open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Univiersité di Totes les Ådjes

Ene **Univiersité di Totes les Ådjes** kinoxhowe aprume come **univiersité del troejhinme ådje**, c' est ene soce ki dene des racsegnes, d' on livea des cenes k' on aprind a l' univiersité, mins po les djins k' ont bén l' tins po çoula.

## Studiants
C' est aprume des pinsionés. 

Mins gn a calfeye des djins di totes les ådjes, did la l' alomåcion li pus al môde, pol djoû d' ouy. Copurade la k' les djins did pus d' 60 ans veyèt evi k' on les lome «li troejhinme ådje», ki vleut dire «les vîs» do tins d' leu djonnesse.

## Soces d' univiersités di totes les ådjes
El Walonreye, gn a des soces dins tchaeke province. 

Li cene del province di Nameur si lome «UTAN». C' est leye k' adjinçnêye les scoles di Bive.
DeFI

**DéFI**, ubén d' es veur no «&nbsp;**''Démocrate fédéraliste indépendant''&nbsp;**» ([WA] Democrate Federalisse ey indepindant), c' est on pårti politike francès-cåzant. Il est rwaitî come on pårti d' cinte-droet, pask' i disfind l' ideyolodjeye do socio-liberalisse, do redjonalisse francès-cåzant eyet del layicté. 

## Istwere
Èç pårti ci aveut stî askepyî e 1964, so ç' no la : Front Democratike des Francès-cåzants. Etur ès-n' askepiance et 1992, èç politike mouvmint ci esteut foirt djondant do Rashonnmint Walon. Pindant cist anêye la, èç pårti ci s' aveut rbané avou l' ratayon do Mouvmint Rfômrece, k' aveut askepyî dijh ans après. Dispoy 2011, li **Democrate Federalisse Indepindant** (ubén**&nbsp;**: Front Democratike des Francès-cåzants, k' esteut l' no disk' e 2015) est indepindant. E 2025, sacwants ancyins mimbes ont adjinçné on novea mouvmint politike&nbsp;: «&nbsp;Libes et responsåves&nbsp;». 

## Rilomêyès djins

### Vicantes
* Georges Clerfayt
* François De Smet
* Jonathan Martin
* Sophie Rohonyi

### Ancyins

* Fabian Maingain
* Olivier Maingain

### Revoyes
* Léon Defosset
* Jacques Georgin
* Lucien Outers
* Antoinette Spaak
* Paul-Henri Spaak

## Hårdêye difoûtrinne
Si waibe oficire.

## Referinces eyet sourdants
Univiersité Catolike di Lovén

L' **Univiersité Catolike di Lovén** (UCL), c' esteut l' pus viye des univs del Beldjike. 

Elle esteut metowe a Lovén. 

Elle a dvou disparexhe come intité administrative e 1968.

## Istwere
Elle a-st askepyî e 1425, a Lovén. Les prumîs bastimints sont so a vey sol Martchî ås Pexhons (*Vismarkt*) di Lovén.

E 20inme sieke, ele s' a côpé e deus, sorlon li lingaejde d' acsegnmint. Li pårteye flaminde si loma KUL (*Katolieke Universiteit Leuven*, Univiersité do Vî Lovén). Li pårteye francès-cåzante baga eviè ene nouve veye, dilé Ocgniye, lomêye li Noû Lovén; did la, l' Univiersité do Noû Lovén.

Li pårtixhaedje ni s' a nén fwait sins må. Fén des anêyes 1960, gn a yeu des gros metingues a Lovén, avou on rlomé criya «*Walen buiten!*» (les Walons a l' ouxh!).
Rovioûles

Les **rovioûles** u **rodjetes** u **rodjeurs**, c' est ene prindåve maladeye des efants, cåzêye pa on virûsse.

## Senes del maladeye
Gn a toplin des rodjès plakes sol coir; gn a eto del five et do lårmaedje.

So les djins al noere pea, ça n' si voet nén si rade.

Ça pout ariver eto ås grandès djins, si ele ni l' ont nén yeu estant ptites.


File:Child with measles.jpg
File:Back of female with measles Wellcome L0032962.jpg


## Måle rilomêye del maladeye
On vout ki les Espagnols l' åyexhe apoirté e l' Amerike, çou ki touwa bråmint des Indyins des Carayibes, tantea k' i fourît dzindjnés.

## Espaitchance
Asteure, dins cåzu tos les payis, on-z eploctêye les efants disconte del maladeye, dins des programes di l' Estat.

## Sourdants
Univiersité d' Lovén (discramiaedje)

Il egzistêynut podbon deus **Univiersités d' Lovén**. Di pus, i gn a deus Lovén e Beldjike : 

* Univiersité Catolike do Noû-Lovén (*[FR] Université Catholique de Louvain*) ki si trouve å Noû-Lovén (Province do Roman Payis, Walonreye)

* Univiersité Catolike do Vî-Lovén (*[NL] Katholieke Universiteit Leuven*) ki si trouve å Vî-Lovén (Province do Braibant flamind, Flande).

Mins avant, i gn aveut k' ene **Univiersité Catolike di Lovén** ki s' trouvéve e Province do Braibant flamind, mins 'l lingaedje d' acsegnmint esteut 'l francès.

* Univiersité Catolike di Lovén
Univiersité Catolike do Vî Lovén

L' **Univiersité Catolike do Vî Lovén**, ubén l' **Univiersité Catolike del Viye Lovagne** (*[NL] Katholieke Universiteit Leuven ; KU Leuven ; KUL*), c' est l' pårtêye flaminde di l' ancyinne Univiersité Catolike di Lovén ki dmore core å Vî-Lovén. 

## Istwere
Elle aveut stî askepieye e 1425, mins ele s' aveut cpårtî e deus dins l' dierinne mweteye do vintinme sieke : d' on costé, li **KUL** ki dmeure å Vî-Lovén, eyet d' on ôte costé, l' UCL k' astaple å Noû-Lovén.

## Eplaeçmint
**Lisse**

* Vî-Lovén
** Campus Groep T
** Campus Leuven
* Aalst
** Campus Aalst
* Anverse
** Campus Carolus
** Campus Sint-Andries
* Brudje
** Campus Brugge
* Brussele
** Campus Brussel
** Campus Sint-Lucas
* Diepenbeek
** Campus Diepenbeek
* Gant
** Campus Sint-Lucas
** Technologiecampus
* Geel
** Campus Geel
* Kortrijk
** Campus KULAK
* Sint-Katelijne-Waver
** Campus de Nayer Sint-Katelijne-Waver

## Sacwants racsegnes
Gn a k' låvå k' on pout studyî l' teyolodjeye å livea univiersitaire.

Li fak di letes a-st adjinçné on memwere so l' avni do walon, sicrît pa Nicolas Gérard.

## Rilomêyès djins

* Antoine Bemelmans
* Desiderius Erasmus
* Georges Lemaître
* Gerard Mercator

## Referinces eyet sourdants
Sttellla

**Sttellla** (avou deus «**&nbsp;t&nbsp;**» eyet troes «**&nbsp;l&nbsp;**»), c' esteut ene binde di tchanteus bedjes eyet francès-cåzants askepyî pa Jean-Luc Fonck e 1978. Dispu 1992, ci dierin est tot seu.

## Mimbes

* Jean-Luc Fonck : dispu l' askepiance del binde.
* Mimi Crofilm : di l' askepiance disk' e 1992.

## Discografeye

### Albom

* 1978 : ''Pouette-pouette''
* 1987 : ''Les poissons s'en fishent, les pieds s'en footent''
* 1992 : ''Manneken Pis Not War / Faisez la mouche, pas la guêpe''
* 2014 : ''Oune, dosse, treize''
* 2016 : ''Regratte moi dans les yeux''
* 2018 : ''Les carabistouilles de Jean-Luc Fonck''

### Compile

* 1989 : *[[Sttellla (Compile, Sttellla)|Sttellla]]*

### Rilomêye tchanson

* Robert et Cathy : èç tchanson ci, ele n' aveut nén stî foirt veyowe voltî pa les feminisses a  l' epoke.

