open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nodosaurus

Elaf ***Nodosaurus*** („lasär gnobilabik“) äbinon dinosaur planifidöl ün fin Kretata, kela fösils patuvons in Nolüda-Merop. Bomems no lölöfiks tels petüvons in tats: Wyoming e Kansas, in Lamerikän, e jünu krans nonik. Balaf dinosauras tegilabik balid, kels petüvons in Nolüda-Merop, el *Nodosaurus* pänemon fa hiel Othniel Charles Marsh ün 1889.

Limaf at famüla: *[[Nodosauridae]]* (lurooda: *[[Ankylosauridae]]*) ärivon lunoti metas fol jü mälas. Äbinon dinosaur rooda: *[[Ornithischia]]* labü platots bomöfik su dil löpik koapa oka. Ba älabon nadis ve flans okik. Älabon lögis brefik fol, futis labü teans lul, särvigi brefik e göbi lunik, stifik nen staf. Kap äbinon rovik ed älabon snudi tipik, mäxulis nämik e tutis smalik. Ba äfidon planis molik, bi luveratiko no äfägon ad bemaskön tönikis; u ba äfägon ad dicetön onis yufü gastrolits e ninäms gretik oka.

Kredoy, das nen staf pö göb okik el *Nodosaurus* no äfägon ad jelodön oki vemo gudiko. Üf pätädon, bo ädofalon sui glun, dat te bäk e flans tegilabiks okik pöjonons, soäs lustrids atimik.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
*El ''Nodosaurus'' in Dinosaurasikloped se bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
Harlow

**Harlow** binon zif in grafän: Essex, in Linglän.

Sürfat ela Harlow binon mö 30,54 km².

Harlow labon belödanis 78 100 (2006).
Harwich (Essex)

**Harwich** (*pronimag:* ) binon zif in grafän: Essex, in Linglän.

Harwich labon belödanis 15 500 (2001).
Mü, belarusü

El ***Мы, беларусы*** (Mü, belarusü = Obs, Belarusänans) ü *Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь* (Dzyarjaunü gimn Respubliki Belarus = Hüm tatik Repüblika: Vieta⸗Rusän) binon netahüm Vieta⸗Rusäna.

## Vödem

: **1**
: Мы, беларусы - мірныя людзі,
: Сэрцам адданыя роднай зямлі,
: Шчыра сябруем, сілы гартуем
: Мы ў працавітай, вольнай сям'і.

: *Dönuastrof*
: Слаўся, зямлі нашай светлае імя,
: Слаўся, народаў братэрскі саюз!
: Наша любімая маці-Радзіма,
: Вечна жыві і квітней, Беларусь!

: **2**
: Разам з братамі мужна вякамі
: Мы баранілі родны парог,
: У бітвах за волю, бітвах за долю
: Свой здабывалі сцяг перамог!

: *Dönuastrof*

: **3**
: Дружба народаў - сіла народаў -
: Наш запаветны, сонечны шлях.
: Горда ж узвіся ў ясныя высі,
: Сцяг пераможны - радасці сцяг! 

: *Dönuastrof*
Galileo Galilei

Hiel **Galileo Galilei** (1564 febul 15 - 1642 yanul 8) äbinom füsüdan, matematan, stelavan ä filosopan Litaliyänik (di Toscana), kel älabom rouli veütik pö levolut nolavik. Bevü duinods onik patuvons stud sitöfik balid mufa leigöfiko vifikumöla, gudükumams daleskopa e küpeds stelavik medü on, e stüt pro sit hiela Nicolaus Copernicus. Vob plakavik ela Galileo ädiston vemo de metods nedabinotik hiela Aristoteles, nog kösömiks ün tumyel 17id. 
El Galileo penemon „fatan stelava küpedik nulädik“, „fatan füsüda nulädik“, „fatan nolava“, e „fatan nolava nulädik“. Muf kopas leigöfiko vifikumölas, kel ün atim patidon in juls e nivers ti valiks, pästudon fa el Galileo. Keblünots omik stelave küpedik keninükons tüvi munädas gretikül fola Yupitära, kels pänemons „muns hiela Galileo“ stimü om, ed i küpedam e diletam solastenas. El Galileo äjäfom i me nolav pajäfüköl e kaenav, ägudükumölo binodi kompada.

Jenöfot, das el Galileo ästütom ed äjelodom eli Copernicus pädöbaton vemo dü lifüp omik. Leced telazänodimik idareigon voli sis timäd ela Aristoteles, e döbats päkodöl dub tadun ela Galileo lecede at äkodons proibi jelodama solazänodima as sit verätik, bi teorod at ettimo no älabon blöfis gudik ED ätaon ta sinif kuratik biba. El Galileo fino pämütom ad noön solazänodimi okik ed älifädom yelis lätik lifüpa okik as fanäb in dom okik büdü Glüg Katulik.
Walton-on-the-Naze

**Walton-on-the-Naze** binon zif in grafän: Essex, in Linglän.

Walton-on-the-Naze labon belödanis 12 000 (2001).
Numam

**Numam** binon dunot matematik, ma kel saedoy (u näedoy) bali, kösömiko ad sevön, yegs liomödotik dabinons, ud ad sesukön numi pevilöl yegas (primölo me „bal“ pro yeg balid e poso saedölo bali a yeg pesesuköl alik), u, tefü sökaleod yegas, ad tuvön nümi yega semik ud ad tuvön yegi labü nüm semik. Numam i pagebon ad jonön noli dö nems numas e sit numas: *bal*, *tel*, *kil*, *fol*, *lul*,...) u dö nums it. Matematans spikons dö numam as metod ad tuvön numi diletas konleta finilabik.

Numam anikna tefon saedami numas gretikum ka bal, as sam: numam mona, numam a tels (2, 4, 6, 8, 10,...) u a luls (5, 10, 15, 20, 25,...).

Tuvots vönotavik anik tikodükons, das mens numons du yels pu 50 000. Numam pägebon fa pöps vönik ledino ad bejäfön nünis konömavik äs debs e katäd (bukädanolav). Volfam numama ädugon lü volfam malatema matematik e numatasitas.

## Literat
Southend-on-Sea

**Southend-on-Sea** (ü balugiko **Southend**) binon zif in grafän: Essex, in Linglän.

Sürfat ela Southend-on-Sea binon mö 41,76 km².

Southend-on-Sea labon belödanis 159 900 (2001).
Janenschia

Elaf ***Janenschia*** (penemöl stimü fösilavan Deutänik: Werner Janensch) äbinon dinosaur gretik lurooda: *[[Sauropoda]]*, kel älifon in Frikop finü Yurat (bü yels 155-balions); äbinon kludo limaf balid jünu sevädik famüla: *[[Titanosauria]]*. Primo pälelogöl as limaf 
famüla: *[[Diplodocidae]]* (ba elafs *[[Tornieria]]*/*[[Barosaurus]]*, büo „Gigantosaurus“), poso pävotadadilädon as limaf famüla: *[[Titanosauria]]*.

Bid patedik: *Janenschia robusta* päbepenon balidnaedo fa el Wild ün 1991.

## Yüms plödik
* Nüns plüik dö els ''Titanosauria''.
Gottfried Leibniz

Hiel **Gottfried Wilhelm Leibniz** (ü **Leibnitz** ü **von Leibnitz**; 1646 yulul 1 - 1716 novul 14) äbinom mödatälenan Deutänik, kel äpenom ledino in latin ed in Fransänapük.

Labom pladi veütik in filosopajenav ed in matematajenav. Ätüvom difakalkuli nesekidiko de hiel Isaac Newton, ab malatem omik päbuükon e pagebon jünu. Ätüvom i telnumatasiti: stabasuemod binodas nünömavik atimik ti valikas. As filosopan, pamemom jünu ledino sekü fredim, o. b. kludod omik, bai kel leval obsik binon, ma siäm semik, leval gudikün, keli God äkanom jafön. Äbinom, kobü hiel René Descartes e hiel Baruch Spinoza, balan tikälimanas gretik tumyela 17id, ab filosop omik yumon leigo pö vönaoloveikod skolik ed äbüologom tikavi e diletami nulädik. El Leibniz äkleblünom veütikosi i füsüde e kaenave, ed äbüologom suemodis, kels poso ödavedons in lifav, sanav, talav, mögateor, lanav, pükav e nünav. Äpenom i dö bolit, gitav, südav, godav, jenav e vönapükav, ed älautom igo i poedotis nemödik. Keblünots omik grupe gretik jäfüdas at patuvons in gaseds mödik ed in degmilats penedas e namapenädas no päpübölas. Jü atim, no dabinon pübot lölöfik penädas valik ela Leibniz, klu bepenam lölöfik keblünotas omik no nog mögon.

