open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bleu pî

Li **bleu pî**, c' est on tchampion avou on bleu tchapea.

No e sincieus latén : *Lepista nuda* (davance : *Rhodopaxillus nudus*)

## Biyonaxhe

On l' trouve al fén do waeyén-tins, dins les bwès d' sapéns u d' åbes ås foyes. I crexhe so les moitès coxhes et les picas d' sapéns. 

I fwait sovint des grossès taetches, et pacô, des ronds d' macrale.
Môriamé

[thumb|right|250px|'''Môriamé''' ([Beldjike|Bèljike), rassonnemint dès pelotons dol procèssion Sint-Pîre.]]

**Môriamé** (fr: *Morialmé*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur (Bèljike).

* Limeros del posse :
**asteure : **5621**.
**davance : **6378**.
* Arondixhmint : Flipveye.
* Dimorants: 1573 djins
* Sitindêye: 12,97 km²
* Dinsité: 121,28 djins/km²

[thumb|left|300px|'''Môriamé''' ([Beldjike|Bèljike), lès pelotons dol procèssion Sint-Pîre.]]

Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze
Magnåve tchampion

On **magnåve tchampion**, c' est on tchampion-åbusson k' on pout magnî sins esse malåde.

Gn a des cis ki vnèt dins les tchamps (come li cmon åbusson), et des ki vnèt dins les bwès (come li bleu pî).

Po sacwants tchampions, les åbsoneus ni sont nén d' acoird s' i les fåt mete come magnåves u epweznants.

## Sacwants magnåves tchampions
* bleu pî
* boloe nôbe
* åbusson des tchamps
Epweznant tchampion

Èn **epweznant tchampion**, c' est on tchampion-åbusson k' i gn a do pwezon dvins. Si on ndè magne, on serè malåde.

Gn a des cis ki vnèt dins les tchamps (come li silocibe des flates), et des ki vnèt dins les bwès (come l' amanite towe-moxhes).

Po sacwants tchampions, les åbussoneus ni sont nén d' acoird s' i les fåt mete come magnåves u come epweznants. I s' pout k' i soeyénxhe bon cwand on ndè magne waire, et l' vs rindexhe malåde cwand on ndè magne beacôp.

## Sacwants epweznants tchampions
* Amanite towe-moxhes
* Amanite pantere
* Silocibe des flates
* Russule rinådrece
* Tchapea d' macrale

## Rilomés epweznaedjes ås tchampions
* On vout ki l' impreur romin Clôde åye sitî epwezné ås tchapeas d' macrale. Mins les istoryins ni sont nén ddja seur k' il åye sitî touwé u nén.
* On est bråmint pus seur po l' Impreur romin djermanike Tchåle VI, li påpe Clemint VII, eyet l' Impratresse di Rûsseye Natalia Naryshkina. Et ça a co todi stî avou des tchapeas d' macrale.
Amanites

Les **amanites**, c' est ene famile di tchampions, la k' on trouve les pus epweznantès sôres.

## Sacwantès amanites
# amanite ås spenes; on dit eto: amanite lurçon (*Amanita echinocephala*).
# amanite baron (*Amanita gemmata*).
# amanite cigowe (*Amanita verna*).
# amanite citron (*Amanita citrina*).
# amanite djaene d' oû (*Amanita Caesarea*).
# amanite mizerere; on dit eto: blanke cigowe (*Amanita phalloides var.alba*).
# amanite mozete (*Amanita vaginata*).
# amanite pantere; on dit eto : mwaijhe golmote (*Amanita pantherina*).
# amanite towe-moxhes; on dit eto : tchapea d' macrale (*Amanita muscaria*)
# amanite moudreuse; on dit eto: vete cigowe (*Amanita phalloides*).
Torea (planete)

thumb|left|upright=0.5|Essegne do Torea
Li **Torea**, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 d' avri eyet li 20 di may.

* Planete di dvant : Bassî
* Planete d' après : Djermale

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "torea", alez s' vey e [[:Wikt:torea|splitchant motî]].*

## Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Toreas
(po 2008)
* Sintimints : I n årè beacôp des mamours e vosse måjhone, ossu bråmint d’ araedje, mins po vosse bouneur. Si vos n’ estoz nén maryî, vos froz l’ påwion, mins ni vs leyî nén andoûler. 
* Ovraedje : Tot serè plaijhant, vos seroz contint (continne) di vos copleus (atincion as amours). Si vos estoz bén malén, vos pôroz aveur di l’ avinçmint. Mins atincion, ni vs metoz nolu so les rins. 
* Santé: Vos n’ åroz nou mehin. Mins, å moes d’ may ni vs fijhoz nén trop di mås d’ tiesse ça vs espaitchreut do doirmi. Tuzez a vosse påjhûlisté.
* Çanses : Vos n’ mancroz d’ rén, mins portant, fårè tot l’ minme fé atincion a n’ nén trop payî ; å moes d’ may vos riskez d’ fé des biestreyes, minme si vos poloz conter so ene sakî ki vs inme.

## Sourdants & pî-notes



Image:Taurus Saint-Austremoine Issoire.jpg
Image:Taurus2.jpg
Åbusson des tchamps

L' **åbusson des tchamps** ou **tchampion des tchamps** ou **pitit rôzé** u **bon tchampion**, u biesmint **åbusson**), c' est l' åbusson vraiy li pus corant dins les waides el Walonreye. 

C' est l' seu magnåve tchampion ki totes les djins kinoxhèt, et-z î aler al såjhon.

I vént pus voltî la k' gn a yeu des tchvås. Oudon des vatches, mins la k' on n' a nén ståré les flates.

 *Agaricus campestris*

## Ricnoxhaedje
On s' brouye padecô avou ene vesse-di-leu ki rshonne ås ptits åbussons nén co drovous. Did la li spot «».

I nel fåt nén prinde nerén po l' djaenixhant åbusson. Lu, i vs rind malåde.
Enquête linguistique sur les patois d'Ardenne (lives)

Les **Inketes Bruneau so les patwès d' Årdene**, ki vraiy tite e francès, c' est ***Enquête linguistique sur les patois d'Ardenne***, c' est des rcwerances da Tchåle Bruneau so les lingaedjes diléreces del Bijhe do dpårtumint des Årdenes francesses, k'&nbsp;i lome les “patwès d'&nbsp;Årdene” et del Nonne del Walonreye (Payis di Smwès, bote di Djivet, bote do Hinnot, dizo del Gåme).

thumb|boket do tôme II: li mot ""
[thumb|boket do tôme I [boton d' sôdår]]
[thumb|boket do tôme I ([framidjoû)]]

## Contnou des lives
Il ont stî eplaidî e cwate gros lives.
* *Etude phonétique des patois d'Ardenne* (1913), la k'&nbsp;il esplike li sistinme fonetike va siervi po ses rcwerances.
* *La limite des dialectes wallon, champenois et lorrain en Ardenne* (1913), la k'&nbsp;i rwaite li djeyografeye des troes lingaedjes.
* *Enquête linguistique sur les patois d'Ardenne, tome I* (1914), la k' i dene les fômes di prononçaedje k' il a rescontré po les ratournaedjes di 940 mots francès di "*abaisser* (abaxhî) a "*luzerne*" (luzere).
* *Enquête linguistique sur les patois d'Ardenne, tome II* (1926), item est po les ratournaedjes di 764 mots francès di "*ma* (abaxhî) a "*mi*" (prezintoe femrin) a "*y*" (î).

Les deus dierins lives sont bastis a pårti d'&nbsp;ene djivêye di 1704 mots francès, k'&nbsp;on dene tos les prononçaedjes dins 
les 93 viyaedjes k'&nbsp;ont stî studyîs. 

