open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pablo Picasso

Hiel **Pablo Ruiz Picasso** (1881 tobul 25 – 1973 prilul 8), ü naedilo **Picasso**, äbinom pänan ä skulturan Spanyänik. Nem lölöfik omik binon **Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso**.
Balan menas sevädikün lekanas tumyela 20id, äprimom kübädimi kobü hiel Georges Braque.

## Literat e Fonäts
In Linglänapük:
Del

**Del** (malat: *d*) binon timastabäd, kel leigon ko düps 24. No binon stabäd Sita Bevünetik (SB). Stabäd SB-a binon sekun.
Le Corbusier

Hiel **Charles-Édouard Jeanneret-Gris**, kel ävälom oke nemi: **Le Corbusier** (1887 tobul 6 - 1965 gustul 27) äbinom bumavan ä penan in Jveizän pämotöl, kel famom kodü keblünots okik utose, kelosi anu nemoy Bumav Nulädik. Ävedom sifan Fransänik bäldotü yels za kildegs.

Äbinom pionir pö studs teorik disina nulädik ed ädedietom oki ad labükön lifastipis gudikum lödanes zifas menafulik. Karierk omik ädulon degyels lul, dü kels bumots patädik oma päbumons da Zäneda-Yurop, Lindän, Rusän (e bumot bal in Nolüda-Merop, e nog bal in Sulüda-Merop). Äbinom i zifidesinan, pänan, skulturan, lautan e disinan möbas nulädik.
Leonardo da Vinci

**Leonardo di ser Piero da Vinci** (1452 prilul 15 - 1519 mayul 2) äbinon mödatälenan se Toscana, in Litaliyän: nolavan, matematan, kaenal, datuvan, naatoman, pänan, skulturan, bumavan, planavan, musigan, poedan ä lautan. Pämotom in Vinci, in topäd di Firenze, as son negitöfik notarana: Piero da Vinci, e jifeilan yunik: Caterina. Pädugälom in voböp pänana benorepütik di Firenze: Verrocchio. Dil gretik vobalifa omik äpasetikom dünü hiel Ludovico il Moro in Milano, kö ans vobotas veütikün oma päjafons. Ävobom id in Roma, Bologna e Venezia, ed älifom dü yels lätik oka in Fransän, in dom, keli reg: François I igivom ome.

El Leonardo suvo pebepenom as pated „Dönulifofikaman“ u „letälenan valemik“: men, kela nuläl jiniko nenfinik äleigon te ko datuväl e jafafäg okiks. Palecedom fa mödikünans as balan pänanas legretikün e ba as pösod labü tälens distöfikün jenotema valik.

Ab el Leonardo äfamikom e nog famom ledino as pänan. Se vobots onsik, els *[[Mona Lisa]]* e *[[Säned lätik]]* labons pladi balik as pöträt e pänot relik famiküns ä suvüno pekopiedöls; te el *[[Jafam hiela Adam]]*: pänot hiela Michelangelo, labon fami sümik. I däsinot: man di Vitruvius hiela Leonardo evedon sümbol neglömovik. Ba pänots te degluls omik nog dabinons, kodü sperimäntam suvo negönik oma tefü metods e kaens nulik, ed i zögäl omik pö vob. Ab vobots nemödik at, kobü penetabuks omik (kels ninädon däsinots, magods nolavik äsi tikods omik dö pän e lekan), fomons keblünoti lekananamenädes posik, ko kel te ut timakompenan omik: Michelangelo kanon paleigodön.

As kaenal, el Leonardo älabom tiketis e tikamagotis, kels ästadons föfü timäd okik: tovaskrubian, bländ, geb solanämeta, numian e votiks. Te nemödiks disinas onik ye pämekons, ud igo äkanons pamekön, dü lifüp omik. As nolavan, äprogedükom levemo nolastadi jäfüdas äs: naatom, kaenalav sifik, litav e vatamufav.

## Päns fa el ,Leonardo da Vinci’

Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|El *[[Mona Lisa]]*, ü *La Gioconda*. Mused: Louvre, in Paris, Fransän.
The Last Supper pre EUR.jpg|*[[Säned lätik]]*. Kleud: Sta. Maria delle Grazie in Milano, in Litaliyän.


## Literat
Salvador Dalí

Hiel **Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech**, leigüpo **Marketan 1id ela Púbol** (1904 mayul 11 - 1989 yanul 23) äbinom pänan sujenöfimik Spanyänik in Figueres (in Katalonän) pämotöl.

El Dalí äbinom däsinan tälenik, sevädik kodü magods bisarik ä stunüköls oka. Pänatälen magifik oma suvo pagivülons flune mastanas Dönuliföfikama. Vobot sevädikün omik: *[[Laid Mema]]* päfinükon ün 1931.

El Dalí äjäfom i me biomagodems, skultur e fotograf. Äkevobom ko hiel Walt Disney pö däsinotabiomagodem: *[[Destino]]* (= Fät), kel äpubon ün 2003, pos deadam omik. Äkevobom i ko hiel Alfred Hitchcock pö biomagodem: *[[Spellbound]]* (= Pebemagivöl).

El Dalí älesagom dönuamo „licini larabik“ oka: cedü om, büröletans omik älicinons de larabs slamik, kels äkoupons Sulüda-Spanyäni dü yels te jöltums (711-1492), ed ägivülom licine at „löfi obik vala pegoldöl e tuvemika, levip obik lüxüöda e löfi obik klotemas lofüdänik.“

Pälelogöl valemo as pösod labü magäl legretik, el Dalí äplidom ad dunön bisarikosi ad tirädön küpäli lü ok. Kösömot at lunomiko äskänon utanis, kels älöfons lekani omik, ibä kondöt omik ägeton küpäli notidik suvumo, kas lekanavobots omik.. Seväd desino päsuköl at äkodon repüti notidik valemik e vobots mödik oma päremons fa mens sogädastadas valasotik. 

## Literat
Donatello

Hiel **Donatello** (ü **Donato di Niccolò di Betto Bardi**; zao 1386 - 1466 dekul 13) äbinom lekanan ä skulturan Litaliyänik (se Firenze) famik primü timäd Dönuliföfikama. Ägetom benorepüti kodü jafam skulturastüla reliäfa nediböfik, kel äkodon, das skulturot äjinon vemo diböfikum, kas jenöfo äbinon.
Albrecht Dürer

Hiel **Albrecht Dürer** (pronimag: ; 1471 mayul 21 - 1528 prilul 6) äbinom pänan ä matematan Deutänik. Pämotom ed ädeadom in Nürnberg (Deutän), e sevädom ledino as balan jafanas gretikün gavotas, kobü hiels Rembrandt e Goya. Gavots onik suvo äfomons sökodi, soäs samo el *Paokalüp* (1498) e sökods tel dö lügadramat Kristusa: el *Lügadramat Gretik* (1498-1510) ed el *Lügadramat Smalik* (1510-1511). Gavots sevädikün ela Dürer binons el *[[Monitan, Dead e Diab]]* (1513), el *[[Salüdan: Yeronimus in studacem okik]]* (1514) ed el *[[Melencolia I]]* (= Glumaladäl I; 1514). El *Melencolia I* ebinon yegäd diletamas e spekulamas mödikas. Magods famikün oma binons ba boadagavots omik: el *[[Monitans Fol Paokalüpa]]* (1497-1498) se sökod: *Paokalüp*, el *[[Rinoserod (gavot)|Rinoserod]]* e okpöträts mödik me leül. El Dürer luveratiko no äkötom boadagavotis lönik oka, ab ävobükom gavani skilik, kel äkopiedom fiedo däsinotis omik. Äpänom vobotis relik mödik me leül, äsi vatakölapänotis e däsinotis klilakölikis, kels medü kopieds nutimik ba evedons anu vobots sevädikün oma.

