open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Planoise

thumb|On montaedje avou sacwantès fotos prindowes drola.

**Planoise**, c' est on coron di France, el redjon di Franke-Contêye, dins l' Doubs. Ele si trouve dins l' comene di Besançon.

## Djeyografeye
* Dimorants: 20.700 (e F. *Planoisiens, Planoisiennes*) (1999)
* Limero del posse: 25000
* Arondixhmint: Besançon-Planoise
* Doubs (dipårtumint)
* Sitindêye: 2.5 km²
* Dinsité: 8.700&nbsp;djins/km²
* Hôteur: 150m (moyene); 0-300 m (min.-macs.)

## Tourisse
* Eglijhe François d'Assise (20inme sieke)
* Eglijhe Cepee (20inme sieke)
* Al-fath mosque
Muzosak

thumb|right|Alphonse Gueux, li dierin djouweu tradicionel di muzosak di Walonreye
thumb|left|On muchosak di Waloneye

Li **muzosak** (**muchosa** ou **muchafou**), c' est on pipsak k' on-z e djouwéve e Hinnot (dins l' coine d' Ate (veye) : Arkegnere, Fraine-dilé-Anvegn et avår la), mins eto co pus lon sol Flande, disk' ås anêyes 1920.

Ådjourdu, on ndè fwait co a Vervî. 

Gn a deus bordons et ene mwaisse buze, tertos e si bemol. 

Asteure, on ndè rdjowe tocosté el Walonreye.

## Sourdants
Roumzêye

**Roumzêye** (F. * Romsée*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fléron, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4624** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **L 92**
* Arondixhmint : Lidje
* Lomaedje des djins : Roumziyins, Roumziyinnes.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Roumzêye
* A vey avou des åbes et des bwès :
** Bierdjihåye (F. *Berger-haye*), al nouve håye (F. *neuve haye*)
* A vey avou des aiwes :
** Cron wé (F. *Cronwez*)
* A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins :
** rowe del håjhlete, (F. *rue Hahelette*)
** rowe di l' aite (F. *rue de l'aîte*)
* Les voyes et les rowes :
** rowe del håjhlete, (F. *rue Hahelette*)
** rowe do Tidje (F. *rue du tige*)
* Ôtès sacwès et målåjhminces :
** rowe di Wixhou.

## Sourdants
Dobe cawete -iyin

Li **dobe cawete -iyin**, c' est ene dobe cawete di dmorants d' on viyaedje ou d' ene veye, fwaite do racawaedje d' ene cawete -yin so ene -ey -eye ou -êye.

Li mwaisse mot est "", mins on-z a eto basti sacwants noûmots avou (Roumziyin).
Léon Demarche

[thumb|left|e 2002, a ene conferince e walon so les oujheas, al [Viye Såm (veye)|Viye Såm]]
**Léon Demarche**, c' est on scrijheu e walon di Bårxhon.

[thumb|Ene foto k' il a saetchî d' èn [ôrimiele]]

C' est eto on djouweu d' teyåte.

Come sicrijheu, il est cnoxhou po ses papîs so les oujheas k' ont passé so l' Aberteke pu dins Cotcorico.

I discrît l' vicaedje des oujheas foirt poweticmint; c' est vormint inte li prôze nén racontrece ey on tecse di belès letes.

Di s' mestî, il esteut conferincî pol province di Lidje. Po pasmint d' tins, come di djusse, i fwait d' l' ornitolodjeye.

#### 
* Ene pådje da sinne (so l' Aberteke)
*
Nadine Vanwelkenhuyzen

thumb|(2008)
**Nadine Vanwelkenhuyzen**, c' esteut l' sicretaire do Consey des Lingaedjes do Payis di 2006 a 2017. 

Elle a rcandjî Jean-Luc Fauconnier a cisse plaece la.

Ele monta-st e gråde e 2017, leyant s' plaece a Alix Dassargues.

## Ovraedjes pol walon
C' est leye k' a yeu l' idêye di l' operåcion «Nosse comene dit OYI» pol walon et les ôtes lingaedjes do payis del Federåcion Walonreye-Brussele.

Et todi shuve li fiesse ås lingaedjes walons, k' elle a-st aidî a fé aspaler pal Federåcion Walonreye-Brussele.


Fiesse lingaedjes walons 2024 ronde tåve.jpg|al fiesse ås lingaedjes walons 2024
Shakbar17B.jpg|Tuzaedje filozofike, esinnant Nadine Vanwelkenhuyzen (pa José Schoovaerts)
Fonne po pexhî

Ene **fonne po pexhî**, c' est ene sôre di fonne avou des ptits acrins so l' dibout des dints, et on longou mantche, k' on s' sieve po pexhî å brotchet.

On s' endè sierveut eto po l' pexhe å wåmea u al toitche.


File:Fonne pexhe.jpg|viye fonne di pexhe a 7 dints
Imådje:FoutcheC.jpg|fonne a 3 dints


## Sourdants & pî-notes
Flamind

* Li Flamind est on eshonna di deus lingaedjes :
**Li wess-flamind (West-Vlaams), spepieuzmint, c' est l' lingaedje coinrece des del province di Flande Coûtchantrece, del Flande francesse et del wesse del Flande Zélandesse (Bas Payis).
**Li  ess-flamind (Oost-Vlaams) est 'l lingaedje coinrece del province di Flande Levantrece et del esse del Flande Zélandesse (Bas Payis)
* Li flamind, c' est l' no corant do neyerlandès, k' on lome eto, dins sacwants evironmints, "rifondou flamind"
* On Flamind : onk ki dmeure el Flande u k’ endè provént.
Lordi

200px|thumb|Lordi en Wrocław (2023)
**Lordi**, c' est ene binde di tchanteus rok finlandès.

## Mimbes

* Mr. Lordi
* Amen
* Hiisi
* Hella
* Mana

## Plakes

* Napalm Market (1993)
* Bend Over and Pray the Lord (1997)
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez for Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)
* Monstereophonic – Theaterror vs. Demonarchy (2016)
* Sexorcism (2018)
* Killection (2020)
* Lordiversity (2021)
* Screem Writers Guild (2023)
Cawete -inne 1

:*[[cawetes -inne|Discramiaedje des cawetes -inne]]

Li *'cawete -inne*', prumire do no, dene on [[sustantif]] [[djinre (linwince)|femrin]] ki djåze sovint d' ene termene (long moumint).

Ele provént del [[cawete latene -ana]].

*Gn a ene ôte sôre di cawete -inne, sins rapoirt avou cisse-ciale.

## Mots walons avou l' cawete -inne
Sacwants mots vinèt direk do latén :
*  : latén *septimana*

Des ôtes ont stî foirdjîs e walon, po mostrer ene såjhon d' ovraedje :
*  : såjhon k' on råye ås canadas.
*  : såjhon k' on pele ås tcheneas.

Dins ç' sinse la, elle est sinonime del cawete -åjhe.

Mins li pus biesse egzimpe, c' est ene termene di x djoûs : ,  di djoûs.

Did la, ene troke d' on metou nombe di sacwès, di djins : ene , ene ; pu a pô près ci nombe la : ene , ene , ene , ene .

Dins sacwants cas, ele mostere ene longue sitroete plaece :
*  : long boird d' on mousmint.

Dins des ôtes mots, li rapoirt avou l' bodje est pus lådje :
*  : oujhea ki s' rabate sovint a bindes dins les tchamps. (cial, on ratindreut voltî ene cawete -rece.
*  : manire di taper ene måye (a on djeu d' måyes)

## Li cawete -inne dins les noûmots
Li cawete -inne a stî reployeye pacô dins des noûmots po mostrer li plaece di l' accion:
*  : plaece la k' on rçût les djins.