## Referinces eyet sourdants
Nosse cok tchante co (tecses)

**Nosse cok tchante co** (*Nosse coq tchante co*), c' est on live avou des tecses e walon, bråmint des arimés, sicrît pa Albert Delvaux ey eplaidî ås edicions «*Le livre en papier*» e 2019.

ISBN 978-2-80830573-0.

## Contnou
Li live est pårti a cwate trepådjes. 

Li prumî s’ lome « C’ esteut ayir ». C’ est des ptitès prôzes so les noveles do djoû des anêyes 2000-2010. End a 9, avou co troes arimés.

El deujhinme pårteye, on rtrove les fåve da Lafontinne et da Florian.

Dins les cenes da Lafontinne, end a sacwants k’ on n’ kinoxhe nén foirt, come « Li leu et les bierdjîs » (p. 78). Après ça, end a toplin da Florian, ki n’ avént waire sitî rmetowes e walon, disk’ asteure, todi.

Adonpwis, des cenes redjårbêyes a pårti di scrijhaedjes da Henri Petrez, Jean de Lathuy u Pierre Lazard.

Mins cial, on a on redjårbaedje bråmint pus libe, ki finixh pa ene longue moråle :

Tant k' al troejhinme pårteye, c’ est des tuzaedjes, afeye del filozofeye, come li boket «Divni vî» (p. 160), pacô di l’ actouwalité, come li lete a Bietmé l’ Texheu (p. 164-166). 

El cwatrinme pårteye, on a des fåves-couyonådes.

## Bokets
### del prumire pårteye
:*Si on vout schoûter les djins, [[Fourniret]] et [[Marc Dutroux|Dutroux]] årént fwait dpus pol reputåcion del [[Waloneye]] ki si vos metrîz [[Djule Destrêye]], [[Djone Cocril]] et [[Nesse Solvai]] eshonne.

=== del deujhinme pårteye ===
:*Vleur djouwer å gros sins ls ecus,
:*C’ est co l’ meyeu moyén d’ fé rire.
:*Si t’ vous peter pus hôt ki t’ cou,
:*T’ årès ene brayete sins botnire.
:*A t’ fé passer po grandiveus
:*Tot åd dilong di t’ vicåreye,
:*Ti paiyrès après çk’ est padzeu
:*L’ seu vraiy bouneur k’ on s’ è rafeye*

### del troejhinme pårteye
:*Vos n’ sårîz djamåy adviner
:*Tot çk’ i lzî fåt rén k’ po s’ cwefer
:*Des bigoudis, des emantcheures
:*A des pris ki vos n’ sårîz shure.

## Djudjmint sol live
On n’ si rtrove nén avou des belès istweres des viyaedjes del mitan do 20inme sieke.

Dins l' moråle del fåve del rinne et do boû — li ûtinne di vers cial ådzeu — nosse Bert Delvå mostere ene fele mwaistrijhe do walon. On walon d’ raprindisse, nén trop aloyî a ene metowe coine del Walonreye. Bén seur, li gros del croejhete est namurwesse, mins gn a des mots di l’ Årdene et des cis d’ après Tchålerwè. Do rfondant namurwès, cwè !

Mins on rtrouve kécfeye des compôzicions ki n’ sont nén noveles dizo l’ solea. Metans å lére li « Pretchaedje so les comeres d’ ådjourdu », on l’ croereut lére li ci rcopyî pa on lomé De Croyî diviè 1600, ki c’ est l’ tot prumî tecse walon måy ritrové. 

Dins les couyonådes del cwatrinmes pårteye, end a des edvintêyes, mins eto des cenes k’ avént ddja stî riscrîtes e walon. Come li spoûle des rôzes et des rododindrons, k’ aveut divnou ene des djôzefreyes da André Henin.

## Sourdants
Li rinne et l' boû (fåve)

thumb|100px
**Li rinne et l' boû**, c' est ene fåve do vî vî tins dedja contêye pa Ezope et rprinjhe dins les fåves Lafontinne.

## Tinme
C' est ene rinne k' est djalote d' on gayet k' ele rescontere. Ele si vout fé ossu grosse ki lu, tantea k' ele pete.

Li moråle sorlon Françwès Bailleux:
:*Li monde ridoxhe di djins ki leu sote glwere troubele
:*C' est des dji-vou-dji-n'-pou.
:''Mins i fwait vite clair e leu schiele.

## Ratournaedjes e walon
Li prumî a stî fwait pa Françwès Bailleux diviè 1870.

Gn a on bråmint pus long redjårbaedje dins l' live da Albert Delvaux «Nosse cok tchante co».

## 
 Dijhaedje del fåve (modêye Françwès Bailleux)

## Sourdant
Noû-Pôrt

**Noû-Pôrt** (*[EN] Newport ; [FR] Nieuport ; [NL] Nieuwpoort ; [VLS] Nieuwpôort*), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Perifråze

Ene **perifråze**, c' est ene manire di dire on mot compliké, sovint tecnike u absitroet, tot l' esplicant avou des mots pus simpes.

## Uzaedje des perifråzes dins les motîs francès-walons
Sacwants franwals préjhnut foirt les perifråze, po n' nén prinde des calcaedjes di francès. Metans li franwal di Nameur. Ci relijha la permete å lingaedje di dmorer près del manire di dire classike do walon.

## Djudjmint so l' eployaedje des perifråzes
L' uzaedje di perifråzes a tot côp bon, po s' schouwer des mots tecnikes pus spepieus, pout esse riwaitî come on «refantixhaedje» po ene metowe langue. C' est ene miete come «».

## Sourdant
Teri do Båyemont

Li **Teri do Båyemont** (*[FR] Terril de Bayemont*), obén li **Teri Sint-Tchåle** (*[FR] Terril Saint-Charles*), u core avou les deus nos : li **Teri Sint-Tchåle-Bayemont**, c' est on teri el Bijhe-Coûtchant del veye di Tchålerwè. Èç teri ci si trove el Dochriye, èn hamtea d' Mårciene. Èç teri ci si trove el hamtea (Bijhe) eyet li Canå Brussele-Tchålerwè (Nonne). 

* Clasmint : **l° 40** 

## Etimolodjeye
Li mot **Båyemont**, c' esta l' no d' on bwès ki si trova al Bijhe-Coûtchant del hamtea d' El Dochriye. Li **Båyemont** k' esta eto l' no del hamtea nén lon d' Goyîssåt eyet ki sereut, enute, a costé di l' Viete Alêye (coron d' sociås lodjmints). Ci fourit ossu l' no d' èn edroet el ki si trove, asteure, dzeu d' el Rowe Rweyåle.

## Djeyografeye


## Fotos

Imådje:Teri do Båyemont Tchimwin viè l' Canå.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Prumîre intrêye.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Tchimwin do teri 1.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Tchimwin do teri 2.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Verdeure.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 1.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 2.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 3.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 4.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 5.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 6.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Panorama 7.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Voye.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Tiene.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Longue tiene.jpg
Imådje:Teri do Bayemont Teri Sint-Tchåle.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Tchimwin avou verdeure.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Plenaesse.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Tchampion.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Plaece.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Fotaedje-evoye.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Avuzion so ene tiene.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Deus åbes.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Ptits åbes.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Voye viè l' deujhinme intrêye.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Vinant del deujhinme intrêye.jpg
Imådje:Teri do Båyemont Tchimwin del deujhinme intrêye.jpg


## Referinces eyet sourdants
Nieuw-Vlaamse Alliantie

Li **Nieuw-Vlaamse Alliantie** ([WA] Novele Aloyance Flaminde), ubén **N-VA** (u tot s' brouyant **NV-A**), c' est on pårti politike bedje eyet neyerlandès-cåzant. Il est rwaitî come l' pus populaire å livea des vôtaedjes. Il est rwaitî eto come on pårti d' droete. 