Gavots omik ägivons ome benorepüti da Yurop, ven älabom bäldoti yelas za teldegas, e pelelogom siso as lekanan gretikün Dönuliföfikama in Nolüda-Yurop. Vob omik ämagon lani paokalüpik timäda omik, kü faemaditret, maläds e volüts sogädik e bolitiks äbinons kösömiks. Älabom kesenäli kol vob reformatik hiela Martin Luther, kel pos deadam ela Dürer äpenom flene votik: „Löf büedon lügodön obis demü utan, kel äbinon gudikünan.“



## Literat
Neuquén (provin)

**Neuquén** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 474 155 (2001). Cifazif ela Neuquén binon Neuquén. Sürfat ela Neuquén binon mö 94 078 km²; lödanadensit binon mö 5,0 mens a km². Padilon ad ziläks 16. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 2006.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Aluminé 
* Añelo 
* Catán Lil 
* Chos Malal 
* Collón Curá 
* Confluencia 
* Huiliches 
* Lácar 
* Loncopué
* Los Lagos 
* Minas 
* Ñorquín 
* Pehuenches 
* Picún Leufú 
* Picunches 
* Zapala 

## Flumeds veütikün
* Río Negro
* Río Limay
* Río Neuquén
* Río Colorado

## Zifs veütikün
* Neuquén 
* Junín de los Andes 
* San Martín de los Andes 
* Zapala 
* Chos Malal 
* Centenario 
* Plottier 
* Rincón de los Sauces 
* Villa La Angostura 
* Cutral-Co 
* Plaza Huincul 
* San Patricio del Chañar 
* Senillosa 
* Aluminé 
* Loncopue 
* Las Lajas
Misiones (provin)

**Misiones** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 965 522 (2001). Cifazif ela Misiones binon Posadas. Sürfat ela Misiones binon mö 29 801 km²; lödanadensit binon mö 32,4 mens a km². Padilon ad ziläks 17. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1999.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Apóstoles
* Cainguás
* Candelaria
* Capital
* Concepción
* Eldorado
* General Manuel Belgrano
* Guaraní
* Iguazú
* Leandro N. Alem
* Libertador General San Martín
* Montecarlo
* Oberá
* San Ignacio
* San Javier
* San Pedro
* Veinticinco de Mayo

## Flumeds veütikün
* Paraná
* Uruguay
* Iguazú
* San Antonio 
* Pepirí Guazú

## Zifs veütikün
* Posadas
* Oberá 
* Eldorado 
* San Vicente 
* Puerto Iguazú 
* Apóstoles 
* Leandro N. Alem 
* Jardín América 
* San Pedro 
* Montecarlo 
* Aristóbulo del Valle 
* El Soberbio 
* Puerto Rico 
* Campo Grande
Mendoza (provin)

**Mendoza** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 1 579 651 (2001). Cifazif ela Mendoza binon Mendoza. Sürfat ela Mendoza binon mö 148 827 km²; lödanadensit binon mö 10,6 mens a km². Padilon ad ziläks 18. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1985.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
*Capital
*General Alvear 
*Godoy Cruz 
*Guaymallén 
*Junín 
*La Paz 
*Las Heras
*Lavalle 
*Luján de Cuyo 
*Maipú
*Malargüe 
*Rivadavia 
*San Carlos 
*San Martín 
*San Rafael
*Santa Rosa 
*Tunuyán 
*Tupungato 

## Flumeds veütikün
* Desaguadero
* Mendoza
* Tunuyán
* Diamante
* Atuel

## Zifs veütikün
*Mendoza 
*Guaymallén 
*Maipú 
*Luján de Cuyo 
*Godoy Cruz 
*Las Heras 
*Rivadavia 
*San Rafael 
*San Martín 
*Tunuyán 
*Rivadavia 
*Malargüe 
*General Alvear 
*Palmira 
*Villa Nueva 
*Dorrego
La Rioja (provin)

**La Rioja** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 289 983 (2001). Cifazif ela La Rioja binon La Rioja. Sürfat ela La Rioja binon mö 89 680 km²; lödanadensit binon mö 3,2 mens a km². Padilon ad ziläks 18. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 2002.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Arauco
* La Rioja
* Castro Barros
* Chamical
* Chilecito
* Coronel Felipe Varela
* Famatina
* General Ángel V. Peñaloza
* General Belgrano
* General Juan Facundo Quiroga
* General Lamadrid
* General Ocampo
* General San Martín
* Independencia
* Rosario Vera Peñaloza
* San Blas de los Sauces
* Sanagasta
* Vinchina

## Flumeds veütikün
* Bermejo

## Zifs veütikün
* La Rioja 
* Chilecito 
* Aimogasta 
* Chamical 
* Chepes 
* Villa Unión 
* Famatina
La Pampa

**La Pampa** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 299 294 (2001). Cifazif ela La Pampa binon Santa Rosa. Sürfat ela La Pampa binon mö 143 440 km²; lödanadensit binon mö 2,1 mens a km². Padilon ad ziläks 22. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1994.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Atreucó 
* Caleu Caleu 
* Capital 
* Catriló 
* Chalileo 
* Chapaleufú 
* Chical Co 
* Conhelo
* Curacó 
* Guatraché 
* Hucal 
* Lihuel Calel 
* Limay Mahuida 
* Loventué 
* Maracó 
* Puelén 
* Quemú Quemú
* Rancul 
* Realicó 
* Toay 
* Trenel 
* Utracán 

## Flumeds veütikün
* Salado
* Colorado

## Zifs veütikün
* Santa Rosa
* General Pico 
* Toay 
* Realicó 
* Macachín 
* Victorica 
* Colonia 25 de Mayo 
* Intendente Alvear 
* Eduardo Castex 
* General Acha 
* Algarrobo del Águila 
* Puelches 
* Telén 
* Guatraché 
* Quemú Quemú 
* Winifreda 
* Alpachiri 
* Macachín 
* La Adela 
* Anguil 
* Zamolo 
* Jacinto Aráuz 
* Doblas 
* Catriló 
* Colonia Barón 
* Villa Mirasol 
* Luan Toro 
* Remecó 
* General San Martín
Vincent van Gogh

Hiel **Vincent Willem van Gogh** (1853 mäzul 30 - 1890 yulul 29) äbinom pänan posmagädimik Nedänik. Pänots e däsinots omik keninükons anis vobotas sevädikün, pöpedikün ä jerikünas vola lölik.

El van Gogh älifädom primi lifüpa okik as kevoban fiama tedanas lekanavobotas. Pos tim brefik as julatidan, ävedom lesedavoban in meinatopäd vemo pöfik. Te ün 1880 äprimom karieri okik as lekanan.

Primo el van Gogh äpänom te me köls dagik, sisä ätuvom magädimi e posmagädimi in Paris. Änüdugom kölis litikum e pänastüli onsikis ini vob oka ed äjafom stüli balik lönik oka, keli äfivobom lölo timü steb okik in Arles (Fransän). Äjafom vobotis plu 2 000, binädölis me pänots za 900 e däsinots za 1 100, dü yels lätik lifüpa okik. Pluamanum vobotis sevädikün omik päjafons ün lifayels lätik tel oma, kü ädekötom diledi lila okik posä äfinikon flenalöf vü om e hiel Paul Gauguin. Pos atos äsufom tatakis mödik lieneta, kels fino äkodons oksaseni omik.'

Pösod veütikün lifa ela van Gogh äbinom blod omik: Theo, kel neokiäliko ägivom ome moni nen säks e krüts. Flenalöf lifalunik omas pedokümon me peneds mödik, kelis äsedoms ode, äprimölo ün tobul yela 1872. El van Gogh äbinom pionir utosa, kelos poso äsevädikon as *[[Notodim]]*. Äflunom levemo lekani tumyela 20id, pato elis Fauves e Notodimanis Deutänik.

Pron nema ela Vincent van Gogh in Nedänapük papenulon . Papronon suvo i ,  u  fa no-Nedänans.

