open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Federico Fellini

„Non voglio dimostrare niente. Voglio mostrare.“(= Vilob jonülön nosi. Vilob jonön.)FEDERICO FELLINI.
Hiel **Federico Fellini** (1920 yanul 20 - 1993 tobul 31) äbinom filmotalibrätan ä filmotirejidan Litaliyänik. Palecedom valemo balan kompenanas veütikün pö jenotem filma. Vobotem omik, kel suvo älokon lifajenädi omik, ägeton ün 1993 - mö muls te aniks bü deadam omik - premi: ‚Oscar’ pro karier.

Dü yels te foldegs - de el *Lo sceicco bianco* (Reg vietik) yela 1952 jü el *La voce della luna* (Vög muna) yela 1990 - el Fellini äjafom me telats biomagodemas grupi gretik pösodas memabik. Ämiedetom oki as „lekanan, kel labon nosi ad sagön, ab sevom, lio sagoy osi“. Egivom vole vobotis neglömovik: liegikis mö cogedäl ä petegölis me jüd mu slenik glumaladäla. Tiäds filmas famikün oma: *La dolce vita* (Lif svidik) e *Amarcord* (Memob) evedons saitots sevädik da vol lölik in Litaliyänapük.
Yuriy Gagarin

Hiel **Yuriy Alexeyevic Gagarin** (*Rusänapüko:* **Юрий Алексеевич Гагарин**; 1934 mäzul 9 - 1968 mäzul 27), Heroedan Balatama Sovyätik, äbinom levalanafan Sovyätik. Tü 1961 prilul 12, ävedom pösod balid in spad, äsi balidan in zümuf zü Tal. Ägetom dekotis mödik de läns difik sekü lespadaflit oma.


File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|
File:1976 4569.jpg|
File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|
File:Stamp of Azerbaijan 595.jpg|
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|
File:RR5714-0010R.png|
File:RR5220-0010R.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|
Stanley Kubrick

Hiel **Stanley Kubrick** (1928 yulul 26 - 1999 mäzul 7) äbinom filmotirejidan ä biomagodemiprodan Lamerikänik famik ä flunilabik, kel ägetom premis mödik (el Oscar, el Bafta ed el Golden Globe) e kel palecedom as balan gretikünas tumyela 20id. Ädilekom numi no pülik biomagodemas vemo pelelobölas ed i pekrütölas. El Kubrick ädistükom oki sekü kurat, me kel ävälom yegädis okik, sekü vobametod neviföfik okik, sekü distöf stülas biomagodemas okik e sekü pösodöf soelöfiloföl oka, ledino tefü biomagodems e lif it okiks.
George Lucas

Hiel **George Walton Lucas, Jr.** (pemotöl tü 1944 mayul 14) binom filmotirejidan, filmotalibrätan ä filmotijafädan Lamerikänik me premi: Oskar pebenodistüköl. Binom jafan sökoda: *[[Star Wars]]* (Stelakrigs) e vönotavana-ventürana: Indiana Jones. El Lucas binom atimo balan dilekanas nesekidik benosekikün: dalabots omik rivons, ma täxets, mödoti dolaras za $3 600-balions.

## Literat
Akira Kurosawa

Hiel **Akira Kurosawa** (*Yapänapüko:* **黒澤 明** ü **黒沢 明**; 1910 mäzul 23 - 1998 setul 6) äbinom filmotalibrätan ä filmotirejidan Yapänik vemo sevädik. Filmot balid oma (*Sanshiro Sugata*) päfinükon ün 1943; lätik (*Madadayo*) ün 1993. Prems mödik oma keninükons eli *Légion d'Honneur* ed el *Oscar* pro duinod dü lifüp lölik oma.
Ohmdenosaurus

Elaf ***Ohmdenosaurus*** (siämü „lasär di Ohmden“) äbinon dinosaur, kel älifon ün prim Yurata. Äbinon limaf smalik famüla: *[[Vulcanodontidae]]* (grupa: *[[Sauropoda]]*) ed älifon uto, kö anu topon Deutän. Te boms anik no lölöfiks petuvons.

Bid patedik binon *O. liasicus*, kel päbepenon ün 1978 fa el Wild.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Ohmdenosaurus'' lä Dinosaurasikloped, se bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
Steven Spielberg

Hiel **‘Steven Allan Spielberg’** (pämotöl tü 1946 dekul 18) binom filmotirejidan, ⸗jafädan ä ⸗librätan Lamerikänik. Ya egetom kilna premi: ‘Oscar’ e binom dilekan benosekikün filmajenotema: vobots omik ägetons dolaris za 8 000-balions bevünetiko. Gased: *‘Forbes’* cedom völadi dalabotas omik as dolars 3 000-balions. Ün 2006, gased: *‘Premiere’* älecedon omi as pösod nämädikün ä flunilabikün filmadustoda. Gased: *‘Time’* älisedon i nemi omik as balan Pösodas Gretikün Tumyela. Finü tumyel 20id, gased: *‘Life’* änemon omi pösodi flunilabikün menäda omik.

Pö karier, kel ya edulon degyels za fols, filmots ela ‘Spielberg’ etefons yegädis e stülis mödikis. Dü degyels: 1970, 1980 e 1990, filmots kil omik: el *‘Jaws’* („Maxüls“; sevädik id as: „Jak“), el *‘E. T.’* („Plödatalan“) ed el *‘Jurassic Park’* („Legad Yuratik“) ävedons filmots benosekikün timäda oksik. Filmots ventürik se prim kariera omik suvo palelogons as sams patedik filmotas pöpätik benosekik. Ün yels lätik, el ‘Spielberg’ äbevobom yegädis fäkädikum äs yuanipöjut, slaf, krig e jekälim.
Marie Curie

Jiel **‘Marie Curie’** (pämotöl as **‘Maria Salomea Skłodowska’**, sevädik id as **‘Maria Skłodowska-Curie’** u **‘Marie Curie-Skłodowska’**; 1867 novul 7, ‘Warszawa’ – 1934 yulul 4, ‘Passy’) äbinof füsüdan ä kiemavan se Polän, kel poso ädagetof tatäti Fransänik. Äbinof balan vestiganas balid, kels äjäfons me stralamikodab, balan, kel telna ägeton premi: ‘Nobel’ (e jünu nog balikan, kel ägeton premi at pö nolavs difik), äsi jiprofäsoran balid Nivera di ‘Paris’.

Pämotof in ‘Warszawa’, in Polän (ettimo nog dil Lampöräna Rusänik), kö älödof jüs ärivof bäldoti lifayelas 24. Ün 1891, soäs sör ofik, ätävof ad studön in ‘Paris’, kö ädagetof diplomis okik ed äledunof vobi nolavik oka. Äfünof Stitodis: ‘Curie’ in ‘Paris’ ed in ‘Warszawa’. Äbinof jimatan füsüdana: ‘Pierre Curie’ äsi mot füsüdana: ‘Irène Joliot-Curie’ (kels bofiks ädagetons premi: ‘Nobel’).

Do äbinof tatätani Fransänik fiedik, neai äperof netäli Polänik. El Madame Curie änemof lömini balid fa ok pitüvöl ‘polonium’ (polonin) stimü lomän okik. Ün 1932, äfünof Stitodi: ‘Radium’ (anu Stitod: ‘Marie Curie’) in lomazif okik: ‘Warszawa’, cifamü sör okik: jisanan: ‘Bronisława’, kel soäs sör okik istudof in ‘Paris’.
Neil Armstrong

Hiel **Neil Alden Armstrong** (1930 gustul 5 in Wapakoneta – 2012 gustul 25 in Cincinnati) äbinom läxlesilanafan, blufastirädan, niveraprofäsoran ä nafemastiradän Lamerkänik. Äbinom pösod balid, kel ägolom su Mun. Äflitom balidnaedo in lespad me levalanaf: Gemini 8 ün 1966, pö kel äbinom stirädan-lebüdan ed äjenükom, kobü stirädan: David Scott, yümami balid nafas tel in lespad. Flit telid (ä lätik) oma äbinon el Apollo 11, pö kel äbinom lebüdan, e kela zeil äbinon säboidam su Mun (päjenüköl tü 1969 yulul 20). Pö „bun gianagretik menefe“ famik oma, el Armstrong, kobo ko hiel Buzz Aldrin, änexanoms sui sürfat munik („The Eagle has landed“ = kvil ejolon, o. b. levalanaf stanon anu su mun) ed ävestigoms oni dü düps 2,5, du hiel Michael Collins äbleibom zünafön löpo.