## Literat
* (Polänapük) Zbigniew Sepioł, ''Legal and political thought of Gottfried Wilhelm Leibniz'', „Studia Iuridica” 2003, **41**, pads: 227–250.
Leibniz (Telplänov)

Dabinons:

* Gottfried Leibniz: matematan ä filosopan Deutänik.
* Leibnitz: zif in fedalän: Steiermark, in Lösterän.
Kalkulam

**Kalkulam** binon dunot vilöfik ad votafomön nünis gebidik ad seks. Vöd at kanon pagebön ma siäms distöfik, de numakalkulam vemo fümetik medü geb lalgorita jü kalkulam lufümik dunamoda pö mäted u kalkulam benosekamöga löfatefas vü pösods tel.

Naedam numa: 7 me num: 8 (*7na 8*) binon kalkulam lalgoritik balugik.

Täxetam suäma gidöfik pro stums finenik me geb teoroda: Black-Scholes binon kalkulam lalgoritik komplitik.

I täxetam statitavik davälasekas luverätik stabü cedivestigams tefon kalkulamis lalgoritik, ab seks binons gredaked mögas, no tuvedots kuratik.

Slud tefü mod gudikün ad bumön tefis ko pösod gena votik kanon sekidon de kalkulam, ab no binon fümetik, büosagovik ud igo gudiko pemiedetöl. Vödigeb lufümik at 
givon one sinifatopädi telid, difik de siäm matematik löpo pemäniotöl.
Bahariasaurus

Elaf ***Bahariasaurus*** (siämü „läsar di Baharia“) pälecedon primo as dinosaur mitifidöl vemo gretik, ab poso päkludos, das fösils binädons me boms mitifidafa gretota zänedik kobü boms dinosaura gretik votik famüla: *[[Titanosauridae]]*. Ba el *[[Deltadromeus]]*: mitifidaf votik äliföl in Frikop Kretatik, äbinon dinosaur ot.

Bid patedik: *B. ingens* päbepenon fa hiel Ernst Stromer ün 1934, do fösil patedik pädistukon dü Volakrig II. Plad ela *Bahaisaurus* in dadiläd dinosauras no fümon. Ya päpladon ini donagrups distik anik elafas *[[Theropoda]]*, a. s. elafs *[[Carcharodontosauridae]]* (fa el Rauhut ün 1995) ed elafs *[[Tyrannosauroidea]]* (fa el Chure ün 2000). Bomems pludik paneodons ad dadilädön dinosauri at kuratikumo, ed ad fümükön tefi onik ko el *Deltadromeus*.

## Literat
In Linglänapük:


## Yüms plödik
* El ''Bahariasaurus'' lä bevüresodatopäd: ''DinoRuss''.
* Nüns dö els ''Ceratosauria''.
Baurutitan

Elaf ***Baurutitan*** äbinon dinosaur lurooda: *[[Sauropoda]]* ün fin perioda: Kretat. Planifidaf at äkanon rivön lunoti metas 24, äduton lü famül: *[[Titanosauria]]* ed älifon uto, kö anu topon Brasilän.

Bid patedik: *Baurutitan britoi* päbepenon fa els Kellner, Campos e Trotta ün 2005 stabü göbavirebs anik. Dinosaur Sulüda-Meropik at €pätuvon in Uberaba, in tat Brasilänik: Minas Gerais.

## Yüms plödik
* ''Baurutitan'' on the Dnosaur Mailing List
Bellusaurus

Elaf ***Bellusaurus*** (siämü „lasär jönik“) äbinon dinosaur labü särvig smalik ä limaf lurooda: *[[Sauropoda]]* dü zänoda-Yurat. Ärivon lunoti metas 4,8. Fösils onik pätuvons in Fomam di Wucaiwan, in Tsyinän.

## Tüv e bids
Bid patedik (e jünu teik) binon elaf *Bellusaurus sui*, kel päpebenon calöfiko fa el Chao ün 1987. Bomems degvel pätuvons in top ot, kelos tikodükon, das jep pideidon dü tuvatam vemo vifik. Pats anik tikodükons, das äbinons yunafs.

*Bellusaurus*: bids:
**B. sui*

## Literat
* Dong Zhiming. 1992. Dinosaurian Faunas of China. Beijing: China Ocean Press. ISBN 3-540-52084-8.

## Yüms plödik
* El ''Bellusaurus'' lä bevüresodatopäd: *DinoRuss*.
* El ''Bellusaurus'' lä bevüresodatopäd: *Dino Directory*.
Johannes Kepler

Hiel **Johannes Kepler** (1571 dekul 27 - 1630 novul 15) äbinom matematan, stelavan ä strologan Deutänik, äsi balan cifakompenanas levoluta stelavik tumyela 17id. Sevädom ledino sekü lons planetamufa, kelis stelavans posik älärnons de vobots omik: *[[Astronomia nova]]*, *[[Harmonices Mundi]]* e r.

Bü el Kelpler, mufs planetas päkalkulons medü yümätam mufas sirköfik sisirkas. Pos el Kepler, stelavans pianiko ädeflekons oki de sisirks lü zümufs: vegs, kels äkanons pabepenön matematiko as lelips. Lons ela Kepler äfomons i bali stabas teoroda vetotanäma valemik hiela Isaac Newton.

Dü karier okik, el Kepler äbinom matematitidan in seminarajul in Graz, in Lösterän, äsi yufan stelavana: Tycho Brahe, kurastelavan Lampörana: Rudolf II, matematitidan in Linz, in Lösterän, e konsälal . Änitedälom i tefü litav: ädatuvom daleskopasoti nulik (Daleskop hiela Kepler) ed äyufom ad jelodön tüvis daleskopik timakompenana okik: Galileo Galilei.

El Kepler älifom ün timäd, kü no ädabinons difs gretik vü stelav e strolog, ab ga vü stelav as jäfüd matemata e füsüd as jäfüd natafilosopa. El Kepler ägebom blöfädis e tikami relikis pö vob okik dub stigäd tikamagoda, ma kel God ijafom voli bai disein, keli mens kanons suemön yufü lit natik tikäla.
El Kepler äbepenom stelavi nulik oka as „sifüsüd“, as „lespat in Metafüsüd hiela Aristoteles“ ed as „fövot lebuka: *Tefü Süls* hiela Aristoteles“, kelos äkodon votafomami levalava vönaoloveik medä stelav pälecedon as dil füsüda matematik valemik.

## Literat
Brohisaurus

Elaf ***Brohisaurus*** äbinon dinosaur lurooda: *[[Sauropoda]]* ün fin Yurata, stabü limafösils. Fösils at pätüvons in belem di Kirthar in Pakistän. Bid patedik binon elaf *B. kirthari*.

## Literat


## Yüms plödik
* ''Sindh University Research Journal'', toum: 38,  nüm: 1. Ragiv fomätü PDF yegeda nolavik dö el *Brohisaurus*.
* El ''Brohisaurus'' lä bevüresodatopäd: *DinoData*.
Borogovia

El ***Borogovia*** äbinon dinosaur lurooda: *[[Theropoda]]*, kel älifon dü fin perioda: Kretat uto, kö atimo topon Mongolän. Nem mitifidafa at famüla: *[[Troodontidae]]* dekömon de ut nimas as „borogoves“ sevädik se poedot hiela Lewis Carroll: el Jabberwocky.

Sevädik teiko stabü pödalims no lölöfiks, el *Borogovia* äbinon lunotü mets 2 e vetotü milgrams 13.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Borogovia'' lä bevüresodatopäd: *Thescelosaurus*!
* El ''Borogovia'' in Dinosaurasikloped lä bevüresodatopäd: *Dino Russ' Lair*.
* El ''Borogovia'' lä bevüresodatopäd: *Dino Directory*.
Mafam

**Mafam** binon täxetam pata semik yega füsüdik yufü stabäda tefik. Kösömiko pagebon maföm - a.s. stripöm u vätöm, kel leigodon yeg e stabäd semik, samo met u milgram. Nolavans ye, bi neodons mafamis vemo kuratikis, lelogons mafami as laböl dilis kil: mafam it, pölitäxet e konfidanivod (i.e. mög kuratik, das pat pemaföl yega füsüdik binon ninü pölamied. Kanoy samo mafön yegi mö mets 2,34 ± 0,01 lä konfidanivod: 95%. 

