Volodümür Vünnücänko

Hiel **‚Volodümür Kürülovüc Vünnücänko’** (*[[Lukrayänapük]]o:* ‚Володи́мир Кири́лович Винниче́нко’; pemotöl tö ‚Veselüy Kut’ in Lampörän Rusänik tü 1880, yulula d. 28id, edeadöl tö ‚Mougins’ in Fransän tü 1951, mäzula d. 6id) äbinom lautan, pänan, jafädan ä bolitan sogädademokratimik Lukrayänik, kel äpledom rouli veütik in Pöparepüblik Lukrayänik ünü yels: 1917–1919. Äbinom balidal balid Lukrayäna. Zuo palececom as balan lautanas lelogädikün Lukrayäna tumyela XXid.

## Yunüp.

El ‚Vünnücänko’ pämotom in famül feilanas in vilag: ‚Veselüy Kut’ ‹ in eliän ‚Qärson’, nefagü zif: ‚Yelisavätgrad’ (nutimo ‚Kropüvnüzküy’ panemöl). Fat oma äbinom läxdutetan, kel ifealotädom lü ‚Yelisavätgrad’, kö imatikom ko jiel ‚Yävdokiya Pavlänko’ (motedanem: ‚Linnük’): jiviudan, kel älabof ya cilis kil. Sekü mat at pämotom son bal: ‚Volodümür’.

Ya timü julayels okik el ‚Volodümür’ yunik äprimom ad kompenön pö jäfed levolutik. Älautom poedoti levolutik, sekü kelos älifädom vigi in ziöb ed äplödükom se jul. Realajuli äfiduinom votöpo.

Ün yel: 1901 ‹ äprimom ad studön gitis pö niver di ‚Küyiv’, e pos brefüp älüyumom ad palet levolutik Lukrayänik (‚RUP’), kel pövotanemon ad „vobanefapalet sogädademokratimik Lukrayäna” (‚USDRP’) ün 1905. Äprimom ad bejäfön stäänükami propagida bevü feilans e vobans, kodä päfanäbükom ün 1903 e pämoükom se niver. Kodü jäfed levolutik päfanäbükom pluna, ab telna äplöpom ad skeapön. Gitastudis ye neai öfiduinom. Posä picödetom ad fanäbamapönod mö yel, äfugom se län. 

Vü yels: 1906 e 1914 ‹ ästebon sökaleodiko in ‚Lemberg’, ‚Wien’, ‚Genève’, ‚Paris’, ‚Firenze’ e ‚Berlin’. Timü xil oka ämatikom ko jisanan yudik⸗Rusänik: ‚Rosaliya Lifjüz’ ‹ ün 1911. Ün 1914 ägegolom lü Rusän e jü 1917 älödom ön nem dobik in ‚Moskva’.

## Karier bolitik.
Brefüpiko pos febulalevolut in Rusän el ‚Vünnücänko’ pävalom ad vipresidan ela „zänakonsälalef” (‚Центральна рада’), kel pidabinükon in Küyiv fa komulans paletas ä noganükamas difik, e cifamü jenavan famik: ‚Müqaylo Hrujävsküy’ ‹ suniko älabon nämäti ad jäfidön as dail Lukrayänik. El ‚Vünnücänko’ äbinom calospikan veütik lejona dialik cifik zänakonsälalefa, keli kanoy prafadön as koboäd sogädima e länäda⸗netätima romatik tumyela XIXid.

De 1917, yunula d. 15id jü 1918, yanula d. 22id el ‚Vünnücänko’ äcifom eli „lesekret” Pöparepüblika Lukrayänik: loniledunät zänakonsälefa ‹ demü kelos jenöfo äbinom balidal balid Lukrayäna. Äbleibom plagön cali at, posä lesekret ivotafomon ini „konsälalef pöpaministeranas”, ab no lunüpo: tü 1918, yanul d. 30id om e guveranef fulanumik oma änecalikons demü difs bolitik fefik, te dels jöl posä Pöparepüblik Lukrayänik inotädon nesekidi lölöfik oka de Rusän.

Stad tata Lukrayänik äbinon lemu fibik. In cals binälik ti valiks ninü zänakonsälanef äjäfidons dialimans yunik ä neplakugiks, kels änedunons ad noganükön tatabinodi ä militi, ed ün timüls lonädik pädugons fa dialafanat bolitik. Posä volakrig balid in Lofüda⸗Yurop äfinikon me vikod nämädas zänik dub püd di ‚Bräst-Litovsk’, pädispenöl in mäzul yela: 1918 ‹ Deutän ädageton gitäti ad koupön Lukrayäni. Zänakonsälalef pälikiton, lons fa on pilonöfüköls päsädunons, e Pöparepüblik Lukrayänik pävotafomon ini „Tat Lukrayänik”. Tü del 29id prilula koupans Deutänik ästitons in Lukrayän reigasiti pluuneplu monäkiki, päciföli fa el ‚hetman’: ‚Pavlo Skoropadsküy’, kel cifiko äjuiton stüti glunidalabanas, kosakas e slopanas Rusänanas dakipiälik, ab äbinon vemo nepöpedik dub bolit feilimik e pro⸗Rusänälik oka. Vifiko po peräd Deutäna in Vesüda⸗Yurop ün novul yela ot reig ela ‚Skoropadsküy’ äfinikon. Poso ‚Vünnücänko’, kel ibinom in zän taätanefa ta ‚Skoropadsküy’, kobü hiel ‚Sümon Pätlyura’ äfomom reiganefi nulik, atna „dilekanef” pänemöli. Pöparepüblik Lukrayänik pädönustidon.