Mins c' est purade ene termene di tins :
*  : termene k' on s' médeye
*  : termene k' on s' rissaetche dins ene coete plaece po tuzer
* al  : termene ki l' tchén shût s' mwaisse pas a pate.

## Alére
* Adrovaedje do motî d' Djivet

*  (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Cawetes -inne

* Cawete -inne 1 (femrins nos come "samwinne", "råyinne")
* Cawete -inne 2 (frmrins addjectifs come "enocinne", "continne", "dôrlinne")
Mernî

**Mernî** (F. *Merny*), c' est on hamtea d' Såcere.
 
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.

* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Mernixhons.
** Sipotaedje: . (ki respond ås "" di Calsubork).

## Sourdants
C

thumb|250px|Grands et ptits C
Li **lete C**, c' est l' troejhinme letedi l' alfabet latén.

## Li lete C e walon
E walon, ele pout ttossu bén rprezinter li son S ki l' son K (divant les voyales A, O, U et divant ene cossoune.
* Son S : avår **c**i, rasser**c**î, pi**c**eure, doû**c**eur; i cmin**c**e; i cmin**c**èt.
* Son K : i **c**mince; i **c**mincèt.

Ele pout prinde ene cedile, et divni **C-cedile** u **C-cawete**; adon, elle a todi l' valeur do son S.
* **ç**a vos va ?; **ç**ou ki n' cût nén por vos...; 
* adjin**ç**ner

Li lete C intere eto dins des ôtes sicrijhas, la k' ele piede si prumire valeur:
* scrijha CH ki s' prononce todi /ʃ/
* li betchfessî scrijha SCH ki s' prononce /h/, /ʃ/ u /sk/

## Li lete C dins des ôtes lingaedjes
### francès
Les rîle di lijhaedjes del let C e francès sont les minmes k' e walon.

Elle mousse eto dins li scrijha "CH" avou l' minme valeur k' e walon.

### latén
Po dire li vraiy, on n' såreut dire å djusse kimint k' on prononcive li lete C e latén (gn a veut pont d' eredjistreus di ç' tins la.

Li dujhance e latén d' eglijhe, c' esteut del prononcî /ʧ/ (tch), come e-n itålyin.

Mins dins des ratournaedjes e grek di des tecses laténs d' eviè l' deujhinme sieke, on eploye li lete "k". Dabôrd, li mwaisse prononçaedje di ç' tins la åreut yeu stî avou l' son K.
*  (cingue) si prononcive : /kingula/

### inglès
On wåde li C dins les mots ki vnèt do latén
* *center* ()
### almand
### neyerlandès
### inglès
On wåde li C dins les mots ki vnèt do latén
* *centrum* ()
### espagnol
### itålyin
### portuguès
### daenwès
La kékes anêyes, on-z a rsaetchî les C des mots ki vnént do latén, et rmete des S => *center* => *senter* (?)
### trouk

## 
* Les letes dins li ptite croejhete da Hendschel
*  Les letes dins li grosse croejhete da Hendschel
Motî d' Såcere

Li **Motî d' Såcere** kel tite e francès, c' est *Petit lexique du parler wallon au pays de Carlsbourg*, c' est on motî walon-francès sicrît pa Joseph Jacquet, tot rashiant l' accint walon d' Såcere. 

C' est on ptit sillabusse di cogne A5 k' a vudî e 2007.

Les mots sont scrît avou ene ortografeye nén erîlêye (nén e sistinme Feller). 

Il est rprins come limero **S41** dins l' djivêye des motîs do walon.
Scribanne

Li **scribanne**, e-n éndjolike, c’ est l’ eterface grafike do sistinme d’ operance. 

C’ est gråce a lu k’ vos avoz des purneas et des imådjetes sol waitroûle di vosse copiutrece. 

I n’ est nén rekis d’ si siervi d’ èn evironmint d’ sicribanne po fé tourner ene éndjole. On l’ sait ossu fé roter avou seulmint l’ nawea avou des royes di comandes, come li bon vî DOS did dins l’ tins. 

Mins ådjourdu i gn a cåzu pus nolu ki n’ si siervaxhe d’ on scribanne.
Dins Windows Vista, l’ evironmint d’ sicribanne si lome “Aero” et dins MacOS, X “Aqua”. Mins nerén, dins Linux, ons a l’ tchoes inte sacwants : KDE, Gnome, Xfce... 

Les deus prumîs ont stî ratournés e walon. 

## Sourdants & pî-notes
Les hameas distindous (noveles)

thumb|Coviete do live 
**Les hameas distindous** (*Lès-amias dèstindus*), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa René Painblanc.

Ele fourît eplaideyes e 2004, après s' moirt, el Coleccion do Bourdon.
Alphonse Nicolet

**Alphonse Nicolet**, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Måmdiy.

Il aveut skepyî li 26 di djanvî 1938 ey il a ralé li 5 d' octôbe 2008.

Si no d' pene å Rweyå Club walon d' Måmdiy, c' esteut **Fré Lucas**.

## Ouve pol walon
Il a scrît des tecses (prôze et powezeye) dins li Vî Sprawe.

Il est l' oteur d' on bea live di prôze nén racontrece, «Des åbes et des yebes d' åtoû des Fagnes».

## Hårdêye difoutrinne
* On scrijhaedje da sinne (so l' Aberteke)

## Sourdant
Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî

thumb|Coviete do live
L' **Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî**, kel tite, e francès, c' est ***Anthologie des poètes wallons verviétois***, c' est ene antolodjeye des fjheus d' arimés e walon do payis d' Vervî.

Elle est sinêye Jean Wisimus et Jules Feller.

Elle a stî eplaideye e 1928, pa l' imprimeu Auguste Nicolet d' Vervî.

Gn a bén 76 scrijheus e walon k' î ont stî rprins.

## Djivêye des scrijheus
* Thomas-Joseph Angenot p. 27-32
* Jean-François Xhoffer p. 33-46
* Jean-Simon Renier p. 47-57
* Nicolas Poulet p. 59-64
* Corneil Gomzé p. 65-78
* Léopold Xhoffer p. 79-84
* Jean-Michel Pire p. 85-106
* Jean-Nicolas Depresseux p. 107-118
* Léonard Born
* Henri-Joseph Raxhon
* Astère Denis
* Armand Weber
* Henri Bonhomme
* Charles Remion
* Jean-Baptiste Bastien
* Francois Remacle
* Bernard Bellefontaine
* Jean Levaux
* Théodore Chapelier
* Martin Lejeune
* Jules Feller
* Henri Angenot
* Louis Michel
* Gaspard Delwaide
* Auguste Honhon
* Jean Wisimus
* Joseph Jaeghers
* Joseph Jacob
* Jean Seghaye
* Gustave Glesner
* Pierre Bourgmeyer
* Alphonse Ramet
* Adolphe Adolphy
* Léon Brasseur
* Octave Huberty
* Camille Feller
* Armand Masson
* Adelin-Marie Grignard
* Joseph Fournal
* Henri Hurard 
* François Roland 
* Maurice Noel
* Alfred Dandenne
* Achille Simon
* Henri Delfosse
* Lambert Orban
* Etienne Winandy
* Nicolas Grosjean
* Edmond Pirnay
* Pierre Pirard
* Jules Hoen
* Jean Mawhin
* Guillaume Moers
* Adrien Crahay
* Prosper Libert 
* Joseph Ménestrey
* Albert Derouaux 
* Guillaume Doutrepont fi
* Henri Cabay (prezinté sins scrijhaedje)
* Gérard Cloes (prezinté sins scrijhaedje)
* Joseph Demollin (prezinté sins scrijhaedje)
* Jean-Joseph Douffet (prezinté sins scrijhaedje)
* Guillaume Doutrepont pere  (prezinté sins scrijhaedje)
* Léonard Durlet (prezinté sins scrijhaedje)
* Félix Grisard (prezinté sins scrijhaedje)
* Désiré-Léopold Hansez (prezinté sins scrijhaedje)
* Antoine-Joseph Lincé (prezinté sins scrijhaedje)
* Joseph Navaux (prezinté sins scrijhaedje)
* Jean-François Petit (prezinté sins scrijhaedje)
* François Quoilin (prezinté sins scrijhaedje)
* Antoine Réners (prezinté sins scrijhaedje)
* Lucien-Antoine-Joseph Grégoire
* Gustave-Gaspard-Antoine Heck
* Maurice Quoilin
* Antoine Bergmans
* Victor Marquet
Betchete for-

Li **betchete for-**, c' est ene mitan vicante betchete ki mostere ki l' accion do viebe a stî trop lon, et divni mwaijhe.