Metav bejäfon studi nolavik mafama. Ma mafamateor, mafam binon küped, kel läsükon nenfümi semik as mödot penotodöl. El „mafön“ sinifon kluo: ledunön küpedis somik.
Sanav

**Sanav** binon nolav e „lekan“ ad laibinükön e/u geblinön sauni menik medü vestig e lekäl malädanas.

Sanav atimik vobon in tefs mödik tefü „lekan saunükama“ e nolavs distöfik. Sanav yumon stedöfiko lü saunanolavs e lifasanav. In valem, vöd: „sanav“ ün atim tefon saunüköpis, maladöpis, vestigi sanavik äsi kötetavi: val, kel tefon malädis e vunis.
Carolus Linnaeus

Hiel **Carolus Linnaeus** (*Svedänapüko:* **Carl Linné**, ü **Carl von Linné** pos noubükam omik; 1707 mayul 23 - 1778 yanul 10) äbinom planavan, sanavan ä nimavan Svedänik, kel äjafon stabis dadilädasita nolavik atimik. Sevädom id as „fatan kladava lifavik nulädik“. Palelogom id as balan fatanas kologa nulädik.

El Linnaeus pämotom in länäd, in provin: Småland Sulüda-Svedäna. Fat omik äbinom büröletan balid oma, kel älasumom famülanemi laidüpik: büo valans igebons nemamasiti Skandinänik (nem + fatanem). Fat omik ävälom nem latinafomik: „Linnaeus“ kodü tiliad gianagretik in laneds famüla omik ädabinöl.

El Linnaeus ävisitom Niveri di Uppsala, kö äprimom ad tidön planavi ün 1730. De 1735 jü 1738 älödom in foginän, kö ästudom ed äpübom dabükoti balid ela *[[Systema Naturae]]* okik in Nedän. Ägegolom pos atos ini Svedän ed ävedom profäsoran planavi Nivera di Uppsala. Dü degyel: 1740 ätävom anikna zi da Svedän ad tuvön e dadilädön nimis e planis. Dü degyels: 1750 e 1760 äfövom dunöfi okik: konletam e dädiladam nimas, planas e minas, dö kels äpübom toumis ömik. Timü deadam okik, äsevädom da Yurop lölik as balan nolavanas gudikün timäda et.

Filosopan Fransänik: Jean-Jacques Rousseau äsedom omi nuni: „sagolös ome, das no nolob mani gretikum su tal“. Lautan Deutänik: Johann Wolfgang von Goethe äpenom: „Pläamü hiel Shakespeare e hiel Spinoza, sevob neki bevü mens no plu liföls, kel eflünon obi nämöfikumo ka om.“ Lautan Svedänik: August Strindberg äpenom: „El Linnaeus äbinon jenöfo poedan, kel fädo ävedom natavan.“ 

Lautanabrefod ela Linnaeus as nämätan tefü bidanem binon balugiko **L**. 

## Literat
Stroud

Dabinons:

* Stroud: zif in grafän: Gloucestershire, in Linglän.
* Stroud: zif in tat: Loklahomän, in Lamerikän.
Bradley Stoke

**Bradley Stoke** binon zif in grafän: Gloucestershire, in Linglän.

Bradley Stoke labon belödanis za 20 000 (2001).
Cheltenham

**Cheltenham** binon zif in grafän: Gloucestershire, in Linglän.

Sürfat ela Cheltenham binon mö 46,61 km².

Cheltenham labon belödanis za 20 000 (2001).
Albert Camus

Hiel **Albert Camus** (1913 novul 7 - 1960 yanul 4) äbinom lautan ä filosopan Fransänik (in Laljerän pämotöl), kel ädagetom  ün 1957. Suvo päyümom lü dabinim, ab el Camus ai ärefudom yümi at. Soäsä äpenom in yeged okik: *Volutan*, lifüp lölik oma pädedieton ad tadunön filosopajuli: nosim. Tefü kred in God, äpenom in toum kilid pämas okik: „no kredob in God **e** no binob nengodan“.

Nun veütikün oma fütüre äbinon: „Obs valik, bevü failots, blümükons dönuliföfikami etflanü mieds nosima. Ab te nemödiks bevü obs sevons osi.“ El Camus äfünom ün 1949 Grupi pro Yüms Bevünetik in Muf Balama Levolutik, ma buk: *Albert Camus, une vie* hiela Olivier Todd.

El Camus ävilob buikumo sevädön as man e tikan, no as liman filosopajula u tikamagotema semik. Äbuükom pösodis, no tikamagotis. Dü telspikot yelü 1945, el Camus ärefudon dädiladis tikamagotik alseimik: „Nö! No binob dabiniman. El Sartre ed ob ai pasüpädobs, ven reidobs nemis obsik kobo [...]“. In yegedakonlet okik, äpenom, das äbinon son Grikäna.

El Camus äbinon dagetan balidyunikün prema: Nobel tefü literat (pos hiel Rudyard Kipling) ven ävedon lautan balid in Frikop pimotöl, kel ägetom premi, ün 1957. Binom jünu i dagetan labü lifüp brefikün: ädeadom pö toodamijenot mö yels te kils pos premidaget.

## Literat
Newent

**Newent** (büo pänemöl **Noent**) binon zif in grafän: Gloucestershire, in Linglän.

Newent labon belödanis 5 073 (2001).
Püthagoras

Hiel **Püthagoras se Samos** (*Grikänapüko:* **Πυθαγόρας**; pämotöl vü 580 e 572 b.K. - ädeadöl vü 500 e 490 b.K.) äbinom matematan ä filosopan vöna-Grikänik,  äsi jafan mufa relik labü nem: pütagorim. Suvo pastudinom as matematan gretik, müsteran ä nolavan; anans ye edöbatabükons veüti keblünotas omik matemate e natafilosope. Hiel Herodotos äbepenom omi as „filosopan skilikün bevü Grikänans“. Nem omik jiniko äyümon omi lü el Apollo jiela Püthia; hiel Aristippus äplänom nemi omik soiko: „äsagom (*agor-*) verati no läs, kas Püthia (*Pyth-*)“, e hiel Iamblichus äpenom dö konot, ma kel jiel Püthia ibüosagof, das mot grodik oma ömotof mani levemo jöniki, sapiki, ä frutiki menefe.

Sevädom ledino sekü Leset hiela Püthagoras, kel jünu panemon stimü om. Sevädik as „fatan numas“, el Püthagoras äkeblünom filosope e tide relik finü tumyel 6id b.K. Sekü konäds mödik, kels fikulükons vestigami vobotema e lifüpa omik igo plu, kas utis büsokratanas, kanoy sagön konfido te nemödikosi dö om e tid omik. Sevoy, das el Püthagoras e tidäbs omik äkredons, das val pistabon su matemat, das nums äbinons lejenöf dibätikün, e das dub nums val kanon pabüosagön e pamafön as ritmuts ud as sirkülams jenotas. Ma hiel Iamblichus, el Püthagoras äsagom, das „num binon mastian fomas e tikamagotas äsi kod godas e diabas.“

Äbinom man balid, kel änemom oki „filosopani“ ü sapilöfani, e tikamagots omik äflunons eli Platon. Leido te nemödikos sevädon dö el Püthagoras, bi penäds valik oma peperons. Vü keblünots ele Püthagoras pegivülöls, ba mödiks äbinons jenöfo dunods tidäbas, kevobanas u fovanas omikas.

## Noets


## Literat
* Burkert, Walter. 1972. Lore and Science in Acient Pythagoreanism. Harvard University Press. ISBN 0-674-53918-4.
* Riedweg, Christoph. 2005. Pythagoras: His Life, Teaching and Influence, petrad. fa hiel Steven Rendall. Cornell University Press.
Abelisauroidea

Elafs **Abelisaurs** äbinons lefamüli dinosauras lurooda: *[[Ceratosauria]]*. Älifons zi da lafasfer sulüdik (pläamü elaf *[[Tarascosaurus]]* se sulüda-Yurop) dü period: Kretat. Bids sevädik anik binons elaf *[[Abelisaurus]]*, elaf *[[Carnotaurus]]* ed elaf *[[Majungasaurus]]*.

