open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
I

El **I** binon tonat zülid lafaba latinik kösömik ä tonat degid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat semitik: **yôdh** äbinon luveratiko däsinot brada labü nam, ädekömölo de hiegrolif Lägüptänik sümik, kel päpronon as ; ab pron semitik ävedon , bi vöd semitik sinifü „brad“ äprimon me . Tonat at anikna pägebon ad malön eli „i“, ledino in vöds foginänik. Grikänans älasumons fomi ela „yôdh“ Fönikiyänik ad malön eli „i“, ed otos päjenon lafabe latinik primöfik.

Tonat atimik: J binon fom votik tonata at: pägebons älindifölo bal pla votik, e pas ün tumyel 16id äprimons ad pagebön as tonats difik.
J

El **J** binon tonat degid lafaba latinik kösömik ä tonat degbalid lafaba Volapükik.

## Jenotem
El **J** äbinon primo te fom votik tonata: **[[I]]**; foms at äkanons pagebön älindifölo bal pla votik. Pas ün tumyel 16id äprimons ad pagebön as tonats difik. Hiel Petrus Ramus (äd. ün 1572) as balidan ägebom elis I e J ad malön pronis difik.
Ä

El **Ä** binon tonat balid lafaba Volapükik. No binon tonat latinik kösömik; in püks anik binon tonat nesekidik (a.s. in Suomiyänapük), in püks votik binon fom tonata: A (a.s. in Deutänapük).

## Jenotem
Gebs balid ela **Ä** äjenons in Deutänapük, as fom pävotüköl ela A medü tonat: e smalik su el A päpenöl. El e smalik at pianiko pävotükon ad lienils tel dü Zänoda-Timäd, e poso ad püns. Licini ot labon i tonat: **[[Æ]]**, kel pagebon in püks votik.

Ün degyel 1880, datuval Volapüka: hiel Johann Martin Schleyer ämobom fomis nulik pro tonats Ä, Ö ed Ü in Volapük. Pö foms flan nedetik „pihuköfükon“ bosilo; as sek, el Ä äsümon ad tonat Rusänik: Я (ya). Mobs at ye no päzepons fa Kadäm Volapüka e no plu pägebons, igo fa datuval it.
Aniksosaurus

Elaf ***Aniksosaurus*** äbinon dinosaur lurooda: *[[Theropoda]]* (pato famüla: *[[Coelurosauria]]*), kël älifon dü zänoda-Kretat (Cenomanian jü Turonian nimemastads, bü yels za 95-balions) uto, kö anu topon provin: Chubut, in Largäntän. Bid patedik: *Aniksosaurus darwini* päbepenon calöfiko fa els Martínez e Novas ün 2006; nem pädatikon ya ün 1995. Bidanem: *darwini* pävälon stimü hiel Charles Darwin. Fösils pätuvons in Fomam di Bajo Barreal in Patagoniän.

El *Aniksosaurus* äbinon lunotü mets za tels. Fösilavans bepenons oni as „läs primöfik ka elafs *[[Coelurosauria]]* anik, soäs elafs *[[Compsognathidae]]*, elaf *[[Ornitholestes]]* ed elafs *[[Coeluridae]]*, ab leigüpo läs ävolföl ka elafs *[[Coelurosauria]]* posik soäs elaf *[[Tyrannosaurus]]* ed elaf *[[Oviraptor]]*“.

## Literat
* Martínez, R.D., e Novas, F.E. 2006. *Aniksosaurus darwini* gen. et sp. nov., a new coelurosaurian theropod from the early Late Cretaceous of central Patagonia, Argentina. *Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales*, n.s., toum: 8, nüm: 2, pads: 243-259.

