open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Daniel Hubert

**Daniel Hubert**, c' est on scrijheu e gåmès, k' est on diyaleke do lorin. Il a nexhou li 23 d' djun 1958, a Méch-divant-Vierton.

## Ouve

### Gåmès
C' est onk des prumîs scrijheus a-z awè metou des tecses e gåmès so ene waibe del Rantoele di soçnaedje Fesbok. Et çoula, foirt sovint.

Sacwants d' ses tecses ont stî rashonnés pa Jean-Luc Geoffroy dins cénk tômes «*[[E m' pormoennant dins mes sovnances (live e gåmès)|À m'pourmoûnant das mes souv'nances]]*» (2021).

### Muzike
**Daniel Hubert**, c' est eto on « tubisse » dins ene binde di muzike.

## 
Si pådje so Fesbok

## Sourdants
Leugniye

**Leugniye**, la minme e picård (*[FR] Leugnies*), ubén e Feller « **Leûgnî** », c' est on pitit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Louis-Lucien Bonaparte

thumb
**Louis-Lucien Bonaparte** (riwalnijhåve **Louwis-Lucyin Bonapåre**), c' esteut on politikî francès, ey eto on linwincieu ki studyive voltî les ptits lingaedjes, foiravant li basse.

I vna å monde li 4 di djanvî 1813 (e l' Inglutere), et mora li 3 d' nôvimbe 1891 (e l' Itåleye).

C' esteut l' neveu da Napoleyon Bonapåre. 

## Rapoirt avou l' walon
I dmanda al Societé d' Langues, djusse sikepieye, di ratourner l' Evandjîle sint Matî e walon. Çoula fourit fwait pa Nicolas Defrecheux, François Bailleux et Auguste Hock, ki lyi rmetît leu-z ovraedje e 1862.

## Sourdant
Poudingue

thumb
Do **pudingue** u do **floyon**, c' est èn amagnî solide, mins foirt tinre, fwait avou des oûs batous dins do laecea u del crinme, avou do souke, et prezinté e-n on rond blok.

## Prezintåcions
On î pout radjouter des corintenes.

On pout mete do souke di pot dsu.

Il est ossu vindou come poude, k' i fåt djusse radjouter do laecea. 

Ou adon, dins des ptits potikets d' plastike.

S' il est prezinté come ene dorêye, i s' lomrè adon tchåssî floyon u dorêye å pudingue.

## Siervaedje
I pout esse magnî come dessert, u come pitite eurêye. 

Il est siervou dins ene djate, ene ronde barkete, u dins ene assiete.
Vå-Tchôdveye

**Vå-Tchôdveye** (*[FR] Leval-Chaudeville*) ubén e Feller « **Al Vau** », c' est on ptit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Comogne

Li **Comogne** u **les Comognes** (ossu : les **Cmons**), c' est on no d' plaece del Walonreye la k' gn aveut des tchamps u des bwès ki les djins î polént aler, do trevén d' l' ancyin redjime sins rdiveur di paymint å signeur do payis.

## Comogne
* Gråce-Hologne: Les Comognes
* Lustin: Li Comogne
* Noveye-dilé-Bwès: Ås Comognes (*aus Comougnes*)

## Kimon
* Kimonster (a Cmonster, fr. *Commanster*, hamtea del Viye Såm)
* Al kimene håye (al *cuminâye*) no  d' ene plaece di Viyance.
Sint Lupcin

thumb
**sint Lupcin**, c' est on sint fiesti e l' Walonreye, å cmince eveke di Liyon, pu d' Amyin, moirt a Lustin, la k' il a fwait soude ene fontinne ki poite si no.


Lustin plake Fontinne Sint-Lupcin.jpg
Lustin Fontinne Sint-Lupcin.jpg
Annie Rak

thumb|(2009)|120px
**Annie Rak**, c' est ene bouteuse sol picård.

Di s' mestî, elle esteut radiowisse, responsåve di l' emission «Rachènes» po l' RTBF Hinnot (walon do Coûtchant et picård).

Annie Rak est li cpagneye da Roland Thibeau.

## Ouve pol picård
E 2015, elle a scrît on boket do live «*[[Voyaedje ezès payis d' oyi (live)|Le voyage en Oïlie]]*» (racontant ene vizite di Tornè).

Elle a metou so pî li bate di djhaedjes di tecses «*[[On scrijheu on djheu (bate e picård ey e walon)|Un auteur une voix]]*», foiravant po les scrijheus e picård.

Ele boute avou l' soce sins papîs k' adjnçnêye li Fiesse ås lingaedjes walons.

Come teyåtreuse avou s' soce «La Roulotte théâtrale», elle a metou el sinne li pîce avanciveuse «Merci monsieu Doucane» da Roland Thibeau.

E 2024, elle a dné 2 tecses pol ramexhnêye di tchansons a mete e muzike del Fiesse ås lingaedjes walons.
El Tchapele (viyaedje)

**El Tchapele**, e Feller « **Èl Tchapele** » ([FR] *Chapelle-lez-Herlaimont*), c' est on ptit ban del province do Hinnot, k' a divnou intité : El Tchapele. 

## Referinces eyet sourdants
Pitihan

**Pitihan** u **Pitit Han**, c' esteut on hamtea d' Grande Han, asteure on viyaedje del comene di Derbu.

## Sourdant
Hé (Derbu)

**Hé** (F. *Heyd*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6941**
** Di 1969 a 1977: **5494**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 11**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman «Fåvnale» da Jacques Warnier, onk des personaedjes si lome «Djôr di Hé», et doereut don provni did la.
Hé (discramiaedje)

* ene hé, c' est on bwès metou so ene pindêye, li mot n' estant cåzu pus siervou k' el toponimeye
* Viyaedjes et hamtea
** Hé (Derbu) (fr. *Heyd*)
** Hé (Strintchamp)  (fr. *Hayd*)


Hei Strintchamp plake.jpg
Heyd 6.jpg
Disfouwant nén cortizonike

On **disfouwant nén cortizonike** (DNC), c' est on disfouwant ki n' est nén basti so l' tcherpinte del cortizone.

## Prôpietés des disfouwants nén cortizonikes
Les disfouwants nén cortizonikes rotèt aprume sol prumire faze di l' efouwaedje.

Les pus vîs n' ont k' ene accion ki n' deure waire (6 a 8 eures). Les pus noveas di 24 eures.

Tos les disfouwants nén cortizonikes fwaiynut baxhî l' five et rastrindèt l' doleur.

I sont tertos dandjreus po l' estoumak.

I n' ont pont d' accion so les texhous nén malådes, come nd ont les cortizonikes.

## Kékes disfouwants nén cortizonikes
* aspirene (seur acetilsåcilike).
* paracetamol
* fenilbutazone
* ibuprofinne
* etoricocsibe
Lôbe (viyaedje)

**Lôbe**, la minme e Feller ([FR] *Lobbes*), c' est on viyaedje del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Rouchi

[vignette|On vî vî tecse do [13inme sieke scrît e rouchi.]]
El **rouchi**, c' est on patwès do picård.

## Djeyografeye
Il est djåzé a Valenciennes eyet dins l' redjon. På stindaedje do sinse, c' est eto rwaitî come el diyaleke do Hinnot francès.

## Hårdêye difoûtrinne
On ratournaire dalant do rouchi viè l' francès, eplaidî pol prumî côp e 1826.

## Sourdants
El deure voye (teyåte)

thumb
**El deure voye** (*Èl dûre voye*), c' est on djåzant keur sicrît pa Georges Fay après l' guere di 40, mins seulmint eplaidî e 2021.

