open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Djîsse e viyaedje

On **djîsse e viyaedje**, c' est on sistinme touristike wice ki des djins vnèt e  dins ene cinse ou èn ôte måjhon d' on viyaedje.

Les tourisses polnut esse nouris et lodjîs, et viker avou les mwaisses do lodjisse ou nén.

## Djîsses e viyaedje el Walonreye

Li Walonreye acertinêye sacwants djîsses e viyaedje, avou ene plake esprès.

## Djîsses e viyaedje el France

## Djîsses e viyaedje e Marok

Li sistinme a stî calké des Francès.

Les djîsses sont sovint d' on foirt bon livea touristikes, adon trop tchir po les tourisses do payis.
Djîsse (levî)

Ene **djîsse** ou **levî**, c' est on bwès u ene båre di fier, bén droete, k' on stitche ene sadju (li  k' a dné l' no a l' usteye) po fé bodjî ene pezante sacwè.

E fizike (mecanike), c' est tote båre di fier ki s' aspoye ene sadju (li **pont d' aspoya**), po fé bodjî ene sacwè (li **foice rastinrece**) tot boutant u tot saetchant a ene ôte plaece sol båre (li **foice motrece**). 

## Les sôres di djîsses

* **djîsse eter-aspoye** : djîsse avou l' pont d' aspoya metou inte li foice motrece eyet l' foice rastinrece (come avou ene haminte, metans). C' est come ça ki les macas ovrèt. C' est eto l' atuze des pezeas et des balances. Et di des djeus d' efants.
* **djîsse eter-motrece** : djîsse avou foice motrece metowe inte li pont d' aspoya eyet l' foice rastinrece (metans : li broye-djaeye, ene picete a souke).
* **djîsse eter-rastinrece** : djîsse avou l' foice rastinrece metowe inte l' aspoya eyet l' foice motrece (metans : po sorlever ene grosse pire avou ene haminte, les djîsse des vitesses des otos, les tént-cawe).

## Mopliyaedje del foice motrece avou ene djîsse
A cåze ki l' foice motrece et l' foice rastinrece n' ont nén l' minme moumint, on pout siervi d' ene djîsse po mopliyî ene foice motrece. Adon, i fåt kel moumint del foice motrece soeye bén pus grand kel ci del foice rastinrece. Po sorlever ene pire avou ene haminde...

## Ragrandixhaedje do mouvmint avou ene djîsse
Pol maca, li picete a souke, li moumint del foice motrece est pus ptit kel ci del foice rastinrece. On ptit bodjaedje del foice motrece va escourci on grand mouvmint el foice rastinrece.
Marcel Hicter

**Marcel Hicter** a skepyî a Henefe li 12 di djanvî 1918 et mori a Moumåle li 17 d' avri 1979.

C' esteut on sicrijheu e walon et on politikî. 

[thumb|Plake a [Moumåle]] 
thumb|Plake di l' Aisse del Tuzance

Di s' mestî, prof di latén-grek, i redjårbêye voltî les belès letes grekes eyet latenes e walon: come dins les ramexhnêyes d' arimés "Vî fré" (1939) et "*Gentils galants de France*" (1956). Eto divins l' pîce di teyåte "L' acopleuse", amontêye pol prumî côp e 1964.

E prôze, on cnoxhe "Li pont al moite aiwe, li spoule d'&nbsp;on ptit hamtea, seur ene pitite miete li paskeye di si prôpe vicåreye. Il a stî eplaidî dins on gros spès live a s' no dins l' coleccion des "Cahiers JEB" e 1983.

Marcel Hicter sicrijha po cmincî e walon lidjwès "L'&nbsp;acopleuse", "Vî fré", mins s'&nbsp;aveut håsse di foirdjî eto e si walon coinrece "*Gentils galants de France*", "*[[Contes hesbignons (tecses)|Contes hesbignons]]*" (eplaidî e 1999, après si moirt). 

Nén sbarant k'&nbsp;il åye sitî onk des prumîs a tuzer a on rfondou walon, mins s'&nbsp;n'&nbsp;a-t i måy metou si idêye sol mestî. 

Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire». Il a yeu droet eto a on livret del coleccion Memwere walone di l' SLLW.

Come politikî, il a stî mayeur di Moumåle 1957 a 1962. L' Aisse del Tuzance di ç' viyaedje la poite si no, ey eto li bati do viyaedje.

## Difoûtrinne hårdêye
* Si pådje so l' Aberteke
Jules Feller

**Jules Feller** a skepyî a Roubai li 4 di nôvimbe 1859. Il a morou a Vervî li 29 d' avri 1940.

C' esteut on rcwereu sol walon ki, di s' mestî, esteut professeur d' umanités a Vervî. 

Jules Feller fourit onk des prumîs a bén vey kel walon, ci n' est nén fok li lidjwès, et l' ricnoxhe come ene langue. 

## Ouve pol walon
Il adjinçna, diviè 1900, li sistinme di scrijhaedje ki poite si no (sistinme Feller), on maxhaedje di rîles fonetikes et di scrijhas analodjikes do francès, mins avou bråmint d' aloyance divintrinne (årvier di sacwants ôtes sistinmes di dvant). I serè-st eplaidî sol tite di *Essai d' orthographe wallonne* e Tome 41, prumî live do B.S.L.L.W. (1901), pu diswalpé dizo l' tite *Règles d' orthographe wallonne* e tome 41 deujhinme live (1902). I serè co on côp replaidî e moes d' awousse 1905.

Li sistinme Feller va fini pa esse accepté pa tos les scrijheus do Payis Walon, di cåze del reclame fwaite pal S.L.L.W.. 

Il aveut cmincî, avou Jean Haust, li *Dictionnaire général de la langue wallonne*.

I rashonna tos ses årtikes di linwince dins on live *[[Notes di filolodjeye walone (live)|Notes de philologie wallonne]]*, eplaidî e 1912.

Jules Feller fourit li mambor da Martin Lejeune, et-z eplaidî ses ouves en on spès live e 1923. Dins l' biyografeye do scrijheu, on pout lére ene pårteye di ses idêyes so l' avançmint des belès-letes e walon, a pårti d' l' ovraedje des diccionairîs.

## 
Riscanaedje des "Notes di filolodjeye walone"
Tourisse

Li **tourisse** u **voyaedjåjhe**, c' est tos les voyaedjes ki les djins fwaiynut po leu-z amuzmint.

E 21inme sieke, li tourisse a divnou on mwaisse pasmint d' tins po ene masse di djins. 

## Role economike
### po l' eployaedje
On posse d' ovraedje so 12 sol Daegne provént do tourisse.

### po tchaeke payis
C' est ossu on cråne cwårtî di l' economeye, po bråmint des payis.

Metans, el France, gn a 75 miyons d' tourisses tos ls ans. Å Marok u el Taylande, 10 miyons.

Li tourisse daegnrece riprezinte 8 åcint des espoirtaedjes (divant l' amagnî, les otos et les prodûts tchimikes).

### wice vont les cwårs rapoirtés pal voyaedjåjhe dins les payis d' Nonne?
Céncwante-cénk åcint des cwårs furlés pås tourisses dins les payis d' Nonne rivnèt dins les payis d' Bijhe (kimande des otels, evnd.). Mins c' est 60% pol Taylande, 70% pol Kenia, et 80% dins les Carayibes.