## Dadiläd
* **Superfamilia: Abelisauroidea**
** *[[Berberosaurus]]*
** *[[Genusaurus]]*
** *[[Ozraptor]]*
** *[[Spinostropheus]]*
** *[[Tarascosaurus]]*
** **Familia: [[Noasauridae]]**
*** *[[Deltadromeus]]*?
*** *[[Laevisuchus]]*?
*** *[[Ligabueino]]*
*** *[[Masiakasaurus]]*
*** *[[Noasaurus]]*
*** *[[Velocisaurus]]*
** **Familia: [[Abelisauridae]]**
*** *[[Ilokelesia]]*
*** *[[Rugops]]*
*** *[[Ekrixinatosaurus]]*
*** *[[Compsosuchus]]*
*** *[[Xenotarsosaurus]]*
*** *[[Abelisaurus]]*
*** *[[Indosaurus]]*
*** *[[Indosuchus]]*
*** **Subfamilia: Carnotaurinae**
**** *[[Rajasaurus]]*
**** *[[Majungasaurus]]*
**** **Tribus: Carnotaurini**
***** *[[Aucasaurus]]*
***** *[[Carnotaurus]]*
Masiakasaurus

Elaf ***Masiakasaurus*** äbinon mitifidaf smalik dinosauragrupa: *[[Theropoda]]*, kel pänemon ün 2001. Älifon uto, kö anu binon Madagaskareän. Distü dil gretikün elas *[[Theropoda]]*, föfatuts ela äblegons föfio, no donio. Tuts balik at tikodükons, das el *Masiakasaurus* älabon diäti patik, ba keninükamü fits e nimils votik. Boms petüvöl votik tikodükons, das el *Masiakasaurus* äbinon telfutaf labü föfalims vemo brefiküns, ka pödalims. Ma täxets, lunot ela *Masiakasaurus* daülik äbinon mö mets za tels.

El *Masiakasaurus* älifon bü yels za 70-balions, kobü nims äs elaf *[[Majungasaurus]]*, elaf *[[Rapetosaurus]]*, and *[[Rahonavis]]*. El *Masiakasaurus* äbinon röletaf nilöfik elafas *[[Noasauridae]]*: mitifidafs smalik in Sulüda-Merop pätuvöls.

In Madagaskareänapük, vöd: *masiaka* sinifon „badälik“; klu el *Masiakasaurus* binon „lasär badälik“. Bid patedik: *Masiakasaurus knopfleri* pänemon stimü musigan: Mark Knopfler grupa: Dire Straits, „kela musig älanälükon letävanefis“.

## Literat
In Linglänapük:
* *The Geological Society of London* (Sogäd Talavik di London) (2001 yanul 25). "Palaeontologists in dire straits name dinosaur for the Sultan of Swing". Pekonsulton tü 2005 tobul 7.
Noasauridae

Elafs **Noasaurids** äfomons grupi dinosauras lurooda: *[[Theropoda]]* ün period: Kretat. Äkanons binön smalik (äs elaf *[[Ligabueino]]*) u vemo gretiks (äs elaf *[[Deltadromeus]]*). Els *Noasauridae* pamiedetons as els *[[Theropoda]]* valiks nilöfikumü elaf *[[Noasaurus]]*, ka elaf *[[Carnotaurus]]*.

## Literat
In Linglänapük:
* Nüns anik dö els ''Noasauridae''.
Ligabueino

Elaf ***Ligabueino*** (siämü „smalikaf ela Ligabue“) äbinon dinosaur lufamüla: *[[Abelisauroidea]]*, kel pänemon stimü sanavan Litaliyänik: Giancario Ligabue. Äbinon limaf smalikün lufamüla: *[[Abelisauroidea]]*, lunotü zimmets te 70. Äduton lü lurood: *[[Theropoda]]* ed älifon primü Kretat uto, kö anu topon Patagoän.

Fösils petuvöl äbinons: el femur, el ilium, el pubis, el phalanx e dils virebas anik.

## Yüms plödik
* El ''Ligabueino'' in Dinosaurasikloped se bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
Natanolavs

Bevü nolavs, **natanolavs** ü **nolavs natik** binons uts, kels medü metod nolavik studons levali, dö kel suemoy, das kanon paplänön me loneds licina natik. Vöded: „natanolav“ pagebon leigo ad distidön jäfüdis ut, kels gebions metodi nolavik ad vestigön nati, de sogädanolavs, kels gebons metodi nolavik ad vestigön kondöti e sogädi menik, e de nolavs fomik, äs matemat e tikav, kels gebons metodis votik.

Bevü natanolavs patuvons:

* stelav
* lifav
** planav
** nimav
* füsüd
* taledav
* talav
* kiemav
Sogädanolavs

**Sogädanolavs** ü **Nolavs sogädik** binons grup jäfüdas kädemik, kels studons flanis menik vola. Difons de lekans e de humens, bi sogädanolavs kazetons gebi metoda nolavik pö stud menefa.

Bevü sogädanolavs patuvons:

* bolitav
* gitav
* konömav
* lanav
* menav
* pükav
* sogädav
* taledav
* vönotav
Achillesaurus

Elaf ***Achillesaurus*** (pänemöl demü hil hiela Ahileus, bi pats miedetöl bida binons pö hil nima at) äbinon dinosaur famüla: *[[Alvarezsauridae]]* lurooda: *[[Theropoda]]*, kel älifon dü timäd: Santonian fina Kretata in Largäntän (fomam di Bajo de la Carpa, in provin: Río Negro). Äbinon liman primöfik ä tefädiko gretik famüla: *[[Alvarezsauridae]]*, ä timakompenaf elafa *[[Alvarezsaurus]]*. El *Achillesaurus* pästabon su fösil: MACN-PV-RN 1116: bomem no lölöfik keninükamü hipavireb bal, göbavirebs fol, dil küidaboma, tibiadabom e fut, äsi el *[[ilium (bom)|ilium]]* nedetik. Hiel Agustín Martnielli e hiel Ezequiel Vera, kels äbepenoms fösilis at, ädiletoms oni me metods kladavik ed ätüvoms, das el *genus* nulik omsik äduton lü famül: *[[Alvarezsauridae]]*, labü rölet no nog gudiko pesuemöl ko el *[[Alvarezsaurus]]*.

## Literat


## Yüms plödik
In Linglänapük:
*Naböfodönuam e pad balid bepenama ela ''Achillesaurus'' fomätü pdf.
Cranbrook

Dabinons:

* Cranbrook: zif in grafän: Kent, in Linglän.
* Cranbrook: zif in provin: British Columbia, in Kanadän.
Gillingham

Dabinons:

* Gillingham: zif in grafän: Dorset, in Linglän.
* Gillingham: zif in grafän: Kent, in Linglän.
Southborough

Dabinons:

* Southborough: zif in grafän: Kent, in Linglän.
* Southborough: zif in tat: Massachusetts, in Lamerikän.
Maidstone (Telplänov)

Dabinons:

* Maidstone: cifazif grafäna: Kent, in Linglän.
* Maidstone: zif in tat: Vermont, in Lamerikän.
Gillingham (Kent)

**Gillingham** (*pronimag:* ) binon zif in grafän: Kent, in Linglän.

Gillingham labon belödanis 99 773 (2001).
Allosauridae

Elafs **Allosauridae** äfomons, bevü elafs *[[Theropoda]]*, famüli dinosauras ämitifidöl gretota zänodik jü gretika. Älifons finü Yurat e primü Kretat. Bevü limafs äbinons elaf *[[Saurophaganax]]*, elaf *[[Allosaurus]]* ed elaf *[[Antrodemus]]* te nemödiko sevädik. Pats nulik elas *Allosauridae* äbinons logod leigöfiko klöpik, maxülatipot donik labü zänod plenöfik, tutakevs löpik (kels ästäänikons jü pöd maxüla), kran stäänükovik, koap slenik ab nämik, lögs lunik, göbs ästifiköl e „but“ ästääniköl pö fin hipaboma.

