open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Geoffrey Chaucer

Hiel **Geoffrey Chaucer** (zao 1343 - 1400 tobul 25) äbinom lautan, poedan, filosopan, cödan ä dipan Linglänik. Do älautom vobotis mödik, pamemom jünu ledino kodü konotakonlet poedik oma: *The Canterbury Tales* (Konots di Canterbury). Lunomiko panemöl fatan literata Linglänik, el Chaucer palelogom fa jäfüdisevans anik as lautan balid, kel äjonom gitöfi lekanik Linglänapüka (nesekidiko de latin u Fransänapük).
Dildo Key

El **Dildo Key** binon nisul smalik no pebelödöl in Bug ela Florida. Topon in Legad Netik: Everglades, videtü 25°3’ 32,4’’ N e lunetü 80°53’ 6’’ V (25,059, &#8209;80,885).
Anton Cehov

Hiel **Anton Pavlovic Cehov** (*Rusänapüko*: **Анто́н Па́влович Че́хов** ; 1860 yanul 29 - 1904 yulul 15) äbinom konotilautan ä dramatavan Rusänik. Pämotom in Taganrog, in Sulüda-Rusän, tü 1860 yanul 29, ed ädeadom sekü ftisid in lekälöp: Badenweiler, in Deutän, tü 1904 yulul 15. Karier omik as dramatilautan äprodon klatädavobotis fol, e konots gudikün omik pastunidons fa lautans e krütans. El Cehov ävobom as sanan dü dil gretikün kariera literatik oma. „Sanav binon jimatan obik“, äsagom balna, „e literat binon jilelöfäb obik“.

El Cehov älüvon teati pos seks negudik dramata: *Mev* ün 1896; ab dramat at pädönuliföfükon ad lobül valemik fa Lekanateat di Moskva hiela Konstantin Stanislavski, kel poso äprodon *[[Ziom Vanya]]* ed i dramatis lätik tel ela Cehov: *[[Sörs kil]]* e *[[Celepagad]]*. Lautots fol at binons plödakösömiko letodiks dramatanefe äsi publüge, bi pla dramatam kösömik el Cehov lofom „teati vima“ e „lifi in vödem blunöli“ Ne valikans ädigidons fikuli at: hiel Lev Tolstoy äsagom balna ele Cehov: „Sevol-li, no kanob sufälön eli Shakespeare, ab dramats olik binons badikums.“

El Tolstoy ye ästunidom konotis ela Cehov. El Cehov primo älautom onis te kodü mon, ab ven desir e dasteif literatiks oma äglofons, ädatuvom 
nulikosi stülik ä lekanik, kel eflunon volfami konota nulädik.„ Riganatäl omik binälon in geb ün tim at no kösömik „sevedafluma“, keli poso ägebof jiel Virginia Woolf (äsi nulädimans votik), kobü refudam zeili südöfik konotabinoda vönaoloveik.  No äsäkusadom oki tefü fikuls stüla okik pro reidans; güo äblibom pö ced, das bligäd lekanana binon ad sakön, no ad gespikön.

## Noets e literat teföl
Opoczno

**Opoczno** binon zif in Polän.

Sürfat ela Opoczno binon mö 23,91 km².

Opoczno labon belödanis 20 746 (2020).

## Svistazifs
Opoczno labon svistazifis 5:

*  Bytča, Slovakän
*  Jarocin, Polän
*  Opočno, Tsyegän
*  Slovyansk, Lukrayän
*  Zvyahel, Lukrayän
Luís de Camões

Hiel **Luís Vaz de Camões** (*Portugänapüko:* in Portugän: ; in Brasilän: ), lunomiko nog ma lotograf büik pepenöl: **Camoens** (zao 1524 - 1580 yunul 10) äbinom poedan gretikün Portugäna. Stül poedik oma ya peleigodon ko uts hielas Dante, Vergilius e Homeros. Älautom mödi poedotas lürik (in Portugänapük ed in Spanyänapük) e dramatas, ab pamemom ledino sekü lautot herodapoedik oma: *Os Lusíadas* (= Lusitans, o.b. Portugänans). Vobot filosopik oma: *Parnasum de Luís Vaz* (el Parnasum hiela Luís Vaz) peperon (pätifon kobü dil ela *Os Lusíadas* fa neflens mibönik du äblibom in Moçambique).

## Noets
Miguel de Cervantes

Hiel **Miguel de Cervantes Saavedra** ( in Spanyänapük atimik; 1547 setul 29 - 1616 prilul 23) äbinom lautan, poedan ä dramatavan Spanyänik. El Cervantes äbinom balan pösodas veütikün ä flunilabikünas literata e lautan veütikün volfamaperioda literatik in Spanyän tumyela 16id (el *[[Siglo de Oro]]*: Goldatumyel). Äbinom i pänan. Lekoned omik: *[[Don Quixote]]* palecedon as bal lautotas klatädik fünöl Literati Vesüdik: ai pavälon as bal lekonedas gudikün timädas valik, ya petraduton ini püks plu mäldegluls, dabükots nulik ona palaipübons e bespikam krütik ona efovon jünu nenropo sis tumyel 18id. Vobotem omik papladon vü veütiküns literata valemik. Penäinemom „*El Principe de los Ingenios*“ (= Plin Tikälanas). 

El Cervantes pämotom in Alcalá de Henares as folidan cilas vel in famül, kel ba ilicinon se noubanef smalikum. Famül omik äfealotädon de zif bal lü votik, e nemödikos sevädon tefü lifayels balid oma. Sevoy ye, das pädugälom in tops mödik Spanyäna e Litaliyäna. El Cervantes äprimom ad lautön ün 1568. Primo ävobom pro kardinal Glüga Katulik. Ya ün 1570 ivedom soldat fantidarejimena ed äfövom lifi soldatik oka jü 1575, ven dü getäv okik lomio päfanäbom fa piratans Nolüda-Frikopik. Pälelivükon ta monipel ed ägetävom lomio lü Madrid, lü famül okik.

Ün 1585, el Cervantes äpübom lekonedi jipigaledanik: *[[La Galatea]]*. Sekü monadef, el Cervantes ävobom pro el Armada Spanyänik, e poso as tripikonletan. Ün 1597, difs no piplänöls in moninunods yelas büik kil äkoedon pafanäbön omi in fanäböp regik di Sevilla. Ün 1605 äbinom in Valladolid, ven benosek sunädik dila balid ela *Don Quixote* in Madrid pipüböla ämalon geikami omik ad literatavol. Ün 1607 älomädikom oki in Madrid, kö älödom ed ävobom jü deadam okik. Dü yels lätik zül lifüpa okik, el Cervantes äfimöfükom benorepüti oka as lautan. Äpübom eli *Novelas Ejemplares* (= Lekoneds Samigebik) ün 1613, eli *Viaje del Parnaso* (= Täv lü Parnassos) ün 1614, ed ün 1615 eli *Ocho comedias y ocho entremeses* (= Fredadramats jöl e dramatils jöl) e dili telid ela *Don Quixote*. Soäsä äpenom hiel Carlos Fuentes: „el Cervantes maifükom buki, ini kel reidan sevon, das pipenon“

## Literat
Rubén Darío

Hiel **Félix Rubén García Sarmiento** (1867 yanul 18 - 1916 febul 6) äbinom gasediman, dipan ä poedan Nikaraguvänik flunilabik, kel äpenom ön näinem: **Rubén Darío**. Sevädon id as **Fatan Nulädima**. Poedots omik äblinons liföfi e flifedi poede nenitedik Spanyänik tima at.
Charles Dickens

Hiel **Charles John Huffam Dickens** (; 1812 febul 7 - 1870 yunul 9), näinem: „Baz“, äbinom lekonedilautan Linglänik veütikün timäda jirega: Victoria, äsi komipan nämöfik gönü säkäds sogädik. Palecedom as balan lautanas gretikün Linglänapüka e pästunidom sekü laut liegik oma e pösods memabik fa om päjaföls. Ya dü lifüp okik ädageton sevädi e popedi gretikis.