## Istwere
Li **N-VA** s' aveut dislaxhî del **Volksunie** e 2001. Les mimbes del Volksunie ont principålmint ridjondou l' **N-VA,** mins des ôtes mimbes ont ridjondou d' ôtes pårtis come li CD&V, l' Open VLD u co Agalev eyet Spirit.

## Rilomêyès djins

### Vicantes

* Geert Bourgeois
* Bart De Wever
* Liesbeth Homans
* Jan Jambon
* Theo Francken

### Revoye

* Eric Defoort

## Referinces eyet sourdants
Foû des rays / Wôr des rays (discramiaedje)

* Foû des rays (tchanson): viye tchanson e walon k' on î dit "foû des rays / wôr des rays, vla l' tram … ki disraye)
* Wôr des rays (binde di tchanteus): binde di tchanteus e walon do payis d' El Lovire
* Foû des rays (emission): emission e walon pol province do Lussimbork k' a-st ataké e 2019.
Angèle

**Angèle**, c' est ene tchanteuse bedje del redjon d' Brussele. C' est l' feye da Marka eyet l' sour da Roméo Elvis.

## Discografeye

### Alboms

* 2019 : Brol
* 2021&nbsp;: Nonante-cinq

### Rilomêyès tchansons

* 2017 : La Loi de Murphy ([WA] Li Lwè di Murphy)
* 2018 : Je veux tes yeux ([WA] Dji vou vos iys)
* 2018 : La Thune ([WA] Les liårds)
* 2018 : Jalousie ([WA] Djalozreye)
* 2018 : Tout oublier ([WA] Tot rovyî)
* 2019 : Balance ton quoi ([WA] Fé kinoxhe vosse cwè)
* 2019 : Flou ([WA] Flô)
* 2019 : Oui ou non ([WA] Oyi u neni)
Teri Nåye-å-Bwès

Li **Teri Nåye-å-Bwès** (*[FR] Terril Naye-à-Bois*) obén li **Teri des Coloûtes** (*[FR] Terril des Couloutes*), c' est on teri dins l' Bijhe-Coûtchant del veye di Tchålerwè. El madjorité d' èç teri ci si trove Å Rou, mins ene partêye si trove dins l' Dochriye insi ki dins Djumet. 

## Istwere
Li **teri Nåye-å-Bwès**, c' est ene pitite montinne fwaite pa les djins k' avît bouté dins les houyires. Come d' efet, ci teri ci, c' est èn edroet wice k' on rashida les fotaedjes-evoye. El **teri des Coloûtes** esta al *La société de Naye à Bois*. Cisse societé cial ava stî askepeye å 17inme sieke. Pindant l' mitan do 19inme sieke, les societés d' houye s' metît eshonne. C' esta l' cas po li *société de Naye à Bois* ki fijha avou el *Charbonnage d'Amercœur à Jumet*, etur 1862 ey el fén d' cisse societé rola. El *societé de Naye à Bois* ava egzisté disk' e 1880. Elle ava dvou s' rebaner avou d' ôtès societés po divni li *Société Anonyme des Charbonnages d'Amercœur*, k' aveut disparexhou el dijhnêye 1960. 

## Djeyografeye

### Aiwe
Canå Tchålerwè-Brussele passe nén lon d' èç teri ci.

### Fotografeye


Imådje:Teri Naye-å-Bwès Intrêye.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Sipartaedje des tchimwins.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Dischinte.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Vete tchiwmin.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Montêye.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 1.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 2.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 3.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Pitit tchimwin.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Anutî.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Verdeure.jpg
Imådje:Teri Naye-å-Bwès Panorama 4.jpg


### Mape


### Rowes
I gn a deus rowes åtou d' èç teri cial k' ont ses nos. Dj' ô bén el *Rue Naye-à-Bois* ki l' ravôteye al Bijhe-Coûtchant. Dispoy 2020, i gn a ossu li *Rue des Couloûdes* [*sic*]. C' est ene rowe do costé d' El Rou-dlé-Tchålerwè ki padvant s' lomeut *Rue de Bayemont*. 

## Vicance
I gn' åreut mwintes båtracyins ki vikrént rola, veyånmint ki gn' a ene pitite mare rola. El mare, c' est li tchôze e bleu so ci mape la. Houte di çoula, on-z î trove des insekes eyet des fleurs eto. 

## Rilomêye
On fime aveut stî filmé e 2012 so 'ç teri : Au Cul du Loup

## Referinces eyet sourdants
Roberto Martínez

**Roberto Martínez** est on spagnole etrinneu, k' est foirt kinoxhou e Beldjike dispoy k' il etrinne les Rodjes Diåles.

## Dispitiveus
E 2018, pindant k' i tchoezixheut 's seleccion pol Cope del Daegne, **Roberto Martínez** n' aveut nén tchoezi Radja Nainggolan. Sacwants sopoirteus lu veyeu evi eyet ses Wikipedia årtikes avént sti vandalisé, sortot 'l francès-cåzant årtike.   

## Referinces eyet sourdants
Marlén

thumb
On **marlén** u **mierlin**, c' est come ene hepe, u on gros mårtea, mins bén pus lådje et pus pezant, po finde å bwès. Gn a on fier aplaké al tiesse, et l' pene, leye, est bén poentowe, mins nén côpante.

## Uzaedjes
On s' è sieve dins l' bokionaedje po bouxhî so les cougnets u po fini l' findaedje d' ene tronce. 

Po fini on findaedje, on pout bouxhî on côp d' marlin po-z agrandi l' finte, et côper les nierons ki l' tinèt co.

Po les ptitès rouyetes, sins nuk, on lzès pout ataker direk å merlin.


Findaedje å marlin bouxhaedje sins foirci.jpg|bouxhaedje sol cougnet
Marlén dins ene pate.jpg|finixhaedje å marlén
Merlin usteye bokion.jpg|findaedje sins cougnet: mostraedje
Findaedje marlin sins cougnet sketaedje.jpg|findaedje sins cougnet: sclataedje do bwès


E l' måjhon, on pout rfinde å marlin, so on blokea, les schetes ki sont trop grosses.

On s' è sierveut ossu po-z assoumer les pourceas.

## Sourdant
Abeye d' Ône

thumb
L' **Abeye d' Ône** ( *Abbaye d'Aulne*), c' esteut on moustî cistercyin basti e 1147. Mins l' abeye leye-minme date di 637.

## Djeyografeye
Èç-n abeye la si trove e Gouzêye, on hamtea d' Twin, mins elle est al limotche avou Liene-e-Hinnot, on hamtea d' Fontinne-l'-Eveke.

## Istwere
Ahivêye pa sint Landlin e 637. A s' moirt, e 686, les moennes shuvèt l' rîle sint Benoet.

E 12inme sieke, elle est ofreye på prince-eveke di Lidje Åburon a 12 moennes di Cîteaux, e l' France, ki s' î vont astaler e 1147.

Elle a stî distrûte e 1794 på les revinteus francès cwand is ont concwerou les dierins teritweres dal Principåté d' Lidje (k' a capitulé e 1795).

## Avey
Asteure, c' est des rwenes foirt påjhûles k' ont pout viziter et s' î poemoenner.

Gn a eto des vevîs pexhreces.

