open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fraipont

**Fraipont** (e francès come e walon, scrijha Feller *Frêpont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Trô, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4870**
** davance : **4642**
* Limero diyalectolodjike : **L 110**.
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins did la : Fraipontî, Fraipontresse; (F. *Fraipontois, oise*)

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Fraipont
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Trazinster (fr. *Trasenster*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** Bêcoyin (fr. *Beccoen*)
** e Havgné (*Ham'gné*, Fr. *Havegné*)
** Tårgnon (fr. *Targnon*)
** so Bocnåte (fr. *Bacnate*)

## Tuzance walone
Joseph Lahaye î a crexhou.
Guy Belleflamme

thumb|(2012)
**Guy Belleflamme**, c' est on rcwereu sol walon, k' a scrît on memwere so l' aclevaedje des bovrins e Payis d' Heve (Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve).

Il a eto scrît å moesn deus pîces di teyåte e walon.

I boute bråmint po l' SLLW (waibe, rivuwe "Walones", Motî Alphonse Massaux…).

## Ouve e walon
Il î note l' accint walon d' Trimbleu.

* Tecse del pîce "Doûcès creyinces et rosseas guignons"
* Tecse del pîce "Badasses"
Odissêye

L' **Odissêye**, c' est ene epopêye sicrîte pa Homere.

C' est li spoûle da Ulisse, on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins.

Si feme li ratinda des anêyes å long tot fiyant so si cnoye.

Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa Albert Maquet et pa Tchåle Djosrand.

## Boket foû do live
Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet.

:::**Li moirt do tchén**

Tot estant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene,
I n aveut la djondant on tchén tot long stindou.
So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes.
C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî
Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi.
Divinltins, les djonneas l' eminént-st avou zels
Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû.
Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon.
I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî,
E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets
Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres.
I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene.
Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu,
So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes,
Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop !
Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme
Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén :
" Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene!
Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint
S' il esteut si subtil po cori so l' djibî !
Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon
Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?"

Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit :
"Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis.
Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle
Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere !
Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere !
Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse,
I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk !
Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé
Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne.
Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus
I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe !
Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse...
Mins, so l' ouy da Finet, l' ombion del moirt passa,
La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !


## 
Ôte ratournaedje, da Albert Maquet 

## Sourdant
Oyon ou/u

L' **oyon OU/O**, c' est on foninme foirt corant e walon, et assez bén erîlé, “OU” sol Lidje et “U” ôte pårt (payis d' Nameur, Coûtchant walon et Basse Årdene). 

Eto, c' est l' lete **OU** k' a stî relîte e rfondou. Ci n' est nén l' pus lådje oyowe, mins c' est l' pus tipicmint walone, eneviè l' francès, todi (la k' ces mots la sont prononcîs avou l' son /y/).

Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est des mots come «» (Mape ALW **1**, 41) et «» (Mape ALW **1**, 71).

Mins, si li minme voyale etimolodjike /u/ si trouve al fén do mot, divant sacwants cossounes ou dmeyès cossounes (W, M, et pacô Y), on a èn ôte foninme : l' oyon O/OU/U.

## Ôtes mots avou l' foninme ou/u
 
*  / **'.
*  / **'.
*  / ** (sins mousmint).

## Alére
* L. Remacle, *[[La différenciation dialectale en Belgique Romane avant 1600]]*, p. 83-85 (po cwand l' sourdant est on long U latén).
Aloyaedje (metalurdjeye)

Èn **aloyaedje**, c' est on maxhaedje di deus ou sacwants metås, k' est des cwålités ki tchaeke metå, prins tot seu, n' a nén.

## Egzimpes d' aloyaedjes
* scroufier : aloyaedje di fier et d' peur tcherbon
Metalurdjeye

Li **metalurdjeye**, c' est l' industreye des metås.

Eto li cwårtî di l' economeye ki ciste industreye la compete.

## Cwårtîs del metalurdjeye
* Hôt-fornea
* tchôdronreye
* industreye di l' aluminiom
Gré-Dwecea

**Gré-Dwecea** (la-minme **Gré-Dwècha**, F. *Grez-Doiceau*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

## Hamteas
Il esteut ddja fwait di deus ptits viyaedjes, Gré et Dwecea.

## [[No di dmorant|Lomaedje]]
Les djins did la : Gré-Dweçlî, Gré-Dweçelresse;&nbsp;

## Djeyografeye

Dwecea s' î tape dins Tîle.

## Sourdants
Cingue di surté

Li **cingue di surté** ou **aburtale di sidje** ou **burtale di surté** u **… di såvrité**, c' est ene dobe cingue di cur ki passe so li spale et sol vinte et ractini ene djin ashiowe dins ene oto.

Gn a les pareyes dins les avions, mins sins aburtale.
Mali

Li **Mali**, c' est on dislaxhî payis d' Afrike coûtchantrece.

Mwaisse veye : Bamaco

Ôtes veyes : Tombouctou, Gawo, Kidal.

## Djeyografeye
Deus bokets foirt diferins, avou on stroet inte les deus (resseraedje pa des coines del Moritanreye et do Nidjer.

Les contrêyes a Bijhe si lomèt l' Azawade. Elle ni sont pus waire mwaistreyes på govienmint cintrå dispu 2012.

## Istwere
### Divant l' colnijhaedje
Li Mali a ene ritche istwere, come les ôtes payis do Coûtchant do Sahel.

Il egzista avår la èn impire do Gana diviè l' an 1000, mins gn a waire di scrîts sourdons po ndè cnoxhe l' istwere.

I shonne k' i dcwelixha avou l' ahivaedje di l' Impire do Mali. Ci-ci fourit l' pus grande intité politike istorike di l' Afrike coûtchantrece, foirt sitindou inte 1230 eyet 1600. Il aveut stî askepyî pa Soundiata Keita. Si mwaisse veye esteut Tombouctou.

L' impire do Mali fourit replaecî pa l' Impire Songay å 15inme sieke.

E 1581, Tombouctou fourit raloyî å Marok, på mariaedje do rwè Yacoub El Mansour al feye do tchîf di Tombouctou.

Li ritchesse do Mali baxha cwand les Uropeyins ourît trové des voyes pal mer po-z aler pus parfondmint e l' Afrike. Portant, Tombouctou dimora li pus grand cinte nonnrece do monde islamike et on grand martchî d' esclåves disk' å 19inme sieke.


MALI empire map.PNG|Impire do Mali, al pus grande di ses stindêyes
TombouctouPachalik 4.png|sitouwåcion e 16inme sieke (boket å Marok et bokets e l' Impire Songay)


### Colnijhaedje
Colnijhî des Francès. Les dierins revinteus fourît spatés e 1916 (avou distrujhaedje di dpus d' 100 viyaedjes)

Å cmince, li payis s' loméve li «Soudan francès». 

Dislaxhî e 1960.

### Dislaxhî payis
Li prumî prezidint, Modibo Keyta, etablixha on redjime comunisse.

thumb|Controle militaire do payis e 2023|gauche

Ci-ci fourit ståré pa on côp d' estat e 1968 ki va poirter å pouvwer Moussa Traworé.

Moussa Traworé fourit disdjoké pa èn ôte côp d' estat e 1991, mins ci-la mina a on redjime democratike avou pluzieurs pårtis. Les prezidints do Mali democratikes estît Alpha Oumar Konaré (1992-2002) eyet Amadou Toumani Touré (2002-2012). 

E 2012, novea côp d' foice des militaires, mins ridnaedje do pouvwer ås civils, avou Ibrahim Boubacar Keita, deus côps eléjhou come prezidint (2012-2020).