Les rzultas di l'&nbsp;inkete da Bruneau rissievront sovint dins l'&nbsp;A.L.W. pol payis di Smwès et l'&nbsp;Gåme.

## Ortografeye
Tchåle Bruneau si sieve d' on sistinme k' il a dandjreus edvinté (u eployî påzès diyalectolodjisses ou latinisses) po scrire des sons k' i gn aveut nén moyén di scrire avou les letes normåles del croejhete. Ci n' est nén l' Alfabet Fonetike Eternåcionå.

## Djivêye des viyaedjes walon-cåzants ricwerous dins Bruneau

## Hårdêyes difoûtrinnes
* 
* 
** Eredjistrumint d' on temoen d' Åbî (sol coûtivaedje del toubak)
Brinne-l'-Alou (corinveye)

**Brinne-l'-Alou** (la-minme *Brin.ne-l'-Alië*, F. *Braine-l'Alleud*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,  divnou intité, el province do Roman Payis.

* Lomaedje des djins : Brinnoû, Brinnoûte.; (F. *Brainois, oise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' [[esplicant motî]] a [[:Wikt:Brinne|Brinne]] et [[:Wikt:alou|alou]].*

*Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut [[Brinne]]*

## Istwere
C' est sol teritwere del comene ki s' a fwait l' batreye di Waterlô (li posse di comandmint inglès esteut, lu, a Waterlô, did la l' no del batreye).

## Rilomés Brinnoûs
* Gaston Reiff

## Sourdants & pî-notes
Åbe ås foyes

Èn **åbe å foyes**, c' est èn åbe k' a des foyes, eneviè les åbes k' ont des picas, come les sapéns.

Les foyes polèt tchaire di l' ivier u nén.
Bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés

On **bwès ås toumantès foyes des payis timperés**, c' est on bwès d' åbes ås foyes k' on rescontere e l' Amerike bijhrece, l' Urope eyet li Bijhe di l' Azeye.

Dins les bwès d' åbes ås foyes, les bouxhons et les yebes leyèt crexhnut bråmint pus åjheymint ki dins les sapinires. Çou ki dene di l' amagnî å djibî.

Les bwès d' åbes ås foyes polèt esse espwetés come taeyes.

Sacwants åbussons des bwès ni vnèt ki dins les bwès d' åbes ås toumantès foyes (et nén les bwès d' sapéns.
Taeye (discramiaedje)

* Taeye = bwès k' on côpe tos les 30 ans
** Les nos d' plaeces del Walonreye avou "taeye"
* taeye-croyon
* sôre di blouze di comere.
Pont di dmande

Li **pont di dmande**, c' est on sene di pontiaedje k' on mete å coron d' ene fråze di dmande.

## Tipografeye
I s' sicrît "?", avou, å pus sovint, èn espåce divant.
:*Cwè çk’ i m’ dijheut la, hon, lu ? Mi feye ki m’ voleut rescontre*'r&nbsp;?***

== Ridobelmints ==
Des côps, po bouxhî sol clå, on eploye troes ponts di dmande onk dirî l' ôte :
:''Kî k’ c’ est l’ laid veråt k’ a stî stitchî ça la'''&nbsp;!!!*** 

## Pont di dmande et pont di sclameure
Udonbén, cwand li kesse va avou on sbarmint, on mete onk dilé l' ôte on pont di dmande et on pont di sclameure :
:*Kimint, diåle, pout on pretinde ki l' holandès soeye nosse langue nåcionål*'e&nbsp;!?*** 
:''Vos, èm vî cam'''a&nbsp;?''' Eyou avoz stî cweri ç'''a&nbsp;!?*** 

## Dins les ôtes lingaedjes
Li pont di dmande si scrît parey k' e walon dins tos les lingaedjes k' eploynut l' alfabet latén.

Li francès mete èn espåce nén côpåve divant. C' est ciste uzance la k' est sovint rprinjhe e walon. Les ôtes lingaedjes nén.

Portant, e l' espagnol on ndè mete deus : onk a l' intrêye del fråze, li cou å hôt (), et onk a l' edroet å coron del fråze ().
:***¿'''Cuántos años tienes'''?*** (Kéne ådje ass ?)

Il a stî eto epronté pa des lingaedjes avou des ôtes alfabets come l' arabe. Mins, come di djusse, i s' mete a hintche, a l' evier, paski c' est la l' coron del fråze :
:* *'متى تذهب إلى العمل'''؟ (Cwand çki t' evas bouter ?)

## Sourdants & pî-notes
Lawo-Tseu

thumb|Lao-Tseu ki scole Confuciusse
**Lawo-Tseu** u **Lao-tseu**, come riscrît e francès pa l' EFEO, asteure ralfabetijhî purade **Laozi** (e pinyin **Lǎo Zi**; e chinwès, **老子** çou ki vout dire «vî efant», «vî mwaisse» ou «mwaisse Lao», ou co **Li Yeul**, oudonbén **Lawo Tan**), c' esteut on filozofe chinwès k' åreut viké 200 ans vî, eviè l’ 6inme sieke divant Dj.-C. et acsegnî l’ djonne Confuciusse.

Sacwants rcwereus pinsèt ki l' Lawo-Tseu pôreut bén n' esse k' on persounaedje edvinté pa Zhuangzi.

Les acsegnmints da Lawo-Tseu ont miné å tawoyisse, k' a divnou ene rilidjon po 20 miyons d' Chinwès.

## Vicåreye
Il esteut årtchivisse et asterloke des impreus Zhou, mins si disgosta d’ zels. Adon, il åreut peté foû erî, ashid dissu on boû, po l’ Inde. Et, å wåde-frontire, diner s’ testamint filozofike : li **Dào dé jīng** (道德经 ou 道德經; Live del voye eyet del viertu), k' e-st å soûrdant do dawoyisse.

## Ratournaedje e walon
Sacwants d' ses tuzêyes ont stî rmetowes e walon pa Jozé Schoovaerts


Taoto.jpg
Taoa.jpg|Onk di ses tuzaedjes e-n imådje
 

## Boket do Tawo-tô kign
:*Li Tawo k’ vos sayîz d’ saizi n’ est nén l’ Tawo lu-minme ;*
:*vos l’ voloz lomer sins lyi dner s’ bon no.*

:*Sins pont d’ no, i rprezinte l’ oridjene di l’ [[univiers]] ;*
:*lomé, il est l’ Moman di tos les [[:Wikt:tolu|tolus]].*

:*Pa l’ non-esse, apiçans s’ sicret ;*
:*pa l’ esse, apontians s’-n intrêye.*

:*Nolus et tolus rexhous d’ on mierseu fond*
:*ni sont diferins ki d’ pa leus nos.*
:*Ci mierseu fond la s’ lome Noereur.*

:*Noeri cisse noeristé,*
:*vola l’ ouxh di tote merveye.*

## Hårdêye difoûtrinne
* Des ôtes pinsêyes da Lao-tseu (sol djåspinreye "Toudi")

## Sourdant
Gaston Reiff

**Gaston Reiff** a skepyî a Brinne-l'-Alou li 24 di fevrî 1921 ey a morou li 6 di may 1992.

C' esteut on coreu a pî.

I fourit l' prumî Bedje (et l' prumî Walon, dabôrd) a wangnî ene medaye d' ôr d' atletisse ås djeus olimpikes. C' esteut li 2 d' awousse 1948 ås djeus d' Londe. Et tot-z î bate li grand Emil Zatopek sol 5.000 metes.  

Gaston Reiff a batou 26 rcôrds di Beldjike et troes rcôrds do monde.