## Literat
Jujuy

**Jujuy** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 611 888 (2001). Cifazif ela Jujuy binon San Salvador de Jujuy. Sürfat ela Jujuy binon mö 53 219 km²; lödanadensit binon mö 11,5 mens a km². Padilon ad ziläks 16. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1986.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Cochinoca 
* Dr Manuel Belgrano 
* El Carmen 
* Humahuaca 
* Ledesma 
* Palpalá
* Rinconada 
* San Antonio 
* San Pedro 
* Sta Bárbara 
* Sta Catalina 
* Susques
* Tilcara 
* Tumbaya 
* Valle Grande
* Yavi 

## Flumeds veütikün
* San Francisco

## Zifs veütikün
* San Salvador de Jujuy
* San Pedro de Jujuy 
* La Quiaca 
* Ciudad Perico 
* Libertador General San Martín 
* Ledesma 
* Palpalá 
* Alto Comedero 
* Fraile Pintado 
* Caimancito 
* Calilegua 
* Tilcara 
* Humahuaca
* El Carmen 
* Monterrico 
* Yuto 
* Abra Pampa 
* La Esperanza 
* Palma Sola 
* Santa Clara 
* Purmamarca 
* Casabindo 
* Cochinoca 
* Susques 
* Santa Catalina 
* Lozano 
* Aguas Calientes 
* Pampa Blanca 
* Puesto Viejo 
* El Aguilar 
* Chalican 
* San Antonio 
* El Puesto 
* La Esperanza
* La Mendieta 
* El Piquete 
* El Talar 
* Santa Clara 
* Maimara
* Volcan 


File:Cerro de los siete colores.jpg|
File:Pucará de Tilcara 01.JPG|
File:Camino a Villa Nougues (Tucumán).jpg|
File:Jujuy-Capital-P3110030.JPG|
Formosa (provin)

**Formosa** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 486 559 (2001). Cifazif ela Formosa binon Formosa. Sürfat ela Formosa binon mö 72 066 km²; lödanadensit binon mö 6,8 mens a km². Padilon ad ziläks 9. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 2003.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Bermejo 
* Formosa 
* Laishi 
* Matacos 
* Patiño 
* Pilagás
* Pilcomayo 
* Pirané
* Ramón Lista

## Flumeds veütikün
* Pilcomayo
* Bermejo
* Teuco

## Zifs veütikün
* Formosa
* Clorinda
* Comandante Fontana
* Ingeniero Juárez
* Pirané
* Las Lomitas
* Ibarreta 
* Palo Santo 
* El Colorado
* Juan B. Alberdi 
* Laguna Blanca
Entre Ríos

**Entre Ríos** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 1 158 147 (2001). Cifazif ela Entre Ríos binon Paraná. Sürfat ela Entre Ríos binon mö 78 781 km²; lödanadensit binon mö 14,7 mens a km². Padilon ad ziläks 17. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1933.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Colón
* Concordia
* Diamante
* Federación
* Federal
* Gualeguay
* Gualeguaychú
* Islas del Ibicuy
* La Paz
* Nogoyá
* Paraná
* San José de Feliciano
* San Salvador
* Tala
* Uruguay
* Victoria
* Villaguay

## Flumeds veütikün
* Paraná
* Guayquiraró
* Mocoretá
* Río Uruguay

## Zifs veütikün
* Paraná 
* Concordia 
* Gualeguaychú 
* Concepción del Uruguay 
* Gualeguay
* Villaguay 
* Chajarí
* Victoria 
* La Paz 
* Nogoyá 
* Colón 
* Diamante 
* Santa Elena 
* Crespo
* Federal 
* San José 
* Rosario del Tala 
* Federación 
* San Salvador 
* San José de Feliciano
Corrientes (provin)

**Corrientes** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 930 991 (2001). Cifazif ela Corrientes binon Corrientes. Sürfat ela Corrientes binon mö 88 199 km²; lödanadensit binon mö 10,6 mens a km². Padilon ad ziläks 25. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1993.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Bella Vista 
* Berón de Astrada 
* Capital 
* Concepción 
* Curuzú Cuatiá 
* Empedrado 
* Esquina
* General Alvear 
* General Paz 
* Goya 
* Itatí 
* Ituzaingó 
* Lavalle 
* Mburucuyá 
* Mercedes 
* Monte Caseros
* Paso de los Libres 
* Saladas 
* San Cosme 
* San Luis del Palmar 
* San Martín 
* San Miguel 
* San Roque 
* Santo Tomé 
* Sauce 

## Flumeds veütikün
* Uruguay
* Paraná

## Zifs veütikün
* Corrientes 
* Goya 
* Santo Tomé 
* Paso de los Libres 
* Curuzú Cuatiá 
* Gobernador Virasoro 
* Mercedes 
* Monte Caseros 
* Esquina 
* Ituzaingó 
* Bella Vista 
* San Luis del Palmar 
* Saladas 
* Concepción
Córdoba (provin)

**Córdoba** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 3 066 801 (2001). Cifazif ela Córdoba binon Córdoba. Sürfat ela Córdoba binon mö 165 321 km²; lödanadensit binon mö 18,6 mens a km². Padilon ad ziläks 26. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1987.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Calamuchita 
* Capital 
* Colón 
* Cruz del Eje 
* General Roca 
* General San Martín 
* Ischilín
* Juárez Celman 
* Marcos Juárez 
* Minas 
* Pocho 
* Presidente Roque Sáenz Peña 
* Punilla 
* Río Cuarto 
* Río Primero 
* Río Seco 
* Río Segundo 
* San Alberto 
* San Javier 
* San Justo
* Santa María 
* Sobremonte 
* Tercero Arriba
* Totoral 
* Tulumba 
* Unión 

## Flumeds veütikün
* Primero
* Segundo
* Tercero
* Cuarto
* Quinto
* San Marcos
* Pintos
* De la Candelaria
* Cruz del Eje
* Soto
* Pichanas
* Guasapampa
* Chanani
* Sauces

## Zifs veütikün
* Córdoba 
* Río Cuarto 
* Villa María 
* San Francisco 
* Villa Carlos Paz
* Río Tercero 
* Alta Gracia
* Bell Ville 
* Cruz del Eje
* Villa Dolores 
* Jesús María 
* La Calera 
* Marcos Juárez 
* Villa Allende 
* Deán Funes 
* Laboulaye 
* Arroyito 
* Cosquín 
* Río Segundo
* Río Ceballos 
* Villa Nueva 
* Hernando 
* Unquillo 
* Morteros 
* La Falda 
* Las Varillas 
* Colonia Caroya 
* Villa del Rosario 
* Oncativo
* Pilar 
* Oliva 
* La Carlota 
* Almafuerte 
* General Cabrera
Chubut

**Chubut** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 413 237 (2001). Cifazif ela Chubut binon Rawson. Sürfat ela Chubut binon mö 224 686 km²; lödanadensit binon mö 1,8 mens a km². Padilon ad ziläks 15. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1994.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
*Cushamen 
*Escalante 
*Florentino Ameghino 
*Futaleufú 
*Gaiman 
*Gastre 
*Languiñeo
*Mártires 
*Paso de Indios 
*Rawson 
*Río Senguer 
*Sarmiento
*Tehuelches 
*Telsen
*Biedma 

## Flumeds veütikün
* Chubut
* Río Senguerr

## Zifs veütikün
*Comodoro Rivadavia 
*Esquel 
*Gaiman 
*Puerto 
*Rawson 
*Sarmiento
*Trelew
Chaco (provin)

**Chaco** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 984 446 (2001). Cifazif ela Chaco binon Resistencia. Sürfat ela Chaco binon mö 99 633 km²; lödanadensit binon mö 9,9 mens a km². Padilon ad ziläks 25. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1994.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Almirante Brown
* Bermejo
* Chacabuco
* Comandante Fernández
* Doce de Octubre
* Dos de Abril
* Fray Justo Santa María de Oro
* General Belgrano
* General Donovan
* General Güemes
* Independencia
* Libertad
* Libertador General San Martín
* Maipú
* Mayor Luis Jorge Fontana
* Nueve de Julio
* O'Higgins
* Presidencia de la Plaza
* Primero de Mayo
* Quitilipi
* San Fernando
* San Lorenzo
* Sargento Cabral
* Tapenagá
* Veinticinco de Mayo

