skepyî a Yite li 28 di decimbe 1942.

Di s' mestî, il esteut espert dins les otos.

## Ouve pol walon
Il aprinda l' ortografeye walone (sistinme Feller) avou Jean-Jacques Chapelle a Nivele.

Dins les anêyes 2000, i rashonna ene trope di cåzeus d' walon do payis d' Ite, ki s' lomît zels-minmes «les ». Tot s' rashiant so les motîs Coppens, ça fwait, i vont adiercî on nouzome ricinsmint des mots walons di ç' payis la. Et-z enimådjî toplin des mots avou des fråzes poujheyes dins l' vicaedje do 21inme sieke.

Dins ces motîs la, gn a ossu des noûmots, aprume calkés do francès, mins ossu edvintés (come miyet).

E 2022, i va bouter po k' el comene d' Ite poye awè l' label «Nosse comene dit oyi».


Motî d' Ite troes vîs-paltots.jpg|å mitan, avou deus ôtes bouteus so les motîs d' Ite
O105.JPG|Motî d' Ite
FO105.JPG|Franwal d' Ite


## 
lijhant on tecse do Moxhon d' Ônea di 1926
Heimat

L' **atuze dirî l' mot almand «Heimat»** , on vout k' ça fouxhe ene sacwè nén ratournåve dins les ôtes lingaedjes. 

Portant, c' est ene atuze a raprepyî des mots «nosse pitite patreye» come on ndè djåze divins l' «Tchant des Walons».

## Pus lådje tchamp po l' atuze
Les Almands l' eployént sovint cwand il estént lon d' leu payis. Adon, li «Heimat» riprezintéve don li «mere patreye», li «ptit payis» la k' on aveut crexhou, et k' on î esteut si bén. Did la, li bouneur, årvierdimint al sitouwåcion vikêye a ç' moumint la, li «*Heimweh*» (l' «awè-l'-tins-long» après s' payis, si viyaedje, si måjhone, si famile). 

Pus timpe — dj' ô bén, divant l' 17inme sieke —, po les crustins, li «mizere», c' esteut l' vicåreye di sol tere; ça fwait: li «Heimat», c' esteut l' Paradis.

## Tchansons avou l' mot «Heimat»
### Sôres di tchansons
Gn aveut dandjreus des tchansons militaires almandes avou ç' mot la tins des deus gueres daegnreces. Mins ele ni sont waire documintêyes.

Paraprès, li pus cnoxhowe, c' esteut ene tchanson des scoutes di l' Almagne Levantrece, «Unsere Heimat» (nosse pitite patreye). 

### Kitoirdowe modêye e walon
thumb|tchantaedje emey tchapele
Les djins avént edvinté ene modêye e walon po xhiner les sôdård almands ki tchantént des tchants avou l' mot «Heimat».
:*Nosse håye, mame, nosse håye, mame,
:*C' est l' gade ki l' a magnî.

## Sourdant
Hôte-Ite

**Hôte Ite** (la-minme e sistinme Feller, *Waute Ite*; F. *Haut-Ittre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Yite, e l' province do Roman Payis.

## No di dmorant
* Lomaedje des djins did la: les Wôtites.

## Tuzance walone
Li motlî walon did la a stî rascoyî dins l' motî d' Ite.

## Referinces eyet sourdants
Minousse (botanike)

thumb|minousse di côrî
On **minousse** (on dit eto: on **minou**, ene **berbijhete**, evnd.), c' est on flormint måye (les pus gros) u  frumele (sovint pus ptit) ki vént å bontins après tote ene banslêye d' åbes, come les beyôles, les côrîs, les sås, les ôneas.

## Discrijhaedje
C' est sovint on longou cilinde ki pind après l' åbe ou l' bouxhon (beyôles, les côrîs). Des ôtes côps, il l' cogne d' ene copale (sås).


Berbijhotes di côrî.jpg
Côrî minousses.jpg
Côrî deus berbijhotes.jpg


## Minousses frumeles
I sont sol minme åbe, mins sovint pus ptits k' les flormints måyes.

Sacwants åbes ås bea grands minousses måyes ont vormint ene pitite fleur frumele (côrî).