Imådje:Abbaye d'Aulne (DSCF7748).jpg
Imådje:Abbaye d'Aulne R16.jpg
Imådje:Barry å rcoe des rwenes.jpg


## Dins les belès-letes e walon
Les paskeyes di pexheus, racontêyes dins «Å rcoe des rwenes» da Félicien Barry, s' î passèt.

## Referinces eyet sourdants
Licoine

[thumb|dizeu èn ouxh, a [Mondjoye]]
Ene **licoine** , c' est ene forveyowe biesse, riprezintêye pa on ptit tchvå avou ene coine so s' front.


Fringe Mascot- Unicorn (33506498375).jpg
TH Badge M.png
San Giovanni Evangelista in Ravenna, unicorn.jpg


## Dins l' foclore del Walonreye
Ele n' est nén foirt kinoxhowe dins l' foclore del Walonreye. Mins bén dins l' ci d' l' Almagne.

## Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' floriconte da Lucyin Mahin «Les troes d' å lon» (2020).
Pub

[vignette|On '''pub''' irlandès, a [Tchålerwè (veye)|Tchålerwè.]]
Les **pubs**, ubén d' leu veur no è-n inglès : ***public house*** ([WA] Måjhones publikes) sont des cåbarets wice k' on pout boere di l' alcol. Les pubs sont foirt peupreces e li Rweyåme-Uni ey e-n Ostraleye.

## Definixha
Les **pubs** sont des cåbarets al môde inglesse ey irlandesse ewou çk' on vint, teyoricmint, ki d' l' alcol come abwesson. Mins nerén, les **pubs** sont-st eto rwaitîs tot-z estant des restorants.

## Djinres

### Payis
* Pub escossès
* Pub galwès
* Pub inglès
* Pub irlandès
* Pub ostralyin

### Sôres
Gn a co troes sôres di pubs sorlon çk' i fiynut drola. On-z a les «&nbsp;**''posh pubs''&nbsp;**», k' on pôreut lomer e walon «**[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]<nowiki/>pubs frénguets[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]**». Avou ça k' on-z a les «**[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]''gastropubs''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]**», la k' on-z î pout mindjî, mins ossu les «**[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]''micro-pubs''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]**», cnoxhou so on deujhinme no, les «**[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]''microbreweries''[[Walon (lingaedje)|&nbsp;]]**». Ces dierins **pubs** ci si raspoynut voltî so èn alcol.

## Walonreye
Gn a sacwants pubs el Walonreye. Les pubs di Walonreye sont pus sovints des pubs irlandès. El muzike dins ci djinre di cåbarets cial, el Walonreye, n' est nén des muzikes di dujhance mins bén des muzikes d' asteure ubén do rappigne. Mins néren, les abuvroes djåznut afeye e-n inglès al plaece do francès (u co do walon). Les djins ki vont rola sont sovint des djonnès grandès djins.  

## Referinces eyet sourdants
Faculté di Ratournaedje eyet d' Eterpretåcion - Eternåcionåle Sicole d' Eterpreteus (UMons)

Li **Faculté di Ratournaedje eyet d' Eterpretåcion - Eternåcionåle Sicole d' Eterpreteus** (*[FR] Faculté de Traduction et d' Interprétation - École Internationale d' Interprètes*), ubén li **FTI-EII**, u co bén d' ès sobriket : l**<nowiki/>' EII** (fonetike&nbsp;: [ǝi]), c' est ene faculté di l' UMont.

## Istwere
Ci **faculté di Ratournaedje eyet d' Eterpretåcion** ci aveut stî askepyî e 1962. Disk' e 2009, èç faculté ci esteut rwaiteye come ene sicole (nén come ene faculté d' univiersité). Èç ancyinne escole la, elle est podbon rwaiteye come ene faculté dispoy l' askepiance di l' UMont. 

## Edroet

### Bastimints principås
Èç faculté la est sol campusse del Plinne di Nimî. Onk des bastimints principås d' èç faculté cial est lomé «&nbsp;**EII&nbsp;**» eto. El direccion si trouve rola. I gn a èn ôte bastimint ki sinne a li **FTI-EII** : li Bastimint 5 (B5). Mins nerén, li De Vinci, c' est onk des deus bastimints k' ont stî drovous al fén del dijhnêye 2010. C' est dins ci-la, k' on ritrouve deus evoyaedjes k' apårtegnnut ossu a l' **EII**. Pus speciålmint, les troejhinme eyet cwatrinme evoyaedjes.  

### Ôtes bastimints
Totfeye, bråmint des luçons sont acsegnîs dins des ôtes bastimints do campusse.

* Bastimint 4 (B4 ; pårti avou li faculté des Syinces).
*Les Grands Anfiteyåtes (seulmint les luçons djeneråles î sont acsegneyes).
*Vésale (sacwantès luçons sont acseigneye roci, come les luçons djeneråle ubén des luçons d' lingaedjes avou des grandès classes).

## Acseignmint
I gn a k' onk bachlore, c' est l' ci k' aponteye les studiants åzès masterees di ratournaedje ubén d' Eterpretåcion. Tot rwaitant les masterees, i nd a cénk :

* mastere e-n eterpretåcion
* mastere e ratournaedje eterdominne
* mastere e ratournaedje etertuzançrece
* mastere e ratournaedje po l' acseignmint
* mastere e ratournaedje po les ricweraedjes

## Linwistike tchuzes
Vir sourdant : 

### Dispoy li BAB1
Li BAB1 est li prûmire anêye do bachlore. Pitite rimarke : el francès (prumî lingaedje) est acsegnî obligatwermint e BAB1 ey e BAB2 : 

* Almand
* Arabe
* Chinwès
* Daenwès
* Espagnol
* Inglès
* Itålyin
* Neyerlandès
* Rûsse 

### Dispoy li BAB3
E troejhinme anêye do bachlore, on troejhinme lingaedje ricandje el francès :

* Les lingaedjes del lisse padzeu
* Djaponès
* Norvedjin
* Polonès
* Portuguès
* Suwedwès
Normåldimint, i gn a troes liveas po les troejhinmes lingaedjes. Tenawete, sacwants lingaedjes n' ont k' deus liveas. Ces liveas la rotnut avou l' sistinme uropeyin (dj' ô bén : li sistinme ki comince avou l' «**&nbsp;**A1**&nbsp;**» disk' å «**&nbsp;**C2**&nbsp;**») :

* 1î livea : A2 (livea soûmintrece)
* 2inme livea : B1-B2 (livea avanci)
* 3inme livea : B2-C1 (livea avanci ubén al mitan do livea d' on cåzeu natif)

## Sourdant
Dintele

Li **dintele**, c' est l' brosdaedje d' on blanc texhou al mwin.

## Motlî
Ene kimere ki fabrike del dintele, on lyi dit «&nbsp;ene **caytresse&nbsp;**», paski les ptits bokets d' bwès po-z emantchî les fis si lomèt les **cayets** (u **fuzeas**).

## Istwere do fjhaedje di dintele
Dins l’ tins, on fjheut del dintele e manaedje, po gårni les lénçoûs et les tîketes.

Asteure, on fwait des sacwès pus modienes, come des otos.

## 
Ripoirtaedje avou ene caytresse (del 10inme al cwénzinne munute).

## Sourdant
Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)

**Tchif-leu** (*[FR] Chef-lieu*), c' est on hamtea k' est al Bijhe di Djumet. Å Coûtchant do **Tchîf-leu**, c' est Djumet Egne. 
vignette|Eglijhe Sint-Sulpice

## Djeyografeye

### Edroet


### Compôzucion
I gn' a ene pitite plaece e 'ç hamtea avou ene eglijhe insi k' ene pitite aite padri, eyet ene pus grande aite di l' ôte costé del voye. 