I fourit disdjoké e 2020. Les militaires prometît ene passåjhe viè l' democraceye. Come d' efet, les civils atakît a rgovierner e moes d' setimbe. Mins cwand i volît replaecî deus minisses ancyins poutchisses, les militaires rifjhît on novea côp e moes d' may 2021. Ces-ci vont tchessî les Francès, et fé camaeråde avou les Rûsses (2023).

## Documintåcion
Alére : Lucyin Mahin, L' Afrike des côps d' estats,  , waeyén-tins 2023, p. 4

Cist årtike la rwaite les payis d' Afrike ewou çk' i gn a yeu des côps d' estat a l' atacmint des anêyes 2020.

## Rahoucas eyet sourdants
Dwecea

:*"[[Dwècha]]" ([[scrijhaedje Feller]] sorlon l' prononçaedje coinrece) & "[[Dwecha]]" revoynut vaici.
* [[Dwecea (viyaedje)]]: [[viyaedje]] rebané dispu bele ådje avou Gré, po fé l' [[ancyin ptit ban]] di *'Gré-Dwecea**
* **Dwecea''', corante aiwe ki s' maxhe a Tîle e ç' viyaedje  la.
Dwecea (aiwe)

**Dwecea** (la-minme, *Dwècha*, fr. *Doisseau*, *Doiceau*, *Doisselet*), c' est ene corante aiwe ki s' maxhe a Tîle a Gré-Dwecea.
Tîle coûtchantrece

Li **Tîle coûtchantrece** (fr. *Dyle*) prind sourd a Houtin-l'-Vå.

Ele trevåtche Djinape, pu s' maxhî al Tîle levantrece a Coû-Sint-Stiene, po fé l' mwaisse Tîle.
Tîle levantrece

Li **Tîle levantrece** (fr. Thyle), c' est ene corante aiwe ki prind sourd a Tiyî.

Ele raiwe el Sårt Tavlene. Adonpwis, ele riçût l' Ône a Coû-Sint-Stiene, pu s' maxhî al Tîle coûtchantrece po fé l' mwaisse Tîle.
Poûssete

Ene **poûssete**, c' est ene pitite tcherete po mete les ptits efants (disk' a 2 ans), po lzès tcheryî avou lu sins må.
Ralavmints

thumb|Ralavmint e-n ene moskêye å Pakistan
Les **ralavmints**, c' est l' lavaedje di pårteyes di s' coir, sorlon ene uzance rilidjeuse.

## Ralavmints sorlon les rlidjons
* Ralavmints dins l' crustinnisse
* Ralavmints dins l' djudayisse
* Ralavmints dins l' islam
* Ralavmints dins l' indouwisse
Yu Hua

**Yu Hua** (tchinwès: 余华 ou 余華; pinyin: Yú Huá; li no d' famile est Yu, li ptit no est Hua), c' est on scrijheu chinwès. 

## Vicåreye
Il a vnou å monde li 3 d' avri 1960 a Hangzhou, el province di Zhejiang. Il a stî dintisse divant do divni scrijheu. Il a grandi do tins do revintaedje culturél et bråmint des spoûles k' i raconte provnèt des waeraxhes trevints k' il a viké di ç' tins la.  Ses istweres cåzèt sovint del deure vicåreye des ptitès djins dins les campagnes, do tins des gueres, des crijhes eyet des påmagnes k' i gn a-st avou el Tchine tot å long des anêyes 1900 et des.

## Sicrijhaedjes
Il a scrît, metans, les romans: Viker (1992) (活着, Huózhe), XU Sanguan, li vindeu d' song  (许三观卖血记, Xǔ Sānguān Mài Xuè Jì) (1995), Les frés (兄弟, Xiōng Dì) (2005), des noveles, ene såye (Li Tchine dins 10 mots, 十个词汇里的中国), evnd.

Zhang Yimou a fwait on film a pårti do roman "Viker".
Paratcheute

vignette|Paratcheyaedje tins del guere di 40

On **paratcheute**, c' est en ronde toele, k' èn ome s' î pind avou des coides, po s' leyî toumer d' ene avion al tere sins må. 

On î pout eto pinde des sacwès a-z evoyî a tere a pårti d' èn areyoplane (ravitaye, åres).

L' evoyaedje d' ene sacwè ou ene sakî pa paratcheute si lome **paratchutaedje**.
Li waibe del croejhete walone

**Li waibe del croejhete walone**, lomêye eto : **grosse croejhete Hendschel**, c' est ene waibe di croejhete walone, adjinçnêye pa Lorint Hendschel et metowe so les fis diviè 1999.

Elle est scrîte e francès.

Elle est eplaideye dizo libe licince.

Elle a stû shuvowe d' ene pus ptite waibe, sicrîte pår e walon, li «Ptite croejhete Hendschel».

Les fråzes d' egzimpe sont rahoukîs do côde **CR1** sol Wiccionaire 

## Contnou
Les cognes des mots sont dnés aprume e rfondou walon, pu dins les accints do walon.

Gn a des cåkêyes d' egzimpes literaires po tchaeke tchaptrê.

## Rapontiaedje
On tchantî d' rapontiaedje avou les candjmints dispu 1999 a stî metou e-n alaedje pa Jean Cayron et Pablo Sarachaga e 2011.

## Rilomés eployeus
* Georges Sfasie î a-st aprins l' soûmint do walon, k' i n' kinoxheut gote.
* Esther Baiwir s' end a beacôp siervou å moumint d' ses scoles.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Adresse del waibe
* Vî pordjet d' rapontiaedje (måy adiercî) 

## Sourdants
Lapalissåde

Ene **lapalissåde**, c' est ene dijhêye la k' on repete ene sacwè d' ene ôte façon, d' ene manire savante.

Sacwants pinsêyes (come les cenes da Pierre Faulx), c' est des lapalissådes.

## Etimolodjeye
On sôdård francès, signeur do tchestea di "La Palice" s' aveut si bén batou disk' å dierin moumint k' on djha d' lu : "Sacwants munutes divant s' moirt, i vikéve co". Did la li rprindaedje di s' no po cåzer d' ene sintince k' est claire come di l' aiwe di rotche. Et k' c' est cåzer po n' rén dire. On ratind ki l' schoûteu soreye.

## Lapalissådes e walon
* esse  d' esse  (ou : esse contin d' esse binåjhe).
* C' est l'  ki fait doirmi; ou : I n' a rén k' edoime come el soumey.
* ostant mori ki d' piede li veye.

## Hårdêye difoûtrinne
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Marcour

**Marcour** (fr. *Marcourt*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rindeu.

* Limeros del posse :
** asteure : **6987**
** davance : **6991**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 33**.
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene

## Rima
: A Marcour, li Diåle î court, a Macrai, il î brait, a Djoupeye, i mareye ses feyes, a Warizi, i mareye ses fis, a Ciel, i monte å cir (å *ciel*).

## Toponimeye
### Hamteas
* Ciele (rebané avou L' Rotche e 1977)
* Divant l' Tåve (A Dvant l' Tâve)
* Li Laid Prandjloe (Li laid Prandjleû). 
* Macrai
* Montagu

## Rilidjon
pårotche Sint Mårtén (viye viye); ermitaedje a Ronzon dispu 1636, wice k' on apoirta ene rilike di Sint Tibå e 1646.

