open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Metsaküla

Dabinons:

* Metsaküla: vilag nilü Kõrgessaare, in grafän: Hiiu, in Lestiyän.
* Metsaküla: vilag nilü Türi, in grafän: Järva, in Lestiyän.
* Metsaküla: vilag nilü Kasepää, in grafän: Jõgeva, in Lestiyän.
* Metsaküla: vilag nilü Uuemõisa, in grafän: Lääne, in Lestiyän.
* Metsaküla: vilags tel in grafän: Pärnu, in Lestiyän.
* Metsaküla: vilags kil in grafän: Saare, in Lestiyän.
* Metsaküla: vilag nilü Karksi, in grafän: Viljandi, in Lestiyän.
Metsaküla (Pärnu)

Dabinons vilags tel labü nem: Metsaküla in grafän: Pärnu, in Lestiyän:

* Metsaküla nilü Kaisma e
* Metsaküla nilü Tahkuranna.

Zifs votik labü nem: Metsaküla plödü grafän: Pärnu palisedons is.
Metsaküla (Saare)

Dabinons vilags kil labü nem: Metsaküla in grafän: Saare, in Lestiyän:

* Metsaküla nilü Kaarma,
* Metsaküla nilü Kihelkonna e
* Metsaküla nilü Pihtla.

Zifs votik labü nem: Metsaküla plödü grafän: Pärnu palisedons is.
Tomeşti

Dabinons:
* Tomeşti im zilak Timis: zif in Rumän.
* Tomeşti im zilak Iasi: zif in Rumän.
* Tomeşti im zilak Harghita: zif in Rumän.
* Tomeşti im zilak Hunedoara: zif in Rumän.
Maia

**Maia** binon zif in ziläk: Porto (in läxprovin: Douro Litoral), in Portugän. Maia topon videtü 41°14’ N e lunetü 008°37’ V.

Sürfat ela Maia binon mö 83,7 km².

Maia labon belödanis 120 111 (2001).
Mihail Kogălniceanu (Constanţa)

**Mihail Kogălniceanu** binon zif in ziläk: Constanţa, in Rumän. Mihail Kogălniceanu topon videtü 44° 22’ N e lunetü 28° 27’ L.

Mihail Kogălniceanu labon belödanis 10 114 (2002).
Belceşti

**Belceşti** binon zif in ziläk: Iaşi, in Rumän. Belceşti topon videtü 49° 19’ N e lunetü 27° 5’ L.

Sürfat ela Belceşti binon mö 103,88 km².

Belceşti labon belödanis 11 433 (2002).
Miroslava

**Miroslava** binon zif in ziläk: Iaşi, in Rumän. Miroslava topon videtü 47° 08’ N e lunetü 27° 29’ L.

Sürfat ela Miroslava binon mö 82,57 km².

Miroslava labon belödanis 8 515 (2002).
Hudiesaurus

Vöd ***Hudiesaurus*** (siämü „pabalasär“) binon nem no calöfik dinosaurabida se Tsyinän. Dinosaur at äbinon limaf grupa: *[[Sauropoda]]* ä röletaf elafa *[[Mamenchisaurus]]*. Älifon ün fin Yurata. Bid patedik (ä jünu teik): *Hudiesaurus sinojapanorum* sevädon te stabü bomem no lölöfik: lög bal, tuts anik, e dil bäkaboma. No nog pebepenon, ab pämänioton fa hiel Dong ün 1997. Do fösils binons nemödiks, kredoy, das el *Hudiesaurus* äbinon vemo gretik, igo vü els *[[Sauropoda]]*.

## Yüms plödik
* El Hudiesaurus lä bevüresodatopäd: *DinoRuss*.
* Nüns dö elafs ''Eusauropoda''.
Epachthosaurus

Elaf ***Epachthosaurus*** (siämü „lasär vetik“) äbinon dinosaur finü Kretat. Äduton lü lefamül: *[[Titanosauroidea]]* elafas *[[Sauropoda]]*. Fösils onik petuvons in Nolüda- e Zänoda-Patagoän in Sulüda-Merop. 

Bid patedik: *E. sciuttoi* päbepenon fa el Powell ün 1990. Bomem ti lölöfik päbepenon ün 2004.

## Literat
Powell, J. 1990. *Epachthosaurus sciuttoi (gen. et sp. nov.)* un dinosaurio sauropodo del Cretácico de Patagonia (provincia de Chubut, Argentina). *Actas del Congreso Argentino de Paleontologia y Bioestratigrafia* toum: 5, pads: 125-128.

## Yüms plödik
* El ''Epachthosaurus'' se Dionsaurasikloped lä bevüresodatopäd: *DinoRuss' Lair*.
Muri

Dabinons:

* Muri: zif in kanton: Aargau, in Jveizän.
* Muri bei Bern: zif in kanton: Bern, in Jveizän.
* Muri: vilag nilü Luunja, in grafän: Tartu, in Lestiyän.
* Muri: vilag nilü Karksi, in grafän: Viljandi, in Lestiyän.
Mun

**Mun** (malat: ) binon munäd natik balik Tala, kel topon 340 516 km de planet obsik. Masat onik binon 7,349 × 1022 kg.
Lifapled hiela Conway

Lifapled binon cög. John H. Conway edatuvom Lifapledi. Lifapled binon datuvot hiela Conway. John Conway binom datuvan Lifapleda. 
Binon balid elas itjäfidots ziöbik (=cellular automata). Lonoy primastadi kvadaboeda, benüpenoy völadi: "lifik" u "deadik" ini ziöb alik, e kvadaboed volfon ito, bai noms fovik:

-1. Kvad panemön ziöb (*cell*); Kvad kanon binön *lifik* u *deadik*.

0. "Nilädan ziöbik" binon bal ziöbas nilädik jöl, stedöfiko u diaguno. 
# Kvad deadon dü turn fovik if labon nilädanis lifik läs telis.
# Kvad lailifon dü turn fovik if labon nilädanis lifik tel u kilis.
# Kvad deadon „sekü tumöd nilädanas“ dü turn fovik if labon nilädanils plu kilis.

## Sleafaf

## Cin hiela [[Alan Turing|Turing]]
The Beatles

Els **Beatles** äbinoms musiganef Linglänik (ma stüls: *[[rock]]* e *[[pop]]*) di Liverpool. Limans äbinoms hiel John Lennon, hiel Paul McCartney, hiel George Harrison e hiel Ringo Starr. Äfomoms bali musiganefas benosekikün jenotema musiga pöpedik, cedü publüg ed i krütanef.

In Regän Pebalöl, els Beatles äprodoms sirkotis valasotik plu 40 (*singles*, labuns, *EP*s), kels ägetons pladi balid. Benosek tedik at pädönuon in läns votik mödik: sirkotakompenät omsik: EMI, ätäxeton, das jü 1985 sirkots e tonatanils (kasäts) omsiks plu milbalions piselons. Els Beatles älaboms benoseki tedik gretikün jenotema Tatas-Pebalöl, ma Sogäd Lamerikänik Dustoda Tonadasirkotas.

## Literat
Cög

**Cög** binon pled pro pledans tel, kel papledon su boed lunotik mö kars jöl e vidotik mö kars jöl. Primo pledan alik büdon piädis degmäl (pledan bal büdon piädis vietik e pledan votik büdon piädis blägik), sevabo regi bal, vomi bal, tümis tel, jevodis tel, nunanis tel, e pionis jöl.
Ad binön vikodik, mutoy vedükön regi nenjeliki pledana taik.
Mustla

Dabinons:

* Mustla: vilag nilü Paide, in grafän: Järva, in Lestiyän.
* Mustla: vilag nilü Saarde, in grafän: Pärnu, in Lestiyän.
* Mustla: vilags tel in grafän: Saare, in Lestiyän.
* Mustla: zif in grafän: Viljandi, in Lestiyän.