## Egzimpes
*  = k' a magnî d' trop et k' est plin a make
*  (ses mousmints)  = crexhe trop rade et s' diveur rabiyî a totes les lunes
*  = djeter l' djonne divant s' tins (po ene frumele)
*  = magnî l' pârt di (èn ôte ki dmeure tot mwinre)
* 
* si 
* si 
* 
* 
*  
* 

## Eployaedje dins les noûmots
N a sacwants noûmots e walon bastis sol betchete for-

Portant,on pout rilever :
* , did la : 
* si 
* forsôlaedje ås grins
* , forsipoujhî : poujhî disk' a tant k' i gn è dmeure pus rén.
*  (trop pezant, tot djåzant d' on fitchî éndjolike)

## Diyalectolodjeye
N a deus cognes :
* for- : e walon do Levant, do Mitan et sol Bijhe del Basse Årdene
* four- : e walon do Coûtchant et so l' Årdene nonnrece.

#### 
*  (ki sont deja sol Wiccionaire)
Vladimir Propp

**Vladimir Iakovlevitch Propp** a skepyî li 29 d' avri 1895 ey a morou li 22 d' awousse 1970.

C' esteut on foclorisse rûsse, k' a corwaitî les fåves do vî vî tins di s' payis, et ndè rexhe ene teyoreye so l' adjinçmint des contes, k' on stind voltî å tcherpintaedje des romans.
Pitite antolodjeye lidjwesse

El «&nbsp;***Petite anthologie liégeoise&nbsp;***» ([WA] **Pitite antolodjeye lidjwesse**), c' est ene antolodjeye escrite pa Maurice Delbouille. Il a rexhou so papî, e 1950.

## Referinces eyet sourdants
Betchteu

* Betchteu waibe (programe éndjolike)
* Betchteu (biesse) (sôre di magneu d' yebes ki plitchote totavå, aprume dins les åbes)
Djuråd

* Djuråd (pitit no walon)
* djuråd (oujhea)
* Sint Djuråd (sint fiesti el Walonreye)
* Sint-Djuråd (viyaedje)
* Bwès Sint-Djuråd

Ôtes ortografeyes : djirô, djurô, djèrô, djèra, etc.
Boursegne

* Li ptite Boursegne (li pus viye, e francès *Bourseigne-vieille*)
* Li grande Boursegne (li pus novele, e francès *Bourseigne-neuve*)
Duwal (linwince)

«duwel» (batreye di deus djins)

Li **duwal**, el linwince, c' est, dins sacwants lingaedjes, on nombe (linwince) la k' i gn a deus unités å mot. Adon, gn a des cognes do mot ki n' sont ni des singulîs, ni des pluriyals.

Come pol singulî eyet l' pluriyal, li duwel si mete ås sustantifs, addjectifs, pronos u prezintoes.

Sacwants lingaedjes k' i gn a on duwal : litwanyin, slovinne, vî grek, sanscrît, ebreu, arabe.

Li walon, ni l' francès, ni l' inglès ni l' arabe marokin n' ont d' duwal a tos les mots. Portant gn a des traces di ci nombe la dins sacwants pronos u prezintoes.

## Traces do duwal dins sacwants lingaedjes ki n' l' ont nén a tot côp bon
* walon: pronos u trokes di pronos : ;  (); 
* francès : *tous deux*
* almand et neyerlandès : *beiden*
* espagnol : *ambos*
* inglès : *both*
* arabe marokin : *bjouj* (*bjoujna*, *bjoujkoum*, *bjoujhoum*)

## Egzimpes do duwal e l' arabe classike
* *tayyara dakhma nazala fi l-matar* (ene grosse avion dischindant so l' areyopoirt)
* *tayyaratan dakhmatan nazalan fi l-matar* (deus grossès avions dischindant so l' areyopoirt)
* *tayyarat dakhmat nazalat fi l-matar* (des grossès avions dischindant so l' areyopoirt)
U.R.S.S.

thumb|Li stindaedje di '''l'U.R.S.S.''' so ene mape.
thumb|Li drapea do payis.
L' **URSS** (**Union des Republikes Socialisses Sovietikes**), c' est on vî payis k' a skepyî e 1922 après l' revintreye bolchuvike el Rûsseye.

Elle esteut minêye på pårti comunisse.

Elle a stî dishonnêye e 1991 på Rûsseye, bén k' el Cazaxhistan a stî l' dierin Estat a-z î dmoré disk' a l' anêye k' a shuvou.

Inte li fén del guere di 40 et s' disrashonnaedje e 1991, c' esteut onk des pus pouxhants payis sol Daegne.

Elle a stî shuvowe pa ene organizåcion eternåcionåle po des acoirds economikes&nbsp;: li Cminålté des Dislaxhîs Payis. 

## Sacwants mineus
* Lenene
* Stalene
* Kroutchev
* Brejnev
* Gorbatchev

## Istwere
E 1939, l' URSS sene avou l' Almagne da Hitler li pake Molotof-Ribentrope. Mins e 1942, l' etinte est sketêye pa l' abrocaedje des Almand e l' Rûsseye. C' est l' front rûsse, la k' les Walons del Brigåde SS Walonreye s' iront fé touwer. Li Rodje Årmêye va pitchote a midjote wangnî todi pus å Coûtchant, disk’ a ariver dins Berlin et trover Hitler ki vneut d' fé l' fén d' lu-minme. Li campagne a oisté l' veye a des meyes di sôdårds, copurade les Sovietikes.
Poye (discramiaedje)

* sôres di glinacîs
** poye (di måjhon) (sôre d' aclevåve oujhea *Gallus gallus*)
** poye d' aiwe
** poye di brouwire
** poye di faizan
** poye d' Inne
** poye a coine
** poye di bwès
* sinse imådjrece
** "poye" = feme sol costé
Fernand Danhaive

**Fernand Danhaive**, c' esteut on scrijheu e walon k' a bouté avou les Relîs Namurwès tot å cminçmint del soce.

Il est rprins dins l' antolodjeye di Djambe.

## Biyografeye
Si biyografeye est dnêye (e francès) dins les Kriegscayès (p. 59-63) avou ene lete (todi e francès) k' i scrijha a Emile Robin (p. 286).

## Ouve pol walon
I va scrire dins l' Ban-cloke, des årtikes sol foclôre, å pus sovint e francès, mins ossu pacô e walon.

Å cloyaedje del Ban-cloke, on l' ritrouve  dins l' *[[Guetteur wallon]]*.

Come ricwereu, houte do foclôre, il a scrît on papî so les nos d' plaece di Nameur (pårteye bijhrece), *La toponymie de Namur-Nord*.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Sourdant
Ernest Fivet

**Ernest Fivet** a skepyî a Nameur li 23 d' nôvimbe 1894 ey a morou li 24 di decimbe 1973.

C' esteut on scrijheu e walon k' a bouté avou les Relîs Namurwès tot å cminçmint del soce.

