open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motî Alphonse Massaux

Li **motî d' Alphonse Massaux**, ki s' tite e francès, c' est "***Lexique brabançon (Dion-le-Val et environs)***", c' est on motî walon-francès, sicrît pa Alphonse Massaux, ey eplaidî pa Jean Lechanteur et Jean-Jacques Gaziaux a l' SLLW e 2013.

L' accint noté, c' est l' ci di Dion-l'-Vå, ene sôre di walon do Mitan, mins tot rprindant des mots di tote ene driglêye di viyaedjes do cotoû.

Il est rprins sol limero **[C65]** dins l' djivêye des motîs do walon.

#### 
Sacwants pådjes do motî
Joëlle Spierkel

thumb|150px|(2019)
**Joëlle Spierkel**, c' est ene sicrijheuse e walon, sipotêye «li curieuse agaesse» *(Curieûse Agasse)*.

Elle a skepyî a Årlon li 12 di fevrî e 1956.

Foû do walon, elle s' ocupe del nateure al province di Nameur. Et esse ene fene brutincieuse (kinoxheuse des bruts), inte di zels, li xhuflaedje des oujheas et l' fabricaedje d' apeles.

## Ouve pol walon
Elle a studyî l' walon (did rén) al sicole di walon d' Nameur.

Elle a fwait on pris avou Pierre Lazard al bate «On scrijheu, on djheu» e 2011. Pu - on n' erva nén so ene djambe - avou Sonia Goossens e 2012 (prumî pris).

E 2014, ele rexhe si prumî live, so Colas Bosret: «Bosret di s' no d' famile». Pu ratourner «Les grands åbes» avou l' accint do walon do Mitan.

E 2016, elle eplaide li motlî so les plantes da Louis Marcelle, tot î radjoutant des tecses a lére.

E 2017, ele toirtcheye on live sicolrece pol plake «A tot spiyî» des Crapådes.

E 2019, ele rexhe on novea live d' imådjes: «*[[Schandeye (live d' imådjes)|Chandîye]]*».


Imådje:Spierkel Joëlle.JPG|e 2013
Imådje:Pormoennåde troufreye Djowele apeles.jpg|Fabricant des apeles
Imådje:Spierkel Djowele schoûtant moxhon respondant apele.jpg|Schoûtant on moxhon respondant a ene apele


## Otoprezintaedje
:*Li walon, c' est come l' aiwe ki court. Dj' î a stî bagnî sol tård. Mins les spites di tchaeke gote m' ont fwait awè l' dår di poirter noste eritance avou l' blame et l' oneur ki vs savoz bén. Por mi, ci serè todi l' moumint di raetchî dins mes mwins.* 

## 
* Videyo k' ele prezinte Nicolas Bosret  
* Videyo k' ele fabrike des apeles  
* Joëlle Spierkel lét on boket d' « Rin n' va » di Jacques Desmet (sol tchinne YouTube del SLLW)
* Joëlle Spierkel lét on boket d' « Au Novèl an » di Joseph Dewez (sol tchinne YouTube del SLLW)

## Sourdants
Hans Küng

thumb|
**Hans Küng**, c' est on teyolodjin catolike.

Il a vnou å monde li 19 di måss 1928, el Swisse. Il a morou li 6 d' avri 2021.

## Biyografeye
A stî houkî å Concile Vatican II come espert di teyolodjeye (avou Djôzef Ratzinger).

A scolé li teyolodjeye divins ene univiersité almande.

Li påpe Djihan-På II lyi a rsaetchî li droet d' acsegnî divins les scoles catolikes.

Il a scrît mwints lives et des hopeas d' årtikes, eto so des tinmes d' actouwalité.

Fourit l' mwaisse ovreu d' ene soce (*Weltethos*) ki vout diswalper ene etike pol monde etir.

## Ses idêyes
Il est po l' ewalisté di totes les djins (minme li cene ome / comere po-z esse priyesse).

Ossu po wårder nosse Daegne sins mannixhance.

Est po l' acceptance di totes les rlidjons et filozofeye.
Tchicago

thumb|Sacwants fotos
**Tchicago** (e-n inglès *Chicago*), c' est l' pus grande veye di l' estat d' Ilinwès, ezès Stats Unis d' Amerike.

## Istwere
A stî rlomêye po ene veye avou toplin des bandiyes, so li cminçmint do 20inme sieke.

## Dins les belès-letes e walon
N a-st ene ramexhnêye di noveles da Lucyin Mahin k' a stî lomêye å cmince "Tchicago-el-Walonreye".
Pegnon d' rotche el mer

On **pegnon d' rotche el mer** (e-n espagnol, ), c' est on pegnon d' rotche, ki rprezinte li fén d' ene tchinne di montinne e l' mer. 

Ça pout esse ene iye ou  on cåziyea.

## Egzimpes
* Djibraltar
* Peñón de Velez de la Gomera (cåziyea do Marok ocupé pa les Espagnols).
* pegnon d' Calpé.
Pegnon

* volé (costé d' ene måjhon)
* pegnon d' l' oraye
* pegnon do nez
* pegnon d' rotche (promontwere)
** pegnon d' rotche el mer
Dobe cawete -icot

Li **dobe cawete -icot**, c' est l' aplacaedje del cawete -ot et del ristitchete -k-, k' est ene cogne walone del cawete flaminde -eke.

Li **dobe cawete -iket**, c' est l' minme parey, mins avou l' cawete -et.

## Egzimpes
* 
* 
* 
* 

## 
Mots di cisse cogne la dedja studyîs sol Wiccionaire:
Charles Bronson

thumb|Charles Bronson (1987)
**Charles Bronson**, di s' vraiy no **Charles Dennis Buchinsky**, c' esteut èn acteur di cinema estazunyin. Il a skepyî e 1925 el Pensilvaneye, ey a morou e 2003 a Los Angeles.
2013

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou l' walon
[thumb|Coviete di «[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte»]]
[thumb|Afitche po li strimaedje di «[On Sånî a pårt» & «Gama-coûte»]]  
* Lives sol walon k' ont rexhou ciste anêye la :
** Motî Alphonse Massaux (eplaidî pa Jean Lechanteur avou l' aidance da Jean-Jacques Gaziaux)
** Live Francård sol walon et l' picård (Michel Francard)
* Lives e walon k' ont rexhou ciste anêye la :
** Miråkes dins les hameas (André Quevrain)
** Douda d' Aiwe d' Oûte (René Brialmont)
** Gama-coûte (bédé didactike da José Schoovaerts, ratournêye e walon pa Lucyin Mahin)
** On Sånî a pårt (Jacques Desmet, replaidaedje e rfondou)
** Les Grignous (Gaston Lucy)
** *[[Sicrijhaedjes e walon da André Henin (live)|Oeuvre wallonne d'André Henin]]* (André Henin)
* Creyåcions di pîces di teyåte e walon :
** 6 d' octôbe : Gretri da Joseph Schetter a l' operå d' Lidje
** 15 di decimbe : Les vwès del nute (da Jean Rathmès, å teyåte di Lidje)

### Etrevéns a vey avou l' Walonreye
* Live e gåmès
** *[[L' Oscar et l' Alfred a l' escole (roman e gåmès)|L'Oscar èt l'Alfrèd à l'icole]]* (Jean-Luc Geoffroy)

### Etrevéns a vey avou l' Beldjike
* 21 di djulete : Flipe di Beldjike divént rwè des Bedjes après abdicåcion di s' pa Albert

### Ôtes etrevéns

File:Prins Filip (Portret).jpg|Flipe di Beldjike
File:Edward Snowden-2.jpg|Edward Snowden