## Flumeds veütikün
* Bermejo
* Paraguay-Paraná
* Negro
* Tapenagá
* Bermejito

## Zifs veütikün
* Resistencia 
* Presidencia Roque Sáenz Peña 
* Barranqueras 
* Villa Ángela 
* General José de San Martín 
* Juan José Castelli (ciudad) 
* Fontana 
* Charata 
* Las Breñas 
* Quitilipi 
* Machagai 
* Tres Isletas
Borat

Hiel **‘Borat Sagdiyev’** (*Kazakstänapüko* e *Rusänapüko*: ‘Борат Сагдиев’) binom gasedan Kazakstänik magälöfik: roul fredadramatana Britänik: ‘Sacha Baron Cohen’. Filmot omik: *‘Borat: Cultural Learnings of America for Make Benefit Glorious Nation of Kazakhstan’* binon fredadramat ya famik in Lamerikän. Cogeds ela ‘Borat’ suvo dekömon de leceds sogädakulivik tabudik oma, de kondöt tubalugik, de sets pedönuöl, de stad „kilidavolik“ tuvemik, äsi de cogediäl füsüdik. ‘Borat’ no plidom ziganis e yudanis, pato, äsä sagom, „utanis, kels drinons bludi“.
Catamarca (provin)

**Catamarca** binon bal provinas 23 Repüblika Largäntänik. Labon belödanis 334 568 (2001). Cifazif ela Catamarca binon San Fernando del Valle de Catamarca. Sürfat ela Catamarca binon mö 102 602 km²; lödanadensit binon mö 3,3 mens a km². Padilon ad ziläks 16. Votükam lätik stabalona provinik äjenon yelü 1988.

## Dilam guverik
Ziläks provina at binons: 
* Ambato 
* Ancasti 
* Andalgalá 
* Antofagasta de la Sierra 
* Belén 
* Capayán 
* Capital 
* El Alto
* Fray Mamerto Esquiú 
* La Paz 
* Paclín 
* Pomán 
* Santa María 
* Santa Rosa 
* Tinogasta 
* Valle Viejo 

## Flumeds veütikün
* Saladillo
* Colorado
* Santa María

## Zifs veütikün
* San Fernando del Valle de Catamarca 
* Andalgalá 
* Fiambalá 
* Belén 
* San Isidro 
* Santa María 
* Tinogasta 
* Recreo 
* San José (Fray Mamerto Esquiú) 
* Santa Rosa 
* San Antonio 
* La Falda de San Antonio
Frida Kahlo

Jiel **Frida Kahlo** (1907 yulul 6 - 1954 yulul 13) äbinof pänan Mäxikänik, kel ädagetof sevädi bevünetik gretik. Äpänof me köls liföfik ma stül piflunöl fa kulivs topik (Mäxikänik) äsi lekanamufs Yuropik äs Jenöfim, Sümbolim e Sujenöfim. Mödiks vobotas ofik binons okpöträts, kels notodons nestedöfo doli lönik ofa. El Kahlo ämatof ko lekanan Mäxikänik: Diego Rivera, kel äflunom vemo ofi e ko kela leceds Komunimik äbaicedof. Do ya lunüpo pelecedof as pänan veütik, seväd notidik voba ofik äglofon te sis degyel 1970. Dom „Blovik“ ofa in Coyoacán, in Ciudad de México (Mäxikän), keli hiel Diego Rivera ägivülom reiganefe pos deadam ofik ün 1954, binon mused pöpedik.
Henri Matisse

Hiel **Henri Matisse** (1869 dekul 31 - 1954 novul 3) äbinom lekanan Fransänik, sevädik kodü geb omik köla e däsinamod lönik ä letälenik oka. As däsinan, gavan e skulturan, ab ledino as pänan, el Matisse binom balan lekananas famikün tumyela 20id. Do primo pälecedom as Fauve (= „sovadaf“), ün degyel 1920 ya pänemom as jelodan vönaoloveikoda klatädik Fransänik. Sev mastöfik oma dö pük notodaleigik köla e däsinota logädon in vobotem omik, päjaföl dü karier luldegyelik, ed ägaenon ome pladi as balan duganas lekana nulädik.

## Literat
Hipsybema

***Hypsibema*** binon dinosaur no gudiko sevädik se fin Kretata (Campanian nimemastad, bü yels za 75-balions). Fösils gianagretik ona pätuvons in tats: Missouri e North Carolina, in Lamerikän. Lecedoy, das äduton lü famül elafas *[[Hadrosauridea]]*, do fösils in Missouri pätuvöls pälecedons primo as lü dinosaur votik dutöls (*Neosaurus*, as *Parrosaurus* pävotanemöl, limaf grupa: *[[Sauropoda]]*).

Bid patedik: *Hypsibema crassicauda* päbepenon fa hiel Edward Drinker Cope ün 1869. Bid telid: *H. missouriensis* (*Parrosaurus*) binon dinosaur calöfik tata: Missouri, ab bids bofik pestabons su maters brekotik, e palecedons nems dotik (*nomen dubium*).

## Yüms plödik
* El ''Hypsibema'' in Sikloped Dinosauras lä bevüresodatopäd: *DinoRuss' Lair*.
Albert Einstein

Hiel **Albert Einstein** (1879 mäzul 14 – 1955 prilul 18) äbinom füsüdan teorik, kel pämotom in Ulm, in Deutän. Sevädom ledino sekü tefädateor omik e pato sekü leigät masata e nämeta, *E = mc<sup><small>2</small></sup>*. El Einstein ägetom ün 1921  demü füsüd „sekü düns oma Füsüde Teorik, e pato sekü datuv lona vobeta lita-lektrinik“.

Vü keblünots mödik ela Einstein füsüde veütons ledino teorod patik tefäda, kel äbalon mufavi e lektrinamagnetimi, äsi teorod valemik tefäda, kel äblünon prinsipi tefäda ini stud mufa no balfomika, kelos äjafon teorodi nulik vetotanäma.

## Literat
Lalgorit Geredik

**Lalgorit geredik (LG ü GA)** binon metod gudükünamik in nünömav. Binon sukalalgorit kel gebon prinsipi volfa. Brefo, pöp tuvedotas fädik panemöl *balats* pajafon, kel volfon nenatiko jüs bal vedon kotenüköl.

Lalgorit geredik stabik pädatikon fa hiel *John Holland* ün 1972, in buk: „Adaptation in Natural and Artificial Systems“. Lalgorit geredik, e lalgorits volfik votik, pegebons sekaliegiko ko säkäds difik mödik. Säkäds samik binons: vegamataibs, dils flitömas, platots leäktronik, e stir vobianas.

## Numavotafomam
Dabinons dins tel kelis mutoy dunön pro LG. Balido, mutoy votafomön binodi uta kel poprodon, ad lised numas. Liseds at panemons *kromosoms* e nums onsik panemons *gereds*. Ekö sam fasilik: disinam taba nomik ko lögs fol e sürfat folliena stedagulik. Dabinons nums kil: lunot e vidot sürfata, e geilot löga alik. If givoy numis fädik kil (kels binons in portat), getoy tabi fädik.

Ven edatikoy numavotafomami, ejafoy *sukaspadi* säkäda: konlet tuvedotas mögik valik. Du volfon, pöp vestigon spadi at.

