Lukrayänapük

**Lukrayänapük** (*украї́нська мо́ва, ukrayinska mova*, LFB: [ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ ˈmɔʋɐ]) binon pük lofüdaslavik. Kobü Vieta⸗Rusänapük e ruten duton lü grup vesüdik pükas lofüdaslavik. Bevü püks at semamafädo suemov rezipik dabinon, in mafäd smalikum i ko Rusänapük.

Lukrayänapük paspikon cifiko in Lukrayän, kö binon pük calöfik balik, ab id in läns votik äs Rusän, Moldavän, Kanadän, Tats Pebalöl, Brasilän, Vieta⸗Rusän, Polän e Rumän. Ün 2016 Lukrayänapük äbinon motapük menas balionas plu 27, keninükamü mens balionas 25 in Lukrayän, e pük telid menas balionas 5,8.

Nem: „Lukrayänapük” pagebon pas sis tumyel XIXid. Ün paset Lukrayänapük äbinon sevädik as „Smala⸗Rusänapük” in Lampörän Rusänik ü „ruten” in Galizän Lösteränik. Reto vöd: „ruten” binon kofudik, bi pagebon i pro pük guverik kobäläna Polänik⸗Lietuvänik (i „lofüdaslav vesüdik”, „prosta mova”, „vöna⸗Lukrayänapük” ü „vöna⸗Vieta⸗Rusänaik” panemöls) äsi pro püks smalik tel: karpatarusin e rusin Sulüda⸗Slavänik.

## Jenotem.

### Volf Lukrayänapüka
Leigoäs Rusänapük e Vieta⸗Rusänapük, Lukrayänapük dekömon de pük vönalofüdaslavik, päspiköl jü tumyel IXid jü tumyel XIIIid in plinän zänodatimädik: elän ‚Rus’ di ‚Küyiv’. Dü laf telid perioda et mals patedik patöfas tonavik Lukrayänapüka älogädons, do nog ai ninü vönalofüdaslav. 
Poso in ziläks Lukrayänik latikums se vönalofüdaslav pük Rutenänik ävolvon, sevädik id ön nems Vöna⸗Vieta⸗Rusänapük ü Vöna⸗Lukrayänapük. Pük at ävedon pük calöfik ledükäna: Lietuvän. Pos koboyüm ledükana: Lietuvän ‹ e regäna: Polän ‹ ini kobälän Polänik⸗Lietuvänik äprimon jenäd Polänama pianik. Sekü mödot gretik vödas pelovesumöl se Polänapük, Deutänapük, tsyeg e latin vödastok pöpapüka ettimik Lukrayänanas äsümon plu ad püks vesüdaslavik ka Rusänapük u glügaslav. Zänodü tumyel XVIIid divärg vü püks Rusänanas e Lukrayänanas ivedon so gretik, das timü tivs hiela ‚Bohdan Qmälnüzküy’ ko tat Rusänik, pökludöls ün 1654 me baläd di ‚Pereyaslav’,  tradutans äzesüdons.
Ün tumyel XVIIIid Rutenapük idivärgon ini sotüls topädik: Lukrayänapük, Vieta⸗Rusänapük e ruten. Ottimo, ün yel: 1641 ‹ hiel ‚Ivan Petrovüc Uȷevüc’ älautom eli ‚Grammatica sclavonica’: gramat balid püka lofüdaslavik ä gramat balid rutena: pük, se kel e Vieta⸗Rusänik e Lukrayänik edavedons.

### Daved penamapüka Lukrayänik.
Penamapük nutimik edavedon finü tumyel XVIIIid me püb vobota tiädü ‚Eneyida’ hiela ‚Ivan Kotlyarävsküy’ (1769–1838) ün yel: 1798. Lautan at änüdugom ini literat Lukrayänik pöpapüki rafinik motadialega oma se ziläk: ‚Poltava’. Mu flunilabik ad teat Lukrayänik äbinon i dramat oma: ‚Natalka Poltavka’ se yel: 1819.