Li rebanêye comene di Brinne-l'-Alou a batijhî si ståde do no da Gaston Reiff.
Héron

* Héron (comene)
** Héron (viyaedje)
* Héron (oujhea)
** Gris héron ou héron ordinaire ou héron cindré (*Ardea cinerea*, kimon el Walonreye)
** Héron ås vatches (*Bulbucus ibis*, nén veyåve el Walonreye)
Héron (comene)

:*[[Héron|Dismacralaedje des intrêyes "Héron" & "héron"]]*
**Héron ** (e walon come e francès), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
 
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
 
* Limeros del posse : **4217** (mins **4218** a Coûtwin)
* Dimorants : 4 385 habitants (2004)
* Sitindêye : 38,44 km².
* Contrêye naturele : Hesbaye (Payis del Burdinale et del Mouhagne)
 
Ban d' Héron
* Héron (viyaedje)
* Coûtwin
* Lavoe
* Waeret-l'-Eveke
 
## Economeye
Rivnou par djin : 20.100 a 21.600 € (2003), çou k' est l' deujhinme categoreye so 5. 

## Hårdêye difoûtrinne

* Waibe del comene

## Sourdants & pî-notes
Héron (viyaedje)

:*[[Héron|Dismacralaedje des intrêyes "Héron" & "héron"]]*
**Héron** (e walon come e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

* Limeros del posse :
** asteure : **4217**
** davance : **5090**
* Limero diyalectolodjike : **H 23**.
* Arondixhmint : Hu
* Lomaedje des djins : Hérnî, Hérinresse.; (F. *Héronnais, aise*)

*Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins [[:Wikt:Héron|l' esplicant motî]].*

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Héron
* Bwin (F. *Boing*)
* Forseye (F. *Forseilles*)

## Rilomés Héronîs
* Philippe Anciaux et Roger Prigneaux î ont vnou å monde.

## Sourdants
Pris Marcelle Martin

Li **Pris Marcelle Martin**, c' est ene bate di scrijhaedjes di pîces di teyåte e walon. 

Il a stî metou so pî e 1999 po rinde bon dvwer a Marcelle Martin, k' aveut leyî des çanses po.

Li wangnante pîce est djouwêye al "fiesse Marcelle Martin".
Boloe do Diåle

thumb|On boloe do Diåle
Li **boloe do Diåle**, c' est èn epweznant tchampion del famile des boletîs. Il est pacô lomé "tchapea d' macrale", mins ciste alomåcion la pout esse riwaiteye come èn emacralé mot.

No e sincieus latén : *Boletus satanas*

C' est l' pus gros boloe ki crexhe e l' Urope.

## Sourdants & pî-notes
Mes belès eures (tecses)

thumb|Coviete do live
**Mes belès eures** (*Mes bèlès eûres*), c' est ene schorsêye di tecses da Andrée Sougnez, eplaidîs e 1978.

Gn a on pô d' totes sôres di scrijhaedjes :
* des arimés
* des ptitès prôzes
* ene pîce radiofonike (sol Croes des hanteus).
* des tecses di tchansons

Li live fwait 243 pådjes.

L' adrovaedje est scrît e walon di Rod(olphe) Grosjean, då "vî tchinne".
Porto Rico

**Porto Rico** (en espagnol ***Puerto Rico***), c' est ene iye des Carayibes, k' est asteure dizo mambornance amerikinne. 

Mins gn a eto on pårti ki vout l' dislaxhaedje do payis,li PIP.
A Lidje, e l' an 1763 (teyåte)

"**A Lidje, e l' an 1763**", c' est ene pîce di teyåte e walon ki s' passe a Lidje e 1763.

C' est on redjårbaedje del pene da Djôr Simonis del pîce "*A l'ombre de la marquise*" da Robert Ruwet.

Ele fourit creyeye å Triyanon li 18 di setimbe 2008.
Cawete -wès

Li **cawete -wès**, ki s' ritrouve padecô scrîte avou l' betchfessî oe (**cawete -oes**), c' est ene vicante cawete ki dene li no d' on dmorant d' on viyaedje, d' ene veye, d' on payis.

Li femrin est **-wesse** (u **-oesse**, u **-euse**)

Ele provént del cawete latene ****** 

Ele si prezinte dizo troes fômes :
* cas classike -wès. C' est l' seu cas k' est co bén vicant :
:*, , , , , *
* cawete -oes, ki c' est ene moite cawete :
:**', **'
* dobe rifondaedje, onk avou -wès, l' ôte avou -eus, et k' les deus fôme ont des sinses diferins.
:'' + ;  + .
Tchitchoûle

Les **tchitchoûles** (prononcî eto ***tchètou***, ***tchitoûle***, ***tchitoule***), c' est des sôres di ridjetantès plantes ki vnèt dins les fagnes, aprume la k' gn a des troufires.

Ele ridjetèt tos ls ans, et les tinrès djetes si lomnut des nålîs. Ele "tchitchèt" foû do wazon des troufires, come des aspedjes. 

No e sincieus latén : *Eriophorum spp*

Famile : ciperacêyes

## Biyonaxhes
 
Dins les frexhès plaeces ezès montinnes (come les fagnes), ezès seurès teres, dins les troufires. 

On lzès trouve di l' Artike a l' Urope coûtchantrece.

C' est l' plante ki sieve d' essegne ås Fagnårds walons. Mins eto dins des ôtès coines come e l' Almagne.

## Eployaedje
C' est ene boune waide po les ciers et les tchivroûs.

On l' pout wårder souwêye tote l' anêye et fé des dokets po gårni les måjhones.

## Tchitchoûles del Walonreye

Li **[[simpe tchitchoûle]]** (*Eriophorum vaginatum*), ki n' a k' on plouma so tchaeke montant, et k' est bråmint codowe å moes d' may po fé des setch dokets.

Les **dobès tchitchoûles**, k’ ont deus troes u cwate ploumas sol dibout di tchaeke bodje. Ele sont pus tårdowes ki l’ simpe tchitchoûle, et flori disk’ å moes d’ djun.

Di cesse-lales, n a, el Walonreye :
* li tchitchoûle ås stroetès foyes (*Eriophorum angustifolium*)
* li tchitchoûle ås lådjès foyes (*Eriophorum latifolium*)
* li greye tchitchoûle (*Eriophorum gracile*)

## Sourdants & pî-notes
Ridjetante plante

vignette|Ridjetante plante
Ene **ridjetante plante**, c' est ene plante ki vike dipus d' èn an. Si on l' côpe, ele rdjete tos ls ans, di ses raecinêyes.

Ls åbes et les bouxhons sont rwaitîs come des ridjetantès plantes. Portant sacwants åbes ni rdjetnut nén so leus stok (come les sapéns).

Dabôrd, gn a nén mezåjhe del rissemer. Çou k' bén ahessant po les plantes des djårdéns.

Li contråve, c' est les plantes d' anêye.

## Egzimpes di rdjetantès plantes
### Såvadjès plantes
* tchitchoûle
### Coûtivêyès plantes
* luzere
Corti ås verdeures

On **corti ås verdeures** (on dit eto : on **djårdén ås djotes**, on **djårdén ås legumes**, on **wangne-corti**, on **wangnant corti**, on **cotjhea**, ene **plaisnire**), c' est on corti la k' on ahive des verdeures.

## Mwaissès dnêyes
Li ci ki s' end ocupe, di s' mestî, si lome **[[cotî]]**, **[[cotlî]]** u **[[djårdinî]]**.

On-z a eto des sôres di cortis ås verdeures å mitan des tchamps : c' est les cotiaedjes.

Ene tire sipeciåle di plaisnire, c' est li sorlevé corti.

On sait adjinçner les djotes sorlon diferinnès tecnikes : corti e royes, corti e  cwåré.

On corti avou des åbes ås fruts si lome on paxhi u on bongår.

A costé des cortis ås verdeures, gn a eto des djårdéns ås fleurs.