* Candjmints di rwès :
** Wiyåme-Zande des Bas Payis divént rwè des Bas Payis, replaeçant s' mame Bêtri des Bas Payis
** 21 di djulete : Flipe di Beldjike replaece si pa Albert II d' Beldjike come rwè d' Beldjike.
* Spionaedje
** Edward Snowden esplike a tertos ki les Amerikins shoûtnut les houcaedjes telefonikes des djins pattavå l' Daegne.
* Cinema :
** Fimes di strife rexhous di l' esté : Dierinne guere daegnrece; Elizium.
** Fime d' imådjes : Li royinne del nivaye rexhe des studios Disney; c' est on libe redjårbaedje do floriconte do minme no da Andersen.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
### Rilomés Walons et waloneus
* 13 di may : Louis Baijot
* 17 di may : Joseph Lahaye
* 14 di djun : Jean Thoune
* 18 d' awousse&nbsp;: Willy Bal
* diviè octôbe : Raymond Dambly

### Ôtès djins
* 5 di måss : Hugo Chávez (Ougo Tchavesse)
* 8 d' avri : Margaret Thatcher (Magrite Tatcher)
* 23 d' may : Georges Moustaki
* 19 di djun&nbsp;: James Gandolfini
* 2 di djulete&nbsp;: Douglas Engelbart
* 31 di djulete&nbsp;: Michael Ansara
* 9 d' octôbe : Wilfried Martens
* 5 di decimbe : Nelson Mandela
Grande pesse

Li **grande pesse**, c' est ene minêye di pesse des djins (maladeye cåzêye pal bactereye *[[Yersinia pestis]]*), k' a rascråwé tote l' Urope inte 1347 et 1352.
Back to Hèsta (plake di muzike)

thumb
**Ervoye a Hesta** (ki l' vraiy tite, c' est ***Back to Hèsta***), c' est ene sitroete plake da Elmore D avou 8 tites e walon et sacwants ôtes e-n inglès. 

Li livret dene li cåzaedje des tchansons e walon avou ratournaedje e francès ey e-n inglès.

Il a rexhou diviè 2014.

## Tite del plake
Li tite del plake, c' est l' ci d' ene des tchansons, li limero 14. Li scrijheu, ki passe a Hesta pa on djoû k' i nive, vout rintrer dins l' måjhone ki s' mame î dmoréve estant djonne. So l' årmå, gn aveut ene foto d' lu. C' est cisse foto la k' est sol coviete do livret del sitroete plake.

## Tites e walon
* Vén tocial (onk ki s' feme a fwait s' paket, et ki houke si soçon)
* Pocwè m' ass fwait çoula ? (onk ki s' feme li rind cocu)
* Nel vind nén (ene viye guitåre)
* Tot cfessant Mouze
* Li spér (ene tchanson k' aveut ddja stî rprinjhe pa Mimile sol plake Nén ene åme)
* Dji cnoxhe ene båshele
* Rivoye a Hesta (tot passant divant l' måjhone d' ene viye matante)
* Dj' a on trô e cervea

## Bokets foû del plake
### Vén tocial
:I. Vén tocial / Dji so tot seu el måjhone / N’ a pus nouk ki m’ telefone. / Dispoy k’ elle a fwait s’ paket, / Dj’ a vormint ene påye di rwè.
:II. Vén tocial / On djåzrè des femes et des toûs k’ ele nos fjhèt / Avans ns tant mezåjhe d’ amour ? / Po rovyî l’ cene k’ on vént d’ piede, / End a dijh ôtes ki ratindèt al poite.
:III. Vén tocial / On trouvrè én ene botaye divins ene coine / Ene botaye k’ on boerè e l’ coujhene / Pusk’ i n’ a k’ la po s’ ashir / K’ elle a leyî deus troes tcheyires. 
:IV. Vén tocial / D’ abôrd, ci n’ est måy k’ ene faflote. / Cwand so mi ouy rôlrè ene pitite gote, / Ti serès bén binamé / Di t’ tourner di l’ ôte costé.
:V. Vén tocial / Dji so tot seu el måjhone / I n’ a pus nouk, i n’ a pus nouk ki m’ telefone. / Dispoy k’ elle a fwait s’ paket, / Dj’ a vormint ene påye di rwè, ene påye di rwè.

### Rivnou a Hesta
:I nivéve so Hesta / Dji n’ sai pus çou k’ dj’ aléve fé la. / Li rouwale Peket esteut noere. / Et i n’ esteut nén minme cénk eures
:C’ est a poenne si dji m’ aresta / Wice ki m’ mame, djonne feye dimora / Pocwè fåt i k’ djî tuze seulmint / Les djoûs k’ i gn a do måva tins.
:Faleut souner al poite / Prinde li colidôr, djusse po vey. Å coron, come ene coû coviete / Wice ki m’ grand-mere féve les bouwêyes
:Après çoula, gn aveut ene coujhene / Avou ses deus fåtûles Voltaire / Et on calindrî so l’ Årdene / Et l’ radio ki passe l’ INR
:Covrant m’ fåtûle, ene sacwè d’ bea / Cozou avou des bokets d’ linne / Di pus d’ coleurs k’ end a l’ airdiè / Dji l’ atchtêye si vos avoz l’ minme.
:Del sitouve, dji n’ sai pus rén. / Esteut ele plate, esteut ele ronde ? / Mins l’ årmå, et çou k’ aveut dvins / Sins bargougnî, dji vzel raconte.
:E ridant d’ droete, les clés. / A hintche, les çanses, les lunetes / Å dzeu, ene andje, et sol costé / Nodjdju ! Mi avou m’ bonete.
:El rowe, dji n’ a fwait k’ passer / L’ måjhone esteut dedja tote noere / Pocwè s’ arester po trover K’ i n’ a cåzu pus rén ki dmeure ?
Erminete (biesse)

thumb|Erminete å blanc poyaedje, epayeye

L' **erminete** u **rouminete** u **blanke marcote** u **blanke bascolete**, c' est on ptit bascolidî (mins tolminme on pô pus gros k' el bascolete), avou on poyaedje ki candje di coleur deus feyes l' an : blanc di l' ivier, brune di l' esté.

 *[[Mustela erminea]]*


Erminete brune fôreure epayeye.jpg|å bron poyaedje, epayeye
Горностай встал на задние лапы и опирается на хвост.jpg|dresseye
Горностай на пляже р. Ева -Яха, окресности г. Новый Уренгой 2.jpg|potchant sol såvlon
Mustela erminea MHNT.ZOO.2010.11.236.12.jpg|cråne


## Spårdaedje
thumb|spårdaedje
L' erminete vike dins les froeds et timperés payis d' Urope, d' Azeye et d' Amerike bijhrece.

## Sourdant
Michel Pire

* **Michel Pire** ou Jean-Michel Pire : scrijheu e walon do 19e sieke do payis d' Vervî 
* **Michel Pire** ou Michel Azaïs : tchanteu e walon (fén 20e s. et 21e s.)
Pingne

On **pingne**, c' est ene ahesse avou des dints po fé ses tchveas.

## Motlî
Les lådjes pingnes si lomnut "s" ou "s".

Les cis ås dints foirt serés, po ramasser les pûs si lomèt "s".

Passer l' pingne so ses tchveas si dit "si pingnî" (ou fé ses tchveas).

On s' pout eto pingnî avou des "broushes ås tchveas".
Marian de Saint-Antoine

**Marian de Saint-Antoine** a skepyî a Lidje e 1726 et-z î mori e 1801.

C' est onk des prumîs scrijheus e walon kinoxhous.

## Impôrtance di ses scrîts
I scrît do tins del binamêye revolucion, et après, çou ki fwait d' ses ouves des documints d' Istwere.

## Ouve e walon
C' est l' oteur del «Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs», do tins del binamêye revolucion.

On vout k' ça soeye lu ossu k' åye sicrît l' Apolodjeye des priyesses k' ont fwait l' siermint (e 1800).