Dabinon i:

* Mustla-Nõmme: vilag in grafän: Järva, in Lestiyän.
Hector Berlioz

Hiel **Louis Hector Berlioz** (1803 dekul 11 - 1869 mäzul 8) äbinom noatädan romatik Fransänik, sevädik ledino sekü vobots okik: *[[Symphonie fantastique]]* e *[[Grande Messe des morts]]* (*Requiem*). El Berlioz äjafom keblünoti vemo veütiki musigave nulädik me studot okik: *Traité d'Instrumentation* (Penot dö geb musigömas), äsi medü geb musigalefas legretik, lunomiko labü mens plu 1 000.. Votaflano änoatädom i lidis za 50 pro vög e pianod.

## Literat
Leptictidium

Elaf ***Leptictidium***: sügaf rujenavik, äbinon smalikün sügafas bunülöl valik. Nimils at ya ädabinons dü Leotsen. Äbinons mödiks in Yurop, ab ädadeadons bü yels 35-balion, nen fovafs nulädik.

El *Leptictidium* älabon föfalögis smalik e pödalögis lunik; äsümon ad elaf *[[Macropus]]* Stralopik, u ba ad kangur smalik. Vestigam bomemabinoda onik tikodükon, das ämufon äbunülölo. Vestigam krana onik jonon, das älabon nudi lunik muföl, sümik ad ut elafas *[[Macroscelidea]]*. Äbinon lunotü zimmets 60 jü 90 (de nud jü göb). 

Fösils legudiko pedakipöls ela *Leptictidium* petuvons in slet se fonäds di Messel, in Deutän. Igo heraretods e fid in stomägs pedakipons, kel tikodükon, das el *Leptictidium* äbinon mitifidaf. Äfidon näsäkis, lasäris äsi sügafis smalik votik.

## In kuliv pöpedik
Jinim: *Leptictidium* ko nimüls ofik binons kompenafs veütik dila balid televidasökoda fösilavik: *Walking with Beasts* (Gol kobü Nims; BBC), in kel pabepenon del bal lifüpa nimas leotsenik at. 

## Literat
Anton Bruckner

Hiel **Anton Bruckner** (1824 setul 4 - 1896 tobul 11) äbinom noatädan Lösteränik, sevädik ledino sekü sümfons, mäsäds e koramusig omiks. Sümfons omik suvo palecedons patediks tefü fin Romatima Deutänapükik Lösteränik kodü pük baitonik liegik, mödavög komplitik e dul lunik onsiks. Vobots ela Bruckner äyufons ad miedükön lölimi musigik nulädik, sekü mitonams, noatemivotükams no päpreparöls e baitons zigliböl.

Distü lölimans votik, äs hiel Richard Wagner u hiel Hugo Wolf, kels äbinons els *enfants terribles*, el Bruckner äjonülom müki gretik lo musigans votik, pato hiel Wagner. Nebaiced at vü el Bruckner: man ed el Bruckner: noatädan fikulükon steifis ad bepenön lifüpi omik ed ad gebön oni as yumed stedälik pro musig omik.

Vobots omik, e ledino sümfons omik, labons neflenis (pato in läns Linglänapükik), kels mäniotons duli tuvemik e gebi dönuama onsikis, äsi klienäl ela Brucker ad revidön mödikis se vobots okik, suvo me yuf noatädanas votik, ed i nefüm ceda omik tefü fomam, keli äbuükom as gudikün.
Huabeisaurus

Elaf ***Huabeisaurus*** (siämü „lasär Nolüda-Tsyinänik“ äbinon dinosaur finü Kretat (Campanian, bü yels za 75-balions). Limaf at grupa: *[[Sauropoda]]* älifon uto, kö anu topon Nolüda-Tsyinän. Bid patedik: *Huabeisaurus allocotus* päbepenon balidnaedo fa els Pang e Cheng ün 2000. Dinosaur at äsümon vemo ad elaf *[[Opisthocoelicaudia]]*, ed äbinon planifidaf telfutik. El *Huabeisaurus* sevädon sekü fösils mödik, keninükamü tuts, lims no lölöfiks e virebs. Tüvans äjafons famüli nulik pro dinosaur at, els *[[Huabeisauridae]]*; ab famülanem at no pagebon valemiko fa fösilavans valik.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
*El ''Huabeisaurus'' lä bevüresodatopäd: ''Thescelosaurus''.
*El ''Huabeisaurus'' lä bevüresodatopäd: ''Dinosauria''.
* El ''Huabeisaurus'' lä bevüresodatopäd: ''Dinodata.org''.
In Deutänapük:
* lä bevüresodatopäd: ''dinosaurier-web''.
Johannes Brahms

Hiel **Johannes Brahms** (pronimag: ; 1833 mayul 7 - 1897 prilul 3) äbinom noatädan Deutänik perioda Romatik. Pämotom in Hamburg, in Deutän, ab älomädikom fino in Wien, in Lösterän.

Täleni musigik ela Brahms ätüvom fat omik, kel ämusigom me lebäf. El Johannes Brahms ästudom pianodomüsigami e päflunom vemo fa musig hielas Bach, Mozart e Beethoven. Viälan: Joseph Joachim äjonodom omi hiele Liszt äsi hiele Robert Schumann e jimatane omik: Clara, kelas vobots patiko äflunons omi.

De 1857 jü 1859, el Brahms ävobom as dilekan ed as musigitidan kura in zif Deutänik: Detmold. Ün 1862 äfealotädom lü Wien, kö älifädom dili gretikün lifüpa okik. Äsevädikom zi vol lölik e pälecedom as fovan hiela Beethoven. Ün 1870, äkolkömom dilekani: Hans von Bülow, kel poso vemo äsevädükom musigi ela Brahms. Sümfoni balid oka el Brahms änoatädom ün 1876; el von Bülow änemom oni „sümfoni degid ela Beethoven“.

El Brahms äkompenom pö komitetanef lampörik tefü monostüt, ed äfägom ad koedön gevön hiele Antonín Dvořák monostütodi.
Wieluń

**Wieluń** (*pronimag:* ) binon zif in Polän.

Sürfat ela Wieluń binon mö 16,9 km².

Wieluń labon belödanis 27 613 (2004).
Pyotr Ilyic Caykovskiy

Hiel **Pyotr Ilyic Caykovskiy** (*Rusänapüko:* **Пётр Ильи́ч Чайко́вский**; 1840 mayul 7 - 1893 novul 6), pämotöl in Votkinsk, äbinom noatädan Rusänik perioda romatik. Sevädon sekü baolets, lops e sümfons okiks. Do no ädutom lü grup netik sevädik me nem: „Lulans“, el Caykovskiy änoatädom musigi patediko Rusäniki.

## Lif primik
Caykovskiy pämotom in Votkinsk, zif smalik in Ludmurtiyän topöl in Lural. Äbinom hicil hiela Ilya Petrovic Caykovskiy, kel äbinom meinakaenal, e jiela Aleksandra Andreyevna Asiyer, posdaut skulturana Fransänik nemü Michel Victor Acier.

Ven älabom lifayelis lul, äprimom ad studön pläyi pianoda ko jiel Mariya Palcikova. Pos yels kil, ävedom so skilik äs tidan oma demü pianod. Ün 1850, pals oma sedons eli Caykovskiy ad Jul Lampörik Gitava in Sankt-Peterburg. 

## Vobotem
* Svanalak
* Nötibreiköm
* Primüm 1812
* Yevgeniy Onyegin
Patagosaurus

Elaf ***Patagosaurus*** (siämü „lasär Patagoänik“) äbinon dinosaur planifidöl gretik lü grup dinosauras lunasärvigik: *[[Sauropoda]]*. Ärivon lunoti metas 18. Äs dinosaurs votik grupa: *[[Eusauropoda]]*, äbinon nämöfik, ed äsümon ad elaf *[[Cetiosaurus]]*. Sevädon stabü degtelat bomemas, do dil onas ba duton lü dinosaurabid votik. Älifon dü zänoda-Yurat (Callovian; bü yels 163-161 balions) uto, kö anu topon Largäntän. Dionsaurs Largäntänik votik, kels älifons zao ün tim ot, äbinons elaf *[[Piatnitzkysaurus]]*, elaf *[[Condorraptor]]* ed elaf *[[Amygdalodon]]*.