## Motlîs walons des cortis
* Michel Anselme, *Etude lexicologique sur le patois de Bertrix: le jardinage*, Memwere di romane, U.C.L., 1979-1980 (rahouca [S21] dins l' djivêye des motîs).
* Victor George, *Vocabulaire du jardinage à Bois-Borsu (H71)*. *[[Dialectes de Wallonie]]*, 10, 1982, 17-34. (rahouca [E204])
* Jean-Jacques Gaziaux, *Cultures diverses, prairies, vergers et jardins à Jauchelette*, Imprimreye Georges Michiels, Lidje, 2003, (rahouca [C56])
* Angèle Lovinfosse, *Au temps des jardins d'antan*, Li Gléjhe, 2004 (133 fleurs, bouxhons et verdeures des cortis, avou tos les nos e walon po tchaeke plante)
Djårdén ås fleurs

On **djårdén ås fleurs**, c' est on djårdén la l' on plante des fleurs, aprume dins des . 

On s' î pormoenne po s' ripoizer. 

On-z î pout mete eto ene gloriete.

Li ci ki s' end ocupe si lome **djårdinî**.

Li djårdén ås fleurs est diferin do corti ås verdeures.

## Motlî walon des djårdéns
:*Loukîz å [[corti ås verdeures#Motlî walon des cortis|motlî walon des cortis]]*
Tiyamene

thumb|Fôrmule tchimike
thumb|Tcherpinte dins l' espåce
Li **tiyamene** u **vitamene B1**, c' est ene vitamene del troke des vitamenes B.

Ele si dismantche dins l' aiwe, et dner ene solucion sins coleur.

Si fôrmule tchimike, c' est C12H17N4OS.

Ele cåze des maladeyes bén cnoxhowes des årtisses ås poyons, ås veas et ås agneas.

## Mancance di tiyamene ås biesses

### Poytreye
Li mancance di vitamene B1 ni s' voet nén sovint dins les poyons et les polets d' poytreye, paski k' end a sovint assez dins les amagnîs k' on-z eploye po les alimints. Dins tos les cas, c' esteut l' cas avou les raeces des anêyes 1960. 

Cwand elle arive tolminme, les polets mostrèt des senes del maladeye 3 samwinnes après l' sognaedje avou des farenes k' i lzî manke del vitamene B1. Mins po les ptits poyons, on pout ddja aveur des cas divant l' ådje di 15 djoûs.

Si on les rabuvere avou del vitamene B1, les poyons polèt rweri so kékès eures.

### Veas et agneas
Li maladeye k' on lome "Moraedje del schoice do cervea" et k' acsût les veas et les agneas respond raddimint å médiaedje al vitamene B1, sins k' on polaxhe dire ki c' est ene mancance primrece del vitamene.

## Sourdant et pî-notes
Hanu (veye)

**Hanu** (prononcî la-minme /ha.nœ/, dins l' vijhnaedje eto *Hanou* /ha.nu/; F. *Hannut*, neyerlandès *Hannuit*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.

* Limeros del posse : **4280** (nén candjî)
* Limero diyalectolodjike : **W 32**.
* Arondixhmint : Wareme
* Lomaedje et spotaedje des djins : 
** Lomaedje : Hanutwès (F. *Hannutois, oise*)
** Sipotaedje : les Schitåds (*Hétå*), les crote-å-cou.
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Hanu
* al Crosse
* e Forbot (*è fâbôr*)
* å long rinnå (*â long rênâ)
* e [[måjhon (toponimeye)|Molhin]] 
* [[pré (toponimeye)|Dzo l' préle]] (*dzo l' prâle*)
* e [[tchiminrowe (toponimeye)|tchiminrowe]] (*è tchîrou*) 
* voye di [[:Wikt:wastea|wastea]] (*vôye dé Wastâ*)
* rowe di l' [[aite (toponimeye)|aite]].

== Accint do walon ==
C' est èn [[Accints do walon|accint]] foirt tipike k' i gn a a Haneut :

Li [[voyale]] "i"  si prononce foirt longue, et cåzu é : voye *dé* Wastea (di); *hétå* (schitåd).

Li [[son é]] si prononce "â" : li *prâle* (li [[:Wikt:préle|préle]]); li *wastâ* (*wasté* = wastea).

Son tipike inte "eû" et "ë" long, k' on rtrouve dins l' no del veye et dins les spot : *a Hanë, les crotes å Kë''

Po vey èn accint do vijhnaedje, loukîz eto : Accint d' Lîssin.

## Avey

L' eglijhe Sint-Cristofe di stîle gotike basteye do 15inme å 18inme sieke.

## Sourdants
Louvre

**Louvre** (*Musée du Louvre*) Paris

Open: 1793

60 000 m²

2007: 8 300 000 visit

*[[Mona Lisa]]*, *[[The Virgin and Child with St. Anne]]*, *[[Venus de Milo]]*, *[[Code of Hammurabi]]*, *[[Winged Victory of Samothrace]]*
Djeus olimpikes d' esté di 1976

Les **djeus olimpikes d' esté di 1976**, c' est les vint-ey-ininmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Monreyal e 1976.

Ene esportive rouminne, Nadia Comanecci ki fwait del el djimlastike est l' grande vudete des djeus. On li spote bénrade li " fêye di Montreal ".

## Les medayîs bedjes
* Deus medayes d' årdjint po l' Bedje Yvo Van Damme e 1.500 m ey e 800 m.

* Medaye d' ôr po l' Bedje Karel Lismont e maraton.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1976
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Djeus olimpikes d' esté di 1972

Les **djeus olimpikes d' esté di 1972**, c' est les vintinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Munixh e 1972.

Li nedjeu amerikin Mark Spitz va wangnî set medayes d' ôr e natåcion. A Mecsico, i n' aveut rén wangnî. Ça fwait k' i s' a etrinné a make cwatre ans å long. 

Li coreu a pî Bedje Karel Lismont wangne li medaye d' årdjint dins l' maraton.

Mins les djeus d' Munixh sont aprume conoxhou a cåze do macsådaedje des sportifs israyelîs pa des terorisses palestinîs. 

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1972
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Macsådaedje di Munixh

Li **macsådaedje di Munixh**, c' est l' atacaedje do paviyon des sportifs israyelîs pa des terorisses palestinîs tins des djeus olimpikes d' esté di 1972.

I s' passa dins l' viyaedje olimpike li 5 di setimbe. 

On comando terorisse palestinî, ki s' fwait lomer "Noer setimbe", mousse dins les tchambes des Israyelîs. Mwints esportifs vont cori evoye mins i gn a ddja on moirt et nouv ostaedjes. Al fén d' ene djournêye di negociyåcions etur les terorisses do comando et l' govienmint almand, ça s' va s' terminer dins l' sonk. 

Troes elicopteres s' evolèt do viyaedje olimpike po l' aeropoirt Furstenfelbruck. Didins, i gn a les terorisses palestinîs, les ostaedjes israelîs et des oficires almands. 

Les elicopteres aterixhèt dins l' noere nute mins, directumint, des blamantès fuzêyes s' aloumèt tocosté po asclairi l' noereur. Des tireus d' elite almands touwèt les terorisses mins ces-ci ont l' tins di vudî leus mitrayetes so les ostaedjes. 

Gn ava di-set moirts.

## Sourdants
Nonne-Afrike

Li **republike d' Afrike do Sud** u **republike di Nonne-Afrike** (*Afrika borwa* e zoulou, *Suid-Afrika* e-n africanse, *South Africa* e-n inglès), c' est on payis metou al Nonne di l' Afrike.

Sitindêye : 1.219.912 km² 

Peuplåcion : 43.650.000 dimanants (Nonne-Afrikins)

Mwaisse veye: Pretoria. 

Manoye: li rand (ZAR). 

