open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Françoise Lempereur

thumb
**Françoise Lempereur**, c' est ene ricwereuse sol walon et sol foclore del Walonreye.

## Cårire
Elle a fwait les romanes, pu ene licince e l' muzicolodjeye.

Après çoula, elle a divnou gaztrece produjheuse a l' RTBF, termetant k' elle acsegnive li patrimoenne nén djondåve a l' Univ di Lidje.

## Ouve pol walon
Elle a stî mon les Walons del Wisconsene et scrire deus lives sor zels. Ci voyaedje la a foirt ristombyî li tuzance walone mon les dischindants des Walons ki vicnut lavola.

Elle a metou so pî l' Pordjet Melchior.

## Lives
Elle a scrît deus lives e francès so les Walons del Wisconsene.
* *Les Wallons d'Amérique du Nord*, Duculot, Djiblou, 1976, ISBN 2-8011-0085-4
* Françoise Lepereur et Xavier Istasse, *Les Wallons du Wisconsin*, Soce di Racsegnes ås Tourisses di Djambe, 2011, ISBN 978-2-9540045-1-8.


Lempereur Françoise Walons Wisconsene.JPG
Lempereur Istasse Walons Wisconsene.JPG


## Alére
 ''Où est passée la petite souris verte qui courait dans l’herbe ? Réflexion sur l’univers (désen)chanté des enfants'' (on studia so les rime-rame d' efant e francès ey e walon).

## Sourdants
Sovnances d' on ptit botike (sovnances)

thumb
**Sovnances d' on ptit botike** (*Souv’nances d’in p’tit boutique*), c' est on live di sovnances sicrît pa Éric Monaux ey eplaidî å Bourdon e 2020.

## Tinme
C' est les sovnances do ptit botike di ses parints, on «Mestdagh», a Bingnêye.

## 
*  Conte-rindou (pa Joseph Bodson, avou on boket e walon)
* Ôte boket do live
Adrien Dolimont

**Adrien Dolimont**, c' est on politikî walon yet francès-cåzant ki vént do Mouvmint Rfômrece. Il a skepyî li 18 di setimbe 1988, a Montniye-Tiyoû.

## Biyografeye
**Adrien Dolimont** s' a todi passioné pol politike. Il a studyî l' indjenireye a l' Univiersité d' Mont. Il î a minme stî diplomé d' on doctorat.

## Cårire
E l' politike, il a divnou scabén a dijh-ût ans, e 2006. A ç' tins la, c' ît l' pus djonne des scabéns del Beldjike. Il esta manaedjeu dins sacwantès etercomunåles*&nbsp;*: al Måjhone do tourisse del Tudineye eyet Vå d' Sambe, å Manaedje di l' Hôte-Sambe u co del Sofico.

Normåldimint, il åreut dvou divni l' borguimwaisse di Han-Nålene, e 2022, tot rcandjant Yves Binon, l' mayeur di l' epoke. Mins nerén, ci-ci a decidé di dmorer a s' plaece eyet ça a tourné e margaye. A dfåt, li djonne ome a stî lomé minisse pol fén del govienmint Di Rupo III. 

## Referinces eyet sourdants
Ricsinsåt (corinveye)

**Ricsinsåt** (fr: *Rixensart*) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' rebanêye comene do minme no.

## Referinces
Mî

**Mî** ( *My*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferire, e l' province di Lidje.

thumb|eglijhe

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **4190**
** Di 1969 a 1977: **4182**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 6**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Dins l' francès d' Beldjike
Gn a on (måhonteus) rima e francès d' Beldjike, a môde di djeu d' mot avou l' no do viyaedje prononcî a môde francesse.
*Sy My Bande Marenne Marche*
Pårt et rvindje (powinme)

**Pårt et rvindje** (*Paurt èt r'vindje*), c' est on long powinme sicrît pa Émile Gilliard. Il a vudî e 1990, come limero speciå des *[[Les Cayés walons (gazete)|Cayés walons]]* (53inme anêye, , djulete-awousse 1990).

C' est ene longue tuzinne so l' esperyince del fwè. I gn a ene direye sol pådje di tite : *Li Bon Diè scrît drwèt su dès chaléyès rôyes*

Ci powinme la a stî scrît e 1953 et coridjî ey epådjné e 1988.

## Corwaitaedje
Les arimés, c' est des shijh-pîs u des ût-pîs. Dins ç' powinme la, Gilliard si sieve d' on «o» avou on tilde (õ) k' on n' voet waire ôte påt dins ses lives : *sõlante*, *õrbëre*, *võye*…

Totavå dins l' powinme (dedja dins l' tite) i gn a des imådjes k' ont a vey avou les cwårdjeus.
::*Gn-a l' vwès do [[Diåle|p'tit Zidõre]] qui chîle*
::*èt ratchaweter à mès-orèyes :*
::*« Ti f'rès bèrwète, c'èst li qu'a l' mwin,*
::*dès sots come twè, s' gn-a onk au cint! »*

::*Djè l' lê rûtî jamês parèy.*

::*C'èst paurt èt r'vindje, mâchîz-l',*
::*nosse djè. Dj'a lès r'wêtants à dint,*
::*qu'i l' rabatenuche èt carwêtî!* […]

::*On continûwe, ècor one mache.*

Ene ôte imådje do crustin ki s' cobat avou l' fwè, c' est l' bribeu, sapinse Gilliard :
::*On-z-èst todi mièrseû, foû skwêre*
::*come li bribeû qu’ bèrote au gnût*
::*dins dès viladjes qu’i conèt wêre* […]

::*come li bribeû*
::*qui cache au gnût*
::*après dès sauyes*
::*èt d' l'amougnî*
::*aviè l' cina,*
::*dins l' frède creuweû*

## Sourdants
Djandrin-Djangnoûle

**Djandrin-Djangnoûle** ([FR] *Jandrain-Jandrenouille*), c' est ene seccion del rebanêye comene d' Oû-Djåce.

## Referinces eyet sourdants
Émile Dardenne

thumb
**Émile Dardenne**, pus coranmint **Milo Dardenne**, c' est on pondeu walon.

Si ouve mostere sovint des payizaedjes di l' Årdene, mins todi avou des djins u des biesses.

## Ouve pol walon
I djåzéve voltî walon et prinde pårt å djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå (pont Houyet 2).

Ses sovnis d' tchesse, et les cis di s' famile, ont stî riscrîts e francès pa Guy Gilquin et ratournés e walon pa Louis Baijot.

## 
Ses sovnis d' tiesse e walon
Christie Morreale

**Christie Morreale**, c' est ene politicresse walone yet francès-cåzante ki vént do PS. Elle a skepyî li 14 di djun 1977, a Ougrêye.

## Referinces eyet sourdants
Govienmint Paasch II

(***[[Pårlumint del Kiminålté tîxhon-cåzante del Beldjike (Institucion)|Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike]]***) Govienmint Paasch I | **[[Govienmint Paasch II]] | [[Govienmint Paasch III]]**
Li **Govienmint Paasch II**, c' est li deujhinme govienmint del Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike k' est miné pa Oliver Paasch. Il a stî askepyî li 17 di djun 2019, tot shuvant les vôtaedjes di 2019.

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Govienmint Demotte II (Redjon walone)

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Demotte I | **Govienmint Demotte II** | Govienmint Magnette I
Li **Govienmint Demotte II**, c' est li deujhinme govienmint del Redjon walone k' est miné pa Rudy Demotte. Il a stî askepyî li 15 di djulete 2009, tot shuvant les vôtaedjes redjonås d' ciste anêye la. Mins nerén, il a stî dismetou li 22 d' djulete 2014. Cåze di l' askepiaedje do Govienmint Magnette I.
[vignette|Li '''govienmint Demotte II del Redjon walone''' erprezintéve 56 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait cåzumint troes sidjes so cwate.]]