Krütans posik, vü kels balidans äbinoms hiels George Gissing e G. K. Chesterton, äpenoms dö prosadibemastam omik, dö senäl sogädik nämöfik oma e dö jafam nenfinik pösodas memabik, ab lautans votik soäs hiel George Henry Lewes, hiel Henry James e jiel Virginia Woolf kusadons omi tefü dasenäl tuvemik, nekredab jenotas anik e pösods anik labü patöfs tuvemik. 

Sekü pöped lekonedas e konotas ela Dickens, vobots omik papübons ai dönu. El Dickens äpenom lekonedis näijenotik: fomam kösömik ün tim okik, e dil nulik anik lekonedas oma pästebedon nesufädiko fa reidanef.

## Literat
Linglänapük

**Linglänapük** binon pük tuiga vesüdik famüla pükas germik, äs Deutänapük e Nedänapük. Paspikon in Regän Pebalöl, Lamerikän, Kanadän, Lireyän, Laustralän, Nula-Seleäns, Lindän, Honkeän, Sulüdafrikän e läns votik.
Fyodor Mihailovic Dostoyevskiy

Hiel **Fyodor Mihailovic Dostoyevskiy** (*Rusänapüko*: **Фёдор Миха́йлович Достое́вский**, ; 1821 novul 11 — 1881 febul 9) äbinom lautan Rusänik kela vobots, keninükamü *[[Midun e pön]]* e **, ävobedon fluni diböfik ä läidiki in tik täläktik e volaliterat.

Vobotem ela Dostoyevskiy vestigon lanavi menik in yumed fikulik (bolitiko, sogädiko e reliko) Rusäna tumyela 19id. Palecedöl fa mödikans as fünavobot dabinima tumyela 20id, el *[[Noets se Distalän]]* omik (1864), pälautöl me vög ibietäliköl „mena se Distalän“ nennemika, pänemon fa filosopan: Walter Kaufmann „maifükian gudikün dabinima jünu pepenöl“.

## Literat
Ferdowsi

Hiel **Hakīm Abol-Ghāsem Ferdowsī Tūsī** (*Pärsänapüko:* **حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی**, in püks Yuropik kösömiko pepenulöl as **Ferdowsi**; 935-1020) äbinom poedan Pärsänik jünu vemo palöföl. Äbinom lautan elota *Shāhnāmé* ü *Shāhnāma* (*Pärsänapüko:* شاهنامه): poedot netik Pärsäna (Liräna).
Fuzuli

El **Fużūlī** (فضولی) äbinom lautanem (näinem) poedana: **Muhammad bin Suleyman** (محمد بن سليمان) (zao 1483 - 1556). Suvo palecedöl as balan keblünanas gretikün vönaoloveikode: Dîvân literata Türkänik, el Fuzuli äpenom jenöfo poedotis pekonletöl („dîvân“) okik in püks distik kil: Lasärbäcänapük, Pärsänapük e Larabänapük (larab). Do vobots Türkänik oma päpenons in Lasärbäcänapük, äsevom gudiko i vönaoloveikodis literatik Türkänik Lotomanik e di Chagatai. Älabom noli gudik i tefü matemat e stelav.

## Literat
Gabriel García Márquez

Hiel **Gabriel José de la Concordia García Márquez**, sevädik as **Gabriel Garcia Márquez** ü **Gabo** (1927 mäzul 6, Aracataca - 2014 prilul 17, Ciudad de México) äbinom lautan, gasedan, redakan, püban, jäfedan bolitik, e dagetan  pro literat ün 1982. El García Márquez elödom ledino in Mäxikän ed in Yurop; atimo lifädom dili gretikün tima okik in Ciudad de México. Palecedöl as nüdugan jenöfima magivik reidanefe valemik, eplöpom ad getön e plodi krütanefa e benoseki tedik. Mödikans lesagons, das el García Márquez leigodabom ko lautans votik Splodüla Latino-Lamerikänik: hiel Jorge Luis Borges, hielAlejo Carpentier, hiel Miguel Angel Asturias, hiel Carlos Fuentes, hiel Mario Vargas Llosa e hiel Julio Cortázar as balan lautanas gretikün vola ün tumyel 20id.

El Gabriel García Märquez binom i fat rejidana televidik ä biomagodemik: Rodrigo García.
Erlikosaurus

Elaf ***Erlikosaurus*** äbinon dinosaur se fin Kretata. Äduton lü famül: *[[Therizinosauria]]*. Fösils onik pätuvons in Mongolän.

Bid patedik: *E. andrewsi* päbepenon fa hiel Altangerel Perle ün 1980. Telnem at dekömon de nem diaba: Erlik in miteodem Mongolänik, e de nem fösilavana: Roy Chapman Andrews. Nolavans anik emobons, das el *E. andrewsi* ed elaf *[[Enigmosaurus|Enigmosaurus mongoliensis]]* äbinons nimabid ot.

El *Erlikosaurus* äbinon röletaf nilöfik elafa *[[Therizinosaurus]]*; patöfs naatomik dinosauras tel at äsümons vemo ad ods.

## Yüms plödik
* El ''Erlikosaurus'' lä Bevüresodatopäd: *DinoRuss*.
* Nüns dö famül: ''Therizinosauria''.
Prejmer

**Prejmer** binon zif in ziläk: Braşov, in Rumän. Prejmer topon videtü 45° 43’ N e lunetü 25° 46’ L.

Sürfat ela Prejmer binon mö 60,48 km².

Prejmer labon belödanis 8 323 (2002).
Johann Wolfgang von Goethe

Hiel **Johann Wolfgang von Goethe** ; 1749 gustul 28 - 1832 mäzul 22) äbinom lautan Deutänik. Hiel George Eliot älecedom omi „literatan[i] gretikün Deutäna (...) e modatälenan (*polümat*) veratik lätik su tal älifölo.“ Vobots ela Goethe tefons jäfüdis mödik: poed, dramat, literat, godav, humenim, nolav e pän. Vobot gretikün ela Goethe, palecedöl valemo as bal sömitas volaliterata, binon poedot dramatik teldilik: *[[Faust ela Goethe|Faust]]*. Literatots sevädik votik ela Goethe keninükons poedotis mödik oma, lekonedi penedik: *[[Lieds yunana: Werther]]* ed el *Bildungsroman* (= dugälalekoned): *[[Dugälam hiela Wilhelm Meister]]*.

El Goethe äbinom balan pösodas veütikün literata Deutänik finü tumyel 18id e primü tumyel 19id:
timäd Litükama, Dasenäla (*Empfindsamkeit*), ela *[[Sturm und Drang]]*, e Romantima. As lautan vödema nolavik: *[[Teorod Kölas]]*, äflunom hieli Charles Darwin tefü planafomav.

## Literat
Homeros

El **Homeros** (*Grikänapüko:* **Όμηρος**) binon nem vönaoloveiko pagivöl lautane luveratik poedotas Vöna-Grikänik: *[[Iliadas]]* e *[[Odüsias]]*. Klatädavans kredons anu (pato pos studots hiela Milman Parry), das poedots at päjafons fa els *aoidoi* (kanitans) nenolik bai spikavönaoloveikod ün tumyel 8id - u ba 7id - b.K. Döbats mödik ye dabinons vü „diletans“ e „balatans“ tefü mög, das *Iliadas* e *Odüsias* äbinons vobot mena te bala, u menas mödik. Vobots ela Homeros binons prim Literata Vesüdik e pastunidons valöpo sekü jön poedik onas. Nolavans lecedons onis i primi perioda: Vönüp Klatädik.
Horatius

Hiel **Quintus Horatius Flaccus** (65 b.K. dekul 8 - 8 b.K. novul 27), suvo sevädik as **Horace**, äbinom poedan lürik veütikün timü Augustus.
Racoviţa

Dabinons:

* Racoviţa: zif in ziläk: Timiş, in Rumän.
* Racoviţa: zif in ziläk: Brăila, in Rumän.
* Racoviţa: zif in ziläk: Sibiu, in Rumän.
Victor Hugo

Hiel **Victor-Marie Hugo** (1802 febul 26 in Besançon - 1885 mayul 22 in Paris) äbinom poedan, dramatavan, lautan, jäfedan pro menagitäts ä ba men flunilabikün Romatima in Fransän.