## Istwere
ancyinne signeurreye, et Hôte Djustece del Contêye di Montagu°. Les signeurs di Marcour fourît: les Contes di Montagu (disk' e 1147), les Contes di Lô° (disk' aviè 1200), les signeurs di Walcoû (disk' e 1408), les Contes del Måtche° (disk' e 1545), les contes di Stolberg (disk' ås Revolucions). 

## Rilomêyès djins d' Marcour
* li Pere Mercurian, cwatrinme djenerå des Djezwites
* Terwagne di Marcour
* Lisa Chastelet

## Tuzance walone
* Sicrijheuse e walon : Lisa Chastelet.
Achoura

[thumb|Porcession d' Aâchoura e l' Indonezeye ([anêyes 1910)]]
L' **Achoura** (eto scrijhåve : **Âachoura** u **Aâchoura**; di l'arabe : , riscrît e l' inglès *Ashura*), c' est ene fiesse ki s' passe li dijhinne djoû do prumî moes di l' anêye muzulmande (moharrem). Si no (volant dire a pô près *dijhinme*) vént di çk' on î dene li déme sol tcheté (zakate el mâl).

Li fiestixhaedje di l' Aâchoura est foirt diferin d' on payis a l' ôte, et aprume, d' ene coxhe di l' islam a l' ôte. 

Li fiesse avou si uzance des ptits feus, a motoit dné l' uzance walone del «chiråde».

## Fiestixhaedje chiyite

thumb|Djeu do moude di Hossin a Bareyn
Ezès payis chiyite, l' Aâchoura corespond ato l' moude da Hossin, li ptit-fi do profete Mawoumet, et fi da Ali, riwaitî come li deujhinme askepieu del rilidjon islamike.

Gn a bråmint des porcessions, la k' les djins bouxhèt so leu dos avou des bastons. U minme si scoryî avou des scoreyes (Iran, Pakistan, Inde). Pourtant, cisse pratike la est disconseye pa les mwaisses del rilidjon.

El l' Iran, on pormoenne on sbara ki rprezinte Omar Ben Xhettab, et l' broûler al fén del porcession.&nbsp; 

E Bareyn, on djowe ene pîce di teyåte ki rmostere li moude da Hossin, ene miete a môde do djeu del Passion el l' Urope.


Ashura in Syria- 2017 06 (2).jpg|porcession e l' Sireye
2عاشورا شبیه خوانی.jpg|e l' Iran
Hossein behbood 16.JPG|item est i: riprezintaedje di Hossin


## Fiestixhaedje sunite
### Marok
[thumb|taburinaedje des båshele tot [heyant.]]
thumb|traece des feus d' Achoura
Li fiestixhaedje di l' Achoura deure tote ene termene ki va do novelan muzulmande disk' å 10 di ç' moes la, l' Âachoura leye-minme.

Å Marok, les ptitès båsheles vont heyî les compagnes, tot taburinant so des ptits taburins al mwin (târija).

Les roufions aloumnut des ptits feus, et zoupler ådzeu, po-z aveur del tchance (djusse come el schiråde el Walonreye).

Totes les familes atchtèt des setchs fruts (amandes, djaeyes, dates, setchès, fikes, setchs poes d' souke). Por zels, et po ofri ås parints.

Li shijhe do djoû di dvant (li nouvinme djoû do moes), on va fé ene cråsse eurêye, avou do rfîssa, ene poye d' îne ou on cokea do payis.

Les efants riçuvèt des djouwets come, el Walonreye, al Sint-Nicolai.

Li londmwin d' achoura å matén, les djins si lavnut al froede aiwe, po esse santiveus tote l' anêye. Les efants et les grandes djins si stritchèt avou d' l' aiwe, avå les voyes.


Zemzem båshele corant botaye d'aiwe al mwin.jpg|Spritchaedje a l' aiwe
Zemzem båshele porshuvant valet po l' frexhi.jpg|pareymint


So cisse termene la, on fwait bouxhî des petårds.

### Ôte pårt ezès payis sunites
Les ptits feus d' l' Aâchoura shonnèt esse li cmon fiestixhaedje a bråmint des moslimîs sunites.

Les feus rprezintèt li djoye ki les Sunites ont wangnî disconte les Chiyites. Omar, li pere da Aycha, li pus djonne feme do profete, aveut divnou calife estô di Ali. C' est po ça ki les Chiyites el voeynut evi.

Å djoû d 'ouy, come gn a waire di bwès dins bråmint d' ces payis la, c' est bråmint des vîs pneus k' on broûle. Avou del mannixhance di l' air, copurade dins les grandès veyes.

## Sourdants
Dinrêye (discramiaedje)

:*"[[dinrêye]]" revoye a "[[dinrêye d' awousse]]"
Ene *'dinrêye** ou **dvere**, pout esse :
* ene **dinrêye d' awousse''' (frumint, oidje...)
* tot prodût d' cinse
* èn ôte prodût
Scluze (discramiaedje)

:*"[[Scluze]]" revoye a [[Scluze (viyaedje)]].
* *'Scluze (viyaedje)** (ancyin ptit ban del [[rebanêye comene]] di [[Bôvetchén]])
* **Scluze (naiviåve aiwe)''' : ahesmint so ene naiviåve aiwe po fé passer les bateas a èn ôte livea.
Live Gaziaux so les coûteures

Li **Live Gaziaux so les coûteures**, kel tite e francès, c' est *Cultures diverses, prairies, vergers et jardins à Jauchelette*, c' est on live d' inketes emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.

Il a stî eplaidî e 2003.

Come les ôtes ovraedjes di l' oteur, li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temognaedjes e walon. 

A cåze di s' motlî di 31 pådjes (pp. 303-327) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero **[C56]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Kitaeyaedje do live
* Les crompires : pp. 9-55
* Les betråles : pp. 57-147
* Li lén : pp. 149-169
* Les fôraedjes : pp. 171-197
* Les waides : pp. 199-241
* Les bongårs : pp 243-252
* Les cortis : pp. 253-271
* Les viyès coûteures : 
** li houbion : p. 277
** li tchene : p. 277
** les raecenes p. 277
** li boûkete p. 277
** li moståde p. 278
** les rutabagas p. 279
** li toubak p. 279
** li golzå p. 280
* Les candjmints tins do dierin cwårt do 20inme sieke p. 283-301
Betchete tre-

Li **betchete tre-**, c' est ene moite betchete ki provént di sbetchtaedje d' ene betchete "-".

Adon, sacwants mots insi polnut aveur ene dobe rifondowe avou l' betchete "int-".

''Li sfwaite vicante  betchete, c' est l' betchete eter-.

## Egzimpes
* 
*  = 
* 
*  / 
* 

#### 
*  (ki sont deja sol Wiccionaire)
Vevî

On **vevî**, c' est ene grande basse, metowe dirî ene astantche, so on ri, sovint po-z pi aclever des pexhons.

Li vevî est pus grand k' ene , et pus ptit k' ene laetche.

## Ahesses d' on vevî

L' aiwe court evoye tot passant pa on ****. C' est in griyaedje di fier, 50 cms lådje, metou dins l' astantche pawou çki l' troplin d' aiwe s' evacowe viè l' **bî d' glindisse**, ki lu, rimoenne l' aiwe å rixhea.  

Les boûssons do glindisses sont metous a a pô près 5 cm onk di l' ôte, po ritni les pexhons.
Betchete dis-

Li **betchete dis-**, c' est ene vicante betchete do walon.

Elle est pus sovint eployeye ki l' betchete di-, si sinonime, ki n' est vicante ki sol Payis d' Lidje.