## Mimbes

### Compôzicion




## Referinces eyet sourdants
Pol Kiminålté tîxhon-cåzante

Li **Pro Deutschsprachige Gemeinschaft**, c' est on pårti politike almand-cåzant. C' est li prumî pårti å livea des vôtaedjes dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante.

## Ideyolodjeye
C' est l' seu pårti politike seulmint prezint dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike ki n' est nén on boket d' èn ôte pårti. C' est pocwè, on-z el erwaite tot-z estant indepindant. L' idêye principåle disfindowe, c' est l' ci d' awè ene Beldjike a cwate redjons&nbsp;: ene po Brussele, ene pol Flande, ene pol Walonreye prusyinne ey ene dierinne pol Walonreye romane.

## Rilomés djins

### Vicant

* Oliver Paasch

### Revoye

## Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje des mimbes d' asteure.

## Referinces eyet sourdants
Énene

**Énene**, ubén «&nbsp;**Énëne**&nbsp;» e Feller ([FR] *Énines*), c' est ene seccion del rebanêye comene d' Oû-Djåce.

## Referinces
Alecsi Navalni

[vignette|Foto da lu, e [2017.]]
**Alecsi Navalni**, k' est l' no e walon vnant do rûsse «&nbsp;***Алексей Анатольевич Навальный***&nbsp;», c' esteut èn advocåt ey on militant rûsse. Il a nexhou li 4 di djun 1976, e Podmoscoveye. Il a morou li 16 di fevrî 2024, e Yamaleye.
## Politike

### Militantisse
Il a bråmint toursi conte l' ecråxhaedje politike d' ès payis, el Rûsseye. Il a cmincî pa scrire des waiblokes, e 2008, po toursi conte l' ecråxhaedje. Il aveut eto askepyî ene fondåcion conte l' ecråxhaedje racourteye e «*&nbsp;FBK&nbsp;*», avou l' alfabet roman.

Ça a si télmint stî lon ki Dmitri Medvedev, prezidint do payis etur 2008 eyet 2012, a dvou ricnoxhe li grandeur di l' ecråxhaedje k' a dinoncî **Alecsi Navalni**. Houte di çoula, bråmint des metingues ont stî metowes so pî po rouscayî conte les arokes des vôtaedjes do Pårlumint rûsse, å moes d' decimbe 2011.

Tot sepiant k' **Alecsi Navalni** est a mitan oucrinnwès, il a clatchî platezak esse conte l' avorance del Rûsseye e-n Oucrinne, k' a comincî å moes d' fevrî 2022. Mins nerén, ene dijhnêye e-n erî, il a plaidé po l' «&nbsp;integråcion&nbsp;» di l' Oucrinne, mins eto del Belarûsseye, dins l' Rûsseye. Veyanmint ki ces troes payis ci srént, sorlon ses dijhaedjes a l' epoke, li minme nåcion.

### Ideyolodjeye
A l' atake del dijhnêye 2000, **Alecsi Navalni** a pårtaedjî schayetmint des idêyes zenofobes eyet conte l' abagance, foiravant po les cis vnant do Cåcåze. Il est rwaitî po-z esse ultranåcionålisse.

E 2011, **Alecsi Navalni** åreut admetou sey on «&nbsp;democrate nåcionålisse&nbsp;». Tenawete, e 2014, il a peté foû do nåcionålisse rûsse eyet do wårdivisse po ridjonde les idêyes do liberalisse eyet di l' avancivisse. Troes ans après, il åreut, sapinse å tchîf d' ès cabinet, clatchî sopoirter l' mariaedje omosecsuwel eyet les ptitès droukes å livea del lwè.

## Morance
Nole otopseye a stî fwaite disk' enute sol coir d' **Alecsi Navalni**. Ès mame a raconté k' **Alecsi Navalni** est moirt cåze d' ene moirt subite. On-z åreut rtrové on bleu so s' gavêye, come si on-z åreut asprové d' fé rbate ès cour.

E Rûsseye, des måtches di metingues ont stî metowes so pî dins des veyes po lu rinde bon dvwer. Å livea daegnrece, sacwants payis ametnut Vladimir Poutene tot-z estant responsåve d' ès revoyance. Amon les politikîs ki l' ametèt, i gn a Joe Biden eyet Wolodimir Zelenskiy. **Alecsi Navalni** aveut stî egayolé po 19 ans avou on «&nbsp;redjime especiå&nbsp;». Des politicresses yet politikîs des masses ont mostré leu disbåtchance&nbsp;: Alexander De Croo (Beldjike), Hadja Lahbib (Beldjike), Emmanuel Macron (France), Olaf Scholz (Almagne), Ursula von der Leyen (Union Uropeyinne), Geert Wilders (Neyerlande) eyet Wolodimir Zelenskiy (Oucrinne).

## Referinces eyet sourdants
Tourene-les-Ourdons

**Tourene-les-Ourdons**, ubén «&nbsp;**Tourëne-lès-Oûrdons**&nbsp;» e Feller ([FR] *Tourinnes-Saint-Lambert*), c' est ene seccion del rebanêye comene di Walin.

## Sourdants
Matthieu Daele

**Matthieu Daele**, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant. Il est mimbe d' Ecolo. Il a nexhou li 5 di fevrî 1981, a Vervî.

## Referinces eyet sourdants
Årdinwès (bedot)

[thumb|so ene pondeure da [Djôzef Verboeckhoven, a hintche, c' est on bedot årdinwès]]
L' **Årdinwès**, c' est ene raece di bedots al rodje tiesse k' i gn a e l' Årdene.


Roemyî.webm|berbis årdinwesse ki roemeye


## Vicansté
End aveut bråmint do tins des berbis k' alént ås tchamps dins les bwès, disk' ås anêyes 1920. Après çoula, li scole a stî oblidjeye po ls efants k' els alént wårder, et les djins n' ont pus waire tinou d' bedots.

Asteure, gn a kékes acleveus ki saynut di mintni cisse raece la.
Saetch å dos

thumb
On **saetch å dos** u **roucsak** u **håvursak**, c' est on saetch k' on poite so s' dos avou deus burtales k' on tchôke ses bresses didins.

## Uzaedjes
Les sôdårds end avént des grands, sovint lomés håvursaks.

Dispu les anêyes 1950, tos les otostopeus voyaedjnut avou des roucsak. Pu totes sôres di tourisses avou. Les perlineus sol voye a Sint-Djåke-el-Galice end ont ossu des cis avou tot çou k' i fåt po lodjî et magnî.

Dispu les anêyes 1990, les scolîs on candjî les maletes (u casses) poirtêyes al mwin pa des saetchs å dos.

Les roteus po leu plaijhi end ont sovint onk, avou d' l' aiwe et kékes amonucions.

Adonpwis, ça a stî l' toû des cmeres di leyî les sacotche po des ptits saetchs å dos, k' ele poirtèt ossu sol vinte.


Fantassin et son sac à dos.gif|gros håvursak di sôdård a pî, avou tot s' barda
Bundesarchiv Bild 101I-692-0262-32A, Russland, Gebirgsjäger mit MP 43.jpg|parey, on pô pus ledjir
Hitchhiking in Innsbruck (BT0A9140).jpg|stopeus ås roucsaks
SAKURAKO - The Hokkaido Shrine Prayer Meeting. (17145609501).jpg|saetch å dos a ene sicolresse
La Cúspide del Llano.jpg|a on roteu ezès montinnes
Happy_hair.jpg|pitit roucsak di cmere


## Sourdants
Oliver Paasch

**Oliver Paasch**, c' est on politikî walon ey almand-cåzant. Il est mimbe di ProDG. Il a nexhou li 21 d' octôbe 1971, a Måmdiy.