## 
* djîsse e viyaedje
* soce di Racsegnes ås Tourisses

## 
* Tecses e walon sol tourisse 
* Fi d' berdelaedje so les voyaedjes] 

## Sourdant
Sint-Houbert (comene)

**Li Grand Sint-Houbert**, c' est l' rebanêye comene di **Sint-Houbert** (F. *Saint-Hubert*), e l' province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 5.673 (2004)
* Sitindêye: 111,16 km²
* Dinsité: 51,04 djins/km²
* Arondixhmint: Li Tchestea
* Limero del posse: 6870.

## Ban d' Sint-Houbert
* Li Bork (Sint-Houbert-veye)
* Årveye (*Aurvaye*, *Aurvîe*)
* Atrivå (*Atrivau*)
* Mirwå (*Mirwau*, *Murwau*)
* Nåwinne (*Nauwin.ne*)
* Veskeveye (*Vèskèvèye, *Vèskuvaye*, *Vèskuvîe'').

## Foclore et tourisse
* djournêye eternåcionåle del tchesse li prumî dimegne di setimbe, avou l' porcession istorike.


Porcession istorike Sint-Houbert plake Plectrou.jpg
Li Bork cortedje Sint-Houbert.jpg
Wôturrî almand.jpg


## Tuzance walone
Sint-Houbert a rintré dins l' troke di comenes avou l' label Nosse comene dit OYI. 

Dins l' consey 2018-2024, li mayeur (Pierre Hénault), li scabene del tuzance et co l' prezidint do CPAS estént des djouweus d' teyåte e walon. Li gazete del comene meteut todi on ptit mot e walon, toirtchî pa Laurent Dabe.

Tchaeke viyaedje a ene plake e walon avou s' no et si spot e walon ey on dessén rprezintant li såvadje no des dmorants.


Wa fr plake Sint-Yubert Borkins.jpg
Wa fr plake Lorci coucous.jpg
Wa fr plake Årvaye lumçons.jpg
Wa fr Veskeveye vexhåds vesseus.jpg
Wa plake Atrivå coirbås coirnayes.jpg
Wa plake Pwès pietris.jpg
George Fay

**George Fay** a skepyî li 24 di djun 1899 ey a morou e 1986.

C' esteut on sicrijheu e walon, ricwereu sol foclore, et bouteu pol walon dins l' payis d' Tchålerwè.

I djouwéve teyåte, tchantéve, dinéve des conferinces, adjinçnéve des emissions e walon å posse. I fourit eto prezidint di l' ALWAC.

Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.

## Ouve e walon
*[[L' anea (teyåte)|L' anea]]*, ene pîce di teyåte sicrîte e 1932 ey eplaideye e 1938, ourit toplin do succès e Payis d' Tchålerwè et co pus lon. Ene ôte pîce, *[[Zabele (teyåte)|Zabele]]*, a stî li prumire pîce e walon djouwêye a l' RTBF e 1961.

I ratourna vers po vers ene pîce da Racine, Les plaideus (creyeye li 9 d' octôbe 1980 et eredjistrêye al radio).

Come ôtès pîces di teyåte: “Pol medaye”, “Djåke Bertrand” (1934), “El fåt touwer&nbsp;!” (1934); “Moman”; “L'&nbsp;ôte moman”.

Il a eto scrît des pîces pol radio: “Å cariyon” et “Nosse crås mårdi”, ey ene rivuwe "on nedje a Couyet".

Come sicrijheu d' prôze, il a eplaidî “Fonse et Cie” e 1942, ki conte les paskeyes d' on scolî åddilon d' l' anêye.

Come powete, il aveut meyeu di scrire del prôze-powezeye come divins “Troes ptits efants”; “Tchambe l°&nbsp;9”; “El grande paskeye”; “On moes shût l'&nbsp;ôte”; “Peneus tchaplet”; “Traze al dozinne” (fåves, 1942).

## Sourdant


## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Georges Smal

thumb|(diviè 1970)
**Georges Smal** a skepyî li 8 di djanvî 1928 ey a ndalé e 1988. I provneut d' Houyet.

C' esteut on fjheu d' arimés e walon, mimbe des Relîs Namurwès. 

Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins "Scrire".

Di s' mestî, il boutéve a l' Estat, et après, il a fwait del politike.

A pårti di 1999, ene cénkinne d'anêyes å long, ene bate di dijhaedjes di rimeas e walon a Nameur a stî lomêye "Grand Pris Georges Smal".

## Ouve e walon
A vudi troes ramexhnêyes di powezeyes: «Vint d' Schoice» (*Vint d' chwache*) (1953), «Al taxhlete» (*Al tachlète*) (1956) eyet «Cayôs d' aiwe» (*Cayôs d'êwe*) (1973).

Après s' moirt a co rexhou «Ene voye d' aiwe» (*One vôye d' êwe*) (1992).

Si ritche motlî, eyet ene cogne di powezeye azès fenès imådjes fijhèt di Smal onk des pus grands fjheus d' arimés del deujhinme mitan do 20inme sieke. Po toirtchî cisse **powezeye imådjrece** la, il aveut shuvou Jean Guillaume, mins a s' toû, il a mostré des pus djonnes ki lu, come Lucyin Somme, René Clinias u Émile Gilliard.

Nerén, å Relîs, i n' esteut nén veyou voltî pa Lucien Maréchal, ki vleut ki les arimés e walon soeyénxhe comprindous åjheymint di tertos.

Çou k' a fwait li pus verziner Smal, c' est les candjmints d' après l' guere di 1940-1945, avou li skepiaedje di deus societés: li cene des ptits viyaedjes ki dmoréve avou ses viyès uzances, eyet li cene modiene, ki bodjive al cwatrinme vitesse.

## Corwaitaedje di si ouve
Si motlî est sovint diferin do ci d' après Nameur. Bråmint des mots di l' Årdene nonnrece si rtrovèt dins ses ouves, adon k' on n' les voet måy dins les scrijhaedjes namurwès, come:
* : *Sins l' solea, ti n' åreus pont d' *'ombrire**
* : ''Nos avans yeu tchaeconk nosse pårt / On dierin côp ene croes al [[påkî|påke]] / Dissu l' waxhea k' eva sol sårt / Drî les åbes you çki l' solea **båke**.
* : ''Avou twè, vî soçon, si t' vous scoter les ''mauches''  / Mins n' rote nén so mes **doyes''' etot djhant k' t' es li rwè.

Veyou avou l' ouy do rfondaedje do walon, il est a rlever ki Djôr Smal si sieve cobén di noûmots pa stindaedje di sinse, ey eto d' eprontaedjes di croejhete foû payis.

## Difoûtrinne hårdêye
* Sacwants d' ses scrijhaedjes 
* 

## Sourdant
Jean Fauconnier

thumb|100px|left|Djan Fåcnî croxhî pa Gustave Camus (1935)
**Jean Fauconnier** (riwalnijhåve ***Djan Fåcnî***) a skepyî e 1915 ey a morou e 2000. 

C' esteut on sicrijheu e walon, k' a prins pacô el no d' pene di "Li Nûton" (*l' Nuton*).

Foû do walon, il a stî eto on rcwereu so l' istwere coinrece di Tcheslet, et on scrijheu ezès gazetes e francès (La Lanterne) ey e walon (Al Tchandele, El Bourdon).

Di s' mestî, esteut prof di francès.

## Ouve pol walon
Ci fourit a côps on fijheu d' paskeyes: “L' efant k' a stî pierdou” (1940), “Li blanke dame” (1942), on ratourneu e walon d' on roman e picård “Les Pansård” (1945), on fjheu d' pîces di teyåte “L' 810” (1951), “L' Grelé” (nén eplaidî), ey on fjheu d' rimeas “12 tchansons” (1980).