ISBN 978-2-931107-02-7

## Istwere di l' ouve
Li tecse n' esteut tapêye k' a môde di foyous agrapés po les comedyins k' el djouwént.

L' ouve a fwait prumî pris a ene bate di scrijhaedjes ALWAC e 1958. Pu, avou deus ôtes ouves, il a rascodou l' pris do Hinnot di belès-letes e walon e 1959.

Come pîce radiofonike, il a passé so Radio Hinnot (INR) li 3 d' octôbe 1959. 

Il a eto stî djouwé divant l' publik å Moncea pal dramatike «Por yeusses».

## Tinme
C' est l' moes d' may. C' est l' prétins. Tote li nateure est bele et les djins sont fén binåjhes. Et danser et tchanter des airs di totavå l' Walonreye:
:*Tra deri deri dera / M' djouwixhance / Mi c' est l' danse.
:*C' est dmwin li djoû di m' mariaedje…
:*Prindoz vosse baston, Simon, et s' minez nosse cråmignon.
:*Vive Djandjan, vive Djandjan, c' est l' pus vî ome di Nivele.

Mins les muzikes do bontins vont bénrade esse schovêyes evoye på brut di l' abrocaedje des Almands e moes d' may 1940 ki «*rvegnnut distrure, touwer, pingnî dins tot*».

Les omes doevnut cwiter leu mestî po fé sôdård:
:*[[Marixhå]], tape èt [[mårtea]] a costé di ti [[eglome]] !
:*Houyeu, ki l' kénkinisse erpinde èt lampe a s' clå !
:*Martchand, sere èt [[botike]], [[cinsî]], rintere tes [[tchvå]]s ! (…)
:*Et vozôtes k' aveut cint mestîs, il est trop tård
:*Po roemyî, po berdeler, po candjî d' voye.
:*Kine ! Vos avoz pierdou ! La k' on rabate vos royes.
:''Vos n' avoz pus k' on no po tertos, c' est «sôdård».

## Sourdants
Cité dås Sires di Coucy

Li **Cité dås Sires di Coucy**, c' est ene cité do Moyinådje ki s' trove a Coucy-le-Château-Auffrique, el France. Gn a dins l' **Cité dås Sires** el tchestea d' Coucy, el cinte-veye di Coucy avou ses rimparts eyet ses troes grandès poites del veye, avou leus hôtès tours.
Pôrçulinne

Del **pôrçulinne**, c' est on materio po fé totes sôres di belès schielreyes, foirt tchires et mo cazuweles.

## Motlî
On lome del minme façon tos les cayets k' on fwait avou. Il estént vindous dins des **botikes di pôrçulinne**.

Imådjreçmint, li pôrçulinne est si fråjhûle k' elle a dné l' ratourneure «mariaedje å sacramint d' pôrçulinne» po on mariaedje nén e l' eglijhe.

## Fijhaedje
Il est fwait a pårti d' ene sôre d' årzeye a pårt.

## Uzaedjes
* Texhons d' pôrçulinne: des djates di pôrçulinne; ene caftire di pôrçulinne po fé eshonne on siervice di pôrçulinne.

* Pitits pavés d' pôrçulinne, metous so les meurs, a môde di mozayike.

## Sôres di porçulinne
* djaspêye pôrçulinne
* djapon (porçulinne do Djapon)
* pôrçulinne di Chine

## Dins les belès-letes e walon
On djåze di pavmints d' meur e pôrçulinne dins l' roman da Djôzef Mignolet, «L' amour a l' Alambra».
:*Boirdés d' pôrçulinne, des pårtchets d' rôzes î florixhèt cåzu tote l' anêye.* (p. 45)
:*Mins tot dvizant d' Sadi et d' Omar, di rôze et d' råskignoû, li tins coreut si vite ki l' nute esteut toumêye, et k' les prumîs invités al fiesse intrént e l' grande såle tapissêye di bleuwès pôrçulinnes.* (p. 55)
 
## Sourdants
Brå (discramiaedje)

* do brå, c' est do wadje dedja frexhi et djermé, pu rsetchi, k' est eployî ezès bressenes po fé del bire.
* Viyaedjes: Brå
** Brå-dlé-Bastogne (*Brâ*, fr. *Bras*)
** Brå-dlé-Libråmont (*Brâ* a Moirci, *Brau* a Libin, fr. *Bras*)
** Brå-dlé-Lierneu (*Brâ*, fr. *Bra*, *Bra-sur-Lienne*)
** Brå-dlé-Pierwé
Dallas (såce)

Li **dallas**, c' est ene såce k' a stî edvintêye al mitan del dijhnêye 2010.

## Istwere
Si cisse såce ci a stî edvintêye e 2014, elle esteut ddja cnoxhowe ût ans dvant. Come di djusse, c' esteut l' no d' ene såce d' on fime : Dikkenek.

## Fôrmules
Gn a des fôrmules diferintes pol **såce Dallas**. Mins nerén, sacwantès dinrêyes dmeurnut les minmes : 

* Moståde
* Poeve

## Referinces eyet sourdants
Rifondou avancivös

Li **rfondou avancivös** (*rifondou avanciveus*), c' est ene sôre di rfondou walon. Ciste ortografeye ci a stî askepieye pa Djôr Staelens. Gn a on live k' a stî scrît pa lu sol sudjet. El **rifondou avancivös** sconte el rifondou wårdiveus, k' on lome pus sovint : rfondou walon.
## Sourdant
Paracetamol

thumb|Fôrmule tchimike
thumb|Tcherpinte dins l' espåce
Li **paracetamol**, c' est on disfouwant nén cortizonike, onk des pus eployîs e l' medcene (des djins).

## Medcene

### Medcene des djins
Les djins prindnut  do **paracetamol** cwand elles ont må ene sadju, come leu tiesse. Fåt nén e prinde bråmint. Li pus k' on pout prinde po les djins, c' est cwate grames å djoû po les grandès djins. Normåldimint, i fåt rastinde cwate eure etur deus prijhes.

### Medcene des biesses
Li paracetamol ni pout nén esse diné ås tchéns ni ås tchets, paski c' est on pwezon po ces deus sôres di biesses la.

## Sourdant
Marcel Evrard

**Marcel Evrard**, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Mamjhoû (Marbé).

## Ouve e walon
Il esteut dins les askepieus do Noer Boton; c' est minme lu k' a trové l' tite di ç' gazete la.

## Egzimpe di tecse
:::**Les croes**

:*Tchaeke di nozôtes riçût ene croes:
:*On nel fwait nén todi esprès.

:*Po les rwès, les contes les barons,
:*Po tos les pus ritches des Walons,
:*Ene croes d' pire
:*E mitan d' on bea vete waezon !

:*Po tos ls ovrîs, houyeus, maçons,
:*Po leus djoyes, leus poennes, leus passions,
:*Ene croes d' fier,
:*Avou des belès fleurs tot l' long !

:*Ås touwés do payis walon
:*Spotchîs pås  otos, pås camions,
:*Ene croes d' croye
:*Come po dire ås djins : atincion !

:*Po les sôdård rovyîs å lon,
:*Les omes å pî do Mardasson,
:*Ene croes d' bos
:*So on fayé moncea d' såvlon !

:*Zels, dins les camps d' concintråcion,
:*Po n' nén piede leu firté, il ont
:*Ene croes d' sonk…
:*Et leu feme, ene decoråcion !

:*Il ont tchaeconk leu croes, oyi,
:*Mins… i n' l' ont nén todi tchoezi !

## Pî-notes
La Jungle (binde al muzike)

**La Jungle** (« La » prononcî al mode francesse, mins « Jungle » e-n inglès), c' est ene binde al muzike. **La Jungle** vént d' Mont, ey adon c' est ene binde walone. I tchantnut e-n inglès. Tolminme, les tites des tchansons sont sovint scrîts e francès. Leu djinre, c' est etur li *transe rock* eyet li *noise rock*.