Beyôle flormints måye et frumele.jpg|minousse frumele di beyôle (å mitan)
Tagalder8139.jpg|minousses frumeles d' ônea (padrî, di l' anêye di dvant)
Flormint frumele côrî.jpg|minousse frumele di côrî, avou come ene pitite rodje fleur


## Sourdants
Bergen (discramiaedje)

**Bergen**, c' est l' no di sacwantès comenes d' Urope&nbsp;:
* Bergen, c' est l' no neyerlandès di Mont, li mwaisse veye del province do Hinnot.
* Bergen, c' est l' no norvedjin del deujhinme pus grande comene d' èç payis la. C' est li pus grande veye so s' coisse coûtchantrece.
Perbay

**Perbay** /pɛʀ.'baj/ (fr. *Perbais*), c' est on viyaedje pårti inte les rebanêyès comenes di Tchåsse et d' Walin. Davance, c' esteut on hamtea d' Walin-Sint-På.

thumb|eglijhe

Gn la ene pitite eglijhe.

## Toponimeye
* rowe des coûs (fr. *rue des cours*)


WalhainPer.jpg|rowe avou l' eglijhe
Minousse (discramiaedje)

* lomaedje d' on (ptit) tchet pa èn efant
* minousse (botanike): flormint måye u frumele di sacwants åbes
Porpî

Les **porpîs**, c' est des plantes di diferinnès indjes:
* li porpî ordinaire (*Portulaca oleracea*)
* li porpî ås grandès fleurs (*Portulaca grandiflora*)
* li porpî d' ivier (*Claytonia perfoliata*)
* les porpîs d' mer (*Atriplex halimus*, *Honckenya peploides* et *Sesuvium portulacastrum*)
* li porpî d' fagne (*Lythrum portula*)


Porpî d' ivier.jpg|porpî d' ivier


## Sourdant
Droles di biesses (discramiaedje)

«**Droles di biesses**», c' est l' tite di deus lives e walon:
* Droles di biesses (pitits tecses): pitits tecses foû ordinaire da Marcel Slangen so ene vintinnes di biesses (1999).
* Droles di biesses (live d' imådjes): tite des cwate ratournaedjes e walon d' on live d' imådjes e picård da Christelle Lemaire, eplaidî dins l' coleccion Les Bablutes (2023).
Droles di biesses (live d' imådjes)

thumb
**Droles di biesses**, c’ est l' tite e walon d' on live d' imådjes sicrît aprume e picård pa Christelle Lemaire (sol tite «Drôles de biètes». 

Les desséns sont da Caroline Lemaire.

Il  a stî publiyî e 2023 ås « Noer Dessén » dins l’ coleccion « Les Bablutes », divins cwate diferins accints do walon.

ISBN 978-2-87351-399-3 (modêye di Bastogne).

ISBN 978-2-87351-398-6 (modêye di Tchålerwè).

## Modêyes coinreces
Po l’ Basse Årdene, c’ est Michel Francard k’ a fwait on tradujhaedje avou les piceures do payis d’ Bastogne.

N a-st eto des modêyes po l' walon do Mitan (pa Anne-Marie François), li walon do Coûtchant (pa Jean-Luc Fauconnier) eyet l' walon do Levant (pa Paul-Henri Thomsin).

## Prezintaedje
Nos estans dins ene iye des Carayibes lomêye « Bénlonlåvå » (bén lon låvå). L’ istwere kimince pa on disbåtchant messaedje dins l’ posse :

« Prindoz bén asteme, binamêyès schoûteuses, et vos, tchers schoûteus ! Çou ki vs alez etinde, ci n’ est on boigne conte ni on pexhon d’ avri ! Drovoz vos schoûtoes grand å lådje.

Noste adjince meteyo vént d’ nos anoncî li tins k’ i dvreut fé dins les djoûs a vni. Ene timpesse, ki les sincieus ont batijhî « Kébazår », s’ a co refoirci enawaire. Elle a divnou on teribe sitron-d’-pourcea tropicå. I porshût si tchmin dins les iyreyes å Levant, et tot bouxhî djus la k’ i passe. On l’ ratind après mon nozôtes, dandjreus å cmince del samwinne ki vént. Li diåle serè dins les airs, et sorlever, metans, des waches dipus d’ set metes hôtes. Li vint shofelrè a do 150 kilometes a l’ eure, sins criyî foirt. » Adon, nos fårè s’ tini ås coxhes !