Des bokets di ces deus tecses la ont stî replaidîs dins des gazetes di ç' moumint la u do 19inme sieke, tantea ki ces deus tecses la ont 6 limeros dins l' invintaire Piron (126, 127, 132, 134, 136 et 137). 

## 
*
Lôbe

**Lôbe** (fr: *Lobbes*) est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.

* Ban d'&nbsp;Lôbe: Lôbe (viyaedje) avou Biene, El Sårt-el-Bouxhire, et Mont-Sinte-Djenvire.

## Difoûtrinnès hårdêyes

Lôbe sol waibe: http://www.lobbes.be
Schitroûle

Li **schitroûle**, c' est ene plante des tchamps, come ene ourteye ki n' pike nén.

 *[[Mercurialis annua]]*

## Vicaedje
Elle esminceye cåzu tot sourdant.

## Måfjhance come crouwå
C' est l' mwaisse crouwå des dinrêyes el Hesbaye. C' est eto on crouwå foirt corant des cortis.

## Eployaedje
po purdjî (did la, ès no). 30 a 60 gr po on lite d' aiwe.

## Epweznaedje
Les vatches k' endè magnèt leu sô ont les rodjès aiwes.

## Sourdants
No d' famile walon ki vént d' on ptit no

Pådje des **nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on ptit no**.

N a ene peclêye di nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on ptit no walon'''.

## Emantchaedje
Ça pout esse :
* biesmint li ptit no lu-minme : , , 
** li ptit no tîxhon, riwalnijhî : 
* on ptit no avou ene raptitixhante cawete : , , , ,  (pitit , pitit , pitit , pitit , pitit )
** on ptit no tîxhon, avou ene cawete walone : , , , 
* li ptit no avou l' cawete di troke -î : , ,  (li ci da "Bod", da , da )
* on ptit no avou èn addjectif : ,  (), , 
* deus ptits nos aclapés : 

## Prononçaedje des nos d' famile vinant d' on ptit no
Come les ptits nos, a pårti do 20inme sieke, on a todi pus sovint 

## Djivêye di sacwants nos d' famile del Walonreye ki vnèt d' on ptit no
*  (Albert)
* 
* 
* 
* 
* , 
* , 
* , , , 
* , 
* 
* 
* 
* , , 
* 
* , 
*  (Houbert)
*  (Lambert)
* , Lorintî
*  (), , , 
* 
* , , , 
* , , , , 
* 
* , 
* , , , , 
* 
*  (Robert)
* , 
* 
* , , , , 

## 
 (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Contåbe (discramiaedje)

* onk, ene ki tént l' Contåbilté (les contes d' ene eterprijhe).
* djin d' mestî ki fwait d' l' acontance (studiaedje des afwaires di çanses d' ene eterprijhe, d' ene ritche mierdjin, d' on govienmint, evnd.)
Acontance

L' **acontance**, c' est li studiaedje des afwaires di çanses, po ene eterprijhe, ene soce, ene ritche mierdjin, on govienmint, ene sone nén recwårlante eternåcionåle, sorlon les lwès do moumint et do payis.

Li djin d' mestî ki fwait d' l' acontance si lome **contåbe**.

Les contåbes di hôt livea si rashonnèt e **cabinet d' acontance**.

## Cabinets d' acontance et crijhe financires
Les grands cabinets d' acontance ont stî rindous responsåves des crijhes financires del kimince do 21inme sieke, pask' i n' avént nén veyou les forcarculaedjes k' ont miné al rwene di grossès societés do bastimint, et des bankes ki lzès sotnént. Pår d' estats ki shuvént ces rotindjes la.
Contåbilté

Li **contåbilté**, c' est li scrijhaedje di tos les mouvmints dins on comiece.

Li djin ki fwait çoula si lome on, ene **contåbe**.

## 
[ Istwere del contåbilté dins ene ptite eterprijhe] (Louwis Baidjot, divins : )
Contåvté (linwince)

Li **contåvté**, c' est l' ådjeu, po on sustantif di poleur esse conté.

Sacwants nos, aprume les cis d' dinrêyes ("nive", "boure"), ni plèt nén esse contés. I sont dit **nén contåves**.

On mot contåve pout aveur on pluriyal. On mot nén contåve, nén; ou adon, foirt rålmint, po djåzer di metowès sôres di cisse dinrêye la.
:*Li boure est tchir, ciste anêye ci.
:*Les boure**s** d' ivier sont todi pus blancs (ou : li boure d' ivier est todi pus blanc).

## Atuze vijhene
Pluriyal trocrece
Årmonak des cwate Matî

L' **Årmonak des cwate Matî**, c' esteut on ptit livret, a môde d' årmonak, k' a rexhou a Lidje di 1894 a 1910. Onk des askepyius, c' esteut Djôzef Vrindts.

Di 1906 a 1910, c' est Vrindts tot seu ki l' eplaida. I radjoutéve adon totès sôres di ses scrijhaedjes, inte di zeles, des bokets di s' roman «Li pope d' Anverse».
Calindrî (discramiaedje)

* on calindrî, c' est on pindåve årmonak.
** sacwants calindrîs walons
* on calindrî, c' est eto l' manire d' adjinçner les djoûs, les samwinnes et les moes dins ene metowe anêye
** Calindrîs solreces : i shuvnut l' solea.
** Calindrîs lunreces : i shuvnut l' lune
** Calindrîs solo-lunreces : i shuvnut l' lune, mins rcoridjî po si rmete avou l' solea
Calindrî muzulman

Li **calindrî muzulman** u calindrî islamike, c' est on calindrî lunrece, rashiou so ene anêye di 12 moes lunreces di 29 ou 30 djoûs. 

Adon, l' anêye conte 354 ou 355 djoûs (dj' ô bén : a pô près onze djoûs moens ki l' anêye solrece).

## Les moes do calindrî muzulman

Arabe classikeArabe marokinLomaedje e walon
Moharrem3chor (Aachour) «» moes do novelan muzulman
Çafarche3t l-3chour (Chaat l-Aachour)moes shuvant l' novelan muzulman
Rabi3 l-ouwwalmilod (Miloude)moes do Noyé muzulman
Rabi3 th-thânîch3et el-milod (Chaat l-Miloude)moes shuvant l' Noyé muzulman
Joumada l-ouwwaljad (Jinde)Prumî djouminde (calindrî muzulman)
Joumada th-thânîjoumad (Jouminde)Deujhinme djouminde (calindrî muzulman)
Rajabrjem / rjeb (Rajebe)Rajabe (moes do calindrî muzulman)
Cha3bânch3eban (Chaabinne)Chaabinne (moes do calindrî muzulman)
Ramdânremdan (Remdinne)ramdinne, ramadan
Chawâlchhar le-f6or (Chehar le-ftour)moes del disdjune (calindrî muzulman)
Dhou l-qa3daf6or t-tani (Ftour t-tani)  bin l-3ayad bo jlaybmoes d' inte les fiesses (calindrî muzulman)
Dhou l-Hijja3id el kbir (Aayid el-kebir)moes do perlinaedje (calindrî muzulman)
Ramdinne (discramiaedje)

* **[[ramdinne (moes)]]** : nouvinme moes do calindrî muzulman
* **[[cwareme muzulman]]** (djune des muzulmans tins di ç' moes la)
* **** : mot walon (et francès) askepyî a cåze do brut ki les muzulmans d' Afrike bijhrece fijhént del nute, la k' i magnèt et boevnut.
Calindrî

On **calindrî**, c' est l' manire d' adjinçner les djoûs, les samwinnes et les moes dins ene metowe anêye.

Ey eto les fiesses.

Les årmonaks et pindåves calindrîs sont rashious sol calindrî oficire d' on metou payis.