El Armstrong binom gredatükäb nivera: Purdue. Büä ävedom lesilanafan, äbinom stirädan nafama Lamerikänik ed äkompenom pö Krig di Tsyiosenän. Pos krig at, ädünädom as blufastirädan Sperimäntöpa Flita Löpaspidik ela NACA: *National Advisory Committee for Aeronautics* (Netakonsälalef tefü Flitav), atimo sevädik as Flitavestigöp di Dryden, kö äjenükom flitis plu 900 me flitöms valasotik. As vestigastirädan, el Armstrong äkompenom pö proyegs: F-100 Super Sabre A e C, F-101 Voodoo e F-104A Starfighter ela Lockheed. Äflitom i me els Bell-X-1B, Bell X-, North American X-15, F-105 Thunderchief, F-106 Delta Dart, B-47 Stratojet, KC-135 Stratotanker e Paresev.
Walt Disney

Hiel **‘Walter Elias Disney’** (1901 dekul 5 – 1966 dekul 15) äbinom filmotijafädan, ⸗rejidan, ⸗librätan, ⸗liföfükan, äsi vögadramatan, büsidan ä benodan Lamerikänik, kel ägetom mödikna . El ‘Disney’ binom küpädik as balan pösodas flunilabikün ä jafälikünas pö filmotadustod ün tumyel teldegid. As kefünan (kobü hiel ‘Roy O. Disney’) ela ‘Walt Disney Productions’, el ‘Walt Disney’ ävedom balan filmotiprodanas sevädikün vola valik. Fiam fa om päfünöl, anu sevädik as el ‘Walt Disney Company’ (Kompenät: ‘Walt Disney’), geton atimo dolaris za 35 000-balions alyelo.

El ‘Walt Disney’ binom ledino famik as filmotiprodan ed as jafälan pö däsinotiliföfükam e jafam legadas yegädik. Äkompenom mäldegfolna pö daväl prema: ‘Nobel’ Kadäma filmik, teldegmälna benosekiko; labom anu volarekordi numa premas: ‘Nobel’ pedagetöl. El ‘Disney’ ägetom velna i premi: ‘Emmy’. El ‘Disney’ e kevobans omik äjafons numi mödik pösodöfas fämikün, soäs ut, kel ma mödikans binon el ‘alter ego’ ela ‘Disney’ it: ‘Mickey Mouse’. Nem omik äfamikon aiplu sekü legads yegädik oma: el ‘Disneyland’ ed el ‘Walt Disney World’ in Lamerikän, Fransän, Yapän e Tsyinän.

El ‘Walt Disney’ ädeadom sekü luegakanser tü 1966 dekul 15, mö yels anik bü maifükam drimaproyega okik: ‘Walt Disney World’ in ‘Orlando’, in tat: Florida, in Lamerikän.

## Literat
Rhabdodon

Elaf ***Rhabdodon*** (siämü „tut grufilabik“) äbinon dinosaur Yuropik ün fin Kretata, bü yels za 70-balions. No fümos, va äduton lü grup elafas *[[Iguanodontia]]* u lü ut elafas *[[Hypsilophodontia]]*; ba binon „yüm peperöl“ vü grups tel at. Seks anuik tikodükons, das äsumon ad elaf *[[Tenontosaurus]]* grupa: *[[Iguanodontia]]*. Bid patedik binon elaf *Rhabdodon priscus*; bid votik, ün 1991 päbepenöl, binon *R. septimanicus* (Buffetaut e Le Loeuff), ab bids at äbinons ba bid ot. El *Rhabdodon* älifon uto, kö anu topons Spanyän, Fransän e nisul: Haţeg in Rumän. Äbinon smalikum ka röletafs okik, ba sekü züamöp nisulik, kel ädabinon in Yurop dü Kretat.

## Literat
In Linglänapük:
* Brinkmann, W. 1986. *Rhabdodon* Matheron, 1869 (Reptilia, Ornithischia): Proposed conservation by suppression of *Rhabdodon* Fleischmann, 1831 (Reptilia, Serpentes). Case 2536. Bulletin of Zoological Nomenclature, nüm: 43, pads: 269-272.
* ICZN, 1988. Opinion 1483. *Rhabdodon* Matheron, 1869 (Reptilia, Ornithischia): Conserved. Bulletin of Zoological Nomenclature, nüm: 45, pads: 85-86.

## Yüms plödik
* Bomem ela ''Rhabdodon''.
* Nüns dö el ''Rhabdodon'' se bevüresodatopäd: *Thescelosaurus!*
Lewes (Telplänov)

Dabinons:

* Lewes: zif in grafän: East Sussex, in Linglän.
* Lewes: zif in tat: Delaware, in Lamerikän.
Eucercosaurus

Elaf ***Eucercosaurus*** äbinon dinosaur primü Kretat. Äduton lü lerood elafas *[[Ornithopoda]]*. Pätüvon in Linglän e päbepenon balidnaedo ün 1879. Bid patedik: *Eucercosaurus tanyspondylus* päbepenon fa el Seeley. Palelogon anu as nem dotik (*nomen dubium*). Primo palecedon as limaf grupa: *[[Ankylosauria]]*.

## Yüms plödik
* Nüns dö els ''Ornithopoda''.
* El ''Eucercosaurus'' lä dionsaurasikloped bevüresodatopäda: ''DinoRuss''.
Hernán Cortés

Hiel **Hernando Cortés Monroy Pizarro Altamirano**, sevädik as **Hernando** ü **Hernán Cortés**, Legraf Balid Fälida di Oaxaca (1485 - 1547 dekul 2), äbinom letävan ä konkeran (el *conquistador*) Spanyänik, kel äprimom konkerami Lampöräna Laztekik pro hiel : reg Kastilyäna ä Lampöran Romänik Saludik primü tumyel 16id. El Cortés ädutom lü menäd kolunanas Spanyänik, kels äprimons timädi balid Koluna Spanyänik Meropas.

Pämotöl in Medellín, in Extremadura: provin Kastilyäna, pö famül donanoubik, el Cortés äsludom ad sukön kosididi oka in Vol Nulik. Ätävom lü nisul: Hispaniola e poso lü Kubeän, kö ägetom länedis ed ävedom dü brefüp sifal zifila. Ün 1519, pävälom as kapiten letävanefa kilid lü kontinän (om it äpelom dilo letävi at). Neflenam omik kol guvan Kubeäna: hiel Diego Velázquez de Cuéllar, äkodon fino lebüdi fa lätikan letävanefe ad gekömön, keli el Cortéz änedemom. Pos lüköm su kontinän, el Cortés benosekiko äfomom laliadis ko pöps topik anik ta votiks. Ägebom as nätäpretan vomi: Doña Marina, kel poso ägivof ome soni. Ven guvan Kubeäna äsedom dünanis okik ad fanäbükön omi, el Cortés äkomipom ta oms ed ävikodom. Äpenom penedis stedöfo rege in Spanyän, äbegölo dasevi benosekis okik pla pön as volutan. Posä äkonkerom Lampöräni Laztekik, el Cortés ädagetom diniti: Legraf Fälida di Oaxaca, du dinit prästigikum virega pägevon noubane löpikum: hiel Antonio de Mendoza. El Cortés ägetävom lü Spanyän ün 1541, kö ädeadom püdiko ab biedäliko. 