Rouli leveütik äplösenon i vobotem poedala Lukrayänik: ‚Taras Jävcänko’ (1814–1861), kel ästabom püki oka su dialeg ziläka: Küyiv, demölo i dialegis votik äsi penamapüki vonädik, keninükamü vöds glügaslavik. Penamapük Lukrayänik pävidükon me dialegs Vesüda⸗Lukrayänik, pemagulöls in vobots lautanas ä poedanas äs ‚Ivan Franko’ (1856–1916) e ‚Läsya Ukrayinka’ (1871–1913). Vobots pösodas pemaniotöl e votikanas äbinons sümptom netäliseveda nämiköl, iläsiköla laido sis baläd di ‚Pereyaslav’. Dü tumyel XIXid dönulifükam netäliseveda Lukrayänanas pänotodon bevü votiks me jäfed dü yels 1845–1847 soga nemü saludans: ‚Kürülo’ e ‚Meħodiy’, pefünöla fa hiel ‚Mükola Kostomarov’ in ‚Küyiv’. Sog at äprimon ad nemön neti okik „Lukrayänanis” e püki okik „Lukrayänapüki”, gebädölo vödi vönädik pro lomän kosakas: ‚Ukrayina’.


Ivan Petrovich Kotlyarevsky 1.jpg | Ivan Kotlyarävsküy(1769–1838)
Taras H. Shevchenko.jpg | Taras Jävcänko(1814–1861)
Іван Якович Франко.jpg | Ivan Franko(1856–1916)
Леся Українка.2.jpg | Läsya Ukrayinka(1871–1913)
Kostomarov 7.jpg | Mükola Kostomarov(1817–1885)


### In lampörän Rusänik.

In lampörän Rusänik notodam kuliva e pato püka Lukrayänik päpöjuton dredü fibükam baläla tata. Ün 1804 Lukrayänapük päproibon as yegäd e tidapük pö juls, ün 1811 reiganef Rusäna älikiton kadämi di ‚Küyiv-Mohüla’: niver balid in Yurop lofüdik, kel idabinon sis yel: 1632. Ün 1863 hiel ‚Pyotr Valuyev’: ministeran dinädas nilänik ‹ äpenom in sirkülapenäd, das „Smala⸗Rusänapük balatik neföro edabinon, nedabinon e neföro okanon dabinön”. Ettimo Lukrayäns pänemons calöfiko „Smala⸗Rusänans”. Ün 1876 zar: ‚Alexandr II Romanov’ ‹ äbuedom segolön dalebüdi proiböl büki bukas Lukrayänapükik äsi gebi nema: „Lukrayän”.

### In Lösterän⸗Macarän.
In Galizän lofüdik, kel dü tumyel XIXid äduton lü Lösterän⸗Macarän, stad Lukrayänanas äbinon boso gudikum. Timü volut netas plu idaglöfölas (Deutänanas, macaranas, Litaliyänanas, tsyeganas e Polänanas) ta monäk verik, reiganef äsukon slopi bevü netäts läs idaglöföls äsä slovakans, Kroasänans e Lukrayänans, kelos üfü lätiko pemaniotölanas äkodon lobüli calöfik neta rutenik. Sekü bolit at lif bolitik e kulivik Lukrayänik äfloron. Do kosams ko lödanef Polänik dü laf telid tumyela XIXid in Galizän ätenidons, stad pöpakuliva e ⸗püka Lukrayänanas äbinon mödo gudikum ka in lampörän Rusänik.

Sekü volut Rusänik ün 1917 e dästur monäka Lösterän⸗Macaränik ün 1918 Lukrayänans äplöpons ad fünön tatis nesekidik telis: Pöparepübliki Lukrayänik e Pöparepübliki Vesüda⸗Lukrayänik, kels pökoboyümons ün 1919. Balidnaedo Lukrayänapük ävedon tatapük calöfik. Dü brefüp at nesekida tidasit notidik Lukrayänapükik pästiton e literat Lukrayänik äfloron.