Päbepenon fa hiel José Bonaparte ün 1979.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* Elafs ''Dinosauria'': Gvidian Prona e Traduta.
* Nüns dö el ''Patagosaurus'' se bevüresodatopäd: *Thescelosaurus!*
* El ''Patagosaurus'' se bevüresodatopäd: *DinoRuss*.
Jimi Hendrix

Hiel **Jimi Hendrix** (1942 novul 27 - 1970 setul 18) äbinom gitaran, kanitan ä kanitilautan Lamerikänik. El Hendrix palecedom bal gitaranas letälenikün ä flunilabikünas jenotema musigastüla: *rock*. Pos benosek in Linglän, ädagetom fami zi vol lölik pos kompenam omik pö el *Monterey Pop Festival* yela: 1967. Poso, el Hendrix äkompenom i pö el *[[Woodstock Festival]]* famik yela: 1969.

El Hendrix äyufon ad jafön kaeni nulik: el *guitar feedback*, kelos älüükon ini musig utosi, kelos büo äbinon ton no vipabik. Ägebom ed ävölfom nulodis e flunis stülanas ela *blues* äs hiels B.B. King, Muddy Waters, Albert King e T-Bone Walker, ed ägudükumom stüli okik stabü gitarans äs hiels Curtis Mayfield, Steve Cropper e Cornell Dupree, äsi stabü el *jazz* vönaoloveik. Pats anik posödöfa städik tuik oma ba dekömons de uts ela Little Richard, ko kel ävobom brefüpo as liman musiganefa ela Richard: *The Upsetters*. Palecedos i, das el Hendrix päflunom fa hiel Pete Townshend grupa: The Who, kel äkaniton in London ven el Hendrix äprimom karieri okik us ün 1966. Hiel Carlos Santana emobom, das musig ela Hendrix ba peflunon fa blud lindiyanik oma.

El Hendrix ätöbidom ad kobükön utosi, kelosi änemom eli *earth* (tal): ritmut stüla elas *[[blues]]*, *[[jazz]]* e *[[funk]]* , ed eli *space* (spad): tonis löpikün ä lanijonölis (*psychedelic*), kelis äfägom ad jafön me gitar okik. As prodan musigasirkotas, el Hendrix ägebom registaröpi ön mods nulik: äbinom balan balidanas, kels äsperimäntons me tonodis telfonätik (*stereophonic sound*) e me stadädam (*phasing*) dü registaram.

El Hendrix pänüdugom ini el *[[Rock and Roll Hall of Fame]]* (Famamused Musiga: *Rock and Roll*) ün 1992 ed ini el *[[UK Music Hall of Fame]]* (Famamused Musiga Britänik) ün 2005. Stel omik su el *[[Hollywood Walk of Fame]]* (Famasüt di Hollywood) pädedieton ün 1994. Ün 1996, labun balid omik: *Are you experienced* pelasumon fa Netabür Kipedama Siroktas Lamerikänik (*National Recording Preservaton Board*). Ün 2003, timapenäd: *Rolling Stone* ägevon ele Jimi Hendrix pladi balid su lised onik gitaranas letälenikün 100 musigajenotema.

## Labuns
* Are You Experienced (1967)
* Axis: Bold as Love (1967)
* Electric Ladyland (1968)
* Band of Gypsys (1970)

## Literat
Frédéric Chopin

Hiel **Frédéric Chopin** (*Polänapüko:* **Fryderyk** (**Franciszek**) **Chopin**, lunomiko **Szopen**; *Fransänapüko:* **Frédéric** (**François**) **Chopin**; 1810 mäzul 1 - 1849 tobul 17) äbinon pianodan ä noatädan letälenik Polänik perioda romatik. Palelogom fa mödikans balan pianodanoatadänas legudikün vola.

El Chopin pämotom in vilag: Żelazowa Wola lä mot Polänik e fat Fransänik. Suno pälecedöl in län okik as cil stunidabik, älüvom Poläni laidüpio bäldotü lifayels teldeg. In Paris, äprimom karieri as pianodan, tidan ä noatädan, ed älasumom fomi Fransänapükik nema omik: *Frédéric-François*. De 1837 jü 1847 älabom lelöfatefis komplitik ko jilautan Fransänik: George Sand (Aurore Dudevant). Ai labü saun fiböfik, ädeadom in Paris bäldotü lifayels 39 sekü ftisid.

In vobots dabinöl valik ela Chopin, pianod labol rouli anik (suvüno as musigöm teik), e noatädots omik palecedons as sömit jenotema pianodamusiga. Do musig omik flagon mödikosi de musigan, stül ela Chopin kazeton dibi notodik e patilis, no letälen musigana.

Ädatikom fomis musigik anik, soäs balad, ed änüdugom nulodis veütik ini foms ya dabinöls soäs elssonata, waltz, nocturne, étude, impromptu e prélude. Vobots omik suvo pasaitons as stabs Romatima pö musig klatädik tumyela 19id. Zuo, el Chopin äbinom noatädan Vesüdänik balid, kel älüükom ini musig okik diletis slavik. Jü atim els mazurkas ed els polonaises omik binons staböfiks pro musig klatädik netik Polänik.

## Literat
Antonín Dvořák

Hiel **Antonín Leopold Dvořák** (*pronimag*: ; 1841 setul 8 - 1904 mayul 1) äbinom noatädan Tsyegänik musiga romatik, kel ägebom fomis e patis netamusiga lomäna okik: Bömän e Moravän pö jaf vobotas sümfonik, cämamusigik e lopikas.
Police (Polän)

**Police** - binon zif in Polän.

Sürfat ela Police binon mö 36,84 km².

Police labon belödanis 34 220 (2007).
Nowe Warpno

**Nowe Warpno** binon zif in Polän.

Sürfat ela Nowe Warpno binon mö 24,56 km².

Nowe Warpno labon belödanis 1 097 (2022).

## Svistazifs
Nowe Warpno labon svistazifis 2:

*  Sande, Deutän
*  Ueckermünde, Deutän
Mariza

Jiel **Mariza Reis Nunes** (*pronimag:*  ) (pemotöl tü 1973 dekul 16 in Mozambikän, ettimo nog kolunän Portugäna) binof kanitan ela „fado“, ya balna pemoböl pro prem: „Latin Grammy“. Äfealotädof lü Portugän ven älabof bäldoti lifayelas kil, ed älödof in bal ziläkas vönaoloveikün di Lisboa: el Mouraria ed Alafama, kö älärnof ad kanitön eli „fado“.
David Icke

Hiel **David Icke** (pemotöl ün 1952, famülanem papronöl „ayk“) binom plotateoran e lautan di Linglän. Äbinom futaglöpädazeiligaledan vobik, täno televidaplösenan, e täno spikan ela *Green Party* linglänik, büä ävedom plotateoran. Teorods, demü kels pasevom pöpedo, tefons „räptulis menafomik“ e jenöfi vola. Sagom das vol pakontrolon fa grup vemo smalik räptulas, kels kanons cenön ad menafom. Räptuls netalik at dugons eli *Illuminati* : grup klänik kel dugon voli < e sesedons se Saturn da Mun ini breins menas jenöfi dobik keli ejafons. El Icke sagom i das „jenöf oya binon äsä viloy oni“, so menef vedonöv libik if lärnoyöv nuni oma, if refudoyöv kobovobön ko cifod, ed if maifükoyöv tikäli oya.

## Buks fa om

* Binon pled fikulik, o son
* No mutos binön äs atos
* Löf votükon valikosi
* Ön lit plaka: itlifibepenam hiela David Icke
* Brans verata
* Sludadels
* Volut vobiana
* Sanolsös voli: geid ceine pösodik ä planetik
* ...E verat olibükon oli
* Binob ob, binob libik: geid libe vobiana
* Tovön veali: hiel David Icke pasäkom fa hiel Jon Rappoport
* Klänäd gretikün: buk kel ovotükon voli
* Cils matrida: vio bid vümafotik ekontrolon voli sis milyels - ä bleibon
* Ventürs jiela Lälid in Stunalän, e katastrof ela „World Trade Center“
* Konots di timasirk: sävilupam staböfikün föro plota lölavolik e valikos keli nedoy sevön ad binön legiko libik
* Löf nenfinik binon verat teik: votikos valik binon magälod
* Geid hiela David Icke plote lölavolik (e vio finükön oni)
* O menasot, säkienolsöd; leon slipon no plu
* Memolsöd utanis kels binols: memolsöd „kö“ binols e topi di kel „kömols“
* Dobükam sienik
* Obät spukik (e vio tuvön uti voik)
* Valikos keli nedoy sevön ab kel no pesagos oye
* Fögüläd: lug kel äcenon voli - kins voiko ädunons oni ä kikodo

## Yüms plödik
* https://web.archive.org/web/20080120053830/http://www.davidicke.com/index.php/
Gustav Mahler

Hiel **Gustav Mahler** (1860 yulul 7 - 1911 mayul 18) äbinom noatädan ä musigalefidilekan Bömänik-Lösteränik.