Kodü dunots päkrütöl omik e nebundan nünafonätas konfidovik dö om, evedos fikulik ad lesagön fifümikosi tefü pösodöf e dunakods u motivs omiks. Dialöfükam primik konkeranas e dunas omsik no äkodon vestigamis dibätik ela Cortés. Leceds nulikum tefü binäl konkeranas yumedü tikets takolunik nulädik e veüt egretiköl gitätas menik (l. samo Konädi Blägik) leigo no äkeblünons ad dibätükön suemi obsik dö el Cortés as pösod. Sekü kliens jenavik at, bepenams ela Cortés binons suvo tu balugiks, u dialöfüköls u maleditöls.

## Literat
Bexhill-on-Sea

**Bexhill-on-Sea** binon zif in grafän: East Sussex, in Linglän.

Bexhill-on-Sea labon belödanis za 40 000 (2001).
Blaise Pascal

Hiel **Blaise Pascal** (*pronimag:* ; 1623 yunul 19 - 1662 gustul 19) äbinom matematan, füsüdan ä filosopan relik Fransänik. Äbinom cil letälenik fa fat okik pädugälöl. Vobots balid ela Pascal ätefons nolavis natik e pagebölis: äduinom keblünotis veütik bume kalkulacinas e stude flumotas, äkleilükom suemodis: ped e lenos medä ästäänükom vobi hiela Evangelista Torricelli. El Pascal pläo äpenom jelodü metod nolavik.

El Pascal äbinom matematan legudik. Äyufom ad jafön vestigamajäfüdis nulik tel. Älautom penoti gretik dö geomet ven älabom bäldoti yelas te degmäls, e poso äspodom ko hiel Pierre de Fermat tefü mögateor, äflunölo ön mod veütik volfami konömava e sögadavas nulädikas.

Pos belifot müsterik finü yel: 1654, älüvom vobi nolavik oma ed ädedietom oki filosope e godave. Vobots famikün oma pälautons ün period at: el *[[Lettres provinciales]]* (Peneds provinik) ed el *[[Pensées]]* (Tikods). El Pascal äliedom sekü saun fiböfik dü lifüp lölik oka ed ädeadom mö muls te tels pos motedadel 39id oka.
Compsosuchus

Elaf ***Compsosuchus*** (siämü „krokod jönik“) äbinon dinosaur famüla: *[[Abelisauridae]]*, kel älifon dü fin Kretata (bü yels za 70-balions, dü period: Maastrichitan) uto, kö anu topon Lindän.

## Bepenam
El Compsosuchus äbinon dinosaur smalik ä slenik lunotü mets za tels, geilotü mets za 0,8 e vetotü milgrams za teldegs.

## Jenotem
El *Compsosuchus* päbepenon ün 1933 fa hiel Friedrich von Huene e hiel Charles Alfred Matley stabü fösils nemödik (yoins) in fomam di Lameta pätüvöls, in bel: Bara Simla, in tat: Madhya Pradesh, in Lindän. Bid patedik binon el *C. solus*. Sekü nemöd fösilas, el *Compsosuchus* suvo palelogon as nem dotik (*nomen dubium*).

## Dadiläd
Yoins pätuvöl sümon boso ad uts elafa *[[Allosaurus]]*, sekü kod kinik el *Compsosuchus* pädadilädon primo as limaf famüla: *[[Allosauridae]]*. Poso päpladon vü elafs *[[Coelurosauria]]*, ab atimo palelogon as limaf famüla: *[[Abelisauridae]]* bi yoins sümons nog plu ad uts elafas *[[Carnotaurinae]]*, kelos tikodükön dö volfam kobiköl vü ons ed els *[[Allosauridae]]*. Mobs at ye padöbatons nog, e mödikans cedons, das el *Compsosuchus* binon nem dotik (*nomen dubium*).

## Literat
* Von Huene, F, e C. Matley. 1933. The Cretaceous Saurischia and Ornithischia of the central provinces of India. *Pal. Indica*, nüm: 21, pads: 1-74.
* Molnar, R., S. Kurzanov e Dong Zhiming. 1990. In David B. Weishampel e vot. (red.): *The Dinosauria*. Berkeley, Los Angeles, Oxford: University of California Press.
* Novas, F., F. Angolin e S. Bandyopadhyay. 2004. Cretacious theropods from India: A review of specimens described for Huene and Matley (1933). Rev. Mus. Argentino de Cs. Nat., ns Buenos Aires. ISS1514-5158.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Compsosuchus'' lä Dinosaurasikloped se bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
* El ''Comsposuchus'' lä bevüresodatopäd: *Dinodata.org*.
In Deutänapük:
* El ''Comspusuchus'' lä bevüresodatopäd: *Dinosaurier-web*.
Dmitriy Mendeleyev

Hiel **Dmitriy Ivanovic Mendeleyev** (*Rusänapüko:* **Дмитрий Иванович Менделеев**; 1834 yanul 27 in Tobolsk - 1907 febul 2 in Sankt-Peterburg) äbinom kiemavan ä datuvan Rusänik. Palecedom as jafan fomama balid taiba periodik löminas kiemavik. Distü vestigans valik, kels äbejafons taibi at, el Mendeleyev äbüosagom patöfis löminas ettimo no nog pedatuvölas.
Trigonosaurus

Elaf ***Trigonosaurus*** äbinon dinosaur famüla: *[[Titanosauridae]]* lurooda: *[[Sauropoda]]* ün fin Kretata uto, kö atimo topon Brasilän. Bid patedik: *Trigonosaurus pricei* päbepenon balidnaedo fa els Campos, Kellner, Bertini e Santucci ün 2005. Pestabon su fösils tel, bofiks binädölo ledino me virebs. Bü bepenam okik, äsevädon as el *[[Titanosaurus]]* di Peirópolis (plad, kö pätuvon).

## Literat
* Campos, D. A., A. W. A. Kellner, R. J. Bertini e R. M. Santucci. 2005. On a titanosaurid (Dinosauria, Sauropoda) vertebral column from the Bauru Group, Late Cretaceous of Brazil. Arquivos do Museu Nacional, toum: 63, nüm: 3, pads: 565-593.

## Yüms plödik
* El ''Trigonosaurus'' lä el Dinosaur Mailing List (Potalised: Dinosaur) (sa naböfodönuam bepenamayegeda).
Tichosteus

Elaf ***Tichosteus*** (siämü „bom völilabik“) äbinon dinosaur planifidöl finü Yurat. Sevädon te stabü virebs petuvöl in klifs perioda: Kimmeridgian se fomam di Morrison in tat: Koloradän, in Lamerikän. Bids tel: *T. lucasanus* e *T. aequifacies* penemons ün 1877 fa hiel Edward Drinker Cope. Ba äbinon limaf lurooda: *[[Iguanodontia]]*, ab bids tel binons nems dotik (*nomina dubia*) e binons *incertae sedis* bevü elafs *[[Ornithopoda]]*. 

## Yüms plödik
* El ''Tichosteus'' lä Dinosaurasikloped se bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
Noasaurus

Elaf ***Noasaurus*** („lasär se NOA = *Northwestern Argentina*, Largäntän Nolüda-Vesüdik“) äbinon dinosaur mitifidöl finü Kretat (Campanian-Maastrichtian). Äduton lü grup elafas *[[Ceratosauria]]* vü elafs *[[Theropoda]]*. Äbinon nim smalik (lunotü mets läs 2,4), pätüvöl fa hiel Jaime Powell e hiel José Bonaparte in Largäntän Nolüda-Vesüdik. Primo äkredoy, das älabon teanakluvi sümik ad ut elafas *[[Dromaeosauridae]]*, ab nesekidiko ävolföl; atimo ye kredoy, das „teanakluv“ at äbinon su nam ona.

Leigodü elafs *[[Theropoda]]* bödasümik at, el *Noasaurus* binon primöfik. Luveratiko äbinon röletaf nilöfik elafas *[[Abelisauridae]]* gretikum, kels älifons in top ot; bofikafs dekömons de büaf primöfik it lurooda: *[[Ceratosauria]]*. Datuv elafa *[[Masiakasaurus]]*: röletaf nilöfik se Madagaskareän, stüton teorodi at: dinosaur at no älabon teanakluvis sümik ad ut elafas *[[Dromaeosauridae]]*.