## Referinces eyet sourdants
Province di Drenthe

Li **Province di Drenthe**, c' est ene province di Neyerlande. Ès mwaisse veye, c' est Assen.

## Referinces eyet sourdants
Macsådaedje di Stif

Li **macsådaedje di Stif** u **massake di Setif**, c' est ene touwreye di Francès pa des revinteus aldjeryins, shuvowe d' ene rivindje pa l' årmêye francesse so les djins di Stif (*[[Setif]]*), mins eto di Guelma et Kherrata.

Ces etrevéns la s' passît do 8 di may å 26 di djun 1945.

On pout dire ki c' esta l' prumî ake del guere di dislaxhaedje di l' Aldjereye. 

## Cotoû
Après l' årmistice del guere di 40, les Aldjeryins — k' i gn aveut bråmint d' zels dins l' årmêye francesse, poy ki c' esteut on dpårtumint del France — fijhît des nouzomes metingues di djoye. Ces metingues la estént otorijhîs, mins on n' î pleut håyner ki des drapeas francès. 

Mins, a Stif, gn ava on djonnea d' 26 ans ki poirtéve on drapea aldjeryin. Ey on policî ki n'  a rén trové d' mî ki d' el dischinde d' on côp d' fuzik. Ça a stî l' kimince d' on bardouxha ki s' a stindou a tot l' dipårtumint d' Constantene.

## Nombe di touwés
Al fén des féns, n a yeu cint et deus (102) Uropeyins d' touwés

Li nombe di moirts aldjeryins est todi e l' kession. Les chifes d' adon des Francès, c' esteut 1 165 djins. Pus tård, li govienmint aldjeryin riprinda l' chife des revinteus d' adon:  45.000 touwés. Les istoryins cåznut di cénk a trinte meye moirts, çou ki fwait ene mo lådje fortchete.

## Pî-notes
Romessoum

**Romessoum**  ( ***Rommersom***), c' esteut on hamtea d' Hougår, asteure on viyaedje do Grand Hougår, el province do Braibant flamind.

[thumb|tchapele [Sint-Serwai]]
Åbeye

Ene **åbeye** (ossu ene **alôze**, ene **balowe**), pus spepieuzmint, ene **vraiye åbeye**, c' est on pexhon voyaedjeu ki dmeure dins les oceyans, mins ki vént froyî ezès mouzes.

 *[[Alosa alosa]]*

## Discrijhaedje
I mzeure disca 60 cintimetes. Mins s' grandeur ordinaire cwand on l' pexhe, c' est 40 cintimetes.

## Vicansté
E 17inme sieke, metans, on prindeut ostant d' åbeyes k' on vleut a l' egoleure d' on mouze come l' Aiwe do bontins (a Azemmour, å Marok):
*On î prindeut tant d' pexhons, aprume des åbeyes, k' on ahessive totes les provinces do vijhnåve eyet l' veye di [[Marakech]].</blockquote>

E 19inme sieke, end aveut co bråmint ki rmontént [[Mouze]], come endè temognèt des diccionairîs do walon
<blockquote>*C' est e moes d' may k' on pexhe ås åbeyes.
''Les åbeyes rimontèt Mouze ey Escôt, leus bråmint, tins des moes d' avri et d' may, po-z î freyî. Ele ni rmontèt nén pus lon ki les lådjès rivires, et n' î dmorèt nén lontins.

## Sourdants
Gustinreyes (pinsêyes)

Les **Gustinreyes** (*Gustin’rîyes*), c' est des pinsêyes sicrîtes pa Augustin Beelaert.

Todi po balter.

Elle estént eplaideyes aprume divins *[[El Moxhon d' Ônea|l' Mouchon d'Aunia]]*, mins n' ont måy sitî rashonnêye e-n on live.

## Lomaedje
Come di djusse, c' est nosse **Gustin** (Beelaert) ses biest**reyes**.

## Egzimpes
### Rîlêye so l' ovraedje
*Dji so todi l’ prumî a fé m’ ovraedje ; insi, dji so pus lonmint k’ les ôtes a n’ rén fé.

*Si dj’ prind m’ coraedje a deus mwins, avou cwè dj’ va fé l' ovraedje, adon ?

*Gustin resconte ès camaeråde, Gusse.<BR>- Dj’ a revé d’ vos l’ niût passêye.<BR>- Estoz bén seur ki c’ esteut mi ?<BR>- Way, c’ esteut bén vos.<BR>- Et k’ est çki dj’ fijheu ?<BR>- Rén !<BR>- Dabôrd ki c’ esteut bén seur mi !</blockquote>

=== Ôtès pinsêyes ===
<blockquote>
*Èm feme et mi, nos stans come les deus costés d' èn uro, on n' si sait vir, mins nos dmorans tolminme eshonne.

*El feme di l' [[avocåt]], el veyant rintrer avou ene boesse padzo s' bresse: «vos avoz co todi acaté ene nouve cote!?»

*I scrît témint må k' i pôreut divni medcén.

*Les [[djirafe]]s ni savèt nén, bén seur, k' ene [[vesse]] a on flair.

*Cwand sint Nicolai ît ptit, ses parints estént oblidjîs di s' fé passer por lu.

## Sourdants
Province d' Overijssel

Li **Province d' Overijssel** est ene province di Neyerlande. Ès mwaisse veye, c' est Zwolle.

## Referinces eyet sourdants
Flepe (discramiaedje)

* Flepe (aiwe): aiwe di Flande k' egolene e Demer
* Flepe u Hôte Flepe u Wepe-sovrinne, ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Birbek
* Basse Flepe: ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Boutersem
Flepe (aiwe)

thumb|coraedje
**Flepe** ( ***Velp*** u ***Velpe***) u l' **Aiwe di Flepe**, c' est ene corante aiwe del Flande k' egolene e Demer.

## Coraedje
Ele prind sourd å viyaedje do minme no (lomé eto Hôte Flepe u Wepe-Sovrinne), djusse astok del Walonreye. 

Pu dischinde so Basse Flepe, cori e l' province do Limbork disca èn ôte plaece lomêye «Flepe» (a Halen). 

La, ele biyardêye sol hintche et après kékes kilometes, si maxhî a Demer.


Velp After Molen van Pamelen.jpg
Vissenaken Velp.jpg
Bosnyin (lingaedje)

Li **bosnyin**, c'est l' varyisté rfondowe do yougoslåve, k est on lingaedje indo-uropeyin,dvizé e l' Bosneye .

## Referinces eyet sourdants
Litwanyin (lingaedje)

El **litwanyin**, c' est li lingaedje k' on cåze e Litwaneye.

Côde ISO: **lt**

## Referinces eyet sourdants
Macedonyin (lingaedje)

El **macedonyin**, c' est l' varyisté rfondowe do bulgåre, avou ene inflouwince do serbo-crowåte, k' est cåzé el Bijhe-Macedwene.

Code ISO: **mk**

## Referinces eyet sourdants
Basse Flepe

**Basse Flepe**  ( *Neervelp*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Boutersem, e l' province do Braibant flamind.

thumb

Arondixhmint: Lovén.

## Etimolodjeye
C' est l' minme no ki l' Aiwe di Flepe. C' est l' viyaedje metou a l' åvå eneviè Flepe so ciste aiwe la.

## Sourdants
Incoû (corinveye)

**Incoû** ([FR] *Incoû*), ubén «&nbsp;**Incou**&nbsp;» e Feller, c' est on ptit ban del rebanêye comene do minme no. **Incoû** si trouve e l' province do Roman Payis, el Walonreye.