## Sacwants calindrîs
* Calindrîs solreces :
** Calindrî grigoryin
** Calindrî djulyin
** Calindrî republikin
** Calindrî suwedwès
** Calindrî revolucionåre sovietike
** Calindrî amazir
* Calindrîs lunreces
** Calindrî muzulman
** calindrî djwif
* Calindrîs solo-lunreces
** calindrî gålwès
Djoupeye (discramiaedje)

* Djoupeye (tot seu) revoye a Djoupeye-so-Mouze (*Djoupèye*)
* Djoupeye-so-Oûte (*Djupèye*)
* Djoupeye (France) : comene di France (*Jupilles*)
Djoupeye-so-Oûte

**Djoupeye-so-Oûte** ou **Djoupeye-so-l'-Aiwe-d'-Oûte** (la-minme, ***Djupèye***, fr. *Jupille*), c' esteut on hamtea d' Hodîster, asteure, onk des viyaedjes do Grand Rindeu.

## Istwere
Djoupeye-so-Oûte a stî comene (avou Warizi) di 1818 a 1823.

## Tuzance walone
thumb
Djoupeye est cité dins ç' rime-rame ci:
A Marcour, li Diåle î court, a Macrai, il î brait, **a Djoupeye, i mareye ses feyes**, a Warizi, i mareye ses fis, et a Ciele, i monte å *ciel*.

## Sourdants
L' aclevaedje des bovrins a Djåçlete (live)

thumb|coviete
Li **live Gaziaux so les bovrins** ki l' tite, c' est **L' aclevaedje des bovrins a Djåçlete**, e francès *L' élevage des bovidés à Jauchelette*, c' est on live d' inketes so l' aclevaedje des rodjès biesses emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.

Il a stî eplaidî e 1982.

Li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temognaedjes e walon. C' est l' prumî di tote ene rîlêye di sfwaits lives. Ci-cial esteut ene grande pårt di s' memwere di romanes.

A cåze di s' motlî di 19 pådjes (pp. 345-363) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero **[[C18]]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
Li ctaeyaedje si fwait sorlon les sôres di biesses di cinse k' î sont studieyes:
* Divant-z-ouve : pp. VII
* Prezintaedje di s' metodolodjeye : pp. IX-XVI
* Bibiografeye (lives riwaitîs) : pp. XV
* Adrovaedje pp. 1-2
* Antomeye : pp. 7-21
** Mangonreye : pp 17-20
** Ratourneures : pp 21-22
* Mopliyaedjes : pp. 23-95
** Lomaedje des vatches p. 96
* Li ståve pp. 99-156
* Li nourixhmint pp. 157-212
* Li laecea pp. 217-268
* Li vindaedje des biesses pp. 271-296
* Maladeyes pp. 299-340
* Motlî pp pp. 341-363
Påpe Françwès I

Li **Påpe Françwès I** a skepyî li 17 di decimbe 1936, a Buenos Aires et il a morou li 21 di avri 2025, a Vatican. 

## Biyografeye
El **Påpe Françwès I** a skepyî dins li mwaisse-veye di l' Årdjintene, Buenos Aires, e 1936. Si vraiy no, c' est **Jorge Mario Bergoglio**.

Il est, dispu li 13 di måss 2013, li påpe del rilidjon crustinne. Il a tchoezî d' esse sipoté «&nbsp;**Påpe Françwès**&nbsp;», po rinde bon dvwer a Sint Françwès d' Assisi.

## Referinces eyet sourdants
Rno

Li **rno** ou **rin**, c' est èn organe metou divant li dzo del schene (ås djins), padzo l' dirî del schene (ås biesses so cwate pates).

Les biesses ås tetes (et adon, les djins eto) end ont deus, del cogne d' ene feve, onk a droete et onk a hintche. Les oujheas end ont des longous, nén bén limodjîs.

I sieve a rapurer l' sonk, et dabôrd tot l' coir. I prodût li xhlé.


File:Rinos berbis.png|rinos d' berbis otopseye
File:Rinolite poye.png|rnolite d' ene poye avou ene sôre di brontchite å virûsse


## Rotaedje do rno
Li sonk avént dins des etcherpetaedjes lomés «glomroûle». La, totes les sustances dismantcheyes dins l' sonk passèt houte del mimbrane, apus k' les pus grosses (proteyenes).

Adonpwis, ci likide la va cori dins des longowès rployeyès buzetes, la k' des pompes rissaetchèt totès sôres di sés ki n' polnut nén moussî foû do coir (come li sodiom).

Li xhlé, c' est çou ki dmeure après ces rpompaedjes la. Ele si rashonne dins ene citere, li bassinet, po vudî foû do rin pa l' urtere.

## Maladeyes des rnos
* rinolite (nefrite) : efouwaedje do rno
* magnant må do rén
* pire å rno
Roger Federer

**Roger Federer** (e walon, si pôreut prononcî *Rodjî Fèdèrêr*), c' est on rlomé djouweu d' tenisse di nåcionålité swisse.

Roger  a wangnî a prumî tournoe do grand Schlem a Australian Open, e 2004, 2006, 2007, 2010.
Novak Đoković

**Novak Đoković** (*Новак Ђоковић*, riscrijhåve **Novak Djocovitch**; po ses près soçons, **Nole**), c' est on rlomé djouweu d' tenisse.

Novak a wangnî si prumî tournoe do grand Schlem a l' Open d' Ostraleye e 2008.

## Difoûtrinne hårdêye
* Si waibe
Antroponimeye do walon

Pådje so l' **[[antroponimeye]]** do **[[walon]]**

## Lives et documints d' antroponimeye do walon
### Pitits nos
 Pitit no walon

Po les nos d' sints, waitîz eto so l' live Colignon so les sints fiestis el Walonreye.

### Nos d' famile
 no d' famile walon

### Såvadjes nos
 Såvadje no
** Papî Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork
** Live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur

## Sourdants
* Motî Germain et Herbillon des nos d' famile del Walonreye (**AG1**).
* Live Colignon so les sints fiestis el Walonreye (**AG2**)

## 
* Pitits nos e walon d' après Nameur, saetchîs foû do motî da Lucien Léonard
* Waibe-blok so les ptits nos walons
* Waibe des nos d' familes del Beldjike
Sida

Li **sida**, c' est ene maladeye des djins ki s' prind, spårdowe pattavå l' Daegne. A dipus d' 40 miyons d' djins rascråwés.

Ele n' a stî cnoxhowe k' e 1979.

Elle est cåzêye pa on virûsse, li VBDDj (vébédédjin, virûsse baxhant les disfinses del djin) lomé VIH e francès et HIV e-n inglès.

Elle provoke todi l' moirt après 2 a 15 ans, minme médeye comifåt.

Onk ki l' a est lomé **sidateu**.

## Senes del maladeye
On pårtixh sovint les estapes del maladeye del façon ki shût :
prumî ståde : five, rodjixhmint totavå l' pea, amwinrixhmint, tronna.
deujhinme eståde : diferinnes maladeyes aparexhèt ki l' malåde ni s' disfind waire : mås d' vinte, magnant må, del pea, maladeyes del goidje et des peumons ki n' werixhèt nén.
dierin ståde : disrindjmint do cervea : neurasteneye, paralizeye, foleye, piete di parole.

## Minêyolodjince

### Prindaedje
### Sipårdaedje avå l' Daegne
Foirt corant e l' Afrike dizo l' Sara. Insi, e 18 åcint des djins ki vnént dner do souk po des parints malådes å spitå d' Man (Coisse d' Ivwere)

E 2005, gn a pus yeu d' crexhaedje do nombe di seropôzitifs.

E 2006, on contéve ki 90 åcint des seropôzitifs avå l' monde ni savént nén k' i estént acsûts.