Bid patedik: *Noasaurus leali* päbepenon fa el Bonaparte ed el Powell ün 1980.

## Literat
* Lessem, D. Mayul yela 1993. Jose Bonaparte: Master of the Mesozoic. Omni.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* https://web.archive.org/web/20080928222620/http://findarticles.com/p/articles/mi_m1430/is_n7_v15/ai_13548874/pg_4
* https://web.archive.org/web/20081202054659/http://www.users.qwest.net/~jstweet1/ceratosauria.htm
Charles Darwin

Hiel **Charles Robert Darwin** (1809 febul 12 - 1882 prilul 19) äbinom nativestigan Linglänik Posä isevädikom vü nolavans sekü vestigams topik oma dö talav, ämobob stabü klülabots nolavik, das lifabids valik evolfons ve tim de büafs kobädik bal u aniks medü sesukam natik. Jenöfot, das volfam lifabidas jenon, pälasumon e päzepon fa nolavanef e publüg nog dü lifüp omik, e teorod omik tefü sesukam natik pälelogon as plän staböfik volfama at ün degyel 1930,; ats binons anu stabasüemodis volfamateoroda atimik. Ön fom pevotüköl, tüv nolavik ela Darwin blebon staböfik pro lifav, ibä gevon plänik tikavik balöl tefü distöf lifa

El Darwin änitedälikom dö natav dü ästudom sanavi in Niver di Edinburgh e poso godavi in Niver di Cambridge. Täv lulyelik oma me naf: *[[Beagle]]* äfümükons benorepüti omik as talavan, kela küpedots e teorods ästütons tikamagotis balfomimik hiela Charles Lyell; püb tävadelabuka omik äfämükon omi as lautan pöpedik. Päbluvüköl fa stäänükam taledavik lifafomas e fösilas, kelis ikonletom dü täv omik, el Darwin ävestigom bidaceni ed äfomälom teorodi okik tefü sesükam natik ün 1838. Do äbespikom tikamagotis okik 
ko natavans votik anik, äneodom timi ad vestigön plu e vob taledavik oma äbuon.. Nog älaipenom teorodi okik ün 1858, ven hiel Alfred Russel Wallace äsedom ome vödemi okik, in kel äbepenom teorodi sümik, kelos äkodon kepübi sunädik teorodas bofik omsik.

Buk omik: *[[On the Origin of Species]]* (Dö licin bidas) äfümükon volfami e licini kobädik lifafomas valik as plän fa nolav päzepöl distöfa natik. Ävestigom i volfami menik e sesukami genik in lebuk: *[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]* (Licin mana e sesukam tefü gen), päsököl fa: *[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]* (Notod senälas pö man e nims). Seks planivestigamas omik päpübons in sekod bukas, ed in buk lätik oma äbepenom talavumis e sekis onsik pro glun..

Stimü veüt ela Darwin, päsepülom in Lepädanöp di Westminster nilü hiel John Herschell e hiel Isaac Newton.

## Noets e Literat
James Watt

Hiel **James Watt** (1736 yanul 19 - 1819 gustul 25) äbinom datuvan ä cinädan Skotänik, kela gudükumam stemacina äbinon veütik timü Levolut Dustodik. Nem omik pelasumon as stabäd duina füsüdik: el watt (malat: W).
Skotän

**Skotän** binon dil Regäna Pebalöl, in Yurop.

Sürfat Skotäna binon mö 80 231 km².

Skotän labon belödanis 5 439 842 (2022).

Edinburgh binon cifazif Skotäna.
Tochisaurus

Elaf ***Tochisaurus*** (siämü „lasär di Tochi“) äbinon dinosaur smalik lurooda: *[[Theropoda]]*. Älifon dü fin Kretata. Fösils onik, binädöls teiko me el *[[metatarsus]]*, pätuvon in Mongolän. Bid patedik (ä jünu sevädik teik) binon *T. nemegtensis*, fa el Kurzanov ed el Osmólska ün 1991. Stabü fösils no lölöfiks, el *Tochisaurus* palecedon as limaf famüla: *Troodontidae*.

## Yüms plödik
* El ''Tochisaurus'' lä bevüresodatopäd: *Thescelosaurus*! (gololöd donio lü elafs *Troodontidae i.s.*)
Benjamin Peirce

Hiel **Benjamin Peirce** (*pron:* ; 1809 prilul 4 - 1880 tobul 6) äbinom matematan Lamerikänik, kel ätidom in Niver di Harvard dü yels foldeg. Äkeblünom simufave, numateore, lalgebrade e filosope matemata.

Pos gredätükam okik, äblibon in Harvard as tidayufan (1829), e poso ävedom profäsoran matemata (1831). Älüükom stelavi jäfüdes olik ün 1842, ed äblebon profäsoran in Harvard jü deadam okik. Älabom rouli veütik pö völfam tidodemas nolavik ela Harvard, ävobom as bükemöpan, ed äbinom dilekan ela *U.S. National Geodetic Survey* de 1867 jü 1874.

Tefü numateor, äblöfom, das no dabinon num nendöfik neteldilovik labü müedians primik läs ka fol.

Tefü lalgebrad, äküpädikom sekü stud okik dö lalgebrads kosädovik. Äjafom vödis: idempotens e nihilpotens ad bepenön binetis lalgebradas at.

Tefü matematafilosop, äsevädikom kodü lesag, das matemat binon „nolav, kel prodon kludis nevitovik“. Äkredom, kobü hiel George Boole, das matemat kanon pagebön ad diletön tikavi - tapladü program hiela Gottlob Frege e hiela Bertrand Russell, kels äviloms stabön matemati sui tikav.

Äbinom jäfüdatemunan pö cödäd dobükama tästuma hiela Howland: cödäd famik, dü kel diletam matematik dispenäda su tästum äsävilupon sümis so vemik ad penät pösoda votik, das mög fäda äbinon statitaviko lepülik.

Pösodiko äbinom Kritan relöfik; äcedom matemati „stud[i] voba Goda fa jafäbs Goda“.

Ämatikom ko jiel Sarah Hunt Mills: daut bolitana Lamerikänik: Elijah Hunt Mills. I son onsik: hiel Charles Peirce ävedom nolavan vemo sevädik.

Munakrater: Peirce penemon stimü om.

## Vobotem ela Peirce
* *Physical  and Celestial Mathematics*, (Boston: Little, Brown and Company, 1855)
* *An Elementary Treatise on Plane and Spherical Trigonometry* (1861)
* *Linear Associative Algebra* (1880)

## Noets


## Literat
* S. R. Peterson. 1955. Benjamin Peirce: Mathematician and Philosopher, *Journal of the History of Ideas*, nüm: 16, pads: 89–112.
* P. Meier and S. Zaibel. 1980. Benjamin Pierce and the Howland Will. *Journal of the American Statistical Association*, nüm: 75, pads: 497–506.