## Yüms plödik
* Hiel Mickey Mortimer e hiel Josh B. Smith tefü el *genus* at.
K

El **K** binon tonat degbalid lafaba latinik kösömik ä tonat degtelid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: **K** dekömon de tonat Grikänik: K (kappa), kel pälasumon de tonat semitik: kaph: malat nama maifik. Malat at pilasumon de hieroglif Lägüptänikäbinon luveratiko däsinot brada labü nam, ädekömölo de hiegrolif Lägüptänik: „nam“, kel päpronon as  in Lägüptänapük (de vöd *d-r-t* „nam“). Semitans klüliko ävotükons proni tonata at ad , bi vöd onsik labü sinif: „nam“ äprimon me .
Kappa

El **Kappa** (mayudik: **Κ**; minudik: **κ** or **ϰ**; nem Grikänapükik: **Κάππα**) binon tonat 10id lafaba Grikänik. Papronon as  in Vöna- ed in Nula-Grikänapük. Ma numatasit Grikänik, tonat at labon völadi: 20. Licinon de tonat Fönikyänik: Kaph. Id el К (ka) Rusänapükik edekömon de el kappa Grikänik.
L

El **L** binon tonat degtelid lafaba latinik kösömik ä tonat degkilid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: **L** dekömon de „kanayan“ semitik, as  päpronöl. Malat at äbinon ba fom pivotüköl hieroglifa Lägüptänik labü pron ot. Tonat Grikänapükik: lambda (mayudik: Λ; minudik: λ), äsi tonats Letruskänik e Romänik tefiks, labons proni ot.
Blackpool

**Blackpool** binon zif in grafän: Lancashire, in Linglän.

Sürfat ela Blackpool binon mö 34,92 km².

Blackpool labon belödanis za 142 700 (2001).
M

El **M** binon tonat degkilid lafaba latinik kösömik ä tonat degfolid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: **M** dekömon de tonat Fönikyänik: Mem, vegü el Mu (Μ, μ) Grikänik. El Mem semitik luveratiko ämalon primo vati. Sevoy, das semitans in Lägüptän ävoböls älasumons zao ün 2000 b. K. hieroglifi sinifü „vat“, ettimo päpronöl as , bi vöd Lägüptänik: „vat“ äprimon me . Vöd semitik sinifü „vat“ ye äprimon me , sekü kod kinik pron tonata at ävedon .
Nikola Tesla

Hiel **Nikola Tesla** (*Särbänapüko:* **Никола Тесла**; 1856 yulul 10 - 1943 yanul 7) äbinom datuvan, füsüdan ä cinädan. Pämotom in Smiljan, in Kroasän; äbinom Särbänan ä reigäb Lampöräna Lösteränik e poso ävedom tatätan Lamerikänik. El Tesla sevädom ledino sekü keblünots staböfik oka jäfüde: lektin e magnetim finü tumyel 19id e primü tumyel 20id. Datuvots e vobod teorik ela Tesla äfomons stabi lektinasitas me flum cenöl (FC), keninükamü motor-FC; me ons, el Tesla äyufom ad primön levoluti dustodik telid. Lautans, kels äsevoms omi e poso äbepenoms lifajenädi omik, elecedoms omi „mani, kel ädatikom tumyeli 20id“ äsi „saludani lektina nulädik“.

Posä äblofom mögi kosäda nen drats (radion) ed ävikodom pö „Krig Flumas“, ägetom stimi as lektinacinädan gretikün Lamerikäna. Dil gretik voboda omik äfomon stabi lektinacinäda atimik, e datuvots mödik oma älabons veüti vemo gretiki. Ün tim at, in Lamerikän, fam ela Tesla äbinon so gretik äs ut datuvana votik alseimik in kuliv pöpedik, ab sekü pösodöf boso bisarik oma e lesags anikna pätuüköls omiks tefü mögs volfama nolavik e kaenavika, el Tesla fino pävutom e pälelogom as „nolavan lienetik“. Ibä neai idemon jenöfiko fineni okik, el Tesla ädeadom pöfik bäldotü lifayels 86.

Nem stabäda ela SI ad mafön densiti fluma magnetik (suvo sevädik as fel magnetik, *B*): el tesla, pävälon stimü om (dü el *Conférence Générale des Poids et Mesures* in Paris ün 1960).

Näi vobod okik dö lektinamagnetim e kaenalav, kredoy, das el Tesla äkeblünom stabes mekavamenava, radara e nünömava, äsi volfame glöpava, kerafüsüda e füsüda teorik. Ün 1943, Cödöp Löpikün Lamerikäna äcedon omi datuvani radiona. Ans duinodas omik pegebons, in mod padöbatöl, ad stütön pölanolavis difik, teorodis tefü YFNs e koultimi nulädik. 