El Mahler äbinom sevädik dü lifüp okik as bal lopi- e musigalefidilekanas legudikün. Poso pelecedom leigo as bal noatädanas romatik veütikün, do musig omik dü lifüp omik no vemo pästunidon fa votikans. El Mahler änoatädom ledino sümfonis e kanitis; stül omik ye suvo äkofudükon miedis vü lid musigalefik, sümfon e poedot sümfonik.
Bördeland

**Bördeland** binon zif in fedalän: Saxän⸗Lanhaltän, in Deutän. Bördeland topon videtü 51°58’ N e lunetü 11°39’ L.

## Taledav
Sürfat ela Bördeland binon mö 91,97 km².

Bördeland labon belödanis 8 636 (2006 dekul 31id).

## Jenav
Tü 2008 yanul 1, Bördeland ävedon dil komotas: Biere, Eggersdorf, Eickendorf, Großmühlingen, Kleinmühlingen, Walsleben e Zens.

## Yüms plödik
*http://www.gem-boerdeland.de
Enya

Jiel **Enya**, pämotöl as **Eithne Patricia Ní Bhraonáin** (*pronimag:* ) tü 1961 mayul 17 in Gaoth Dobhair, Donegal, Lireyän, anikna **Enya Brennan**, binof musigan ä kanitan Lireyänik. Vobots ofa binons vemo sevädiks in foginän: binof lekanan benosekikün telid Lireyäna (pos musiganef: U2). Ya edagetof kilna  e pämobof balna pro  Kadäma Lamerikänik Lekanas e Nolavas Biomagodemik. Sevädof i sekü plösens in püks difik 10 dü karier lunüpik ofa. (Nem: *Enya* binon penul zaik prona nema ofik in dialeg Lireyänik di Donegal: lomapük ofik.)
Fong Nya-Ke Bang

Netalegad: **Fong Nya-Ke Bang** topon in ziläks: Bo Trach e Minh Hoa, in provin: Quảng Bình nolüda-zänoda-Vietnamän. Netalegad at pälasumon ün 2003 fa UNESCO ini lised volanatagerotas in Vietnamän.

Räserfot at binon bal kretoinatopädas gretikün vola valik e keninükon tumats lekevas, mödiks kelas labons nügolöps labü stalaktits e stalagmits. Ün 2005 lasärabida nulik pätuvon us. Tü 2005 novul 3, Deutän änunon, das östüton netalegadi at me yurods 12,6-balion - ledino ad jelön e kipedön mödi nimabidas usik.


Magod:Phongnhakebang4.jpg
Magod:Phongnhakebang7.jpg
Giacomo Puccini

Hiel **Giacomo Antonio Domenico Michele Secondo Maria Puccini** (1858 dekul 22 - 1924 novul 29) äbinom noatädan Litaliyänik, kela lops, keninükamü *[[La bohème]]*, *[[Tosca]]* e *[[Madama Butterfly]]*, papladons vü lops suvüno paplösenöls in teatöps vola. Melods anik oma, äs el *O mio babbino caro*, se el *[[Gianni Schicchi]]*, ed el *Nessun dorma* se el *[[Turandot]]*, evedons dil kuliva nulädik.

## Literat
Elvis Presley

Hiel **Elvis Aaron Presley** (1935 yanul 8 - 1977 gustul 16) äbinom kanitan, musigan ä dramatan Lamerikänik. Evedom dil kuliva pöpedik, suvo ön nem: *Reg ela Rock 'n' Roll*, ü balugiko: *Reg*.

El Presley äprimom karieri okik as balan kanitanas balid ela *[[rockabilly]]*: mig ela *[[country music]]* ed el *[[rhythm and blues]]*. Fomams nulik oma pro kanits ya dabinöls, in kels ämigom stüli vietanas e bläganas, äblinons ome sevädi e döbatabi gretikis, äsä i plösenam vemo libik oma su städ e pö televid. Äregistarom kanatis ma stül: *[[rock 'n' roll]]*, de kel a.s. *[[Hound Dog]]* e *[[Jailhouse Rock]]* poso ävedons patediks. El Presley älabom vögi mödatälenik ed ädagetom benoseki plödakösömik, keninükamü i stüls votik äs el gospel, el blues, balads ed el pop. Binom jünu plösenan teik, kel pelasumom fa Museds Musiganas Famik fol.

Ün degyel: 1960, el Presley äkompenom pö dil gretikün biomagodemas kildegkil omik. Ün 1968, ägeikom lü musig pö televidaprogram patik, pos kel äplösenom da Lamerikän (a.s. in Las Vegas). Dü karier okik, el Presley ämekom rekordis publüga su städ, publüga televidik e sirkotaselama. Binom balan lekananas famikün ä flunilabikünas jenotema musiga pöpedik. Saunasäkäds ädrefons eli Presley nilü fin lifüpa omik, kelos, kobü kanitatävs tumödik e ludivod medines, äkodon deadami tusunik oma bäldotü lifayels 42.

## Literat
Clasmodosaurus

Elaf ***Clasmodosaurus*** äbinom dinosaur bo grupa: *[[Sauropoda]]*. Älifon dü Kretat uto, kö anu topon Largäntän. Palecedon as nem dotik (*nomen dubium*) bi sevädon teiko stabü tutafösils.

Bid patedik: *Clasmodosaurus spatula* päbepenon balidnaedo fa el Ameghino ün 1898.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Clasmodosaurus'', se bevüresodatopäd: *the Dinosaur Encyclopedia*.
In Deutänapük:
* El ''Clasmodosaurus'', se bevüresodatopäd: *Dinosaurier-info*.
Mõisaküla

Dabinons:

* Mõisaküla: vilag nilü Kiili, in grafän: Harju, in Lestiyän.
* Mõisaküla: vilag nilü Pajusi, in grafän: Jõgeva, in Lestiyän.
* Mõisaküla: vilags tel in grafän: Lääne, in Lestiyän.
* Mõisaküla: vilag nilü Halinga, in grafän: Pärnu, in Lestiyän.
* Mõisaküla: vilags lul in grafän: Saare, in Lestiyän.
* Mõisaküla: zif in grafän: Viljandi, in Lestiyän.
Franz Schubert

Hiel **Franz Peter Schubert** (1797 yanul 31 - 1828 novul 19) äbinom noatädan Lösteränik. Änoatädom lidis 600, sümfonis 9 (keninükamü „Sümfon no Pefinüköl“ famik), glügamusigi, lopis äsi musigi pro pianod. Äfamikom pato sekü noatädam melodik ä baitonik oma.

Do el Schubert älabom grupi flenas e kevobanas, kels ästunidons vobotis omik (keninükamü tidan omik: hiel Antonio Salieri, äsi kanitan famik: Johann Michael Vogl), musig omik no ägeton fami gretik dü lifüp omik. Neai äfägom ad dagetön vobi pötik laidik, e dü dil gretikün lifüpa okik änedom stüti flenas e famüla okikas. Nitedäl tefü vobotem ela Schubert ägretikon levemo ün degyels pos deadam omik.
Mõisaküla (Saare)

Dabinons vilags lul labü nem: Mõisaküla in grafän: Saare, in Lestiyän:

* Mõisaküla nilü Iide,
* Mõisaküla nilü Kaarma,
* Mõisaküla nilü Liiva su nisul: Muhu,
* Mõisaküla nilü Lümanda e
* Mõisaküla nilü Salme.