In Fransän, benorepüt literatik ela Hugo sekidon ledino de poedots e dramats omiks, no de lekoneds omik. Vü toums mödik poeda, vobots tel: *[[Les Comtemplations]]* e *[[La Légende des siècles]]* pastunidons levemo fa krütanef: el Hugo anikna padientifükom as poedan Fransänik gretikün. In läns votik vobots sevädikün oma binons suvo lekoneds: *[[Les Misérables]]* e *[[Notre-Dame de Paris]]* (lätik suvo petradutöl tiädü *Gobadan ela Notre-Dame*).

Do äbinom levemo dakipiälik ün yunüp oka, el Hugo ämufom lüodü nedet bolitik dü tumyels äpasetikons; ävedom jelodan lefäkik repüblikima, e vobots omik suvo mäniotons säkädis bolitik e lekanikis mödikums tima omik. Päsepülom in el Panthéon.
Henrik Ibsen

Hiel **Henrik Johan Ibsen** (1828 mäzul 20 - 1906 mayul 23) äbinom dramatavan Norgänik veütikün, balan lautanas, kels äveütükons dramati jenöfimik nulädik. Panemom suvo „fatan dramata nulädik“. Ibsen palelogom balan dramatavanas veütikün volaliterata, e pazälom as netasümbol fa Norgänans.

Dramats omik pälecedons as tasüdöfiks fa mödikans tima omik, ven süds timäda jirega: Victoria tefü famül e ledut pädemons valemo in Yurop; tataks ta ons pälelogons ettimo badiks ä nesüdöfiks. Vobots ela Ibsen suvo ävestigons lejenöfi po jins; natäl sävilupöl onsik änetakedükon timakompenanis mödik oma.

El Ibsen ledino äfünom dramati nulädik me nüdug „loga krütik“ e vestigama lelivik dö lifastips e säkäds südöfa. Dramats timäda at äsötons binön „dramats südöfik“, in kels heroedans nobik äkomipons ta näms dagik e kludods ai äbinons südöfo pötiks, o.b. gud blinon läbi, e nesüdöf doli. El Ibsen ätatakom prinsipi at e tiketis votik tima omik, ed ädistukom drimamagotis publügas okik.

## Literat
James Joyce

Hiel **James Augustine Aloysius Joyce** (*Lireyänapüko*: **Séamus Seoighe**; 1882 febul 2 - 1941 yanul 13) äbinom lautan Lireyänik in foginän, anu palecedöl as balan lautanas flunilabikün tumyela 20id. Sevädon ledino sekü lekoned omik: *Ulysses* (1922) e sökod vemo pedöbatöl onik: *Finnegans Wake* (1939), äsi sekü konotakonlet: *Dubliners* (= Elans di Dublin; 1914) e lekoned dilo otlifajenädik: *A Portrait of the Artist as a Young Man* (= Pöträt Lekanana as Yunan; 1916).

Do älifädom dili gretikün lifüpa okik plödü Lireyän, leval lekonedik ä lanavik ela Joyce ävulon in lomazif oma: Dublin, kö dabinons tops e dil gretik yegäda lekonedas okik. Pato tefs letepöfik omik ko Glüg Romakatulik Lireyänik lokons me komips ninälik ela „ob votik“ (*alter ego*) oma: hiel Stephen Dedalus. Sekü dem e küpäl kuratiks ats tefü top pösodik, kobü xil fa ok it pimütöl e flun okik da Yurop lölik (pato in Paris, in Fransän), el Joyce ävedom süpädo balan kosmopolikünas äd otüpo balan topädikünas vü lautans Linglänapükik valik timäda omik.

## Literat
Franz Kafka

Hiel **Franz Kafka** (; 1883 yulul 3 - 1924 yunul 3) äbinom balan lautanas Deutänapükik veütikün tumyela 20id. Pämotom lä famül zänodakladik in Praha: ettimo nog dil Lösteräna-Macaräna. Vobotem bisarik oma - kela dil gretikün neai päfinükon e pepübon pos deadam lautana - binon bal flunilabikünas literata Vesüdänik.

Konots omik, äs *Die Verwandlung* (= Votafomam; 1915), äsi lekoneds omik, keninükamü *Das Urteil* (= Cödäd; 1925) e *Das Schloß* (= Kasted; 1926), bepenons pösodis säkädik in vol nepösodöfik ä badadrimik lifölis.

## Literat
Ido

El **Ido** binon pük mekavik, pedatiköl ün 1907 ä pastabon gretadilo su sperant, pedatiköl fa hiel L. L. Zamenhof.
Kālidāsa

Hiel **Kālidāsa** (*sanskrito:* ** कालिदास**) äbinom poedan ä dramatavan sanskritik. Pänäinemom el *Kavikulaguru* (= „Tidan Poedanas Valik“), kelos temunon dö veüt omik. Sevädik as leplekan ela Shiva, älautom dramatis e poedotis okik ledino stabü miteodem e filosop hindiyiks. Nem omik sinifon: „dünan jiela Kali“.
Naguib Mahfouz

Hiel **Naguib Mahfouz** (1911 dekul 11 - 2006 gustul 30) äbinom lautan Lägüptänik, kel ün 1988 ägetom Premi ela Nobel tefü literat e kel äplöpom ad nulädükön literati Larabänapükik. Palelogom as balan lautanas balid literata Larabänapükik, kobü hiel Tawfiq al-Hakim, kel äsperimäntoms me yegäds dabinimik.

## Literat
Omār Khayyām

Hiel **Ghiyās od-Dīn Abul-Fatah Omār ibn Ibrāhīm Khayyām Nishābūrī** (*Pärsänapüko:* **غیاث الدین ابو الفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری**) ü **Omār Khayyām** (1048 mayul 18 - 1131 dekul 4) äbinom poedan, matematan, filosopan ä stelavan Pärsänik. Nem omik lunomiko papenon i **Omar al-Khayyami**.

Sevädon ledino sekü poedotem omik, e plödü Lirän sekü poedots follienik oma (*rubaiyaas*): *[[El Rubaiyat hiela Omār Khayyām]]*, pesevädüköl fa hiel Edward Fitzgerald me tradutod pedönujaföl. Keblunots sinifilabik oma matemate keninükons *Tefü Blöfam Säkädas Lalgebrada*, in kel päbepenon metod geometik ad tuvedön leigis kübik dub geb sirka e hüperbola. Äkeblünom i votafomame kaleda, e ba ämobom teorodi solasitik (o. b. labü sol zänodü leval) bü hiel Copernicus.

## Literat
Li Bai

Hiel **Li Bai** (ü **Li Bo**, **Li Po**; *Tsyinänapüko:* **李白**, pepenulöl: **Lǐ Bái**) (701-762) äbinom poedan Tsyinänik. Äduton lü grup in poedot hiela Du Fu pänemöl *Nedeadöfikans jöl vinabovüla*. El Li Bai suvo palelogom, kobü hiel Du Fu, as balan poedanas gretikün tel jenotema literata Tsyinänik. Poedots za 1 100 omiks nog dabinons. Tradutods balid ini pük Vesüdänik päpübons ün 1862: *Poésies de l'Époque des Thang* Tradutods Linglänapükik balid äpubons in lebuk hiela Herbert Allen Gilles: *History of Chinese Literature*; hiel Ezra Pound äpübom i tradutodis libik in Linglänpük stabü tradutods Yapänapükik.

El Li Bai sevädom sekü fomäl vemik e geb daoda in poedots omik, ed i sekü vinalöf gretik oma. Äs el Du Fu, älifädom dili gretikum lifüpa okik pö tävs, do ön jenet omik atos äjenon bi lieg omik ädalon, no bi pöf ämütom omi. Pesagos, das änoyom in flumed: Yangtze, bi äfalom se boat okik du ästeifülom ad bradön magi muna su vat flumeda.

## Literat
Jesenice

**Jesenice** binon zif in Slovenän.

Sürfat ela Jesenice binon mö 75,8 km².

Jesenice labon belödanis 13 429 (2002).
Novo mesto

**Novo mesto** binon zif in Slovenän.

Sürfat ela Novo mesto binon mö 	298,5 km².