El Tesla pastimon in Särbän ed in Kroasän, äsi in Tsyegän (Tsyegoslovakän ägevon ome köni löpikün Leona Vietik) e no calöfiko in lomän nulik oma: Lamerikän.

## Gallery

File:Putovnica Nikola Tesla 01082.JPG|Passport of Nikola Tesla, page 1, 1883


## Literat e Noets
N

El **N** binon tonat degfolid lafaba latinik kösömik ä tonat deglulid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: **N** dekömon de hieroglif Lägüptänik labü fom sneka, kel päpronon ba as  (ibä vöd Lägüptänik labü sinif: „snek“ äbinon el „djet“). Pemobos, das semitans in Lägüptän ävoböls äjafons stabü hieroglifs lafabi balid, e das ägebons malati snekafomik Lägüptänik ad malön eli , bi vöd onsik sinifü „snek“ äprimon me . Ab nem tonata at in lafabs posik: Fönikiyänik, hebreyik, larameyik binon „nun“ (päpronöl leigo ), kel sinifon „fiti“ in ans pükas at. Pron no pävotükon, ven tonat at pälasumon ini lafabs pükas votik: Vöna-Grikänapük, Letruskänapük, latin äsi püks atimik mödik.
Henry Ford

Hiel **Henry Ford** (1863 yulul 30 - 1947 prilul 7) äbinom fünan Lamerikänik Toodakompenäta: Ford (el *Ford Motor Company*) ä fatan kobopladamatana nulädik pageböl pö lemödajafäd. El Model T omik: tood nejerik fa valans removik äkodon levoluti veigama e dustoda in Lamerikän. El Ford äbinom i datuvan labü datuvots päregistaröl 161. As dalaban Kompenata: Ford ävedom balan pösodas liegikün ä sevädikünas vola lölik. Äjafom „Fordimi“ sonemik: lemödajafäd toodas nejerik medü kobopladamatan e lemeseds gudik pro vobans. El Ford älelogom remafägi as kik püda. El Ford no äkonfidom bukädanolavanis: ävedom balan manas liegikün vola nen yuf onsik. Vil ela Ford ad läsükön frädis äkodon jafi e gebi tiketas kaenavik e büsidikas nulikas, yufü kels äfägom ad pladön selapladulanis ini zif alik Nolüda-Meropa, äsi ini zifs veütikün kontinänas valik. El Ford äjafom i , kele ägeridom dili gretikün liega legretik oka, ab ägevom famüle okik dileki laidüpik stitoda at.
O

El **O** binon tonat deglulid lafaba latinik kösömik ä tonat degmälid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: **O** licinon de tonat semitik: Ayin („log“), kel ämalon konsonati semik, luveratiko eli : pron tonata larabik ع labü nem ot (Ayn). Kredoy, das tonat semitik at dekömon de hieroglif Lägüptänik sümik sinifü „log“. Grikänans, änelabölo eli  in pük oksik, ägebons tonati semitik at ad malön vokati: . Geb at pädakipon in lafabs Letruskänik e Romänik.
Ö

El **Ö** binon tonat degvelid lafaba Volapükik. No binon tonat latinik kösömik; in püks anik binon tonat nesekidik (a.s. in Svedänapük e Suomiyänapük), in püks votik binon fom tonata: O (a.s. in Deutänapük).

## Jenotem
Gebs balid ela **Ö** äjenons in Deutänapük, as fom pävotüköl ela O medü tonat: e smalik su el O päpenöl. El e smalik at pianiko pävotükon ad lienils tel dü Zänoda-Timäd, e poso ad püns. Licini ot labon i tonat: **[[Œ]]**, kel pagebon in püks votik.