Fonccionelmint, ele pout esse riwaiteye come ene dobe betchete, l' aplacaedje d' ene betchete di- et d' ene rafoircixhante betchete s-.

On l' pout rtrover dins des viebes, mins eto dins des nos (ki l' viebe sourdant a disparexhou).

## Sôres et egzimpes
### Betchete dis- di disfijhaedje
C' est l' contråve d' on simpe viebe:
:   
:  
:  
:  
... ou d' on viebe avou ene betchete e- d' emantchaedje:
Padecôps, li bodje n' est nén clair, ca i n' vike pus dins l' walon d' ouy. Si fåt i rmonter å vî walon, et å latén et  pår å gayel po comprinde l' emantchaedje :
: (esplicåve pal vî walon)
: (esplicåve på latén)
: (esplicåve på gayel)

### Betchete dis- di distelaedje
C' est l' contråve d' ene betchete a- d' atelaedje
:  

### Rafoircixhante betchete dis-
 
Bén pus rålmint, li betchete dis- va awè on rafoircixhant efet.
: (candjî deus côps)
: (bén metou conte)
: (tot a plåyes)

## Eployaedje dins des noûmots
### betchete dis- tote seule
:si dispatroner: leyî s' plaece a èn ôte come patron, directeur, prezidint (dabôrd k' on pôreut co dmorer)
### dobès betechetes
On l' pout ossu acawer a des viebes k' on ddja ene ôte betchete, tot-z askepiant des novelès dobès betchetes (come disra-).
:
:

#### 
*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Djîsse

* dins l' sinse ordinaire, ene djîsse, c' est ene dimorance, on lodjisse
** djîsse e viyaedje
** li djîsse do live, c' est s' coûtche (pote).
* e mecanike : ene djîsse = on levî
** djîsse di djeu
** djîsse des vitesses
Spî

**Spî** (F. *Spy*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djmepe-so-Sambe, el province di Nameur.

* Limeros del posse :
** asteure : **5190**
** davance : **5820**
* Limero diyalectolodjike : **Na 54** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint : Nameur

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Spî

### Hamteas
### Ôtès plaeces
* rowe del basse
* Li betchowe rotche

## Rilomêye di Spî
* Trô di Spî
* Ome di Spî
Maladeye do doirmaedje

Li **maladeye do doirmaedje** ou **tripanozomôze**, c' est ene maladeye ås djins ki s' rescontere e l' Mîtrinne Afrike.

Elle est cåzêye pa on protozowaire, Trypanosoma brucei, k' est tcheryî d' on malåde a ene djin santiveuse pa ene moxhe, li moxhe tsétsé.

Les malådes sont lomés les "**doirmeus**".

## Spårdaedje
Li maladeye est cnoxhowe dins 37 payis.

On dene en avirance di 50.000 a 70.000 djins k' endè serént rascråwêyes.

## Sourdants
Scrijha au

Li **scrijha "au"**, c' est ene dobe lete ki rprezinte li son O long /oː/ dins sacwants mots do walon mins ki n' egzistêye pus e rfondou walon.

Li scrijha "au" n' est nén on vraiy scrijha Feller. Portant il a stî wårdé lontins minme après Lidje (, …). Il î est co disk' å djoû d' ouy dins les tecses walons scrîts e Feller-Léonard avou les accints do Walon do Mitan.

## E walon do Mitan
Divant li sistinme Feller-Léonard, li scrijha AU esteut eployî po tos les O longs do walon do Mitan, poy ki foneticmint, c' est cabu blanc et blanc cabu. Metans on *cau* (on ), on *trau* (), les autes (les ).

Dizo poûssance da Jean Guillaume, les O longs ki corespondèt å foninme ki serè rfondou come betchfessî ô seront scrît "ô". Parey avou sacwants calcaedjes do francès (chamô, numèrô, piyanô).

Li scrijha "au" ni serè wårdé ki po les mots ki corespondèt å foninme ki serè rfondou come betchfessî å.

## Foû do walon do Mitan
Les scrijhaedjes do walon do Coûtchant ont wårdé eto lontins li scrijha "au". Il est eployî, metans, dins l' Motî del Lovire. A pårti des anêyes 1980, les Tchålerwetîs s' ont metou a scrire pus foneticmint, eployant "ô" po les mots ki seront rfondous come betchfessî å, disconte des rkimandåcions do Motlî Walo +. Metans "*courti ôs fôves*" estô di *courti aus fauves* (  ).

E l' Basse Årdene (foû des payis ki prononcèt "â" /aː/), les prumîs tecses sujhént les rîles des Relîs Namurwès (adon, avou li scrijha "au"). Metans, dins Ène '''bauke''' su lès bwès d' l'Ârdene da Lucien Mahin.

Adonpwis, dins l' gazete "Singuliers", on-z a rprins li scrijha pus fonetikes "ô" po les ki serè rfondou come betchfessî å; les mots avou l' betchfessî ô seront scrîts ö (sistinme Pierret-Mouzon), pu "ôn" ou "ôⁿ" (sistinme Otjacques).

## Dins les ôtes lingaedjes
### francès
Li scrijha AU respond sovint a on long O, come on l' ritrove e Feller-Léonard.

### almand
Li scrijha AU respond a on prononçaedje /aw/ ()

## 
(e Wiccionaire)
* 
** 
** 

## Pî-note
Ouy

thumb|
L' **ouy** ou l' **iy**, c' est l' organe ki sieve a vey clair, ås djins et å biesses.

C' est ene bole sititchêye dins les oxheas del tiesse et raloyeye å cervea på nier del vuwe.

Gn a èn ouy di tchaeke costé.

## Pårteyes di l' ouy
Gn a les pårteyes di l' ouy metowes dins l' bole ouyrece et des ôtes ådfoû, mins dins l' cåvleure ouyrece.

### Bole ouyrece
thumb
Li bole ouyrece est retourêye po ene sitocaesse toele : li blanc d' l' ouy. Sol divant, cisse-ciale divént claire come do veule, po leyî passer l' loumire. C' est l' coirnêye.

Dirî l' coirnêye: li tchambe-divant rimpleye avou l' aiwe di l' ouy (claire oumeur).

Dirî leye: li tchambe-dirî avou li spesse oumeur. 

Inte les deus, come ene ronde toele trawêye à mitan ki si stind et s' rastrinde : li toele do poupåd. Li fniesse k' ele leye å mitan, c' est ça l' poupåd d' l' ouy.

Divins gn a ene lintile, li crustalin (lintile di l' ouy).

Li fond del bole ouyrece est racovrowe d' on texhou k' atcheteure li loumire: li rixhene. Li rixhene est fwaite di deus sôres di celules: les copales et les roketes. Les fis sinsiûles di ces celules la si vont rdjonde al miyôle di l' ouy (*macula*). C' est la k' atake li nier di l' ouy.

### Ôtes organes del cåvleure ouyrece

* musses mineus d' l' ouy
* fene pea d' l' ouy
* troejhinme påpire
* nier ouyrece

### Organes foû del cåvleure
* påpires (dizeutrinne, dizotrinne)
* cis
* sorcis
* glandes ås låmes
* tchenå ås låmes

## Rotaedje di l' ouy

Li vuzion rote insi:

Li loumire djond l' coirnêye et passer houte. Li poupåd si drouve ou s' rastrinde sorlon l' foice del loumire. Passe les tchambes divantrinne et drîtrinne et l' crustalin, k' est inte les deus , ki rashonne li loumire sol rixhene, a môde d' ene lintile ås deus vôsses.