Di s' mestî, il esteut fonccionaire al province di Nameur.

## Ouve
Dins on scrît eplaidî li prumire anêye des Cayés walons, l' "Aviedje do Rampår" (1937, l° 5, pp 66-67, replaidî e 2013, l° 5, 119-122), i cåze di Nameur do trevén holandès. 

Sacwants haeyimes inte Namurwès avént skepyî a cåze del Batreye di Brinne-l'-Alou, la k' sacwants Walons si batént avou Napoleyon Bonapåre et des ôtes avou les Otrichyins. Di ces-ci, end a k' avént rprins do siervice avou l' årmêye holandesse.

Come di djusse, gn a des efants des deus camps ki s' vont vey voltî. Ki s' pasrè-t al Revolucion bedje ?

## Biyografeye
Sovnances di lu
:*Li Nesse Fivet, kî çki nel kinoxheut nén a Nameur eyou çk' il a vnou å monde et-z î mori.
:*Foiravant å goviernumint del Province, eyou k' il aveut gripé tos les schayons del schåle po-z ariver å dierin. Si-t aleure di djonne ome k' il aveut wårdé disca ses dierins tins: fén coir so deus djambes nierveuses k' on åreut dit montêyes a rsôrt, ou fwaites come po cori a velo. Lontins k' il a vnou travayî a tchvå so s' velo d' coûsse… avou on guidon «bodje-tu» lyi djheut on a môde di rizêye. 
:*(…)
:*Mins intrans avou lu emon les Relîs. Dins s' måjhone di Salzene, il aveut lontins wårdé et tni li bibioteke des Relîs dins les demonêyès årmweres dissu èn apas d' montêyes.

:''Si-t air putoit serieus ni l' a nén espaitchî do-z emantchî bråmint des comedeyes k' on djowe co asteure, et des gaiys bokets di powezeye et d' prôze.

## Sourdant
Cok

* måye d' ene sôre di glenacîs
** måye del poye di måjhon ''Gallus gallus''
** cok d' aiwe
** cok di brouwire
** cok di faizan
** cok d' Inne
** cok a coine
** cok di bwès
* sinse imådjrece
** cok walon
Foû del voye (noveles)

thumb|Coviete
**Foû del voye** (*Foû dè l'vôye*), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Guy Brener.

Ele sont ratournêyes e francès på scrijheu al fén do live.

Li live a stî eplaidî coleccion "*Audace*" e 2008.

ISBN 978-2-917453-02-5.
Fivet (omonimeye)

* Ernest Fivet : aidant des Relîs namurwès, tot å cmince)
* Jean Fivet : ricwereu so l' istwere do payis d' Nameur, sicrijheu do live)
* Jules Fivez : ricwereu so l' istwere di Biemrêye et onk des prumîs scrijheu d' proze nén racontrece e walon)
Prumire fornêye (arimés)

thumb|Coviete
"**Prumire fornêye**" (*Prumîre Fornêye*), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Amand Géradin ey eplaideye ås edicions Rex e 1930.

«Prumire fornêye», c' est ossu l' tite do prumî powinme.

Li live a stî saetchî a 1050 egzimplaires.

## Sacwants bokets
:::**Prumire fornêye**

:*Ci n' est nén do blanc pan del France.
:*C' est do noer pan del Walonreye;
:*Ki voloz vs? Måy nolu n' roveye
:*Li lingaedje ki hosla si efance.

## Sourdant
Vad, Braşov

[200px|thumb|right|L' [eglijhe del comene, e 2009.]]
**Vad**, c' est on ptit viyaedje roumin, e l' distrik d'&nbsp;Braşov, nén lon erî di l'&nbsp;aiwe d' Olt.
Sillabusse des ereurs

:*[[sillabusse (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "sillabusse"]]
Li *'sillabusse des ereurs*' (e [[latén]] *Syllabus Errorum*, "tåve des flotches"), c' est ene sillabusse do Påpe [[Piye IX]] ki critike totès sôres dins l' societé modiene, k' a vudî li [[8 di decimbe]] [[1864]].

I fårè kel Påpe [[Leyon XIII]] evoye ene ôte lete, "*Rerum novarum''" po-z amôdurer li cene da Piye IX, k' aveut bråmint fwait do toirt ås catolikes, et k' aveut stî kidjåzêye toplin påzès protestants. Ene pårteye des catolikes ki dmorént dins les payis protestants vont adon askepyî l' Eglijhe vî-catolike (1871).
Sillabusse (notes)

:*[[sillabusse (discramiaedje)|Discramiaedje des sinses do mot "sillabusse"]]
On *'sillabusse''', c' est des notes di cours d' univ riloyeyes al cole u avou ene riloyeure di plastik.
Saetch ås mas (novele)

thumb|Coviete
**Saetch ås mas** (*Sa a Mas*), c' est ene novele e walon do payis del Lovire sicrîte pa Christian Thonet, ey eplaideye dins l' coleccion "*Audace*" e 2007.

Elle est ratournêye e francès på scrijheu al fén do live.

ISBN 978-2-917453.

## Boket saetchî foû do live
:*M' pa a prins condjî po l' etermint a Tôr. I nos a rabiyî avou nos lokes do dimegne. Il a côpé les pus belès rôzes, fok des rodjes. C' est k' el Tôr, il ît socialisse. I n' årè pont d' messe, rén k' del muzike, disk' a tant k' i l' metront divins l' tere ås petotes. 

:*Dji so binåjhe ki nos n' dalans nén a messe : i n' a k' des minteus e l' eglijje. Dayeur i n åreut on Bon Diu, ebén l' Tôr, i n' sereut nén moirt. Il esteut co bon a fé des mas, el Tôr. 

:*Londi, åréns stî a scole eyet dj' åreu putete sitî l' tchampion do monde des djouweus al toke del comene di Manâdje. I nd åreut yeu onk, di rabindlaedje divins l' coû di l' escole. Mi, Gusse, el brower del cwatrinme anêye, mi, l' tchampion do monde eyet Milo astok di mi po tni les mas divins in saetch e pea d' fougnant. 

:*Ké firté po Milo, tini les mas do tchampion do monde, esse èm-n ome di cope, esse astok do pus grand djouweu ås mas di tos les tins, l' cok do viyaedje : « Alez les poyes, e rangs pa deus !... » A, a, les comeres, endè va aveur, do dalaedje !...

:*Mes iys s' ebrouyèt. Dji rwaite Milo. Il a s' tiesse baxheye. Dj' etin Mareye ki rnifele ès nez. Mes parints sont astok di mi avou leus rôzes. I n a ene masse di djins. I fwait bon mins... ké fayé djoû !... 

:*D' a prins des vîs mas po mete dins l' trô, po rmerciyî Tôr po m' novea saetch ås mas. (p. 19)

## 
Minme boket, e mwaisse sicrijhaedje
Sint-Pire-dilé-Libråmont

**Sint-Pire-dilé-Libråmont** (la-minme *Sint-Pière*, 'F. *Saint-Pierre*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.

* Limeros del posse :
** asteure : **6602**
** davance : **6800** 
* Limero diyalectolodjike : **Ne 39**
* Arondixhmint : Li Tchestea
* [No di dmorant|Lomaedje]] et spotaedje des djins : Pierot, Pierote (F.&nbsp;*Pierrot, otte*).