Novo mesto labon belödanis 22 415 (2002).
Voltaire

Hiel **François-Marie Arouet** (1694 novul 21 - 1778 mayul 30), sevädik as **Voltaire**, äbinom filosopan ä lautan Fransänik timü Kleilükam, sevädik sekü täläkt e stül okiks, äsi sekü jel gitätas sifik, keninükamü i lib relik. Ästütom me yegeds e penäds votik oka votafomami sogädik to sänsuralons ettimik e pöns sevärik pro utans, kels änedemons onis. Döbatan suvo drolik, ägebom suvo penädis okik ad krütön Glügi Katulik e tidami onik, äsi geböfis timäda okik.

El Voltaire äbinom balan kompenanas Kleilükama (kobü hiel John Locke e hiel Thomas Hobbes, kelas vobots e tikamagots äflunons tikanis veütik Levoluta Fransänik e Levoluta Lamerikänik.
Voltaire (Telplänov)

Dabinons:

* Voltaire ü François-Marie Arouet: lautan ä filosopan Fransänik.
* Voltaire: zif in tat: North Dakota, in Lamerikän.
Molière

Hiel **Jean-Baptiste Poquelin**, sevädik i me näinem okik: **Molière** (1622 yanul 15 - 1673 febul 17) äbinom dramatavan ä dramatan Fransänik e palecedom balan mastanas gretikün fredadramata in literat Vesüdänik. Bevü fredadramats sevädikün ela Molière patuvons *[[Le Misanthrope]]* (Menihetan), *[[L'École des femmes]]* (Jul Jimatanas), *[[Tartuffe|Tartuffe ou l'Imposteur]]* (Hiel Tartuffe ü Simulan), *[[L'Avare]]* (Lavaran ü Jul Luga) e *[[Le Bourgeois gentilhomme]]* (Siör Tedan).

## Noets
Vladimir Nabokov

Hiel **Vladimir Vladimirovic Nabokov** (*Rusänapüko:* **Влади́мир Влади́мирович Набо́ков**, pronimag: ; 1899 prilul 23 - 1977 yulul 2) äbinom lautan Rusäno-Lamerikänik.

El Nabokov äpinom lekonedis balid zül omik in Rusänapük, e poso äfamikon bevünetiko as mastan prosadastüla Linglänapükik. Äkeblünom i näsäkave ed änitedälom tefü säkäds cögik.

El *[[Lolita]]* (1955) ela Nabokov pamänioton suvo as lekoned veütikün omik, e binon alo lekoned sevädikün oma. Jonon löfi vödapledas komplitik e bepenami patas smalikün, so patedikis vobotas valik oma. El Nabokov it äcedom tradutodi foltoumik oma ela *[[Evgeniy Onegin]]* ela Alexander Pujkin voboti legretik votik oka.
Käru

Dabinons:

* Käru: vilag nilü Väike-Maarja, in grafän: Lääne-Viru, in Lestiyän.
* Käru: vilag nilü Varbla, in grafän: Pärnu, in Lestiyän.
* Käru: vilag in grafän: Rapla, in Lestiyän.
John Milton

Hiel **John Milton** (1608 dekul 9 - 1674 novul 8) äbinom poedan, döbatan ä sifadünan Linglänik. Vemo sevädik sekü konapoedot oka: *[[Paradise Lost]]* (= Parad peperöl), el Milton pazälom i sekü penot okik ta sänsur: el *[[Areopagitica]]*. Lunüpo pälecedöl poedan Linglänik süperikün, el Milton pätatakom fa hiels T. S. Eliot e F. R. Leavis zänodü tumyel 20id ed äperom dili popedi oka; ab ibä dabinons sogs e gaseds nolaviks mödiks pededietöls stude vobotema omik, benorepüt ela Milton blebon so namöfik anu, ün tumyel 21id, äs ün paset.

Pos deadam oka - e jü atim - el Milton ävedom yegädi lifajenädipenans paletik, kelos äfümedon cedi ela T. S. Eliot, das „lautots poedana votik nonik kanon so fikuliko palelogön teiko as poed, nes leceds godavik u bolitiks obsiks (...) nügolons taloniko.“ Ceds bolitik repüblikik e kred relik häretik, kobo ko „mekavöf“ sonemik poeda latinöfik fikulik oma, äfagükons eli Milton de reidans äs el Eliot. Too flun legretik poeda e pösodöfa omikas in menäds fovik (pato in muf romatimik) tikodükons, das man fa hiel Samuel Johnson pälecedöl as „repüblikan bietälik ä grobälik“ mutom palelogön balan lautanas e tikanas veütikün jenotema lölik.

## Literat
Octave Mirbeau

Hiel **Octave Mirbeau** (1848 febul 16 – 1917 febul 16) äbinom lekonedilautan ä dramatavan Fransänik. 

## Lautots

* *Le Calvaire* (1886).
* *L'Abbé Jules* (1888).
* *Sébastien Roch* (1890).
* *Dans le ciel* (1893-1989).
* *Les Mauvais bergers* (1897).
* *Le Jardin des supplices* (1899).
* *Le Journal d'une femme de chambre* (1900).
* *Les 21 jours d'un neurasthénique* (1901).
* *Les affaires sont les affaires* (1903).
* *Farces et moralités* (1904).
* *La 628-E8* (1907).
* *Le Foyer* (1908).
* *Dingo* (1913).
* *Contes cruels* (1990).
* *L'Affaire Dreyfus* (1991).
* *Combats esthétiques* (1993).
* *Combats littéraires* (2006).

## Literat

* Pierre Michel – Jean-François Nivet, *Octave Mirbeau, l’imprécateur au cœur fidèle* (1990) (in Fransänapük).
* *Cahiers Octave Mirbeau*, n° 1-19 (1994-2012) (in Fransänapük).

## Yüms plödik

In Fransänapük:
* Société Octave Mirbeau.
* Blog Octave Mirbeau.
* Octave Mirbeau, Éditions du Boucher.
Breinigerberg

**Breinigerberg** binon ziläk zifa: Stolberg, in fedalän: Nolüdarinän⸗Vesfalän, in Deutän. Breinigerberg topon videtü 50°44’ N e lunetü 6°14’ L.

Breinigerberg labon belödanis 971 (2005 dekul 31id).

## Yüms plödik
* Breinig
* Breinigerberg
Ovidius

Hiel **Publius Ovidius Naso** (43 b.K. mäzul 20 - 17 p.K. ü 18 p.K.) äbinom poedan Romänik, kel äpenom dö yegäds mödik, äs lelöf, voms pevülöl e votikams miteodik. Pälecedom as balan poedanas kanonik literata Romänik (kobü hiel Vergilius e hiel Horatius) ed as mastan gretik poedotas leegiadik. Poed omik, suvo päsümädöl ün fin Vönüpa ed ün Zänodatimäd, ävobedon fluni gretik in literat e lekan Yuropiks
Apahida

**Apahida** binon zif in ziläk: Cluj, in Rumän. Apahida topon videtü 46° 48’ N e lunetü 23° 44’ L.

Sürfat ela Apahida binon mö 106,02 km².

Apahida labon belödanis 8 783 (2002).
Căpuşu Mare

**Căpuşu Mare** binon zif in ziläk: Cluj, in Rumän. Căpuşu Mare topon videtü 46° 47’ N e lunetü 23° 17’ L.

Sürfat ela Căpuşu Mare binon mö 58,4 km².

Căpuşu Mare labon belödanis 3 698 (2002).
Mihai Viteazu

Dabinons:

* Mihai Viteazu: zif in ziläk: Cluj, in Rumän.
* Mihai Viteazu: zif in ziläk: Constanţa, in Rumän.
Edgar Allan Poe

Hiel **Edgar Allan Poe** (1809 yanul 19 - 1849 tobul 7) äbinom poedan, lautan, redakan, literatikrütan ä bal duganas Mufa Romatik Lamerikänik. Sevädik pato sekü konots klänöfa e ledredöfa, el Poe äbinom balan konotilautanas Lamerikänik balid, äsi balan fatanas konota poldik e konota midunik. Anikans lecedons omi balani lautanas magälaliterata nolavik.

El Poe pämotom in Boston. Pals omik ädeadons ven äbinom nog yunik, e pälasumom fa els John e Frances Allan in Richmond, Virginän. Us (e dü yels anik in Linglän) pädugälom ed äglofom bevü lieg tefädik, do neai pädaoptom calöfiko fa els Allans. Pos brefüp in niver di Virginia e steifül leigo brefüpik ad primön karieri militik, el Poe ed els Allans äditons de ods.