## Referinces
James Deano

**James Deano**, d' ès vraiy no «&nbsp;**Olivier Nardin**&nbsp;», c' est kéconk do monde mediatike. I vént d' Waterlô.
## Cårire
**James Deano** a cmincî s' cårire avou l' rappigne, e 1997. Il åreut falou ratinde dijh ans après, cwand il a vudî ene tchanson k' a divnou foirt peuprece&nbsp;: *Les blancs ne savent pas danser* ([WA] Les Blancs ni savnut nén danser). L' an k' a shuvou, il a rexhou ene ôte&nbsp;: *Fils du comissaire* ([WA] Fi do comissaire). Come di djusse, ès pa, c' esteut on comissaire.

Dispu l' mitan del dijhnêye 2010, i prind pårt a l' emission del tchinne Tipik&nbsp;: *[[Le Grand Cactus]]*. Drola, i djouwe sovint l' rôle d' on dmandeu.

## Referinces eyet sourdants
Ramiêye (corinveye)

**Ramiêye** ([FR] *Ramillies*), ubén «&nbsp;Ramiéye&nbsp;» e Feller, c' est l' corinveye del rebanêye comene do minme no. **Ramiêye** si trouve dins l' province do Roman Payis.

## Referinces
Ramiêye (discramiaedje)

**Ramiêye**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Edoirmaedje schinrece

L' **edoirmaedje schinrece** u **anestezeye schinrece**, c' est èn edoirmaedje adiercî tot stitchant on prodût edoirmant divins l' tchenå schinrece, ådfoû del menindje difoûtrinne. Po çoula, on l' lome eto «peridurale», «estradurale» u «epidurale»

## Prodûts edoirmants

## Uzaedje ås djins

## Uzaedje ås biesses
Glifozate

thumb|Glyphosate.svg
thumb|Tcherpinte dins l' espåce (palmitate)
Li **glifozate** (pus cnoxhou dizo l' no d' marke **Roundupe**, *Roundup*©), c' est on discrouwådant mo rlomé. 

Il est veyou voltî des cinsîs et veyou evi des ecolodjisses.

## Discoviete
Li prodût a stî prodût pal societé amerikinne Monsanto dispu 1974 (dizo m' marke di fabrike *Roundup*.

Dins les anêyes 2010, å cloyaedje di Monsanto, li licince et l' produjhaedje ont stî rprins pal måjhon almande Bayer.

## Avantaedjes
I towe tos les crouwås, nén come les ôtes ki n’ dizindjnèt k’ ene pårteyes des målès yebes. 

I va disk’ ås raecinêyes, insi espaitchant les crouwins di rdjeter. 

I n’ dimeure nén dins tere (adon, nou risse di s’ ritrover dins les poujhåvès aiwes

Il est bonmartchî (30 uros a l’ ectåre).

## Risses medicås et ecolodjikes
thumb|Metingue des ecolos a l' oujhene Bayer (2022)
Come i dmeure dins les plantes, i pôreut esse mwais pol santé des magneus.

Avou ça k’ i n’ est nén bon po les moxhes al låme.

## Dins les lwès uropeyinnes
Li prodût est disfindou dispu les anêyes 2010 . Mins gn a tofer des rpoirtaedje po l' aplicåcion del lwè. Ene des råjhons, c' est k' on n' pout nén rmonter li pris des ahivas des cinses e l' Urope et leyî intrer des fruts et verdeures di payis ki nd ont d' keure des restants d' prodûts tchimikes dins leus plantes.

## Sourdants
Oulipo

alt=Ambigrame Oulipo (l' imådje di todi "Oulipo" si vos l' ritournez)|vignette|Ambigrame Oulipo (l' imådje dit todi "Oulipo" si vos l' ritournez)
L' **Oulipo** (do francès «&nbsp;*Ouvroir de littérature potentielle*&nbsp;», çou ki vout dire «&nbsp;*Ovroe po 'ne literateure ki pôreut esse&nbsp;*») est ene soce di scrijheus ki fjhèt des rcweraedjes so les belès letes. Li soce a stî askepieye l' an 1960 el France pal matematicyin François Le Lionnais eyet li scrijheu et fjheu d' rimeas  Raymond Queneau. 

Les scrijheus del soce waitèt do saetchî foû del mecanike, foû do djeu do lingaedje lu-minme, des novelès manires do scrire. I s' adjixh sovint do shure des rîles aspoyeyes so les matematikes, çou k' oblidje li scrijheu a-z edvinter des novelès piceures po-z adjinçner ses bokets et ses apinses. L' idêye est ki des stregnès rîles rinovlèt li façon do tuzer et do scrire et foircèt a s' fé cwite des acostumances. Les askepieus ont dit k' il eséint come des « *rats ki bastixhèt zels minmes li [[labrin]] k' i volèt moussî foû&nbsp;*».

## Rilomêyès ouves
* *Cent mille milliards de poèmes* (1961) (Cint meye miyårds di rimeas), da Raymond Queneau
* *La disparition* (1969) (Disparetaedje), da Georges Perec 
* *Se una notte d'inverno un viaggiatore* (1979) (S' on voyaedjeu pa 'ne nute d' ivier) da Italo Calvino
* *L'Anomalie* (2020) (L' anomaleye), da Hervé Le Tellier
Areyopôrt di Gochliye

thumb|Foto di deus avions.
L' **Areyopôrt di Gochliye**, pus oficirmint «&nbsp;**Areyopôrt di Tchålerwè Brussele-Nonne**&nbsp;» ([EN] *Brussels South Charleroi Airport*), c' est l' pus rlomé des areyopôrts del Walonreye. C' est l' seu d' zels k' a on trafik di passaedjîs.

Il est metou so Gochliye.

## Mwaissès dnêyes
Il est bråmint dsiervou pal soce ås bonmartchîs avions «Ryanair».

Les vols polèt esse a tote eure, ca gn a waire di dmorants dins l' cotoû, nén come a l' areyopôrt di Zaventem.

## Istwere
Gn aveut ddja la on tchamp d' aviyåcion dispu les anêyes 1920.


1920 - Lefébure Marcel - Terrain d'aviation de Gosselies.jpg|E 1920.
Gosselies - L'entrée du champ d'Aviation - carte postale Nels - circulée 1923 - 01.jpg|Diviè 1923.
Gosselies - Champ d'Aviation - Carte postale Nels - 01.jpg|Diviè 1925.


## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins ene des noveles do live da Lucyin Mahin, Moudes a rvinde.
Cisse nute la, dji prinda ene grande decizion dins mi ptite caboche di refoirceye gamene di 17 ans. Dimwin, dji n’ rinterreu nén e nosse måjhone. Et-z aler passer totes mes vacances dé ene camaeråde di Grimbiemont ki s’ pa boute a l’ areyopôrt di **Gochliye**, et k’ a des biyets d’ avion po deus côps rén.

## Referinces eyet sourdants
Peyon

On **peyon**, u on **moipeyon**, c' est on formagnant inseke ki dmeure dins les pwels do bas vinte et dins l' roye do drî des djins.

 *[[Phtirius pubis]]* u *[[Phtirius inguinalis]]*

## Senes do rascråwaedje
Li bodjaedje des peyons et foirt schôpiant. Les djins si dvèt greter, a ene plaece honteuse.

## Sourdant
Grand verzelin

thumb
Li **grand verzelin**, c' est on moxhon avou do rodje sol djave et sol tiesse.

 *[[Acanthis flammea]]* (*[[Carduelis flammea]]*)

On l' sait a poenne schåyî do rossea verzelin (*[[Acanthis cabaret]]*), loukî pacô come ene dizo-indje.

## Vicaedje
thumb|left
C' est èn oujhea del Bijhe di l' Urope et d' Amerike ki vént ivierner et totavå les payis timperés del dimeye Bole bijhrece. 

E l' Walonreye, il arive e moes d' nôvimbe, pa grandès volêyes.

Il erva e moes d' fevrî po-z acover ladrî.