## Istwere
El binde a stî askepieye å moes di djun 2013, a Mont.

## Mimbes
Cisse binde ci, c' est ene deujhinne : 

* Matthieu Flasse (k' on spote : Jim)
* Rémi Vernant (k' on spote : Roxie)

## Discografeye

* 2013 : *I*
* 2016 : *II*
* 2019 : *Past/Middle-Age/Future*
* 2020 : *split / Hyperculte*
* 2021 : *Fall of the Apex*

## Referinces eyet sourdants
Yite

**Yite**, u co lomé kécfeye e Feller «&nbsp;**Ite**&nbsp;» (F. *Ittre*),  c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Roman Payis.

## Tuzance walone
L' accint walipicård d' Ite a stî raspepyî dins l' motî d' Ite.

Ci motî la dene eto les nos d' plaece, et les nos d' djin walons e 20inme sieke.

## Referinces eyet sourdants
Koksijde-Bad

**Koksijde-Bad**, c' est èn hamtea del pitite veye di Koksijde. 

## Toponimeye
Li « **-Bad** » vout dire k' cist hamtea ci si trove sol Mer do Nôr. Totfeye, elle est kécfeye lomêye **Koksijde-aan-Zee**, pol minme råjhon. Mins nerén, ci no cial n' est nén oficir.

## Kimon transpoirt
Gn a li tram del Coisse Bedje ki passe rola, mins gn a eto deus lenes di busses : les 68 eyet 69.

## Referinces eyet sourdants
Froumadje

Li **froumadje**, c' est èn amagnî avou do laecea (ubén del crinme) k' on fé prinde (matner, tremler, aglumyî, aspexhi) avou del purzeure. Après, on l' pout fé souwer ou cûre, el sigoter dins on boestea, el leyî carmoujhî, î radjouter do sé, des spéçreyes et des ôtes ingredyints, etc. Adon, on l' met dins ene foûme ou on l' prind al loce po k' i fwaixhe ene masse. Amon nos-ôtes, li pus sovint, c' est fwait avou do laecea des vatches, des berbis ou des gades.

## Fijhaedje
Li **froumadje** d' asteure est li pus sovint fwait dins des ujhenes. Tolminme, des côps, il est fwait dins des cinses ubén dins des abeyes. Cwand c' est fwait dins des abeyes, c' est djenerålmint avou del bire.

## Sôres
El lisse pa dzo n' est nén complete.

* Gouda
* Makêye
* Stofé, crås stofé, blanc stofé
* Bolete
* Hêve
* Cassete
* Betchêye
* Bizeu
* Coine di gade
* Coucou
* Couvlot
* Dimêye doûs
* Doûcra
* Matons
* Potkésse
* Rimodou
* Rossea
* Schite-d'-agaesse

## Referinces eyet sourdants
Gåraedje (discramiaedje)

* gåraedje (po gårer) (plaece po rmete les otos dins ene måjhon u on bildigne)
* gåraedje (po rfé) (ovroe po rfé les otos u les ôtes rôlants éndjins)
Gåraedje (po gårer)

thumb|rôlante poite di gåraedje al nive (Walonreye)
thumb|dobe gåraedje (basti a pårt)
thumb|gåraedje pus bas k' el voye, poite a stok
On **gåraedje**, c' est ene plaece d' on bastimint, å pus sovint metou å raeze del voye, po mete a houte ene ou puzieurs otos (ou ene camionete).

Sovint li ci ki l' mwaisse-tinant d' l' oto dimeure divins ç' måjhon la.

On gåraedje est diferin d' on bastimint-parkigne.

## Istwere des gåraedjes
E l' Walonreye, divant l' guere di 40, n' aveut waire d' oto d' pårticulî. Waire di gåraedje, ça fwait.

E l' Årdene, cåzu totes les måjhons estént des cinses. Elle avént ene poite di gregne ey èn ouxh di ståve. Les ekipaedjes estént gårés e-n on tcheri, k' a dvou ascoyî les prumirès ptitès otos dins les anêyes 1950. Adonpwis, li prumire djermêye d' efants «k' avént stî a scole» et ki rivnént e viyaedje (metans come mwaisses di scole, bastixhît des manaedjes, mins ki n' ravizént pus ene cinse: i n' aveut d' poite di gregne, ni ståves, mins… ene poite di gåraedje.

Dins les anêyes 2000, gnè cmincî a-z aveur des dobes gåraedjes avou deus poites ene dilé l' ôte. Çoula esta sovint waitî come on sene di ritchesse.

## Sôres di gåraedjes
* Gåraedje di måjhon, po mete ene u deus otos.
* Gåraedje di bildigne u d' otel dins les veyes, sovint dins tere, po mete les otos des dmorants dins l' bastimint ou les pratikes di l' otel. Il î fwait sovint målåjhî maneuvrer. 
* Gåraedje di rindjmint : bon po mete ene oto, mins ki les djins s' è sievnut come gurnî ås ahesses.
* Pont do dzo la k' on mete les otos dins on feri.

## Ôtes uzaedjes des gåraedje
C' est sovint la k' i gn a totes les ehalantès usteyes, et totès sôres di pifots.

On l' pout eto vudî po fé ene pitite fiesse u ene eurêye avou des soçons.


Polski Fiat 126p in a garage.jpg|gåraedje avou on banc d' mecanicyin
A Walk Past the Garage (4269083326).jpg|gåraedje po gårer et po rfé
Fiesse ofrixhaedje gåraedje.jpg|gåraedje vudî po ene fiesse di famile
Grand feri prumî gåraedje.jpg|gåraedje di feri


## Sourdant
Paskeyes di curés (live)

thumb
**Paskeyes di curés** (*Pasquéyes di curés*), c' est on live avou totès ptitès racontroûles ki s' ont passé avou des curés e 20inme sieke.

Elle ont stî riscrîtes pa Bernard Van Vynckt et l' live a rexhou e 2021.

Il est ratourné e francès vizon vizu (li walon a hintche).

L' enimådjaedje del coviete a stî pondou pa Willoos.

## Divant-z-ouve
:''Çou ki dj' vos va raconter s' a passé insi, a on fistou près. Totès paskeyes di curés d' on tins k' a revolé podbon, asteure. Mins i nos lait avou des belès sovnances et l' memwere des djins ki nos ls ont voltî raconté.

## Sourdant des paskeyes
Tchaeke paskeye est dedieye a ene djin, çou ki lait adviner ki ça pôreut bén esse ci-la li mwaisse personaedje del metowe paskeye. Ou adon li ci k' a raconté l' kénte å scrijheu.
Zambra

thumb
Li **zambra**, c' est on tchant espagnol, ki provént des trevéns di l' Andalouzeye arabe, mins k' î åreut stî apoirtêye pa les Bowemyins.

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' roman e walon «L' amour a l' Alambra» da Djôzef Mignolet. 
:*Arivêye sol sinne, al loumire di co cint tchandeles, Zoreyya bodja s' vwele, et come s' ele l' aveut todi fwait, ele si meta a danser l' zambra.
:*A ! cisse danse la, acorowe do fond des siekes, et compôzêye miete a miete di totes les cisses des payis wice ki les Bowemyins ont tant sofri, rimowe les sonks et l' cour des pus froeds et des pus rashious. Åtoû des femes, mousseyes di rôbes ås volants, mins beles d' ene si vigreuse beaté k' on roveye, a les loukî, les pus firès merveyes di tolminme ké harem, i s' fwait dvins les cours come èn acpagnmint d' castagnete. Adon, les batmints des mwins l' racrexhèt co. L' assimblêye, a les loukî, ni s' pout pus mwaistri. Li five des danseus el wangne. Ele bate des mwins, leye ossu, et s' vôreut ele sayî do danser come zels.