* Eglijhe Sint-Sulpice

Davance, i gn' aveut on buro d' police eyet ene måjhon-comene disk' a 2017.  On novea zonigne a stî skepyî dins les anêyes 2010, mins soulmint ene société s' a vraiymint adjistré. Do côp, tot-z estant cåzumint on waerixha avou des rotes, les djupsyins vént sovint dmorer rola pindant kékès samwinnes. Di pus, l' edroet, come les ôtes abandnés edroets d' Tchålerwè, est divnou on grand depôtwèr eyet sacwants plakes di voye ont stî vandaliseyes.

### Dzo-hamtea
C' est dins ci hamtea ci k' on-z ertrove li plaece del Målavêye. Asteure, li plaece, c' est purade ene rotonde.

## Referinces eyet sourdants
Georges-Louis Bouchez

**Georges-Louis Bouchez**, c' est on politikî walon di droete. Il a nexhou a Framriye, li 23 d' måss 1986. 

## Biyografeye
Cwek' il a skepyî a Framriye, **Georges-Louis Bouchez** a crexhou dins des comenes vijhene, Colfontinne eyet Cargnon, tot fjhant ses studes a Mont. 

Il a ene comere&nbsp;: Lucie Demaret, k' est ene conseyresse comunåle di Han-Nålene. Asteure, ele prezide li manaedjaedje di l' ONE. Dispoy 2024, il ont eto on fi&nbsp;: Charles-Louis.

## Politike
I s' dene a cnoxhe, dispu 2006, å vôtaedjes comunås, a Mont, po li MR.

Il a divnou prezidint do Mouvmint Rfômrece, e 2019. Il a wangnî l' finåle conte Denis Ducarme. I vout candjî l' no d' ès pårti, come ça a stî fwait a l' atake del dijhnêye 2020 po Vooruit eyet Les Egadjîs.

## Fotbale
Asteure, **Georges-Louis Bouchez** c' est l' prezidint do Royå Francs-Boréns, ene ekipe do costé d' Bossu.

## Rilomêye
Ådzeu d' ses activités politikes eyet spôrtives, **Georges-Louis Bouchez** est cnoxhou po sey èn ome foirt ovrant dins les medias, aprume les rantoeles di soçnaedje. Al tévé, ci politikî ci a pårticipé a ene tévévicance flaminde, ki rwaite l' årmêye bedje&nbsp;: *Special Forces*. Il a peté evoye après l' deujhinme paskeye po, dit-st i, «&nbsp;nén calindjî l' ekipe&nbsp;».

E 2024, **Georges-Louis Bouchez** a stî l' pus grand eplaideu d' messaedjes so les rantoeles di soçnaedje. Il end a rexhe 4.409 a l' anêye&nbsp;; djans, 12 å djoû. C' est cåzumint l' dobe di Tom Van Grieken, k' est djusse padrî lu. Todi dins s' comunicåcion, il uze calfeye on stîle populisse.

## Herleme
Sorlon on limero del gazete «&nbsp;Moustique&nbsp;», rexhou å moes d' avri 2024, on-z åreut inketé so les rlåcions etur **Georges-Louis Bouchez** eyet les soces do trimlaedje espôrtifs. Ene ôte gazete, Le Vif, pinse voltî ki **Georges-Louis Bouchez** åreut dmandé al prumire di disfacer l' årtike erwaitî.

Å moes d' awousse 2024, li pådje do Wikipedia francès-cåzant åreut stî rcandjeye, avou l' adierça di stitchî ci politikî cial sol divant-plan conte des liårds. Li conte padri a stî bloké advitam sol cogne francès-cåzante.

Tins des grandès vacances di l' anêye 2025, les medias bedjes nonnreces screynut k' ene oto uzêye på MR a rçuvou 26 calindjes, e 2024, cåze do gåraedje sins mete el cwåte pol vijhnale ubén l' ci po les andicapés. Ås alintoûs do 9 d' awousse 2025, Vincent Herregat a-st eplaidî èn odio, wice ki **Georges-Louis Bouchez** si dismonte conte ene gaztresse tins d' on cålaedje. Metans, i shonne ki manci l' ci k' a metou l' årtike, tot clatchant k' ci-ci «&nbsp;pout må d' awè dandjî d' ene cwåte après&nbsp;». Sacwantès sakîs sondjnut a ene cwåte po les andicapés, tins k' el **prezidint do MR** acsegne aveur volou cåzer d' ene cwåte di presse.

## Hårdêye difoûtrinne
Ès waibe.

## Referinces eyet sourdants
1147

11inme sieke | **[[12inme sieke]]** | 13inme sieke



i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans |
dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans



anêyes 1120 | anêyes 1130 | **[[anêyes 1140]]** | anêyes 1150 | anêyes 1160



1142 | 1143 | 1144 | 1145 | 1146 | **1147** | 1148 | 1149 | 1150 | 1151 | 1152


----
*Cisse pådje chal c'&nbsp;est po çou k'&nbsp;s'&nbsp;a passé e l'&nbsp;anêye 1147 do [[calindrî grigoryin]].*

## Evenmints

* Askepiance del Abeye d' Aulne

## Ont vnou å monde ciste anêye la

*

## Ont morou ciste anêye la

### Rilomés walons et waloneus

### Ôtès djins
Cheese (Albom)

***Cheese***, c' est l' prumî albom di Stromae k' a vudî e 2010.

## Lisse des tchansons
# *Bienvenue chez moi* 
# *Te quiero* 
# *Peace or Violence* 
# *Rail de musique* 
# *Alors on danse* 
# *Summertime* 
# *Dodo* 
# *Silence* 
# *Je cours* 
# *House'llelujah* 
# *Cheese* 

## Vindaedje
**Cheese** a stî al prumire plaece des alboms les mia vindous e-n ene samwinne, e 2010, dins li clasmint Ultratop di Walonreye. I s' a sovint rtrové dins les cint pindant deus anêyes.

Cist albom ci a stî troes côps platene el Beldjike ey el France. Tot rwaitant d' ôtes payis, il a rçuvou l' ôr el Canada, el Daenmåtche, e-n Otriche ey el Pologne.

## Referinces eyet sourdants
Racine carrée (Albom)

**Racine carrée** ([WA] Cwårêye raecene), c' est l' deujhinme album di Stromae k' a vudî e 2013.

## Lisse des tchansons

# Ta fête ([WA] Èt fiesse)
# Papaoutai ([WA] Popa, wice estoz-vs)
# Bâtard ([WA] Baståd)
# Ave Cesaria ([WA] A Cesaria)
# Tous les mêmes ([WA] Tos lès minmes)
# Formidable ([WA] Clapant)
# Moules frites ([WA] Moules fritches)
# Carmen ([WA] Carmen)
# Humain à l'eau ([WA] Umin allô)*
# Quand c'est ? ([WA] Cwand ç' est ?)
# Sommeil ([WA] Soumey)
# Merci ([WA] Gråces)
# AVF ([WA] Alez vos tchire)** - ft. Maître Gims eyet OrelSan

=> Francès-cåzante fonetike : À l'eau = allô.

=> Francès : AVF = *(acronim di)* Allez vous faire

## Referinces eyet sourdants
Djelaba

Ene **djelaba**  (arabe , prononcî «jellaba» /ʒᵊl.'læ.ba/ å Marok  et «djellaba» /ʤᵊl.'læ.ba/ e l' Aldjereye, ci-la ricalké e francès dizo scrijhaedje «djellaba» /ʤɛ.la.'ba/, mins tot pierdant l' djermalance do «l»), c' est ene grande cote ki les omes et le cmeres metèt po rexhe ådfoû, avou å pus sovint ene pondante bonete taeyeye dins l' minme sitofe.


File:Djellabas ohne Stickereien.jpg
File:Vegne meur ome djelaba.jpg
File:Bounete di djelaba.jpg
Oû d' Påke

Les **oûs d' Påke** u **cocognes** u **oûs do cok**, c' est des oûs cûts deurs k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après.