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Sint-Pire
### Hamteas
* Flohîmont (*Floyimont*, Fr. *Flohimont*)
* A Molene (*al mouline, al molène* Fr. *Lamouline*)
* Presseu
* Sbertchamp 

### Ôtès plaeces
* a Belegne (*bèlègne*)
* a Moyî Sårt (*moyè-saurt*)

## Tuzance walone
* Sicrijheu e walon : Jean-Claude Rigaux dimeure a Flohîmont

## Sourdants
Batreye di Sebastopol

Li **batreye di Sebastopol**, eto lomêye **batreye di Malacof**, ci fourit l' dierinne batreye del guere di Crimêye, et do Sidje di Sebastopol.

Ele si passa dins l' veye di Sebastopol, li 7 di setimbe 1855, Francès disconte des Rûsses.

Li djenerå ferancès MacMahon dina l’ assôt al Tour **Malacof**. Et dire li rlomêye sintince : « dj’ i so, dj’ î dmeure » 

## Divant l' batreye
Li sidje di Sebastopol duréve dedja dispu ene hapêye.

Les Inglès avént prins li Tour Redan, èn ôte des forbots d’ Sebastopol. Mins endè fourît retchessî do côp. 

## Après l' batreye
Les Rûsses n’ ont nén leyî ouve. Li 11 di setimbe, il ont cwité l’ veye, tot-z î boutant l’ feu. Totafwait a broûlé : totes les måjhons et tote li flotêye di bateas.

## Rilomêye el Walonreye
Gn ourit des plaeces dins les viyaedjes ki s' lomît do no di cisse batreye la, tant li guere di Crimêye esteut shuvowe dins les gazetes. Metans, a Couyet, Bive et Tcheslinea.

## Alére
* Lucyin Mahin, Vera, tchaptrê 19.
Sint-Pire

* sint Pire : tchîf des apoisses da Djezus-Cri
* Viyaedjes et hamteas del Walonreye :
** Sint-Pire (Inne)
** Sint-Pire-dilé-Libråmont
** Sint-Pire-ås-Broketes (hamtea d' Nivele)
Poye

«poytreye (discramiaedje)»
thumb
Li **poye** et l' **cok**, c' est ene sôre d' oujhea ki n' vole nén foirt lontins. Il a stî aclevé pol prumî côp e l' Azeye nonnrece do costé do Pakistan, di l' Inde u do Vietnam diviè li 10inme meynaire divant Djezu-Cri. 

 *[[Gallus gallus]]*

 Glinacîs

## Nombe
Les poyes (avou les polets d' poytreye), c' est l' biesse k' i gn a l' pus sol Daegne (a pô près 19 miyårds e 2011).

## Motlî
thumb|Oû d' poye (hintche) et oû d' poyete (droete)
Li frumele si lome ene poye (on dit eto : ene **glene**) et l' måye on cok. Ene poye ki  si lome ene . Les djonnes si lomnut . On djonne cok si lome on . Ene djonne poye si lome ene . 

Les poyes sont-st aclevêyes dins des  (dirî les måjhones) u des  (pus grands bastimints). Li ci k' endè tént bråmint si lome on . Les poyons ki crexhnut ladvins divnèt des polets so moens di deus moes.

Ene boune poye pond èn oû tos les djoûs, mins purade cwand les djoûs crexhnut. E-n ivier, ele pout .

Dins l' elvaedje modiene des poyes (li poytreye), tchaeke sôre di produccion est aclevêye a pårt. Dabôrd i gn a :
* les cinses grand-parintreces avou leu-z acovoe
* les cinses parintreces avou leu-z acovoe
* les poytreyes di poyes poneuses
* les poytreyes di polets

## Prodûts et sôres d' aclevaedje
thumb|årtisse tinant ene mere ås poyons
* pol tchå
** polet d' poytreye
** polet d' cinse
** tchapon
* po les oûs 
** di poye ponresse (oûs d' poytreye)
** poye di poyî (oûs d' cinse)
** mere ås poyons (poye parintrece) avou les coks, et k' les oûs sont acovés.

## Raeces di poyes
* li poye årdinwesse (raece di l' Årdene et des Årdenes francesses)
* li poye arawcane (raece vinant do Tchili ki pond des bleus oûs)
* li poye di Maranse (raece francesse)

## Maladeyes des poyes
 Pådje tote seule

## 
* polet d' poytreye
* aclevaedje di poytreyes
* Maladeyes des poyes

## Sourdants & pî-notes
Åye (viyaedje)

**Åye** (la-minme *Auye*; F. *Aye*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene, el province do Lussimbork.

[thumb|[Tchestea d' Bortchamp]]

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6900**
** davance : **5411**
* Limero diyalectolodjike : **Ma 30**
* Arondixhmint : Måtche-el-Fåmene
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Åyî, Åyresse (F.&nbsp;*Ayais, -aise*).
** Sipotaedje: Godis.

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Åye
### Hamteas
* Hassonveye
* Tchestea d' Batchamp
* a Bortchamp
* Hôgne
* a Tåvi (la-minme, *tâvi*)
### Ôtès plaeces
* al hespinte.

## Tuzance walone
### cåzaedje walon
Les djins d' Åye sont rclamés foirt crou dins leu cåzaedje do walon. On dit po s' fote, k' ene mame dijheut a s' roufion :
:"Vinoz m' tchir pitit Godi: n' alez nén djouwer avou ces pourceas la : i n' ont nén bon conte e leu panse".

### teyåte e walon
* Les Godis d' Åye : no del dramatike d' Åye ki djowe e walon.

## Sourdants & pî-notes
Couba

**Couba** (u **Cuba**), c' est on payis des Carayibes.

Sitindêye : 100.860 km2

Mwaisse veye : Li Havane

## Istwere
Kinoxhou pol revintreye coubinne, minêye pa Fidel Castro, ki va ahiver on pouxhant payis comunisse dilé les Estats-Unis.

## Economeye
Dispu les anêyes 2010, saye di diswalper l' tourisse.

## Rilomés Coubins
### skepyîs låvå
* Fidel Castro
* Camilo Cienfuegos
### dimorants
* Che Guevara î a stî minisse sacwants ans.

## Pî-notes
Arthur Schmitz

thumb|left|120px|(e 2003)
**Arthur Schmitz** a skepyî li 24 d' avri 1924 ey a morou li 26 d' octôbe 2012. 

C' est on scrijheu e walon ki provént d' Wårdin.

Il a on foirt ritche motlî. Mins i calkêye sacwantès piceures di croejhete do francès.

Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.

Di s' mestî, il a stî eployî dins ene societé e Congo bedje, pu djårdinî el Grande Dutcheye.

## Sicrijhaedjes e walon

Ses tecses di sovnances fourît eplaidîs dins *[[Singulîs (gazete)|Singuliers]]* et dins ''Coutcouloudjoû.

Des bokets di si otobiyografeye (sovnances del guere di 40-45 et si ovraedje e Congo bedje) ont stî publiyîs e deus lives dins l' coleccion "Pårlaedjes do teroe e 2012, et lomés Èn Årdinwès foû di s' payis. Les lives ont rexhou kékes moes divant s' moirt.

## 
* Pådje di ses scrijhaedjes
Jean-Michel Pire

**Jean-Michel Pire** u **Michel Pire**, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Stimbiè li 11 d' octôbe 1831. Il a morou a Andrimont li 24 di setimbe 1916, la k' il a stî borguimwaisse dispu 1889.

Il est riprins dins l' Antolodjeye di Vervî et des fråzes da sinne sont rmetowes dins l' Motî d' Vervî.