## Sourdants
Plats viers

thumb|cestôde des tchéns
thumb|plat vier des broûs
Les **plats viers** (e sincieus latén, *Platyhelminthes*), c' est èn ecoxhmint des biesses.

End a sacwants ki sont des formagnants des djins et des biesses (*[[viers solitaires]]*).

## Sacwants sôres di plats viers
 Vier solitaire#Sacwants viers solitaires sorlon l' edjîstreu definitif
* trematôdes
** grande dewe do foete (*[[Fasciola hepatica]]*)
** pitite dewe do foete (*Dicrocelium lanceolatum*)
* cestôdes (viers solitaires)
** vier solitaire på pourcea (*Taenia solium*)
** vier solitaire på boû (*Taenia saginata*)
** Vier do kisse idatike (*Echinococcus granulosus*)
** Vier solitaire ås lådjes bokets (*Moniezia*)
** Viers solitaire do tchén pås pouces (*Dipylidium caninum*)


Mesostoma.JPG|plat vier nén formagnant
Bedot vier solitaire Moniezia1.jpg|vier solitaire des bedots (lådjes rexhants bokets)
Kisse idatike bedot peumon drovou.JPG|kisse idatike (tchalon d' on plat vier do tchén dins on peumon d' bedot)
Taenia saginata LifeCycle.gif|tournante biyolodjike do vier solitaire des djins pås bovrins
Téléchat

***Teletchet*** (e francès *Téléchat*), "li tévé des pwels, des plomes et des cayets", c' est on fouyton tévé avou des marionetes k' a stî atuzlé å cmince des anêyes 1980 pa on Francès, Roland Topor, et deus Bedjes, Henri Xhonneux et Éric Van Beuren. Gn a rexhou troes rîlêyes di 78 fimes-bokets tchaekene. C' est ene parodeye di djournå tévé prezinté pa Groucha, on marou avou s' bresse dins l' plåsse, et Lola, ene otruche k' a vnou di l' Ostraleye. Il ont discovrou ki totes les tchôzes ont-st ene åme, ki s' lome on "glouwon" et k' on pout djåzer avou. E Beldjike, li fouyton a stî mostré dins l' emission *Lollipop* (so l' RTBF) a pårti do 19 di setimbe 1983 ; e France, il a stî mostré dins *Récré A2* (so Antenne 2) a cmincî do 3 d' octôbe del minme anêye.
Jean Dumont

**Jean Dumont** (pus spepieuzmint, **Jean G. Dumont**; e walon, sicrît pa lu-minme, **Djhan Dumont**), c' esteut on scrijheu e walon, k' a ratourné l' Evandjîle sint Djhan.

thumb

I dmoréve a Warmonfosse (Harzé), mins s' kinoxheut i puvite l' accint walon di Comblin-å-Pont.

Di s' mestî, il esteut pasteur protestant.

Il a eto scrît des pretchmints e francès.

## Ouve pol walon
Il a-st eplaidî on livret di 38 pådjes (houte di 6 pådjes di coviete nén limerotêyes), avou l' Evandjîle sint Djhan rimetowe e walon (1992).

Ci dveut esse li prumî boket d' on grand pordjet di translataedje di tote li Bibe e walon, mins ki n' shonne nén awè stî adiercî.

Il î eploye ene ortografeye a pårt, foû do sistinme Feller.

## Sourdant
Protestantisse

Li **protestantisse**, c' est ene coxhe do cristinnisse ki n' ricnoxhe nén l' otorité do Påpe di Rome.

Il a skepyî e 17inme sieke, des acsegnmints da Martin Luther eyet Djihan Calvin. Li diferince avou l' **crustinisse**, dins l' tcherpinte, c' est k' i gn a pont d' påpe eyet d' evekes, lomés på shuvion apoistolike. 

## Motlî
On curé protestant si lome «&nbsp;on **[[pasteur|pasteur&nbsp;]]**». Davance on djheut: «**[[pasteur|&nbsp;]]**on **[[predicant]][[pasteur|&nbsp;]]**». Les comeres, do moens dins sacwants corants, polnut divni pasteure ubén predicante eto, come Sólveig Lára Guðmundsdóttir. 

Ene eglijhe protestante si dit: «on **[[timpe protestant|timpe]]**». Gn a sovint k' on tot ptit clotchî.

## Coxhes do protestantisse
* luterisse
* calvinisse
* spirites (vijhéns des Walons del Wisconsene)
* advintisses
** Advintisses do setinme djoû
* evandjelisse (protestantisse)s
* amiches
* Mormons

Les temoens d' Djeyova ni sont nén contés come protestants 

## E l' istwere del Walonreye
Li protestantisse s' a diswalpé e minme tins ki dins les payis djondants. Mins, come pårteye do Sint Impire Romin Djermanike, les Walons vont esse sometou a ene lwè ki dit ki li rlidjon des sudjets doet esse li ci do mwaisse do payis. Ostant li principåté d' Lidje ki les Bas Payis espagnols, leu tchîf est catolike. Adon, li protestantisse ni s' a sepou edjîstrer foirt e l' Walonreye. Portant, il esteut co bén accepté a Spå, la k' les protestants walons passént divant di fure so l' Almagne.

## Dins les belès-letes e walon
Troes des pus vîs tecses e walon provnèt des margayes inte protestants et catolikes:
* Novele tchanson disconte des predicants (vî tecse di dvant 1650)
* Bate di dvize inte on catolike et on protestant (vî tecse di dvant 1650).
* Li conferince di Limbôr

## Rilomés walons protestants
Jean Dumont

## 
* Guere di trinte ans
Novele tchanson disconte des predicants (vî scrijhaedje)

Li **Novele tchanson disconte des predicants**, ki l' tite e vî walon, c' est "*Novelle chanson di danse de predican forquite qui vole dare leu naren so le purlog del catholik cité di lig*", c' est on vî scrijhaedje e walon disconte do protestantisse a Lidje. 

Li tecse est rindjî å l° **6** dins l' Invintaire Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "*Contre les prédicants*".

## Mwaissès dnêyes
I date di dvant 1650.

## Sourdant
Tekchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin)

**Tekchbila** u **Tekchbila tiyouliyoula**, c' est on rime-rame d' efant e l' arabe marokin k' est tchanté so ene air monotone, pa deus efants ki tournèt so zels-minmes, tot si tnant pa les bresses.

## Tecse do rime-rame
:تكشبيلة: (tekchbila)
:تيوليولا (ti.ouli.oula)
:ما قتلوني (ma qetlou-ni)
:ما حيّوني (ma Heyyew-ni)
:غير لكاس لّي عطوني (rhir l-kas lli 3Teyou-ni)
:الحرامي مايموتشي (el-Harami ma-imout-chi)
:جاب خبارو في لكوتشي (jab khebarou fi l-koutchi)

## Esplikêyes
Li tecse shonne esse riprodût a môde di rireye d' ene vraiye complinte des Morisses retchessîs d' Sevile. Dandjreus po s' moker d' zels, ki n' estît nén bén rçûs, ca i djåzént purade el vî espagnol.

Les deus prumîs vers ni sont nén comprindåves e l' arabe marokin d' asteure, mins tot l' restant bén.