Mins gn a eto ene dujhance di mete, estô, des oûs d' tchocolåt.

## Did dou vnèt les oûs d' Påke?
thumb|Oûs d' Påke
On dit k' c' est les clotches di Rome k' els ont leyî tchaire tot rivnant d' leu voyaedje (les clokes des eglijhes ni sounnut pus dispu l' blanc djudi pask' ele sont-st evoye a Rome cweri ces oûs la).

On ôt dins ene tchanson d' Måmdiy:
So les clokîs di nos citésLes clokes di Rome ont raspité.

Oudon-bén k' c' est l' cok k' els a ponou (oû do cok).

Dins l' Payis d' Måmdiy, ey eto e l' Grande Dutcheye et dandjreus e l' Almagne, c' est l' lapén d' Påke ki ls a apoirté. Dins l' minme tchanson d' Måmdiy, on dit:
Li lapén d' Påke est tot foû d' lu;
Poirter des oûs, i ndè pout pus

## Sourdants
Cinte (Hamtea di Lodlinsåt)

**Cinte** (*[FR] Lodelinsart Centre*), c' est l' no d' on hamtea di Lodlinsåt. Èç hamtea ci est etur li Coucou (å Coûtchant) eyet li Gros-Fayi (å Levant).

## Djeyografeye

### Corons
On-z î ritrove deus grans corons&nbsp;: Bonnaire eyet El Tchenoe. Bonnaire est å Coûtchant do hamtea, adon k' El Tchenoe si trove å Nonne-Levant. 

### Edroet


### Compôzucion
Gn a sacwants principås edroets dins ci hamtea ci :

* Ene ancyinne eglijhe ki esse aflaxhêye på comene, minme si ele si trovéve so ene lisse des bastimints impôrtants del Redjon walone.
* Ene novele eglijhe avou ene årtchitecteure pus modiene.
* Ene aite e deus pårteyes&nbsp;: l' ene po les tombes comenes, l' ôte po les concessions.
* Ene plaece wice ki l' ancyinne eglijhe si trove co, avou l' bastimint des Climbias. El plaece pout siervî come plinne di djeu d' bale.

## Transpoirt
Li lene M3 passe dvant l' ospitå Maria Curie po monter disk' a Djumet eyet Gochliye, ubén po dischinde disk' a Dårmè po fé li blouke do metro di Tchålerwè.

## Referinces eyet sourdants
Saule

**Saule**, c' est on tchanteu bedje eyet francès-cåzant. Ci tchanteu ci esteut peuprece e 2012 po aveur vudî ene tchanson eyet on «&nbsp;*featuring&nbsp;*» avou on tchanteu inglès-cåzant.

## Etimolodjeye
**Saule** est eto on francès mo ki vout dire : 

## Istwere
Çki dveut esse ès-n' albom po 2021 a stî fwait deus ans dvant Dare-dare. Mins nerén, Saule a tot rcomincî ey a fwait l' albom Dare-dare, ca i voeyeut li prumire varyisté evi.

Il a todi stî djondant des efants. Ki ci soeye avou des waitrès ubén des vizites a scole.

## Discografeye

### Alboms

* 2006 : Vous êtes ici ([WA] Vos estoz roci)
* 2009 : Western
* 2012 : Géant ([WA] Grand foirt ome)
* 2016 : L' Éclaircie ([WA] Li Rayêye)
* 2021 : Dare-dare ([WA] Daye-et-daye)

### Tchansons

* 
* 

## Filmografeye

### Acteur

* 2017 : Une part d'ombre, di Samuel Tilman

### Albom

* 2007 : Cowboy

## Referinces eyet sourdants
Raoul Hedebouw

**Raoul Hedebouw**, c' est on politikî d' gôtche lidjwès ey el prezidint do PBB. Il a stî el poite-messaedje pindant lonmint.  

## Biyografeye
Ses parints ont vnou viker a Hesta. I vnént del Province di Flande coûtchantrece. Ès mame esteut sindicalisse. I djåze li flamind et l' francès, mins nén l' walon.

Tins d' ès-n' adocrexhince, **Raoul Hedebouw** shuveut ddja les idêyes da Karl Marx. Il a pårticipé grandmint åzès greves di 1996 conte les mzeures po l' acseignmint del Federåcion Walonreye-Brussele, a ciste epoke la.

## Cårire
C' esteut l' seu mimbe a-z awè prindou pårt åzès vôtaedjes po divni prezidint do PBB.

## Rilomêye
Il est cnoxhou po dner ene grande pårt d' ès cwénzinne å PBB. Dj' ô bén k' e 2016, i vikéve avou 1 600 € d' ses shijh meyes uros eyet dner l' restant a s' pårtî.

## Referinces eyet sourdants
Roméo Elvis

**Roméo Elvis**, c' est on tchanteu bedje del redjon d' Brussele. C' est l' fi d' Marka eyet c' est l' fré d' Angèle.

## Discografeye

### Alboms

* 2017 : Morale 2 ([WA] Moråle 2)
* 2019 : Chocolat ([WA] Tchocolåt)

### Tchansons

* 2017 : Bruxelles arrive ([WA] Brussele arive)
* 2019 : Malade ([WA] Fayé)

## Referinces eyet sourdants
Antwon

**Antwon** u **Antwén** (la-minme, e picård do payis d' Tornè, *Antweon*, [FR] *Antoing*), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
LibreOffice

vignette
**LibreOffice** est on libe office, otrumint dit : il est po rén eyet n' a pont vraiymint d' mwaisse. **LibreOffice** a askepyî e 2011 eyet 's dierinne modêye est li ci di 29 di djanvî 2020 (modêye : 6.4)

## Programes

### Lisse

*LibreOffice Base
** Èç programe rola permete d' askepyî des soumints di dnêyes.
*LibreOffice Calc
** Çoula est on programe po askepyî des tåvleus.
*LibreOffice Draw
** Çoula est on programe po dessiner.
*LibreOffice Impress
** Ç' est on programe po askepyî des diaporamas.
*LibreOffice Math
** Èç programe est cåzumint 'l minme ki LibreOffice Calc, mins il est pus specializé po les matematikes.
*LibreOffice Writer
** Çoula est on aspougneu d' tecse.

### Aidaedje
I gn' egziste des PDFs eyet des ODTs (libes alternatives ås PDFs) k' èl kiminålté askepyî po aider les uzeus. Is sont disponibe dins sacwants lingaedjes, mins nén e walon.

## Referinces eyet sourdants
Matthieu Balthazard

**Matthieu Balthazard**, c' est on rcwereu sol walon k' a bouté so l' ALW al fén des anêyes 2010 ey a l' atake des anêyes 2020.

Come bouteu pol walon, il est divins l' djuri del cope do Rwè. Et prezinter on boket d' l' emission tévé Foû des rays.
Biernissåt

El **Grand Biernissåt**, oubén e sistinme Feller : **Bèrnissât** (*[FR] Bernissart ; [PCD] Bernissåt*), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Flôbek

**Flôbek**, obén e Feller : **Flôbèk** (*[FR] Flobecq ; [NL] Vloesberg ; [PCD] Flôbek*), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.

## Referinces eyet sourdants
Mascaråde d' Åch

Li **Mascaråde d' Åch** (*[NL] Carnaval in Aalst*), c' est ene mascaråde ki trevne a Åch, ene comene di Flande levantrece.

## Istwere
Èç mascaråde ci a-st askepyî i gn' a pus d' shijh siekes. Ele aveut stî rashite sol lisse do patrimoenne culturel eyet nén-materiel di l' UNESCO etur 2010 eyet decimbe 2019. Èç mascaråde ci fwait sovint on bazår, notanmint e 2020, tot-z estant ametou d' antisemitisse. 