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 

## Pîs-notes
Patrice de Mac Mahon

**Patrice Mac-Mahon** u **Patrice de Mac Mahon**, c' esteut on djenerå francès, k' a miné li batreye di Sebastopol.

Pus tård i s' irè bate pol colnijhaedje di l' Aldjereye, pu divni prezidint del France.
Adolphe Borgnet

Adolphe BORGNET a écrit :

**Histoire de la révolution Liègeoise de 1789 (1785 - 1795)* en 2 volumes
1 ère édition de L. De Thier et F. Lovinfosse à Liège en 1865
Réédition anastaltique en format réduit par : Editions Culture et Civilisation Av Gabriel LEBON 115 à 1160 Bruxelles de 1973 en 2 volumes format 12,5 X 18 cartonné souple couleur de couverture fuschia.
Godi

* **[[pourcea|måye di pourcea]]**
* **[[Åye|Les Godis]]** : sipotaedje des djins d' Åye
* **[[Les Godis d' Åye (dramatike)|Les Godis d' Åye]]** : no del dramatike d' Åye.
* li mot "godi" s' eploye come insule
Sint-Pire-ås-Broketes

**Sint-Pire-ås-Broketes**, c' est on hamea d' Nivele.

## Rilidjon
Gn a la ene tchapele wice ki les femes ki n'&nbsp;savént pont aveur d'&nbsp;efant alént e pelrinaedje, et mete ene brokete (avou l'&nbsp;idêye ki c'&nbsp;esteut on vé), dins l'&nbsp;glindisse.
André Franquin

[thumb|Frankin meteuve on ptit "S" (rodje fritche) å dzo des plantches po les idêyes ki [José Schoovaerts lyi aveut dné]]
**André Franquin** a skepyî li 3 d' djanvî 1924 ey a morou li 5 di djanvî 1997.

C' est on bédéyisse del sicole di Mårcinele, k' a askepyî "Spirou" et "Gaston".

Li scrijheu e walon José Schoovaerts a bouté avou lu, et lyi dner sacwants idêyes.
Motî do Condroz namurwès

thumb|Coviete

Li **Motî do Condroz namurwès**, kel tite, et francès, c' est "*Langue Wallonne en Condroz namurois*", c' est on gros spès live, di dpus d' 800 pådjes, e deus volumes, sicrît pa **André Vellande**, ey eplaidî ås Edicions Azimuts e 2009.

Gn a dvins :
* Tome I (453 pådjes) avou a pô près 10.000 mots walons et 500 ratourneures.
** on motî walon-francès
* Tome II (422 p.)
** 803 spots et dijhêyes, avou èn indecse di tinmes, et èn ôte indecse des mots ki rivnèt dvins.
** 15 fåves da Lafontinne, ratournêyes e walon.
** on motî francès-walon avou come 13.000 mots.

Li stindêye ricovrowe på diccionairî esteut sol Principåté d' Lidje, mins djusse astok del conteye di Nameur, sol Condroz et sol Fåmene; did la, li ritchesse do motlî.

Il a rexhou a 200 egzimplaires, ey esse rade sipoujhî.

Il est rprins sol limero **[C60]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Ovraedje do diccionairî
L' adierçaedje do motî a duré 17 ans (1992-2009), aprume avou des foyous, après so programe éndjolike. 

Li diccionairî a rmetou tos les mots k' i cnoxheut d' els aveur oyou, u k' il aveut rescontré dins des gazetes e walon (Li Chwès et ki lyi shonnént ahessåve. Adon, i n' shût nén les piceures des diyalectolodjisses. I n' a nén nerén stî rapexhî des mots dins des scrijhaedjes.

André Vellande fourit-st araedjî po trover li djusse mot francès po ratourner les mots walons, ey insi, diswalper les diferins sinses. Dins les spots, il esplike li prumî et l' deujhinme sinse, mins eto li cotoû d' etrevén k' on-z î dit ci spot la.

I n' a pont d' fråzes d' egzimpes divins. Mins pacô, i repete li definixha do mot e francès (loukîz a *pèchon*).

## Sacwants bokets do live
*  :  Li sinsyince do mot est pus diswalpêye ki dins bråmint des motîs : i revoye ås mots francès "**'", mins eto "**'", "**'" et "**'". 

* dj’a sepou tot, do fi disk’ a l’ aweye : dj' a sepou .

* i brait avou s' tutute e s' mwin.

* 

## Alére
* Bernard Louis : "Les diccionaires po l’ walon d’ Nameur : Co onk. On pout bén souner les clokes !", , Li Rantoele l° 53, Boune såjhon 2010.

## 
* Sacwants pådjes do motî
* Egzimpes di spots
* Li tchinne et l' cladjot, da Lafontinne
** Mwaisse modêye
** e rfondou
Cint haycous (live)

**Cint haycous e walon d' Lidje** (*100 HAÏKU è walon d' Lîdje*), c' est ene ramexhnêye di haycous, sicrîts pa Albert Maquet, eplaideye e 2006 dins l' pitite coleccion di l' SLLW (l° 33).

ISSN 1782-4427.

## Contnou
* Divanzouve e francès: pp. 5-6
* Les biesses et les djins: pp. 9-15
* Les djins et les eures: pp. 17-25
* Les eures et les såjhons: pp. 27-35
* Les såjhons et les biesses: pp. 37-45
* Motlî: pp. 47-49
* Ratournaedje e francès: pp. 51-55
* Cimintåres da Djhan Ltchanteu: pp. 57-59 

## Egzimpes
:*Les floreyès vatches
:'El minme waide, fijhèt l' vicant
:bouket do djoû d' Påke.

:*Li feye brait so s' mame
:*Li grand-mere schoûte çou k' ele dit
:*A l' tåve d' acosté.

:*- L' ivier, dit-st i, dj' ô
:*Ronfler les spirous e m' xheure.
:''- Mi, les biesses e m' lét.

## Pî-notes
Zonigne d' olyinnes

thumb|380px|right|tourniketreye metowe so ene cresse e l' Andalouzeye 
On **zonigne d' olyinnes** (rabaxhanmint, ene **tourniketreye**), c' est ene ene plaece la k' gn a sacwantès olyinnes metowes ene dilé l' ôte, et minêyes eshonne po produre do corant electrike.

Po miner evoye li corant disk' a ene cintråle, on fwait de nouzomès trintchêyes.

## Eplaeçmints po les tourniketreyes
Ene tourniketreye ni pout esse metowe e-n alaedje ki la k' gn a del grande air tote l' anêye, come sol boird del mer u so les cresses. On ndè pout mete eto dins des plins, e plinne mer, et minmes ezès veyes 

## Diswalpaedje des tourniketreyes
Ene tourniketreye prodût del todi-poujhåve enerdjeye.

Ene tourniketreye, c' est on pordjet ki pout åjheymint rascode des subzides MDP avou l' metaedje so pîs do Protocole di Kyoto. 

thumb|construjhaedje d' ene tournikete Enercon E-70 nén lon d' Magdeburg, e l' Almagne

E 2004, les tourniketreyes eployént 1500 djins el Beldjike, et 20.000 e Daenmåtche (chifes). E 2005, gn aveut 29 tourniketes el Walonreye ki produjhént 40 megawates. On-z a les pinses d' aveur 200 megawates e 2010.

Gn a purade des tourniketreyes el Flande, dins l' mer.

El Walonreye, a on metou moumint fwait pår frisket po-z enonder des pordjets di tourniketreyes (so les cresses di l' Årdene), paski les djins sont wårdiveus pol payizaedje. 

El Neyerlande, end a eto å mitan des tchamps.

## Sacwantès tourniketreyes del Walonreye
### dedja tournant
* Tiyet : 6 tourniketes; li corant va po Bastogne.
* Perwé : 4 tourniketes, pol veye.
### e pordjet
* pordjet di Mtet : bråmint des rujhes po les djins esse d' acoird. 
* pordjet d' Estene (dilé Mont), po loumer 30.000 måjhons.
* pordjet d' Bive : e Pont Mack.

## Ehalaedje po l' evironmint
Les tourniketreyes disnortèt les tchawes-soris.

Ça n' disrindje nén les voyaedjants oujheas.