## Sourdants
Edoirmaedje (medcene)

thumb|edoirmaedje do pî
L' **edoirmaedje** e l' medcene u e l' årtisyince u l' **anestezeye**, c' est cwand on dene on prodût a ene djin u ene biesse k' on vout operer, po l' edoirmi, tote, u djusse li plaece a sognî.

## Motlî
E l' medcene, asteure, l' edoirmaedje est adiercî pa on docteur sicolé esprès u ene doctoresse k' a-st aprins po çoula. On l' lome li **docteur-edoirmeu** / **doctoresse edoirmeuse** u l' **anestezisse**.

Li syince ki studeye çoula : l' **anesteziolodjeye**.


File:US Navy 060702-N-3532C-010 Operation Smile volunteers Janet Casabon Benowitz and Dr. Bill Pond anesthetize a young child before undergoing corrective plastic surgery on his cleft lip.jpg|edoirmaedje gåzeus
Edoirmaedje schinrece vatche.jpg|Edoirmaedje schinrece a ene vatche
Anestezeye schinrece berbis sirinke.jpg|Edoirmaedje schinrece a ene berbis


## Sôres d' edoirmaedje
* edoirmaedje etir (medcene)
** edoirmaedje ås gåz (edoirmaedje gåzeus)
** edoirmaedje pa l' ipnôze
* edoirmaedje del plaece
* edoirmaedje coinrece
** edoirmaedje schinrece
** edoirmaedje nievrece
Gramtene

**Gramtene** (e sistinme Feller, *Gram’tène*,  *Gramptinne*), c' esteut on hamtea d' Sorêye, asteure on viyaedje do Grand Djeve.

## Djeyografeye
C' est la k' gn a l' sourdant do Sanson.

## Istwere
C' esteut ene signeurreye del Principåté d' Lidje. 

## Avey
Gn a ene bele cinse come e Condroz, avou des bastimints do 18inme et 19inme sieke.

## Sourdants
Gros-betch (discramiaedje)

E walon, on dene li no d' **gros-betch** a deus sôres d' oujhea:
* å soverdea
* å djoli gros-betch (*Coccothraustes coccothraustes*)

## Sourdants
Moha ou Hammou Ezzayani

**Moha ou Hammou Ezziyani** (e-n amazir: ⵎⵓⵃⴰ ⵓ ⵃⵎⵎⵓ ⵥⵥⴰⵢⴰⵏⵉ, ossu: ⵎⵓⵃⴰ ⵓ ⵃⵎⵎⵓ ⴰⵥⴰⵢⵢⵉ, aZayyi), c' esteut on tchîf di tribus amazires did dilé Xhenifra.

Å cmince do colnijhaedje do Marok pås Francès, i parvina a fote ene dobleure on batayon francès, a El Heri.

## Biyografeye
I fourit lomé cayide pa Hassane prumî al fén do 19inme sieke. I s' rinda mwaisse d' ene grande sitindêye di tere, å no do zultan. 

E minme tins, i diswalpa Xhenifra, ki divna ene pitite veye, tot-z î assaetchant les martchands do Sousse, di Fess, di Mecness et d' Boujade.

Adon, i monta tote ene årmêye, avou les sôdårds do zultan et des dzerteus.

Å candjmint d' zultan, i n' ricnoxha pus l' sovrinnté da Abdelaziz, et kimincî a-z ataker les caravanes.

E 1912, les Francès abrokît e Marok, et prinde li Chawiya. Adon, Moha ou Hammou intra dins l' Mouvmint Amazir disconte li colnijhaedje.

Li 11 d' awousse 1914, les sôdårds francès avnît a Xhenifra. I volît porshure les tropes da Moha ou Hammou, mins i fourît ratindou a El Hari, et macsådés (li 13 di nôvimbe 1914). Li mitan del colone leya la les hozetes, dj' ô bén : 33 mwaisses sôdårds et 580 piyotes.

Les sôdårds francès fourît-st adon esserés dins Xhenifra 7 ans å long. I dvént esse ravitayîs deus côps l' an pa ene foite colone militaire. 

Mins, e 1921, nosse Moha est touwé dins ene atake k' i minéve a tinzayeure disconte li gårnizon. 

Ses 13 fis s' sometît ås Francès.

## Sourdant
Egbiet d' Lidje

**Egbiet d' Lidje** (Ecbertus Leodiensis), c' esteut on scoleu eyet on scrijheu ki vikéve dins ls anêyes 1000 et des, e l' sicole del catedråle di Lidje.

Eviè l' an 1023, il a dné on live ki l' tite esteut "*Fecunda Ratis"* ("On plin batea"), sicrît avou des egzametes laténs. Li prumire pårteye, lomêye "*Prora*" ("Li dvant (do batea)") prezinte des spots eyet des fåves, rilidjeuses ou nén.  Li deujhinme pårteye, lomêye "*Puppis*" ("Li cou (do batea)") a des bokets saetchîs del Bibe ou des péres del Gléjhe. Dins les fåves, i gn a "*De puella a lupellis servata*", k' est li pus viye modêye kinoxhowe del fåve Rodje Capucete.

## 
*Riscanaedje di l' eplaidaedje da Voigt so l'Internet Archive.
Maransåt

**Maransåt** ([FR] *Maransart*), ubén «&nbsp;**Maransau**&nbsp;» e Feller, c' est ene seccion del rebanêye comene di Lane.

## Referinces
Cristofe Colombe

thumb
thumb
**Cristofe Colombe** ( ***Cristoforo Colombo***,  ***Cristóbal Colón***,  ***Christophorus Columbus***) a vnou å monde e 1451 a Djinne (*[[Genova]]*), e l' Itåleye d' asteure (mins k' esteut adon ene dislaxheye republike) .

Il a morou li 20 di may 1506.

C' est lu ki, sins l' voleur, discovra l' Amerike.

Il est rindjî å **limero 9** des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.


Columbus 16th century engraving.png
Christopher Columbus by Carl von Piloty.png|avou ses mapes 
Columbus first sight of the new world.jpg|ki voet ene tere
Columbus Discovering America.jpg|vo nos î la, e l' Inde…
An illustrated history of the New world - containing a general history of all the various nations, states, and republics of the western continent and a complete history of the United States to the (14592289730).jpg|u e l' Chine ?
Conquista amerika.png|neni, e l' Inde, ca vola les indyins !
Cristopher columbus.jpg|dj' alans batijhî tos ces payins la
Columbus Taking Possession.jpg|et prinde possession do payis


## Vicåreye
[thumb|Monumint d' [Cordowe la k' i va trover li royinne Zabele et si ome Ferdinand d' Aragon]]
thumb|mape di ses cwate voyaedjes
Tot djonne il a divnou on captinne di batea et on naivieu foirt capåbe.

I creyeut moirdicusse k' i gn aveut moyén d' endaler direk e l' Inde på Coûtchant, shuvant l' idêye ki l' Tere esteut ronde. L' idêye n' esteut nén co acceptêye pa tertos a ç' moumint la. 

Il a parvinou a-z atourner l' royinne Zabele di Castile, di lyi payî ene espedicion. I cwita l' Espagne li 3 d' awousse 1492 avou troes bateas ås vweles, lomés *Nina*, *Pinta* eyet *Santa Maria* (li batea amirå). 

I s' aresta kékes djoûs dins les Iyes Canareyes, pus rprinde si voyaedje li 6 di setimbe, tot naiviant tot droet viè l' Coûtchant. 

Come i n' veyît nole tere des djoûs å long, ses maclots volît ratourner. Mins i s' leyît adire po porshure li voyaedje. Et, al difén, trover ene tere li 12 d' octôbe 1492.

I fjha co troes ôtes voyaedjes, trevåtchant l' Atlantike et rivni, todi e pinsant vini e hant avou des Chinwès u des Djaponès.