### In Sovyätabalatam.

Ün degyel telid Lukrayänam päfövon. Primo boljevans ägebädons boliti ela ‚korenisaziya’ sonemik, kelos äsinifon, das ästeifons ad slopükön netamufis lampöräna büik ön spiked: „netiko in fom, sogädimiko in ninäd”. Ma tikamagod at äzesüdos ad sufädön netälisevedi, mekaviko pinämüköli fa sifäd; plü sogäd dialik kobädima önilikonöv, plü difs bevü netäts östopedonsöv ad plösenön rouli, e repübliks äsvo nesekidiks itjäfidiko ökobioflumonsöv ini volareigän kobädimik bal. In Sovyätarepüblik sogädimik Lukrayänik bolit Lukrayänama ädugon lü tidaprogram klatik ko lärnods in Lukrayänapük äsi lü menod reida⸗ e penamaseva lödanefa, kelos seko ädugon lü tev Lukrayänapükanas se länäd lü zifs. Rouli veütik tefü jenäd at äplösenoms tidaministerans: ‚Olexandr Jumsküy’ e ‚Mükola Skrüpnük’.

Шумський_О.jpg | Olexandr Jumsküy (1890–1946)
Skrypnyk_Mykola.jpg | Mükola Skrüpnük (1872–1933)


Bolit sovyätik kol Lukrayänapük äcenon süpiko finü 1932 e primü 1933, ün yels kelik Lukrayänam süpiko päfinükon. Tid, gasedem, buks e pübots votik ämutons pagükurbön lü Rusänapük. Dü degyel kilid, ön jeikareig ela ‚Stalin’, pluamanum vemik nolavanas e duganas kulivik päsasenons, keninükamü limans pe⸗Lukrayänöl paleta kobädimik. Do Lukrayänapük neföro päproibon äd ai nog äbinon pük calöfik Lukrayäna, äperon stadi onik as pük pageböl in nolav e nünamakanädem. Lukrayänapük päsoziaton ko okseved netik e netim sifädöfik. Leigüpo itreig Sovyätarepüblika sogädimik Lukrayänik pänosükon, vobans Rusänik ätevons ini dils dustodiköl Lukrayäna, e balions feilanas ädeadons kodü el ‚holodomor’: faemaditret mekaviko penoganüköl.

Jenotem at pädönuon pos koup Galizäna lofüdik e lüükam ona ad Lukrayän sovyätik: primo bolit Lukrayänama dämü Polänans, poso pöjut Lukrayänapüka e nüdug bolita Rusänama primü degyel lulid.

Pos deadam ela ‚Stalin’ period liba tefädik äsökon, pato dü yels ut, ven el ‚Petro Jeläst’ äbinom sekretan balid paleta kobädimik Lukrayäna. Ye, pos plaükam oma ün 1972 bolit Rusänama e sumätükama kuliva Lukrayänik pädönufövon cifamü sökan oma: ‚Volodümür Jcärbüzküy’. Vobed bolita at äbinon, das igo Lukrayänans mödik ätidons ciles onas Rusänapüki ed äsedons onis lü juls Rusänapükik. Ibo Rusänapük, as kosädapük bevünetätik, älabon prästigi gretikum ed ägivon karieramögis gudikum. Sogädavan Lukrayänik: ‚Mükola Ryabcuk’ ‹ spikom in tikodayumät at dö „neodül smala⸗Rusänik”: suäd, das Lukrayäns binons-la teiko tuig pemosleitöl „fa nämäds jenavik badiks” de bim greta⸗Rusänik, e das pük e kuliv onas fe difons-la töbo de pük e kuliv Rusänik, ab tacediko leigodü on binons-la pülavöladiks. Vobed votik äbinon, das Lukrayänapük it ön mafät gretik päflunon fa Rusänapük.