## Avey

Imådje:Aalst Carnaval 2009.jpg|2009
Imådje:Eirg 2013.jpg|2013
Imådje:Wiki vuil janet-1.jpg|2018
Imådje:Carnaval 11.02.2024 Zondagstoet groep, Dest - Goe Schief.png|2024.


## Referinces eyet sourdants
Ståcion (Hamtea di Djumet)

**Ståcion** (*[FR] Station*), c' est l' no d' on hamtea di Djumet.  

## Djeyografeye

### Edroet


### Compôzucion
I gn' a ene voye avou 'l minme no k' èl hamtea. Å cinte d' èç hamtea, i gn' a ene plaece eyet pus lon å Nonne : des night-shops ey ene atenêye. Li L119 est, asteure, ene voye do RAVeL, mins padvant elle esteut ene voye di tchmin d' fier disk' åzès anêyes 1980.

## Referinces eyet sourdants
Ferdinand de Saussure

**Ferdinand de Saussure**  c' esteut on rlomé linwincieus. Il est rwaitî come estant l' ahiveu del modiene linwistike. C' esteut on linwincieus do corant do structuralisse.

## Ovraedje

### ''Cours de linguistique générale''
Li **Cours de linguistique générale** ([WA] *Luçon di linwistike djeneråle*), c' est on live k' a vudî e 1916, dj' ô bén troes ans après l' morance di **Saussure**. Cist ovraedje ci a stî vudî pa ses studiants.

### Rîles d' opôzucion

#### Opôzucion «&nbsp;rimant&nbsp;» eyet «&nbsp;rimé&nbsp;»
Li ***signifiant*** ([WA] rimant) est l' acoustike di l' imaedje, dj' ô bén l' cogne do mo. Metans : li mo « tchivå&nbsp;». Li **rimant** d' èç mo la sereut l' fonetike : [ʧi.'vɔ]. Mins nerén, po les lingaedjes des senes, li **rimant** sereut les mouvmints des mwins eyet des doets. 

Li ***signifié*** ([WA] rimé) est ene atuze. Todi metans : li mot «&nbsp;tchivå&nbsp;». Li **rimé** d' èç mo la sreut ci k' on s' imådjine e 's tiesse avou ç' mo la. 

#### Opôzucion «&nbsp;sistinme linwistike&nbsp;» eyet «&nbsp;parole&nbsp;»
Li ***langue*** ([WA] sistinme linwistike), c' est on sistinme k' est kimon a ene kiminålté djåzant on lingaedje. Li ***langue*** est rwaitî come estant l' atuzêye, l' eshonna des rîles.

Li ***parole*** ([WA] parole), c' est l' uzaedje do sistinme linwistike, ça vout dire ki c' est comint amon les djins djåznut on lingaedje : s' i font des fåtes u nén, et tchik et tchak.  

#### Opôzucion «&nbsp;sincroneye&nbsp;» eyet «&nbsp;diyacroneye&nbsp;»
Li ***synchronie*** ([WA] sincroneye), c' est l' corwaitaedje d' on lingaedje u d on boket do lingaedje a on moumint.

Li ***diachronie*** ([WA] diyacroneye), c' est l' corwaitaedje d' on lingaedje u d' on boket do lingaedje pindant on trevén.

## Referinces eyet sourdants
Colfontinne

**Colfontinne** (*[FR] Colfontaine ;* *[PCD]* *Colfontinne*), ubén «&nbsp;**Colfontène&nbsp;**», c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.

## Etimolodjeye
**Colfontinne**, c' est on no askepyî tins des rebanaedjes di 1977. Ci no ci vént do nol do bos ki si trouve laddé.

## Referinces eyet sourdants
Les Cwate Bresses (Hamtea di Djilî)

**Les Cwate Bresses** (*[FR] Les Quatre Bras*), est on hamtea di l' ancyin ptit ban d' Djilî (Tchålerwè). 

## Etimolodjeye
Èç hamtea si lome "Les Cwate Bresses" pask' i gn' a deus voyes ki si crweznut a cist edroet. El voye ki va do Levant å Coûtchant raloye Djiblou eyet Fleuru a Tchålerwè. Termetant k' èl voye ki va do Bijhe a Nonne riloye les pitits bans di Djumet, Lodlinsåt u core bén El Ronsåt a Tcheslet. 

## Djeyografeye

{
  "type": "FeatureCollection",
  "features": [
    {
      "type": "Feature",
      "properties": {},
      "geometry": {
        "type": "Point",
        "coordinates": [
          4.4138238431332875,
          50.43418435317207
        ]
      }
    }
  ]
}


## Referinces ey sourdants
Li vî Sprewe (rivuwe)

thumb|coviete 1998
**Li vî Sprewe**, kel vraiy tite, c' est ***Lu vî Sprâwe***, c' est on live ki rexhe di tenawete (nén tos les ans), eplaidî på Rweyå Club walon d' Måmdiy. 

Li sprewe del coviete el dit bén: i tchante cwand (i) lyi stitche (l' idêye).

Il a-st ataké e 1927, et rexhe co des ans k' i gn a, di ces tins ci.

## Kékes limeros a pårt
* l° 1 (moes d' may 1927)
* l° 50 (1998), avou li l' djivêye oficire des frés, cuzenes et matantes.
* l° 64 (2016-2018), avou l' eplaidaedje do long arimé «Li spér del cinse», rimetou a môde di pîce di teyåte.
* l° 65 (2019-2021) avou ene rawete: li tecse del pîce di teyåte «Di håre a hote»


Vî sprâwe 2012.jpg|coviete ordinaire, anêye 2012
Siquet Håre hote.JPG|limero a pårt («Di håre a hote»)


## 
* 

## Pî-note
Lès Bons Camarådes (live d' imådjes)

thumb|Coviete
**Les bons camaerådes** (***Lès Bons Camarådes***), c' est on live d' imådjes des eplaidreyes «Flammarion», fwait so ene fåve di djåzantès biesses da Paul-François, rituzé d' après ene paskeye da Fang Yi-K'Iun, et rmetowe e walon pa «Fré Djhan» e 1981, dins l' coleccion «Nos ptits efants».

Li live est enimådjî pa Gerda.

ISBN 2-87011-004-9

## Contnou
I nive. Li ptite robete n' a pus rén a magnî. Ele rexhe et va cweri on magnxhon divant l' ouxh. Tchance eto, ele tome so deus belès rodjès raecenes, ossu grosses ki des betråles.

Elle endè magne ene, et esse ripaxhowe. Cwè fé avou l' ôte. Si bon cour lyi dit d' el poirter å ptit tchvå, si vijhén. Mins i n' est nén la. Ele drouve li poite, el mete sol tåve et court evoye.

Li ptit tchvå, lu avou, est evoye cweri après d' l' amagnî. Et il a trové on bea gros navea blanc et violé. El magne. I n' a pus fwin. I rintere e s' måjhon… et vey li raecene. Avou les wayes dins l' nive, i sait bén k' c' est l' grijhe robete.

Come il est guedé, i tuze a poirter l' raecene a s' vijhén li ptit bedot... ki n' est nén la, pask' il est evoye cweri a magnî. Lu a trové ene rodje djote bén catcheye dizo l' nivaye, et a fwait cråsse eurêye. Cwand i rarive e s' cahoute, et vey li raecene, i n' trouve rén d' mî a fé ki del poirter å tchivroû… ki (minme djeu) el va repoirter al robete.

Vola kimint fjhèt les bons camaerådes.
Remicoû

Li **Grand Rmicoû**, oubén e Feller **Rèmicoû** (*[FR] Remicourt*), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.