## Corwaitaedje di si ouve
Il a stî onk des rcandjeus do stîle des scrijhaedjes e walon, comincî diviè 1940 e Payis d' Tchålerwè, dizo l' enondance da Émile Lempereur.

## Alére
* Corwaitaedje di s' ramexhnêye ''Tchansons… sins pont d’ musique'', pa Baptiste Frankinet, sol waibe Li Cayé et les Courts Tins.

## Sourdants
Welin

Li **Grand Welin** (fr: *Wellin*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|Eplaeçmint del comene el province do Lussimbork

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 2.918 (2004)
* Sitindêye: 67,52 km²
* Dinsité: 43,22 djins/km²
* Arondixhmint: Li Tchestea

## Ban d' Welin
* Welin
* Almå
* Lompré
* Sohire
** Freyeu
* Tchanlî

## Foclore
thumb|Li cavlî Lambiet, l' adjeyant d' Almå, al mascaråde di Welin
Gn a ene mascaråde al letaré dispu 1987. 

Il assaetche bråmint des djins des viyaedjes di l' intité. Mins eto des cwarmeus di des ôtes plaeces del Walonreye (Djavingue, Froede-Fontinne, Viyance) et minme d' Almagne (payis del Sulzbach et del Sarre, Giessen).

Gn a des djîles, des adjeyants, des årmonreyes et des tchårs di tos les ôtes viyaedjes do ban.

Li prumî adjeyant, c' est l' bon Wandalino (1987), avou ses nûtons (1988). Adonpwis : Godfrwed d' Welin, li Moenne di Ståvleu, li Serdjant, Tchairî, l' ome des taeyes. Pu tchaeke voiyaedje vina avou si adjeyant : Lompré, Tchanlî, Almå, Freyeu, Dåvdisse, Sohire.


Cwarmeus almands Welin.jpg|Cwarmeus almands (årmonreye).
Cwarmeus Djavingue.JPG|Cwarmeus d' Djavingue, avou on no d' soce e walon (les chevaliers del ronde tåve).
Tcherete po adjeyant.JPG|L' adjeyant d' Tchanlî k' erva so s' tcherete.


## Tuzance walone
### Accint do walon
Li walon del comene di Welin est puvite dins les accints do Mitan, mins cwanlminme rissaetchant après les accints del Basse Årdene.

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Maxime Lardot avou l' accint d' après Welin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Difoûtrinne waibe
* Waibe del comene
Welin (veye)

**Welin** (fr: *Wellin*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.

* Limero del posse : **6920** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 4**

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Welin|l' esplicant motî]].*

## Tuzance walone
* Yvon Laurent î a dmoré, tins k' il esteut dins l' acsegnmint speciål
Sohire

**Sohire** (so plaece *Soyîre*, fr: *Sohier*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Welin.

* Limero del posse: **6920** (vî limero **6925**)
* Limero diyalectolodjike: **N 2**
Wazedje

**Wazedje** (fr: *Wasseiges*) c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Lidje
thumb|150px|L' eglijhe di Wazedje

* Dimorants: 2.406 (2004)
* Sitindêye: 24,45 km²
* Dinsité: 98,42 djins/km²
* Arondixhmint: Wareme
* Ban d' Wazedje: Wazedje avou Åcosse, Anmzin, Mêfe.

## Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Wazedje (viyaedje)

**Wazèdje** (fr: *Wasseiges*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po fé ene intité di minme no.

* Limero del posse: **4219** (vî limero **5070**)
* Limero diyalectolodjike: **W 58**
Mêfe

**Mêfe** (fr: *Meeffe*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wazedje.

* Limero del posse: **4219** (vî limero **5073**)
* Limero diyalectolodjike: **W 70**
Tchanlî

**Tchanlî** (fr: *Chanly*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Welin, el province do Lussimbork.

* Limero del posse : **6921** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike: **Ne 6**
* Arondixhmint : Li Tchestea

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Tchanlî|l' esplicant motî]].*

## Economeye
Gn a èn ospice.
Åve-el-Roman-Payis (corinveye)

**Åve** (la-minme, e sistinme Feller-Léonard, *Auve*; fr: *Wavre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, e l' province do Roman Payis.

## No d' plaeces di Wåve
Coulots:
* El Basse Wåve
* El Hôte Wåve

## Monumints
Li Maca d' Åve

## Tuzance walone
Sicrijheus e walon:
* André Hancre

## Ôtès rlomêyès djins d' Åve
* Maurice Carème

## Sourdant
Alou

Èn **alou** (e F. *alleu*, do francike *alôd*, latén *allodium*) c' esteut, el moyinådje, èn eritaedje ki n' esteut nén sometou åzès dvwers eviè on signeur.

Did la, èn alou c' est ene tere k' est e prôpieté complete, eneviè on fî, k' on rçût d' on signeur, ou d' ene prôpieté k' on louwe (k' on ndè paye li *cinse*) a on signeur.

Pa stindaedje, on a eto lomé *alou*, on boket d' teritwere ki dipindeut d' on tchestea, mins k' ere raclôs dins l' bén d' ene ôte tchestulreye. Ça vout dire ki l' ci ki n' vleut nén schoûter les lwès et les edits di si djuridiccion pleut aler s' î mete a coete et n' nén esse porshû. Insi, a Poitchrece-e-l'-Årdene, gn aveut ene coine do viyaedje ki dipindeut d' Bouyon, adon ki l' restant do viyaedje dipandeut del Dutcheye do Lussimbork. Gn a co a l' eure d' enute ene djin k' a wårdé li sobriket di *"Djan d' l' Aluwe"*.
Cerfontinne (viyaedje)

**Cerfontinne** (so plaece *Cerfontène*, fr: *Cerfontaine*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou comene di rebanaedje.  

* Sipotaedje des djins : les Foyants.

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Cerfontinne|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Cerfontinne
* El Tchåfor Sire Djåke (la-minme : *El Tchafoûr*)

## Istwere
Tere di Lidje, e cwårtî di l' Eter-Sambe-et-Mouze, Cerfontene esteut dizo minance del Tere di Florene.

## Industreyes
On-z î a saetchî å fier dispu l' vî vî tins et industriyelmint djusk' e 1870. 
On-z î rtroveut des craheas d' Sarazin (resses des bas-forneas), k' estént rfondous ezès hôts-forneas. 

Cerfontinne est eto cnoxhou po l' ovraedje do bwès: shabotîs, fådeus. 

## A vey
L' eglijhe Sint Lambiet, e stîle noû-gotike eyet l' gåre do trén k' i gn a ene voye ki passe padzo.

## Tuzance walone
Cerfontinne, c' est on payis k' a bén disfindou l' walon, avou Arthur Balle, li diccionairî do *[[Motî d' Cerfontinne|Contribution au dictionnaire du parler de Cerfontaine]]*, onk des 16 "Gros Ronflants", eyet Maurice Vray, sicrijheu do franwal : *[[franwal di Cerfontinne|Lexique français-wallon du parler cerfontainois]]*.

Gn a, dispu 1994, ene copinreye, li *Soce des Foyants*, k' eplaide ene rivuwe e walon: *Academeye des Foyants d' Cerfontinne*.

## Sourdants
Cerfontinne

**Cerfontinne** (la-minme, on prononce *Cerfontène*; fr: *Cerfontaine*) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|Li môjon comunâle èt l'èglîje Sint-Lambêrt.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur

* Dimorants: 4.465 (2004)
* Sitindêye: 83,45 km²
* Dinsité: 53,50 djins/km²
* Arondixhmint: Flipveye
* Ban d' Cerfontinne: Cerfontinne avou Dåsseu, Silinri, Sinzêye, Soûmwè, Vilé-l'-Djobin.