Lautanakarier ela Poe äprimon mükiko me poedotakonlet tiädü *Tamerlane and Other Poems* (Hiel Tamerlan e Poedots Votik; 1827); pla nem lautana päpenon te: „fa men di Boston“. El Poe äfealotädom lü Baltimore ad lödön kobü röletans anik ed ävotükom vobi okik de poed ad prosad. Ün yulul yela 1835, ävedom yufaredakan gaseda: *[[Southern Literary Messenger]]* in Richmond, kö äyufom ad mödükumön bonedamis ed äprimom ad völfön stüli lönik oka literatikrüta. Ün yel ot ämatikom ko jiel Virginia Clemm: jiköst 13yelik oka.

Pos lekoned no benosekik: *[[The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket]]* (= Konot hiela Arthur Gordon Pym se Nantucket), el Poe äjafom konetakonleti balid oka: *[[Tales of the Grotesque and Arabesque]]* (Konots Grotäta e Larabäta) ün 1839. Ün yel ot ävedom redakan ela *[[Burton's Gentleman's Magazine]]* e poso ela *[[Grhama's Magazine]]* in Philadelphia. In zif at äpübom pluamanumi vobotas sevädikün oka, ed ädisinom gasedi lönik oka, *The Pehn* (poso pävotanemöl as *[[The Stylus]]*), kel liedo neai pädavedükon. Ün febul yela 1844 äfealotädom lü New York ed ävobom pro el *[[Broadway Journal]]*: gased, kela dalaban teik fino ävedom.

Ün yanul yela 1845, el Poe äpübom poedoti: *[[The Raven]]* (Rab), kel ägeton benoseki sunädik, ab pos yels te tels jimatan omik: Virginia ädeadof sekü ftisid (1847 yanul 30). El Poe äbetikom dönumatikami, ab neai äjenöfükom tiketi at. Tü 1849 tobul 7, el Poe ädeadom bäldotü lifayels 40 in Baltimore. Kod deadama omik no sevädon to mobs mödik (lalkohol, drogs, kolerad, rabiät, oksasen (ba pecänidöl ko oksasenasteifül omik yelü 1848), ftisid, ladamaläd, breinamaläd e votiks.

Posbinükots ela Poe keninükons fluni veütik pö literat Lamerikänik e volik, äsi pö jäfüds äs levalav e jüfav. Zuo el Poe e vobots omik pubons in kuliv pöpedik: literat, musig, biomagodems, televid, nünömapleds e r. Ans domas omik binons anu museds.

## Yüms plödik
* Konots anik hiela Poe in Volapük (petradutöls fa läxcifal: Johann Schmidt).

## Literat
Palmas

Dabinons:

* Palmas: zif in ziläk: Aveyron, in Fransän.
* Palmas: cifazif tata: Tocantins, in Brasilän.
* Palmas: zif in tat: Paraná, in Brasilän.
Arthur Rimbaud

Hiel **Jean Nicolas Arthur Rimbaud** (pronimag Fransänapükik: ; 1854 tobul 20 - 1891 novul 10) äbinom poedan Fransänik, in Charleville pämotöl. Flun omik in literat, musig e lekan nulädiks ebinon dulöfik ä dudranik. Älautom vobotis sevädikün oka bü ävedom teldegyelik; hiel Victor Hugo äbepenom omi as „el Shakespeare cilik“ - ed äklemom literati lölöfiko bü lifayel 21id oka (do äbleibom penön penedis dü lifüp lölik oka). El Rimbaud älabom lani nentakik: ätävom vemo da kontinäns kil bü deadam tusunik oka, mö mul läs bal pos motedadel 37id oka.

* THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA ISBN-13: 9781468018011
Jota Rustaveli

Hiel **Jota Rustaveli** (*Grusiyänapüko:* **შოთა რუსთაველი**) äbinom poedan Grusiyänik tumyela 12id ä klatädan gretikün literata nerelik Grusiyänik. Älautom eli „ვეფხისტყაოსანი“ („Vepkhistkaosani“ = Kavidan in Pantäraskin): konapoedot netik Grusiyäna.
São Vicente Ferrer

Dabinons:

* São Vicente Ferrer: zif in tat: Maranhão, in Brasilän.
* São Vicente Férrer: zif in tat: Pernambuco, in Brasilän.
Munshi Premchand

Hiel **Munshi Premchand** (1880 yulul 31 - 1936 tobul 8) (lautananem: Premchand; *hindiyo:* **प्रेमचंद**, *lurduvo:* **پریمچںد**) äbinom bal lautanas gretikün literata nulädik in hindiy e lurduv.
Marcel Proust

Hiel **Valentin Louis Georges Eugène Marcel Proust**: sevädikum as **Marcel Proust** (pronimag Fransänapükik: ; 1871 yulul 10 - 1922 novul 18) äbinom lautan ä krütan Fransänik, famik as lautan lebuka: *[[À la recherche du temps perdu]]* (Pö suk tima peperöl): vobot legretik päpüböl as dils vel de 1913 jü 1927.
Magyarosaurus

Elaf ***Magyarosaurus*** äbinon dinosaur smalik lurooda: Sauropoda ün fin Kretata (Maastrichtian) uto, kö anu topon Rumän. Äbinon balaf dinosauras smalikün bevü els Sauropoda, lunotü mets te mäls. Pädadilädon in grup: *Rapetosaurus* famüla: Saltosauridae (= Titanosauridae) in studot brefabüik tefü elafs Titanosauridae fa jiel Kristina Curry Rogers.

## Tüv
Rets petuvons in topäd di Hunedoara, in Vesüda-Rumän. Primo as *Titanosaurus dacus* pänemöl (sekü els Dacii: belödans vönik Rumäna) fa Baonan Nopcsa ün 1915, poso pävotanemon ad *Magyarosaurus dacus* fa hiel von Huene ün 1932 sekü kods netabolitik, stimü pöp Macaränik (*Magyar*) ed i Rumänik (*dacius*). 

## In kuliv pöpedik
El *Magyarosaurus* äkompenon pö näijenot telid televidasökod: *Dinosaur Planet* (Planet Dionsauras) ela Discovery Channel as dinosaur smalik, kel älifon su „Nisul: Hateg“.

## Literat
* Rogers, Kristina Curry. 2005. Titanosauria, a phylogenetic overview. In: Kristina Curry Rogers e Jeffrey A. Wilson (red.). The Sauropods: Evolution and Paleobiology. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-24623-3. 
* Huene, F. von. 1932. Die fossile Reptil-Ordnung Saurischia, ihre Entwicklung und Geschichte. MONOG. GEOL. PAL. 4 (1), dils 1id e 2id, pads viii + 361.
* Nopcsa, F. 1915. Die Dinosaurier der siebenburgischen Landesteile Ungarns. Mitteil. JB. K. UNGAR. GEOL. REICHSANST. 23; pads: 1-26.
Sappho

Jiel **Sappho** (*Vöna-Grikänapüko*: **Σαπφώ**  ü **Ψάπφω** ) äbinof jipoedan lürik Vöna-Grikänik, su nisul: Lesbos pämotöl. In vödems poedik e jenotemiks, suvo pamänioton as motedöp ofik zif: Mytilene; votans ye cedons, das pämotof in Eresos: zif votik su nisul: Lesbos. Moted ofik äjenon vü yels 630 e 612 b.K., e pasagos, das ädeadof zao ün 570 b.K. Pluamanum poedotas ofik, kels äsevädons e pästunidons levemo ün vönüp, peperon, ab benorepüt gretik ofa elailifon yufü smalots nog dabinöls.
Mihai Viteazu (Cluj)

**Mihai Viteazu** binon zif in ziläk: Cluj, in Sibenbügän (Rumän). Mihai Viteazu topon videtü 46° 32’ N e lunetü 23° 44’ L.

Sürfat ela Mihai Viteazu binon mö 47,53 km².