### Lukrayän nesekidik.

Ün 1989 sovyät löpikün repüblika äzepon loni „tefü pük in Sovyätarepüblik sogädimik Lukrayänik”, sekü kel Lukrayänapük ölabon stadi tatapüka.  Stad at pefümükon in stabalon Lukrayäna yelü 1996.

Sisä Lukrayän pesteton oki nesekidiki tü 1991, gustula d. 24id, reiganef etöbidon at vidükön gebädi Lukrayänapüka in tid, nünamakanädem e büsid. Piano pluamanum belödanas, keninükamü mens labü netäti Rusänik e Lukrayänans Rusänapük, äprimon ad dientikükön oki ko net Lukrayänik, igo utans, kels äblebons Rusänapükans. Reto ne klülos, das vöd: motapük ‹ ai tefon püki suviküno pageböli. Lemödot menas netäta Lukrayänik lecedon Lukrayänapüki as motapük, igo utans, kels suvikumo spikons Rusänapüko.

Ün gustul yela: 2012 ‹ lon nulik tefü püks topädik pänüdugon, kel ägidetükon püki seimik topiki pu paspiköli fa 10% belödanas ad panotädön „püki topädik” ninü ziläk at. Ünü vigs anik Rusänapük pänotädön püki topädik in provins ä zifs ömik in lofüd e sulüd Lukrayäna. Sekü lon at äkanoy us gebön Rusänapüki in doküms ed in kosäds ko cifods.

Pos levolut diga, tü 2014, febula d. 23id, dail Lukrayänik äsludon ad sädunön loni tefü püks topädik ä vedükön Lukrayänapüki tatapüki balik su nivods valik. Ni presidal: ‚Turcünov’ ‹ ni presidal: ‚Porojänko’ ‹ ye ädispenom sludi at. Ün febul yela: 2018 ‹ cödalef stabalonik äsludon, das lon tefü gebäd pükas topädik äbinon tastabalonik.

Ün prilul yela: 2019 ‹ lon „tefü stüt pro jäfidam Lukrayänapüka as tatapüka” päzepon fa konsälalef löpikün ed älonöfikon ün yulul yela ot. Lon at fümükon Lukrayänapüki as tatapük balik Lukrayäna e nomükon gebi Lukrayänapüka su nivods kildeg difiks.. 

## Pak in Lukrayän.
In aldelalif Lukrayänapük dareigon in provins vesüdik Lukrayäna. Sekü Rusänam stad onik binon fibikum in provins lofüdik e sulüdik äsi su el ‚Krüm’, kö Rusänapük dareigon ed igo binon motapük pö dil belödanefa labü netät Lukrayänik. In Zänoda⸗Lukrayän ed in cifazif: ‚Küyiv’ ‹ Lukrayänapük e Rusänapük pagebons paraleliko. Difs at logädons gudiko su kaeds sököl:

 
Ukraine census 2001 Ukrainian.svg | Dötumanum lödanefa labü Lukrayänapük as motapük, a provin (2001).
Ukraine census 2001 Ukrainians.svg | Dötumanum lödanefa labü netät Lukrayänik a provin (2001).


## Dialegs.

Lukrayänapük binädon me dialegagrups kil:
* dialegs nolüdik: dialegs lofüda⸗Polesänik (3), dialegs zänoda⸗Polesänik (2), dialegs vesüda⸗Polesänik e dialegs Podlasänik (1);
* dialegs sulüda⸗lofüdik: dialegs di ‚Dnipro’ zänodik (4), dialegs ela ‚Slobojanjcüna’ (5), e dialegs stäbik (6);
* dialegs sulüda⸗vesüdik: dialegs boykovanas (13), dialegs lemkovanas, dialegs huzulanas (12), dialegs di ‚Dnistär’ löpik (9), dialegs Podolänik (8), dialegs Volünänik (7), dialegs Transkarpatänik (6), dialegs di ‚San’ (10), dialegs Bukovinänik (11).