Vilags votik labü nem: Mõisaküla plödü grafän: Saare palisedons is.
Dolichosuchus

Elaf ***Dolichosuchus*** (siämü „krokod lunik“) äbinon dinosaur perioda: Triat. Päbepenon primo as dutöl lü grup elafas *[[Coelurosauria]]*, ab anu palecedon as limaf grupa: *[[Coelophysoidea]]*. Fösil (lögabom te bal) pätuvon in Deutän. Bi bom te bal petuvon, el *Dolichosuchus* palelogon as nem dotik (*nomen dubium*).

Bid patedik binon el *D. cristatus*, kel päbepenon fa hiel Friedrich von Huene ün 1932.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El Dolichosuchus lä bevüresodatopäd: ''DinoRuss''.
Fusuisaurus

Elaf ***Fusuisaurus*** (siämü „lasär di Fusui“, stimü komot, kö pätüvon) äbinon dinosaur grupa: *[[Sauropoda]]* primü Kretat in Tsyinän.
Fösils anik nima at petüvons ün 2001 in Fomam di Napai in Guangxi, Tsyinän: el *ilium* nedetik, el *pubis* nedetik, göbaboms föfik, dil gretikün bäkaribas e finot ela *femur* nedetik. Dinosaur at pebepenon as limaf primöfik grupa: *[[Titanosauriformes]]*.

Bid patedik binon el *F. zhaoi*, kel penemon stimü fösilavan Tsyinänik: Zhao Xijin.

## Literat
* Mo, J., Wang W.,Huang Z., Huang X., Xu X. 2006. A Basal Titanosauriform from the Early Cretaceous of Guangxi, China. Acta Geologica Sinica, toum: 80, nüm:4, pads: 486-489.
The Rolling Stones

El **The Rolling Stones** binons musiganef Linglänik stüla: rock 'n' roll. Päfünon ün 1962 fa hiel Brian Jones, hiel Mick Jagger e hiel Keith Richards stabü stül: rhythm and blues. Dü yels sököl deg, el The Rolling Stones ävedon bal musiganefas benosekikün vola valik. Ün degyels 1960 e 1970, musigans ela The Rolling Stones äfamikons sekü tuükams omsik as els „bad boys“ (hipuls badik) musigavola. Nog anu püboms labunis e tävoms zi da vol lölik: el The Rolling Stones binon bal musiganefas bäldikün nog vobölas.

## Labuns
* The Rolling Stones / England's Newest Hit Makers (1964)
* 12 X 5 (1964)
* The Rolling Stones No. 2 (1965)
* The Rolling Stones, Now! (1965)
* Out of Our Heads (1965)
* December's Children (And Everybody's) (1965)
* Aftermath (1966)
* Between the Buttons (1967)
* Their Satanic Majesties Request (1967)
* Beggars Banquet (1968)
* Let It Bleed (1969)
* Sticky Fingers (1971)
* Exile on Main St. (1972)
* Goats Head Soup (1973)
* It's Only Rock 'n Roll (1974)
* Black and Blue (1976)
* Some Girls (1978)
* Emotional Rescue (1980)
* Tattoo You (1981)
* Undercover (1983)
* Dirty Work (1986)
* Steel Wheels (1989)
* Voodoo Lounge (1994)
* Bridges to Babylon (1997)
* A Bigger Bang (2005)
* Blue & Lonesome (2016)
* Hackney Diamonds (2023)
Himnusz

El **Himnusz** (= Hüm) binon netahüm Macaräna.

* lautan: Ferenc Kölcsey
* noatädan: Ferenc Erkel

## Vödem
Isten, áldd meg a magyart
Jó kedvvel, bőséggel,
Nyújts feléje védő kart,
Ha küzd ellenséggel;
Balsors akit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbűnhődte már e nép
A múltat s jövendőt!
 
Őseinket felhozád
Kárpát szaros bércére,
Általad nyert szép hazát
Bendegúznak vére.
S merre zúgnak habjai
Tiszának, Dunának,
Árpád hős magzatjai
Felvirágozának.
 
Értünk Kunság mezein
Ért kalászt lengettél,
Tokaj szőlővesszein
Nektárt csepegtettél.
Zászlónk gyakran plántálád
Vad török sáncára,
S nyögte Mátyás bús hadát
Bécsnek büszke vára.
 
Hajh, de bűneink miatt
Gyúlt harag kebledben,
S elsújtád villámidat
Dörgő fellegedben,
Most rabló mongol nyilát
Zúgattad felettünk,
Majd töröktől rabigát
Vállainkra vettünk.
 
Hányszor zengett ajkain
Ozmán vad népének
Vert hadunk csonthalmain
Győzedelmi ének!
Hányszor támadt tenfiad
Szép hazám, kebledre,
S lettél magzatod miatt
Magzatod hamvvedre!

Bújt az üldözött, s felé
Kard nyúlt barlangjában,
Szerte nézett s nem lelé
Honját e hazában,
Bércre hág és völgybe száll,
Bú s kétség mellette,
Vérözön lábainál,
S lángtenger fölette.

Vár állott, most kőhalom,
Kedv s öröm röpkedtek,
Halálhörgés, siralom
Zajlik már helyettek.
S ah, szabadság nem virúl
A holtnak véréből,
Kínzó rabság könnye hull
Árvák hő szeméből!
 
Szánd meg Isten a magyart
Kit vészek hányának,
Nyújts feléje védő kart
Tengerén kínjának.
Bal sors akit régen tép,
Hozz rá víg esztendőt,
Megbűnhődte már e nép
A múltat s jövendőt!
Land der Berge, Land am Strome

El **Land der Berge, Land am Strome** (= Län belas, län len flumed) binon netahüm Lösteräna.

## Vödem
Land der Berge, Land am Strome,
Land der Äcker, Land der Dome,
Land der Hämmer zukunftsreich!
Heimat bist du großer Söhne,
Volk begnadet für das Schöne,
Vielgerühmtes Österreich,
Vielgerühmtes Österreich!

Heiß umfehdet, wild umstritten,
Liegst dem Erdteil du inmitten
Einem starken Herzen gleich.
Hast seit frühen Ahnentagen
Hoher Sendung Last getragen,
Vielgeprüftes Österreich,
Vielgeprüftes Österreich.
 
Mutig in die neuen Zeiten,
Frei und gläubig sieh uns schreiten,
Arbeitsfroh und hoffnungsreich.
Einig laß in Bruderchören,
Vaterland, dir Treue schwören.
Vielgeliebtes Österreich,
Vielgeliebtes Österreich.
Auckland Grammar School

El **Auckland Grammar School** binon jul vüik te pro hipuls in Auckland, in Nula-Seleäns. Julans onik binons bäldotü lifayels 9 jü 13. Julans anik lifons in bumot nilik: Tibbs' House. Binon bal julas gretikün Nula-Seleänas e binon famik i sekü stül bumavik ona.
Nurme

Dabinons:

* Nurme: vilag nilü Riisipere, in grafän: Harju, in Lestiyän.
* Nurme: vilag nilü Paide, in grafän: Järva, in Lestiyän.
* Nurme: vilag nilü Sõmeru, in grafän: Lääne-Viru, in Lestiyän.
* Nurme: vilag nilü Sauga, in grafän: Pärnu, in Lestiyän.
* Nurme: vilag nilü Märjamaa, in grafän: Rapla, in Lestiyän.
* Nurme: vilags kil in grafän: Saare, in Lestiyän.

Dabinons i:

* Kehtna-Nurme: vilag in grafän: Rapla, in Lestiyän.
* Lellapere-Nurme: vilag in grafän: Rapla, in Lestiyän.
* Seli-Nurme: vilag nilü grafän: Rapla, in Lestiyän.
* Valtu-Nurme: vilag nilü grafän: Rapla, in Lestiyän.
Nurme (Saare)

Dabinons vilags kil labü nem: Nurme in grafän: Saare, in Lestiyän:

* Nurme nilü Leisi,
* Nurme nilü Liiva (su nisul: Muhu) e
* Nurme nilü Valjala.

Vilags votik labü nem: Nurme plödü grafän: Saare palisedons is.
Jean Sibelius

Hiel **Johan Julius Christian** (**„Jean“** ü **„Janne“**) **Sibelius** (1865 dekul 8 — 1957 setul 20) äbinom noatädan Suomiyänik musiga klatädik ä balan noatädanas küpädikün fina tumyela 19id e prima tumyela 20id. Musig omik älabon rouli veütik pö daved e volfam netäla Suomiyänik.