Mihai Viteazu labon belödanis 5 741 (2002).
José Saramago

Hiel **José de Sousa Saramago** (pronimag Portugänapükik: ; 1922 novul 16 in Azinhaga – 2010 yunul 18 in Tías, Spanyän) äbinom lautan, dramatavan ä gasedan, kel ägetom Premi hiela Nobel ün 1998 pro keblünots okik literate. Vobots omik suvo jonons lecedis no kösömikis tefü jenots jenavik, pladölo kazeti gretikum su pösods ka su konot calöfik. Ans vobotas omik kanons pareidön as lalegors. Älifom atimo in Lanzarote su Kanariyuäns, in Spanyän.
Mihail Kogălniceanu

Dabinons:

* Mihail Kogălniceanu: zif in ziläk: Constanţa, in Rumän.
* Mihail Kogălniceanu: zif in ziläk: Ialomiţa, in Rumän.
William Shakespeare

Hiel **Whilliam Shakespeare** (päblunedöl tü 1564 prilul 26 - 1616 prilul 23 ma kaled hiela Julius, mayul 3 ma kaled hiela Gregorius) äbinom poedan ä dramatavan Linglänik, anu palecedöl lautan gretikün in Linglänapük ä dramatavan veütikün vola. Suvo panemom poedan netik Lingläna, u „Bardan di Avon“ (ü balugiko: „Bardan“). Vobotem dabinöl omik binädon me dramats 38, poedots degfolliänik 154, poedots konotik lunik tel, e poedots smalik anik. Dramats omik petradutons ini püks liföl veütik valik e paplösenons suvumo, kas uts dramatavanas votik valik.

El Shakespeare pämotom e pädugälom in Stratford-upon-Avon. Bäldotü lifayels 18 ämatikom ko jiel Anne Hathaway, kel ämotof ome cilis kil: Susanna e telädans: Hamnet e Judith. Vü 1585 e 1592 äprimom karieri benosekik in London as dramatan, lautan e dalaban dila dramatanefa: Lord Chamberlain's Men (= Mans hiela Lord Chamberlain), poso pävotanemöl as King's Men (= Mans Rega). Jiniko äsoalükom oki zao ün 1613 in Stratford, kö ädeadom pos yels kil. Nemödikos päregistaron tefü lif privatik ela Shakespeare, e mödikos pespekulon, tefü yegäds äs genalif e rel omik, äsi tefü mög, das vobots omik pilautons fa votikans.

El Shakespeare äprodom pluamanumi vobotas okik vü 1590 e 1613. Dramats primik oma äbinons gretadilo fredadramats e jenotems (= dramats dö lifüp regas Linglänik): dramatasots, kelis älöpükom ad sömit lekana finü tumyel 16id. Poso älautom ledino lugadramatis jü 1608, keninükamü vobots äs els *[[Hamlet]]*, ** e *[[Macbeth]]*, atimo papladöls vü dramats superikün in Linglänapük. In period lätik oma, älautom freda-lugadramats ed äkevobom ko dramatavans votik. Mödiks dramatas omik päpübons as dabükots kalieta e kurata distöfikas dü lifüp omik. Ün 1623, telans teatakevobanas omik äpüboms eli *[[Folio Balid]]*: konlet vobotas dramatik oma, kel äkeninükon dramatis ti valikis oma (pläamü tels, kels te poso pälecedons as omiks).

El Shakespeare äbinom poedan ä dramatavan pestümöl in tim okik, ab te ün tumyel 19id benorepüt omik ärivon nivodi löpik atimik. Pato Romatimans älevokädoms letäleni omik, e timü  pälelogom so vemo as heroedan lekana, das hiel George Bernard Shaw änemom kondöti at „bardanitulöfi“ Ün tumyel 20id, vobotem omik dönuamo pädaopton e padönutüvon fa mufs nolavik e dramataviks. Dramats omik palailöfons vemo nog ün atim, e paplösenons in yumeds kulivik e bolitiks distöfiks da vol valik.

## Literat
Sophokles

Hiel **Sophokles** (*[[Grikänapük]]o:* **Σοφοκλής**; zao 496 b.K. - 406 b.K.) äbinom telidan lugadramatavanas Vöna-Grikänik kil, kelas vobots pedakipons jü atim.
Snorri Sturluson

Hiel **Snorri Sturluson** (1179 - 1241 setul 23) äbinom poedan, jenavan ä bolitan Lisladeänik. Kilna pävälom lonisagan diala Lisladeänik: el *[[Alþingi]]*. Älautom eli *[[Edda Prosadik]]* ü *Edda Yunikum*, kel binädon me el *[[Gylfaginning]]* (= Cütami ela Gylfi): konot miteodema Norgänik, el *[[Skáldskaparmál]]*: buk püka poedik, ed el *[[Háttatal]]*: lised poedafomas. Äbinom i lautan ela *[[Heimskringla]]*: bepenam jenotema regas Norgänik, se miteods ela *[[Ynglinga saga]]* jü prim Zänodatimäda. Sekü kods stülavik e metodaviks, el Snorri suvo palelogom as lautan ela *[[Egils saga]]*.

As jenavan e metodipenan, el Snorri binom küpädik as moban teoroda (pämäniotöl in el Edda Prosadik), das gods miteodik primons dabini oksik as krigadugans e regs menik, kelas sepülps tirädons kulti. Bi pösods vokädons nemi krigadugana deadik du golons ini komip, u regana deadik ün tims fikulik, primons grediko ad kultön omis. Fino krigadugan u regan pamemom te as god. El Snorri pamobom i, das tribüts, kels vikodons ta tribüts votik, plänons vikodi oksik me lesag, das gods onsik ekomipons ed evikodons ta gods neflenas.
Yuliya Tümojänko

Jiel **‚Yuliya Volodümürivna Tümojänko’** (*[[Lukrayänapük]]o:* ‚Юлія Володимирівна Тимошенко’; pemotöl tü 1960 novul 27) binof konömavan ä bolitan Lukrayänik. Äbinof balidministeran Lukrayäna de yanul 24 jü setul 8 yela: 2005, e de 2007 dekul 18 jü 2010 mäzul 4. Binof dugan paleta: *‚Всеукраїнське об'єднання „Батьківщина“’* (Balatam Valalukrayänik: „Lomän“), kel jü yel: 2011 ‹ äduton lü *‚Блок Юлії Тимошенко’* (Paletafed jiela ‚Yuliya Tümojänko’).

Büä ävedof jibalidministeran balid Lukrayäna, el ‚Tümojänko’ ibinof balan duganas veütikün levoluta rojanik. Ün period at, gaseds vesüdänik anik änäinemons ofi eli „Jeanne d'Arc“ levoluta. Tü 2005 yulul 28, timapenäd: *‚Forbes Magazine’* änemon ofi, ya balidministeran, kilidani bevü voms nämädikün vola (kobü jiel ‚Condoleezza Rice’ e jiel ‚Wu Yi’).

Bü prim kariera bolitik ofa, el ‚Yuliya Tümojänko’ äbinof büsidan benosekik ab pedöbatöl in dustod gasina, kel eliegükon ofi. Dü yels: 1999–2001 ‹ äbinof kolatameina⸗ ä namätaministeran in ministeranef hiela ‚Viktor Yujcänko’. Pos levolut rojanik ‚Yujcänko’ ävedom presidal Lukrayäna e ‚Tümojänko’ ävedof balidministeran, ab päsäcälof pos muls vel sekü konflit ko presidal. Pos dailidaväls yela: 2007 ‹ ‚Tümojänko’ telidnaedo ävedof balidministeran.

In presidalidaväls yela: 2010 ‹ in Lukrayän ‚Tümojänko’ ägaenof 45,5% vögodas, sodas äfinikof in plad telid po hiel ‚Viktor Yanukovüc’. Pos daväls peperöl ‚Tümojänko’ äsädünikof as balidministeran. Ävedof cif taätanefa ta presidal nulik ä taan gretikün ofa: ‚Yanukovüc’. Ün gustul yela: 2011 ‹ päfanäbükof kodü minilud remäda e poso i komit sasena, ab mödikans äcedons, das cödät ofa pämotivon bolitiko. Cödalef Yuropik demü menagitäts äcödon ün 2013, das fanäbam ofa äbinon negitik ä nelonik, ed äkrütöl träiti mimenik ofa. Pas tü 2014 febul 22, del ot, ven dail Lukrayänik äsäcälon presidali: ‚Yanukovüc’, pästadükof libio sekü levolut diga. Ün prilul yela ot ‚Yuliya Tümojänko’ pälibocödetof ä pästimigeedof fa cödal löpikün Lukrayäna.