## Yüms plödik

In Linglänapük:
* Grattan-Guinness, Ivor e Walsh, Alison. 2005. Benjamin Peirce. In *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Edward N. Zalta (red.) (vödem).
* O'Connor, John J. e Robertson, Edmund F. 2005. Benjamin Peirce. *MacTutor History of Mathematics Archive* (vödem).
* Peirce, Benjamin. 1881. Linear Associative Algebra. ''American Journal of Mathematics, toum:4, nüm: 1/4, pads: 94-229. (JSTOR).
Joseph Fourier

Hiel **Jean Baptiste Joseph Fourier** (1768 mäzul 21 - 1830 mayul 16) äbinom matematan Fransänik sevädik ledino sekü vestigam sökoda ela Fourier e gebas onik pö säkäds hitafluma. I votafomam di Fourier penemon stimü om.
Euclid

Dabinons:

* Euclid: nem Linglänapükik hiela Eukleides: matematan Grikänik vönik.
* Euclid: zif in tat: Ohio, in Lamerikän.
Matemat klinöfik

In valem, **matemat klinöfik** binon matemat padunöl lölöfiko sekü kods no teföls gebi onik pö säkäds jäfüdas votik. Padistidon dub kurat, nedabinot e jön onik. Sis tumyel 18id, matemat klinöfik pelasumon as klad matematadunöfa, anikna „matemat spekulik“ panemöl, tapladü desir ad tuvedön säkädis nafama, stelava, füsüda, kaenava e r. (matemat pajäfüköl).
Matemat pajäfüköl

**Matemat pajäfüköl** binon jäfüd matemata, kel bejäfon metodis matematik zesüdik pö geb nola matematik ad tuvedön säkädis jäfüdas votik (tapladü matemat klinöfik).
Konömav

**Konömav** binon nolav sogädik, kel vestigon prodi, seagivi e nüsumi canas e dünas. Vöd: könomav dekömon de vöds Grikänik: *οἴκος* (oikos, siämü „dom“) e *νόμος* (nomos, siämü „lon“), o. b. „lons, noms doma“.

Miedet, kel keninükon mödikosi se konömav atimik binon ut hiela Lionel Robbins in yeged ün 1932 päpüböl: „nolav, kel studon kondöti menik as sekidöl de tefs vü zeils e meds nebundanik, kels labons gebis pluik votik“. „Nebundan“ sinifon, das meds no saidons ad kotenükön neodis e desiris valikis. Nen nebundan e gebs votik medas, no dabinon säkäd konömavik. Jäfüd so pamiedetöl keninükon kludo studi välas fa stad e mögs paflunölas.

Donajäfüds konömava kanons padadilädön ad grups distöfik, vü kels:
* smalakonömav e gretakonömav;
* konömav siädimik („kis binon-li?“) e konömav nomik („kis söton-li binön?“);
* konömav kösömik e konömav nekösömik;
* donajäfüds votik e topäds valemik ninü konömav.

Bal gebas konömava binon ad plänön, lio konöms, as sits konömavik, kanon vobön, e tefs kinik dabinons-li bevü kompenans („dunans“) in sogäd gretikum. Metods diletama konömavik pagebons aiplu fa jäfüds, kels tefons menis e sludis onsik in yumed sogädik (a. s. midun, dugäl, famül, saun, lonem, bolit, rels, stitods sogädik e krig.
Max Planck

Hiel **Max Karl Ernst Ludwig Planck** (1858 prilul 23 - 1947 tobul 4) äbinom füsüdan Deutänik. Palelogom as fünan kvantateora, kluo as balan füsüdanas veütikün tumyela teldegid.
Isaac Newton

Hiel **Sir Isaac Newton** (1643 yanul 4 - 1727 mäzul 31) äbinom füsüdan, matematan, stelavan, godavan, natavan ä lalkiman Linglänik. Lebuk omik: *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]*, ün 1687 päpüböl e jünu as vobot gretikün nolavajenotema, äbepenon gravitati (ü vetotanämi) valemiki e lonis kil mufa, äfomölo stabi mufava klatädik, kel ädareigon lelogi nolavik levala füsüdik dü tumyels fovik kil e binon nog stab cinäda atimik. Äjonom, das muf yegas su Tal e muf siyegas palonons fa natalonem ot medä äblöfom, das teorod vetotanäma e lons planetamufa hiela Kepler kanons pabalön. Ön mod soik ämoükom dotis lätikün tefü solazänodim ed äprogedükom levoluti nolavik

Demü mufav, el Newton äbepenom prinsipis dakipa ela momentum ed ela momentum gulik. Demü litav, ädatikom daleskopi fläköl ed ävölfom teorodi köla stabü küped, das prismot dilon liti vietik ad späktrum logädik. Äbepenom i fomülami lona koldikama ed ästudom vifoti tona.

Demü matemat, el Newton dilom ko hiel Gottfried Leibniz völfami difakalkula. Leigo äblöfom leseti telnomik valemik, ävölfom so panemöli „metodi hiela Newton“ ad nilöfikön lü serapüns sekäta, ed äkeblünom stude naätasökodas.

Ün 2005, pö cedivestigam Soga Regik di London tefü pösod, kel älabon vobedi gretikün in nolavajenotem, el Newton pälecedom flunilabikün, ka hiel Albert Einstein.

## Literat
Eukleides

Hiel **Eukleides** (*Grikänapüko:* **Εὐκλείδης** - **Eukleidēs**), äfloröl ün 300 b. K., sevädik id as **Eukleides se Alexandria** ed as „Fatan Geometa“, äbinom matematan Grikänik perioda Helänimik, hikel älifom ed äflorom in Alexandria, in Lägüptän, ebo nendoto timü reig hiela Ptolemaios I (367 b. K. - 283 b. K.). Lebuk omik: *[[Binets]]* binon tidabuk benosekikün matematajenotema. In vobot at, prinsips geometa di Eukleides pakludons de grup smalik xiomas. Metod ela Eukleides: blöf lesetas matematik medü kludam tikavik de prinsips (xioms) pezepöl blebon jünu stabaprinsip matemata lölik e gevon nolave at kurati kaladik ona.
Carl Friedrich Gauss

Hiel **Johann Carl Friedrich Gauss** (1777 prilul 30 - 1855 febul 23) äbinom matematan ä nolavan Deutänik, kel äkeblünom mödikosi jäfüdes distöfik, keninükamü numateor, statitav, diletam matematik, geomet difavik, lektinav, stelav e litav. Suvo sevädik as *princeps mathematicorum* (latin, kösömiko patradutöl as „Plin Matematanas“, do vöd latinik: „princeps“ kanon sinifön i „föfikünan“ u „veütikünan“) e „matematan gretikün sis Vönüp“, el Gauss äflunom levemo jäfüdis mödik matemata e nolava, e palelogom as balan matematanas flunilabikün volajenotema. 

El Gauss äbinom cil letälenik, dö kela sagat cilüpik konots mödik dabinons. Iduinom datuvotis levolutöfik balid oma büä ärivom bäldoti yelas 18. Äfinükom voboti legduikün oka: el *[[Disquisitiones Arithmeticae]]* ün 1798 bäldotü yels te teldegbals, do no päpübon jü 1801. Vobot at äbinon staböfik pro numateor as jäfüd, kele ägivon fomi e binodi nog atimo dabinölis.

## Literat
Omeisaurus

Elaf ***Omeisaurus*** (siämü „läsar di Omei“) äbinon dinosaur lurooda: *[[Sauropoda]]*, kel älifon finü Yurat uto, kö atimo topon Tsyinän. Nem onik dekömon de , kö pätüvon.

Äs els *[[Sauropoda]]* votik, el *Omeisaurus* äbinon planifidaf gretik. Ärivon lunoti metas 10-15, geiloti metas 4 e vetoti tounas 4. Älabon koapi bigöfik e särvigi lunik patedikis dinosauras votik lurooda at. Distü els *[[Sauropoda]]* mödik ye älabon nudahogis nilü tipot nuda okik. Bäk ela *Omeisaurus* äbinon geilikum pö hips ka pö jots okiks. El *Omeisaurus* älabon noe särvigi lunik, abi särvigavirebis pluik anik no ädabinöls pö els *[[Sauropoda]]* votik. Virebs it äbinons lunikums e gretikums. 

Jeps gretik ela *Omeisaurus* ba äzitevons in länäd fina Yurata, kobü elafs *[[Stegosauridae]]* Yuratik  soäs elaf *[[Tuojiangosaurus]]* ed elaf *[[Chungkingosaurus]]*. El *Omeisaurus* äbinon luveratiko limaf mödikün lurooda: *[[Sauropoda]]* in Tsyinän ettimik.