Nén lon d' la (a pô près 3 km) si trouve li lak di l' Aiwe d' Eure.

]]

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene
Bive

Li **Grand Bive** (fr: *Bièvre*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Nameur, dins l' canton d' Djedene, ki roye France et les cantons d' Biarin, Welin, Palijhoû et Bouyon.

Bive fwait pårteye des "comenes d' Urope". Dispu 2021, c' est eto ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 3.103 (2004), lomés **Bivîs** / **Bivires**, do moens po les cis d' do mwaisse viyaedje
* Sitindêye: 109,59 km²
* Dinsité: 28,31 djins/km²
* Arondixhmint: Dinant
* Canton: Djedene

## Etimolodjeye
Li no d' "Bive": *Beveris* (770), *Bievere* (1243) vént do gålwès "Beber", k' on dit "Bièvre" e francès et k' est l' vî no do castôr.

## Ban d' Bive
* Bive
* Graide
* Moncea-e-l'-Årdene
** Belfontinne
** Pitit-Fayi 
* Nayômé
* Wåjhî
** Bayamont
** Coirnîmont
** Grå-Fayi

## Djeyografeye
Li comene si stind so a pô près 11.000 ectåres et lodje come 3.000 djins.

Bive  est sol cresse ki poite les aiwes ki vont a Lesse, a bijhe, et les aiwes ki vont a Smwès, å midi.

## Istwere
: Bive (viyaedje)#Istwere

## Economeye
Astalaedje d' on zonigne d' olyinnes (kimincî al Tossint 2009, tot fwait e 2010)

Å cminçmint, on les vleut mete Moncea et a Bayamont. Mins les djins n’ è vlént pont, paski c' esteut trop près des måjhons, ki ça dénreut on djinnant brut, ki l' payizaedje sereut dbrôlé.

On s’ a don rabatou sol Pont Mack (inte Bive et Djedene). La, å moens, on n’ disrindjive nolu. On-z aveut ene voye tote fwaite, k’ on boun edaglaedje aléve rinde capåbe du sopoirter les grossès tchedjes tot l' tins d' l' instalaedje.

Li waibe do Pont Mack, c' esteut on bea platrê, d’ èn aboird åjhey, ki pleut ascode les 7 olyinnes do pordjet. Ene coine du tchamps foirt sitindowe, purade a plat, bén erî do viyaedje, dirî l’ lene di trén, et do costé d’ bijhe. Come çouci, cwand l’ solea lût a nonne, les ombrires si tapèt putoit do costé des bwès.

## Tuzance
Aisse del Tuzance avou on pårteye des activités pol walon (copinreye, cåbaret walon). Il ascoye li soce des rcåzeus di l' Årdene nonnrece dispu eviè 2002. Et les «scoles di rfondou walon d' Bive» dispu 2003.

Li grand Bive a siné pol label «Nosse comene dit oyi». Et mete sacwants plakes di rowes e walon.


Wa plake å Moncê Rotchète.jpg
Wa plake Belfontinne Hans-è-bos.jpg
Wa plake Grå-Fayi vôye Cwarnîmont.jpg
Plake vî molén Nayômé.jpg
Wa plake Graide Vôye du Sclassin.jpg
Wa plake Graide tchamps Praize.jpg


## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe del comene
* Rapoirtaedje so les olyinnes (esplikêyes da Louis Baijot, so Youtube).

## Sourdants & pî-notes
Manse Wandelayik (tchåte)

Li ***Wandelaicus mansus***, c' est ene grande cinse d' èn ome k' on loméve *Wandelaïc* et ki dveut viker do tins da Pepin l' Peuket.

## Kinoxhance del manse
On-z è cåze dins ene viye tchåte di l' Abeye di Ståvleu, k' a stî studeye la bén lontins pås benedictins Martène et Durand.

On cnoxhe ci tecse la gråce a l' Abé Roland, k' a scrît «Orchimont et ses fiefs» (*Orcîmont et ses fîs*).

Ci cinse la si trovéve e *pagus* d' Årdene k' on loméve *Palatiolus* (enute: Palijhoû), eter Bive et Nayômé (*Aldamega*).

Alberik, abé di Ståvleu, î rataetchive li cinse ki li Rwè Pepin lyi aveut dné, po les djins d' Graide è profiter; a tchedje por zels di fé dire des messes.

Li tchåte riprind bråmint des nos d' bwès et d' tchamps k' on rtrouve co enute, après 13 siekes. Ces teréns la (les Graideles, enute) ont stî lontins après, on sudjet d' margaye eter l' eglijhe di Graide et l' cene di Wåjhî.
Orcîmont

**Orcîmont** (F. *Orchimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse.
Metou å dzeu do tchestea, lu-minme dominant ene sitroete valêye, li viaedje est a coete d' on hôt platea.

* Limero del posse : 
** asteure : **5550** 
** Di 1969 a 1977 : **6877**.
* Limeros diyalectolodjikes: 
** ALW : **D 127**
** Ricweraedjes da Bruneau : 
* Arondixhmint: Dinant.
* Eplaçmint sol Daegn: 
* Dimanants: 250 (1830); 380 (1910); 350 (1930)
* Eglijhe e 1863, distaetcheye del pårotche del Pitite Louwate li 3 d' setimbe 1586. 
* Patron: Sint Mårtén. 
* Dicåce: li dierin dimegne di setimbe. Perlinadje a Sint Meyin. 

Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz e splitchant motî.

*Li CH d' Orcîmont e francès *Orchimont* provént do [[picård|picårdijhaedje des nos d' plaece]]*.

## Istwere
Li conteye d' Orcîmont a lontins stî on payis d' frontire inte les Bas-payis espagnols et France. Il a stî studyî på tchenonne Roland dins on live *Le comté d'Orchimont et ses fiefs* (li conteye d' Orcîmont et ses fîs).

Li foitresse d' Orcîmont date do X° s. et li prumî signeur åreut stî on Godfroid, signeur di Djedene, k' on rataetche voltî al famile di Chiny.
Li signoreye d' Orcîmont a yeu lontins ene grande influwance so l' istwere di tote li contrêye.
Li tchestea d' Orcîmont, ataké pa ene årmêye francesse di Louis XIV, ås ôres des djenerås De Chatillon et de Brézet, a stî pris et broûlé li 11 di may 1635.
Ci fourit adon on sieke di måleur k' a veu peri del pesse et d' maladeyes pus di 7 djins so 10.

Mågré tos les displis ki les signeurs ont yeu a-z edurer, li stok di cisse famile la a todi dmoré sol payis, et î est co todi, avou ene brantche ki vike co a Bive.

## Accint do walon e 20inme sieke
* Les doûcès consounes å coron ni s' prononcént nén adureyes : ene gade si prononcive *èn gad* (nén *gat*, come cåzu totavå l' Walonreye).
Limero del posse

On **limero del posse**, c' est on limero k' on mete so les adresses des letes ete des colis, divant li no do viyaedje u del veye, po-z aveur pus åjhey dins l' triyaedje des letes dins les cintes del posse.

## Les limeros del posse el Walonreye
Les prumîs limeros del posse ont stî dnés e 1969. C' est des limeros avou cwate chifes. Totes les ancyinnès comenes d' adon end on yeu onk.