Camecoma a stî tot drole cwand il a-st oyou ça å posse. Maria Deyî ! Si bele iye di Bénlonlåvå aléve esse distrûte.

Camecoma overe dins on ptit zô. Il est tot dislofré. I sondje a ses pôvès biesses : li djirafe, li zebe, l’ olifant et l’ rinocerosse. Il esteut vormint ratchimi après ses biesses : il åreut dné si tchmijhe po k’ elle åyénxhe bon. 

Tot d’ on côp, l’ imådje di s’ mononke Ademår lyi aspite divant les ouys. Si mononke dimoréve divins on ptit viyaedje di Walonreye. C’ esteut l’ fré di s’ mame ki s’ aveut amouraedjî d’ ene tourisse walone k’ aveut vnou passer des vacances dins l’ iye. Il aveut tot plaké po-z eraler avou leye.

Li mononke Ademår aveut ene bele pitite cinse å mitan des tchamps. I n’ î aclevéve ki kékès biesses. I sereut surmint d’ acoird po lodjî les cwate soçons-biesses da Camecoma.

Lu oyi, mins les ôtès biesses del cinse, sabaye ?

## Alére
* Jean-Luc Fauconnier, « Drôles de biètes, une nouvelle parution dans la collection *Lès Bab'lutes* », dins *[[El Bourdon (gazete)|El Bourdon]]*, , may 2023, pp. 2-3.

## 
*  Pådje sol live
*  Ôte pådje (a drovi so ene ricwirrece)

## Sourdant
Scooter Lowry

[vignette|Foto da lu, e [1926.]]
 **Elmer Camden Lowry** esteut èn acteur estazunyin, k' a nexhou li 19 d' decimbe 1919 eyet k' a revoye li 1î d' djun 1989.

## Fimes

## References
David Delrée

**David Delrée**, c' est on scrijheu e walon, on teyåtreu et on bouteu pol walon.

Il a vnou sol tere li 26 d' octôbe 1948 a Legnon. 

## Ouve pol walon
Il a cmincî come djouweu d' teyåte e walon dins bråmint des soces (Anyêye, Falmignoûle, Purnôde, copagneyes Aimé Courtois et Tine Briac a Nameur, Få-les-Tombes). 

Adonpwis, passer meteu al sinne.

E 2022, a metou so pî des tåvlêyes di walon a Cînè. 

Come sicrijheu, il a rmetou e walon bråmint des pîces sicrîtes e francès.

I scrît eto des ptitès prôzes eplaideyes dins El Bourdon.

Il a rmetou eshonne les deus ouves diccionairreces da Reynold Hostin (C13 & SpC13)

## 
* 
* Si rcopiaedje do motî d' Cînè avou radjoutaedje des spots
Wekene

On **wekene** u ene **fén d' samwinne**, c' est deus djoûs d' condjîs ki les djins ont (di leu-z eployeu) u prindèt (po les djins a leu boûsse) al fén del samwinne. Les efants n' alèt nén a scole.

Dins toplin des payis, c' est l' semdi et l' dimegne.

## Istwere
Li wekene di deus djoûs po tertos n' est nén vî. Po les scoles, e l' Walonreye, ci n' esta ki dins les anêyes 1970 .

## Ôtes sistinmes di wekene
Dins sacwants payis muzulmans, li wekene, c' est l' djudi et l' vénrdi, oudonbén li vénrdi et l' semdi.

## Sourdant
Bwès do Duk

A n' nén maxhî avou duk di bwès u Bwès-do-Duk-di-Braibant.

Li **Bwès do Duk**, c' est on grand bwès do costé d' Malône, d' Florefe, do Sårt-Sint-Lorint eyet do Bwès-d'-Viyé. I fwait 760 ectåres.