El Sibelius pämotom pö famül Svedänapükik in Hämeenlinna, in Leplinän Suomiyik, ettimo dil Lampöräna Rusänik. Do pänemom „Janne“ fa famülans okik, äprimom dü studayels okik ön flun zioma okik ad gebön fomi Fransänapükik nema at: „Jean“. In Suomiyän sevädom jünu as Jean Sibelius.

Yumedü daved e volfam mufa: Fennoman e notodam Netima Romatik ona, famül omik äsludon ad sedön omi lü jul Suomiyänapükik: ävisitom eli Hämeenlinna Normal-lycée de 1876 jü 1885. Netim Romatik poso äflunon levemo vobotemi e dunis bolitik omikis.

Dil veütikün vobotema ela Sibelius binädon me sümfons vel (u jöls, if el Kullervo palelogon as sümfon). Äs hiel Beethoven, el Sibelius ägebom sümfoni alik ad völfön plu stüli noatädik lönik oka. Vobots at ai nog paplösenons e paregistarons suvo.

Näi sümfons, noatädots sevädikün ela Sibelius keninükons eli *Finlandia*, eli *Valse Triste*, *Viälakonsärti*, eli *Karelia Suite* e *Svani di Tuonela* (bal mufas fol ela *Lemminkäinen Suite*). Vobots votik binons musigots fa el Kalevala peflunöls, lids plu tums pro vög e pianod, musig pro dramats 13, lop: *Jungfrun i tornet* (Jivirgan in Tüm), cämamusig, pianodamusig, pübots 21 koramusiga, äsi musig pro el Maçonnerie. El Sibelius änoatädom mödikosi jü degyel 1920. Suno pos finükam Sümfona Velid (1924) e Musigapoedota: Tapiola (1926) ye no plu äprodom vobotis gretik ün yels kildeg dö fin lifüpa okik. Do pesagos, das istopädöm noatädami, veräto ästeifülom ad noatädön plu, nen benoseks gretik. Jü fin lifüpa okik äbleibom nitedälön dö volfam musiga, do no ai ätikom göniko tefü musig nulädik.
Bedřich Smetana

Hiel **Bedřich Smetana** (*pronimag:* ; 1824 mäzul 2 - 1884 mayul 12) äbinom noatädan Tsyegänik. Sevädom ledino sekü poedot sümfonik oka: *Vltava* (sevädikum as *Moldau* in Deutänapük): balid in sökod poedotas sümfonik mäl, kelis änemom: *Má vlast* (Län Obik), e sekü lop okik: *Prodaná nevěsta* (Jigam Peselöl).
Numateor

**Numateor** binon jäfüd matemata rafinik, kel bejäfon patöfis numas in valem e patiko lölanumas, äsi säkädis in stud onsik davedölis.
Robert Schumann

Hiel **Robert Schumann** - nem lunomiko papenon i Robert Alexander Schumann, do atos binon jiniko pöl - (1810 yunul 8 - 1856 yulul 29) äbinom noatädan, jönavan ä musigikrütan flunilabik Deutänik. Äbinom balan noatädanas romatik famikün tumyela 19id.

Äspelom ad völfön karieri as pianodan, ibä tidan omik: Friedrich Wieck älesiom ome, das el Schumann äkanom vedön pianodan gudikün Yuropa pos studayels te aniks lä om. Namaviod ye änemögükon jenükami spela at, ed el Schumann äsludom ad dedietön oki noatädame. Vobots balid omik äbinons lids; poso änoatädom vobotis pro pianod e musigalef, lidis zuik mödik, sümfonis fol, lopi bal, äsi vobotis votik pro musigalef, koramusigi e cämamusigi. Yegeds omik dö musig äpubons in el *Die neue Zeitschrift für Musik* („Gased nulik pro musig“): pübot di Leipzig, keli el Schumann äkefünom. 

Ün 1840, pos komip lunüpik ä fikulik ko fat ofik, el Schumann ämatikom ko jiel Clara Wieck: jipianodan letälenik ä pösod veütik perioda romatik. Ün fin lifüpa okik, pos steifül bal ad oksasen, el Schumann älifädom yelis lätik tel oka in maladöp lanisanik.
Ieoh Ming Pei

Hiel **Ieoh Ming Pei** (*Tsyinänapüko:* **貝聿銘** (pemotöl tü 1917 prilul 26 in Guangzhou – edeadöl tü 2019 mayul 16 in zif New York), sevädikum as **I. M. Pei**, äbinom bumavan Tsyinäno-Lamerikänik ä gaenan . Sevädom as mastan lätik bumava nulädimik. Vobom medü foms nedabinotik, gebü ston, betun, glät e stal. El Pei binom balan bumavanas benosekikün tumyela 20id; vobots omik patuvons da vol lölik.
Isaac Bashevis Singer

Hiel **Isaac Bashevis Singer** (*in pük yudik:* **יצחק באַשעװיס זינגער**; n1902 novul 21 - 1991 yulul 24) äbinom lautan Lamerikänik, kel pimotöl in Polän. Om ägetom  sekü vobots okik. Äbinom balan lautanas veütikün muf literatik in pük yudik.
William Wordsworth

Hiel **William Wordsworth** (1770 prilul 7 - 1850 prilul 23) äbinom poedan romatik Linglänik gretik, kel, kobo ko hiel Samuel Taylor Coleridge, äyufom ad primön Periodi Romatik literata Linglänik me pübot omsik yela 1798: *Lyrical Ballads* (Balads Lürigik).

As mastanavobot ela Wordsworth palelogon valemo el *The Prelude*: poedot su yunüp omik, keli poedan mödikna ärevidom ed ästäänükom. Vobot at ägeton tiädi e päpübon pos deadam omik; büo sevädon as „poedot hiele Coleridge“. El Wordsworth äbinom poedan calöfik Lingläna de 1843 jü deadam okik ün 1850.
Roald Amundsen

Hiel **Roald Engelbregt Gravning Amundsen** (1872 yulul 16 - zao 1928 yunul 18) äbinom letävan Norgänik povatopädas Nolüdik e Sulüdik. Ädugom letävanefi Lantarkopik balid lü Pov Sulüdik de 1910 jü 1912. Äbinom i pösod balid, kel ärivom Povis bofik: Sulüdiki e Nolüdiki. Sevädom as balidan, kel äbeletävom vegi nolüda-vesüdik de Latlantean lü Pasifean travärü povasirk Nolüdik. Änepubom ün yunul yela 1928, du äkompenom pö savatäv. Kobo ko hiel Douglas Mawson, hiel Robert Falcon Scott e hiel Ernest Shackleton, el Amundsen äduton lü grup letäviduganas veütikün Perioda Herodik Beletävama Lantarkopa.
Itemirus

Elaf ***Itemirus*** äbinon dinosaur finü Kretat. Äbinon ba limaf famüla: *[[Tyrannosauridae]]* ed älifon in Siyop. Fösil dila krana onik pätuvon in Dzharakuduk.

Bid patedik: *I. medullaris* päbepenon fa hiel Kurzanov ün 1976. Bids votik nonik petuvons jünu. Bi te dil krana onik petüvon, te täxets breinagretota onik binons nendotik. Jiniko älabon logafägi e leigaveti gudikis, klülädü breinagretot.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Itemirus'' lä bevüresodatopäd: *DinoRuss*.
In Deutänapük:
* El ''Itemirus'' lä bevüresodatopäd: *Dinosaurier-info*.
Maurits Cornelis Escher

Hiel **Maurits Cornelis Escher** (1898 yunul 17 - 1972 mäzul 27), suvo balugikumo: **M. C. Escher**, äbinom däsinotalekanan ä gavan Nedänik. Sevädom sekü gavots e stonabükots okik, kels jonons yegis u stadis nemögikis, suvo keninükamü nenfin e säkäds onik.
Ekrixinatosaurus

Elaf ***Ekrixinatosaurus*** äbinon dinosaur finü Kretat. Äduton lü grup elafas *[[Theropoda]]* e ma jin i lü famül: *[[Abelisauridea]]*. Fösils onik petuvons in Largäntän.