Ça n' fwait waire di brut.

Tant k' al laideur pol payizaedje, c' est tchaeconk ki l' sint diferinnmint.

## Alére
* Mady d' Orcîmont, "Les olyinnes du Bive", Li Rantoele l° 52, ivier 2009-2010.
Potreye

left|thumb|150px|Fibule Amazigh, potreye, koumiya et lantiene.
thumb|For di potî e Marok
Ene **potreye**, c' est on taexhon fwait avou del foite tere (årzeye, diele).

Li ci li les fwait si lome on **potî**

Dinltins, gn aveut des martchands ki tournént les viyaedjes po vinde des potreyes, c' esteut les **potriyeus**.

Li mwaisse veye del potreye el Walonreye, c' est Boufiou.

## Potreyes especiåles
* Råskignou d' tere
Vocabulaire des charrons, charpentiers et menuisiers

[thumb|Fig. 2a : [fiermint; Fig 4-7 : compas; Fig. 8 : hepe ; Fig. 9 : ; Fig. 14 hawea; Fig. 16 windea]]
Li **Motlî Body des tchårlîs, tcheptîs et scrinîs**, ki l' vraiy no e francès, c' est ***Vocabulaire des charrons, charpentiers et menuisiers***, c' est on motlî walon-francès so les mots tecnikes des tchårlîs, tcheptîs et mnujhîs, sicrît pa Albin Body, ey eplaidî dins li Bultén del societé d' langues e 1866.

L' ortografeye est di dvant l' sistinme Feller.

Al fén do motlî, gn a 16 plantches avou des desséns.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[E122]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## 
Tecse complet do motlî
Djaponès (lingaedje)

Li **djaponès**, c' est l' lingaedje oficire do Djapon.

I s' sicreye avou èn alfabet bén da sinne.

I s' sicrît e l' hiragana, katakana et kanji.

C' est l' mwaisse lingaedje po les haycous.

## Sicrijhaedje djaponès
center

## Hårdêyes divintrinnes
* Raptitixhants nos d' djins e djaponès

* Ichiro Mizuki (水木一郎 Mizuki Ichirō)
* Murasaki Shikibu
* Sei Shōnagon
Omar Rodriguez-Lopez Quintet

**Omar Rodriguez-Lopez Quintet**, c' est on groupe di muzike rock bedje.

## Mimbes
* Omar Rodríguez-López
* Juan Alderete
* Marcel Rodríguez-López
* Adrian Terrazas-Gonzales
* Money Mark
El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez

**El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez**, c' est ene binde di tchanteus rok di Porto Rico.

## Mimbes
* Omar Rodriguez Lopez
* Cedric Bixler-Zavala
* Juan Alderete de la Peña
* Jonathan Hischke
* Zach Hill
At the Drive-In

**At the Drive-In** est on groupe di muzike rock bedje.

## Mimbes
* Cedric Bixler-Zavala
* Jim Ward
* Omar Rodríguez-López
* Paul Hinojos
* Tony Hajjar
Red Hot Chili Peppers

**Red Hot Chili Peppers** est on groupe di muzike rock amerikinne.

## Mimbes
* Anthony Kiedis
* Josh Klinghoffer
* Michael "Flea" Balzary
* Chad Smith

## Albom

* Red Hot Chili Peppers (1984)
* Freaky Styley (1985)
* The Uplift Mofo Party Plan (1987)
* Mother's Milk (1989)
* Blood Sugar Sex Magik (1991)
* One Hot Minute (1995)
* Californication (1999)
* By the Way (2002)
* Stadium Arcadium (2006)
* I'm With You (2011)
* The Getaway (2016)
* Unlimited Love (2022)
* Return of the Dream Canteen (2022)
Albin Body

**Albin Body**, c' esteut on rcwereu sol walon k' a skepyî li ??? et k' a morou li 18 di nôvimbe 1916.

Il a scrît ene cåkêye di motlîs tecnikes, ki sacwants ont stî eplaidîs dins l' BSLLW.

A s' moirt, i dna tos ses vîs papîs al veye di Spå.

## Sacwants motlîs
* Motlî Body des tchårlîs, tcheptîs et scrinîs (E122)
* Motlî Body des cinsîs (E7)
Hepe

thumb|hepe di manaedje (padvant) & abatrece (padrî)
thumb|hepe cwårrece (a droete) ey hepe findrece (a hintche)
thumb|Hatche di pré
Ene **hepe** (on dit eto ene **hatche**), c' est ene usteye des bokions, et di bråmint des ôtes mestîs, fwaite d' on mantche et d' ene taeyante pîce di fier.

Ça pout eto esse ene åre po s' bate (foirt corante divant les fiziks). Did la, kécfeye, li ratourneure k' on n' comprind pus l' prumî sinse : leyî (la) hatche et matche.

## Pîces del hepe
* fier u fôme :
** lame u taeyant : todi e-n acî trimpé. C’ esteut des marixhås d’ mestî ki les fjhént : les **taeyandjîs**.
** tiesse : s' ele n' est nén e-n acî, come li lame, on dit ki l' hepe est "rtchåsseye".
**  u båbe u racfoirt : pitit fier metou sol tiesse, pa padvant. Li hacon pout esse sôdé avou l' fier ou metou tot seu et vistré.
** emantcheure ou buze (hepe cwårrece)
* mantche
** cougnet d' bwès u d' fier tchessî dins li dbout do mantche, findou esprès, pol serer dins l' emantcheure.

## Sôres di hepes
* abatrece u cougneye : hepe des bokions po-z abate les åbes, ene miete crombe.
* findrece u marlén u hatche po finde : hepe des bokions po-z rfinde les rouyetes; todi pus longue et pus spesse.
* hepe cwårrece u hepe al buze u grand-hatche : hepe des tchårlîs et des tcherpetîs, po cwårer les bwès. Elle a ene lame 25 a 30 cm lådje. L' emantcheure, c' est ene copowe buze, ene miete toirdowe po l' tcheptî poleur bouter sol costé, et poleur dimorer a l' adroet do bwès a cwårer, et n' si nén coixhî. 
* hepe al mwin (po les tonlîs).
* hepe a  () les pås.
* hepe di manaedje u hepe di blokea u hatchete u hepiete
* hatche u hatchåd : hepe di botchî
* hepe å picot : hepe di touweu ås pourceas.
* hepe di houyeu : longowe et stroete, li lame foirt arondeye, et avou on court mantche.
* hatche di pré : hatche avou èn arondi taeyant po fé les boirds cwand on rlevéve les bîs d'&nbsp;raiwaedje dins les prés.

## Etertinaedje d' ene hepe
Cwand on bouxhe so on fier avou ene hepe, on l' schårdêye. Adon el fåt rawijhî (u rafiler), tot l' batant u al meuye.

Li hepe cwårrece ni s' rawijhe ki d' on costé, li costé "schoice". Li costé "bwès" dimeure plat.

## Sourdants
* Franwal da Haust a "*hache*".
* Motlî d' Tchonveye p. 244-246.
* Motî da Haust a "hepe"

## Sourdants & pî-notes
System of a Down

**System of a Down** est on binde estazunyinne d' heavy metal, ki vént d' Årmeneye.

## Mimbes
* Daron Malakian
* Serj Tankian
* Shavo Odadjian
* John Dolmayan

## Alboms

* System of a Down (1998)
* Toxicity (2001)
* Mezmerize (2005)
* Hypnotize (2005)
De Facto

**De Facto** est on groupe di muzike reggae/djazz bedje.

## Mimbes
*Cedric Bixler-Zavala
*Omar Rodríguez-López
*Jeremy Michael Ward
*Isaiah "Ikey" Owens
A Perfect Circle

**A Perfect Circle**, c' est ene binde di tchanteus d' rok amerikins.

## Mimbes
*Maynard James Keenan
*Billy Howerdel
*Josh Freese
Sparta

Les **Sparta**, c' est ene binde di tchanteus rok amerikins.