## Dins les [[belès-letes e walon]]
I gn a ene novele sicrîte pa Émile Gilliard ki cåze del famile d' on gåre do Bwès do Duk. Li tite, c' est « Lès-èfants do Bwès do Duc ». Cite novele la a stî eplaideye dins l' ramexhnêye «Del Ruwane å Bwès Djilèt», et pus tård dins «Paskéyes d’ avaur ci».

## Dins les belès-letes e francès
I gn a on tchapite do prumî roman è francès di Gabrielle Bernard ki s' passe dins l' Bwès do Duk.

:*— Oh ! nous sommes au Bois du Duc ! Je n'aurais jamais cru que nous étions si loin ! Je vous en prie, retournons !*
:*— Nous avons trouvé sans le chercher, dit Jacques, un bien beau coin à peindre.*

## Hårdêyes difoûtrinnes
*  Po s' porminer dins l' Bwès do Duk (waibe del comene di Malône)

## Sourdants
Fahène (noveles)

thumb
**Faxhene** (***Fahène***), c' est come ene faxhene, mins di noveles. Dj' ô bén: ene ramexhnêye di spoûles foû natureles ki s' passèt totes e mitan d' l' Årdene.

Li scrijheu, c' est Jacques Warnier.

L' enimådjeu pa «Jean-Baptiste».

Li live a stî eplaidî å CRIWE e 1989.

## Contnou
# Li messe po nolu
# Avou l' poyou
# Bracné
# Tchesse
# Oraedje
# Li blanke dame et l' efant (k' a rparexhou dins l' antolodjeye «Scrire».
# Les viyès rotches
# Li moirt di l' ome.
# Les blouwetes
# Li live Agrafå
# L' ouve loumire

Les fåves sont shuvowes d' on ptit motlî (p. 41).

## 
Ene des noveles
Evoye, Abråm (powinmes)

**Evoye, Abråm** (*Èvôye, Abrâm. <small>Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ?</small>*), c' est on rcoy di powezeyes sicrît pa Joseph Dewez. 

Il a vudî e 2023 dins l' coleccion « Di Walonreye » di Tétras Lyre. 

Les powinmes e walon d' Liernu sont-st eplaidîs avou on redjårbaedje e francès.

ISBN 978-2-930685-67-0

## Contnou
Li live conte l' istwere di Abråm, divant k' i fouxhe li påtriyåtche del Bibe. 

C' est tos passaedjes del Djineze, comintêye tot-z atôtchant afrontêymint.

C' est on live ene miete feminisse.

## Corwaitaedje
### Tinme
Sapinse Baptiste Frankinet, ci live la, c' est on maxhaedje di roman a môde di letes, di powezeye et d' assaye. Por lu, c' est on live k' est foirt di nosse tins. Nén seulmint po l' disfinse del plaece des comeres dins l' societé. Mins eto paski, so l' cou-coviete, l' eplaideu rimimbere ene vraiye, kécfeye nén cnoxhowe assez : Abråm, c' est l' pere des creyants monoteyisses, djwifs, crustins et muzulmans. 

### Corwaitaedje do walon
Lucyin Mahin djudje li walon al leccion. Aprume les ratourneures po dire des sintimints u des eteradjixhmint inte personaedjes.

L' ortografeye, a soûmint Feller-Léonard, shût on coirpusse erî-rfwait so l’ accint d' Liernu. Portant, li scrijheu n’ a måy cåzé walon estant ptit. Ni minme oyou ses parints l’ djåzer. Nén ddja ene miere djin l’ atôtchî e walon. Mins, dit-st i lu, « dji l’ a dins l’ oraye, la k’ il a moussî cwand dji rexheu dins l’ grande coû del cinse, et-z ôre les vårlets et les vijhéns el divizer inte di zels » (p. 11). 

Po rtrover ci accint la, Djôzef Dewez a lî sacwants ôtes sicrijheu did la (come Jules Sabaux). Il a stî trover ene djin k' aveut fwait des rcwerances so l' walon d' avår la. Pacô, il ala-st acertiner li cogne di sacwants  mots, tot splitchant les ALW, avou l' aidance da Bernard Louis.