Lingaedjes: inglès, tîxhwès nonne-afrikin (africanse), zoulou (lingaedje), xhitsonga, xhossa, swazi, ndebele, setswana, soto bijhrece, soto nonnrece, eyet venda.

## Djeyografeye
Elle a des frontires avou li Namibeye, li Boswana, li Zimbabwè, li Mozambike, eyet li Suwazilande.

A Nonne, elle a on boird di mer di 2.798 km avou l' Oceyan antartike. 

Li climat est mitan setch å dvins des teres eyet sortropicå sol boird di mer. Les djoûs sont tchôds avou bråmint do solea, les nutes sont frisses. 

L' ådvins des teres, c' est on grand platrê avou des tienes. Li copete do payis si lome li Mont Njesuthi, ey est 3.408 metes hôt. 

Gn a toplin des minrais di totès sôres, aprume di l' ôr, do crôme et des diyamants.

## Istwere
Les eskeletes ritrovés drola mostrèt k' i gn aveut ddja des prezomes (ostralopitekes) la 3 miyons d' anêyes et des. 

Cwand ls Holandès arivît låvå e 1652 et-z î askepyî li veye do "Cap do Bon Espwer", il ont trové des peupes (les Xhoy, San, Xhosa et Zoulous) ki dmorént ddja la. Les San, els ont macsådé disk' å dierin, eyet fé vni des sclåves d' Indonezeye, di Madagascar eyet di l' Inde. 

E 1797, les Inglès ont prin l' veye do Cap, eyet l' adjonde a leu-z impire e 1805.

...

E 2010, li republike di Nonne-Afrike a-st adjinçné li Cope daegnrece di fotbale.

## Politike
Li **Nonne-Afrike** est onk des cénk grands mimbes do BRICS.

## Rilomés Nonne-Afrikins
* Nelson Mandela
* Frederik De Klerk
* Desmond Tutu
* Pieter Botha
* li Dr Barnard
* Oscar Pistorius
* Elon Musk
* Balthazar Forster

## Avey
Park Krouguer (rezieve naturele).
Djeus olimpikes d' esté di 1980

Les **djeus olimpikes d' esté di 1980**, c' est les vint-deujhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Moscou e 1980.

Cwate meye cénk cint-z efants dinèt ene demontråcion di djimlastike di masse a l' intrêye del blame. Après, gn a yeu on nouzome espectåke foclorike ki rgropa les cwénze republikes di l' URSS.

## Medayes bedjes
Li Bedje Robert Van de Walle wangna ene medaye d' ôr e djudo.

Dins l' maraton, Karel Lismont a fwait ki nouvinme.

## Hårdêyes divintrinnes
* Margayes et frawtinaedjes ås djeus di 1980
* Djeus di dvant
* Djeus d' après

## Sourdants
Coûteure-Sint-Djermwin

**Coûteure-Sint-Djermwin** /kuːtøːʀ sɛ̃ ʤɛʀmwɛ̃/ (la-minme, *Couteure-Sint-Djèrmin* /kutœʀ sɛ̃ ʤɛʀmɛ̃/, F. *Couture-Saint-Germain*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lane, el province do Roman Payis.

## Lomaedje
* Coûturwès, Coûturwesse; (F. *Couturois, oise*)
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Coûteure-Sint-Djermwin
* Abeye des Aiwires (Fr. *Aywiers*)
* Colinet
* Pitit Marinsåt (Fr. *Petit Maransart*)
* a Såvadje Mont

## Tuzance walone
Joseph Coppens î skepia li 2 d' decimbe 1896.
 

## Referinces eyet sourdants
Martin Luther King

thumb|120px|King (1964)
**Martin Luther King**, c' esteut on pasteur noer amerikin, ki pretchive po ene meyeuse djustice inte les noers et les blancs.

Il a morou azassiné li 4 d' avri 1968. Il aveut skepyî li 15 di djanvî 1929.

Si moirt a-st enondé des bardouxhas dins totes les veyes des Estats Unis.
Macsådaedje des studiants mecsikins (1968)

thumb
Li **macsådaedje des studiants mecsikins** u **macsådaedje del plaece des Troes Culteures**, ci fourit ene touwreye di studiants pa des policîs ki s' passa li 2 d' octôbe 1968 a Mecsico. 

## Mwaissès dnêyes
E moes d' setimbe gn aveut ddja yeu, a Mecsico, ene bataye etur les studiants et les policîs k' aveut fwait dijh-ût moirts. 

Li deus d' octôbe, nouv djoûs divant li cminçmint des djeus olimpikes, des policîs e civil s' avént metou a l' awaite ås vites des måjhons tot åtoû del des Troes Culteures et avént mitrayî les studiants.

Oficirmint, on n' anonce ki cwarante moirts mins l' verité c' est k' end a yeu dipus d' troes cints. Tos les studiants ki trinnént foû ont stî ramassés so les voyes et reclôs dins des prijhons foirt lon erî del veye capitåle.

## Consecwinces del touwreye
Droldimint assez, gn a pont yeu d' manifeståcions totavå po les studiants touwés. Et nerén, pont di mançaedje po boycoter les djeus olimpikes. Dandjreus paski, di ç' tins la, les medias n' estént nén co diswalpés. Adon, on n' a waire cåzé d' l' afwaire, et les djeus s' ont bén passés.

## Sourdants
Ernest Montellier

**Ernest Montellier** (sipoté e walon **li Nesse**) a skepyî li 21 di févri 1894 å Sårt d' Avri. I mora li 6 d' octôbe 1993.

C' esteut on compôzeu d' muzike. C' est lu k' est rwaitî come li ci k' a l' pus compôzé d' muzikes so des cåzaedjes e walon. 

E 1931, il a divnou l' mineu des Cwarante Molons.

Il a bouté des ans et des razans avou les Relîs namurwès ey a rçû leu cocåde e 1968.

Il a fwait des rcweraedjes so les viyès tchansons et les viyès danses do payis d' Nameur.

Il a scrît eto des cantikes et ene boune dijhinne di messes e walon.

Di s' mestî, il esteut prof a l' academeye di muzike et a l' atenêye di Nameur.

## Sacwantès compôzicions
### Tchansons e walon
* "Al berce" (cåzaedjes da Joseph Calozet)
* "Si vôy voltî" (cåzaedjes da Émile Robin)
* "Les Clokes" (cåzaedjes da Émile Robin)
* "Payis d' Mouze" (cåzaedjes da Lucien Léonard)

### Operetes e walon
* L' istwere do bea bouket (sicrijhaedje da Jules Evrard)
* Li cariyoneu d' Sint-Åbwin (sicrijhaedje da Jules Evrard)
### Ôtès sacwès
* Li djesse da Sinte Djulyinne (sicrijhaedje da Joseph Calozet & Jean Guillaume; pîce a môde des misteres del Moyinådje).
* *Blanche de Namur, reine de Suède et de Norvège* (operete e francès avou todi on sicrijhaedje da Jules Evrard)

## Sourdant et pî-notes


## Hårdêyes difoûtrinnes
*
Karel Lismont

**Karel Lismont** (sikepyî a Lô li 8 di måss 1949), c' est on coreu a pî k' a wangnî des medayes dins l' maraton ås djeus olimpikes.

* ene medaye d' årdjint ås djeus d' Munixh e 1972.
* ene medaye d' ôr ås djeus d' Monreyal e 1976.

Ås djeus d' Moscou e 1980, il a fwait nouvinme.

## Sourdants
Franke saedje

thumb|Del franke saedje
Del **franke saedje**, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et di yerbêye et k’ on-z ahive dins les costis. 

C’ est ene plante avou des foyes vert-di-gris ki n' toumèt nén. 

Les fleurs sont bleu waisse. 