Pükavans ömik lecedons püki rusinik (ömna i „ruten” panemöli), kel binädon me püks smalik tel: karpatarusin (paspiköl in Transkarpatän e Slovakän) e rusin Panonänik (paspiköl in Sulüda⸗Slavän), ad dialegs Lukrayänik, ab ced at no binon valemik.

El ‚surȷük’ (‚суржик’) binon sotül nenomüköl e vemiko pe⸗Rusänöl Lukrayänapüka, paspiköl cifiko in dils nolüdik e zänodik Lukrayäna. In valem vödastok migapüka at binon plu Rusänik, ab gramat e pron plu Lukrayänik.

## Lafab.
Lukrayänapük papenon me sotül lönik lafaba kirilik. Leigoäs lafab Rusänik lafab Lukrayänik labon tonatis 33, ab difon de on, dubä tonats: „ґ”, „і”, „ї”, „є” ‹ no komädons in Rusänapük, tonats Rusänik: „ы”, „э”, „ё”, „ъ” ‹ no komädons in Lukrayänapük, e tonats „и” e „г” magulons spikatonis difik.

Tonats lafaba Lukrayänik binons sököls:

Tonats 21 magulons konsonatis (б, в, г, ґ, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ) e tonats 10 magulons vokatis (а, е, є, и, і, ї, о, у, ю, я). Zuo dabinons: lafavokat bal (й) e mal molik (ь). Spikatons: [d͡z] and [d͡ʒ] papenons medü tonats tel (дз, дж). 

Lafab nutimik sekon de votastids ömik pemoböls sis tumyel XIXid, ed in lampörän Rusänik, ed in Galizän Lösteränik, ed poso in Sovyätabalatam. Lotograf pebalöl: ‚Skrüpnükivka’ päfümükon ün 1927 fa konfer bevünetik lotografik in ‚Qarkiv’ timü period Lukrayänama in repüblik. Ye bolit at päsädunon ün degyel kilid, pos kelos lotograf in Lukrayän sovyätik pädifükon de lotograf pägeböl fa setevans. Tonat: „ґ” ‹ peproibon de 1933 jü 1990 in Sovyätabalatam.

Dabinons i sotüls lotografik gebü lafab latinik, el ‚latünka’ penemöls.

### Penul tonatis Lukrayänik.
Mastans Volapüka no bejäfons Lukrayänapüki e gramats, vödabuks u tidabuks neföro pepübons in Lukrayänapük. El ‚Schleyer’ ‹ ägivon jonädis anik tefü featonatam tonatas Rusänik, samo ün yels: 1880 e 1884, ab nuns omik binons nekleiliks ä nelölöfiks. In „Gramat Volapüka”, bagaf: 265 ‹ ela ‚De Jong’ tuvoy featonatamataibi pro Rusänapük, sit kelik pestabon cifiko su penul Rusänapüka in Nedänapük e deikon vemiko de pron Volapüka äsi de lafab fonetik pemaniotöl in buk ot, demü kelos binon negebovik. Bevü lautans votik el ‚N. Sväjnikov’ äbinon balikan, kel in tidabuk oka äbejäfom penuli vödas Rusänik in Volapük. Sit omik pestabon su volalafab ela ‚Schleyer’, ab pelönedükon gudikumo pro patöfs patädik Rusänapüka. 

Sökölos binon mob pestaböl cifiko su vobot ela ‚Sväjnikov’, ab demon votükamis lotografik penüdugölis fa Volapükakongred telid in ‚München’ (1887):

**Küpets**:

* Pron pemuyöl pos tonats: „є”, „і”, „ь”, „ю”, „я”.
** Medü [ʲ] muy konsonata buik pajonon. Primü vöd, po vokat e po moädamal pron binon [j].
*** [w] po vokat bu konsonat, u po vokat finü vöd; [β] in stads retik.