## Referinces eyet sourdants
Sint-Ldjir-e-Gåme

**Sint-Ldjir-e-Gåme** u lomé eto **Sint-Ldjir**, obén e Feller : **Sié-Ldjî** (*[FR] Saint-Léger, Saint-Léger-en-Gaume ; [LB] Silijes, Zieljhee*), est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork.

## Referinces eyet sourdants
Chimai (Trapisse bire)

Li **trapisse bire di Chimai** vént di l' Abeye Notru-Dame di Scourmont (on pitit ban al Nonne del veye).  

## Lisse des bires

Djenerålmint ces botayes di bire sont d' 33 cl, mins i gn a eto des botayes a 75 cl.

* Chimai blanke
* Chimai bleuwe 
* Chimai dorêye
* Chimai rodje

## Lomaedje
Les **Chimais**, c' est ene sôre di bires bedjes so shijh a awè on lomaedje : ''Authentic Trappist Product'', dj' ô bén ki les moennes rilevnut leus fijhaedjes eyet k' ene mitan des abondroets vont azès åmonnes.

## Referinces eyet sourdants
Tintnî

**Tintnî** (*[FR] Tintigny ; [LO] Tintnî*), c' est ene rebanêye comene del Province do Lussimbork.

## Tuzance coinrece
Jacky Clausse î a vnou å monde.

## Referinces eyet sourdants
Bart De Wever

**Bart De Wever**, c' est on politikî d' droete ki vént d' Mortsel. Il a dabôrd sitî mimbe del Volksunie mins, a pårti d' 2001 il a stî cnoxhou come prezidint del N-VA.

Il a divnou prumî minisse del Beldjike li 3 d' fevrî 2025.

## Biyografeye
**Bart De Wever** a nexhou dins ene famile flamingante. D' ayeur, onk di ses tayons esta mimbe do V.N.V. Tins k' il esteut djonne, **Bart De Wever** a stî dins l' VNJ, ene soce di djonnesse nåcionalisse flaminde. La k' ès pa, Henri De Wever, eto. 

I dmeure kéconk e l' Flande, foiravant dins les ploncaedjes. Il a ddja passé al televuzion. Al fén des anêyes 2000, il a pårticipé a *De slimste mens ter wereld* ([WA] El djin li pus sûteye do monde). E 2014, il s' a maské e panda. C' esteut ene manire tacite d' erdire li vnowe des pandas a Pairi Daiza, on zô a Brudjlete.

## Cårire

### Academike
D' ès mestî, il est istoryin. Tot come ès fré, Bruno De Wever. Mins nerén, ci-ci n' est nén ossu nåcionalisse k' el restant del famile.

Foû d' ès cårire politike, dvant l' dijhnêye 2000, **Bart De Wever** a stî ercwereu al KUL eyet gaztî.

### Politike
**Bart De Wever** est dins l' N-VA dispu l' askepiance do pårti. C' est minme lu k' a adjinçné li prumî raploû, å Vî-Lovén, les 4 eyet 5 di may 2002. Deus ans après, il a divnou prezidint do pårti, al plaece di Geert Bourgeois. Il a leyî s' plaece di prezidint d' pårti a Steven Vandeput, cwand il a divnou prumî minisse. Kécfeye ki ça n' est nén advitam.

E 2005, **Bart De Wever** s' a rindou a Sterpi-Bracgnere, avou des camions rimplis d' biyets. El simbolike, c' esteut d' mostrer k' el Flande dinreut des liårds al Waloneye ki lzès dispinsreut sins prinde asteme.

## Bibiografeye
Vola ene lisse nén complete padzo avou sacwants lives k' il a scrît.
* 2010 : *Het kostbare weefse*l
* 2011 : *Werkbare waarden*
* 2019 : *Over identiteit*
* 2023''&nbsp;'': *Over woke*

## Alére
Djîle N. Seraing, *Bart, wie zijt gij ?* (kî estoz, vos, Bart ?),  116, ivier 2025-2026

## Referinces eyet sourdants
Habâ

**Habâ** (*[DE] Habich ; [FR] Habay ; [LB] Habech*), c' est ene rebanêye comene del Province do Lussimbork. Elle est rwaiteye, nén-oficirmint, come estant dins l' Payis d' Årlon.

Dinltins, elle esteut rilomêye po s' fier di mwaijhe cwålité avou des ratourneures come *fier di Habâ*.

## Referinces eyet sourdants
Raeren

Li **Grand Raeren**, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.  

## Referinces eyet sourdants
Li Panne

**Li Panne** (*[FR] La Panne ; [NL] De Panne ; [VLS] De Panne*), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.

## Djeyografeye

### Pitits bans

* De Panne (8660)
* Adinkerke (8660)

### Redjon naturele
**Li Panne**, c' est ene veye do costé di Nonne-Coûtchant del Mer do Nôr. Ces veyes la si trovnut, come di djusse, dins ene redjon naturele lomêye : li Westhoek.
[centré|vignette|Mape e neyerlandès do [Westhoek.]]

## Referinces eyet sourdants
Tom Van Grieken

**Tom Van Grieken**, c' est on politikî d' foite droete d' Anverse eyet l' prezidint do Vlaams Belang.

## Ovraedjes

### Mestî
Après awè stî diplomé al Hogeschool Plantijn e manaedjaedje ey e comunicåcion, **Tom Van Grieken** a werké dins l' monde des riclames.

### Politike
Il a cmincî s' cårire e politike, e 2003, e s' egadjant å Vlaams Blok.

Il a stî prezidint do Nationalistische Studentenvereniging, ene soce d' estudiants flamingante, k' est mo prezinte dins les scoles di hôtès studes. Ci mouvmint la est rwaitî tot-z estant foirt djondant do Vlaams Belang.

## Referinces eyet sourdants
Wate d' oraye

Les **wates d’ oraye**, c’ est des ptits bastons avou des bokets d’ wate å dbout, k’ on si rneteye les orayes (u ses orayes) avou. Tolminme ki ça n' est nén bon po l' trô, veyanmint k' ça pousse li brin å fond.
Luc Jouret

**Luc Jouret**, c' esteut on beldji-congolès k' aveut skepyî li 18 d' octôbe 1947 eyet k' a morou li 5 d' octôbe 1994, e l' Swisse. 

## Rilomêye
C' esteut eto on medcén rilomé po-z awè askepyî l' Ôre do Timpe solrece, ene seke wice ki les mimbes si distrujhént eshonne.
Adélaïde Charlier

**Adélaïde Charlier**, c' est ene militante ecolodjisse bedje eyet walone. Elle est kinoxhowe po-z awè organizé les måtches climatikes des djonneas, come Greta Thunberg, e Brussele eyet e Walonreye.

## Rilomaedje
**Adélaïde Charlier** est rwaiteye come el mineuse walone eyet bedje des måtches climatikes. Sacwantès djins li rwaitnut come ene figueure essegnrece do feminisse. Ès'-n' omologue e Flande, c' est Anuna De Wever. 

## Referinces eyet sourdants
Etåle

**Etåle**, obén e Feller : **Ètaule** u **Etale** (*[FR] Étalle ; [LO] Ètaule*), c' est ene rebanêye comene del Province do Lussimbork. Elle est rwaiteye, nén-oficirmint, come estant dins l' Payis d' Årlon.

## Economeye
Ene minêye di pesse des pourceas d' Afrike î cminça dins les singlés diviè l' 15 di setimbe 2018. Ele va dbrôler l' tourisse, aprume les otels, foirt dipindant des tchesses e l' erî-såjhon.

## Referinces eyet sourdants
Rovroe-e-Gåme

**Rovroe-e-Gåme** u lomé eto **Rovroe**, obén e Feller : **Rouvrwa** (*[FR] Rouvroy*), est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork.

## Referinces eyet sourdants