No e sincieus latén : *Salvia officinalis* 

## Istwere di si ahivaedje
Do tins des Celes, li saedje esteut ddja loukeye come ene dismacralante yebe. 

E 795, Tchårlumagne sicrît on capitulaire la k' i tot çou ki doet esse coûtivé dins ses sinces. Gn a la 88 plantes, inte di zeles, li saedje.

## Sourdant et pî-notes
Saedje (plante)

Les **saedjes**, c' est on djinre di plantes k' i gn a bråmint des yebes ås maladeyes divins.

End a dipus d' 900 sôres.

 : *Salvia*.

Li pus corante des indjes, c' est l' saedje ordinaire (*[[Salvia officinalis]]*).

## Sacwantès indjes k' on trouve el Walonreye
* franke saedje (*Salvia officinalis*)
* såvadje saedje u saedje des bwès (*Teucrium scorodonia*)
* saedje des tchamps (*Salvia pratensis*)
Saedje des bwès

Li **saedje des bwès** u **såvadje saedje**, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et ki vént dins les bwès. 

No e sincieus latén : *Teucrium scorodonia* 

## Sourdant et pî-notes
Motî del Fagne et del Tieraxhe

thumb|Coviete do live

Li **Motî del Fagne et del Tieraxhe**, ki s' vraiy no e francès, c' est ***Dictionnaire illustré et encyclopédique des patois de Fagne et de Thiérache***, c' est on motî walon francès ki rprind les mots walons rilevés avou l' accint do payis del Fagne et del Tieraxhe. 

Il a stî adjinçné pa Pierre Defagne.

I fourit eplaidî do Ceke d' istwere redjonåle di Presgå e 1984.

Il est rprins sol limero **[O100]** dins l' djivêye des motîs do walon.

## Contnou
A costé des mots et d' leu sinse e francès, gn a eto sovint des longuès fråzes, di l' oteur lu-minme.

Ey eto des desséns eciclopedikes, po-z enimådjî toplin des mots. Il ont stî toirtchîs på scrijheu lu-minme.
Basse Fagne

Li **Basse Fagne**, pus sovint lomêye **Fagne**, c' est l' boket nonnrece di l' Eter-Sambe-et-Mouze, avou l' Condroz al Bijhe, et l' Tieraxhe a Nonne. 

thumb|Mape del Fagne et del Tieraxhe (rimetowe e coleurs, avou les nos e walon)
[thumb|Li mot "Fagne" a dner s' no a ene [bire]]

## Pôzucion djeyografike
Inte les deus, gn a l' Calistinne, ene , ene cénkinne di kilometes lådje.

Houte di Mouze, å Levant, li minme adjinçmint, pus å Levant va dner li shûte di contrêyes Fåmene, Calistinne, Årdene.

I rascove li Nonne des province bedjes di Nameur et do Hinnot. Ele si spåd eto so on boket del France, dins l' Avenwès.

Li tere del Fagne est foirt frexhe. Dipus del mitan do payis, c' est des bwès, eyet l' restant, des waides.

## Sacwants veyes & viyaedjes del Fagne
* Flipveye (Beldjike, province di Nameur)
* Couvén (Beldjike, province di Nameur)
* Cerfontinne (Beldjike, province di Nameur)
* Chevri-Rance (Beldjike, province do Hinnot) 
* Wayé-el-Fagne (France)
* Soû-Tchestea (France)

## Accints walons del Fagne
Li Fagne si pårtixh inte des pårlers walons, å Levant et picård, å Coûtchant.

Les accints do walon del Fagne sont studyîs dins sacwants motîs et motlîs: 
* P. Defagne; Motî del Fagne et del Tieraxhe (O100 dins l' djivêye des motîs do walon)
* J.Fr. D.; *Lexique wallon-français*, divins : *Architecture rurale de Wallonie, Fagne et Famenne*, 1988, pp. 209-227 (G95 dins l' djivêye des motîs do walon)

## Sourdants & pî-notes
Grand-Lô

**Grand-Lô** (dins les viyaedjes walons astok, *Gronlô*; neyerlandès ***Groot-Loon***, Fr. *Grand-Looz*), c' est on viyaedje del comene di Lô, el province do Limbork (Flande), astok do Payis Walon.

Les vîs scrijhaedjes sont ddja e flamind: *Groot-Loen*(1365), Groitloen (1362).

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Grand-Lô", alez s' vey e [[:Wikt:Grand-Lô|splitchant motî]].*
Lô (viyaedje)

**Lô** (neyerlandès ***Borgloon***, Fr. *Looz*), c' est on viyaedje del Province do Limbork (Flande), astok do Payis Walon, e l'&nbsp;arondixhmint d'&nbsp;Tongue.

Li viyaedje dina s' no al Conteye di Lô.

*Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Lô", alez s' vey e [[:Wikt:Lô|splitchant motî]].*

## Etimolodjeye et vîs scrijhas
Li prumî boket do no flamind *borg* (tchestea) a stî eto rmetou å no flamind d'&nbsp;Wareme (*Borgworm*), ene veye do cotoû. 

Li vî no (1441) *Loscastrum*, c'est do latén, avou, eto, li mot "tchestea" ådvins ("castrum").

Li viyaedje di Lô, metou a Bijhe, eneviè l'&nbsp;payis walon, a dné ene ratourneure e walon k'&nbsp;on dit a Oreye et d'&nbsp;Odeu: 
*Bijhe di Lô*: 
C' est ene hôte bijhe, froed vint do Nôr Ess. 

Eto, imådjreçmint "C'&nbsp;est bijhe di Lô" vout dire ki c'&nbsp;est margaye (inte deus hanteus, evnd).

## Rilomêyès djins d' Lô
* Karel Lismont î a skepyi
Fagne (discramiaedje)

* Ene fagne, ecolodjicmint, c' est ene frexhe plaece metowe so ene hôteur, k' a stî sovint espwetêye come troufreye (troufire)
** on , c' est èn ome nén foirt malén, u ki vike lu tot seu
*** do «boû d' fagne», c' est ene sôre di froumadje di Walonreye
* Djeyograficmint, el Walonreye, on-z a deus grandès redjons lomêyes «Fagne»
** Li (Basse) Fagne (Nonne di l' Eter-Sambe-et-Mouze)
** li Li (Hôte) Fagne (al copete di l' Årdene, sol Waloneye et l' Almagne)
*** Fagne Walone (li pårteye istoricmint walone)
*** Fagne del Poleur (boket del rezieve naturele, la k' gn a li ståcion di rcweraedje)
* Toponimeymint, gn a toplin des nos d' plaeces del Walonreye ki s' lomèt "fagne"


Fagne sås.jpg
Xhavane-dilé-Harsin rowe des fagne.jpg
Froumadje boû d' Fagne.jpg
Saedje des tchamps

Del **saedje des tchamps**, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et ki crexhe dins les tchamps. 

No e sincieus latén : *Salvia pratensis* 

## Sourdant et pî-notes
Tcherå (toponimeye)

**Pådje do mot "tcherå", ses aplacaedjes et ses parints, el toponimeye del Walonreye**

On rtrouve li mot  dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.

C' est on racourti di "tcheråve voye", voye la k' les tchårs polént passer, sovint foû d' on fond d' valêye djusk' al copete. Did la li djinre femrin : "**rowe del tcherå**".

## Tcherå
* Åssôrt: li Tcherå
* Dinant: li Tcherå d' Néfe, di Léfe, di Bonsecour, di Dreyance, des Capucins
* Hodrémont: rowe del tcherå
* Hu: Tcherå
* Lidje: e Tcherå (fr. *rue Chéra*).
* Li Moite-Han: rowe del tcherå


Image:Plake tcherå Moite-Han.jpg|al Moite-Han
Image:Hodremont plake tcherå.jpg|Hodrémont


## Tcheråvoye

* Lidje: e Tcheråvoye (*è Tchèråvôye*, Fr. *rue Chéravoie*).
* Verlinne-dilé-l'-Tchestea: voye di tchår (fr. *voie de cher*, dandjreus on ratournaedje di "Tcheråvoye").