## Gramat.
Gramat Lukrayänapüka binon patediko slavik. Subsats valik labons geni gramatik. Distidoy genis kil: geni manik, geni vomik e geni neudik; balnumi e plunumi; deklinafomis vel (nominatif, kusatif, genitif, datif, strumentif, lokatif e vokatif); e deklinasotis fol.

Ladyeks padeklinons ma gen, num e deklinafom, e baicedons ko subsat. 

Numavöds voik 1-10 binons: ‚один, одна, одне’ (‚odün, odna, odne’) „bal”; ‚два, дві’ (‚dva, dvi’)„tel”; ‚три’ (‚trü’) „kil”; ‚чотири’ (‚cotürü’) „fol”; ‚п’ять’ (‚pyat’) „lul”; ‚шість’ (‚jist’) „mäl”; ‚сім’ (‚sim’) „vel”; ‚вісім’ (‚vissim’) „jöl”; ‚дев’ять’ (‚devyat’) „zül”; ‚десять’ (‚desyat’) „deg”.

Pönops pösodik binons: ‚я’ (‚ya’) „ob”;  ‚ти’ (‚tü’) „ol”; ‚він’ (‚vin’) „om”; ‚вона’ (‚vona’) „of”; ‚воно’ (‚vono’) „on”; ‚ми’ (‚mü’) „obs”; ‚ви’ (‚vü’) „ols, or, ors”; ‚вони’ (‚oms, ofs, ons’). Dabinon i pönop geik: ‚себе, -ся’ (‚sebe, -sya’) „oki(s)”. 

Värbs Lukrayänik dabinons as pärs, labölo fomi finik e fomi nefinik. Kösömo, värbs finik pakaladons fa foyümot, ömna pafomons medü voket in stamäd. Pakonyugons ma: värbatims fol (presenatim, pasetatim finik, pasetatim nefinik e fütür); pösods kil (balid, telid e kilid); nums tel (bal⸗ e plunum); lefoms tel (duna⸗ e sufalefom); bidirs fol (fümabidir, büdabidir, stipabidir e nenfümbidir); partisips; e subsat värbik. In pasetatim värb baicedon ma num e gen, ab no ma pösod. Värbs padilädons ad stabaklads tel üd ad konyugasots lul. 

## Sams.

### Fraseods.

### Stet valemik tefü menagitäts. Bagaf: 1.

### [[Tatahüm Lukrayäna]].

## Noets.


## Logolös i.
* Lukrayän
* Vükiped Lukrayänapükik
* Püks slavik

## Literat
* J. W. Stechishin (1951): Ukrainian Grammar (dabükot lulid: 1971). Winnipeg: Trident Press Ltd. (in Linglänapük)
* C. H. Andrusyshen & J. N. Krett (1955): Українсько-ангійський словник / Ukrainian-English dictionary (dabükot telid: 1981). University of Toronto Press.

## Yüms plödik.

* Інститут української мови НАН України (Stitod pro Lukrayänapük kadäma netik nolavas Lukrayäna).
* Український лінгвістичний портал (Nünamapad pükavik tefü Lukrayänapük).
* The World Atlas of Language Structures Online. Language Ukrainian.
* Glottolog. Spoken L1 Language: Ukrainian. '
* Gramat Lukrayänapüka. (in Linglänapük)
* Tidodem Lukrayänapüka. (in Linglänapük)
* Словник української мови. Академічний тлумачний словник (1970—1980): vödabük Lukrayänapüka in Lukrayänapük.
* Slovnenya.com: vödabük bevüresodik Lukrayänapük–Linglänapük.
* Lingvolive.com: vödabük bevüresodik Lukrayänapük–Linglänapük.* Vükiped Lukrayänapükik.