Li rixhene analize li loumire. Metans ele pout vey u n' nén vey les coleurs. Pu evoyî l' messaedje å cervea hanetrece, pol voye do nier di l' ouy.

Les musses moteurs di l' ouy sont cmandés pa deus nier crånyins a pårt, li dvintrin et l' difoûtrin.

Li drovaedje ou l' rastrindaedje do poupåd et cmandé po sistinme nierveus otonome.

## Maladeyes di l' ouy
thumb|efouwaedje del fene pea d' l' ouy
### senes des maladeyes
* aveulté avou ou sins damadje e l' ouy
* boignté
* djontivite, coirnêyite, coirnêyidjontivite
* breya
* midriyåze et miyozisse
* tchichåds ou catches

### intités malårdieuses
* catarake
* miyopeye et presbisreye
* glocome
* magnant må e l' ouy
* morance del miyôle di l' ouy (*dégénérescence maculaire*)
Treråyaedje

Li **treråyaedje** ou **intråyaedje** (on dit eto : aclairixhaedje, asclairixhaedje, raclairixhaedje, rasclairixhaedje, distoclaedje, distroclaedje, plouctaedje, dispårtixhaedje) d' on semé, c' est l' råyaedje di sacwants djetes po k' les cis ki dmornut crexhexhe mî.

C' est ene operåcion corante po les betråles, les raecenes, les agnons semés a roye.

L' **aclairixhaedje** si fwait pareymint po les åbes riplantés (sapéns).

## Treråyaedje des betråles

On treråye cwand les betråles ont cwate doets (5 cm). Mins s' i gn a bråmint des crouwås, i fåt asclairi pus yeure. Plamor ki les betråles vont crexhe pus hôte, pu, on côp distrokêyes, vont motoit flaxhî.

Li treråyaedje si fjheut sovint e famile. Li pa (lomé "plaeceu") va passer l' razete po leyî des trokes di deus troes plantes. Après, li mame et les efants, a djno, vont discopler, po ndè leyî k' ene.

C' esteut l' ovraedje li pus veyou-evi pa bråmint des efants des campagnes, soeye-t i dins les payis avou des betråles å souke (Hesbaye, Roman Payis), soeye-t i ôte pårt po les betråles-fôraedje (Condroz, Årdene, Fagne, Fåmene, Payis d' Heve).
:*Djilbert s’ aveut rapinsé les vacances di Påkes k’ il aveut stî treråyî l’ anêye di dvant : ses cloketes a ses dognons, ses djnos mesbridjîs fén rodjes pa les roukes di tere, les nuks plin s’ dos.*
:*Li prumî djoû, c’ esteut les plindaedjes : li fi del cinse d’ amon Bårbî : « Ay mes djnos ! », d’ awè treråyî ås petråles troes samwinnes.*

Les betråles råyeyes på treråyeu ou pås discopleus si lomnut des **treråyes**. On les pout rprinde po rplanter s' i gn a des mankes.

Al fén, faleut traze betråles ås dijh metes.

## Aclairixhaedje des sapinires

I fåt fé on prumî aclairixhaedje ås sapinires après 25 ans. Les asclairis n' ont pont d' valeur. Pu on deujhinme après 30-35 ans. On lzès pout vinde ou fé do bwès d' tchåfaedje.

## Sourdants
Vî redjime

Li **vî redjime** ou **Ancyin Redjime**, c' esteut l' sistinme politike, avou totes les lwès et dujhances sociåles k' i gn aveut el France do 15inme å 18inme sieke. 

Pa stindaedje, on lomrè eto insi les redjimes politikes des ôtes payis d' Urope so les minmes trevéns istorikes. 

Pol Walonreye, li "vî redjime" si rapoite ossu bén å vicaedje dizo les princes-evekes el Principåté d' Lidje, et les redjimes espagnol et otrichyin pol restant do payis.

L' Ancyin Redjime a stî ståré, el France, al Revolucion francesse, e 1789. 

El Walonreye (eto el Flande ey ezès Bas Payis),  il a stî berôdé e 1795, avou l' avnowe do Redjime francès.
Moskêye

Ene **moskêye** (e-n arabe classike «مَسْجِيد», riwalnijhåve «***mesdjîte***»), c' est on bea grand bastimint ou ene simpe såle wice ki les muzulmans polèt dire leus priyires tertos eshonne.

## Motlî
Li «clotchî» del moskêye (sins clotche) si lome on **minaret**. C' est la k' esteut metou li **houkeu al priyire** (*mouddine*). Mins asteure, c' est cåzu todi on hôt-pårleu ki fwait l' bouye.

Li ci ki moenne li priyire, c' est l' **imam**. Il est metou dins èn eclostea lomé *minbar* (**pretchreye**).


File:Menbar Palås Noer Zultan moskêye.jpg|pretchreye
File:Marakech koutoubia2.jpg|minaret Marakech (Koutoubia)


## El Walonreye

Gn a ene cwarantinne di moskêyes el Walonreye. C' est des bastimints ordinaires, sins minaret.

A Longuier, c' est ene viye tchapele, k' a stî dissacrålijheye.
Bon Diu

thumb|Adjinçna mostrant li minme nateure di l' atuze k' est dirî diferins mots po lomer l' Bon Diu.
thumb|Riprezintåcion imådjrece (sitraegne vî ome) nén acceptåve des djwifs et des muzulmans.
Li **Bon Diu** (ou **Bon Diè**, pus rålmint **Diu** u co **Diè**), po les crustins, les djwifs, les muzulmans (et ds ôtes pitites rilidjons å Bon Diu), c' est on tolu k' est ådzeu d' tot, k' a askepyî totafwait, et ki decide di tot çou ki s' passe el Daegne ey e cir.

On scrît s' no avou ene grande lete dins les lingaedjes rashious e-n alfabet latén.

## Motlî et atuzlêyes des djins
Les scrijhaedjes e walon ont stî fwaits aprume pa des crustins. Li manire di lomer li tolu dzeutrin do monoteyisse, c' esteut "li Bon Diu". Did la li mwaisse lomaedje di cist årtike cial. 

Les teyolodjins pretchèt ki l' Bon Diu di tos les creyants monoteyisses, c' est l' minme tolu.

Portant, foû del rilidjon crustinne, on wåde pacô li no k' i gn a dins l' mwaisse lingaedje del rilidjon, dabôrd :  (mot arabe) cwand on djåze di l' islam et  (mot ebreu) po les djwifs. 

Mins lomer diferinnmint li Diu unike pout leyî a pinser k' i gn a on "bon" et on "metchant" diè (li Bon, li ci des crustins, li metchant, li ci des djwifs, ki les vneut pûni di pus sovint k' a s' toû). 

On ôt eto dire — pår pa des djins k' ont fwait des hôtès scoles — ki l' Bon Diu des crustins et "Ala", li ci des muzulmans, serént deus tolus diferins, e concurince po fé des pratikes, tchaeke po si rlidjon. On pout responde ki l' mot "Ala" vout biesmint dire "li Diu" (li definixhant årtile sinifeye k' end a pont d' ôte). Ciste alomåcion la, "Ala" est siervowe sifwaitmint pa les crustins arabe-cåzants, ki pa les muzulmans. Portant, e sacwants payis muzulmans (Malaizeye) on disfind d' eployî li mot "Ala" foû d' l' Islam.