## Espaitchance
Po-z esplaitchî li passaedje å påpåd tins d' l' acoûtchmint a pårti do sonk d' ene enindjeye mame, on dene des sconte-retrovirûsse li dierinne samwinne do tins d' ratindance.

## Sourdants
Susana Vieira

200px|thumb|Susana Vieira
**Susana Vieira**, ki s' no d' bateme, c' esteut **Sônia Maria Vieira Gonçalves**, c' est ene  actoresse do cinema braezilyin. Ey ene danseuse di samba.

Elle a skepyî li 23 d' awousse 1942 a Sao Paulo.
Li dérène Chîje

thumb|coviete
thumb|c' est après la k' ça s' passe !
**Li dierinne shijhe** (*li Dérène Chîje*), c' est on live di racontroûles k' on dit al shijhe, sicrîts pa Anatole Marchal, ey eplaidî e 1941.

## Contnou
* Sovnances : prezintaedje des shijhes amon l’ mwaisse raconteu d’ fåves, sipoté l’ Baron. I s’ rimimbrèt les tournêyes do semdi sint avou l’ benite aiwe.
* Li sôrcire do Trô des Tones : gn a la nole macrale, c’ est ene kénte djouwêye a on båbimene. (17-24).
* Li grimancyin : minme sôre di kénte, a Zidôre k’ esteut « ene miete enocin ossu ; ene miete bråmint po dire li vraiy » (pp. 27-37).
* L' ome ki vleur fé vni l' Diåle. Il estént a bate, et l' diåle a fwait vni on vint a råyî l' måjhon (pp. 38-43).
* Li loumrote del Breujhete : ene vraiye istwere di loumrote ki vleut k' on deye des messes po ene djin moite leye tote seule (li loumrote, c' esteut leye, ki n' vleut nén vormint «mori») (pp. 45-49). C' est motoit did cissse creyance la k' s' a wårdé l' uzance del passêye do djoû des åmes a Annvoye.  
* Djan l' Nåjhi: laide resconte d' onk k' est sô et ki vout aler planter Djan l' Nåjhi sol tere des cinsîs ki sont todi les dierins po fini l' fenåjhe: pp. 51-58.
* Li dierin nûton do Trô Colet. Il ont tertos abandné leu naxhe cwand on-z a cincî a cåvler po fé des cårires, såf ci-ci, k' a morou la (pp. 59-68).
A l' anuti, cwand l' solea a dischindou co on côp padrî les bwès, Mirtô, dierin nûton do Trô Colet, a rmoussî e tere, s' a stindou dzo l' coviete di mosseas setchis et clôre ses ouys tot doûçmint. Eco on ptit pô d' l' åme del Walonrye end a ndalé avou lu.
* Les sôdårts di Croupet. Paskeye avou on signeur di Crupet, Gontran d' Måleyon. On laid des laids. Il aveut blasfemé tot djhant : «Nos serans mwaisse del tere cwand nos vôrans; ci n' est nén co ene årmêye di dijh-ût meye Bons Diès ki nos arestêyrè» (pp. 69-75).
* Li côr di tchesse di sint Houbert (pp. 77-85).
* Cwate fåves åtoû d' Marluzene: pp. 87-147. 
* Cwate fåves so les moxhons: pp. 149-157
** li mårtén-pexheu
** li roytea et l' ivier
** li roytea disploumé et l' houlote
** li råskignoû
* Les troes Rwès: istwere des Rwès mådjes ki rivnèt podbon sol tere avou li Ptit Djezus, ki riskepeye podbon. Mins ene anêye, gn a nouk k' a volou rçure li cope Mareye et Djôzef. Il ont roté disk' åd dibout do monde, et les troes rwès les ont shuvou. Adon, li Bon Diu les a metou å stoelî: c' est l' sitoelreye des troes rwès (pp. 158-165).
* Les clotches evolêyes : pocwè k' les clotches evont a Rome a Påke (pp. 167-173).
* L' åbe di Noyé: pocwè ki l' sapén dimeure vete, et les ôtes åbes piede leus foyes (istwere do prumî ivier) (pp. 175-183).
* Li tchår des åmes (pp. 185-195).
* Li dierinne shijhe, podbon (pp. 197-201).

## Corwaitaedje
* Li dérène chîje, da Anatole Marchal sol waibe di Laurent Hendschel

## 
* Racourti et corwaitaedje des cwate fåves so Marluzene

## 
* Mwaisse modêye do conte di Marluzene 
* Modêye e rfondou 
* 
*  lijhaedje di Djan l' Nåjhi
Vos, tchvås då Bon Diu (fime)

**Vos, tchvås då Bon Diu !** (e francès : *Les chevaux de Dieu*, e-n arabe *ya khîl el-lah")*, c' est on fime da Nabil Ayouch, ki mostere li tchminmint di cénk djonneas d' on coulot d' barakes di Cazablanca, et  ki vont divni cwate des camicåzes do 16 di may 2003. 

Li fime est sortitré « On n’ vént nén å monde mårtir ». Ca po les islamisses, « mårtir », c’ est l’ manire di lomer les cis ki s’ fwaiynut sclater po leu cåze.

Li fime a stî subzidyî e pårteye pa des fonds del Federåcion Walonreye-Brussele.

## Tcheriaedje do fime
Li prumire pårteye kimince a Sidi Moumen, on coulot d’ barakes k’ a crexhou dins des ancyinnès cårires. Kimint viker dins ç’ monde la : vinde des orandjes so ene tcherete ? Mins fåt ddja dner ene pårteye di t’ wangne a on « pårén » po poleur awè ene bele plaece.

Bouter po on gåraedjisse pédé ? Vinde del drouke ? Adon, c’ est ås viereus policîs k’ i t’ fårè dner des dringueles.

Pu, ene kiminålté islamisse les ascoya. Lezî dner a magnî leu sô, a zels et leus familes ; sognî leus parints malådes ; et lzî espliker li droete voye. Adonpwis : li pactêye politike : li lûte disconte des "innmis" djwifs et crustins.

## Ricompinses
Li fime a rçû l' pris « *un autre regard* » (avou on louca diferin) a Cane. Pu esse prumé a Nameur.

Mins il a yeu eto des pris a Cartadje, a Bayadolid, a Roterdam, a Bzançon, a Brussele, a Mont-Pelî, a Doha (mins nén a Marakech, dins s' prôpe payis, la k' i concoreut e moes d' fevrî 2013).

## Sourdants
Ricepeure

Ene **ricepeure**, c' est ene plaece ki les mots s' côpèt, po ndè mete ene mitan so ene roye, et l' ôte mitan so l' ôte.

Les rcepeures ni s' fijhèt nén pareymint dins totes les langues.

L' eployaedje di programes aspougneus d' tecses atûzlés e francès ou e-n inglès dinèt pacô des laidès rcepeures dins les scrijhaedjes e walon.

## Sacwants rîles po les rcepeures do walon
* on n' côpe nén les mots a on pî.
* on n' côpe måy ene cossoune ki si scrît avou deus letes : ch, tch, dj, gn; såf ss, ki s' ricepe e mitan.
* on n' côpe måy ene voyale ki si scrît avou deus letes : ou, oû, an, in, on.
* on n' côpe måy on betchfessî scrijha di deus ou troes letes : xh, jh, sch, sh, oe, oi, oen, ai.
* on mete voltî li rcepeure inte deus cossoune : , .
* ôtmint, po les sillabes å lådje (ki s' atchevèt pa des voyales), on mete li rcepeure dirî l' voyale : 
* on n' ricepe nén voltî (mins on l' pout fé) on mot ki l' prumî pî n' a k' ene lete : .