*«tekchbila» sereut «تلك إشبيلة» (*telk echbîla*, cisse Sevile la; «telk» sereut l' arabe marokin po l' arabe classike «تِلْكَ», tilka)
*«ti.ouli.oula» sereut «لتي نولّيو لها» (*lti nwelliou lha*, ki nos î rirans, ki nos î alans raler, e l' avni)
*«ما قتلوني» (*ma qetlou-ni*), c' est «i n' m' ont nén touwé»; les Morisses n' ont nén stî touwés, poy k' il estént loukîs come des noveas crustins (batijhîs d' foice).
* ما حيّوني (ma Heyyew-ni) vout dire «i n' m' ont nén fwait rviker». On pout sopoizer k' i vlèt dire ki ls Espagnols ni les ont nén lai fé a leu môde, shuvant co bråmint des uzances muzulmandes.
* «غير لكاس لّي عطوني» (rhir l-kas lli 3Tew-ni) a come sinifiance: «seulmint l' vere, k' i m' ont dné»; pôreut esse espliké pa ene sôre d' egzamin ki les Espagnols fijhént passer ås Morisses po vey s' i s' avént metou cwite des uzances moslimreces; li vere k' on dit sereut adon on vere di vén, ki les muzulmans ni polnut nén boere.
* «الحرامي مايموتشي» (el-Harami ma-imout-chi) vout dire: «li toursiveus n' mourt nén». Les Espagnols avént tos les toûs po waitî si les Morisses shuvént co les dujhances eritêyes di l' islam. Metans, les priyî e leu måjhon et lzî ofri del tchå d' pourcea; u vey s' i magnént del djournêye tins do cwareme muzulman.
* «جاب خبارو في لكوتشي|جاب خبارو في لكوتشي» (jab khebarou fi l-koutchi), c' est «il a apoirté si novele (= cisse novele la) avou l' vweteure (li cariole ås tchvås)». On djåze, pol pus seur, do cmand di retchessaedje ki li rwè a fwait parvini dins les coulots des Morisses (inte 1609 eyet 1614) pa èn oficî vinou e-n ene vweteure ås tchvås.

## Sourdants
Padrî l' finiesse (sitroete plake)

**Padrî l' finiesse** (*Padrî l'fènièsse*), c' est ene sitroete plake avou des tecses powetikes, ey ene muzike di fond, prodûte pa Jean Goffart ki dit lu-minme ses tecses.

Elle a vudî e 2021.

Li plake est lomêye sorlon l' tite do prumî tecse.

## Contnou
# Padrî l' finiesse: li scrijheu, al pinsion, waite padrî s' finiesse, et rpasser ses sovnances.
# Fåsté : les promesses des djins ki nos cmandnut.
# Des biesses : so les tchéns abandnés tins des condjîs.
# Dissu l' batea… ey el timpesse.
# Il est evoye, el moxhon : on djonne di mazindje aprind a voler.
# Pus rén èn serè l' minme : prumî cas d' cron virûsse dins on viyaedje.
# Pitite croes : ene pitite croes d' bwès tote dihantchotêye sol boird d' ene voye dimande a on pormineu d' el riprinde et mete e s' måjhon.
# El bos : porminåde dins l' bos avou totes les beatés k' on î rescontere.
# C' est m' toû : shûte des rascråwaedjes på corona: c' est l' toû do scrijheu.
# L' ouxh : on prijhnî louke l' ouxh ki s' drouvrè on djoû… mins cwand.
# Sondje di prétins
# El vî tchvå
# L' amour n' a pont d' ådje
# Voler come les moxhons
# Èm guitåre
# Amour pierdou
# El veye
# El djintiyesse
# Dji vou mori

## Alére
 102 p. 14.

## 
* Raecenes (ôte sitroete plake di cåzaedjes do minme oteur)

## Pî-note
Finiesse (discramiaedje)

* finiesse (trô pol loumire passer dins on bastimint)
* Ouves e walon avou l' mot «finiesse» dins l' tite
** Ene måjhone sins finiesse (roman)
** Padrî l' finiesse (sitroete plake di cåzaedjes so o fond d' muzike)
Lacion

vignette|Li drapea del '''redjon'''.
Li **Lacion**, c' est ene redjon d' Italeye metowe å mitan do payis. 

El veye di Rome si trouve rola. 

## Lomaedje
Les Roméns shonnént l' lomer **Latium** (e latén).

Les Itålyins li lomnut, asteure, **Lazio** (e-n itålyin).

## Rissiervaedje do mot
Li mot a dné s' no å club di fotbale di Rome.

## Djeyografeye
Les grandès comenes do **Latiom** ont inte 10 eyet 90.000 dimorants, come Alatri. Il egzistêye deus veyes avou ene pus grande peuplåcion, metans Rome avou pus d' 2 miyons di djins eyet Latina avou 100.000 dimorants passés. 

## Referinces eyet sourdants
Ortografeye do walon

L' **ortografeye do walon**, c' est tot les sistinmes d' ortografeye ki sont ou k' ont stou siervous po scrire li lingaedje walon.

## Sôres

### Davance
Divant Feller, djans dvant l' 20inme sieke, gn aveut tot plin des ortografeyes. Ele sont pår lomêyes : ortografeyes di dvant Feller. Nole d' inte di yeusses aveut stî erconoxhowe tot-z estant oficire.

### Asteure

Les ortografeyes eyet les sistinmes ortografikes dizo n' sont nén erconoxhous oficirmint. Mins nerén, ci n' est nén po ça ki mwints oteurs pinsnut k' el sistinme Feller est l' « seule ortografeye ». 

E walon, gn a come di djusse deus grandès sôres d' ortografeyes. Li sistinme Feller, l' pus vî des deus, ki rwaite purade l' escrijhaedje avou les diyalekes eyet les patwès. Èn ovraedje scrît pa cist ome ci a rexhou e 1901.  Totfeye, gn a yeu sacwantès sayes di fé ene ortografeye comene avou pluzieurs diyalekes. C' est çk' on lome des rfondants. Metans : èn ovraedje so les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze, vudî e 2022. Asteme k' on rfondant, ci n' est nén l' minme sacwè k' el rifondou.

Li rfondou, pus spepieuzmint lomé « rfondou wårdiveus », ki rwaite puvite les betchfessîs scrijhas. Houte di çoula, il egzisse co des ptitès ortografeyes, el pus sovint seulmint uzêyes pås askepieus.

Po comincî, gn a li rfondou avancivös (*rifondou avanciveus*), metou so pî pa Djôr Staelens a l' atake del dijhnêye 2020. Ci sistinme ortografike ci est co ki candje bråmint, mins èn ovraedje aveut rexhou tot djhant foû ses mwaissès rîles. 

Al copete do mårtchî, on pout rtrover des sayes di sistinmes ortografikes so les waibes.

## Hårdêyes

### Divintrinnes
* Walon#Ortografeye do walon
* Sistinme Feller#Situdiaedje des ôtes sistinmes
* Sistinme Feller
* Rifondou walon

### Difoûtrinnes
* 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

## Referinces eyet sourdants
Sint Matî

**Sint Matî** (e-n ebreu: מתי *Mattay* u מתתיהו *Mattithyahu*), ci fourit onk des doze apoisses da Djezus-Cri, ki scrijha eto onk des cwate ricnoxhous evandjîles.

## 
* Evandjîle sint Matî
Friteure (bastimint)

Ene **friteure**, c' est ene sadju ewou çk' on vind des frites. Cåzumint todi, gn a eto des tchås eyet sacwants amagnîs tchôd : metans, les mitrayetes. Å pus sovint, on pout mindjî didins. C' est rwaitî come estant èn edroet wice k' on fwait di l' amagnî do djinre : *fast-food*. 

## Payis
Les **friteures** sont foirt prezintes el Beldjike ey i cmince a nd awè d' pus e pus dins d' ôtes payis : metans el France u co l' Sipagne.vignette|Ene '''friteure''' ewou k' on n' pout nén mindjî didins. C' est çk' on lome e neyerlandès del Flande : on ''frietkot''. Literålmint : ene barake a fritches.