File:Yehuah.jpeg|Riprezintåcion do Bon Diu pa des letes (djwifs)
File:تخطيط كلمة الله.png|Riprezintåcion do Bon Diu pa des letes (muzulmans)
File:Eye of Providence with Rays.svg|Riprezintåcion nén-imådjrece do Bon Diu po les crustins


## Riprezintåcions do Bon Diu
Dins les troes rlidjons monoteyisses, gn a k' les crustins k' ont l' droet di rprezinter l' Bon Diu pa ene imådje di djin.

Les Djwifs li rprezintèt pa les letes YHWH (Yavé), çou ki vout dire "li cia k' est".

Les muzulmans pa الله, çou ki vout dire "li diè".

## Nateure do Bon Diu
Li Bon Diu est on seu tolu po les muzulmans et les djwifs, mins est fwait di troes "djins" po les crustins (Trinité).
Basse (discramiaedje)

* Basse d' aiwe
** Basse: Li mot "basse" (d' aiwe) dins les nos d' plaece do walon.
** Li lomaedje «grande basse» pout s' adressî a:
*** ene mer u èn oceyan
*** ene grande laetche
* Basse (lingaedje): lingaedje do Payis basse (espagnol et francès)
* Dins des nos d' plaece do walon come «al Basse Åve», «al Basse Libin», evnd., l' addjectif "basse", mostere on djuzrin coulot d' ene veye, d' on viyaedje.
Evandjîle sint Djhan

L' **Evandjîle sint Djhan**, c' est l' cwatrinme et l' dierinne des evandjîles oficires, sicrîte pa Sint Djhan l' Evandjilî, diviè l' an 100.

C' est on live di 21 tchaptrês.

## Mwaissès dnêyes
C' est l' dierinne des cwate evandjîles, et, nén come les 3 ôtes, avou bråmint des tuzaedjes di l' evandjilî.

On n' cåze nén del nexhance da Djezus-Cri.

L' evandjilî a purade sicrît po les apurdisses k' alént å catruceme divant di s' fé batijhî, e l' Eglijhe del plaece ewou çki Djhan dmoréve.

Ele djåze moens di çou ki Djezus a fwait, et dpus çou k' il a dit. Portant, gn a nén ddja l' pretchmint so l' montinne.

Gn a k' deus paraboles: li cene do bon bierdjî, et li cene do vignron et del vegne.

C' est k' ciste evandjîle ci, ele nos vout fé etinde nén tant des pretchmints ou del moråle, mins purade nos dire kî k' il est, l' Djezus.

L' evandjilî djåze di lu come «do dicipe ki Djezus inméve li mî». Et dire tchaeke côp k' i scrît ene sacwè k' il a veyou d' ses prôpes ouys.

## Contnou
Vola l' discôpaedje di ciste evandjîle la:
* Prumî tchaptrê
** El Parole divnowe ome
** Li temognaedje Djhan-Batisse
** Li bateme da Djezus
** Les prumîs cpagnons
* Deujhinme tchaptrê
** Li prumî miråke, a Cana
** Djezus dvins l’ Timpe
* Troejhinme tchaptrê
** Djezus et Nicodinme; li novele nexhance
** Li mission da Djezus
** Novea temognaedje da Djhan-Batisse.
* Cwatrinme tchaptrê
** Djezus eyet l' Samaritinne
** Djezus et les Samaritins
** Djezus werixh li fi d' èn oficî
* Cénkinme tchaptrê
** Djezus rwerixh on paralitike
** Djezus dclåre si ewalisté avou s’ Pere
* Shijhinme tchaptrê
** Li mopliyaedje des pwins
** Djezus rote so l’ aiwe
** Djezus est l’ pwin d’ veye
** Djezus anonce dedja li Sinte Cene
* Setinme tchaptrê
** Les frés da Djezus nel creyèt nén
** Djezus va-st ossu al fiesse des houtes
** Les Farizyins volèt-st arester Djezus
* Ûtinme tchaptrê
** Wice sont i, tes ameteus ?

## Lijhaedje di l' Evandjîle sint Djhan
Cwand on dit k' on lét l' «evandjîle Sint Djhan», e lingaedje des djins, c' est l' prumî boket.

On l' lét :
* al messe e meynute, å Noyé.
* cwand l' mame k' a stî payelinne aléve prezinter èn efant a l' eglijhe, pol ramessaedje.

## Ratournaedjes e walon
* li ci da Djhan Dumont (parexhou  e 1992)
* li ci da Jean-Marie Lecomte (diviè 2000)
* li ci Tilkin-Desmet (kimincî diviè 1990, eplaidî e 2022)

## 
* Tecse e-n etir di l' Evandjîle sint Djhan ratourné pa J.M. Lecomte 
** avou l' accint del Hôte-Årdene
** tecse ene miete rifondou (nén co rcoridjî pår)
* Riscanaedje del traduccion Djhan Dumont
*  (modêye Joseph Tilkin et Jacques Desmet, eplaideye dins «Li Novea Testamint e walon»)

## Sourdants
Seur dezocsiribonucleyike

Li **seur dezocsiribonucleyike** (**SDN**, e francès **ADN**, e-n inglès, **DNA**), c' est ene molecule ki gn' a l' nawea des celules des djins, des biesses,des plantes, des bactereyes et di sacwants virûsses.
Tour di Bôdrindje

Li **Tour di Bôdrindje** (la-minme *al Tôr*), c' est ene hôte tour ki sieve po les telecominicåcions, metowe a Bôdrindje.

Dilé leye, gn a l' **Bute Baltia**, c' est ene hourêye di pire, avou des montêyes, ki permete di monter a 700 metes hôt, (a pårti des 693 metes a Bôdrindje). 

C' est la l' pus hôt pont del Walonreye, et pår del Beldjike.


File:1031350 Botrange Baltia.jpg|Bute Baltia
File:1031360 Botrange Turm.jpg|Tour di telecomunicåcions
E Payis Noer (teyåte)

thumb|coviete di “E Payis Noer”
**E Payis Noer** (*è Payis Neûr*), c' est ene pîce di teyåte e walon da Isi Steinweg.

Ele fourit djouwêye pol prumî  côp li 15 di måss 1929

Ele cåze do monde des houyires. et d' ses djins : mwaisse-ovrîs, djerant, houyeus, efants des houyeus ki vont-st a scole, et divni indjenieurs.

Li pîce, eplaideye e 1929 n' est nén co scrîte e sistinme Feller.

Troes des roles sont scrîts avou l' accint d' Anse (kiminçmint del Hesbaye).

## Hårdêye difoûtrinne
* Bokets del pîce
Tegne

thumb|
Li **tegne**, c' est ene diermifitôze des tchveas, di cåze d ene tchamosseure del pea.

Li ci ki l' atrape est lomé "tigneus". Il est rlomé come onk ki s' måvlêye voltî, et minme diner des côps d' pougn (did la l' viebe «».

On l' eploye eto po les diermifitôzes des tchets et des tchéns, ki si spårdèt pa tot l' poyaedje.