Num bidas, kels kanons papladön ini famül at, padöbaton nog. Dil gretikün elafas *[[Carnosauria]]* fina Yurata e prima Kretata binons röletafs elafa *[[Allosaurus]]*. Alo, els *Allosauridae* äbinons jiniko yagafs benosekikün timäda oksik, ibä äbinons mödikums ka elafs *[[Megalosauridae]]* ed elafs *[[Ceratosauridae]]*, ko kels ämätedons demü fid. Els *Allosauridae* fino päplaädons dü period: Kretat fa röletafs oksik: elafs *[[Carcharodontosauridae]]* in lafasfer sulüdik, e fa elafs *[[Tyrannosauridae]]* (lurooda: *[[Coelurosauria]]*) in lafasfer nolüdik.
Minster-in-Sheppey

**Minster-in-Sheppey** binon zif in grafän: Kent, in Linglän.

Minster-in-Sheppey labon belödanis za 5 500 (2001).
Alashansaurus

Elaf **"Alashansaurus"** äbinon dinosaur prima Kretata. Äduton lü lurood: *[[Theropoda]]* ed äbinon ba röletaf elafa *[[Tyrannosaurus]]*, ab no nog pebepenon lölöfiko. Fösils onik pätuvons in Mongolän.

## Yüms plödik
* Paleos.com.
* El ''The Theropod Database''. 
* CMNH.org.
Kaenalav

**Kaenalav** binon jäfüd, kel bejäfon dageti e gebami seva nolavik e kaenavik ad disinön, diletön e/u bumön vobotis (yegis, bumotis e r.) pro zeils plagik. Ma Konsälalef Kaenalas Lamerikänik (el ECPD), kaenalav binon „geb jafälik prinsipas nolavik, ad disinön u völfön binodis, cinis u fabrikamametodis; ud ad bumön u jäfidükön onis, lölöfiko sevölo disini onsik; ud ad büosagön kondöti onsik ma dinäds alik geba onsik; ed ai demölo jäfidi pedesinöl, konömi jäfida at e sefi lifa e dalaba.“ Utan, kel calo jäfon me kaenalav, binon kaenal. Jäfüd at keninükon numi gretik donajäfüdas, kels bejäfons säkädis teföl völfami e gebi prodasota u kaenava semikas.
Alan Turing

Hiel **Alan Mathison Turing** (*pronimag:* ; 1912 yunul 23 - 1954 yunul 7) äbinom matematan, tikavan ä jüfavan Linglänik.

El Turing suvo palelogom as fatan nünömava nulädik. Äjafom fomedi flunilabik nünömajäfida, äsi suemoda: lalgorit, medü cin hiela Turing. Me bluf hiela Turing, ägevom keblünoti veütik ä tikodüköl döbate tefü sagat mekavik: va föro omögos ad lesagön, das cin labon ot sevedi e kanon tikön. Poso ävobom in Füsüdavoböp Natik Lingläna, kö äjafom bali nünömadisinas balid, kel liedo neai pämekon. Ün 1948 äfealotädom lü Niver di Manchester ad vobön pö elManchester Mark I, ettimo bal nünömas jenöfik vola.

Dü Volakrig telid, el Turing ävobom in el Bletchley Park: jüfavazän Linglänik. Äbinom dü tim semik cif ela Hut 8: diläd, kel äjäfon me diletam e säjüfam nunis päjüföl Deutänik. Ädatikom numi gretik metodas ad säjüfön kotis Deutänik, keninükamü el *[[bombe]]*: cin lektrinik, kel äfägon ad tuvön parametemis  fa Deutänans as jüföm pägeböla.
Gustul 27

**Gustul 27** binon del 239id yela (240id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 126 jü fin yela.

## Jenots veütik
* 1884: Del kilid Volapükakongred balid tö Friedrichshafen (gustul 25-28).

## Moteds
* 1770: Hiel Georg Wilhelm Friedrich Hegel: filosopan Deutänik (äd. ün 1831).
* 1865: Hiel Augustin Krämer: menavan ä netavan Deutänik (äd. ün 1941).
* 1896: Jiel Faina Ranevskaya: dramatan Rusänik (äd. ün 1984).
* 1899: Hiel René Dedieu: futaglöpädan ä futaglöpädidrätodan Fransänik (äd. ün 1985).
* 1908: Hiel Lyndon B. Johnson: bolitan Lamerikänik, presidal 36id Lamerikäna (äd. ün 1973).
* 1911: Jiel Susi Lanner: dramatan Lösteränik (äd. ün 2006).
* 1912: Hiel Robert Zimmermann: saikulan Jveizänik (äd. ün 2006).
* 1914: Jiel Heidi Kabel: dramatan ä kanitan Deutänik (äd. ün 2010).
* 1915: Jiel Ilse Hülper: dramatan ä lopakanitan Deutänik (äd. ün XXXX).
* 1915: Hiel Holger Hagen: dramatan Deutänik (äd. ün 1996).
* 1918: Jiel Hortense Raky: dramatan Lösteränik (äd. ün 2006).
* 1923: Hiel Don Grate: bäsetaglöpädan Lamerikänik (äd. ün 2014).
* 1924: Hiel Uwe Dallmeier: dramatan Deutänik (äd. ün 1985).
* 1930: Hiel Vladimir Andreyev: dramatan Rusänik (äd. ün 2020).
* 1937: Hiel Tommy Sands: dramatan ä kanitan Lamerikänik.
* 1941: Hiel Eric von Hippel: konömavan Lamerikänik.
* 1941: Hiel Edward Sels: saikulan Belgänik.
* 1941: Hiel Dieter Hoffmann: glöbijedaman Deutänik (äd. ün 2016).
* 1942: Hiel Daryl Dragon: musigan Lamerikänik (äd. ün 2019).
* 1945: Hiel Peter Dickson: guban Laustralänik (äd. ün 2008).
* 1945: Jiel Marianne Sägebrecht: dramatan Deutänik.
* 1950: Hiel Charles Fleischer: dramatan Lamerikänik.
* 1961: Jiel Yolanda Adams: kanitan Lamerikänik.
* 1962: Jiel Sarah Wiener: kvisinan, dunikan ä bolitan Deutänik⸗Lösteränik.
* 1964: Hiel Andrzej Chyra: dramatan Polänik.
* 1966: Jiel Ewa Bukowska: dramatan Polänik.
* 1974: Hiel Dado Coletti: dramatan ä danunan Litaliyänik.
* 1983: Hiel Fredrik Petersen: namaglöpädan Svedänik.

## Deadams
* 1635: Hiel Lope de Vega: lautan Spanyänik (pm. ün 1562).
* 1942: Hiel Walter Steinbeck: dramatan Deutänik (pm. ün 1878).
* 1965: Hiel Le Corbusier: bumavan Jveizänik (pm. ün 1887).
* 1969: Jiel Erika Mann: lautan ä dramatan Deutänik (pm. ün 1905).
* 1982: Hiel Aleksandr Radunskiy: dramatan Rusänik (pm. ün 1912).
* 2011: Jiel Iya Savvina: dramatan Rusänik (pm. ün 1936).
* 2021: Jiel Heide Keller: dramatan ä librätan Deutänik (pm. ün 1939).
* 2021: Hiel Fawad Andarabi: kanitan ä musigan Lafganistänik (pm. ün XXXX).
* 2022: Hiel Emilio Trivini: guban Litaliyänik (pm. ün 1938).
* 2022: Hiel Robert LuPone: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1946).
* 2022: Hiel Georges Al Rassi: kanitan ä musigan Libanänik (pm. ün 1980).
* 2022: Hiel Suleiman Kangangi: saikulan Kenyänik (pm. ün 1988).
* 2023: Jiel Franne Lee: klotadisinan Lamerikänik (pm. ün 1941).