Al fén, i fourit lomé govierneu des teres k' il aveut discovrou. Mins çoula lyi guerôda må, pår k' i s' mostra foirt waeraxhe avou les Indyins. Ça fwait : i fourit revoyî e l' Espagne.

**Avou Zabele et  Ferdinand**
The First voyage LCCN91721172.jpg|divant d' endaler
Return-of-Columbus-117081639c.jpg|tot rarivant


## Dins l' lingaedje walon
Li lingaedje walon a ritnou d' lu ene rapoitroûle cwand il esteut ki forbateut avou ses maréns. Il lzî åreut dmandé s' i polént fé tni èn oû tot droet so ene tåve, dabôrd ki l' batea hossive et blonçner. Nouk ni sepa kimint fé. Lu purda l' oû, spotcha ene miete li ptit dbout, et l' oû tna dressî. Did la, li ratourneure e walon «» (c' est simpe, mins il î faleut sondjî).

## Sourdant
Dzongue-Oune Kim

**Dzongue-Oune Kim**, c' est li tchîf d' Estat del Corêye bijhrece.

## Biyografeye
On n' est nén seur si **Dzongue-Oune Kim** a nexhou e 1982, 1983 u 1984. C' est l' fi da Dzongue-Il Kim ey el pitit-fi d' Il-Seungue Kim k' ont eto stî tchîfs d' Estat del Corêye bijhrece.

**Dzongue-Oune Kim** a viké e Swisse, cwand il esteut djonne, plamour po ses studes. Il a shuvou s' pa tot divnant li troejhinme tchîf d' Estat bijhe-corêyin dispoy el moes d' awousse 2011.

## Ideyolodjeye
Avou s' manire d' ès mostrer eyet di djåzer, **Dzongue-Oune Kim** est pus djondant d' ès vî-pa ki d' ès pa. Come di djusse, ci-ci n' oizeut måy d' cåzer e publik eyet d' aler a ene ôte sadju ki dins s' payis, e Chine u co e Rûsseye. Pus djenerålmint, il a les minmes tuzaedjes ki Il-Seungue Kim. Åré k' a l' atake d' ès ringne, dins l' dijhnêye 2010, a dmandé d' serer les iys so les activités economikes ki n' sont nén lweyåle, normåldimint, dins s' payis.    

## Referinces eyet sourdants
François Vérove

**François Vérove**, c' est on moudreu francès k' a nexhou li 22 d' djanvî 1962, a Gravlene, yet k' a morou li 29 di setimbe 2021, a Prades-le-Lez.

## Biyografeye
**François Vérove** a cmincî a macsåder des djins tins del dijhnêye 1980, tot porshuvant disk' åzès anêyes 1990. Il a-st ataké s' cårire dins les foice di l' ôre come djindåre del *Garde républicaine*, viè 1983. Adon-après, il a divnou èn adjint d' polisse&nbsp;: aprume do costé d' Paris, pus do costé do Rône. E 2019, c' est l' an wice k' el moudreu a prindou s' pinsion. 

Padvant ki **François Vérove** soeye ercnoxhou tot-z estant on moudreu, on-z a dné on spot å ci ki touwéve eyet viyoler les djins come lu&nbsp;: li *Grêlé.* On-z a comprindou al fén ki c' esteut ubén on djindåre ubén èn adjint. C' est pocwè, po nén esse prindou, i s' a distrût å moes d' setimbe 2021. Padvant, il a tolminme sicrît ene lete ewou çk' i clatche platezak sey li moudreu spoté «''&nbsp;''li *Grêlé[[France 2|&nbsp;]]*». On-z a ritrové s' traece, gråce a s' seur dezocsiribonucleyike. I gn a yeu pont d' procès, veyanmint k' i s' a metou a fén.

## Rilomêye
Ès **rilomêye** n' est nén po-z aveur sitî on djindåre, èn adjint, virpus on modreu, mins bén po-z awè prindou pårt a ene emission di France 2&nbsp;: *Tout le monde veut prendre sa place* ([WA] Tertot vout prinde si plaece).

## Referinces eyet sourdants
Tchåmont-Djistou (discramiaedje)

**Tchåmont-Djistou**, c' est l' no di deus edroets dins l' Roman Payis&nbsp;:
* Li no del corinveye del rebanêye comene do minme no.
* El rebanêye comene ewou çk' el corinveye si trouve.
Tchåmont-Djistou (corinveye)

**Tchåmont-Djistou** ([FR] *Chaumont-Gistoux*), ubén seulmint «&nbsp;**Tchaumont**&nbsp;» e Feller, c' est l' corinveye del rebanêye comene do minme no.

## Referinces
Sleim Ammar

**Sleim Ammar**  (e-n arabe : سليم عمار), di s' prumî no **Abdessalem Ben Hedi Ammar**, c' esteut on powete tunizyin. 

Il a skepyî li 30 di djun 1927 a Sousse, ey a morou li 6 di nôvimbe 1999 a Plessis-Robinson, e l' France.

Di s' mestî, il esteut sikiåte.

## Vicåreye
Il ava s' diplome di medcene a Paris en 1954. Pu divni professeur di sikiatreye a Tunisse. Ci fourit onk des prumîs sikiåtes e l' Afrike bijhrece

I foirdja des arimés e francès ey e-n arabe.

## Sourdants
Kifession

thumb
thumb
El **kifession**, li **cfession**, dins li rlidjon catolike et co ds ôtes coxhes do crustinnisse, c' est cwand on creyant eva dilé on priyesse et lyi dire tos ses petchîs. Li priyesse a l' povwer di dner l' absolucion u nén, å no do Bon Diu.

## Mwaissès dnêyes
On dit : aler a **cfesse** (a **cofesse**). Ça s' passe å pus sovint e l' eglijhe, dins on **[[cfessionå]]**. Li cfessî u li cfesseye s' adjnole so on ptit banc. I cåze å cfesseu pa ene pitite bawete avou on glindisse di bwès. Li cfessî atake tot djhant : «Monpere, dji m' acuze d' awè…» (shût l' dijhaedje del rîlêye des petchîs).

Al fén, li curé pout:
* diner ene penitince; sovint li recitaedje di priyire (ostant d' påters, ostant d' åvés).
* diner l' plantchete: i rclape ene pitite plantchete ki ristope li bawete inte zels deus, çou ki vout dire k' i rfuze di pardoner, paski les petchîs lyi parexhèt trop gros.

## Sicret del kifession
Dins si rlidjon, li priyesse n' a nén l' droet di djåzer di çou k' on lyi a dit a cfesse. Ça pout comprinde des sacwès ki plèt awè des grossès consecwinces, come on moude.

## Kifessions a pårt
Les catolikes si plèt cfessî ostant k' i volnut. Disk' å 20inme sieke, les bons catolikes î alént totes les samwinnes, sovint l' semdi.

Li minimom, c' esteut on côp l' an, a Påke. On djheut «fé ses påkes». 

Ci cfessaedje la si passéve del floreye Påke disk' å djudi d' après Påke (cloyowe Påke). Do ci u del cene ki ratindeut l' dierin moumint, on djheut : «i u ele fwait ses påkes avou les mônîs».

## Dins les ôtes coxhes do crustinnisse
Les protestants ont leyî tchaire li cfession.

Les ortodosses, les anglicans et les vîs-catolikes fwaiynut come les catolikes.


2017-07-23 09-03. Священник Артемий Лобачёв принимает исповедь.jpg|kifession ortodosse divant l' ouxh
Fortepan Mindszenty József 7334.jpg|kifessaedje catolike divant l' ouxh


## Dins les fåves
Gn aveut toplin des couyonådes sol kifessaedje. End a des comifåt, dijhowes metans pa des curés. Mins å pus sovint, c' est des nén pikêyes des viers, u des fotantes.