E walon, li mot "tegne" ni s' eploye nén :
* ni po les  rondès diermifitôzes des veas, avou bråmint do bozin, k' on lome "dieles" (on les lome eto "teigne" e francès)
* ni po les diermifitôzes del pea sins poys des djins k' on lome "rowe Sinte-Catrene" (come e catalan, metans).
* ni po des ptits påwions ki s' atakèt al schoice di des plantes k' i gn a (come e francès, occitan et catalan, metans).
Diele (maladeye)

thumb|Diele a on vea
Ene **diele**, c' est ene ronde plake, sovint avou toplin di ptitès pelakes sol pea des djins, ou des biesses.
* Diele ås veas
* Diele ås djins

Li diele pout esse ou nén on sene di diermifitôze (li tegne ou ene ôte sôre). Les rascråwants adjint sont des tchamosseures del pea, inte di zeles "Trichophyton verrucosum".
Diermifitôze

Ene **diermifitôze**, c' est ene micôze del pea cåzêye pa on tchampion microscopike del sôre des tchamosseures del pea.

## Sôres
* ås djins:
** tchamosseures ås årteas (inglès *athlet foot*)
** Rowes Sinte-Catrene (latén *Tinea corporis*)
** tegne (latén *Tinea capitis*)
* ås biesses:
** diele ås veas (*[[Trichophyton verrucosum]]*), ki s' pout mete ås djins.
** ås bedots : li minme ki les vatches
** ås tchéns : *[[Microsporum canis]]*
** ås tchets :
** ås tchvås :

## Minêyolodjince
Sacwants tegnes, come les dieles a *Trichophyton verrucosum* ou a *Microsporum canis* si polèt atraper des biesses.

## Sourdants
Micôze

Ene **micôze**, c' est ene maladeye metowe a ene djin, ene biesse ou minme ene plante pa on tchampion microscopike.

## Egzimpes di micôzes
* Diermifitôzes (maladeye del pea des djins )
* Asperdjilôzes (maladeyes del boke et des peumons)
* Bayoud (maladeye des pålmîs)
* Scolite del hesse
Tchantrê

Li **tchantrê** ou **crikion des måjhons** ou **crikion des tchminêyes**, c' est on crikion ki vike dins les måjhones.

 *[[Acheta domesticus]]*

## Spårdaedje
E l' Urope coûtchantrece

## Vicaedje

End aveut toplin dins les tchminêyes et dins l' murea do feu e l' aisse. 

On les oyeut tchanter del shijhe, a té pont ki ndè divnént haemåves. On prindeut ene graweye, et tijhner après, et i rmoussént dins les craeyes inte les des pires, et s' taire. Mins on ptit tins après, i ricmincént.

## Sourdants
Ondî

thumb|200px|dins ene djesse po dire di s' taire
L' **ondî** ou **ôlî** ou **erî-doet**, c' est l' doet del mwin li deujhinme pal grandeur, metou inte li pôce et l' grand doet.

## Uzaedje
[left|100px|thumb|l' erî-doet est stitchî dins l' oraye d' on [congue d' Urope]]
Sieve a mostrer l' ene sacwè. On pout vey evi cisse djesse la, tot djhant «èn nén mostrer do doet !»

Sieve di sene d' atôtchance po dire a on soçon di n' nén cåzer d' ene metowe sacwè k' ambedeus savnut bén, mins ôtes nén.

## Ecwivalances dins les biesses
Dins les biesses ås cwate pates, i n' est pus la ki come des ptitès ongletes (les "gadots") dins les roemiants. End a nén dins les tchvås.

## Dins les rimas d' efants
Dins les doetreces (rime-rame d' efants), i s' lome "Londî" (pa atroclaedje di l' årtike, "Lôlî", "Lourdî", Djulin (a Lidje), "Laridet" (l' *arî-dèt*).

Dins les sfwaits rimas e l' arabe marokin on l' lome «لحّس لڭصعة» (raletcheu d' tåye, come li spot des dmorants di Djmele, «Raletcheus d' paile»), paski c' est avou ç' doet la, riployî, ki s' deujhinme dognon raezene les pailes, po raspepyî les dierins rleyons plakés ddins.

## 

## Pî-note
Padrî les hourêyes (arimés)

**Padrî les hourêyes** (*Padrî l's-uréyes*), c' est ene ramexhnêye di powinmes e walon, da Jean Guillaume.

Li ramexhnêye n' a stî publiyeye k' après s'&nbsp;moirt, e 2001 dins les Cayés walons, pu replaideye come live e 2012.

## Sacwants bokets d' powinmes del ramexhnêye

Lai la tes lives, va, m’ fi.
Ass dandjî d’ leu croejhete po comprinde les moxhons ?

Vos estoz foirts vozôtes avou vosse syince,
Fijheus d’ rinkinkin !
Dji vos l’ lai, poirteus d’ berikes !

C’ est tizôtes ki m’ a fwait djoker,
Vos avoz stî l’ astantche ki l’ ri va mori conte.

Ça fwait k’ dj’ a lî bråmint des lives,
Mins dj’ a rovyî l’ coleur do pwin…
Dji n’ sai pus frumjhî, esse apougnî på vint,
Et les bråvès biesses mi rwaitnut d’ cresse.

Mins dji n’ so nén on rnonceu, on rnoyeu !
Dji vos frè ramxhî tertos avou mi scoreye !

Apoirtez m’ des efants et des fruts a bresseyes.

Dj’ esteu fwait po crexhe al vinvole come on crouwå,
Et vs m’ avoz rseré dins ene gayole.

Evoye tos les nos : Zande, Felisse; 
Gn a pus d' "ké novele" ou d' "kediss" 
Kî vloz k' on atôtche e tournant ? 
Pus ene djin po lyi dire "moman" (p. 20)
Lane-Tchapele-Sint-Lambiet

**Lane-Tchapele-Sint-Lambiet** ([FR] *Lasne-Chapelle-Saint-Lambert*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.

## Referinces
Trichophyton verrucosum

***Trichophyton verrucosum***, c' est ene tchamosseure del pea ki cåze des dieles ås veas, ås bedots, gades, et eto ås djins (rowe Sinte-Catrene).
Schôpe

Li **schôpe** ou **schô** (ou **schôpiaedje**), c' est ene sinsåcion ki vént sol pea d' ene djin ou d' ene biesse, et ki fwait k' elle a håsse di s' greter (on dit eto : di s' schôpyî).

Li ci ki s' schôpeye tofer a l' **schôpia** ou **schôpiant** ou **schôpiante**.

Les djins s' schôpièt avou leus doets (apus k' å mitan do dos, k' i n' pi avindnut nén). Les biesses avou leus pates, ou tot s' cafroyant après des bwès, des pås, des pilés.

## Li schôpe come sene essegnrece des maladeyes
Li schôpiaedje pout permete å docteur ou a l' årtisse di diyagnostiker sacwants maladeyes. Metans, les tegnes (nén complikêyes) ni sont nén schôpiantes; les rognes el sont, et araedjeymint, des côps.

Ås biesses, li foice do schôpiaedje si voet ås schôpieures ou greteures.

On dit padecô ki l' schô, c' est pé k' el må. Dins sacwants maladeyes (schôpia d' Aujesky), li biesse si va rmagnî si prôpe coir.
Kéntosse

Li **kéntosse** (on dit eto : kincoûsse, kinkioûle, cåcour, caytosse, tosse Sint-Tibåd), c' est ene maladeye des efants k' i tossèt a kéntes, pu poleur mori stofés, di cåze d' ene bactereye k' atake li goidje, *[[Bordetella pertussis]]*.

Elle a cåzu disparexhou dins bråmint des payis a cåze di l' eploctaedje des påpåds disconte.

## Sene del maladeye
L' efant a des kéntes di tosse, avou des courts respiraedjes inte tchaeke tossaedje, eyet rvômi docô après.