Elaf *Omeisaurus* päbepenon balidnaedo ün 1939. Pänemon stimü bel saludik: Omeshian, kö fösil balid ela *Omeisaurus* pitüvon. Bomems mödikün ela *Omeisaurus* pätuvons ün degyels: 1970 e 1980, dü „dinosauriyag Tsyinänik gretik“. Jünu penemons bids lul ela *Omeisaurus*: *O. junghsiensis*, *O. changshouensis*, *O. fuxiensis*, *O. tianfuensis* e *O. luoquanensis*. Valikafs pänemons stimü tops, kö pätuvons. El *O. fuxiensis* äbinon bid smalikün, lunotü mets 9,1. Dinosaur teik labü särvig lunikum äbinon elaf *[[Mamenchisaurus]]*. Göbafösil pätüvöl ko fösils ela *Omeisaurus* in bomabed ot pälelogon as dutöl lü dinosaur at, ab anu kredoy, das duton lü elaf *[[Shunosaurus]]*.

Bomems ela *Omeisaurus* pajonons in Dinosauramused di Zigong, in provin: Sichuan, ed in Museum di Beipei, nilü Chongqing (tops bofik in Tsyinän).

## Dadiläd
El *Omeisaurus* pädadilädon balna as limaf famüla: *[[Cetiosauridae]]*, kel ibinon lunüpo famül labü nims mödik dadiläda dotik. Bid: *O. fuxiensis* anikna papölalecedon as elaf *[[Zigongosaurus]]*, ab bofikafs pastabons su fösils difik do labons bidanemi ot.

## Literat
* Zhiming, Dong. 1988. Dinosaurs from China. China Ocean Press, Beijing, e Mused Britänik (Natajenava). ISBN: 0-565-01073-5.
* Britt, Carpenter *et al*. 2002. Dinosaurasikloped. Lincolnwood, Illinois, Lamerikän: Publications international. ISBN: 0-7853-5561-8.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Omeisaurus junghsiensis''.
* El ''Omeisaurus'' in Dinosaurasikloped se bevüresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
Teyuwasu

Elaf ***Teyuwasu*** binon el *genus* dotik dinosaura se fin Triata. Penemon fa hiel Kischlet un 1999. Te nemödikos pasevon tefü nim at; bid patedik: *T. barbarenai*, pänemon stabü lögaboms se Brasilän stimü dokan N. C. Barbarena: fösilavan Sulüda-Meropik. Vöd: *Teyuwasu* sinifon „lasär gretik“ in tupiy. Bomem bida patedik padakipedon in niver hiela Ludwig Maximillian in München.

## Yüms plödik
*Pats ela ''Teyuwasu'', se Potalised: Dinosaur.
Erwin Schrödinger

Hiel **Erwin Rudolf Josef Alexander Schröndinger** (1887 gustul 12 - 1961 yanul 4) äbinom füsüdan Lösteränik, kel äfamikom sekü keblünots okik kvantamufave, pato sekü leigot hiela Schröndinger, me kel ädagetom ün 1933 . Ün 1935, pos spod lunüpik ko flen okik: hiel Albert Einstein, ämobom sperimänti kata hiela Schröndinger.
Thomas Edison

„Letälen binon mö bal dötum tiket e mö züldegzül dötum suetam.“

Hiel **Thomas Alva Edison** (1847 febul 11 - 1931 tobul 18) äbinom datuvan ä büsidan Lamerikänik licina Nedänik, kel ävölfom datuvotis mödik, kels äflunons vemo lifamodi menas da vol valik, keninükamü fonograf e glutapir dula lunüpik. Pänainemöl „magival di Menlo Park“ fa gasedan semik, äbinom bal datuvanas valik, kels ägebons prinsipis masatoproda ad datuvam; sekü atos suvo palelogom as jafan sperimäntöpa dustodik balid.

El Edison palecedom balan datuvanas gretikün jenotema: älabom gitätis datuvotas 1 093 in Lamerikän ed in läns votik, äs Regän Pebalöl, Fransän e Deutän.
John Maynard Keynes

Hiel **John Maynard Keynes** (*pron*: ), **baonan 1id di Keynes** ü *The Lord Keynes* (1883 yunul 5 - 1946 prilul 21) äbinom konömavan Linglänik, kela tikamagots („konömav hiela Keynes“) äflunons levemo konömavi e bolitateori atimikis, äsi dunamodis finenik reiganefas mödik. Ma tikamagots ela Keynes, reiganef söton gebön votükams finenik e moniks ad läsükön vobedi krisidas konömavik. Binom bal fatanas gretakonömava teorik atimik.
Ernest Rutherford

Hiel **Ernest Rutherford**, i **Baonan: Rutherford 1id di Nelson** (1871 gustul 30 - 1937 tobul 19), suvo panemöl **Lord Rutherford**, äbinom kiemavan (labü el B.Sc. yela: 1894 dö kiemav e talav se el Canterbury College in Nula-Seleäns) ä füsüdan Nula-Seleänik, kel äsevadikom as „fatan“ kerafüsüd. Äjafom teorodi zumufa tauma medü sperimänt platotila goldik oma, me kel ätüvom sestürülami ela Rutherford. Ägetom  (kiemav) ün 1908.
Arkimedes

Hiel **Arkimedes se Siracusa** (*vöna-Grikänapüko:* **Ἀρχιμήδης**; zao 287 b.K. - zao 212 b.K.) äbinom matematan, füsüdan, kaenal, datuvan ä stelavan vöna-Grikänik. Do pats te nemödiks sevädons dö lifüp omik, palecedom balan nolavanas veütikün Vonüpa Klatädik. Bevü keblünots omik füsüde binons stabalons flumotastadava e plän prinsipa toviana. Ädäsinom cinis nulik, bevü kels beleseatacinis ed i pömömi hiela Arkimedes. Sperimänts atimik evestigons lesagis, ma kels el Arkimedes idatuvom cinis ad tovön nafis se vat, ed ad filükön nafis medü geb lokas.

El Arkimedes palelogom as balan matematanas gretikün volajenotema. Ägebom metodi figebama ad kalkulön sürfati su dil krugaliena: „parabola“ me saedam numasökoda nenfinik, ed ägivom völadi süpädiko kuratiki numa: pi. Ämiedetom i skrubäti labü nem okik, formülis ad kalkulön spadi ninü tulasürfats, äsi siti visedik ad notodön numis vemo gretikis.

El Arkimedes ädeadom dü beleseatam ela Siracusa ün 212 b. K. Pädeidom fa soldat Romänik to büds, das no pödämükom. El Cicerus äbepenom visiti okik lü sepülöp ela Arkimedes, su kel äbinom sfer pänüpenöl in zilid. El Arkimedes iblöfom, das sfer labon kildilis tel spadagretota e sürfata zilida (keninükamü stabs onik), kelosi älelogom as vobot matematik veütikün oka.

Distü datuvots omik, penädem matematik ela Arkimedes no äsevädons vemo in vonüp. Matematans se Alexandria äreidons ed äsaitons omi, ab kobükam lölöfik balid vobotas omik pädunon pas ün 530 p. K. (zao) fa hiel Isidoros se Miletus. Küpets hiela Eutocius dö vobots ela Arkimedes ägebidons onis balidnaedo reidanefe veitöfikum. Kopieds tefädiko nemödiks penädas ela Arkimedes kels no pädistukons dü Zänoda-Timäd äbinons fonät veütik tiketas pro nolavans dü Dönuliföfikam. Tüv ün 1906 vobotas ettimo nesevädikas ela Arkimedes in palümpsest hiela Arkimedes eblünon suemi gudikün vobamoda, vio ägetom tiketis matematik.

## Literat
Alfred Hitchcock

Hiel **‚Sir Alfred Joseph Hitchcock’** (1899 gustul 13 - 1980 prilul 29) äbinom filmotirejidan ä ⸗jafädan Linglänik (poso i Lamerikänik) vemo flunilabik sekü metods omik stüla tenidik (‚thriller’ e ‚suspense’). Pos karier gudik in Linglän, äfealotädom lü ‚Hollywood’ ed ädagetom tatäti Lamerikänik ün 1956, do äblebon i reigäb Linglänik. Ärejidom filmotis plu luldegis dü karier mäldegyelik, de timäd filmota müätik da ut filmota spiköl jü ut kölafilmota. El ‚Hitchcock’ äbinom balan rejidanas benosekikün ä sevädikünas dü lifüp okik, e jünu blebom sevädik ä pöpätik.