## Zäladels
Gustul 6

**Gustul 6** binon del 218id yela (219id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 147 jü fin yela.

## Jenots veütik
* 1887: Del balid Volapükakongred telid tö München (gustul 6-9).

## Moteds
* 1882: Hiel Kurt Lilien: dramatan Deutänik (äd. ün 1943).
* 1905: Jiel Paula Braend: dramatan Deutänik (äd. ün 1989).
* 1924: Hiel Erich Schriever: guban Jveizänik (äd. ün 2020).
* 1925: Hiel Gérard Castello-Lopes: fotografan Portugänik⸗Fransänik (äd. ün 2011).
* 1928: Hiel Andy Warhol: lekanan Lamerikänik (äd. ün 1987).
* 1928: Hiel Wojciech Zagórski: dramatan Polänik (äd. ün 2016).
* 1937: Hiel Jan Nilsen: futaglöpädan Norgänik (äd. ün 2016).
* 1938: Hiel Lars Bloch: dramatan ä jafädan Danänik (äd. ün 2022).
* 1941: Hiel Robert Dumontois: guban Fransänik (äd. ün 2022).
* 1942: Jiel Evelyn Hamann: dramatan Deutänik (äd. ün 2007).
* 1948: Hiel Mark Golden: jenavan ä profäsoran Kanadänik (äd. ün 2020).
* 1948: Hiel Marek Litewka: dramatan Polänik (äd. ün 2024).
* 1964: Jiel Anouschka Renzi: dramatan Deutänik.
* 1965: Hiel David Robinson: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1965: Hiel Jacek Poniedziałek: dramatan Polänik.
* 1965: Jiel Juliane Köhler: dramatan Deutänik.
* 1973: Jiel Asia Carrera: dramatan ä rejidan pornabioskopik äsi nudädan Lamerikänik.
* 1977: Jiel Ashlie Atkinson: dramatan Lamerikänik.
* 1980: Hiel Roman Weidenfeller: futaglöpädan Deutänik.
* 1983: Hiel Aleksey Gavrilov: dramatan Rusänik.
* 1984: Jiel Sina Velvet: dramatan pornabioskopik ä nudädan Lösteränik.
* 1985: Hiel Bafétimbi Gomis: futaglöpädan Fransänik.
* 1986: Jiel Maria Diana Bursuc: guban Rumänik.
* 1993: Hiel Amin Younes: futaglöpädan Deutänik.
* 1993: Hiel Cédric Gonçalves: futaglöpädan Fransänik.
* 1995: Hiel Aleksandar Vezenkov: bäsetaglöpädan Bulgaränik.
* 1997: Hiel Anatolie Prepeliță: futaglöpädan Moldavänik.

## Deadams
* 1660: Hiel Diego Velázquez: pänan Spanyänik (pm. ün 1599).
* 1941: Hiel Leonid Leonidov: dramatan Rusänik (pm. ün 1873).
* 1944: Hiel Mariusz Maszyński: dramatan ä pänan Polänik (pm. ün 1888).
* 1947: Jiel Wanda Siemaszkowa: dramatan ä teatirejidan Polänik (pm. ün 1867).
* 1985: Jiel Krystyna Ankwicz: dramatan Polänik (pm. ün 1907).
* 1997: Hiel Bora Öztürk: futaglöpädan Türkänik (pm. ün 1955).
* 1998: Hiel André Weil: matematan Fransänik (pm. ün 1906).
* 2004: Hiel Ivan Voronov: dramatan Rusänik (pm. ün 1915).
* 2005: Hiel Valentin Nikulin: dramatan Rusänik (pm. ün 1932).
* 2006: Jiel Stella Moray: dramatan Linglänik (pm. ün 1923).
* 2010: Hiel John Louis Mansi: dramatan Linglänik (pm. ün 1926).
* 2013: Jiel Lidia Korsakówna: dramatan Polänik (pm. ün 1934).
* 2014: Hiel Musa Dudayev: dramatan Rusänik (pm. ün 1938).
* 2018: Hiel Zygmunt Apostoł: dramatan, noatädan ä pianodan Polänik (pm. ün 1931).
* 2020: Hiel Pierre Viot: calan Fransänik (pm. ün 1925).
* 2022: Hiel Raymond Lebreton: saikulan Fransänik (pm. ün 1941).
* 2022: Hiel Carlo Bonomi: dramatan ä klaunan Litaliyänik (pm. ün 1937).
* 2022: Hiel Daniel Lévi: kanitan, kanitilautan ä pianodan Fransänik (pm. ün 1961).

## Zäladels
Setul 28

**Setul 28** binon del 271id yela (272id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 94 jü fin yela.

## Jenots veütik
* 1886: Päfünon Volapükaklub di München („Volapükaklub zenodik Bayäna“), in Deutän.

## Moteds
* 1848: Hiel René Ribollet: bumavan Fransänik (äd. ün 1890).
* 1861: Hiel Wilhelm Diegelmann: dramatan Deutänik (äd. ün 1934).
* 1866: Jiel Zofia Czaplińska: dramatan ä danüdan Polänik (äd. ün 1940).
* 1890: Hiel Fritz Delius: dramatan ä filmotalibrätan Deutänik (äd. ün 1966).
* 1895: Hiel Johann Schmidt: Cifal folid Volapükanefa (äd. ün 1977).
* 1924: Hiel Marcello Mastroianni: dramatan Litaliyänik (äd. ün 1996).
* 1928: Hiel Egon Hoegen: dramatan Deutänik (äd. ün 2018).
* 1930: Hiel Mieczysław Czechowicz: dramatan Polänik (äd. ün 1991).
* 1934: Jiel Brigitte Bardot: dramatan ä kanitan Fransänik (äd. ün 2025).
* 1937: Hiel Vincent O'Sullivan: lautan, poedan ä dramatavan Nula-Seleänik (äd. ün 2024).
* 1938: Hiel Ben E. King: kanitan Lamerikänik (äd. ün 2015).
* 1939: Hiel Paweł Unrug: dramatan ä rejidan Polänik.
* 1939: Jiel Sandra Dorsey: dramatan ä teatirejidan Lamerikänik (äd. ün 2023).
* 1941: Hiel Hugo Aberastegui: guban Largäntänik.
* 1947: Hiel Gustav Lorentzen: kanitan ä kanitilautan Norgänik (äd. ün 2010).
* 1956: Hiel Waldemar Dziki: rejidan ä jafädan Polänik (äd. ün 2016).
* 1957: Hiel Aleksandr Boyarskiy: rejidan ä dramatan Rusänik.
* 1957: Hiel Igor Taradaykin: dramatan Rusänik.
* 1963: Hiel Vladimir Turcinskiy: dramatan Rusänik (äd. ün 2009).
* 1968: Hiel Mika Häkkinen: spotavabistiran Suomiyänik.
* 1972: Jiel Katarzyna Bujakiewicz: dramatan Polänik.
* 1979: Hiel Fabrice Ehret: futaglöpädan Fransänik.
* 1981: Hiel José Calderón: bäsetaglöpädan Spanyänik.
* 1982: Hiel Anderson Varejão: bäsetaglöpädan Brasilänik.
* 1982: Hiel Emeka Okafor: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1984: Hiel Mathieu Valbuena: futaglöpädan Fransänik.
* 1987: Jiel Hilary Duff: dramatan, kanitan ä lautan Lamerikänik.
* 1989: Hiel Salim Touahri: el MMA komipan Polänik.
* 1990: Hiel Daniel Sigurbjörnsson Benet: guban Spanyänik.
* 1995: Hiel Juan Hernangómez: bäsetaglöpädan Spanyänik.
* 1997: Hiel Niels Leemhuis: futaglöpädan Nedänik.

## Deadams
* 1895: Hiel Louis Pasteur: kiemavan ä lifavan Fransänik (pm. ün 1822).
* 1964: Hiel Richard Häussler: dramatan ä rejidan Deutänik (pm. ün 1908).
* 1969: Hiel Sergey Blinnikov: dramatan Rusänik (pm. ün 1901).
* 1981: Hiel Herbert Mensching: dramatan Deutänik (pm. ün 1928).
* 1989: Hiel Ferdinand Marcos: bolitan Filipuänik (pm. ün 1917).
* 2004: Jiel Thea Altaras: bumavan Deutänik (pm. ün 1924).
* 2006: Hiel George Balzer: librätan ä televidijafädan Lamerikänik (pm. ün 1915).
* 2007: Hiel Peter Kuiper: dramatan Deutänik (pm. ün 1929).
* 2014: Hiel Roy Ebron: bäsetaglöpädan Lamerikänik (pm. ün 1951).
* 2017: Hiel Andreas Schmidt: dramatan ä teatirejidan Deutänik (pm. ün 1963).
* 2019: Hiel Jan Kobuszewski: dramatan Polänik (pm. ün 1934).
* 2020: Hiel Frédéric Devreese: noatädan ä dilekan Belgänik (pm. ün 1929).