Après on covaedje (påpåds et efants), li maladeye kimince pa on ptit matchurea. Après ene samwinne ou deus, li tossaedje si rafoircixh, et divni des kéntes ki l' efant n' sait ratni. Tchaeke kénte a 5 a 10 tossaedje shuvou d' on roxhlaedje, ca l' malåde saye di s' rawè tot respirant foirceymint.

Les kéntes arinut tote seules, oudonbén esse provokêyes pa l' båyaedje, li riyaedje, li magnaedje, li stindaedje del coistrece. Les kéntes si repetnut ene après l' ôte, sovint ene feye tote les eures. Ci stadje la deure sovint deus a ût samwinnes.

Adonpwis, l' efant si rfwait tot doûçmint, ene a deus samwinnes å long. Les kéntes sont pus råles, pus flåwes, et li ptit malåde ni rmete pus. Li rôxhlaedje ki shût l' tosse pout dmorer des samwinnes å long.

## Minêyolodjince

## Espaitchance
Dispu les anêyes 1950 el Beldjike, et motoit co dvant, on eploctêye tos ls efants cwand i sont co djonnes. 

## Sourdants
Louis Hillier

**Louis Hillier**, c' esteut on violonisse, on compôzeu et on tchîf d' orkesse walon.

Il a vnou å monde a Lidje e 1868 et a morou a Paris e 1960.

Li 31 di may 1901, il a scrijha so on djoû li muzike do Tchant des Walons.

Il a bråmint ovré el Grande-Burtaegne (aprume a Londe), ey eto a Paris).

## Sourdants
Buro (discramiaedje)

* scribanc : meube po scrire
* buro (ovraedje) : plaece k' on fwait ene ovraedje k' i gn a k' a scrire ou bouter so copiutrece.

Ezès noûmots do walon, li mot "buro" n' a nén stî ritnou po li scribanne e-n éndjolike.
Tosse

Li **tosse**, c' est on shoflaedje evoye d' on plin côp, di l' air des peumons, avou l' gargolete serêye, çou ki va dner ene foite pression, et kécfeye råyî des raetchons foû do coxhlaedje brontchrece.

## Skepiaedje del tosse
On va ôre on brut do larink, poy k' il a stî strindou.

Li mwaisse musse ki va poleur enonder ci shoflaedje-evoye la, c' est l' diyafrague. C' est po çoula ki les biesses ås tetes polèt tossî, les oujheas nén (pask' i n' ont pont d' diyafrague).

## Sôres di tosses
* cråsse tosse (ki mostere des raetchons dins les brontches), li contråve d' on setch tosse.
* pitite tosse, behotaedje, hemlaedje, rastrindowe tosse (pout mostrer ene plurezeye).
* grosse tosse, foite tosse, roxhaedje, roxhlaedje (pout mostrer des gros damadjes e peumon)
*  u kénte di tosse (sacwants tossaedjes onk après l' ôte, classike do kéntosse)

## Sourdant
Mondjoye

**Mondjoye** (e-n almand, dispu 1918, "*Monschau*", francès "*Montjoie*", coinreçmint e plat (ripouwaryin ) "*Montche*"), c' est ene veye d' Almagne, nén lon del Walonreye, di l' ôte costé del Fagne.

## Djeyografeye

Li veye est raiwêye pal Roûle.

Metowe dins on trô. E 1945, cåzu nou obus n' î a toumé.

## Istwere
Tchestea dedja foirt vî, des contes do Limbork. Riprins på Dutcheye do Braibant. Pu, shûte a des eritaedjes et des ractaedjes, a vnou finålmint al dutcheye di Djulé, pu al Bavire, et après côp co al Prûsse.

## Economeye
* Industreye del linne (florixhante e 17inme 18inme siekes). I fåt saveur ki tos les ris ki cwitèt l’ Fagne, totåtoû, ont ene aiwe foirt acide, sins tchåsse. Et i faleut, di ci tins la, i faleut absolumint çoula po poleur laver les linnes, et lzî dner des belès coleurs. C’ est po çoula k’ on-z a avou l’ industreye del linne a Mondjoye come a Vervî, ou a Neyåw.
* tourisse (å djoû d' ouy)

## A vey
* Tchesteas des contes di Mondjoye : li tot prumî tchestea ki les contes do Limbork ont basti esteut puzieurs kilometes e-n amont di Mondjoye (veyåved' å lon). Li dierin tchestea est vizitåve. Li tchestea sierveut tofer d’ uzufrut po l’ eritî del conteye.
* Li "Rodje måjhone". C’ esteut ene måjhon d’ on fabricant d’ linne, ki sierveut totsi bén d’ fabrike ki di dmorance. Elle est completmint meublêye, co d’ epoke, et on l’ pout viziter. On vizite come on muzêye (c’ est todi prôpieté del famile, mins il ont fwait èn acoird avou l’ veye).

#### 
Vizite di Mondjoye e walon (avou Manfred Lejoly) 

## Sourdants
Tchå

Li **tchå**, c' est les magnåves musses d' ene biesse di botchreye.

## Sôres di tchå
On lome **blanke tchå** li tchå des polets et des ôtes oujheas d' poytreye.

On lome **rodje tchå** li tchå des bovrins, des bedots, des pourceas.

## Provnance del tchå
Daegnreçmint, li tchå l' pus magneye, c' est l' cene des poyes (aprume les polets d' poytreye). Vént après li tchå d' pourcea, adonpwis di grosse biesse, pus di moton.

## Wårdaedje del tchå
Leyeye sins rén, li tchå ni wåde nén advitam. Pol wårder pus lontins, on l' pout :
* edjaler
* saler
* souwer
* fé des cråxhreyes (tchårcutreyes)

## 
* musse
* maladeye des blankès tchås (bedots)
* tcherbon des tchås (*Clostridium chauvoei*) (bovrins)
Lawri Sint-Toenne

vignette
vignette
Li **lawri Sint-Toenne** ou **oizire Sint-Toenne** ou **yebe Sint-Toenne** ou **cresse di cok** ou **såvadje flo**, c' est ene grande fleur des bwès ki dene des belès fleurs rodje-måve, å moes d' awousse setimbe el Walonreye.

 *[[Epilobium angustifolium]]* (*[[Epilobium spicatum]]* *[[Chamerion angustifolium]]*)

## Lomaedjes
### manke di lomaedje unike
Droldimint assez, cisse plante la ki crexhe tocosté n' a nén on no unike e walon. 
### Ortografeye dins les motîs do walon
* sâvadje flox : E9 p. 189
* crèsse du co : E9 p. 189
* law’ri d’sint-Twinne : C89 l° 500
* ozère-di-sint Antwinne : C89 l° 713
* yèbe-di-sint-Twinne: C89 l° 1353
Nén dins : FE1, FC99 (ratindou a "épilobe")

## Biyolodjeye
Les grinnes ont des houpetes a môde di paracheute, po voler evoye. A l' erî-såjhon, cwand i ploût, les houpetes des grinnes si vôtièt åtoû des pos d' avoenne. Cisse rujhe la, c' esteut divinltins el Hôte Årdene, la k' l' awousse des dinrêyes est tårdowe. Cwand on bateut l' avoenne po l'amagnî des djins, i faleut "prinde onk après l' ôte ci tchinisse la evoye. 

## Sourdants
Salaedje del tchå

Li **salaedje del tchå**, c' est li radjoutaedje di gros sé al frisse tchå, po l' wårder.

On pout eto trimper li boket d' tchå dins l' såmwere, divins on saloe.

Li salêye tchå pout eto esse souwêye.