Ün degyel 1880, datuval Volapüka: hiel Johann Martin Schleyer ämobom fomis nulik pro tonats Ä, Ö ed Ü in Volapük: Ꞛ, Ꞝ ed Ꞟ.  Mobs at ye no päzepons fa Kadäm Volapüka e no plu pägebons, igo fa datuval it.
Haslingden

**Haslingden** binon zif in grafän: Lancashire, in Linglän.

Haslingden labon belödanis za 15 000 (2001).
P

El **P** binon tonat degmälid lafaba latinik kösömik ä tonat degjölid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat: **P** luveratiko licinon de tonat rusemitik sümik ad jedastaf. In lafab Fönikyänik ya ädabinon tonat: Pe (sinifü „mud“), as  päpronöl. Grikänans älasumons tonati at, kele ägivons nemi: Pi. Primo el Pi äsumon nog ad el Pe, ab pianiko pävotafomon. Ini lafab Letruskänik pälasumon fom primöfik ela Pi, keli poso in lafab Romänik pätulon nedetio.
Vaucluse

**Vaucluse** binon ziläk (labü nüm: 84) in topäd: Provences-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.

Sürfat ela Vaucluse binon mö 3 567 km². 
Vaucluse labon belödanis 499 685 (1999).

Vaucluse padilon ad donaziläks 3 e kantons 24, in kels topons zifs (komots) 151.
Vaucluse (Telplänov)

Dabinons:

* Vaucluse: ziläk in topäd: Provence-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.
* Vaucluse: zif in tat: Virginän, in Lamerikän.
Q

El **Q** binon tonat degvelid lafaba latinik kösömik. No pagebon in lafab Volapüka, ab binon bal tonatas lafaba fonetik fa hiel Arie de Jong pämoböl ad malön proni:  pö vöds no Volapükiks. 

## Jenotem
Tonat: **Q** dekömon de tonat semitik: Qôp (kel ba licinon de hieroglif Lägüptänik), kel päpronon as : pron suvik bevü püks semitik, ab no bevü püks Yuropik. In Vöna-Grikänapük, tonat at (as el Qoppa pälasumöl) luveratiko ämalon konsonatis lipöfik äs  e ; ab volfam posik Grikänapüka ävotükon pronis at ad  e . Tonat: Qoppa ävedon täno tonats tel: el Qoppa, kel pägebon te as numat, ed el Phi (Φ), kel äbleibon malön proni:  (kel evedon  in Nula-Grikänapük). Letruskänans ägebons eli Q te kobü el V ad malön proni: ; Romänans poso ädunons otosi.
R

El **R** binon tonat degjölid lafaba latinik kösömik ä tonat degzülid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat Rusemitik rigik: Rêš, luveratiko pilasumöl de hieroglif Lägüptänik sinifü „kap“ e labü pron: *t-p*, päpronon as  bi vöd semitik sinifü „kap“ äprimon me  („rêš“, leigüpo nem tonata). Ävedon poso tonat Grikänik: Rho äsi tonat latinik R. Luveratiko lienil pluik päläükon tonate at fa Letruskänans e fa Vesüda-Grikänans ad distükön tonati at de el P.
S

El **S** binon tonat degzülid lafaba latinik kösömik ä tonat teldegid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat Rusemitik rigik: šîn (sinifü „tuts“) päpronon äsä tonat Volapükik: *j* (o.b. ). Vöna-Grikänapük ye no älabon konsonati at, klu älasumon tonati at (as el „sigma“, fomü Σ) ad malön eli . Nem: „sigma“ luveratiko dekömon de vöd larabik: „samak“ (sinifü „fit, bäkabom“), no de vöd: „šîn“. In Letruskänapük ed in latin, tonat at äbleibon papronön as ; te in püks nulädik el *S* anikna papronon in mod votik:  (vü vokats, in samo Portugänapük e Fransänapük, ed in Deutänapük i primü vöd),  (in Deutänapük bü tonats: *t*, *p*, *k*) e r.
T

El **T** binon tonat teldegid lafaba latinik kösömik ä tonat teldegbalid lafaba Volapükik.

## Jenotem
El taw äbinon tonat lätik lafabas vesüda-semitik e hebreyika, e luveratiko ämalon krodi. Pälasumon poso fa Grikäns (as tonat: tau) nog labü pron ot: .
Somme

**Somme** binon ziläk (labü nüm: 80) in topäd: Hauts-de-France, in Fransän.

Sürfat ela Somme binon mö 6 170 km². 
Somme labon belödanis 555 551 (1999).

Somme padilon ad donaziläks 4 e kantons 46, in kels topons zifs (komots) 783.
Loire-Atlantique

**Loire-Atlantique** binon ziläk (labü nüm: 44) in topäd: Pays de la Loire, in Fransän.

Sürfat ela Loire-Atlantique binon mö 6 815 km². 
Loire-Atlantique labon belödanis 1 134 266 (1999).