## Zäladels
Yunul 19

**Yunul 19** binon del 170id yela (171id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 195 jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1623: Hiel Blaise Pascal: matematan, füsüdan ä filosopan Fransänik (äd. ün 1662).
* 1835: Hiel Auguste Kerckhoffs: pükavan ä jüfavan Nedänik (äd. ün 1903).
* 1887: Hiel Ludwik Lawiński: dramatan, kanitan ä teatirejidan Polänik (äd. ün 1971).
* 1896: Hiel Wim de Bois: futaglöpädan ä futaglöpädidrätodan Nedänik (äd. ün 1975).
* 1905: Jiel Erna Sellmer: dramatan Deutänik (äd. ün 1983).
* 1911: Jiel Marianne Stanior: dramatan ä danüdan Deutänik (äd. ün 1967).
* 1914: Hiel David Rappaport: vogädan ä pänan Lamerikänik (äd. ün 2010).
* 1921: Hiel Louis Jourdan: dramatan Fransänik (äd. ün 2015).
* 1935: Hiel Krzysztof Litwin: dramatan, däsinavan ä pänan Polänik (äd. ün 2000).
* 1937: Hiel Ernesto Contreras: saikulan Largäntänik (äd. ün 2020).
* 1941: Jiel Maria Tucci: dramatan Lamerikänik.
* 1944: Hiel Chico Buarque: kanitan, dramatavan, lautan ä poedan Brasilänik.
* 1945: Jiel Natalya Seleznyova: dramatan Rusänik.
* 1951: Hiel Bill Blaikie: bolitan Kanadänik (äd. ün 2022).
* 1954: Hiel Anthony Phelan: dramatan Laustralänik.
* 1964: Hiel Andreas Lütkefels: guban Deutänik (äd. ün 2022).
* 1967: Hiel Chris Larkin: dramatan Linglänik.
* 1971: Hiel Andrea Sartoretti: pledan di ‚volleyball’ Litaliyänik.
* 1971: Jiel Małgorzata Lewińska: dramatan Polänik.
* 1972: Hiel Christian Kahrmann: dramatan Deutänik.
* 1974: Hiel Piotr Jankowski: dramatan Polänik.
* 1975: Hiel Grzegorz Małecki: dramatan Polänik.
* 1975: Hiel Anthony Parker: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1978: Hiel Dirk Nowitzki: bäsetaglöpädan Deutänik.
* 1986: Hiel Marvin Williams: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1989: Jiel Eleonora Bretz: vogädijonan Grikänik⸗Luxämburgänik.
* 1993: Hiel Artūras Gudaitis: bäsetaglöpädan Lietuvänik.
* 1994: Hiel Martin Šuma: guban Tsyegänik.
* 1997: Hiel Amir Absalem: futaglöpädan Nedänik.

## Deadams
* 1949: Hiel Weiß Ferdl: dramatan ä lautan Deutänik (pm. ün 1883).
* 1977: Jiel Geraldine Brooks: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1925).
* 1982: Hiel Panteleymon Krümov: dramatan Rusänik (pm. ün 1919).
* 1982: Jiel Lidia Zamkow: dramatan ä teatirejidan Polänik (pm. ün 1918).
* 1994: Hiel Tadeusz Kondrat: dramatan Polänik (pm. ün 1908).
* 1997: Hiel Bobby Helms: kanitan Lamerikänik (pm. ün 1933).
* 2004: Jiel Else Quecke: dramatan Deutänik (pm. ün 1907).
* 2009: Hiel Jörg Hube: dramatan Deutänik (pm. ün 1943).
* 2012: Hiel Romuald Drobaczyński: dramatan ä rejidan Polänik (pm. ün 1930).
* 2013: Hiel James Gandolfini: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1961).
* 2014: Jiel Gisela Fischer: dramatan Deutänik (pm. ün 1929).
* 2016: Hiel Götz George: dramatan Deutänik (pm. ün 1938).
* 2016: Hiel Anton Yelchin: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1989).
* 2017: Hiel Christopher Innes: jenavan Kanadänik (pm. ün 1941).
* 2017: Jiel Ilse Pagé: dramatan Deutänik (pm. ün 1939).
* 2020: Hiel Ian Holm: dramatan Linglänik (pm. ün 1931).
* 2020: Jiel Karen Bridge: pledan di badminton Linglänik (pm. ün 1960).

## Zäladels
Mayul 11

**Mayul 11** binon del 131id yela (132id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 234 jü fin yela.

## Jenots veütik
* 1882: Päfunon Volapükaklub balid, labü limans 15, in zif: Alberweiler, in Vürtän (Vürtän).

## Moteds
* 1880: Hiel Marcel Leboutte: futaglöpädan Belgänik (äd. ün 1976).
* 1891: Hiel Iosif Tolcanov: dramatan Rusänik (äd. ün 1981).
* 1896: Jiel Mary Johnson: dramatan Svedänik (äd. ün 1975).
* 1897: Hiel Kurt Gerron: dramatan ä rejidan Deutänik (äd. ün 1944).
* 1904: Hiel Salvador Dalí: pänan Spanyänik (äd. ün 1989).
* 1908: Jiel Betty Boyd: dramatan Lamerikänik (äd. ün 1971).
* 1909: Hiel Kurt Großkurth: dramatan Deutänik (äd. ün 1975).
* 1916: Hiel Camilo José Cela: lautan ä bolitan Spanyänik (äd. ün 2002).
* 1925: Hiel Günther Simon: dramatan Deutänik (äd. ün 1972).
* 1925: Hiel Rubem Fonseca: lautan Brasilänik (äd. ün 2020).
* 1930: Hiel Rune Andersson: guban Svedänik (äd. ün 2006).
* 1935: Jiel Ludgarda Buzek: kiemavan Polänik.
* 1936: Jiel Gitty Djamal: dramatan ä fotografan Deutänik.
* 1937: Hiel Vitaliy Konyayev: dramatan Rusänik (äd. ün 2023).
* 1937: Jiel Ewa Wawrzoń: dramatan Polänik (äd. ün 2021).
* 1940: Jiel Janna Prohorenko: dramatan Rusänik (äd. ün 2011).
* 1941: Jiel Helga Zöllner: figurasketan Macaränik (äd. ün 1983).
* 1943: Hiel Jan Englert: dramatan Polänik.
* 1943: Hiel Jan Berg: futaglöpädan Norgänik (äd. ün 2005).
* 1958: Hiel Christian Brando: dramatan Lamerikänik (äd. ün 2008).
* 1970: Jiel Johanna Christine Gehlen: dramatan Deutänik.
* 1972: Jiel Jenny Elvers: dramatan ä danunan Deutänik.
* 1973: Hiel James Haven: dramatan, rejidan, filmotalibrätan ä jafädan Lamerikänik.
* 1974: Hiel Adam Kaufman: dramatan Lamerikänik.
* 1984: Hiel Manny Panther: futaglöpädan Skotänik.
* 1984: Hiel Andrés Iniesta: futaglöpädan Spanyänik.
* 1986: Hiel Abou Diaby: futaglöpädan Fransänik.
* 1988: Jiel Agniya Ditkovskite: dramatan Rusänik.
* 1989: Hiel Dragan Milosavljević: bäsetaglöpädan Särbänik.
* 1992: Hiel Thibaut Courtois: futaglöpädan Belgänik.
* 1993: Hiel Maurice Harkless: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 2006: Hiel Conrad Laursen: spotavabistiran Danänik.

## Deadams
* 1941: Hiel Fred Morgan: dramatan Linglänik (pm. ün 1878).
* 1953: Hiel Walter Jankuhn: dramatan ä lopakanitan Deutänik (pm. ün 1888).
* 1953: Jiel Margarete Kupfer: dramatan Deutänik (pm. ün 1881).
* 1981: Hiel Jan Koecher: dramatan ä rejidan Polänik (pm. ün 1908).
* 2006: Hiel Frankie Thomas: dramatan ä lautan Lamerikänik (pm. ün 1921).
* 2010: Hiel Maciej Kozłowski: dramatan Polänik (pm. ün 1957).
* 2016: Hiel Peter Behrens: musigan, klaunan ä dramatan Deutänik (pm. ün 1947).
* 2020: Jiel Ann Katharine Mitchell: lanavan ä lautan Linglänik (pm. ün 1922).
* 2020: Hiel Jean Nichol: kanitan ä kanitilautan Kanadänik (pm. ün 1944).
* 2022: Hiel Jeroen Brouwers: lautan ä gasediman Nedänik (pm. ün 1940).

## Zäladels
Y

El **Y** binon tonat 25id lafaba latinik kösömik ä tonat 26id lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: Y licinon de tonat semitik: Waw, de kel dekömons i tonats: F, U, V e W (l. patis pluik su pad: F). In Vona-Grikänapük, el upsilon (Υ, υ) päpronon as , poso as . Romänans ya ilasumons tonati at (fomü V) pro vokat:  ed i konsonat: , ab pos votikam prona tonata Grikänapükik: upsilon, donu älasumons tonati at fomü Y, ledino ad penön vödis e nemis Grikänapükikis in sets latinik.