## Egzimpes di manaedjmint des rcepeures dins les scrijhaedjes e walon
Dins l' roman "Vera, gn a sacwants målès rcepeures :
* måscôpaedje do betchfessî jh : roej·hén (p. 95); plaij·hante (p. 97); bénfj·hance (p. 107)
* måscôpaedje del lete "tch" : råt·chåds (p. 95); brot·chî (p. 153); saet·chaedje (p. 323)
* måscôpaedje del lete "dj" : goird·jon (p. 173); rcand·jive (p. 249)

Ces deus dierinnès mwaijhès rcepeures la sont-st eto foirt corantes dins les scrijhaedjes e sistinme Feller.

Å rvier, dins l' roman "On Sånî a pårt, k' a stî eplaidî pal S.N.R. «Li Rantoele», ey eployî èn aspougneu d' tecse la k' on tchoezixh les rcepeures, ele sont tertotes djusses.

## Ricepeures sol Wiccionaire walon
Dispu l' moes d' avri 2013, li Wiccionaire walon dene pacô li rcepaedje des mots. Soeye-t i dins l' prononçaedje (e-n AFE (avou on pont ordinaire), soeye-t i djusse après, dins ene roye lomêye "ricepeure" (avou on mîtrin pont, ou on pont ordinaire).

Egzimpe pol mot «»
* Prononçaedje : /ʀi.sɛ.pøːʀ/
* Ricepeures : ri·ce·peure

Po deus sillabes ki n' si dvèt nén rceper, on mete on pont inte åtchetes:

:el(.)zès → elzès
:djel(.)zès → djelzès
:blan(.)kès → blankès
:o(.)ran(.)djès → orandjès
:djin.te(.)yès → djin·teyès
:a(.)mis.tå.vis.té → amis·tå·vis·té
Jean-Michel Saive

**Jean-Michel Saive** (e walon, on direut Djihan-Mitchî Saive, et po ses camas, Djan-Mi), spoté e chinwès « Ta Sayfou », çou ki vout dire « el grand Saive », a skepyî a Lidje el 17 di nôvimbe 1969 dins ene famile di pondjisses. Il a don comincî foirt djonne el tenisse di tåve.

Totes ses victweres fwaiynut d’ lu el pus grand pondjisse di tos les tins. 

Mins eto onk des meyeus spôrtifs k’ el Beldjike euxhe conoxhou.

## Biyografeye
Po ses 13 ans, i fjheut ddja pårteye des meyeus djouweus bedjes. C’ est insi k’ il a yeu s’ prumire seleccion dins l’ ekipe di Beldjike.

Et radmint, e 1985, i s’ astaléve å dzeu do tenisse di tåve nåcionå e dvinant tchampion a 15 ans.

E 1998, il a minme erçû on diplome des mwins do Comitî Eternåcionå po s’ ferplai ey si espôrtivté. 

Eto, dispu 1997, di tinzintins, i nos sôrtit on spectåke avou s’ fré eyet les frés Taloche, ey eto l’ umorisse Pire Theunis.

E 2014, il esteut lomé po l’ dijhinme côp « spôrtif di l’ anêye ». Il est cnoxhou come estant ene sakî ki voet voltî el espôrtivté.  Eyet : a dayeur erçû eto l’ diplome do comitî eternåcionå do ferplai. 

E 2019, Djan-Michel Saive a decidé di djoker ès cårire. Ès dierinne pårteye, c’ esteut el 9 di may conte l’ Estoele Basse Sambe a Oderguem.

## Palmaresse
* tchampion d’ Urope 
* 7 copes d’ Urope des Clubs (avou Tchålerwè)
* 21 tites di tchampion d’ Beldjike pa ekipe.
* ene victwere å Protoû
* deus openes do Katår
* 23 côps tchampion d’ Beldjike
* pårticipåcion a 7 djeus olimpikes, di 1988 a 2012.

Il fwait målåjhey di mete roci totes les riscompinses, mins sacwantes meritnut d’ esse dinêyes. Spôrtif di l’ anêye, el merite espôrtif, vice tchampion d’ Urope, prumire plaece mondiåle durant 515 djoûs, vice tchampion do monde, dimorer dins les 12 prumîs uropeyins, cope d’ Urope des clubs tchampions, medaye di bronze å tchampionat do monde a Chiba eyet co ds ôtes medayes di bronze et d’ årdjint.

## Sourdants
Tenisse di tåve

Li **Tenisse di tåve** ou **pign-ponk**, c' est on djeu come li tenisse, mins ki s' djowe e pus ptit, so ene tåve. 

Li djouweu s' lome on **pondjisse**.

## Droet do djeu
Dinltins, les setes estént a 21 ponts, et c' esteut troes setes wangnants. 

Asteure, c' est a 11 ponts, et cénk sètes wangnants e l’ plaece des troes.

## Rilomés pondjisses
Jean-Michel Saive

## Sourdants
Djîle di Bince

**Djîle di Bince** (*[[Gilles de Bins]]*) a skepyî a Sint-Guilin viè 1400. 

A djouwé come organisse a Sinte-Wådru et daler e 1423 a Lile. 

A fini s' vicaireye a Sougniye e 1460. 

Il a scrît l' prumî Te Deum di l' istwere et mete e muzike des tecses da Charles d' Orléans.
Couscousse

Li **couscousse**, c' est èn amagnî fwait avou del simouye bolowe dins ene grande djusse di blanc fier ou d' aluminiom, li couscoussire.

Les verdeures eyet l' tchå sont parbolowes dins li dzeu di l' ahesse.

## Compôzucion
Les verdeures les pus corantes sont : les raecene, les peturons (citrouyes), li blanc cabu, les poes d' souke, les naveas, les crompires (couscousse dit "ås setès verdeures"). Sins rovyî les poevrons pol gosse.

Li tchå est å pus sovint del cene di boû.

## Ricete

## Aprestaedje do couscousse

Dins l' tchôdron (li dzo) del couscoussire, fé rivni l' tchå avou des agnons, des tomates, do poeve, do sé, do djédjimbe, des yerbêyes, do do fås safran, di l' ôle ey ene miete di foirt boure. Leyî fricassî on cwårt d' eure. Radjouter 3 a 5 lites d' aiwe. Cwand l' aiwe boût, mete les naveas, ey on pô après les raecenes. 

Adon, dins l' meye-trôs (li dzeu) del couscoussire, mete li smouye a cure al wapeur. Cwand elle a bén tchåfé, li rsaetchî et l' rafroedi, li saler, cwand elle est bén souwêye, mete di l' ôle et li rmete a parboure on deujhinme côp. C' est adon k' on radjoute, li peturon et les poevrons et si on nd a do cabu ou des longues cawoûtes, avou les ôtes verdeures ki cujhèt ådzo. Après on moumint, on rsaetche co on côp l' couscousse, et l' rafroedit. Pu l' rimete a cure on troejhinme côp. Deus eures après li cminçmint, li couscousse est presse.

On mete li couscousse sol taile, mete les bokets d' tchå dissu, pu "frexhi", dj' ô bén mete les verdeures et l' såce, mins nén dtrop. On wåde ene djatlêye di såce po si sacwants è volnut radjouter divant zels. Ca po fé des boletes, i n' fåt nén k' ça soeye ni trop setch, ni trop crou (on pô come li moirtî).

## Sôres di couscousse
On l' pout fé avou del tchå di grosse biesse come del ci d' bedot, ou d' polet. On l' pout minme bén fé avou sacwants pexhons (*qors*).

A costé do couscousse ordinaire ås verdeures, gn a l' couscousse ås corintenes. Ci-la, on cût l' tchå, les corintenes, les poes d' souke et tos les ôtes ingredyints (agnons, yerbêyes, spéces) dins ene casrole a pårt. Cwand l' couscousse est presse, on l' mete dins l' taile, mete li tchå dsu, pu vudî l' såce avou les corintenes et les poes d' souke dissu.

Li couscousse al tiesse di bedot, ki les Marokins aprestèt voltî li londi del fiesse di l' ofrixhaedje.