Bid patedik: *Ekrixinatosaurus novasi* päbepenon balidnaedo ün 2004 fa el Calvo, elRubilar-Rogers ed el Moreno.

## Yüms plödik
* Nüns dö els ''Abelisauridae''.
Cristoforo Colombo

Hiel **Cristoforo Colombo** (fom Litaliyänapükik nema omik; sevädons i foms Spanyänapükik: **Cristóbal Colón** e latinik: **Christophorus Columbus**; 1451 - 1506 mayul 20) äbinom nafan, kolunijafan ä letävan, äsi balan Yuropanas balid, kels ätävoms lü Merop pos vikens. Do no äbinom balidan, kel ärivom Meropi se Yurop, letävs omik äkodons sevädi valemik in Yurop tefü kontinän nulik e jafami benosekik kolunas Yuropik in Vol Nulik. Kredoy, das pämotom in Genova, in Litaliyän, do dabinons i teorods votik.

Tävs ela Colombo travärü Latlantean äprimons töbidi Yuropik ad beletävön e jafön kolunänis da Merop. Do jenav cedon vemo veütiki tävi balid yela 1492, el Colombo no ärivom kontinäni Meropik bü täv kilid ün 1489. Dü tävs balid, ärivom te nisuli eleänas Bahamas, keli änemom *San Salvador*, du ästeifülom ad tuvön vegi lü Lindän (kodü atos nisulans ägetons nemi: „lindiyans“). Zuo no äbinom Yuropan balid, kel ärivom Meropi: dabinons bepenams tävas votik travärü Latlantean bü 1492. Tävs ela Colombo äjenons ye ün period konflitas bolitik ä konömavik vü netatats Yuropik volföl, kels äsukons liegi medü jafam kolunas e tedavegas. Vöds: „bü el Colombo“ suvo pagebons ad tefön pöpis e kulivis in Merop bü lüköm ela Colombo e fluns Yuropik votik.

Yelam täva yela 1492 pazälon in läns valik Meropa ed in Spanyän (as Del ela Colombo).
Colombo (Telplänov)

Dabinons:

* Cristoforo Colombo: letävan Litaliyänik ä tüvan Meropa;
* Colombo: zif in tat: Paraná, in Brasilän.
Isisaurus

El ***Isisaurus*** äbinon dinosaur finü Kretat. Äduton lü grup elafas *[[Sauropoda]]* (e pato lü famül: *[[Titanosauria]]*) ed älifon uto, kö anu topon Lindän.

Bid patedik: el *Isisaurus colberti* päbepenon primo as *Titanosaurus colberti* fa els Jain e Bandyopadhyay ün 1997, ab ägeton eli *genus* lönik oka ün 2003 danü els Wilson e Upchurch. Älabon särvigi brefik ä penditiki, äsi fobradis lunik, kelos sinifon, das ädifon vemo de els *Sauropoda* votiks. El *Isisaurus* sevädon stabü fösils gudikum, kas sevädon pluamanum elas *Titanosauria*: dil gretikün bomema onik ya petuvon.

Funigs in koprolits (ma jin) ela *Isisaurus* tikodükons, das äfidon bledis bimabidas anik, bi funigs at sevädons as parasits, kels näfätons bimabledis.

## Literat
In Linglänapük:
* Sharma, Neeta, R. K. Kar, A. Agarwal e Ratan Kar. 2005. Fungi in dinosaurian (Isisaurus) coprolites from the Lameta Formation (Maastrichtian) and its reflection on food habit and environment. *Micropaleontology*, toum: 51, nüm: 1, pads: 73-82. (Naböfafom).
* Nüns dö elafs ''Saltasauridae''.

## Yüms plödik
* El ''Isisaurus'' lä bevüresodatopäd: *Dino Directory*.
Gniezno

**Gniezno** binon zif in Polän.

Sürfat ela Gniezno binon mö 49 km².

Gniezno labon belödanis 69 844 (2007).
James Cook

Hiel käpten: **James Cook** (1728 novul 7 - 1779 febul 14) äbinom letävan, nafan ä kaedavan Britänik. Ärivölo diniti käptena in el *Royal Navy* (Nafem Regik Britänik), el Cook äbinon balidan, kel ädunom kaedi ela Nula-Faunlän bü letävs omik kil in Pasifean, dü kels ävedom Yuropan balid, kel ärivom joli Stralopa e Havayuänas äsi äfägom ad nafön zü Nula-Seleäns.

El Cook ävedom ädutikom lü tidanafem ven äbinom nog hipul e pälasumom fa Nafem Regänik ün 1755. Äkompenom pö Krig Velyelik, pos kelos äbeletävom dili gretikün nügola  dü beleseat ela Québec. Atos ämögükon Generale: Wolfe tataki klänedik oma su Kamaläns ela Abraham ed äyufon ad küpälükön Klubi Regik tefü el Cook. Küpäl at äpubon ün timül leveütik kariera pösodik oma e volfama letävama lovemelik Britänik, ed äkoedon vedön omi ün 1766 lebüdan nafa: Endeavour pro bal letävas Pasifeanik kil.

El Cook ädäsinom kaedis kuratik topädas mödik, in kels nisuls e jols anik äpubons balidnaedo in Yurop. Duinods omik kanons pägivülön mige meliseva, fägas kaedavik süperik, kurada ad beletävön pladis riskädik ad fümükön jenöfotis (a. s., änünafom anikna ini Sirkot Lantarktänik), fäga ad dugön manis in dinäds negönik, e bolda tefü mafäd letävas omik äsi tefü viläl ad pluon tefü büds Nafema.

El Cook ädeadom su Havayuäns pö komip ta Havayuänans dü letäv Pasifeanik kilid oma ün 1779.

## Literat
Jacques Cartier

Hiel **Jacques Cartier** (1491 dekul 31 - 1557 setul 1) äbinom nafan ä letävan Fransänik. Äbinom balidan, kel äbepenom medü kaedsLebugi di Saint Lawrence äsi jolis , keli änemom *Canada*.

## Noets
Isanosaurus

Elaf ***Isanosaurus*** (siämü „lasär Nolüda-Lofüda-Siamänik“) äbinon balaf elafas *[[Sauropoda]]* legik balid, ai labü logs fol su glun. Älifon bü yels 210-balions in Sulüda-Siyop. Bid patedik äbinon el *Isanosaurus attavipachi*. Küpädon pato bi äbinon balaf dinosauras sevädik balid; fösils onik pätuvons in klifajüds dätü period: Triat.

## Literat

* Buffetaut, E., Suteethorn, V., Cuny, G., Tong, H., Le Loeuff, J., Khansubha, S. e Jongautchariyakul, S. 2000. The earliest known sauropod dinosaur. *Nature* vol: 407, pad: 72–74.
* Yates, A.M. e Kitching, J.W. 2003. The earliest known sauropod dinosaur and the first steps towards sauropod locomotion. *Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences* vol: 270, pads: 1753-1758.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* Magods ela ''Isanosaurus'', fa fösilalekanan famik: Luis Rey.
Lamplughsaura

Elaf ***Lamplughsaura*** äbinon dinosaur grupa: *[[Saurischia]]* ün prim Yurata (Sinemurian), pätuvöl in Fomam di Dharmaram in Lindän. Älifon bü yels 196- jü 190-balion. Bid patedik binon *L. dharmaramensis*. Sevädon stabü bomems no lölöfiks aniks, ma kels äbinon telfutaf gretik (lunotü mets 10) ed äbinon limaf primöfik grupa: *[[Sauropoda]]* u, läs luverätiko, grupa: *[[Sauropodomorpha]]*.

## Literat
Vasco da Gama

Hiel **Vasco da Gama**: Graf 1id di Vidigueira (za 1460/1469 - 1524 dekul 24) äbinom letävan Portugänik. Äbinom balan letävanas benosekikün dü Timäd Letüvas ä lebüdan nafas balid, kels änafons stedöfo de Yurop lü Lindän.
Sabadell

**Sabadell** binon zif in provina: Katalonän in Spanyän.

Sürfat ela Sabadell binon 37,89 km².

Sabadell labon belödanis 201 712 (2007).