### Prezintaedje eplaidrece
Çou ki schôpeye li pus li corwaiteu del Rantoele-gazete, c’ est l’ repetaedje do tecse francès del Djineze sol pådje di droete. Çou ki fwait èn ocupaedje di papî po rén. Adon k' gn aveut on clapant ratournaedje e walon siné Lorint Hendschel. Houte di çoula, l' ouve Hendschel est metowe dizo libe licince. Dj' ô bén k' elle åreut minme polou esse riscrîte avou l' accint d' Liernu.

## Hårdêye difoûtrinne
*  Corwaitaedje do live sol waibe « Le Carnet et les Instants » (ene waibe del Federåcion Walonreye-Brussele)

## Sourdants
Pris Émile Lempereur

Li **Pris Émile Lempereur**, c' est on pris po les scrijheus e walon. Il est rindou tos ls ans pal veye di Tcheslet dispu l' an 2023.

C' est on pris k' a stî emantchî gråce å label Nosse comene dit OYI.

E 2023, i gn aveut cénk djins dins l' djuri : Joseph Bodson, Jean-Luc Fauconnier, Annie Rak, Michel Robert et l' comedyin François Vilain.

## Djivêye des rascodeus do pris
# Joseph Dewez po *« [[Dji n' sé sofler]] »*
# Roland Thibeau po *« Ël signeûr du catiô »*
# Jean-Marie Kajdanski po *« L’afant dés-iôs »*

## Sourdants
A chîjes trawéyes

***A chîjes trawéyes*** (**A shijhes trawêyes**), c' est ene ramexhnêye di noveles da Émile Gilliard. Elle a vudî e 1996, dins on limero speciå des «Cayés walons» (59inme anêye, , nôvimbe 1996). 

Pus tård, ces noveles la ont stî rprijhes dins l' live *[[Paskeyes d' avår ci (noveles)|Paskéyes d’ avaur ci]]*.

C' est po ç' sicrijhaedje la et po « On vî fizik eruni » k' Émile Gilliard a wangnî l' pris d' prôze del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Contnou do live
I gn a cénk noveles dins l' live :
* ***Li comére do pus vî dès fis*** : ene coûte istwere, ki s' passe dandjreus å tins d' ådjourdu oudonbén gn a waire di tins, pask' ele conte li djoû k' on djonne ome a vnou prezinter s' mayon a s' famile. D’ aboird ci n' est nén come dins l' vî tins, cwand i faleut dmander ås parints po cmincî a frecanter avou ene sakî.
* ***Li p'tit Blanc do Trî-al-Mote*** : ene novele ki cåze d' on vraiy arnåjhe k' est divnou corå a l' eglijhe, et di çk' i s' a passé adon li djoû do Bon vénrdi.
* ***Zîr*** : ene novele di stîle « emacralé reyalisse », ki raconte çk' i s' a passé li djoû ki Zîr, èn ome k' a les djambes xhalêyes, a morou.
* ***Li Tôr*** : l' istwere d' on drole di vike-tot-seu, ki cåze bén et k' a moussî å consey comunå.
* ***Gusta, l' tchiproule èt tote si pèkéye*** : ene novele ki raconte comint l' oteur, Émile Gilliard lu minme, a rescontré dins s' djårdén ene tchîproûle ki comprind et ki sait lére li walon. C' est ene novele ki cåze del filozofeye ecolodjisse et k' mostere ki Gilliard veyeut voltî les biesses et l' evironmint. I scrît :
::*Cès p'titès bièsses-là, tot l' monde si daure dissus. On 'nn' a peû. On lès vout distrûre come on distrût lès mouchons qui bètchenut lès cèrénjes ou lès r'nauds qui scrotenut lès pouyes. On vout ièsse mêsse di tot. Come si l' têre ni sèréve qui da nos-ôtes èt qu'i-gn-âréve qui nos-ôtes qui sièvréve a one saqwè.*

I gn a on motî d' ene pådje al difén do live.

## Sourdants
Florefe (omonimeye)

* **Florefe**, c' est l' no d' on ptit ban eyet del rebanêye comene.
* **Florefe**, c' est eto l' no d' ene bire eyet d' on froumadje ki vént d' cist edroet la.