Famik sekü sev e kaen ela Hitchcock tefü tenid, biomagodems omik gebons mödo dredi e fomäli, e sevädons sekü cog „sägälik“ okas. Suvo jonons pösodis nedöbik dü dinäds, kelis no kanons bemastön ud igo suemön.

El ‚Hitchcock’ pämotom e pädugälom in ‚London’, in Linglän. Äprimom rejidanakarieri okik ün 1922 in Linglän, ab sis 1939 ävobom ledino in Lamerikän. El ‚Hitchcock’ e famül omik ädalabons farmi labü nem ‚Cornwall Ranch’ ü „Belalad“ su bel finü ‚Canham Road’, love zif: ‚Scotts Valley’, in Kalifornän, de 1940 jü 1972. Äremons domi telid finü 1942 su süt: ‚Bellagio’, nüm: 10957, in ‚Los Angeles’, visü el ‚Bel Air Country Club’. El ‚Hitchcock’ ädeadom sekü leläsikam roinas ün 1980.

El ‚Rebecca’ äbinom filmot teik oma, kel ägeton  as filmot gudikün, do filmots votik fol oma pimobons; el ‚Hitchcock’ neai ägetom premi rejidana gudikün. Ägetom premi: ‚Irving Thalberg’ sekü lifaduinod okik ün 1967.

## Literat
Utahraptor

Elaf ***Utahraptor*** (siämü „ravanim di Utah“) äbinon limaf gretikün dinosaurafamüla: *[[Dromaeosauridae]]* lurooda: *[[Theropoda]]*. Älifon dü period: Barremian ün prim Kretata (bü yels 132-119-balions).

Hiel James Kirkland, hiel Rob Gaston, e hiel Don Burge ätüvons eli *Utahraptor* ün 1993 in komot: Grand, in tat Lamerikänik: Utah, ninü Fomam di Cedar Moutain. Fösil patedik binon atimo in el „College of Eastern Utah“, do  labon konleti gretikün fösilas ela *Utahraptor*.

Bid patedik (e jünu teik sevädik) ela *Utahraptor*: *U. ostrommaysorum*, pänemon stimü fösilavan Lamerikänik: John Ostrom (se  nivera: Yale) e hiel Chris Mays, se „Dinamation International.“ Skulturan: Raymond Persinger pämäniotom in naböfodönuam rigik ela James Kirkland kodü tikamagods söla: Persinger tefü kluvabinod.

Äs elafs *[[Dromaeosauridae]]* votik, el *Utahraptor* älabon kluvi gretik blegik pö tean telid, kel äkanon rivön lunoti zimmetas 23. Nim at ba ägleipon viktimis me föfalims okik du äflapon oni me pödalims. Vestigams brefabüik tefü elaf *[[Velociraptor]]* smalikum tikodükons, das kluvs somik pägebons ad deisteigön ud ad teifön viktimi, no ad sleitön skini onik. Lunotü mets 6,5, geilotü mets 2 e vetotü milgrams 700, el *Utahraptor* äbinon ravanim dredabik.

Pemobos, das el *Utahraptor* äbinon ba röletaf nilöfik ela *[[Dromaeosaurus]]* smalikum ed elafa *[[Achillobator]]* gianagretik se Mongolän.

## In kuliv pöpedik
Lekoned: *[[Raptor Red]]* (Red Tifafa), fa hiel Bob Bakker, binon konot jepa elas *Utahraptor*. Lekoned votik: *[[Raptor]]* (Tifaf) fa Paul Zindel manioton eli *Utahraptor*, ab labü pats no jenöfiks äs kluvs venenilabik. Televid äjonon eli *Utahraptor* in sökod: *[[Walking with Dinosaurs]]* (Gol ko Dinosaurs) ela BBC. I timapenäd bevüresodik: *[[Dinosaur Comics]]* jonon eli *Utahraptor*.

## Literat


## Yüms plödik
* El ''Utahraptor'' lä Dinosaurasikloped se bevuresodatopäd: *Dino Russ's Lair*.
Nicolaus Copernicus

Hiel **Nicolaus Copernicus** (1473 febul 19, Toruń - 1543 mayul 24, Frombork) äbinom stelavan balid, kel äjafom levalavi solazänodimik nolaviko pästaböli ed ämomüfom Tali de zänod levala. Lebuk famik oma: *[[De revolutionibus orbium coelestium]]* (Tefü zümufs sferas sülik) suvo palecedon as primapün stelava nulädik ed as tikamagod, kel äprimon Levoluti Nolavik.

Do sapans Grikänik, Lindänik e Slamiks ya ipübons mobis dö solazänodim mö tumyels bü el Copernicus, pübam teorodi solazänodimik nolavik oma ad jonön, das mufs siyegas kanons paplänön nen pladam Tala ini zänod levala, ästigädon vestigamis nolavik pluik ed ävedon timül veütik jenotema nolava nulädik, anu sevädik as Levolut hiela Copernicus.

El Copernicus, bevü mödatälenans votik Dönuliföfikama, äbinom matematan, stelavan, sanan, klatädiman, tradutan, kultan katulik, gitavan, guveran, dugan militk, dipan ä konömavan. Bevü gidids mödik oma, stelav äbinon bal smalikünas; too in jäfüd at äflunom voli e pamemom jünu.
Leonhard Euler

Hiel **Leonhard Paul Euler** (1707 prilul 15 - 1783 setul 18) äbinom matematan ä füsüdan Jveizänik, kel älifädom dili gretikün lifüpa okik in Rusän ed in Deutän.

El Euler äduinom tüvotis veütik in jäfüds vemo difiks äs difakalkul e gräfateor. Änüdugom i mödikosi jäfüdavödedas e malatema matematik nulädik, pato tefü diletam matematik, soäs suemod sekäta matematik. Sevädom i sekü vobod okik tefü mufav, litav e stelav.

El Euler palelogom as matematan veütikün tumyela 18id ed as balan gretikünas jenotema lölik. Äbinom i balan fluköfikünas: vobotem lölöfik oma fulükon toumis (foldilfliodik) 60-80. Konsäl hiele Pierre-Simon de Laplace pegivülöl notodon gudiko veüti fluna ela Euler: „Reidolsöd eli Euler, reidolsöd eli Euler, binom mastan obas valik.“.

Logod ela Euler kanon palogön su bankazöt 10-franik Jveizänik, äsi su penedamäks Jveizänik, Deutänik e Rusäniks mödiks. Planetül: 2002 Euler pänemon stimü om. Pazälom fa Glüg Lutärik ma Saludanakaled onik ün del 24id mayula.

## Literat
Tycho Brahe

Hiel **Tycho Brahe**, pämotöl as **Tyge Ottesen Brahe** in Skåneland, ettimo dil Danäna ed atimo Svedäna (1546 dekul 14 - 1601 tobul 24), äbinom nouban Danänik famik sekü küpeds stelavik kuratik ä mödiks oma. El Brahe äsevädom leigo ün lifüp oka as strologan ed as lalkiman.

Nem pälatinöl: **Tycho Brahe** labon pronis difik (latino:  u , Linglänapüko:  u ). Nem Danänik rigik: **Tyge Ottesen Brahe** papronon in Danänapük atimik as . Äsä ya äbinos kösömik in Skandinän, spikoy dö om no me nem telid omik: „Brahe“, ab me nem balid: „Tycho“.

El Tycho Brahe ägetom glunidalaboti su nisul: Hven äsi monamedis ad bumön eli *Uraniborg*: küpedöp stelavik ä strologik, kö äbumom stumis stelavik gretik ed äduinom mafamis kuratik mödik. As stelavan, el Tycho ävobom ad kobükön utosi, kelosi äcedom frutis geometik sita hiela Copernicus e frutis filosopik sita hiela Ptolemaios ad fomön siti okik. De 1600 jü deadam okik ün 1601, päyufom fa hiel Johannes Kepler, kel poso ögebom nünis stelavik kuratik ela Tycho ad völfön teorodis stelavik lönik oka tefü lons planetamufa. 