Miane topon videtü 41° 32’ N e lunetü 2° 6’ L.

Nem flumeda binon Ripoll.

In Sabadell binon Mused Fösilava: Miquel Crusafont e *Torre de l'Aigua* (Tüm Vata).

## Svistazifs
*Argub (Vesüda-Saharän)
*Matagalpa (Nikaraguvän)
*Sarajevo (Bosnän e Härzegovän)
Botiza

**Botiza** binon zif in ziläk: Maramureş, in Rumän.


Image:Botiza 2009 05.JPG|
Image:Wooden church in Botiza 02.JPG|
Image:Botiza monastery 01.JPG|


Botiza labon belödanis 2 913 (2002).
Poienile de sub Munte

**Poienile de sub Munte** binon zif in ziläk: Maramureş, in Rumän.

Poienile de sub Munte labon belödanis 9 746 (2002).
Jeng He

Hiel **Jeng He** (*in Tsyinänapük vönaoloveik:* **鄭和**; *in Tsyinänapük nulädik:* **郑和**; motedanem: 馬三寶 / 马三宝, pron: Ma Sanbao; nem Larabänik: **حجّي محمود شمس** *Hajji Mahmud Shams*) (1371 - 1433) äbinom nafan neta: Hui, letävan, dipan ä nafemalamiral, kela tävs, kobo panemöl: *tävs hiela Sanbao lü Sean Vesüdik* (Tsyinänapüko: 三保太監下西洋) ü *Jeng He lü Sean Vesüdik*, de 1405 jü 1433.
Dziecinów

**Dziecinów** binon vilag in Polän, kel älabon belödanis 704 ün 2007. Sürfat ela Dziecinów binon mö 16 km².
Alexander von Humboldt

Hiel **Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt** (1769 setul 14 - 1859 mayul 6) äbinom natavan ä letävan Preusänik, äd i blod yunikum ministerana Preusänik, filosopana ä pükavana: hiel Wilhelm von Humboldt (1767-1835). Vob ela Humboldt dö taledav planavik äbinon staböfik pro prim lifataledava.

De 1799 jü 1804, el Humboldt ätävom lü Sulüda-Merop, keli äbeletavom ed äbepenom balidnaedo stabü stanöp nolavik. Bepenam omik letäva päpenon e päpübon as toumem legretik dü yels plu 21. Äbinom balan utanas, kels ämobons, das kontinäns zü Latlantean ün paset iyumons (pato Sulüda-Merop e Frikop). Poso, me vobot lultoumik oma: *Kosmos* (1845), ästeifülom ad balön jäfüdis distöfik valik nolava. El Humboldt ästütom nolavanis votik, ko kels äkevobom: a.s. hiel Joseph-Louis Gay-Lussac, hiel Justus von Liebig, hiel Louis Agassiz, hiel Matthew Fontaine Maury, e pato hiel Aimé Bonpland (kel äkompenom pö dil gretik letävas nolavik oma).
Fernão de Magalhães

Hiel **Fernão de Magalhães** (1480 (florüp) - 1521 prilul 27) äbinom melaletävan Portugänik, kel, ädünölo Regi Spanyäna, ästeifülom ad tuvön vegi vesüdik lü Siyop. Dü steifül at, äplöpom ad zünafön Tali balidnaedo. No äplöpom ye ad finükön tävi okik: pädeidom su Filipuäns, dü Komip di Mactan. Bi ädeadom vesüdü Pitanisuls (atimo Molukuäns), kelis ivisitom vesüdao dü tävs büik, ävedom balan pösodas balid, kels ätravärons lunetasirkis valik talaglöpa. Äbinom i balidan, kel ädugom vestigatävi vesüdio de Yurop lü Siyop, e kel ätravärom Pasifeani.

El Magalhães äbinom i Yuropan balid, kel ärivom Pasifeani vegü Melarovöp di Magalhães, fa om pätüvöl. Pamemom id as Yuropan balid, kel ärivom nisulemi atimo Filipuäns panemöli (tedans Larabänik ya ibinons us ed ijafons tedatefis ko nisulem at mö tumyels anik bü lükom ela Magalhães).

De nafans 270, kel idetävoms kobü el Magalhães, mans te 18 äplöpoms ad finükön zünafami talaglöpa ed ad genafön lü Spanyän. Pädugoms fa Spanyänan: Juan Sebastián Elcano, kel ävedom lebüdan letävanefa pos deadam ela Magalhães.

## Literat
Marco Polo

Hiel **Marco Polo** (1254 setul 15 - 1324 yanul 9) äbinom tedan ä letävan di Venezia (ettimo republikän), kel äfamikom sekü tävs lunüpik oma, in buk: *Il Millione* („Balion“ ü „Tävs hiela Marco Polo“).

El Marco Polo, kobü fat okik: Niccolò e ziom okik: Maffeo, äbinom balan Vesüdänas valik, kels ätävons ve Veg Sadinik lü Tsyinän (keli änemom *Cathay*, sekü nem pöpa: Khitan) ed ävisitons el Khan Gretik Lampöräna Mongolänik: hiel Kublai Khan: posson hiela Genghis Khan.

## Literat
Ingmar Bergman

Hiel **Ernst** **Ingmar Bergman** (1918 yulul 14 - 2007 yulul 30) äbinom rejidan Svedänik biomagodemas, teata ä lopa. Pö letävam omik da stad menik, ätuvom lügi e däsperi äsi droli e speli. Palecedom balan biomagodemidilekanas gretikün ä flunilabikünas timäda obsik.

Ädilekom biomagodemis 62, kelas dili gretikün älautom, äsi dramatis plu 170. Vü dramatans bevünetik sevädikün fa om päbuüköls äbinons hiel Max von Sydow e jiel Liv Ullmann. Biomagodems muik oma jonons länodi Svedäna omik. Yegäds äbinons suvo lügik: maläd, cüt, lienet.

El Bergman äblebon dunöfik dü yels plu 60, ab karier omik pätädon ün 1976, ven äropom vobotis no päfinükölis mödikis, äfärmükom voböpis okik ed ätävom lü Deutän, kö äblibom dü yels jöl, sekü vestigams poldik dö trips no pipelöls.

## Literat
Qinlingosaurus

Elaf ***Qinlingosaurus*** äbinon dinosaur grupa: *[[Sauropoda]]*, kel älifon dü Kretat in Siyop. Bid patedik: *Q. luonanensis*, pänemon fa el Xue, el Zhang ed el Bi ün 1996 stabü boms anik: el *[[ilium]]*, el *[[ischium]]* e virebs kil. Kodü fösils so nemödiks ats, padilädon as limaf *[[incertae sedis]]* grupa: *[[Sauropoda]]*. Nem omik pädefomon de Belem di Qinling in provin: Shaanxi, in Tsyinän, kö fösils balid petüvons.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
*El Qinlingosaurus lä bevüresodatopäd: *DinoRuss*.
*El Qinlingosaurus lä bevüresodatopäd: *Thescelosaurus!*
*El Qinlingosaurus lä bevüresodatopäd: *Dinosauria*.
Ruehleia

Elaf ***Ruehleia*** äbinom dinosaur lurooda: *[[Prosauropoda]]* finü Triat uto, kö anu topon Deutän. Bid patedik äbinon *R. bedheimensis*, kel päbepenon fa hiel Peter Galton ün 2001, e penemon stimü fosilavan Deutänik: Hugo Ruehle von Lilienstern.

## Yüms plödik
 El Galton bepenom eli Ruehleia.
Sarcosaurus

Elaf ***Sarcosaurus*** (siämü „mitalasär“) äbinon dinosaur primöfik grupa: *[[Theropoda]]* (lufamüla: *[[Coelophysoidea]]*). Älifon primü Yurat, bü yels za 200-balions. Fösils onik, keninükamü bomem no lölöfik bal, pätuvons in Linglän. Bid patedik: *S. woodi* päbepenon balidnaedo fa el Andrews ün 1921.

## Reidolös i
* Liassaurus

## Yüm plödik
In Linglänapük:
* El ''Sarcosaurus'' lä bevüresodatopäd: *Dino Directory*
* El ''Sarcosaurus'' in Sikloped Dinosauras lä bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.