## Sourdants
Friteure

Li **friteure** pout lomer deus tchôzes : 

* On bastimint ewou k' on vind des fritches.
* El no del cråxhe ubén di l' ôle avou l' ci k' on cû les fritches.
Canicule uropeyinne di l' esté 2022

vignette|Pus grandès timperateures del samwinne do 10 å 16 di djulete 2022, e-n Urope.
Li **canicule uropeyinne di l' esté 2022**, c' est ene canicule k' a djondou l' Urope côutchantrece.

## Anonçaedje
Normåldimint, sorlon èn anonçaedje, il åreut dvou fwait 1,2°C pus k' el normå des såjhons å moes di djulete.

## Istwere
C' est ene **canicule** k' a-st ataké li 12 di djun 2022, e deus periodes avou des moumints avou on climat pus normå. El pus hôte timperateure a stî rashiowe el Portugal : 47°C, li 14 di djulete 2022. El Beldjike, on-z a cnoxhou ene novele pus hôte timperateure a Uke avou 38,1°C. Li deujhinme, c' est l' ci do 25 di djulete 2019. El **canicule** si porshût co pindant l' moes d' awousse d' ciste anêye ci.

## Cåzes
Li cåze direke, c' est èn anticiclone ki daléve do Marok disk' åzès Iyes Burtaenikes.

Cisse **canicule** ci a eto stî erconoxhowe come ene consecwince des candjmints climatikes.

## Referinces eyet sourdants
Eter-eslåve

thumb|Li drapea d' l' eter-eslåve
L' **eter-eslåve** (medžuslovjansky), c' est on lingaedje, k' a stî atuzlé årtificielmint po fé pus åjhey l' etercomprindaedje inte les cåzeus de diferins lingaedjes eslåves. Li soûmint di l' eter-eslåve c 'est li croejhete di l' ancyin eslåve d' eglijhe, mins li modêye modiene a stî askepyî e 2017 avou l' fuzyion de deus pordjets, li « slovianski » (diswalpé på rashideu neyerlandès, Jan Van Steenbergen) et li « novoslověnsky » (diswalpé på programeu tcheke, Vojtech Merunka). I s' sicrît e l' alfabet latén et e l' alfabet cirilike.

Enute i gn a kékès 7.000 cåzeus di l' eter-eslåve. Après l' esperanto, c' est l' pus djåzé des lingaedjes eternåcionås årtifiels.

## Egzimpe di tecse
Prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin:
: *e l' alfabet latén:* Vsi ljudi rodet se svobodni i ravni v dostojnosti i pravah. Oni sut obdarjeni razumom i svěstju i imajut postupati jedin k drugomu v duhu bratstva.
: *e l' alfabet cirilike:* Вси људи родет се свободни и равни в достојности и правах. Они сут обдарјени разумом и свєстју и имајут поступати једин к другому в духу братства.
: *ratournaedje walon:* Tos les omes vinèt å monde libes et ewals po çou k' est d' leu dignité et d' leus droets. Leu råjhon et leu consyince elzi fwait on dvwer di s' kidure inte di zels come des frés.

## Difoûtrinnès hårdêyes
* Waibe oficire
Rome (discramiaedje)

* Rome (mwaisse veye d' Itåleye)
* Rome (Derbu) : viyaedje del rebanêye comene di Derbu.
Dins des aplacaedjes
* Poes d' Rome
* Påpe di Rome
Å pî des plopes (sovnances)

**Å pî des plopes** (*Au pîd dès plopes*), c' est ene ramexhnêye di sovnances da Joseph Selvais, do tins k' i dmoréve a Umtene.

Li live a rexhou e li ptite coleccion del SLLW (l° 44) e 2021.

I sont shuvous d' on motlî di 17 pådjes.

## Istwere des tecses
Les tecses avént ddja passé dins les Cayés walons.

## Sôres di tecses
Pacô, c' est des ptitès noveles, avou do suspinse (come «Li rouwale des leus»).

Pacô, c' est des peurès sovnances (come «Viyès voyes»).

## Dinêyes eciclopedikes
On î trouve sacwants nos d' plaece d' Umtene.
Vladimir Poutene

**Vladimir Poutene** a stî prezidint et prumî minisse del Rûsseye bråmint des ans å long e l' kimince do 21inme sieke.

C' est lu k' a decidé di fé l' guere a l' Oucrinne.

## Biyografeye
Do tins d' l' Union sovietike, il esteut divins l' police sicrete (KGB).

Il a monté dins l' politike avou l' aidance da Boris Eltsine.

## Djudjmints sor lu
Dins les payis do Coûtchant, il est sovint dispréjhî, aprume dispu l' abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne e 2022.

E l' Rûsseye minme, gn a bråmint des cis ki l' inmèt bén, paski il a rmonté l' plaece do payis sol Daegne, et l' fé ridivni on lûtant des Estats Unis.
Rabot (discramiaedje)

* rabot: usteye di mnujhreye
* Li Rabot (hamtea): hamtea k' esteut metou so Han-so-Sambe et Mornimont.
Li Rabot (hamtea)

**Li Rabot** (F. *Rabot*), c' esteut on hamtea d' Han-so-Sambe u d' Mornîmont. Asteure, c' est on viyaedje del comene di Djmepe-so-Sambe, e l' province di Nameur.

## Lomaedje et spotaedje des djins
* Lomaedje: Rabotî, Rabotresse. On dit d' zels: «Les Rabotîs sont tinkyîs, mins i n' deynut rén».

## Dins les belès-letes e walon
Li tite d' ene paskeye da Émile Gilliard, c' est «Ene schandeye po les cis do Rabot» (*One chandiye po lès cias do Rabot*). Cite paskeye la a stî eplaidî dins l' ramexhnêye *[[Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)|Del Ruwane å Bwès Djilèt]]*, et pus tård dins *[[Paskeyes d' avår ci (noveles)|Paskéyes d’ avaur ci]]*.

## Sourdants
Foixhete

Ene **foixhete** (u **foixhlete**), pus coranmint ene **mousse-oraye** u on **mousse-e-l'-oraye** u on **trawe-oraye**, c' est on longou inseke ki n' voke nén, et k' a come ene grande ronde fotche a s' dirî. 

 

## Sourdant
Distindowès matenes

thumb|tchandlé eployî ås distindowès matenes
Les **distindowès matenes** u les **Tnebes** (/tnɛp/), c' esteut on salut k' on fjheut les troes dierins djoûs del poenneuse samwinne (dj' ô bén: li blanc djudi, li bon vénrdi et l' semdi sint).

Teyoricmint, c' esteut les matenes et les lôdes do djoû d' après.

Ci salut la dveut fini après solea djus (did la, si no).

## Houcaedje a l' ofice
Li vénrdi et l' semdi, come gn aveut pupont d' sounaedje di clotche, les efants alént racter tot criyant «ås Tnebes pol prumî côp» (ene dimeye eure divant) pu «ås Tnebes pol dierin côp» djusse divant.

## Istwere
Les distindowès matenes ont stî anixhilêyes pa Pie XII e 1955.

Dins l' motî d' Bive, li houcaedje n' est pus ricoirdé ki pol vénrdi sint.

## Sourdants
Mornîmont

**Mornîmont** u **Moirnîmont** (F. *Mornimont*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djmepe-so-Sambe, e l' province di Nameur.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **5190**
** Di 1969 a 1977: **5781**
* Limero diyalectolodjike: **Na 70**.
* Arondixhmint: Nameur

## Sourdant
Joselyne Mostenne

thumb|150px|(e 2020)
thumb|ås scoles di Bive (a hintche do cåzeu)
**Joselyne Mostenne**, c' est ene sicrijheuse e walon k' a-st ataké e 2022.