Mafams e küpeds stelaviks ela Tycho äbinons dido kuratiks. Nek bü el Tycho isteifülom ad dönuön küpedis so vemo, e stums matematik ad frutidön no nog pivölfons. Ädunom utosi, kelosi büans omik no ivilons u no ifägons ad dunön: ämafom stadi e mufi planetas e stelas so kuradiko, das äkanom cödön, sit kinik - ut hiela Copernicus ud ut hiela Ptolemaios - äbepenon gudikumo süli.
Tim Berners-Lee

Hiel **Sir Timothy J. Berners-Lee** (pemotöl tü 1955 yunul 8) binom nünömavan Linglänik, kel ädatukom Vivoti Valavolik (VVV) ün mäzul yela: 1989. Yufü hiel Robert Cailliau e studens yunik anik lä el CERN, ävobükom datuvoti okik ün 1990, ven kosäd benosekik balid vü dünian e begian vegü bevüresod äjenon, tü 1990 dekul 25. Binom i dilekan ela *World Wide Web Consortium* ü W3C (kel galädon su volfam fovik ona) e vestigan labü Fünanastul ela 3Com lä Voböp Nünömava e Sagata Mekavik (Linglänapüko: *Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory* ü CSAIL) ela MIT (*Massachusetts Institute of Technology*: Stitod Kaenava di Massachusetts).

## Literat
Enrico Fermi

Hiel **Enrico Fermi** (1901 setul 29 - 1954 novul 28) äbinom füsüdan Litaliyänik sevädik ledino sekü vobod okik pö völfam reakiana kerik balid, e sekü keblünots okik völfame kvantateora, kerafüsüde e füsüde dilülas, äsi mufave statitavik. Prem: Nobel demü füsüd pägevon ele Fermi ün 1938 kodü vobod omik tefü stralam pastigädöl. Jünu palecedom as balan nolavanas veütikün tumyela 20id.
Fibonacci

Hiel **‚Fibonacci’**, pämotöl as **‚Leonardo da Pisa’** ü **‚Leonardo Pisano’**, ab sevädik id as **‚Leonardo Bonacci’**, **‚Leonardo Fibonacci’** ü balugiko **‚Fibonacci’** (zao 1170 - zao 1250), äbinom matematan Litaliyänik, fa anans palecedöl as matematan tälenikün zänodatimäda.

El ‚Fibonacci’ sevädon atimo ledino sekü:
* Propagidam numatasita Lindäna-Larabänik in Yurop, ledino dub pübam primü tumyela 13id lebuka okik: „Buk Kalkulamas” ü *‚Liber Abaci’*.
* Numasökod stimü om pänemöl: nums hiela ‚Fibonacci’ (1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, ...), kelis no ätüvom, ab ägebom as sams in el *‚Liber Abaci’*.

## Cogil
Nok.
Nok.
Nok, nok.
Nok, nok, nok.
Nok, nok, nok, nok, nok…
– Kin binon us?
– Hiel Fibonacci.

## Literat
Harwich

Dabinons:

* Harwich: zif in grafän: Essex, in Linglän.
* Harwich: zif in tat: Massachusetts, in Lamerikän.
Michael Faraday

Hiel **Michael Faraday** (1791 setul 22 - 1867 gustul 25) äbinom kiemavan ä füsüdan Linglänik (ü „natafilosopan“, äsä sagoy ün tim at), kel äkeblünom mödikosi jäfüdes: lektinamagnetim e lektinakiemav.

El Faraday ästudom feli magnetik zü dugian labü lektinaflum no votiköl, ed äfümetom stabis suemoda füsüdik fela magnetik. Ätüvom stigädami lektinamagnetik, diamagnetim ed lektinodiloti. Äjonom, das magnetim kanon flunön litastralis, e das ädabinon tef vü pubods tel at. Ädatuvom cinis tulöl lektinamagnetik äfomon stabi kaenava motora lektrinik, e gretadilo yufü vobod omik lektin ävedon gebovik kaenave.

As kiemavan, el Faraday ätüvom bänsoli, ävestigom vapavatedi klorina, ädatuvom fomi primöfik filediana hiela Bunsen ed i siti loxidamanumas. Äsuvükom vödedis äs nanod, katod, lektinod e yion.

Do el Faraday ägetom dugäli fomik nemödik ed äsevom nemödikosi dö matemat löpik äs difakalkul, äbinom balan nolavanas flunilabikün jenotema nolava. Nolavajenavans anik mäniotons omi as sperimäntan gudikün nolavajenotema. Stabäd ninädamafäga lektinik ela SI: farad, pänemon stimü om, soäsä i fümöfanum hiela Faraday: lodot lektinik mola bal leäktronas (coulombs za 96 485). Stigädamalon hiela Faraday lesagon, das fel magnetik ma tim votiköl jafon nämi lektinomüföl proporik.

El Faraday ägetom as balan „Profäsori Kiemava stimü Fuller“ Stitoda Regik Greta-Britäna ed älabom diniti at jü fin lifüpa okik.

## Literat
Faraday (Telplänov)

Dabinons:

* Michael Faraday: füsüdan Linglänik.
* Faraday: zif in tat: Vesüda⸗Virginän, in Lamerikän.
Buckhurst Hill

**Buckhurst Hill** binon zif in grafän: Essex, in Linglän.

Buckhurst Hill labon belödanis 10 738 (2001).
James Prescott Joule

Hiel **James Prescott Joule** (*pronimag:* ; 1818 dekul 24 - 1889 tobul 11) äbinom füsüdan Linglänik in Salford (in Lancashire) pimotöl. El Joule ävestigom hiti ed ätüvom tefi vü on e vob mufavik (l. nämet). Sek atosa äbinon teorod konsefa nämeta e poso i lon balid hitamufava. Nämetatabäd ela SI: el joule pänemon stimü om. Ävobom ko hiel Söl: Kelvin ad völfön gredakedi verik vamota ed ätuvom tefi vü lektinaflum da tadunot e hit pastralöl, anu as lon hiela Joule sevädik.
Bremen (fedalän)

**Bremen** binon fedalän in Deutäna. In fedalän: Bremen, dabinons zifs büik:
* Bremen (zif)
* Bremerhaven
Ennepe-Ruhr-Kreis

**Ennepe-Ruhr-Kreis** binon stük in fedalän: Nolüdarinän⸗Vesfalän, in: Deutän.

Sürfat ela Ennepe-Ruhr-Kreis binon mö 408,3 km².

Ennepe-Ruhr-Kreis labon belödanis 339.492 (2007 yunul 30id).

## Zifs in Ennepe-Ruhr-Kreis
*Breckerfeld
*Ennepetal
*Gevelsberg
*Hattingen
*Herdecke
*Schwelm
*Sprockhövel
*Wetter (Ruhr)
*Witten
Louis Pasteur

Hiel **Louis Pasteur** (1822 dekul 27 - 1895 setul 28) äbinom kiemavan ä smalalifavan Fransänik sevädik ledino sekü benoseks oka pö vestigam kodas e büonelet malädas. Sperimänts omik äfümükons teorodi smalanoganas as kod maläda. Äjafom müpi balid ta rabiät. Äsevädom pübluge valemik sekü datuv metoda ad neletön, das milig e vin ökodons malädi; metod at poso pänemon *[[pastörükam]]* . Palecedom as balan vestiganas kil, kels äfünoms smalalifavi (kobü hiel Ferdinand Cohn e hiel Robert Koch. Älabom benosekis i pö vestigams kiemavik oka; a.s. tefü negemagöf kristadas Pesepülom dis Stitod: Pastuer, kelos binon stim nekösömik in Fransän, kö sepülam in sepülemöp binon zesüdik (plaämo pro Mens Gretik läs 300, kels pesepülons in el *[[Panthéon]]*).