## Sourdant
Li nute s' a stindou (binde d' imådjes)

[thumb|Tite ([Rantoele-gazete l° 115, p. 20)]]
**Et l' nute s' a stindou**, c' est ene binde d' imådjes avou les bouyotes e walon askepieye totetirmint pa José Schoovaerts.

Elle a passé come fouyton dins l' Rantoele-gazete, des limeros 99 (2021) a 115 (2025), avou les bouyotes e rfondou trosseyes pa Lucyin Mahin.

## Istwere do pordjet
L' idêye esteut di fé ene shûte al binde d' imådje «L' avesprêye», k' aveut ddja passé dins l' Rantoele-gazete, e noer et blanc (a pårti do limero 37). Cisse-ciale esteut dedja ene shûte di roman «So l' anuti» da Lorint Hendschel (scrît e 1995, eplaidî e 2006). 

Li sinnario et les desséns da Djozé (José Schoovaerts) avént stî eplaidîs po « Rabulèts », ès gazete éndjolike ki parexha di 1999 a 2009. 

Ciste ouve ci esteut ddja tote fwaite e moes d’ awousse 2006. Ele fourit prezintêye al bate d’ « ouves grafikes u odio » del Federåcion Waloneye-Brussele e 2008, avou des ôtes bindes d’ imådjes (çou ki fjha on live imprimé di 286 pådjes, saetchî a ene dijhinne d’ egzimplaires).

Les tecses des bouyotes estént scrîts e sistinme Feller.

Come dins «L' avesprêye», gn aveut des bouyotes avou ene contrumasse di rdijhaedjes di grands oteurs di belès-letes u d’ filozofeye, come Catule, Verlinne, Nitche, Vilon, Bådlaire, Teyåd d’ Tcherdin et Pascal.

Lucyin Mahin a rmetou les tecses des bouyotes e rfondou walon, et rarindjî les imådjes, l' an 2021. Sacwants tecses d' oteurs ont stî rsaetchîs, tot ndè wårdant k’ onk u l’ ôte, håre et hote. Mins les citåcions ont pacô stî rcopieyes ezès pådjes di ces djins la sol Wikipedia walon, tot rahoucant li mwaisse ratournaedje da Schoovaerts.

Li metaedje e coleur et li rcopiaedje des tecses des bouyotes e rfondou s' a fwait pitchote a midjote, tot shuvant les vudindjes del Rantoele-gazete, po tot fini e 2025.


Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 1-2 pordjet.jpg|Prumire plantche (brouyon)
Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 1 Ran99.png|Prumire plantche
Schoovaerts-Mahin nute s' a stindou 2 Ran99.png|Deujhinme plantche


## Plaçaedje dins l' espåce et divins l' tins
«So l' anuti» finit l' an 1788, a Lene, k' est adon ezès Bas Payis otrichyins. Li mwaisse personaedje, Djustin Colot, k' a stî berôler avou l' årmêye otrichyinne, rivént e s' viyaedje et discovri k' il a on ptit-fi, Emile. E 1795, c' est l' abrocaedje des Francès e l' Walonreye-a-divni. Come si grand-pere, Emile Colot, divnou djonne ome, s' egadje e l' årmêye. Li cene da Napoleyon, ç' côp ci. Dins «L' avesprêye», i va viker l' batreye di Trafalgår di 1805, la k' les Francès ont yeu ene fele dispoûslêye. Mins Emile s' a bén batou. I dmeure cazerné a Cadisse la k' il est rwaitî come on hero.

Shûte ås raploûs d' Wîne, après l' batreye di Brinne-l'-Alou (1815), l' Emile si rtrouve Holandès. I n' a pus rén a fé a Cadisse. I doet rwangnî s’ novea payis, et s' ebarkêye po-z î raler.

Tote l' istwere si passe tins d' leu prumire hale e l' Iye corsike ciste anêye la.

## Sinnario

## Pî-note
Cazablanca

**Cazablanca** (e-n espagnol, Casablanca, e-n arabe, الدار البيضاء, li blanke måjhon), c' est l' pus grande veye do Marok, et s' mwaisse veye economike.

Elle est metowe so l' Oceyan Atlantike.
Libe powezeye

Ene **libe powezeye** u ene **powezeye al libe**, c' est on scrijhaedje powetike ki n' shût nén les lwès des powinmes erîlés. 

## Mwaissès piceures
* I gn a nén tofer des rimes (end a sovint kékenes a des moumints k' i gn a).
* El pîtaedje pout esse diferin d' ene plaece a l' ôte. Gn a sovint des foirt courts vers. Mins ça pout esse ossu des vers di 15 pîs (come les cis da Michel Robert)
* Les strofes sont eto basteyes al libe.
* Gn a toplin d' ascoxhmints (fråze u fråzlete k' asdjambele so deus vers).

## Diferince avou l' prôze powetike
Li diferince avou l' prôze powetike, c' est ki l' libe powezeye est prezintêye a môde di vers, adon les bokets d' fråze n' ont nén dipus k' 12 pîs.

## Libe powezeye e walon
Li libe powezeye e walon n' a cmincî ki sol difén do 20inme sieke.

Metans, dins l' grosse antolodjeye Piron, la k' les oteurs sont metou cronolodjicmint, on n' è trouve k' a pårti di Marcel Hecq (p. 496).

## Sacwants scrijheus di libe powezeye
* Jacqueline Boitte (metans, dins «Estoeles»)
* Claude Delizée (dins «L'Acadèmîye dès Foyans d' Cèrfontène»
* Jacques Desmet (so Wikisourd)
* Joseph Dewez (ezès «Cayés walons»)
* Émile Gilliard (come dins «A schipe» u divins «Zouprale»). Divins 50 powezeyes k' il a relî lu-minme e 2010, end aveut 29 fwaite al libe, eyet co 8 avou des bokets al libe, astok di bokets arimés.
* Marcel Hecq (dins l' Antolodjeye Piron, p. 496).
* Émile Hesbois (come dins «Pitits mots do dimegne å matén»)
* Dominique Heymans (metans, divins «Plouves»)
* Lucyin Mahin (so Wikisourd)
* Julien Noël (ezès «Cayés walons»)
* Jean Rathmès (dins l' Antolodjeye Piron, p. 542)
* Michel Robert (so Wikisourd)
* Léon Warnant (dins l' Antolodjeye Piron, p. 598)

## Egzimpes

* da Jacqueline Boitte
* da Jacques Desmet: 
* da Emile Gilliard
* da Marcel Hecq: 
* da Lucyin Mahin: 
* da Michel Robert: 

## 
Libès powezeyes eplaideyes so Wikisourd
Binyamine Netanyanhou

[vignette|Foto da lu, e [2023.]]
**Binyamine Netanyanhou**, c' est on diplomate ey on politikî israyelî.

## Biyografeye
Minme ki **Binyamine Netanyanhou** a nexhou eyet dmeure asteure prezint e-n Israyel, il a viké åzès Uyessês, cwand il esteut djonne. C' est drola k' il a stî a l' univiersité, å *[[Massachusetts Institute of Technology]]*. Tins del dijhnêye 1960, il a werké tot-z estant sôdård po l' årmêye d' ès payis.

E 1982, il a cmincî a bouter come ambassadeur. Epwis, deus anêyes après, il a divnou l' ambassadeur d' Israyel åzès Nåcions uneyes. I s' a metou e politike al difén d' ces anêyes la.

## Herleme
E 2019, on l' aveut ametou di frawe, d' eburtacaedje eyet d' ecråxhaedje politike. Å moes d' decimbe 2023, l' herleme ît todi e rote. Houte di çoula, **Binyamine Netanyanhou** pout må d' daler å tribunå po çoula.