Äbinof dönu steifädan in presidalidaväls yelas: 2014 e 2019, ab nensekiko: ägaenof tefädo pladi telid (12,8% vögodas) e kilidi (13,4%). Atimo binof cif paleta ofik in löpacäm: dail Lukrayänik.

## Literat
Ludwig van Beethoven

Hiel **Ludwig van Beethoven** (Bonn, 1770 dekul 16 - Wien, 1827 mäzul 26) äbinom noatädan Deutänik. Om e hiel Mozart palecedoms noatädans gretikün vola. Änoatädom musigotis 138, ninädü: sümfon 9id, pianodakonsärt 5id, Viälakonsärt, el *sonata* pianoda 32id, e lop.

Famül hiela Beethoven älödon in Bonn, in Deutän, ab büröletans oma äkömons se Nedän (äsä klülädon se famülanem omik: *van* Beethoven, no *von* Beethoven). Lefat oma ibinom kanitan famik. Fat oma ägivom ome musigilärnodis mödik ä lunikis, ba ad kodön omi vedön el „Mozart nulik“.

Ven äbinom man yunik, äfealotädom ini Wien, kö ästudom ko hiel Haydn. Dabinon konot (kel luveratikumo no binon verätik), ma kel el Mozart älielom musigön omi lä pianod ed äküpetom: „okoedom lilön oki in vol“.

Bal se dins nekredovikün tefü Beethoven binon, das ävedom sudik dü lifüp oka. Pro noatädan, sudiköf binon mu jeikik: el Beethoven no plu äkanom lülogo musigön me pianod, e balna igo äbetikom oksaseni. Too, äbleibom noatädön, bi älabom fägi ad lilön musigi in kap oka.

Noatäds gölik gudikum oma äbinons pro pianod, keli äpledom vemo gudiko, e ninädons elis piano sonata: *Moonlight* (op. 27/2) e *Pathétique* (op. 13).

Ün prim tumyela 19id, äjafom eli *Sümfon Jamepik* (op. 55): noatäd nulik gretik, keli mödikans nemons elu sümfon romatik balid. Püdedieton hiele Napoleon Bonaparte, ab ven äkronom oki lampöru - dubo deimöl repüblikänim - Beethoven ävotükom dedieti.

1808 dekul 22, in el *Theater an der Wien*, äbinon konsärt mu jenavik. Lüloganef älilons noatädis nulik at: el *Sümfon Länik*  (6id, op. 68), el Pianodakonsärt 4id* (op. 58), el Sümfon 5id (op. 67) ed el „Choral Fantasy“. Letälen de Beethoven päfümükos.

Dü yels sököl, äjafom noatädis gretik pluik, ninädü: els Sümfon 7id (op. 92) e 8id (op. 93), el Pianodakonsärt 5id „Limep“ (op. 73), el Viälakonsärt (op. 61), el overture „Egmont“ (op. 84), ed el piano sonata „Appassionata“ (op. 57). In degyel balid tumyela 19id, Beethoven äbinom noatädan gönik Wiena.

Yels pos 1812 äbinons takedik musigiko pro Beethoven. Kod äbinon, das ästeifülom dagetön palami tefü hinef oka. Ädabinon komip lonik vü om e mot hipula, jikeli no älöfilom. Tü fin, hipul pägivom ziome oka.

Ab Beethoven äbleibom noatädön, ed äjafom noatädis negölik gretik an, kels ninädons els *string quartet'' (op. 127-133), el piano sonata „Hammerklavier“ (op. 106), ed el symphony 9 (op. 125). Symphony at binon famik demü ninükam ela „An die Freude“ hiela Schiller.

Ädeadom tü 1827 mäzul 26, labü bäldot yelas 56, dü mistom. Pasagos, das vöds finik oma äbinons: „olilob in sül.“
Tavisupleba

**Tavisupleba** (*[[Grusiyänapük]]o:* **თავისუფლება**) binon netahüm atimik Grusiyäna.
J. R. R. Tolkien

Hiel **John Ronald Reuel Tolkien** (1892 yanul 3 - 1973 setul 2) äbinom pükavan, lautan ä profäsoran Linglänik, sevädik as lautan lebukas: *[[The Hobbit]]* e *[[The Lord of the Rings]]* (= Söl Linas). Äbinom profäsoran Vöna-Linglänapüka in niver di Oxford de 1925 jü 1945 e poso profäsoran Püka e Literata Linglänikas de 1945 jü 1959. Äbinom romakatulan fiedik. Äbinom flen gudik hiela C. S. Lewis; bofikans ädutoms lü bespikagrup literatik no calöfik: el Inklings. Päcälom Büdan Roda Lamporäna Britänik (C.E.B.) fa jireg: Elizabeth II tü 1972 mäzul 28.

Näi lebuks: *Hobbit* e *Söl Linas*, son ela Tolkien: Christopher Tolkien äpübom vobotis votik stabü penets fata okik. Vobots ats (kels keninükons eli *[[Silmarillion]]* famik) e votiks fomons kobo yumed gretik konotas, jenotemas e pükas pedatikölas, ed i yegedas literatik dö vol pefomälöl labü nem: Arda, e patiko Zänoda-Tal (in Linglänapük: *Middle-earth* (pedefomöl de fom pelinglänüköl vöda Vöna-Norgänapükik: *Miðgarðr* : län fa mens pabelodöl ma miteodem germik), kel kanoy dientifükön as „paset votik“ vola obsik. El Tolkien ägebom vödi: *legendarium* (= konädem) tefü lautots valik at.

El Tolkien binom veütik noe as lautan, abi as pükajafan: pato el Quenya ed el Sindarin, kels pledons rouli in Zänoda-Tal, dütons lü püks lekanik bäldikün e pesevikün.

To lautans votik ipübons literatotis magälik bü el Tolkien, benosek legretik e flun lunüpik vobotas omik äkodons cedi pöpedik, das äbinom fatan literata magälik nulädik - u kuratikumo: fatan „magälaliterata löpik“ Hiel L. Sprague de Camp e votikans cedons omi „fatani magälaliterata nulädik“ kobü hiel Robert E. Howard (jafam ela ). Alo el Tolkien nendoto eflunom levemo lautotis posik e magälaliterati in valem.

## Literat
Lev Tolstoy

Grafan: **Lev Nikolayevic Tolstoy** (*Rusänapüko:* **Лев Никола́евич Толсто́й**; pronimag: ; 1828 setul 9 - 1910 novul 20) äbinom lautan, dramatavan ä filosopan Rusänik, äsi püdiman, naargidim kritik ä dugälivotastidan. Äbinom liman flunilabikün 
famüla noubik: Tolstoy.

As lautan, el Tolstoy palecedom fa mödikans balan lekonedilautanas gretikün vola, pato sekü mastanavobots okik: *[[Krig e Püd]]* e *[[Jiel Anna Karenina]]*. Klülädü gretot, lölöf e bepenam jenöfimik lifa Rusänik ün tumyel 19id, buks tel at topons su sömit literata jenöfimik. As filosopan südöfik, el Tolstoy äsevädikom kodü ceds okik tefü tadun nemekädik se lautots äs *[[Regän Goda Binon Ninü Ol]]*, kel pö turn okik äflunon pösodis famik tumyela 20id, soäs hiel Mohandas Gandhi e hiel Martin Luther King Jr..
Afonso I Portugäna

Hiel **Afonso I** (1109 yulul 25 — 1185 dekul 6), sevädikum me nem plina omik: **Afonso Henriques** (ü **Dom Afonso Henriques**), äbinom reg balid Portugäna. Ädagetom liväti Portugäna de Regän: León.
God Save the King

**God Save the Queen** ü **God Save the King** (pasekidon de reiganefacif: tefädiko, jireg u hireg) binon netahüm Regäna Pebalöl. Ekö setül balid, in linglänapük:

*God save our gracious King!*

*Long live our noble King!*

*God save the King!*

*Send him victorious,*

*Happy and glorious,*

*Long to reign over us,*

*God save the King!*
Tolstoy (Telplänov)

Dabinons:

* Lev Tolstoy: lautan ä filosopan Rusänik.
* Tolstoy: zif in tat: South Dakota, in Lamerikän.
Mark Twain

Hiel **Samuel Langhorne Clemens** (1835 novul 30 - 1910 prilul 21), sevädikün as **Mark Twain**: näinem omik, äbinom humeniman, cogedan, lautan ä spikädan Lamerikänik. Lautots sevädikün oma binons lekoneds: *[[Ventürs hiela Huckleberry Finn]]*, kel ya ömna penemon Lakoned Lamerikänik Gretikün, e *[[Ventürs hiela Tom Sawyer]]*. Sevädom i sekü saitots okik. Dü lifüp okik, el Twain ävedom flen presidalas, lekananas, dustodanas veütik e noubanas Yuropik.