Ås grands rebanaedjes, li prumî d' djanvî 1977, a-st avou des noveas limeros po bråmint des comenes, sovint l' minme po tote li comene (mins nén todi). Les limeros del province di Nameur kiminçnut pa 5, les cis del province di Lidje pa 4. Les cis del province do Lussimbork et do Hinnot pa 6. Les cis do Roman Payis pa 1.

Les ôtes redjons del Beldjike Flande, Brussele ont yeu les minmes candjmints administratifs.

## Limeros del posse dins des ôtes payis
* Å Marok, gn a des limeros del posse dispu diviè 1980. C' est on limero avou 5 chifes, come pol France. Li prumî chife est 1 pol redjon d' Rabat, 2 po Caza, evnd. Mins gn a waire di djins k' els eploynut, et co moens ki sårént dire li limero del posse di leu veye u viyaedje.
* Å Canada, c' est des limeros avou des letes.
Purnôde

**Purnôde** (fr: *Purnode*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar, e l' province di Nameur.

thumb

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse (nén candjî):
** asteure: **5530**
** Di 1969 a 1977: **5191**
* Limero diyalectolodjike: **D 9**.
* Arondixhmint: Dinant

## Economeye
I gn a-st a Purnôde ene bressene, li bressene do Bok (fr: *Bocq*) ki fwait des foirts bounès bires årtizanåles.
Onai

**Onai** (so plaece *Oné*, fr: *Honnay*) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.

* Limero del posse: **5570** (vî limero **5575**)
* Limero diyalectolodjike: **D&nbsp;109**
* Sipotaedje: les Halenes (*Oulènes*)

Etimolodjeye: no d'&nbsp;ene djin (Huno), ricomprin come "ônea".
Nayômé

**Nayômé** (fr: *Naomé*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive, el province di Nameur (mins cåzu esseré dins l' Province do Lussimbork).

thumb

## Mwaissès racsegnes
* Limeros del posse
** asteure: **5555**
** Di 1969 a 1977: **6841**
* Limero diyalectolodjike: **D 132** (mwaisse pont di l' ALW).
* Arondixhmint: Dinant
* Lomaedje et spotaedje des djins did la: 
** Lomaedje: Noyômtî, Noyômtresse; (F. *Naoméen, Naoméenne*)
** Sipotaedje: les Cadets.
* Eplaeçmint sol Daegn: 
 
thumb|cwåré madjike so ene pire d' ene måjhon
thumb|plake "Vevî do Doyåre" 
thumb

## Istwere
Li viyaedje di Nayômé est cnoxhou dispu 770 dizo l' no e latén del Hôte Mîtrinne ådje «*Aldamega*»), la k' on ndè cåze dins l' tchåte «Wandelaicus mansus».

Li tchestea d' Nayômé a stî ataké pås «Montagnards Francès» ki vnént do camp d' Belvå, li 17 d' awousse 1793 et l' signeur, Flipe-Godfrwè, viconte di Lardenoy de Ville, deputé do nôbe estat pol dutcheye do Lussimbork a stî touwé, adon k' i s' aveut catchî dins les grands djonkeas do vevî.

Ça a stî l' dierin signeur di Nayômé.

Gn aveut dins l' tins a Nayômé ene viye tchapele k' a stî confondowe po-z è fé ene novele. Les viyès pires ont stî baculêyes dilé l' vivî et cwand les djins ont basti des novelès måjhons, il ont tcheryî ces pires la. Ça fwait k' on rascontere dins les meurs des måjhons, des pires avou des scrijhaedjes.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Nayômé

### Hamteas
* Mon Idêye
### Ôtès plaeces
* Li Doyåre
* voye dou Molin

## Avey
Al rowe d' Ôpont, padrî l' eglijhe, ene måjhon avou ene pire avou on cwåré madjike (sol måjhon Alaime) ki provént del viye tchapele.

## Pî-notes
Coirnîmont

**Coirnîmont**  (la-minme *Cwârnîmont* u *Côrnîmont*, fr: *Cornimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wåjhî, li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes. Asteure, c' est onk des viyaedjes do Grand Bive, e l' province di Nameur.

thumb|tchapele 

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5555**
** Di 1969 a 1977: **6863** (li minme ki Wåjhî).
* Limero diyalectolodjike: **D 139**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Sipotaedje des djins : Les Coirnibotés (la-minme : *Cwarnibotês*).
* Nombe di djins e 1967 : diviè 150.

## Discrijhaedje
Coirnîmont (çou ki vôreut dire "coirnou-mont"), c' est on ptit viyaedje foirt touristike sol cresse ki rwaite an face, li cresse do Grå-Fayi.

Po-z aler d' on viyaedje a l' ôte, i fåt dischinde dins ene parfonde valêye, bagneye på rixhea ki vént d' Wåjhî et moenne ses aiwes a Smwès, å rgård do ptit viyaedje di Mouzaive.

Ci rixhea fijheut tourner l' molén et l' soyreye di pires di Mitôdje, so Wåjhî, li molén d' Grå-Fayi et l' molén d' Mouzaive. C' est onk des pus beas rixheas del comene di Bive, avou on pont antike sins vôsseure fwait avou des platès pires d' agåjhe.

Li reputåcion do viyaedje asteure vént d' èn årtisse ki fwait des sôrcires po gårni les måjhons.
Graide

**Graide** c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive, e l' province di Nameur.

thumb|Graide: li viye tour di l' eglijhe Sint-Dnis

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **5555** (vî limero **6861**)
* Limero diyalectolodjike: **D 125**
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Vîs scrijhas
*Graida* (770-779); *Graisda* (862-902); *Graisdas, Grederis* (946); *Gredis, Graisde, Grades, Graidez* (1330); *Grede* (1541-1554).

## Deyografeye
Li rixhea d' Graide si lome l' Almaxhe et rdjond l' Aiwe di Lesse dizo Dåvdisse.

## Istwere
Graide fourit on doyiné dispu 837 (croes banåves di Palijhoû).

E 1558, ci doyiné la s' sitindeut disk' a Ansreme, Falmagne, Felene, Djedene, Vierzeye, Astire, Li Mwinni, Sèvry, Djivet, Bive, Wåjhî, Djimbe, Maissin, Ôtchamp, Ofagne, Palijhoû, Bouyon, Fayi-les-Veneus, Rdû, Viyance, Fromlene, Hargnies.
 
Li tour di l' eglijhe est foirt viye; fonts di 1500; c' esteut ene possession di Ståvleu, ddja dviè 770 (ond e cåze el tchåte di wandelaicus mansus)

Tins del guere 1914-1918, gn a 22 omes k' ont stî dipoirtés e l' Almagne, li 5 di decimbe 1916.

### Makis 1944
thumb|Åté do Makis - Graide (4/9/2005)
17 makizårds ont stî touwés dins l' combat do 1î d' setimbe 1944, tins del guere 1940-1945. Cénk di Graide, 5 di Nayômé (3 estént frés, del famile Denoncin), 5 di Patiniye et co deus ôtes. Il avént stî atakés pa des SS k' estént a Bive et k' avént ddja distrût l' makis d' Hodrémont et broûlé l' viyaedje li 23 d' awousse. C' ere dja li 23 d' awousse, e 1914, ki les Almands avént broûlé Hodrémont on prumî côp.

## Toponimeye

### Graide Gåre
thumb|tchapele del Gåre di Graide

Graide Gåre si va diswalper åtoû d' l' eståcion d' tchimin d' fier, constrûte a kékès kilometes do viyaedje di Graide.