## Referinces eyet sourdants
Baissin

**Baissin**  (la-minme e sistinme Feller, *bêssin*;  *Beausaint*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Rotche, e l' province do Lussimbork.

thumb|eglijhe
thumb|tchestea

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse:
** asteure: **6980**
** Di 1969 a 1977: **6985**
* Limero diyalectolodjike: **Ma 41**.
* Arondixhmint: Måtche-el-Fåmene

## Rilidjon
eglijhe sint Pire.

## Nos d' plaece di Baissin
**[[Toponimeye do walon|Toponimeye di Baissin]]**
[thumb|plake viè [Miertchamp]]
thumb|tchapele
### Hamteas
* Hiyon (Baissin) (fr. *Hyon*)
* Miertchamp (fr. *Mierchamps*)
* Rontchampea
* Strumin (fr. *Strument*) (al Grande Sitrumin)
* Vecmont
* Vecpré

### Ôtès plaeces
* A vey avou des tchamps, des prés et des sårts:
** Miertchamp, Rond Tchamp, Rond Tchampea.
** Vecpré
* A vey avou des åbes et des bwès:
** a Côrîmont
** Taeyet (*Tèlièt*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins:
** al Såte (*al sâte*)
* A vey avou des aiwes:
** Al boune fontinne (*al bone fontinne*) 
** li ri d' Bronse
* A vey avou les tienes et les vås:
** Vecmont, Côrîmont
* Ôtès sacwès et målåjhminces:
** a Bronse
** a Harsin (*Harsé*)

## Sourdant
Vecmont

**Vecmont**  u  (e sistinme Feller, *Vèk'mont*,  *Vecmont*), c' esteut on hamtea d' Baissin, asteure on viyaedje del rebanêye comene del Rotche.

thumb|eglijhe

C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

## Etimolodjeye
Li mot «Vecmont», c e-st èn aplacaedje tîxhon erîlé di  (eveke) + mont; li mot «eveke» åreut stî dné a l' abé d' Sint-Houbert (come po Vecpré u Veskeveye). 

## Istwere
C' esteut ene pårt d' ene signeurreye rilevant do ban d' Ortô, et ki comprindeut les cminåltés di Miertchamp, Rontchamp / Rontchampea et Vecmont.

Ele fourit rmetowe avou Baissin e 1684.

## Sourdants
Binde di Gaza

vignette|Mape del '''Binde di Gaza'''.
Li **Binde di Gaza**, c' est l' boket del Palestene k' est sol Mîtrinne Mer.
## Istwere
Tot a cmincî e 1947, cwand li Rweyåme-Uni a-st aresté d' colnijhî li teritwere ewou çk' on-z ertrouve l' Israyel ey el Palestene, enute. A l' atake, c' esteut on teritwere po les Palestinîs. Tins del guere di 1948, l' Edjipe a prindou l' **Binde di Gaza** po leye. Les teritweres åtoû d' Gaza avént stî metou eshonne po fé ene «&nbsp;**binde&nbsp;**». Les frontires ont stî atåvlêyes eyet tchoezeyes pindant l' årmistice do 24 di fevrî 1949.

Ouy, dispu li 7 d' octôbe 2023, li **Binde di Gaza** est l' batreye del Guere di Gaza. Ci guere la a cmincî avou èn atacaedje do Hamasse conte Israyel. C' est pocwè, ci-ci a rbômer ci boket d' Palestene po-z «**&nbsp;**osrotener li Hamasse'''&nbsp;'''». Avou ça k' Israyel a seré l' ouxh al **Binde di Gaza**, tot rwaitant l' nourixhaedje d' èç peuplåcion la, k' ît ddja bén afamêye.  

## Referinces eyet sourdants
Govienmint Demotte I (Redjon walone)

(***[[Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye]]***) Govienmint Di Rupo II | **Govienmint Demotte I** | Govienmint Demotte II
Li **Govienmint Demotte I**, c' est li prumî govienmint del Redjon walone k' est miné pa Rudy Demotte. Il a stî askepyî li 20 di djulete 2007, tot shuvant l' Govienmint Di Rupo II k' aveut demissioné. Mins nerén, il a stî dismetou li 15 di djulete 2009. Cåze di l' askepiaedje do Govienmint Demotte II.
[vignette|Li '''govienmint Demotte I del Redjon walone''' erprezintéve 48 des 75 sidjes do [Pårlumint del Walonreye (Institucion)|Pårlumint del Walonreye. Çou ki fwait ene mitan di pus ki 63%.]]

## Mimbes

### Compôzicion



## Referinces eyet sourdants
Kate Ryan

**Kate Ryan**, c' est ene tchanteuse bedje del redjon di Flande skepyî li 22 di djulete 1980 a Tessenderlo.

## Discografeye

### Alboms

* 2002 : *Different* 
* 2004 : *Stronger* 
* 2006 : *Alive* 
* 2008 : *Free*
* 2012 : *Electroshock*
Djournå (viyaedje)

**Djournå** (avår la, e sistinme Feller, ***Djournâ***  u ***Djoûrnâ***  u ***Djurnâ***,  *Journal*), c' esteut on hamtea di Tchimpion (e l' Årdene), asteure on viyaedje del rebanêye comene di Tniveye.

thumb

## Sourdant
Céncwante powezeyes relîtes foû d' mes scrijhaedjes (powinmes)

**Céncwante powezeyes relîtes foû d' mes scrijhaedjes** (*Céncante powézîyes rèlîtes foû d’ mès scrîjadjes*), c' est ene ramexhnêye di powinmes, dedja eplaidî dins des ôtès schôtlêyes, rashonnés pa l' oteur, Emile Gilliard, et redités dins s' prôpe coleccion «Dire et scrire e walon» (*Dîre èt scrîre è walon*).

Li live a stî saetchî a 50 egzimplaires, sinés et limerotés.

## Sôres di powinmes
So les céncwantes, end a:
* 29 di libe powezeye
* 13 avou des rimaedjes
* 8 maxheyes, télcô avou ene shûte di rimes, mins après, sins rime ni axhiltance.
Hôte Flepe

**Hôte Flepe**, pus courtinnmint, **Flepe**  (dinltins ossu, **Wepe-li-sovrin**;  *Opvelp*), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Birbek, e l' province do Braibant flamind.

thumb|intrêye do viyaedje, avou l' eglijhe å fond

Arondixhmint: Lovén.

## Djeyografeye
Sourdant di l' Aiwe di Flepe.

## Sourdants
Li Mwinni-Sint-Blåjhe

**Li Mwinni-Sint-Blåjhe** — pus courtinnmint, dins ene fråze: **å Mwinni** — (la-minme, e sistinme Feller *au Mwinni-Sint-Blèze*,  Mesnil-Saint-Blaise), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet, e l' province di Nameur.
Céline Tellier

**Céline Tellier**, c' est ene politicresse walone eyet francès-cåzante. Elle est mimbe d' Ecolo. Elle a nexhou l' 8 d' avri 1984.

## Referinces eyet sourdants
Valérie De Bue

**Valérie De Bue**, c' est ene politicresse walone eyet francès-cåzante. Elle est mimbe do MR. Elle a nexhou l' 7 d' octôbe 1966, a Vilvôr.

## Referinces eyet sourdants
Lydia Klinkenberg

**Lydia Klinkenberg**, c' est ene politicresse walone eyet tîxhon-cåzante. Elle est mimbe do ProDG. Elle a nexhou li 3 d' octôbe 1981, a Neyåw.

## Referinces eyet sourdants
Jean Volant

**Jean Volant** a skepyî a Oupaye li prumî d’ djanvî 1924 ey a morou a Watermael-Boitsfort li 21 di djulete 2024. Il aveut cint-z ans.

C' esteut on scrijheu e walon, onk des prumîs divins l' Noer Boton

Di s' mestî il esteut tchåfeu a l' årmêye.

Ses pasmints d' tins : les colons, les coûsses a velo et l' fotbal.

## Sourdants