## Magnaedje
Å Marok, divins l' tins, on magnive l' couscousse al mwin, tot prustixhant des boletes avou ses doets, et les mete e s' boke avou ene djesse de tchicnåde. Asteure, bråmint des djins, foiravant dins les veyes, el magnnut avou des coyîs, mins todi tertos eshonne dins ene grande taile.

Foû payis arabes, on l' sieve  tcheconk si pårt dins des assîtes.


File:Magnaedje couscousse famile.jpg|Magnaedje e l' famile, omes ey valets
File:Magnaedje couscousse mwins.jpg|boletes rade fwaites
File:Couscousse boletes.jpg|boletes bén fwaites
Pire Schoovaerds

**Pire Schoevaerdts** (ou co **Schoevaerts**), c' esteut on pondeu, passé mwaisse e 1731.

Il esteut l' fi da Matî Schoovaerds et (ptète) l' ratayon da José Schoovaerts.

## Ouves
Onk di sès portèts da  Tchåle VI di France esteut co a Furnes è 1883) èt s’ marier à Paris, avou l’ veûve da Djan-Batisse Slodtz (on ôte dauboreû 1699-1759), tot pwârtant l’ tite di Tchivalî di Valcour.
Da li, a l’ Ostèl di Vile di Furnes, on pout co vîre li portèt da Françwès Prumî, popa da l’ Impreû Djozèf, ki pwate lès insignes dèl Twèzon d’ Aur.
Bas Payis borguignons

Les **Bas Payis borguignons**, c' esteut èn ashonna di ptits estats retroclés pa les Ducs di Borgogne, avou l' såme di rfé ene sôre di Lotarindjeye.

Les Bas Payis Borguignons vont passer al famile des Hasbork (Habsbourg), pu divni les Bas Payis espagnols.

## Impôrtance pol Walonreye
Les Bas Payis borguignons rashonnèt pol prumî côp des dutcheyes et conteyes ki vont dmorer essonne disk' å djoû d' ouy dins l' Walonreye, eyet pår dins l' Beldjike. Portant, li Principåté d' Lidje ni serè avou ls ôtes (mins djusse come payis ocupé) ki di 1465 a 1477.

## Askepiaedje
Po les bokets ki rwaitnut l' futeure Walonreye :
* 1421 : Flipe di Borgogne ratchtêye li conteye di Nameur a Djan III d' Dampire, rwiné.
* 1427 : Flipe di Borgogne moenne li conteye do Hinnot (i dvénrè oficirmint conte e 1438).
* 1430 : I dvént Conte do Braibant.
* 1441 : I atchtêye li Dutcheye do Lussimbork.
* 1461 : pa des calmoussaedje, Tchåle di Borgogne fwait lomer Louwis d' Bourbon prince-eveke di Lidje. Mins ci-ci n' serè nén accepté des djins. Did la l' estat d' guere inte les Lidjwès et les Borguignons (1461-1468), pu l' ocupåcion (1468-1477). Adonpwis, li principåté d' Lidje ridvént on dislaxhî payis.

## Sourdants
1492

## Etrevéns
### A vey çou ki va divni l' Walonreye
### Ôtes etrevéns
* Cristofe Colombe trouve l' Amerike (li 12 d' octôbe).
* Les tropes castiyanes evayixhèt Gurnåde et mete fén a l' Andalouzeye muzulmande; por zels, c' est l' atchevmint del Riconcwesse.

## Ont vnou å monde ciste anêye la

## Ont morou ciste anêye la
Li nute di may (tchanson)

**Li nute di may** (*lu nut´ du may*), c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Florent Lebierre e 1868 et metowe e muzike pa s' fré Livî (Olivier) e 1898. Dj' ô bén, ezès trevéns del Walonreye prûssyinne.

## Istwere do tecse et del tchanson
Li tecse est aprume ene powezeye dizo l' tite «poème d'amour» (1868), et dabôrd, escrît e-n on scrijha di dvant Feller. 

Come dit, i n' divént ene tchanson k' e 1898.

Elle a stî ratournêye e-n almand eviè 1900 pal feme d' on notåbe di Måmdiy (k' esteut co e l' Prûsse adon).

Li tchanson fourit si voltî tchantêye li djoû del nute di may el Walonreye måmdiyinne k' ele divna rade ene pîce do foclore di cisse contrêye la.

Ça fwait: li tecse fourit rmetou e sistinme Feller e vintinme sieke, eplaidî insi dins l' Lire måmdiyinne

Li riscrijhaedje e rfondou walon date des anêyes 2010, ey a stî publiyî po on prumî so cisse pådje cial di Wikipedia. I rpassa so Wikisourd, co sol cogne d' on discloyoe, e 2020.

## 
* Mwaisse modêye e Feller et ratournaedje e-n almand 
* 
* Ôtes hårdêyes
Nute (discramiaedje)

* nute (moumint ki va do coûtchî å lever do solea)
* Nute di Noyé, la k' on ratind matene
** El nute påjhûle (tchanson)
* Nute del novelan
* Nute des Rwès
* nute di may (Sint-Valintén walone)
** Li nute di may
* Nute del destinêye (islam)
Margaret Thatcher

**Margaret Thatcher** (e walon, pôreut esse prononcî *Magrite Tatchêr*), c' esteut ene politicresse inglesse.

Elle aveut skepyî li 13 d' octôbe 1925. Elle a morou li 8 d' avri 2013.

Elle a stî prumire minisse do Rweyåme Uni di 1979 a 1990.

Elle a miné li Pårti wårdiveus britanike di 1975 a 1990.

## Si ouve
On n' pout nén dire k' on nd a d' keure di çou k' elle a fwait. E l' Inglutere, gn aveut ostant dj' djins ki l' veyént voltî ki des cis ki l' veyént evi. Mins foû di s' payis, elle n' esteut nén foirt inmêye.

Elle a rlevé li Rweyåme Uni economicmint.

Mins si doctrene economike foirt liberåle a permetou ås bankes et d' vinde d' atchter toplin des pouris produts. Elle a catrucimé Ronald Reagan por lu l' shuve dins cisse voye la. Tot çoula a miné, après 25 ans di djouwaedjes di tirlibibi, ås crijhes financires et economike di 2008 et ki durèt co dins les des anêyes 2010.

Elle a dåré docô po fé l' guere des Malwenes.
Brut

On **brut**, c' est on son, nén bén erîlé po çki rwaite les waches electromagnetikes (årvier del muzike), ki l' oraye pout etinde.

On sincieus (ene sincieuse) ki studeye les bruts est lomé (êye) **brutincieus** (**brutincieuse**).
Li tchant di m' tere (epopêye)

thumb

**Li tchant di m' tere** (*Li Tchant di m'tére*), c' est ene epopêye sicrîte pa Djôzef Mignolet.

Ele conte l' istwere di Lidje inte li moirt di Flipe III d' Bourgogne (15 di djun 1467) disk' å branscataedje del veye pa s' fi Tchåle di Bourgogne e 1468 (après l' atake des shî cints Frantchimontwès).

Li mwaisse personaedje, c' est Tchantchès, ki rprezinte on Lidjwès do peupe, on cou-d'-rivadje (les cis ki viként sol boird do mouze).

Les arimés sont sovint des zandrins, mins avou pacô, inte di zels, des volêyes di pus courts vers.

Li live a moussî foû e 1935, saetchî a 302 egzimplaires. 