## Tchairire
Tchairire
Monbiåd

**Monbiåd** (*Monbiau*, F. * Montbliart*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele intité di Chevri-Rance, el province do Hinnot.

## Mwaissès dnêyes
* Limeros del posse :
** asteure : **6470 **
** davance : **6479**
* Limero diyalectolodjike : **Th 61**
* Arondixhmint : Twin
* Lomaedje des djins : Monbiådî, Monbiådresse ; (F. *Montbliartois, oise*)
* Pårler : walipicård avenwès(), avou co bråmint des piceures do walon.
 
## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] di Monbiåd
* Bierdjîfosse (F. *Bergerfosse*)
* Fayinete (F. *Fainete*)
* Niviè-Fossés (F. *Nivert-Fossé*)
* Pixhlote (*Pichlote*, F. *Pisselote*)
* Li Plwè (F. *Le Ploy*)
* So les Tierneas (*su les Terniôs*, F. *Les Ternneaux*)
* Warene (F. *Warene*)
* Li Corti Rutchutchu (*courti*)
* Les Lodwenes
* Li Tchmin d' hayetes (*tchèmin d' Ayète*)
* Li tchmin del Ludjriye (*tchèmin del ludj'rî*)
* El Coûturele

## Tuzance walone
### Pårler
Li pårler d' Monbiåd pout esse rindjî come walipicård avenwès
* piceures picådes
** cawete -iau dins l' no d'plaece *Terniôs*
** foninme dj => g: les guérèts = les djerets (tchanson des bierdjîs).
### Produjhaedje
Deus tchanson des bierdjîs d' Mombiåd, rascodowe pa Francis Cortapaux.
:*i n a des leus toplin les bos / Avnoz dlé mi mes ptits bedots / dj' côprè l' linne k' i gn a dsu vo dos / Pol djambot ki m' atind låvå.
:*Owé owé, les bedots les motons, il est tins d' eraler; l' nute arive / Rashonnez vos, ou les tchéns vos pingnront; i moidront dvins vos nez, vos djerets / Ou les tchéns vos pingnront, vos moidront / Ralans ralans.

## 
 Schoûtez les tchansons d' bierdjî avou l' accint did la

## Sourdants
Ghislain Wauthelet

**Ghislain Wauthelet** a skepyî a Pîtrin e 1901. Il a morou e 1983.

C' est on scrijheu e walon ki dmoréve a Oupåye.

Il a cmicî pa djouwer teyåte, e walon ey e francès.

Adon, il a moussî ås Såverdeas e 1975, et-z î cpôtyî l' pene.

Li curé Fonse Van Haeperen lyi a fwait ene messe d' etermint e walon.

Di s' mestî, il esteut tapisseu.

## Hårdêye difoûtrinne
* Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)

## Sourdants & pî-notes
Contene

Ene **contene**, c' est on rime-rame d' efant po-z aprinde les chifes et les nombes. 

## gn aveut on côp onk
Li cene d' après ni va ki disk' a 8, dandjreus paski l' påpåd tént les deus pôces del grande djin, ki lyi mostere les doets onk a onk 
Gn aveut-st on côp  :
Il estént zels 
ki s' batént zels 
come  tchéns.
C' esteut  droles, va,
ces  la.
Si l'  n' arivéve nén,
li  li stronnéve.

## onk et deus dj' a veyou l' leu
C' est ene contene foirt kinoxhowe. Gn a sacwants modêyes, di diferinnès coines del Walonreye. Ele ni vont ki disca 20. Mins des scrijheus k' i gn a end ont scrît des rawetes disca 40 u 50.

### Modêye del Hôte Årdene (1 a 20)

Onk et deus, Djhan l’ peneus
Troes et cwate, pelêye makete
Cénk et shijh, i mousse si tchmijhe
Set et ût, i djowe del flûte
Nouv et dijh, il est e l' five
Onze et doze, i rote a crosse
Traze et catoize, i fåt k’ i passe
Cwénze et saze, fåt k’ i rapasse
Di-set et dijh-ût, il a l’ tiesse cûte
Dijh-nouv et vint, i fåt k’ i s’ pinde.

…Et vo l' la pindou
Pal pea do cou.

### Modêye do payis d' Batogne (1 a 40)

Onk et deus, dj' a veyou l' leu;
Troes et cwate, dj' a veyou s' pate;
Cénk et shijh, i meteut si tchmijhe;
Set et ût, i djowéve del flûte;
Nouv et dijh, i gn aveut del bijhe.
Onze et doze, il aveut l' tosse;
Traze et catoize, il aveut l’ rôze;
Cwénze et saze, i meteut ses tchåsses;
Di-set et dijh-ût, i magnive ene trûte
Dijh-nouv et vint, il aveut må l' vinte.

Shûte : Tecse vaici 

### Modêye Wikipedia (1 a 50)
Onk et deus, dj' a veyou l' leu;
Troes et cwate, dj' a veyou s' pate;
Cénk et shijh, i meteut si tchmijhe;
Set et ût, i djouwéve del flûte;
Nouv et dijh, i gn aveut del bijhe.

Onze et doze, il aveut l' kéntosse;
Traze et catoize, i moussive e poice;
Cwénze et saze, c' est la k' i passe;
Di-set et dijh-ût, i criyive gnayûte;
Dijh-nouv et vint, il aveut må s' vinte.

21 & 22, i n' aveut nén peu
23 & 24, i rlavéve si djate
25 & 26, i rivneut del shijhe
27 & 28, si boûsse esteut vude
29 & 30, i beveut ene pinte

31 & 32, ratokéve si feu
33 & 34, la k' i modeut s' gade
35 & 36, rivneut del falijhe
37 & 38, i magnive ene trûte
39 & 40, il aléve vey si matante

41 & 42, i fjheut l' grandiveus
43 & 44, i tchessive si cate
45 & 46, i rifjheut ene prijhe
47 & 48, si tchå esteut cûte
49 & 50, si mame est vayante

## 
Ôte modêye di "onk et deus, dj' a veyou l' leu" 

## Sourdant
Oupåye

**Oupåye** (la-minme *Oupâye*, F. *Huppaye*), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ramieye, el province do Roman Payis.

## Lomaedje eyet spotaedje
* Lomaedje : Oupaytî (la-minme, *Oupayti*), Oupåytresse; (F. *Huppayen, enne*)
* Sipotaedje : les **Yos**

## [[Toponimeye do walon|No di des plaeces]] d' Oupåye
### Hamteas
* Molebåy-Sint-Pire (*Molèbây-Sint-Pire* *Mô<SUP>n</SUP>lèbây*, Fr. *Molembais-Saint-Pierre*)

## Les Houpåytîs veyous des Djåçletîs
Les Houpaytîs sont pus firs ki les Djåçletîs. I s' prindèt ddja po ene pitite veye.

I n aveut bråmint des fiesses, des soces di muzike, des grands concerts. On djheut :
:*A Oupåy et Molebay, danse kî vout*.

## Economeye
Cårire k' eployive disk' a 100 ovrîs.

## Tuzance walone
* Ghislain Wauthelet

## Sourdants
Chevri-Rance

**Chevri-Rance** (*Chèvri-Rance*, F. *Sivry-Rance*), c' est ene novele comene del Walonreye, el province do Hinnot.

* Limeros del posse : **6470**
* Dimorants : 4609 djins
* Contrêye naturele : Fagne
 
## Ban d' Chevri-Rance
* Chevri
* Grand-Ri
* Monbiåd
* Rance
* Såtin

## Economeye
Rivnou par djin : 13,4 a 17,0 (meye uros) e 2003, çou k' est l' céncwinme categoreye so 5 (li pus pôve). 

## Tuzance walone
Aisse del tuzance avou ene soce di waloneus, les "patwezixheus".

Sacwants livrets sol walipicård did la ont stî scrîts pa Michèle Herlin.