## Mimbes
*Jim Ward
*Tony Hajjar
*Matt Miller
*Keeley Davis
Led Zeppelin

**Led Zeppelin**, c' est ene binde di muzike rok inglesse.

## Mimbes
* Jimmy Page
* John Paul Jones
* Robert Plant
* John Bonham

## Albom

* Led Zeppelin (1969)
* Led Zeppelin II (1969)
* Led Zeppelin III (1970)
* Led Zeppelin IV (1971)
* Houses of the Holy (1973)
* Physical Graffiti (1975)
* Presence (1976)
* The Song Remains the Same (1976)
* In Through the Out Door (1979)
Pink Floyd

Les **Pink Floyd**, c' est ene binde di tchanteus rok inglès.

## Mimbes
* Syd Barrett
* David Gilmour
* Bob Klose
* Nick Mason
* Roger Waters
* Richard Wright

## Plakes
* The Piper at the Gates of Dawn (1967)
* A Saucerful of Secrets (1968)
* Ummagumma (1969)
* Atom Heart Mother (1970)
* Meddle (1971)
* The Dark Side of the Moon (1973)
* Wish You Were Here (1975)
* Animals (1977)
* The Wall (1979)
* The Final Cut (1983)
* A Momentary Lapse of Reason (1987)
* The Division Bell (1994)
Zechs Marquise

**Zechs Marquise**, c' est ene binde di tchanteus rok amerikins.

## Mimbes
*Marfred Rodriguez-Lopez
*Marcel Rodriguez-Lopez
*Marcos Smith
*Matthew Wilkson
Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, Jéhonville

[thumb|Egzimpe di dessén do live ([egloumeas)]]
Li **Motlî d' Tchonveye**, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est ***Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, Jéhonville*** N38, prezinté pa Jules Boulard a l' univ di Lidje e 1960. 

L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Tchonveye. Les mots sont rashious e sistinme Feller.

Cist ovraedje la est rprins sol limero **[S104]** dins l' djivêye des motîs do walon. Tos les mots ont stî rcopyîs dins l' båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.

## Sacwants piceures
* Li spotchåve voyale est rprezintêye på son e francès (/ə/) sicrît eu come li vout l' sistinme Feller: ().
* Li cawete -ea si prononce "é" (/e/) ().
* Li betchfessî oi dizo cogne ôⁿ (/õ/), sicrît ô () 

## Dessinaedjes
Li rcwereu a dessiné lu-minme les plantches do live. Et prinde les fotos k' i gn a dvins.

## 
* 
* Copeye éndjolike
* tåvlea des mots et des hagnons
Pierre Lazard

thumb|(e 2014)
**Pierre Lazard**, c' est on scrijheu e walon, ki provént d' Gôdene, sol ban d' Anhêye. 

Il est Relî Namurwès et scrît dins les Cayés walons.

## Ouve e walon
I s' a riscolé al sicole di walon d' Nameur, et-z î divni on  replaeçant mwaisse.

I scrît puvite des tecses di prôze; mins eto pacô des arimés.

I scrijha on roman istorike e walon, a môde di letes, «Letes di guere d' on piyote» e 2018.

## Egzimpe d' arimé

## 
* 
* 
*  Videyo d' on cours la k' i djåze di ses vacances
Fiermint

On **fiermint** u **såpe** u **sårpete** u **sårpea** u **courbet**, c' est ene usteye avou on court mantche, ey èn arondi taeyant, po côper des coxhes, evnd.

## Sôres
Sacwants fiermints, po taeyî les håyes, ont-st on long mantche.
Abounmint

Èn **abounmint**, c' est on sistinme di payaedje a tinzayeure d' ene martchandijhe (copurade les gazetes) oudon on siervice (telefone, corant electrike).

Po les gazetes et les rvowes, on paye todi d' avance, a on pris ficse, sovint on côp l' an.

Pol telefone u l' corant, c' est sovint après k' on-z a-st alouwé li "dinrêye", sovint on côp tchaeke moes.
Saedje-dame

Ene **saedje-dame**, c' est ene comere ki aide les comeres ki ratindèt po dabôr et ki sont dins les mås, a s' acoûtchî.

Divinltins, elle alént al måjhon. Asteure, elle ovrèt dins les ptits ospitås (dins sacwants payis ki n' ont nén des docteurs assez).

## Alére
Discrijhaedje del bouye des saedje-dames el Walonreye e 19inme sieke dins Li houlot da Dieudonné Salme.
Muhammad Yunus

thumb|Si portrait (2014)
**Muhammed Yunus**, c' est on pris Nobel del påye, li ci k' a-st enondé les tot ptits prustaedjes; c' est on Bingladeshî.
Wespî

thumb
Les **wespîs** ou: les **djolis hapeus d' wesses**, c' est des beas grands moxhons å ploumaedje carimadjoylé, k' apicèt des wesses tot volant.

 *Merops spp*

## Discrijhaedje

Leus penas sont foirt pondants, a môde di triyingue. 

Leu cawe est mo longue.

Les måyes ont a pô près l' minmme ploumaedje ki les frumeles. 

Li betch est longou, ene miete cron sol dibout. 

## Vicaedje
Les wespîs s' adjocnut voltîs al copete des bouxhons et so les fis d' telefone. 

I volnut come les orondes, balter sacwants côps, pu planer. I polnut voler bråmint pus radmint po-z apicî ene proye: des wesses, des moxhes, u des ôtes insekes. Adonpwis, i rvegnnut so leu djoke, et disçôpecer leu proye divant del magnî. 

I vicnut dins les campagnes avou des bouxhons plik plok, et pus voltî åd dilong des aiwes.

I fwaiynut leus nis tote ene volêye al minme plaece: i cåvelnut on trô, roye-di-cirmint, dins on hourlea, on falijhea di fråle tere et ponre tot å coron.

## Sacwants wespîs
* Wespî d' Urope (*[[Merops apiaster]]*)
* Wespî d' Pierse (*[[Merops superciliosus]]*)
* Wespî do Levant (*[[Merops orientalis]]*)

## Sourdant
Facse

On **facse**, c' est ene usteye di buro, k' evoye et ki rçuve des imådjes (mins å pus sovint c' est des letes) pås fis do telefone. Li papî insi rçpu si lome eto on **facse**.

Evoyî on facse si dit **facser**; l' operåcion si lome **facsaedje**. 

Dispu l' arivêye del Daegntoele ås waibes, les facses ont bråmint stî replaecîs pa les emiles.

## 
On papî so les facses (so l' Aberteke)
Messe e walon

[thumb|Live sol ratournaedje del messe e walon, a môde d' arimés, avou ene [imprimateure di 1945]]
Li **messe e walon**, c' est ene messe k' est djhowe e walon.

Les messes e walon n' ont stî possibe ki dispu l' concile Vatican II.

## Sacwants rlomêyès messes e walon
* Messe a l' eglijhe Sint-Åbwin d' Nameur po les fiesses del Walonreye (dispu les anêyes 1970) 
* Messe a Libråmont po les fiesses del Walonreye (kiminceyes e 1975)

## Livrets di des messes e walon

Imådje:Livret messe Libråmont.jpg|a Libråmont e 1985
Imådje:Livret messe Baronveye.jpg|a Baronveye e 2000
Imådje:Livret Messe Bastogne.jpg|a Bastogne e 2009
Imådje:Livret messe Nanene.jpg|a Nanene e 2008


## 
Messe e walon a Bastogne (sol tévé waloncåzante)