El Twain ägetom pöpedi legretik: cogedäl feinik ä japälik oma äblinon ome lobi de krütans e lautans votik. Hiel William Faulkner: lautan Lamerikänik änemom eli Twain „fatani literata Lamerikänik“.

## Literat
Pleurocoelus

Elaf ***Pleurocoelus*** äbinon dinosaur se prim Kretata. Älifon in Nolüda-Merop e ba äbinon nim ot ko elaf *[[Astrodon]]*. El *Pleurocoelus* ärivon lunoti metas 8-15 e vetoti tounas 20-45. Sis 1997 ebinon dinosaur calöfik tat: Täxasän.

## Literat
* El Pleurocoelus as dinosaur calöfik tata: Täxasän.
* El Pleurocoelus.

## Yüms plödik
* El ''Pleurocoelus'' lä bevüresodatopäd: *Dino Directory*.
Vilags Fransänik pedistüköls dü Volakrig Balid

Seks Volakriga Balid äbinons vemo negöniks pro Fransän. Pato pos Komip nilü Verdun ün 1916, vilags zül ziläka: Meuse pädistukons lölöfiko. Ad mebön jenetis at, ab i kodü dabin boumas no nog pesplodölas e kodü stad pebadüköl gluna, mäls vilagas zül at neai pedönubumons. Pos fin kriga, pesludos ye ad no läükön onis ad komots votik ad dakipön memi tefü ons. Paguvons ün atim fa konsälanef labü limans kil, kels pacälons fa guvan ziläka: Meuse.

## Lised vilagas pedistuköl ä no pedönubumölas
* Beaumont-en-Verdunois (belödans 186 ün 1911, noniks sis 1918).
* Bezonvaux (belödans 149 ün 1911, noniks sis 1918).
* Cumières-le-Mort-Homme (belödans 205 ün 1911; 3 ün 1921; 1 ün 1990).
* Fleury-devant-Douaumont nilü Mebamal ela Verdun (belödanis 422 ün 1911; 12 ün 1921; 5 ün 1990).
*: Ün 1917, komot: Fleury-sur-Orne (in topäd: Calvados), jünu labü nem: *Allemagne*, äsludon ad votanemön oki, ad mebön dabini vilaga pedistuköl at.
* Haumont-près-Samogneux (belödans 131 ün 1911, 5 ün 1921, noniks ün 1990).
* Louvemont-Côte-du-Poivre (belödans 183 ün 1911, noniks sis fin kriga).

## Lised vilagas pedistuköl ä dilo pedönubumölas
* Douaumont (belödans 288 ün 1911; 38 ün 1921; 10 ün 1990).
* Ornes (belödans 718 ün 1911, 23 ün 1921, 10 ün 1990).
* Vaux-devant-Damloup pedönubumon lölöfiko.
Loksa

* Loksa: zif in grafän: Harju, in Lestiyän.
* Loksa: vilag nilü Kuusalu, in grafän: Harju, in Lestiyän.
* Loksa: vilag nilü Tamsalu, in grafän: Lääne-Viru, in Lestiyän.
Publius Vergilius Maro

Hiel **Publius Vergilius Maro** (70 b.K. tobul 15 - 19 b.K. setul 21), poso pänemöl i **Virgilius**, äbinom poedan klatädik Romänik. Älautom konapoedotis: *[[Eclogae]]* (ü *[[Eclogae|Bucolica Carmina]]*), *[[Georgica]]* ed *[[Aeneida]]*: konapoedot famikün oka in mod herodik, kel binädon me buks degtel (distü buks teldegfol konapoedota alik hiela Homeros) ed ävedon konapoedan netik Lampöräna Romänik.
Oscar Wilde

Hiel **Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde** (1854 tobul 16 - 1900 novul 30) se Lireyeän äbinom dramatavan, poedan ä lautan lekonedas e konotas. Sevädik kodü coged japälik oka, äbinom balan dramatavanas benosekikün ela London finü timäd , äsi balan famikanas gretikün tima okik. Pö cödäd famik, äsufom mifätoti gretik: päcödetom kodü „südöfamidun grobälik“ ad yels tel vobapönoda in fanäböp.
Vu Ceng'en

Hiel **Vu Ceng'en** (*in Tsyinänapük vönaoloveik:* **吳承恩**; *in Tsyinänapük pebalugüköl:* **吴承恩**; ma penulasit: pinyin: **Wú Chéngēn**) (zao 1500 - 1582), stülanem: **Rujong** (**汝忠**), äbinom poedan ä lautan Tsyinänik timü dünast: Ming. Pämotom in Huainan, in provin: Jiangsu. Ästudom in Niver di Nanjing dü yels plu degs.

Lekoned famikün oma binon „Täv Vesüdio“, in kel hikleudan kolkömom Belemi Flamöl. Lekoned at pejuiton fa menäds mödik Tsyinänanas e blebon jünu lekoned klatädik pöpedikün Tsyinäna. Tradutod famikün ona (ini Linglänapük) pedunon fa hiel Arthur Waley tiädü *Monkey* (Lep).
William Butler Yeats

Hiel **William Butler Yeats** (*pronimag:* ; 1865 yunul 13 - 1939 yanul 28) äbinom poedan ä dramatavan Lireyänik, ä balan pösodas veütikün literata tumyela 20id. Äflunom levemo Dönuliföfikami literatik Lireyänik, e kobü läd: Gregory e hiel Edward Martyn äfünom eli *[[Abbey Theater]]*, kela cif äbinom dü yels balid ona. El Yeats äbinom telna senatan Lireyänik. Ün 1923 ägetom premi: Nobel literata sekü vobotem okik, keli komitetanef prema äbepenom as „poed süperik, kel me fom löpa-lekanik notodon lanäli neta lölik.“ El Yeats palelogom valemo as balan lautanas nemödik ut, kelas vobots gretikün päfinükons pos get prema: Nobel; vü vobots at binons: *The Tower* (Tüm; 1928) e *The Winding Stair and Other Poems* (Tridem Skrubätik; 1929).

El Yeats pädugälom in Dublin, ab älifädom cilüpi okik in  Sligo. Ästudom poedi dü yunüp okik, e de bäldot yunik änitedälom tefü konäds Lireyänik e koult. Yegäds at patuvons in dil balid vobotema omik, zao jü fin tumyela 19id. Poedabuk balid oma päpübon ün 1889, e poedots lürigik at päflunons fa hiel Edmund Spenser e hiel Pery Bysshe Shelley, äsi fa lürig poedas Blodefa bü-Rafaelik. De 1900, poed ela Yeats pianiko ävedon kopikum ä jenöfimikum, nen loveikim yunüpa omik, do äbleibom nitedälön in maskars kopik e lanöfik ed in teorods sirkamufik lifa. Dü lifüp okik, el Yeats älasumom lecedis bolitik distöfik, keninükamü, ma vöds krüta: Michael Valdez Moses, „uts netimana tuik, veitacedana klatädik, dakipiälana stifälik e nosimana milyelimik“.

## Literat
Maidla (Rapla)

Dabinons vilags tel labü nem: Maidla in grafän: Rapla, in Deutän:

* Maidla nilü Juuru e
* Maidla nilü Märjamaa.

Vilags votik labü nem: Maidla plödü fedalän: Rapla palisedons is.
Dârjiu

**Dârjiu** binon zif in ziläk: Harghita, in Rumän.

Sürfat ela Dârjiu binon mö 41,97 km².

Dârjiu labon belödanis 1 177 (2002).