Li tchapele del gåre di Graide a stî basteye dins les anêyes 1900 pal famile Bertrumé ki dmoréve a costé et ki s' a, dins l' minme timp, rissiervé ene cimintire privêye k' est asto del tchapele. Li tchapele a stî dnêye al fabrike di Graide et fwait don pårteye del pårotche. Li siervice a stî assuré på curé d' Graide, k' a yeu rcours a des peres etrindjirs po vni dire messe li dimegne.
Dins les anêyes 1930, c' esteut l' abé Degembes, ki vneut d' Louwate, pwis, on-z a yeu les peres di Tchanlî, ki vnént e tram, pwis les peres di Bietris, tins del guere di 1940-1945. 

On s' sovint do pere Eleuthère, ki nos djheut messe li dimegne å matén, pwis k' apougnive, pås fås tchmins, li voye di Tchîplane et rivni prinde li michline di Bietris, del vesprêye.
Après l' guere, les curés d' Graide ont stî motorijhîs et il ont yeu pus åjhey po s' displaecî.
Dispoy 2003, dj' ans on pere polonès, li pere Stanislaw, k' est curé po Graide et l' gåre, Grå-Fayi, Tchîplane et Coirnîmont.

### Ôtès plaeces
* Borbouze

## Rilomêye djin

* Charles Goffin

## Referinces eyet sourdants
Moncea-e-l'-Årdene

**Li Moncea-e-l'-Årdene** (la-minme *Lu Moncé*, fr: *Monceau-en-Ardenne*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive.

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: **5555** (vî limero **6862**)
* Limero diyalectolodjike: **D 129**
* Eplaeçmint sol Daegn: 
* Vîs scrijhas: *Monceal*, *le Moncel* (1541), *le Monceau* (1618). 

On dit toudi *Li Moncea* et *Li Fayis* (po Ptit-Fayi), adon ki les ôtes viyaedjes do ban ni purdèt pont d' årtike.

## Nos d' plaeces
* Timon : Pitit viyaedje disparexhou al pesse di 1635, en alant so Belfontinne. 
* Fî del prévôté d' Orcîmont : Bwès Bourlan u Mwârgoute.
* Achi (fr. Achy), viye signeurreye sol voye di Wåjhî.
* Les Mizeres, hamtea metou po mitan so Bive. Les måjhons des Mizeres k' ont l' ouxh di dvant sol grand-rote vont avou Bive, les ôtes, avou l' Moncea.
Pitit-Fayi

**Pitit-Fayi** (so plaece : *lu Fayi*, fr: *Petit-Fays*),  c' est ene ancyinne comene del Walonreye, rebanêye avou Bive (mins k' aveut ddja stî rebanêye avou l' Moncea li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977).

* Limero del posse: 
** asteure : **5555**
** vî limero **6862** (come li Moncea).
* Limero diyalectolodjike: **D 128**
* Sipotaedje des djins : les Fayoteas (so plaece les *Fayotês*).
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Pocwè l' no "Pitit"-Fayi
Cwand on-z a dvou mete des nos diferins po tos les viyaedjes k' on djheut "å Fayi", on-z a metou "Pitit", pask' i gn aveut on *Gros Fayi* (Grå-Fayi) addlé. Pocwè "l' Fayi"? Paski Fayi vént di "få, faw". Fåt sawè ki l' sapén n' est cnoxhou e l' Årdene ki tins do 19inme sieke. Divant, c' esteut des hesses et des tchinnes ki fjhént l' sômî del foret, a costé des taeyîs d' bôles et d' sås et des virêyes di djniesses. 
Nén etounant k' on rascontere a mwintès plaeces li no d' *Fayi* dins les noms d' viyaedjes.

Sol ban do Fayi, gn a on site ki merite k' on s' î arestêye. Eter li Fayi et Tchîplanes, c' est ene parfonde valêye avou l' ruxhea do Ruwåmolén ki vént d' Bayamont et s' va taper e Smwès a Vresse. Dins ene ricoulêye di rotches, pus bas ki l' pont des berbis, on voet li grote del Rotche-Mozele. C' est on crin d' rotche k' a ddja siervou a catchî les curés ki les Francès avént tchessî al revolucion di 1789, pwis après ås cis ki n' volént nén siervi dzo Napoleyon. 
Pus près d' nozôtes, ç' a stî li catchete des cis do Moncea, k' avént abandoné leu viyaedje tins del Bataye di Bive, li 23 d' awousse 1914. Li grote est å pî d' ene hôte cresse si a pik k' on n' î såreut nén tni campé. C' est ç' cresse la ki deus tchvås francès, sibarés pås côps d' canon, ont devalé vinte al tere po vni s' abate divant l' grote so on tchår ki les efants vnént d' cwiter po-z aler mougnî.
Les djins ont criyî å miråke et èn åté a stî amenaedjî dins l' grote, come a Lourdes. Tos ls ans, li djoû del dicåce di setimbe, on dit messe al Rotche-Mozele.

Li ruxhea ki devale å mitan del goidje esteut dinltins li seul tchimin po-z aler a Vresse, tchimin ki moussive e bî cwand li rotche ni leyive nén passer et ki rivneut å setch cwand l' terén l' permeteut. Tos ls ans, al rexhowe di l' ivier, li comene oblidjive les djins a rsaetchî les coxhes et les åbes ki les grossès aiwes avént etrinné tins d' l' ivier et k' espaitchént l' passaedje des tchvås.
Moncea

Plaeces ki s' lomèt **Moncea**:

* Moncea-e-l'-Årdene, viyaedje rebané avou Bive, el province do Lussimbork
* Moncea-so-Sambe, rebané avou Tchålerwè
Gråfayi

**Grå-Fayi** (la-minme, *Grau-Fayi*, /groːfaji/, mins sovint rfrancijhî a *Gros-Fayi* ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive (mins k' aveut ddja stî rebané avou Wåjhî li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977).

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: 
** asteure : **5555**
** vî limero : **6863**
* Limero diyalectolodjike: **D 138**
* Eplaeçmint sol Daegn: 

## Etimolodjeye
Li no d' *Grå-Fayi* èn vout nén dire "gros", come li scrijhaedje francès l' metou a nonsyince, mins "grå", ki vénreut di "graevleus", paski les hesses ont ene graevleuse schoice.

Vîs scrijhas: *Graveloitfait* (1226); *Grauelor Fahi* (1234); *Graveloi-Fahi*; *Graufays, Groffays*; *Gros-Fays*.

## Rilidjon
Grå-Fayi si rataetchive dinltins a l' eglijhe di Wåjhî. I n' a divnou pårotche k' e 1586, avou Coirnîmont et Tchîplane (tchapele a Sint Dôna, li sint ki schape del tonoere).
 
Li patron d' l' eglijhe, c' est sint Pire, dicåçté après l' 29 di djun.

## Istwere
Gråfayi, c' esteut on sårt distrîxhî al limotche des conteyes di Bouyon et d' Orcîmont.

Grå-Fayi apårtina ås signeurs Yvette du Bohan (1225) pu Jacques d'Orchimont (1234).

Ciste anêye la, avou l' acoird do sovrin Hugues de Rethel, li dominne passe a l' eveke di Lidje, k' esteut eto duk di Bouyon.

I divna ene hôte foistreye del Dutcheye di Bouyon ki si stindeut disca Sdan.

On moumint miné pa l' famile Gilles, signeurs d' Idje, pu pa Tchåle di Berlaymont, signeur di Biarin (1575).