## Cotoûs istorikes

### Divant les paskeyes
* 1461 : A foice di calmoussaedjes, Flipe di Bourgogne fwait cwiter l' prince-eveke Djihan d' Hinsbiè, et mete e s' plaece Louwis d' Bourbon. Ci-ci n' est nén accepté des Lidjwès et s' doet radmint steper evoye so Hu. Did la, i tape l' interdit so Lidje (19 d' octôbe). Dj' ô bén : serer les ouxhs des eglijhes et espaitchî les priyesses di dner les sacramints.
* 1465 : Les Lidjwès (sins cavalreye) sont plouzés pås Bourguignons al batreye di Montnåk (19 d' octôbe), et 4000 milicyins î leyèt les hozetes. Lidje doet siner li Påye di Sint-Trond ou Peneuse Påye (22 d' decimbe), ki lyi rsaetche totes les libertés k' il aveut seu mintnou dispu l' Påye di Fexhe.
* 1466 : li 16 d' awousse, Tchåle di Bourgogne si vént bouter dvant les meurs di Dinant. Li veye des Coperes va esse branscatêye troes djoûs å long.

### Prumî boket
Lomé "Côps d' vint", i cmince al moirt di Flipe di Borgogne a Brudje. Li pårti do borguimwaisse Håze di Her va bouter l' feu ås ritchès dmorances des sotnant do prince-eveke. Ci pårti la fijheut l' djeu da Louwis XI, e margaye avou s' cuzén borguignon.

### Deujhinme boket
**Côp d' tonire**
I. Coronmint di Tchåle di Borgogne a Brudje. C' est ç' djoû la k' il aprind ki les Lidjwès, stombyîs pa Louwis XI di France, avént stî branscater Hu, po swè-dijhant raminer li Prince eveke Louwis d' Bourbon a Lidje.

II. Tchantchès fwait d' l' espion a Lovén, ey aprinde les plans do Franc Tigneu d' on crinkinî d' Nameur (adon, k' esteut d' l' årmêye di Borgogne, mins ki cåzéve walon come lu. 

III. Atot rvnant a Lidje pa Sint-Trond, i rescontere Tchantchesse d' astcheyance

IV. Deujhinme vizite a Mardjôzefe; voyaedje dins l' avni e-n ipnôze.
Flipe III d' Borgogne

**Flipe III d' Borgogne** (**Flipe li Bon** po les Francès), c' esteut c' esteut on duk di Borgogne ki rashonna toplin des payis do costé del Walonreye, del Flande et des Bas Payis d' asteure po-z askepyî les Bas Payis borguignons. I n' avinda nén a-z aveur li Principåté d' Lidje.

Flipe III d' Borgogne a skepyî a Didjon e 1396 ey a morou a Brudje li 15 di djun 1467. C' est s' fi, Tchåle di Borgogne ki prinda s' plaece.

## Cronolodjeye di ses ratchtaedjes des bokets del futeure Walonreye
Po les bokets ki rwaitnut l' futeure Walonreye :
* 1421 : ratchtaedje del conteye di Nameur a Djan III d' Dampire, rwiné.
* 1427 : i "ringne" sol conteye do Hinnot (i dvénrè oficirmint conte e 1438).
* 1430 : i dvént Conte do Braibant.
* 1441 : i atchtêye li Dutcheye do Lussimbork.

## Dins les belès letes e walon
Li novele di s' moirt atake l' epopêye da Djôzef Mignolet : "Li tchant di m' tere".

## Sourdants
Nute di may

Li **nute di may**, c' est ene dujhance di tos les redîmés payis (Walonreye måmdiyinne et kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, ey eto do Payis d' Lidje walon et d' l' Efel almand djondant.

## Foclore del nute di may
Li nute do 30 d' avri å 1î d' may, les djonnes omes (et motoit eto des omes maryîs) si rapoûlèt pu aler al måjhon d' leu monkeur po mete on **may** (ene coxhe d' on metou åbe) ki mostere leu-z amour.

Dins sacwants viyaedjes, il endalèt avou des årmonreyes. Ôte pårt, djusse tot tchantant. Onk des pus cnoxhowès tchanson, c' est djustumint *[[Li nute di may (tchanson)|Lu nut´ du may]]* da Florent et Olivî Lebierre.

Les comeres k' on vout balter d' zeles, on lzî mete des åbes k' ont ene måle sinifiance.

## Sinifiance des mays
1100

10inme sieke | **[[11inme sieke]]** | 12inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1080 | anêyes 1090 | **[[anêyes 1100]]** | anêyes 1110 | anêyes 1120



1105 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | **1110** | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1100 do [[calindrî grigoryin]].*

## Ça s' a passé ciste anêye la
### Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Ôtès sacwès

## Ont vnou å monde ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Ôtès djins

## Ont morou ciste anêye la
### Djins a vey avou çou ki va divni l' Walonreye

### Ôtès djins
Airtchî (discramiaedje)

Èn **airtchî**, ça pout esse :
* onk ki saetche a l' air (årbalesse)
* èn oujhea (*Apus apus*)
** Airtchîs (indjes) (*Apus spp.*)
* on trô eviè l' cåve des vîs bastimints) 
* ene planete (des djins nexhowes inte li 23 d' nôvimbe et l' 21 di decimbe)
Airtchî (oujhea)

Èn **airtchî** (on dit eto **årbalestrî**, **årbalesse**, **albatrijhe**, **mårtinet**, **mårtea di schayteu**), c' est èn oujhea ki rshonne ås orondes cwand i vole, mins k'&nbsp;a ene cogne foirt diferinne, come ene årbalesse.

 *Apus apus*.

Mins gn a des ôtes sôres

 : airtchidîs (apodifômes)

## Spårdaedje

Payis d' acovaedje : tote l' Urazeye, et l' Afrike bijhrece, Moyén Levant ki waite ki Mîtrinne Mer (Liban, Palestene). Tins d' l' ivier del Dimeye Bole bijhrece, i s' va reschandi e l' Afrike nonnrece.

## Discrijhaedje
Eneviè les orondes, il a ene pus coûte cawe, et des pus longuès aiyes ki prindèt li cogne d' èn air cwand i vole.

## Vicaedje
L'&nbsp;airtchî n'&nbsp;vént nén al tere: i hape des moxhes, et minme doirmi et si rprodure tot volant.

## Sourdants
Airtchîs (indjes)

**Sôres d' airtchîs**

No des indjes e sincieus latén: *'Apus spp.*
* airtchî ordinaire (*Apus apus*) : li seu ki poite a ni (k'&nbsp;acove) el Walonreye.
* bladje airtchî (*Apus pallidus*)
* airtchî å blanc vinte (*Apus melba* rilomé *Tachymarptis melba*) k'&nbsp;acove ezès payis del Mîtrinne Mer.
…
Moxhe

Ene **moxhe**, c' est èn inseke ås deus aiyes (ene seule paire).

*E walon, minme des ôtes insekes (foû des cis ås deus aiyes) sont pacô lomés moxhe, come li [[moxhe al låme]].*

## Sôres
Li pus cnoxhowe est l' doumiesse moxhe (*[[Musca domestica]]*)

Mins gn a bråmint des ôtès sôres di moxhes.

## Discrijhaedje
Li moxhe a deus gros ouys. 

Elle a ene longue trompe ki saetche si amagnî, ki doet esse foirt aiwiasse.

## Mopliyaedje
Ele pond des oûs; si halene, c' est on blanc vier. Li påpåd-lôlô n' est k' on gros molon. 

## Vicaedje
Ele zûne tot volant. Les moxhes al tchå ont on pus brutiant zûnaedje.

Ses distcheyaedjes si lomèt des strons d' moxhe u des schites di moxhe.

## Rapoirts avou les djins
Les djins inmèt mî les tchessî u les touwer. Li pus simpe des usteyes po çoula, c' est ene tchakete ås moxhes (eto: tapete).

## Sourdant
Zabele (oujhea)

Li **zabele**, c' est èn oujhea avou ene bleuwe goidje eyet des blankès taetches.

 *Luscinia svecica* (divant : *Ruticilla succica*)