## Lönedasekät
Din telid keli mutoy is dunön, binon jafön *lönedasekäti*. At binon sekät kel jonon gudi balata alik. Plü balat binon gudik, plü num pünätas pagivon one. Pro sam taba: if tab padesinon pro mens gretik mäl, pogivonöv pünätis dub lögs gretikum, ed operonöv pünätis dub binön tu gretik u tu smalik, adas mens mäl kanons seidön zü on.

Me lönedasekät, kanoy sevön gudi balata seimik.

## Lalgorit
Lalgorit stabik binädon me dils sököl.

* 1. Jafolöd pöpi primik fädik balatas.
* 2. Blufolöd balati alik me lönedasekät.
* 3. If kod stöpik pakotenükon, stöpolöd.
* 4. Välolöd pöpi nulik se bäldik, me pünäts.
* 5. Dunolöd tölatis geredik sui pöp nulik.
* 6. Gololöd jü dil 2id.

Dil veütikün binon *välam* pöpas nulik; nen välam, volf no kanon jenön. *Välam proporik* (ü *rulätik*) binon metod kösömikün välama. Pö metod at, pöp nulik alik paprodon dub balat bal pos votik: mödot pünätas keli balat dalabon, leigon luverati das povälamon sökölo. Kodü atos, balats gudikum vedons mödikums, e balats badikum vedons nemödikums. Binos „lailif lönedikünas“.

Dils veütik i binons *tölats geredik*, kels binons *luvotükam* e *gereditök*. Luvotükam binon luverat vemo smalik das gered povotükon. Samo, if gereds binons els bits, el ,1' vedonöv el ,0' ed el ,0' vedonöv el ,1'. Tölat gereditöka sumon balatis tel e tökon geredis anik onas. Sot stabikün binon *plad-bal*: plad pasesukon su kromosom, e gereds valik po plad et patökons. Sots votik ninädons *plad-tel* e *fädik*.

Stöpoy lalgoriti ven *kod(s) stöpik* pakotenükon(s). Kods sömik kösömik binons: balat dabinon, tuvedot kela kotenükon; tim tu mödik pebinon; pöp volfon no plu.
Michelangelo

Hiel **Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni** ü balugikumo **Michelangelo** (1475 mäzul 6 - 1564 febul 18) äbinom pänan, skulturan, bumavan, poedan ä kaenal Litaliyänik dü Dönuliföfikam. Do no äduinom mödikosi plödü lekans, tälen omik pö jäfüds votik, kelis lunomiko äbejäfom, äbinom so vemo gretik, das suvo palecedom as lisitan votik dinita: Man Dönuliföfikama patedik, kobü hiel Leonardo da Vinci.

Prodam ela Michelangelo pö jäfüd alik dü lifüp lunik oka äbinon gianagretik; if logoy mödi penedas, däsinotas e memotas nog atimo dabinölas, suemoy, das binom lekanan gudiküno pedokümöl tumyela 16id. Tels vobotas sevädikün oma: elot *[[Pietà]]* ed elot *[[David]]*, päskulturons büä ärivom bäldoti lifayelas kildeg. To ced negönik oka tefü pän, el Michelangelo äjafom telis vobotas flunilabikün jenotema lekana Vesüdänik: „Jafam“ su nufed e „Cödam Lätik“ su völ latara Temüla: „Sistina“ (di „Sixtus IV“: papal) in Roma. Poso ädisenom Leglügi Saludana Petrus, leigo in Roma, ed äkodom levoluti pö bumav klatädik medü datuv gianasökaleoda lukölümas.

Äsä pötos pö stad balik ela Michelangelo, lifajenäds tel päpübons tefü om nog dü lifüp omik. Bal onas, fa hiel Giorgio Vasari päpenöl, ämobon, das el Michelangelo äbinom sömitamapün lekanaduina lölik sis prim Dönuliföfikama: leced, kel päzepon fa lekanajenavans mödik dü tumyels. Dü lifüp omik suvo pänemom *Il Divion* („Godöfan“): näinem lönedik sekü sen lanöfik vemik oma. Bal patöfas, keli timakompenans omik ästunidons muiko pö om, äbinon el *terribilità* (= jeiköf): sen sublima dalestümi kodöl. Steif lekananas posik ad sümädön stüli vemo pösodiki ä lefäkiki ela Michelangelo ädavedükon mufi gretik fovik lekanajenotema Vesüdik pos Dönuliföfikam löpik: Manierim.

File:Michelangelo Bacchus.jpg|Bacchus, Michelangelo
File:Firenze.Palvecchio.500.Michelangelo2.JPG|1534, Palazzo Vecchio, Florence
File:Autori vari, arca di san domenico, angelo reggicandelabro di michelangelo, 1494, 01.jpg|Angel by Michelangelo 
File:Madonna michelangelo1.jpg|Madonna Belgium
File:Leda and the Swan, After Michelangelo.jpg|Leda 
File:Michelangelo pietà rondanini.jpg|*Pietà Rondanini*, 1564, Milano

File:StPetersDomePD.jpg|
File:Dying slave Louvre MR 1590.jpg|Louvre 
File:Rebellious Slave (Michelangelo).jpg|Rebellious Slave 
File:Michelangelo Pieta Firenze.jpg|Michelangelo Pieta 
File:Andr37.jpg|Ganymede, copy of original 1532, Windsor Castle
File:Buonarotti-scala.jpg|Madonna
Einigkeit und Recht und Freiheit

El ***Einigkeit und Recht und Freiheit*** (= baläl e git e lib) binon netahüm calöfik Deutäna. Rigiko äbinon te strof kilid netahüma votik: *das Deutschlandlied* (= Deutänalid).

## Vödem
:*Einigkeit und Recht und Freiheit*
:*für das deutsche Vaterland!*
:*Danach lasst uns alle streben*
:*brüderlich mit Herz und Hand!*
:*Einigkeit und Recht und Freiheit*
:*sind des Glückes Unterpfand;*
:*Blüh im Glanze dieses Glückes,*
:*blühe, deutsches Vaterland!*
La Marseillaise

El ***La Marseillaise*** (= (kanit) di Marseille) binon netahüm Fransäna.

## Vödem
:*strof 1id*:
Allons enfants de la Patrie, 
Le jour de gloire est arrivé!  
Contre nous de la tyrannie, 
L'étendard sanglant est levé, (*2na*) 
Entendez-vous dans les campagnes 
Mugir ces féroces soldats? 
Ils viennent jusque dans vos bras 
Égorger vos fils, vos compagnes! 

:*Dönuastrof*:
;Aux armes, citoyens, 
;Formez vos bataillons, 
;Marchons, marchons! 
;Qu'un sang impur 
;Abreuve nos sillons!*' <br />

:*strof 2id*:
Que veut cette horde d'esclaves, <br />
De traîtres, de rois conjurés? <br />
Pour qui ces ignobles entraves, <br />
Ces fers dès longtemps préparés? (*2na*) <br />
Français, pour nous, ah! quel outrage <br />
Quels transports il doit exciter! <br />
C'est nous qu'on ose méditer <br />
De rendre à l'antique esclavage! <br />

:*Dönuastrof*

:*strof 3id*:
Quoi! des cohortes étrangères <br />
Feraient la loi dans nos foyers! <br />
Quoi! ces phalanges mercenaires <br />
Terrasseraient nos fiers guerriers! (*2na*) <br />
Grand Dieu! par des mains enchaînées <br />
Nos fronts sous le joug se ploieraient <br />
De vils despotes deviendraient <br />
Les maîtres de nos destinées! <br />

:*Dönuastrof*

:*strof 4id*:
Tremblez, tyrans et vous perfides <br />
L'opprobre de tous les partis, <br />
Tremblez! vos projets parricides <br />
Vont enfin recevoir leurs prix! (*2na*) <br />
Tout est soldat pour vous combattre, <br />
S'ils tombent, nos jeunes héros, <br />
La terre en produit de nouveaux, <br />
Contre vous tout prets à se battre! <br />