Elle a vnou å monde li 29 di decimbe 1949.

Ele sicrît eto e francès.

## Ouve pol walon
E 2021, elle a dispierté ene viye kinoxhance do walon (accint d' Yon) did cwand elle esteut efant, tot soçnant e l' copinreye di Rotchfoirt. Adonpwis, shuve les scoles di Bive, la k' elle a renondé li soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece (2022).

Ses tecses ont parexhou, diré 2022, dins l' Rantoele-gazete et dins Singulîs, ey esse eto eplaidîs so Wikisourd a fwait d' leu produjhaedje. Mins end a eto k' elle a scrît po onk di ses prôpes lives.

Dispu 2023, elle est eplaideye eto dins Les Cayés walons.

Ele sicrît del prôze nén racontrece, rashîte so des sovnances d' efant. Mins sacwants bokets provnèt di s' veye di grande djin, passêye 40 ans après Brussele.

Mins n a des tecses ki polèt esse veyous come del prôze-powezeye.

Elle a rashonné sacwants sovnances divins on live: «*[[Contes à r’lâye]]*» (2023).

## Bokets
:*Adon, rexhe so ene cresse k' i vos fåt ascoxhî po-z aporçûre les glaeces padzo vos, essôrcelantes a côper l’ alinne, et ki l’ vint fwait tchanter. On tchant måy etindou, come on tchant ki vénreut des parfondeurs del tere.

:*Mins c’ est aprume li silince — li sôlante taijhance des hôteurs — ki vos rtoûne, côpêye a moumints pa ene criyåde coirnaye k’ on lome, vaila, ene tchawe.

## 
* 
* 
* Waibe so ses scrijhaedjes e francès
*  Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye «tot rmetant ene paltêye» pa Joselyne Mostenne pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.

## Sourdants
Prosper Libert

**Prosper Libert**, di s' no d' pene, ***Péel Dèltchasseye***, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Vervî. 

Il aveut skepyî li 5 d' awousse 1886 (a Vervî).

Riprins dins l' antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.

## Ouve pol walon
A scrît des tchansons, des monologues et des pîces di teyåte.

Il esteut eto corwaiteu des ôtes pîces di teyåte e walon.

## Ouves e walon
* *Dji so filozofe* (« Dju sos filosofe »), divins l’ *[[Årmonak do Vî Tchinne|Armanak Lu Vî Tchêne]]*, 1937.
* Po s' mere, comedeye e 3 akes, 1924, Imprimreye «des invalides de guerre», Lidje.
* Å  vî molén, comedeye arimêye, 1926.
* Li marixhå, pîce di 3 akes, 1928, Jos Halleux, Lidje
* Par amour, pîce di teyåte 1930, F. Gillet-Jacques, Lidje.
* Pitits tåvleas (*Pitits tovlès*), Imprimreye «*Le Travail*», Vervî, 1930
* Glawène, pîce di teyåte, Imprimreye H. Jongen Vervî, 1933
* Norine, pîce di teyåte, Imprimreye H. Jongen Vervî, 1934

## 
* 

## Sourdants
Louwis do Coron do Bu

thumb|Edicion avou ene coviete a pårt
**Louwis do coron do Bu**, c' est on live rashonnant totes les ptitès prôzes da Louis Marcelle, dedja eplaideyes divant dins l' Bourdon.

Il a rexhou po les cint-z ans do scrijheu.

## Eplaidaedjes
Li live a passé come limero unike 738 & 739 (moes d' setimbe et d' octôbe 2021) del gazete «El Bourdon».

Il a eto vudî come live tot seu, avou ene coviete a pårt, li minme anêye.

## Esplikêyes do tite
«Louwis», come di djusse, c' est l' pitit no do scrijheu

Li «coron do Bu», c' est on coulot d' Souvret, la k' l' oteur a vnou å monde et crexhou.

On «bu» (ossu bû, boû), c' est ene coine eyou çki l' aiwe vént foû d' tere a mwintès plaeces, nén todi les minmes. Çoula clope avou l' lomaedje oficir di ç' coron la: «*rue du marais*».

## Sourdant
Djurassike (discramiaedje)

* Djurassike (onk des trevéns djeyolodjikes)
* Djurassike (rîlêye di fimes)
** *Jurassic Park*, on roman Michael Crichton (1990) k' a escoursî li fjhaedje des fimes do minme no
** *Jurassic Park*, fime da Steven Spielberg (1993) 
** *The Lost World: Jurassic Park*, li deujhinme fime del rîlêye (1997)
** *Jurassic Park III*, li troejhinme fime (2001)
** *Jurassic World*, li cwatrinme fime (2015)
** *Jurassic World: Fallen Kingdom* céncwinme fime (2018)
** *Jurassic World Dominion*, shijhinme fime (2022)
Djurassike

Li **djurassike**, c' est ene termene do sgondrece (mezoyike).

C' est l' cene do mitan. Ele shuva l' triyassike, tot cminçant la 200 miyons d' anêyes. Leye-minme serè shuvowe do cretacike la 145 miyons d' anêyes.

On l' lome insi paski c' est adon ki les montinnes do Djura ont rexhou d' tere.

## Mwaissès dnêyes
I cmince pal grande disparexhance triyadjurassike, la k' totes sôres di biesses dins les oceyans et sol tere vont disparexhe.

N' ont nén stî aduzés: les plantes, les dinozôres, les volantès cwarpeces (volants dinozôres et les biesses ås tetes. 

Ça fwait : les dinozôres, corants et volants, vont divni li mwaisse sôre di biesses so tere 135 miyons d' anêyes å long.
Slin

**Slin ** (F. *Slins*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djouprele, e l' province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure: **4450 **
** Di 1969 a 1977: **4459**
* Limero diyalectolodjike: **L 13**.
* Arondixhmint: Lidje

## Tuzance walone
Dramatike «Les Rôbaleus», ki wangna li Cope do Rwè e 2021-2022
Les fôves do soûrdant do trô Méria, botroule di l'univèrs (livret)

thumb|400px
**Les fåves do sourdant do trô Mairia, botroûle di l' univiers** (*Les fôves do soûrdant do trô Méria, botroule di l'univèrs*), c' est ene ramexhnêye di tecses e walon sicrîts pa Émile Hesbois.

Tchaeke tecse aveut stî scrît e walon, dispu li cmince, e walon ey e francès po passer so ene waibe tos les dimegnes å matén. Sol live, les deus modêyes sont sol minme pådje, avou ene imådje Fabienne Rouvroy.

Il a rexhou e 2015, eplaidî pa l' Aisse del tuzance di Rotchfoirt, come pitit livret al raloyeure caracolrece.

## Esplikêye do tite
Li Trô Mairia, c' est on no d' plaece di Cele-dilé-Dinant.

## Contnou
Gn a des tecses di prôze et des bokets e vers, mins nén arimés. Pa des côps maxhîs a môde di prôze-powezeye.

## Boket d' prezintaedje

Trô Mairia, trô sins fond;
Vintrêye di mame;
Botroûle di granite et d' diele;
Ou halcotèt l' aiwe, li feu et l' vint.

Pire Håyna, rotche hagneye pa les djalêyes;
Doet stindou viè l' grand tcheriot;
Lét d' mes berôlaedjes;
Blanc betch di mes zinguebrinkes.

Dj' a on ptit påwion dins m' tiesse;
Ça våt mia k' ene halene.
Nén åjhey d' el sipotchî;

C' est todi mia k' on colon
Å moumint del tchesse,
Et les berlus ki tirèt.