Adonpwis: Jean de la Mark, signeur di Botôssåt; de Louvrex et de Lamock (1780) k' a fwait båti li molén d' Mitådje, so Wåjhî.

## Nos d' plaece di Grå-Fayi
Li toponimeye di Gråfayi a stî rapoirtêye pa Yvon Barbazon.
### Hamtea
* Tchîplane
### Ôtès plaeces
 Gråfayi (toponimeye)

## Sourdants
Palijhoû

Li **Grand Palijhoû** (la-minme *Palijû*,  *Paliseul*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.

thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork

## Mwaissès dnêyes
* Dimorants: 4.990 (2004)
* Sitindêye: 112,96 km² 
* Dinsité: 44,18 djins/km²
* Arondixhmint: Li Tchestea

## Ban d' Palijhoû
* Palijhoû (viyaedje)
* Casbour (Såcere) 
* Fayi-les-Vneus
* Li Fråmont
* Maissin
* Nolevå
* Ofagne
* Ôpont
** Our
** Bè (Ôpont)
** Frinne (Ôpont)

## Tuzance
thumb|Aisse del tuzance "På Verlinne"
Aisse del Tuzance Paul Verlaine (k’ aveut s’ mononke a Fayis-l’-Vaneus)
Oûte bijhrece

L' **Oûte bijhrece** u **Oûte levantrece**, c' est onk des deus bresses ki vont divni Aiwe d' Oûte, avou l' Oûte nonnrece.

Ele prind sourd a Bhô, sol hamtea d' Oûte, di l' ôte costé do tiene do sourd do Glin.

Après aveur raiwî Oufalijhe,  ele ridjond l' Oûte nonnrece a Engroe, el plaece k' on dit "ås Deus Oûtes".
Oûte nonnrece

thumb|L' Oûte Nonnrece a Sinte-Oude 
L' **Oûte nonnrece** u **Oûte coûtchantrece**,  c' est onk des deus bresses ki vont divni Aiwe d' Oûte, avou l' Oûte bijhrece.

Ele prind sourd a Our-dilé-Libråmont, rt raiwer Freu, Sinte-Ôde, divant di s' aler maxhî a l' Oûte Levantrece a Engroe, el plaece k' on dit "ås Deus Oûtes".
Marius Colombin

**Marius Georges Colombin** skepia a Djumet diviè 1903, et mora diviè 1977. Il a cmincî a cpôtyî l' pene e walon e 1948. Il a scrît des pîces di teyåte et des arimés e walon. Sacwants powinmes ont stî eplaidîs el Bourdon (octôbe 1960, nôvimbe 1977). Ses pîces di teyåte ont stî djouwêyes a Djumet et a Lodlinsåt.

Tins del guere di 40, il aveut stî prijhnî 4 ans, et dmorer å stalag. 

I scrijheut eto e francès.

Les sudjets d' ses powinmes estént classikes: fåves di biesses, couyonådes, powinme a s' mame, sol bouneur, sovnances di s' tins d' prijhnî å stalag, evnd. Tolminme gn a èn arimé politike, siconte di l' amnisteye po les cis k' ont fwait avou ls Almands tins del guere di 40.

Li walon, sicrît sins aveur stî a des scoles di walon, est foirt francijhî, come sovint, do costé d' Tchålerwè.

## Ses pîces di teyåte e walon
### Comedeyes en èn ake
* El truk da Marta.
* A tchaeconk si toû (vådveye).
* Après l' martchî.

### Comedeye e troes akes
* Èm vî pårén.

### Operetes
* Årlete (e troes akes).
* Leyîz pårler vosse cour (èn ake).

## Hårdêye difoûtrinne
* pådje da Marius Colombin so l' Aberteke
Nén definixhant prono

On **nén definixhant prono** u **prono nén definixhant**, c' est on prono ki n' dit rén del sacwè u del sakî k' i replaece.

## Sacwants nén definixhants pronos do walon.
* 
* 
* 
* , 
* 
* , 
* 
* 
* 
* 
* , 
* ,  : loukîz : pronos tos et tertos
* 

## 
prezintoe nén definixhant

## Hårdêyes difoûtrinnes
* Les pronos nén definixhants do walon (e walon).
* Les pronos nén definixhants do walon (e francès).
Lwè Vandervelde

Li **Lwè Vandervelde**, c' est ene lwè sol vindaedje del gote el Beldjike, k' a stî metowe e-n aplicåcion l' 28 di setimbe 1919; elle est insi lomêye d' après l' pårlumintî Émile Vandervelde.

Li lwè a stî d' aplicåcion diski diviè 1972.

## Contnou
Les vindeus d' peket ni plént vinde ki deus lites d' on plin côp. I dvént fé on passe-avant ås atchteus, po s' i rescontrént les acsizyins.

C' esteut a cåze ki les ptits ovrîs furlént leu paye tot-z atchtant del gote. Il estént adon payîs tos les djoûs. Si n' avént i nén des çanses assez po-z atchter deus lites. L' idêye di s' ocuper do bouneur des ptitès djins aveut sourdou après les disduts di 1886.

## Aplicåcion
Come totes les lwès, elle a stî distournêye. Les botikîs metént on lite di costé, a payî pus tård, mins i dnént on passe-avant po deus lites. Mins nerén, les vindeus d' gote divént todi aveur leus papîs d' accion (vindaedje di deus lites a côp, et stok shuvant) po cwand les acsizyins vnént.
Pårticipe prezintrece

On **pårticipe prezintrece** u **pårticipe prezint** (onk des deus sôres di pårticipes), c' est on codjowa do viebe, sins djin, sins djinre, ki mostere on duraedje di l' accion.

Li cawete do pårticipe prezintrece, e walon, c' est todi **-ant**, po tolminme kéne troke di viebes.

Li pårticipe prezintrece pout esse eployî come addjectif. Adon, i prind on djinre omrin (cawete -ant) u femrin (-ante). Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî metowe divant l' no.

Ces addjectifs la polnut esse åjheymint sustantivés.

## Uzaedje e walon
L' uzaedje des pårticipes prezintreces est foirt diferin e walon ey e francès.
### Eployaedje tot seu
Dins l' cåzaedje walon corant, on n' l' eploye nén voltî tot seu (c' est rsintou come on francijha):
:on diccionaire *dinant* li sinse des mots ==> on diccionaire **ki dene** li sinse des mots.

Nerén, dins les Belès letes, a cåze di l' assaetchance do francès, on l' rescontere cobén tot seu.

### Eployaedje e djerondif
Dizo uzaedje di **[[djerondif]]**, on l' eploye avou **tot** u avou **e**, u avou **etot**.
:Tot passant pa Nåwinne, dj' a stî vey li Fornea Sint Mitchî.
:E m' aprestant, tot m' raezant, dji m' a tot kernaxhî.
:Etot rotant dins les bwès, Amand s' sinteut raviker (a l' après d' J. Calozet).
Cofrereye rilidjeuse

:*Discramiaedje des sinses do mot "[[cofrereye]]".*
Ene **cofrereye**, c' est ene soce di rlidjeus ki vikèt avou les minmès dujhances.

Li mot "cofrereye" a eto des ôtes sinses.

## Egzimpes di cofrereyes crustinnes
* ôre di Grandmont

## Egzimpes di cofrereyes muzulmandes
* Cofrereye des Tidjanes.
Cofrereye (bén-magnî)

Ene **cofrereye** (pol bén-magnî), c' est ene soce di djins d' ene veye u d' on viyaedje ki rprezintèt leu payis avou on mousmint d' ceremoneye dins ene ôte veye, tot mostrant deus aboeres u amagnîs u abwessons tipikes. 