:*Dönuastrof*

:*strof 5id*:
Français, en guerriers magnanimes, <br />
Portez ou retenez vos coups! <br />
Epargnez ces tristes victimes, <br />
A regret s'armant contre nous. (*2na*) <br />
Mais ces despotes sanguinaires, <br />
Mais ces complices de Bouillé, <br />
Tous ces tigres qui, sans pitié, <br />
Déchirent le sein de leur mère! <br />

:*Dönuastrof*

:*strof 6id*:
Amour sacré de la Patrie, <br />
Conduis, soutiens nos bras vengeurs <br />
Liberté, Liberté chérie, <br />
Combats avec tes défenseurs! (*2na*) <br />
Sous nos drapeaux que la victoire <br />
Accoure à tes mâles accents, <br />
Que tes ennemis expirants <br />
Voient ton triomphe et notre gloire! <br />

:*Dönuastrof*

:*strof 7id*:
Nous entrerons dans la carrière <br />
Quand nos aînés n'y seront plus, <br />
Nous y trouverons leur poussière <br />
Et la trace de leurs vertus (*2na*) <br />
Bien moins jaloux de leur survivre <br />
Que de partager leur cercueil, <br />
Nous aurons le sublime orgueil <br />
De les venger ou de les suivre <br />

:*Dönuastrof''
The Star-Spangled Banner

El ***The Star-Spangled Banner*** (= stän me stels pedeköl) binon netahüm Lamerikäna.

* lautan: Francis Scott Key
* noatädan: John Stafford Smith

## Vödem
; 1
:O say, can you see, by the dawn’s early light,
:What so proudly we hailed at the twilight's last gleaming,
:Whose broad stripes and bright stars, through the perilous fight,
:O’er the ramparts we watched, were so gallantly streaming?
:And the rockets’ red glare, the bombs bursting in air,
:Gave proof through the night that our flag was still there.
:O say, does that star spangled banner yet wave
:O’er the land of the free, and the home of the brave?
; 2
:On the shore, dimly seen thro’ the mist of the deep,
:Where the foe’s haughty host in dread silence reposes,
:What is that which the breeze, o’er the towering steep,
:As it fitfully blows, half conceals, half discloses?
:Now it catches the gleam of the morning’s first beam,
:In full glory reflected now shines in the stream:
:’Tis the star-spangled banner! O long may it wave
:O’er the land of the free and the home of the brave.

;3
:And where is that band who so vauntingly swore
:That the havoc of war and the battle’s confusion
:A home and a country should leave us no more?
:Their blood has washed out their foul footsteps' pollution.
:No refuge could save the hireling and slave
:From the terror of flight, or the gloom of the grave:
:And the star-spangled banner, in triumph doth wave
:O’er the land of the free and the home of the brave.

;4
:O thus be it ever when freemen shall stand
:Between their loved homes and the war’s desolation!
:Blest with vict’ry and peace, may the Heav’n-rescued land
:Praise the Power that hath made and preserved us a nation.
:Then conquer we must, when our cause it is just,
:And this be our motto: "In God is our Trust."
:And the star-spangled banner in triumph shall wave
:O’er the land of the free and the home of the brave.
Pakisaurus

Vöd: **"Pakisaurus"** binon nem no calöfik (*nomen nudum*) bida dinosaura (famüla: *[[Titanosauridae]]*, lurooda: *[[Sauropoda]]*) no nog pebepenöla. Älifon finü Kretat uto, kü anu topon Pakistän. *[[Bid patedik]]* pemoböl binon elaf *P. balochistani*.

## Literat


## Yüms plödik
In Linglänapük:
* Sindh University Research Journal: ragiv: PDF yegeda, in kel el *Pakisaurus* e dinosaurs Pakistänik votikand pabespikons.
* El ''Pakisaurus'' lä bevüresodatopäd: *DinoData* (sa bepenam no lölöfik).
Koordinatasit taledavik

**Koordinatasit taledavik** dälon ad patön topi alik su tal yufü koordinatasit sferik labü koordinats kil baiädü tulaxab Tala.

## Koordinats balid e telid: videt e lunet
Stabü teorods Babülonänanas vönik, poso pämenodöls fa hiel Ptolemaios: tikan ä taledavan Grekänik, sirk lölik padilon ad grads 360 (= 360°).

* videt (brefod: Vid.) binon maf gula zänodü koordinatasit vü pün seimik su taled e plen kamik kveatora. Liens yümöl pünis otvidetik panemons videtasirks e däsinons sirkis otzänodilabik su taled. Povs binons videtü 90°: nolüdapov 90° N e sulüdapov 90° S. Videtasfer nulgradik binon kveator: lien, kö Glöpalafs Nolüdik e Sulüdik miedons.
* lunet (brefod: Lun.) binon maf gula vesüdik u löfudika, zänodü koordinatasit, vü pün seimik su taled e plen kamik liena nolüdo-sulüdik vilädik vü povs taledavik tel. Liens yümöl pünis otlunetik panemons meridians. Meridans binons laf lunetasirkas e no binons paralelik, ibä kolkömons okis lä povs nolüdik e sulüdik. Meridian ut, kel keninükon topami Küpedöpa Regik in Greenwich (nilü London in Regän Pebalöl), binon lien nulalunetik bevünetik: Meridian Balid.
Me guls tel at, mögos ad dientifükön e patön topami topa alseimik su Tal. Samo, zif: Baltimore, in tat: Maryland, in Lamerikän, labon videti mö 39,3° nolüdiki e luneti mö 76,6° vesüdiki (). If däsinoy vektori de zänod Tala jü pün lä gul mö 39,3° nolüdü kveator e 76,6° vesüdü Greenwich, vektor at orivon zifi: Baltimore.

Vönaoloveiko, grads padilons ad minuts (1/60 grada bal; brefod: ’ ü m) e sekuns (1/60 minuta bal; brefod: ’’ ü s). Koordinats papenons ma fomäts distöfik, ab ai labü sökaleod: videt-lunet:
* **GMS**: Grad:Minut:Sekun (49°30’00’’-123°30’00’’ ü 49g30m00s-123g30m002)
* **GM**: Grad:Minut (49°30,0’-123°30,0’ ü 49g30,0m-123g30,0m)
* **GD**: Grad Degnumatik (49,5000°-123,5000° ü 49,5000g-123,5000g), kösömiko labü numats 4 po liniül.

## Koordinat kilid: geilot, dibot
Ad dientifükön lölöfiko topi su, in, u love taled, neodoy i geiloti: topam penditik topa tefü zänod koordinatasita, u tefü sürfat (ma miedet semik). Suvo geilot panotodon as fagot penditik de talasürfat, ab, kodü telplänov vödas: „sürfat“ e „penditik“ in yümed at, binos gudikum ad notodön oni tefü nivod kuratikumo pemiedetöl äs melanivod zänedik (kuratikumo „geoid“ panemöl). Fägot de talazänod kanon pagebön tefü topams dibik in tal, u tefü topams in spad plödatalik. 

## Logolös i
* Nafamasits
* Nünasit taledavik (ü GIS: *Geographic information system*)
* Geokots
* Topamasit talaglöpik (ü GPS: *Global Positioning System*)
* Kaedaproyek

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* Yegäds matematik: koordinatasits.
* Koordinats taledavik länas (se el „CIA World Factbook“).
* Koordinats e munädafotografots vola lölik.
* El „Global Gazetteer“.
* El „Verify Locality Tool“.
Mila Rodino

El ***Мила Родино*** (Mila Rodino = o lomän löfik) binon netahüm Bulgaräna.

## Vödem
Горда Стара планина,
до ней Дунава синей,
слънце Тракия огрява,
над Пирина пламеней.

:*Dönuastrof*:
Мила Родино,
ти си земен рай,
твойта хубост, твойта прелест,
ах, те нямат край.