Ene viye tchanson d' bierdjî a stî rilevêye a Monbiåd ey eredjistrêye sol plake da Francis Corpataux, «Chant des enfants du monde», vol. 12 (Walonreye et ds ôtes payis romans). Elle a stî rprinjhe pås Crapådes.

## Hårdêyes difoûtrinnes
*Waibe del comene
*Waibe di l' Aisse del Tuzance

## Sourdant et pî-notes
Villanueva de la Jara

thumb|left|250px

**Villanueva de la Jara**, c' est ene comene del Redjon d' Casteye-La Mancha, e l' Espagne.
Tatår (lingaedje)

Li **tatår**, c’ est on lingaedje del  do trouk, k’ est djåzé des Tatårs.

Il est co bén vicant å Tataristan, mins c’ est on mancî lingaedje e l’ Crimêye et dins les cminåltés tatåres ebaguêyes.

Côde ISO: **tt**

## Ortografeye
Les Tatårs ont scrît leu lingaedje dispu l’ an 1000, e letes arabes.

Divant 1925, li tatår fourit scrît e-n ortografeye arabe. 

Di 1925 a 1935, avou des letes latenes, paski les Trouks avént fwait parey.

Après 1935, Stalene les a roblidjî del sicrire e l’ alfabet cirilike. 

## Linwe-ehåyaedje
E 1890, gn aveut 15 åcint ki savént lére et scrire leu lingaedje, onk des porcintaedjes les pus foirts des peupes di l’ Impire rûsse.

Linwe-ehåyaedje el Crimêye (la l' les Tatårs sont-st el Crimêye dispu 1440.)

Di 1920 å 1928, Numan Celebicihan fijha ene foice po rmete d’ assene li tuzance eyet l’ lingaedje tatårs.

## Hårdêye difoûtrinne
Eciclopedeye Wikipedia e tatår

## Sourdant et pî-notes
Inglès (lingaedje)

thumb|right||upright=1.5|Payis inglès-cåzantsBleu foncé : Oficire lingaedje<br>Bleu clair : Nacionå lingaedje

L' **inglès**, c’ est on lingaedje del  induropeyinne.

Å djoû d' ouy, c' est l' lingaedje li pus djåzé et scrît sol Daegne, kécfeye avou l' mandarin. Èç lingaedje est ene miete speciå pask' i gn a pus d' nén-natifs cåzants ki d' natif cåzants. Les payis ont 'l inglès est on oficire lingaedje sont cåzumint ki des ancyinnes coloneyes do Rweyåme-Uni. 

Côde ISO: **en**

## Istwere
I s' a diswalpé e l' Inglutere, aprume après k' les Normands åyénxhe evayi l' payis e 1066 (c' est adon k' il a calké tos les mots di stok latén k' i gn a dvins).

## Linwe-ehåyaedje
On vout ki l' ortografeye åye sitî bråmint ehåyeye pa èn imprimeu.

## Egzimpe di tecse

:*The North Wind and the Sun were disputing which was the stronger, when a traveler came along wrapped in a warm cloak. They agreed that the one who first succeeded in making the traveler take his cloak off should be considered stronger than the other. Then the North Wind blew as hard as he could, but the more he blew the more closely did the traveler fold his cloak around him; and at last the North Wind gave up the attempt. Then the Sun shined out warmly, and immediately the traveler took off his cloak. And so the North Wind was obliged to confess that the Sun was the stronger of the two.* (Fåve «Li bijhe et l' solea»)

## Motîs walon-inglès
Gn a yeu sacwants motîs inglès-walon. Inte di zels:
* li croejhete do Ptit Guec
* Les viebes do Ptit Guec
* Motî inglès walon po les copiutreces
* Motî inglès-walon del bénmagnance.

## Hårdêyes divintrinnes
* Sol Wikipedia walon
** Les vierbires ås spitrons e l' inglès
** Li no d' fijheu e l' inglès

## 
* Eciclopedeye Wikipedia e-n inglès
* (sol Wiccionaire walon)
** 
** 
**  
* Tuzaedje so l' ehåyaedje di l' ortografeye di l' inglès (J.F. Brackman, so l' Aberteke)
* Motî inglès-walon del bénmagnance

## Pî-note
Cåziyon

[thumb|On cåziyea el [Crowaceye]]

On **cåziyon**, c’ est ene grande sitindowe di tere avou di l’ aiwe cåzu did tot åtoû, mins avou ene binde di tere ki l’ raloye å continint.

On **cåziyea**, c' est parey, mins pus ptit, so ene mer, ene laetche u ene mouze.

Les pegnons d' rotche el mer (espagnol **) polnut esse on cåziyea.

## Sacwants cåziyons
* Cåziyon do Camtchacta
* Itåleye
* Cåziyon iberike
* Cåziyon arabike

## Sourdant et pî-notes
Iye

thumb|Ene iye, veyowe d' on spoutnik
[thumb|Li Tombe di l' Adjeyant, èn iyea so [Smwès]]
Ene **iye**, c’ est ene tere avou d’ l’ aiwe tot åtoû.

## Motlî
Ene pitite iye (eto å mitan d’ ene mouze u ene rivire) si lome pus voltî èn **iyea** u èn **iyon**. 

Des ptitès iyes ki sont ene dirî l' ôte fôrmèt çou k' on lome on tchaplet d' iyes.

*Ene tere avou di l' aiwe cåzu tot åtoû, mins ki dmeure raloyeye å [[continint]] pa ene binde di tere si lome on [[cåziyon]].*

## Peupes des iyes
Les peupes ki dmorèt so les iyes si sintèt sovint diferins des cis ki vicnut sol continint. On lome çoula "mintalité iyrece". Sovint, des djins des iyes si comprindèt bén inte di zels (metans les Inglès et les Djaponès).

## Sacwantès iyes
### el Walonreye
* iye vastîfrote (Nameur, iyea e Mouze)
* Tombe di l' Adjeyant (iyea so Smwès)
### ôte pårt
* Djapon
* Djersè
* Grande Burtaegne
* Irlande
* Iye del Reyunion
* Iye di Man
* Iyes Canareyes
* Izlande
* Madagascar 
* Tayiwan
Pårticion d' muzike

[thumb|300px|Pårticion di "[Harbouya (tchanson)|Harbouya"]]
Ene **pårticion d' muzike**, c' est on papî la k' on-z a scrît les notes d' on boket d' muzike.

## Mwaissès dnêyes
Ele sieve po les muzicyins ki djouwèt l' air, u po on tchanteu saveur l' air d' ene tchanson.

Po les tchansons, les paroles sont sovint scrîte dizo l' pårticion.

Les viyès tchansons k' on n' a ki l' cåzaedje et nén l' pårticion, on n' les såreut pus tchanter. Metans e walon, les tchansons del Binamêye Revolucion, u "Depårt pol Californeye" da Flipe Lagrange.

Les pårticions sont scrîtes so des poirtêyes, la k' on mete des rondès notes. Portant, po les muzikes d' eglijhe (tchant grigoryin), les notes estént cwårêyes.


Image:Craumignon poove moxhe.jpg|Pårticion di "Pôve moxhe"
Image:Pårticion Vive Nameur po tot.jpg|Pårticion di "Vive Nameur po tot"
Image:Gregoriaans1.JPG|Pårticion d' eglijhe avou des cwårêyès notes