## Alére
 Conte-rindou da Joseph Bodson, dins Cotcorico l° 36, 1/2015 (avou deus grands passaedjes do live).

## 
Emile sourdant Mairia.pdf Sicanaedje do live
Monologue

On **monologue**, c' est on tecse, sovint po rire, k' on comedyin (ene comedyinne) vént dire lu tot seu (leye tote seule) divant les rwaitants e-n on teyåte.

## Monologues e walon
Les monologues estént foirt corants come ouve e walon å cmince do 20inme sieke.

## Kékes sicrijheus d' monologues e walon
Ces scrijheus cial les djouwént dandjreus ossu so sinne.
* Louis Bodart
* Guy Mars
* Auguste Saladin
…

## 
Categoreye:Monologues (sacwants monologues dedja eplaidîs so Wikisourd)
Oceyaneye

Oceyaneye c'est li clostea d' iyes å Oceyan Pacifike.

## Payis d'Oceyaneye
vignette|Li pus hôt montagne d' Oceyaneye c'est Jaya, el Papouwazeye-Nouve-Guinêye.
* Ostraleye
* Novele-Zelande
* Papouwazeye-Nouve-Guinêye
* Iyes Salomon
* Vanuatu
* Nouve-Caledonreye
* Fidji
* Palawou
* Micronezeye
* Iyes Marianes do Nôr
* Gwam
* Iyes Marshall
* Nawouro
* Kiribati
* Touvalou
* Wallis et Futuna
* Tokelau
* Samowa
* Samowa Amerikinne
* Tonga
* Niue Island
* Iyes Cook
* Polinezeye francesse
Ivan III

**Ivan III** ([RU] *Иван III Васильевич*), ossu cnoxhou pa s' sipotaedje **Ivan li Grand**, c' esteut on grand duk del Moscoveye, k' ava prindou Novgorod (e 1478), Tver (e 1485) et Vyatka (e 1489). Il ava ossu wangnî conte l' ocupåcion mongole, e 1480, al aiwe Ougra.

## Sourdant
vignette|Riprezintaedje da '''lu'''.
Carelyin

&gt; lingaedjes ouralyins &gt; troke finongrwesse &gt; **carelyin**
----
[vignette|Il est cåzé so on boket do Levant del [Finlande eyet so on boket del Rûsseye (Careleye, el redjon d' Novgorod ey el redjon di Tver).]]
Carelyin ([RU] *карельский язык* ; [KRL] *karjalan kieli*), c'est ene ptit lingaedje di Rûsseye eyet d' Finlande.

## Alfabet

C 'est l' alfabet do carelyin modiene :

## Istwere

## Varyistés

### Diyalekes

#### Carelyin do Tver

C'est l' alfabete do carelyin do Tver: **Aa Bb Cc Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Ĺĺ Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ŕŕ Šš Ss Śś Zz Žž Tt T́ t́ Uu Vv Üü Ää Öö.**

#### Livvik carelyin
C'est l' alfabete do livvik carelyin: ** A a	B b	Č č	D d	Ǯ ǯ	E e	F f	G g
** H h	I i	J j	K k	L l	M m	N n	O o
** P p	R r	S s	Š š	Z z	Ž ž	T t	U u
** V v	Ü ü	Ä ä	Ö ö	'. '''
Djurassike (rîlêye di fimes)

thumb|essegne des fimes
thumb|onk des dinozôres des fimes
Les **Djurassikes**, c' est ene rîlêye di fimes vinant d' on roman da Michael Crichton di 1990, k' a stî metou å cinema pa Steven Spielberg e 1993.

## Tinme
C' est des djins ki volnut fé on grand djårdén zolodjike avou des dinozôres k' il ont parvinou a cloner.

## Tite do roman et del djivêye di fimes
* *Jurassic Park*, li roman Michael Crichton (1990) k' a escoursî li fjhaedje des fimes do minme no
* *Jurassic Park*, fime da Steven Spielberg (1993) 
* *The Lost World: Jurassic Park*, li deujhinme fime del rîlêye (1997)
* *Jurassic Park III*, li troejhinme fime (2001)
* *Jurassic World*, li cwatrinme fime (2015)
* *Jurassic World: Fallen Kingdom* céncwinme fime (2018)
* *Jurassic World Dominion*, shijhinme fime (2022)

## Alére
«Djurassicmint da vosse» (li 6inme fime, raconté pa Souzane Mahin),  **103**, waeyén-tins 2022.
Loncmindje

**Loncmindje** F. *Lantremange*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Wareme e l' province di Lidje.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4300**
** Di 1969 a 1977: **4373**
* Limero diyalectolodjike: **W 9**.
* Arondixhmint: Wareme

## Nos d' plaece di Loncmindje
* li Rew (la-minme, li *row*; fr. le )
Tver

**Tver** ([RU] *Тверь*), c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon avou l' minme no ([RU] *Тверская область*, *Tverskaya oblast*).

## Istwere

Tver, c' esteut eto li mwaisse-veye del Grande-Dutcheye di Tver (1247-1485). Li pus fameus duk do Tver, c' esteut Mixhail Yaroslavitch.

## Sacwantès veyes di Tver redjon

* Tver
* Konakovo
* Kimry
* Torjok
* Lihoslavl
* Staritsa
* Rjev
* Toropets
* Ostachkov
Pskov

**Pskov** ([RU] *Псков*) c' est ene veye del Rûsseye eyet li mwaisse-veye del redjon do minme no ([RU] *Псковская область*).

## Istwere
Milet

thumb|cial, li milet (vete yebe sol boird di l' aireye) sieve eto come hayon po les pastekes
Li **milet**, c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.

Li pus corante indje, c' est *Panicum miliaceum* (vraiy milet), mins gn a eto des ôtes milets, des djinres *Panicum* eyet *Sorghum*.

 fenaesses

## Vicaedje
Årvier des poes d' Trouk, i pout esse fåtchî sacwants côps di l' esté. Mins, come di djusse, i dmande bråmint d' aiwe, ey i spoujhe les teres.

## Uzaedjes
* come grinne dins les canarreyes
* come fôraedje po les vatches (i doet esse dipus d' on mete hôt)
* come hayon po des ôtes coûtivaedjes, come les pastekes
* li strin broyî pout siervi dins l' izolåcion ecolodjike des måjhons 

## Epweznaedjes å milet
 epweznaedje å djonne sorgo (vatches)
Li milet — do moens li djinre *Sorghum* —, c' est onpwezon po les vatches s' il est paxhî trop ptit u k' il a yeu soe.
Guere civile rûsse

Li **Guere civile d' Rûsseye** ou **Guere civile rûsse** ([RU] *Гражданская война в России*), c' esteut ene guere inte les boltcheviks ey el Blanke Årmêye.

## Istwere

Cisse guere a duré do moes d' octôbe 1917 disk' å moes d' octôbe 1922. Elle a finixh avou l' victwere des boltcheviks.
Tchetchene

Li **tchetchene**, c' est on lingaedje k' est cåzé el Tchetcheneye. Cist edroet la, c' est ene redjon del Rûsseye.
Yermak Timofeyevitch

**Yermak Timofeyevitch**, c' esteut on voyaedjeu rûsse ey ataman des cozakes. Il ava prindou l' Sibereye po Ivan IV. Il ava prindou li Kutchum eyet si mwaisse-veye Kashlyk (ki s' lome, asteure, Tobolsk).
Komi

&gt; lingaedjes ouralyins &gt; troke finongrwesse &gt; **komi**
----

El **komi**, c' est on ptit lingaedje ouralyin del Rûsseye.
vignette|Mape do stindaedje do lingaedje.