:*Dönuastrof*
Natsionalnüy gimn Rossii

El "**Национальный гимн России**" (*Nacionaljnyj gimn Rossii*; 'Netahüm Rusäna') ü "**Гимн Российской Федерации**" (*Gimn Rossijskoj Federacii*; 'Hüm Feda Rusänik') binon netahüm Rusäna.

## Vödem

 *Припев* = *Dönuastrof*

## Literat
Lofsöngur

El ***Lofsöngur*** (= Lobakanit) ü *Ó Guð vors lands* (= O God läna obas) binon netahüm Lisladeäna.

## Vödem
;1
:Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
:Vér lofum þitt heilaga, heilaga nafn!
:Úr sólkerfum himnanna hnýta þér krans
:þínir herskarar, tímanna safn.
:Fyrir þér er einn dagur sem þúsund ár
:og þúsund ár dagur, ei meir:
:eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár,
:sem tilbiður guð sinn og deyr.
::Íslands þúsund ár, 
::Íslands þúsund ár,
:eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár,
:sem tilbiður guð sinn og deyr.

;2
:Ó, guð, ó, guð! Vér föllum fram
:og fórnum þér brennandi, brennandi sál,
:guð faðir, vor drottinn frá kyni til kyns,
:og vér kvökum vort helgasta mál.
:Vér kvökum og þökkum í þúsund ár,
:því þú ert vort einasta skjól.
:Vér kvökum og þökkum með titrandi tár,
:því þú tilbjóst vort forlagahjól.
::Íslands þúsund ár 
::Íslands þúsund ár 
:voru morgunsins húmköldu, hrynjandi tár,
:sem hitna við skínandi sól.

;3
:Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
:Vér lifum sem blaktandi, blaktandi strá.
:Vér deyjum, ef þú ert ei ljós það og líf,
:sem að lyftir oss duftinu frá.
:Ó, vert þú hvern morgun vort ljúfasta líf,
:vor leiðtogi í daganna þraut
:og á kvöldin vor himneska hvíld og vor hlíf
:og vor hertogi á þjóðlífsins braut.
::Íslands þúsund ár 
::Íslands þúsund ár
:verði gróandi þjóðlíf með þverrandi tár,
:sem þroskast á guðsríkis braut.
Tatahüm Lukrayäna

El **‚Ще не вмерла України’** (‚Jce ne vmärla Ukrayinü’ = „No nog edeadons (glor e vil) Lukrayäna”) binon netahüm Lukrayäna.

## Jenotem
Vödem päpenon ün 1862 fa poetan ä netibepenan: ‚Pavlo Cubünsküy’, musig ün 1863 fa kultan, noatädan e koridilekan: ‚Müqaylo Värbüzküy’. Lid mu äpöpedon da Lukrayän lölik e dü levolut ün 1917 pälüsumon calöfiko as hüm Pöparepüblika Lukrayänik, kel änotädon oki nesekiki de Rusän tü 1918, yanula d. 25id. Pos lüükam Lukrayäna ini Sovyätabalatam hüm at päproibon.

Timü el ‚Perestroyka’ lid dönu ägaenon pöpedi. Ün 1992 dail Lukrayänik: konsälalef löpikun ‹ ädönufümükon oni pos redakam fa hiels ‚Müroslav Skorük’ e ‚Yävhän Stankovüc’ as netahüm Lukrayäna nesekidik.

Sotüls difik vödema dabinons. Pas ün 2003 konsälalef löpikün mobü presidal: ‚Kucma’ ‹ äzepon vödemi fifümik ä calöfiki, kel bosilo deikon de strof balid poedota ela ‚Cubünsküy’. Koded äbinon, das vödem rigik cedü semans äsümon ad netahüm Poläna.

## Vödem calöfik (sis yel: 2003)

## Noets
Francisco Goya

Hiel **Francisco José de Goya y Lucientes** (1746 mäzul 30 - 1828 prilul 16) äbinom pänan ä gavan Spanyänik (provina: Aragón).

El Goya äbinon pänan lä Kur Spanyänik ed i kronigan jenotema. Ya pelelogom e lätikan Mastanas Vönädik e balidan nulädanas. Natäl levolutik ä lönabinik lekana omik, äsi geb boldik kölinas, ägevon patedi vobes pänanamenädas posik, pato hieles Manet e Picasso.

Mödiks vobotas ela Goya pajonons in el Museo del Prado in Madrid, in Spanyän.

## Yüms plödik
Raffaello

Hiel **Raffaello Sanzio** ü **Raffaello** (1483 prilul 6 - 1520 prilul 6) äbinom mastapänan ä bumavan Litaliyänik. Ädutom lü jul di Firenze Dönuliföfikama löpik ed äfamom sekü nendöf e kein pänotas okik. Pänemon i **Raffaello Santi**, **Raffaello da Urbino** e **Rafael Sanzio da Urbino**. Ädeadom bäldotü lifayels te 37.
Imnos is tin Eleftherian

El ***Ύμνος εις την Ελευθερίαν*** (Imnos is tin Eleftherian = hüm libe) binon netahüm Grikäna.

## Vödem
Σε γνωρίζω από την κόψη
του σπαθιού την τρομερή,
σε γνωρίζω από την όψη
που με βία μετράει τη γη.

Απ' τα κόκαλα βγαλμένη
των Ελλήνων τα ιερά,
και σαν πρώτα ανδρειωμένη,
χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά!

Εκεί μέσα εκατοικούσες
πικραμένη, εντροπαλή,
κι ένα στόμα ακαρτερούσες,
«έλα πάλι», να σου πει.

Άργειε νάλθει εκείνη η μέρα,
κι ήταν όλα σιωπηλά,
γιατί τά 'σκιαζε η φοβέρα
και τα πλάκωνε η σκλαβιά.
Jackson Pollock

Hiel **Paul Jackson Pollock** (1912 yanul 28 - 1956 gustul 11) äbinom pänel Lamerikänik flunilabik, balan lekananas veütikün mufa notodimik nedabinotik. Ämatom ko jipänan nedabinotik sevädik: jiel Lee Krasner.
Rembrandt

Hiel **Rembrandt Harmenszoon van Rijn** (1606 yulul 15 - 1669 tobul 4) äbinom pänan ä gavan Nedänik. Palecedom valemo balan pänanas e gavanas gretikünas lekanajenotema Yuropik ä pänan veütikün jenotema Nedänik. Keblünots lekanik oma äpubons ün period, keli jenavans nemons „Goldatimädi Nedänik“.

## Literat

* Wolfgang Kosack: *Ein zweiter Rembrandt: "Die Staalmeesters". Kunsthistorische Studie.* Christoph Brunner, Basel 2015, ISBN 978-3-906206-14-1.
Andy Warhol

Hiel **Andrew Warhola**, sevädikum as **Andy Warhol** (1928 gustul 6 - 1987 febul 22) äbinom lekanan Lamerikänik, kel älabom rouli zänodik pö muf sevädik as Pop art (= Lekan pöpedik). Pos karier benosekik as magodan tedik, el Warhol äfamikom da vol lölik sekü vob okik as pänan, as rejidan biomagodemas *avant-garde* (= sperimäntik), prodan musigasirkotas, lautan ä notidan, kel äkomom sogü grups vemo distöfiks, bevü kels löfans sütalifa, täläktans stümik, famikans se Hollywood e patritans liegik. Pösod ai pädöbatöl dü lifüp okik (vobots omik suvo pätatakons fa krütans as „suid“ u „dobälik“), el Warhol e vobotem omik ebinons yegäd dajonädas, bukas e dokümabiomagodemas mödikas sis deadam okik ün 1987. Palecedom valemo as balan lekananas veütikün tumyela 20id.
Diego Velázquez

Hiel **Diego Rodríguez de Silva y Velázquez** (1599 yunul 6 - 1660 gustul 6), suvüno panemöl balugiko: **Diego Velázquez**, äbinom pänan Spanyänik ä lekanan veütikün in kur rega: Felipe IVid. Äbinom pänan pösodimik perioda: „barroco“ ed äveütom as pöträtipänan. Älödom in Litaliyän dü yel bal e lafik de 1629 jü 1631 diseinü täv e studam lekanotas. Ün 1649 dönu ätävom ini Litaliyän. Plä pänots mödik jenotas labü veüt jenotemik ä kulivik, äjafom i pöträtis mödik regafamüla Spanyänik, Yuropanas votik famik, e menas komunik, keninükamü i mastanavobot okik: *Las Meninas* (= Jipuls; 1656).