## Pron tonata: Y in püks distöfik
* Volapük:  (a.s. yuf)
* Deutänapük:  (a.s. *Analyse* „diletam“)
* Fransänapük:  (a.s. *payer* „pelön“)
* Lalbanänapük:  (a.s. *sy* „log“)
* Linglänapük:  fo vokats (a.s. *yes* „si“),  po konsonats (a.s. *fly* „flitön“).
* Polänapük:  (a.s. *ty* „ol“)
* Spanyänapük:  (a.s. *mayo* „mayul“)
Lafab Volapüka

**Lafab Volapüka** gebon tonatis 24 lafaba latinik kösömik sa tonats pevokätöl kil: *ä*, *ö*, *ü*. Pron tonatas in Volapük no ai leigon ko pron tonatas ot in püks votik.
A

El **A** binon tonat balid lafaba latinik kösömik ä lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: A dekömon de däsinot kapa hibuba as hieroglif Lägüptänik ud as dil lafaba rusemitik). Zao ün 1600 b.K., tonat at in lafab Fönikiyänik älabon fomi lienöfik, no sümik ad däsinot, stabü kel foms posik ävolfons. Nem onik luveratiko äsümon ad ut ela aleph hebreyik.
Howard Phillips Lovecraft

Hiel **Howard Phillips Lovecraft** (1890 gustul 20 - 1937 mäzul 15) se Providence, in tat: Rhode Island) äbinom lautan Lamerikänik literata magälik ä jeikika.

Vobod ela Lovecraft ätefon pato jeiki levalik: lif binon nesuemovik tikäle menik e leval binon binälo nemenik. Utans, kels steifülons ad tikön tikaviko, äsä hiheroeds omik, riskädikons ad lienetikön. Miteod ela Ctulhu, fa el Lovecraft päjäföl, edavedükon fovanefi fiedik, kel ägretükon mödoti konotas tefü binäds meninosüköl e tefü buk maleditik labü nol vönädik päproiböl: elot *[[Necronomicon]]*. Lebuks ela Lovecraft äbinons levemo badimiks ä künidimiks ed ätaons ta Litikam, Romatim e Krit. Heroeds ela Lovecraft kösömiko dagetons tadili gnosida müsterik medä timülo logedons lejeiki lejenöfa verik.

Do reidanef ela Lovecraft äbinon tefädiko smalik dü lifüp oma, repüt omik eglofon da degyels, ed anu palelogom kösömiko as balan lautanas literata jeikik flunilabikünas tumyela 20id, stedöfo e nestedöfo. Suvo paleigodom ko hiel Edgar Allan Poe.
B

El **B** binon tonat telid lafaba latinik kösömik ä tonat kilid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: B dekömon de däsinot teada donikün doma as hieroglif Lägüptänik ud as dil lafaba rusemitik). Ün 1050 b. K., tonat tefik lafaba Fönikiyänik ya älabon fomi lienöfik, no plu sümik ad däsinot.
Alvarezsaurus

Elaf ***Alvarezsaurus*** (siämü „lasär hiela Alvarez“) äbinon dinosaur smalik famüla: *[[Alvarezsauridae]]*, kel älifon finü Kretat (bü yels 89-85-balions) uto, kö anu topon Largäntän. Ma täxets, äbinon lunotü mets za tels e vetotü milgrams za teldegs. Pätuvon in Fomam di Bajo de la Carpa e pänemon ün 1991 fa fösilavan: José Bonaparte stimü jenavan: Don Gregorio Alvarez.

Bid patedik binon el *A. calvoi*. Äbinon telfutaf, älabon göbi lunik e lögabinond omik tikodükon, das äkanon rönön vifiko. Ba äbinon näsäkifidaf. Äbinon primöfikum, ka limafs sevädikum famüla okik, äs elaf *[[Shuvuuia]]* ed elaf *[[Mononykus]]*. Ya pedadilädon kobü elafs *[[Theropoda]]* no bödisümiks, ab i kobü böds balid, ma lautans difik.

## In kuliv pöpedik
El *Alvarezsaurus* äkompenon pö televidasökod: *Dinosaur Planet* (Planet Dinosauras). Päjenon as yagaf elafa *[[Saltasaurus]]*, do atos no nog klülabon stabü fösils jünu petüvöls.

## Yüms plödik
* El ''Alvarezsaurus'' lä bevüresodatopäd: *Dinoruss*.
* El ''Alvarezsaurus'' lä bevüresodatopäd Museda Natajenava di London.
D

El **D** binon tonat folid lafaba latinik kösömik ä tonat lulid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat semitik: Dâlet luveratiko licinon de däsinot yana u fita. Dabinons hieroglifs mödik, kels ba äbinons stab atosa.
John von Neumann

Hiel **John von Neumann** (*Macaränapüko:* **Margittai Neumann János Lajos**; 1903 dekul 28 - 1957 febul 8) äbinom matematan Macaräno-Lamerikänik, kel äkeblünom veütiko jäfüdes mödik soäs: konletateor, sekätidiletam, kvantateor, lergodateor, geomet fovöfik, konömav, numidiletam e statitav, äsi jäfüdes matematik votik mödik. Pälelogom fa mödikans as balan matematas veütikün tumyela 20id. Pato el von Neumann äbinom balan balidanas, kels ägebons teori tölatianas pö kvantamufav, äkompenom pö  e pö Stitod Studas Paprogedöl in Princeton (as balan utanas, kels ya dü fün stitoda päcälons: grup suvo sevädik as „lafagods“), ed äbinom balan teoranas veütikün pö völfam pledateora e suemodas: itjäfidots ziöbik e bumian valemik. Kobü hiel Edward Teller e hiel Stanislaw Ulam, el von Neumann ätuvedom säkädis kerafüsüda tefü pubets vamataumakerik e hidrinaboum.

## Literat
F

El **F** binon tonat mälid lafaba latinik kösömik ä tonat velid lafaba Volapükik.

## Jenotem
El **F** dekömon klüliko de tonat semitik: „waw“, as  päpronöl, e kel älabon luveratiko fomi huka u stafa.
E

El **E** binon tonat lulid lafaba latinik kösömik ä tonat mälid lafaba Volapükik.

## Jenotem
El **E** dekömon klüliko de tonat Grikänik: „epsilon“, ko kel tio leigon demü fom e pron. Licin balid äbinon tonat semitik: *[[hê]]*, kel luveratiko ämalon plekani, e kel luveratiko dekömon de hieroglif Lägüptänik sümik. 

In semit, el *hê* päpronon  (ed i  in vöds foginänik), ab in Vöna-Grikänapük el *hê* ävedon el epsilon, teiko as  päpronöl. Letruskänans e Romänans ädunons otosi.
G

El **G** binon tonat velid lafaba latinik kösömik ä tonat jölid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: G e C labons licini ot: malat rusemitik sinifü „fut“. El **G** pänüdugon in period vöna-latinik ad difükön proni:  de pron: . Nem nüdugana päregistaron as Spurius Carvilius Ruga: dalaban pelajuli balid Romäna, kel ätidom zao ün 230 b.K. Ün tim at, tonat: K ya no plu pägebon, e tonat: C päpronon äkofudükölo  e ; posä el Ruga änüdugon eli G as , pron ela C pämiedükon ad .

## Pron tonata: C in püks distöfik
* Volapük: 
* Fransänapük e Portugänapük:  fo *a*, *o*, *u*,  fo *e*, *i*.
* Linglänapük e Litaliyänapük:  fo *a*, *o*, *u*,  fo *e*, *i*.
* Spanyänapük:  fo *a*, *o*, *u*,  u  fo *e*, *i*.
H

El **H** binon tonat jölid lafaba latinik kösömik ä tonat zülid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat semitik: **ḥêṯ** luveratiko päpronon as . Fom rigik tonata at äbinon jiniko buid. In Vöna-Grikänapük, el H päpronon primo as , ab poso tonat at ävedon vokati tenedik: . In Letruskänapük ed in latin, el H päpronon  (ab in latin tonat at pos tim anik no plu päpronon; in püks latinik atimik, el H nomiko no labon proni e padakipon te sekü tümolog).