I atna calam ela ‚Vünnücänko’ as presidal reiganefa ädulon te dü brefüp. Vifiko äkonflitikom ta ‚Pätlyura’ demü bolit, ad keli äzesüdosöv steifön. ‚Vünnücänko’ äpläidom boliti sogädik, kel öpluon leigodü desins boljevanas, du ‚Pätlyura’ ävilom lüodikön lü lebum tata. Tü del 13id febula ‚Vünnücänko’ äsäcalikom, dels ömik posä milit redik ikonkeron eli ‚Küyiv’.

Ün 1919 ‚Vünnücänko’ ätevom lü Lösterän. Älüvom eli ‚USDRP’ ed änoganükom grupi kobädimanas Lukrayänik pixilölas. Ün mayul yela: 1920 ‹ ätävom lü ‚Moskva’ , dat äprimom bespikis ko boljevans. Älofons ome cali vipresidana konsälanefa pöpalekomitätanas äsi cali pöpalekomitätana (= ministerana) dinädas foginänik, ab ädeimom mobi at: isäspetikom demü lüäl boljevanas, kelis äkusadom dö suslomänäl Rusänik ä nesnat as sogädimans.
 Pos bespiks dü muls fol ägegolom lü foginän, kö äprimom lebiti ta sovyätaguvenef nulik. Ün 1921 kongres vala⸗Lukrayänik lulid sovyätas ästeton eli ‚Vünnücänko’ nefleni pöpa, ottimo zepölo lüyumi Lukrayäna ad Sovyätabalatam.

Reti lifa ‚Vünnücänko’ älifädom in Vesüda⸗Yurop. Dü yels balid älödom in Deutän, kö ävedom cif sogeda, kel äyufon studanis Lukrayänik. Ottimo äbleibom suimön jenotis in Sovyätabalatam ed äbejäfom lauti ä päni. Kodü stad bolitik ä könomik fikulik in Deutän äfealotädom ün 1925 lü Fransän. Primo ätopikom in ‚Paris’, ab ün 1934 kobü jimatan oma äremon domili ko läned smalik in zifil: ‚Mougins’ ‹ nilü ‚Cannes’ in Sulüda⸗Fransän, kö äprimom lifi as feilan. Ädunom atosi, bi ädesirom lifastüli takedik ä sauniki, ab id dubä stad finenik oma äbinon fikulik sisä no plu igetom moni de dabükans Lukrayänik oma. Ga äbleibom lautön ä pänön.

Dü koup Fransäna fa Deutän timü volakrig telid el ‚Vünnücänko’ pänüfärmükom in zänädaleseatöp, bi ärefudom ad kevobön ko netasogädimans. Pos krig älevüdom ad sävafam lölöfik ä kelif püdik netas vola. Ädeadom tü 1951, mäzul d. 6id e päsepülom in lödöp oka: ‚Mougins’.

## As lautan.

In literat Lukrayänik ‚Vünnücänko’ palecedom as lautan nulädimik lonädik Lukrayäna bülevolutik. Älautom konotis brefik, lekonedis e dramatis. In vobots omik ädajonom kobotiäli vemik ko levolutanef Lukrayänik, vobanasogät e mens pipöviköl, äsi setevans se Lampörän Rusänik lödöls in Vesüda⸗Yurop. Prim kariera omik äjenon ün 1902 me konot: ‚Сила і краса’ („Näm e jön”), kel päpübon in periodapenad: ,Kiyävska Starina’ e vemiko pälobon fa hiel ‚Ivan Franko’, jiel ‚Läsya Ukrayinka’ e votikans. 

Vobotem ela ‚Vünnücänko’ padilädon ad periods kil. Period balid ninädon mödikosi vobotas omik pelautöls „in fom smalik” (penots, konots brefik) dü yels: 1902–1905. Period kelid ninädon konotis brefik, dramatis e lekonedis pelautöl pos levolut yela: 1905. Period kilid ninädon vobotis pelautöl dü xil lautana, e pakaladon fa yutopim ä filosop lönik, keli änemom „balälim” (‚конкордизм’). Vobot balid, kel ämaledon fleki at, äbinon lekoned: ‚Сонячна машина’ („Solacin”), pälautöl dü yels: 1922–1924. Buk at, kel palecedon as konot Lukrayänik balid di ‚science-fiction’, binon lekoned lätik ela ‚Vünnücänko’ pepüböl in Sovyätabalatam, ibä sis yel: 1933 – posä ‚Vünnücänko’ in pened maifik lü bolitabür paleta kobädimik Lukrayäna iprotestom ta faemaditret: ‚holodomor’ – jü fin degyela jölid tumyela XXid vobots oma, soäsä vobots lautanas Lukrayänik mödikas, piproibons in Sovyätabalatam. Sekü atos dil gretik vobotema ela ‚Vünnücänko’ pas pepübon pos deadam oma.

Näi vobotem literatik veüti jenavik patik labons memots oma, pelautöls ün 1920 e petiädöls ‚Відродження нації’ („Dönumoted neta”), in kels bepenom jenotis yela: 1917–1919, äsi delabuks oma se yels: 1911–1936, pepübols sis 1980 in toums lul. Stabü konots omik filmots ömik pejafädons. Fino ‚Vünnücänko’ eposbinükom i pänotis plu tum.


## Mebamals.

Мемориальная доска В. К. Винниченко в Кропивницком.jpg | Mebaston len jul in ‚Kropüvnüzküy’.
StampVinnichenko.jpg | Potamäk Lukrayänik labü magod ela ‚Vünnücänko’.
Vinichenko Av.jpg | Konäd Lukrayänik se 2005 (föfaflan).
Coin of Ukraine Vinichenko R.jpg | Konäd Lukrayänik se 2005 (pödaflan).
Відзнака Міжнародної премії Володимира Винниченка (титульна сторона).jpg | Kulivaprem bevünetik di ‚Vünnücänko’.


## Noets.