De prim tumyela 19id, vobotem ela Velázquez äbinon pated pänanes jenöfimik e magädimik, pato hiele Édouard Manet. Pos tim at, pänans nulädik votik, äs hiels Pablo Picasso e Salvador Dalí, äsi pänan Lingläno-Lireyänik: Francis Bacon ädönujafoms lobülo anis vobotas famikün oma.
Koolma

Dabinons:

* Koolma: vilag nilü Maidla, in grafän: Ida-Viru, in Lestiyän.
* Koolma: vilag nilü Veriora, in grafän: Põlva, in Lestiyän.
Frank Lloyd Wright

Hiel **Frank Lloyd Wright** (1867 yunul 8 - 1959 prilul 9) äbinom balan bumavanas famikün ä flunilabikünas vola lölik.

Äjafom mödi stülas vemo pösodikas du karier bumavik plödakösömiko lunüpik oka (de 1887 jü 1959) ed älabom fluni gretik pö volfam bumava e bumama in läns mödik. Jünu äblebom bumavan famikün Lamerikäna.

El Wright äsevädikom dü lifüp okik. Lif privatik oma äpubon suvo in gaseds, a. s. sekü mats ämiplöpöl tel oma e sekü lefil e sasens ün 1914 in dom telid omik (Taliesin).
Peter Paul Rubens

Hiel **Peter Paul Rubens** (1577 yunul 28 - 1640 mayul 30) äbinom pänan letälenik Flanänik ün tumyel 17id, äs balan mobanas stüla: „barroco“, kel äkazeton mufi, köli e sienöfi. Äsevädikom sekü latars tareformatik, pöträts, länods e pänots jenotemik labü yegäds miteodik e lalegoriks. Plä dalaban lekanavoböpa gretik in Antwerp, kö pajafons pänots pälöföl fa noubanef e lekanotikonletans Yuropa lölik, el Rubens äbinom i nolavan labü dugäl klatädik, lekanotikonletan ä dipan, kel telna pävedükom lesiör (fa hiel Felipe IVid: reg Spanyäna, e fa hiel Charles Iid: reg Lingläna.)
Abu Nuwas

Hiel **Abu-Nuwas al-Hasan ben Hani al-Hakami** (750-810), sevädikum as **Abū-Nuwās** (*larabänapüko:* **:ابونواس**), äbinom poedan Larabänik famik. Pämotom in zif: Ahvz in Pärsän; älabon bludi larabänik e Pärsänaniki.

Palelogom kösömiko as balan poedanas klatädik larabänik gretikün. Ävedom mastan pö sots valik attimik poeda larabänik, ab benorepüt omik pestabon su vinakanits (*khamriyyat*) e poedots dö hipulilöf (*mudhakkarat*) okiks. El Abu Nawas it änügolom ini kuliv pöpedik: komom anna in *[[Buk Neitas Mil Bal]]*.

## Noets
Arnaut Daniel

Hiel **Arnaut Danièl** ü **Daniel** äbinom trubadur provansalik ün tumyel 13id. Pälobom fa hiel Dante as „il miglior fabbro“ („smitan gudikün“, o.b. jafam gudikün) e pänemom fa hiel Petrarca as „Lemastan Löfa“. Ün tumyel 20id hiel Ezra Pound änemom omi „poedan gretikün, kel ya elifom“ in vobot oka tiädü „The Spirit of Romance“ (= Lan Romata; 1910).
Matsuo Bashō

Hiel **Matsuo Bashō** (*Yapänapüko:* **松尾 芭蕉**; 1644 - 1694 novul 28) äbinom poedan famikün  in Yapän. Dü lifüp okik, el Bashō äsevädom sekü vobots okik in stül kevobik: *[[haikai no renga]]*; ün atim palecedom mastan ela *[[haiku]]* brefik ä kleilik.
Samuel Beckett

Hiel **Samuel Barclay Beckett** (1906 prilul 13 - 1989 dekul 22) äbinom lautan, dramatavan ä poedan Lireyänik. Dramats famikün oma binons: *Waiting for Godot* (ü *En Attendant Godot*) ed *Endgame* (ü *Fin de Partie*). Lekoneds famikün oma binons: *Molloy*, *Malone Dies* e *The Unnamable*.

Vobotem ela Beckett binon nedeköfik, staböfiko puimik ä, ma ceds anik, diböfiko badimik tefü stad menik. Vobots omik ävedons ai läs nätäpretoviks ä lufümikums dü karier omik.

Badim fa anans pasenälöl in vobotem ela Beckett paläsükon fa cogedäl lesinik, äsi fa senäl reidanas anik, das pöträtam omik neletianas lifa jonon, das veg binon fe fikulik, ab binälo begolabik. Mödikans kredons, das „badim“ penotodöl fa el Beckett tefon noe jenöfiko stadi *menik*, abgüä stadi binoda kulivik ä sogädika, kel müton vili stupükö pösodes pläo spelilabikes: jenöfo fredim binälik stada menik taon ta leval sumätüköl. Hiel Peter Brook älesagom in lebuk oka: *The Empty Space* (= Spad Vagik), das, if kredoy, das el Beckett binom badimik, tän binoy pösod pefanäbüköl in bal dramatas ela Beckett; el Beckett no äsagom „No“ bi ävilom, ab bi äsukom eli „Si“.

El Beckett ädagetom  Literata ün 1969 „pro lautots omik, kels - in foms nulik pro lekoned e dramat - dagetons geilükami onsik me säpladükam mena nulädik“. El Beckett pävälom as Saoi ela Aosdána ün 1984.

## Yüms plödik
George Gordon Byron

Hiel **George Gordon Byron**: baonan: Byron 6id, ü balugiko **Lord Byron** (1788 yanul 22 - 1824 prilul 19) äbinom poedan Linglänik ä balan pösodas veütikün Romatima. Vü vobots sevädikün ela Lord Byron äbinons poedots konotik: *[[Childe Harold's Pilgrimage]]* (= Pilgrim cila: Harold) e *[[Don Juan]]*. Poedot lätik at äblebon no pefinüköl jü deadam omik. El Lord Byron pälecedom as balan poedanas Yuropik gretikün; lautots omik igo ün atim pareidons suvo.

Fam ela Lord Byron sekidon ne teiko de lautots okik, ab i de lifajenäd nestönik oka, pö kel reidoy lelöfakonotis mödik, debis, diti e kusads tefü kondöt genik nepötik. Päbepenom fa jiel Lady Caroline Lamb as „lienetik, badik ä riskädik ad pasevön“. El Byron ädünom as dugan topädik volutanefa penoganüköl Litaliyänik: Carbonari dü komip onik ta Lösterän, e poso ätävom ad befeitön Türkänanis dü Livätakrig Grikänik. Kodü kompen omik, palecedom netaherod fa Grikänans. Ädeadom sekü maläd fifik in Messolonghi.

Daut omik: jiel Ada Lovelace, nesekidiko famik, äkevobof ko hiel Charles Babbage pö el *analytical engine* (cin diletik) omik: bal nünömas büik.

## Literat
* Jean-Pierre Thiollet, *Carré d'Art: lord Byron, Barbey d'Aurevilly, Salvador Dali, Jean-Edern Hallier*, Anagramme Editions, 2008. ISBN 2-35035-189-6