## Sacwants cofrereyes del Walonreye
* Les  a Tif.
* cofrereyeye des Bådets d' Bietris : l' bire del Moreapire et l' påstea
* cofrereye del flamitche a Dinant
* cofrereye des cresteas d' Mouze a Wepion
* Cofrereye des Cotlîs et des Mazwîs (Nameur)
* cofrereye des bolets d' Lidje
* cofrereye des  a Meyan : froumadje des "biesses ås coines" (vatches et gades)
* cofrereye do maitrank a Årlon
* cofrereye del tåte al djote a Nivele
Tchitchron

**Tchitchron** est on ptit rixhlot ki dschind dins les bwès d' Poitchrece on pô dzo l' rescontraedje di l' Our avou Lesse, nén lon do Pont des Coxhetes.

Il est mitan su Poitchrece-e-l'-Årdene, mitan su Dåvdisse, ene essera etur li ban d' Welin et l' ban d' Graide, ki fjhot pårtieye del *[[Wandelaicus mansus]]* e 764.

Après in kilomète, i rdjont l'aiwe du Lesse nin lon du pont des cochètes. Les troûtes î vnat froyî vlatî et des batchs ont sté amènadjîs pou sawè les compter.

L' aiwe di ç' bî la est si peure ki les trûtes î vnèt froyî a foujhon, a té pont ki les forestîs ont amenaedjî dins l' lét do bî, des batchs po-z arester les pexhons ki montèt et les cis ki dschindèt. Å moumint del froye, les pexhons, prijhnîs des batchs, sont contés tos les djoûs et rtapés a l' aiwe pa dizeu ou pa dzo les dits batchs.

Dins li tchåte di Wandelaicus mansus, il ere dedja kestion di Tchitchron k' on rmete avou li *Cancaronis* del tchåte.

C' est l' aboutixhmint dins Lesse di l' aiwe ki sourdeut dins l' manse da Wandelaïc.
Cofrereye des Tidjanes

Li **cofrereye des Tidjanes**, c' est ene cofrereye soufi muzulmande k' a stî askepieye dins les anêyes 1780 pa Si Ahmed Tidjani, on sint k' est eteré a Fès, å Marok.

C' est l' cofrereyeye des Tidjanes k' a bråmint stî l' cåze do moussaedje di l' islam å Senegal. Eto, gn a todi bråmint des Senegalès ki vnèt e pelrinaedje sol tombe do sint a Fès.

Li cofrereye des Tidjanes est moens acetike ki bråmint ds ôtes ôres soufis. Les mimbes del cofrereye èn divèt nén fé des penitinces ou s' retrôcler lon erî des ôtès djins.
Hulzônea

**Hulzônea** u **Hu-ls-Ôneas** (so plaece: *Ulsongna*, F. *Hulsonniaux*, u *Huy-les-Onneaux*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet.

## Mwaissès dnêyes
* Limero del posse: 
** asteure : **5560** 
** Di 1969 a 1977 : **5506**.
* Limero diyalectolodjike: **D 70**
* Arondixhmint: Dinant.
* Sipotaedje des djins: les **Blancs ** (so plaece: *Pagnas*). Motoit paski les djins estént ene miete grandiveus, et todi mete ene blanke tchimijhe po ndaler a Dinant.


File:Chaleux Chapelle Saint-Nicolas R01.jpg
File:Chaleux Railway Bridge R01.jpg
File:Kapell Notre-Dame Hulsonniaux.jpg


## Nos di des plaeces d' Ulzônea
### Hamteas
* Tchaloe (*Tchaleu*, *Tchalë*)

## Industreye
Gn aveut ene grande soyreye diviè les anêyes 1950-1960.

## Tuzance walone
* Anatole Marchal fwait viker sacwants d' ses personaedjes a Hulzônea.

## Sourdant
Omega 3

Les **Omega 3**, k' on scrît co **ω 3**, c' est ene sôre di crås acide u seur di cråxhe.

## Discrijhaedje des omegas 3
On les rconoxhe:
* al longueur di leu tchinne di carbone ki va par 2, di 4 a 22, ki s' sicrît di C 4 a C 22 et å nombe di loyaedjes sol tchinne: di 0 a 6 , ki s' sicrît : 0 a : 6
* al pôzucion do prumî loyaedje. Les ôtes shuvèt di 3 a 3, ki s' sicrît ω3, ω6, ω9.

Les bôrés n' ont pont d' loyaedjes (0); dins les nén-bôrés, gn a les « mono-insaturés » ki n' ont k' on loyaedje (1) et les « poli-insaturés » k' ont dpus d' on loyaedje.

## Dins l' nourixhince
Gn a 2 sôres di seurs di cråxhe: les bôrés (saturés) et les nén-bôrés (nén saturés).

Les bôrés dinèt des deurès cråxhes; les nén-borés dinèt des tinrès cråxhes.

Cwand, dins nosse coir gn a dtrop di bôrés acides, les voennes et les arteres s' aroedixhèt et etrinnèt des infarctus et totes les mizeres ki vont avou.

Å contraire, les nén-borés acides atinrixhèt les cråxhes di nosse coir et les rindèt pus moliantes. On dit k' il ont ossu on bon efet so les strindaedjes et, did la, sol caractere.

Les seurs di cråxhe a-z î rwaitî cwand on magne, c' est :
Les bôrés-crås, ki sont todi a limiter å possibe.
Les nén-bôrés acides, del famile des C18:3 ki sont les meyeus pol santé.

Mins dins les C18 :3, gn a co d' deus sôres:
* Les C18 : 3 ω 6, k' on trouve a pô près dins totes les dinrêyes, 
* Les C18 : 3 ω 3 , ki sont pus råles et k' on n' trouve ki dins les grinnes di lén, di golzå, di tchene, les pexhons, l' ôle di pexhons.

Dins çk' on magne e l' Urope, et co dpus e l' Amerike, on rtrouve djusk' a 20 pårts d' ω 6 po 1 pårt d' ω 3, adon k' on dvreut, po bén fé, ariver al muzeure di 4-5 po 1.

I fåt dire ossu ki cwand on rastrind les ω 6, les ω 3 si rafoircixhèt d' zels-minmes. Dabôrd, on wangne des deus costés.
Houyet

Li **Grand Houyet** (F. *Houyet*), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.

thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur

* Dimorants: 4.439 (2004)
* Sitindêye: 123,31 km²
* Dinsité: 36,29 djins/km²
* Arondixhmint: Dinant

## Ban d' Houyet
* Houyet (viyaedje)
* Cele-dilé-Dinant
** Djindron
* Ciergnon
* Custene
* Finvå
* Hour-dilé-Houyet
** Liswer
* Hulzônea
* Li Mwinni-Sint-Blåjhe (Li Mwin.ni-Sint-Blêze)
* Moenne-Eglijhe (Mwinne-Èglîje)
* Wanlin

## Djeyografeye
C' est sol comene di Houyet (a Liswer) k' Îlaiwe si vént agoliner dins l' aiwe di Lesse.

## Tuzance walone
### Sicrijheus e walon
* Georges Smal (di Houyet minme)
* Olivier Roynet (di Fénfe)

### Eredjistrumints
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene noûcåzeuse avou l' accint d' après Houyet pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
*  Ôte ratournaedje do minme tecse, fwait pa Milo Dardenne.

## Difoûtrinne hårdêye
* Waibe del comene

## Sourdant