Loire-Atlantique padilon ad donaziläks 4 e kantons 59, in kels topons zifs (komots) 221.
Mayenne

**Mayenne** binon ziläk (labü nüm: 53) in topäd: Pays de la Loire, in Fransän.

Sürfat ela Mayenne binon mö 5 175 km². 
Mayenne labon belödanis 285 338 (1999).

Mayenne padilon ad donaziläks 3 e kantons 32, in kels topons zifs (komots) 261.
Oise

**Oise** binon ziläk (labü nüm: 60) in topäd: Hauts-de-France, in Fransän.

Sürfat ela Oise binon mö 5 887 km². 
Oise labon belödanis 766 441 (1999).

Oise padilon ad donaziläks 4 e kantons 41, in kels topons zifs (komots) 693.
Aisne

**Aisne** binon ziläk (labü nüm: 02) in topäd: Hauts-de-France, in Fransän.

Sürfat ela Aisne binon mö 7 369 km². 
Aisne labon belödanis 535 489 (2006).

Aisne padilon ad donaziläks 5 e kantons 42, in kels topons zifs (komots) 816.
Vendée

**Vendée** binon ziläk (labü nüm: 85) in topäd: Pays de la Loire, in Fransän.

Sürfat ela Vendée binon mö 6 719,59 km².
 
Vendée labon belödanis 706 343 (2022).

Vendée padilon ad donaziläks 3 e kantons 17, in kels topons zifs (komots) 255.
Moselle

**Moselle** binon ziläk (labü nüm: 57) in topäd: Grand Est, in Fransän.

Sürfat ela Moselle binon mö 6 216 km². Moselle labon belödanis 1 050 721 (2022).

Moselle padilon ad donaziläks 5 e kantons 27, in kels topons zifs (komots) 725.
Moselle (Telplänov)

Dabinons:

* Moselle: ziläk in topäd: Lorraine, in Fransän.
* Moselle (Missouri): zif in tat: Missouri, in Lamerikän.
Aude

**Aude** binon ziläk (labü nüm: 11) in topäd: Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Aude binon mö 6&nbsp;139 km². 
Ain labon belödanis 375&nbsp;779 (2008).

Ain padilon ad donaziläks 3 e kantons 35, in kels topons zifs (komots) 438.
Aude (Telplänov)

Dabinons:

* Aude: ziläk in topäd: Loxitän, in Fransän.
* Aude: zif in grafän: Harju, in Lestiyän.
Marne

**Marne** binon ziläk (labü nüm: 51) in topäd: Grand Est, in Fransän.

Sürfat ela Marne binon mö 8 162 km². 
Marne labon belödanis 565 229 (1999).

Marne padilon ad donaziläks 5 e kantons 44, in kels topons zifs (komots) 619.
Z

El **Z** binon tonat teldegmälid ä lätik lafaba latinik kösömik ä tonat teldegvelid ä lätik lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonat semitik rigik älabon nemi: zayin (ba sinifü „vaf“) ed äbinon tonat velid lafaba okik. Päpronon as , u ba luveratikumo as . Tonat Grikänik: zeta äbinon kopiedi saidiko gudiki malata Fönikiyänik: **<font face="Times New Roman">I</font>**, kel poso pävotükon bosilo. Grikänans änemons oni eli zeta, äsümädölo fomi nemas: *eta* (η) e *theta* (θ).
Var

**Var** binon ziläk (labü nüm: 83) in topäd: Provences-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.

Sürfat ela Var binon mö 5 973 km². 
Var labon belödanis 898 441 (1999).

Var padilon ad donaziläks 3 e kantons 43, in kels topons zifs (komots) 153.
Rummu

Dabinons:

* Rummu: vilags tel in grafän: Harju, in Lestiyän.
* Rummu: vilag nilü Ridala, in grafän: Lääne, in Lestiyän.
Rummu (Harju)

Dabinons vilags tel labü nem: Rummu in grafän: Harju, in Lestiyän:

* Rummu nilü Kuusalu e
* Rummu nilü Vasalemma.

Vilags votik labü nem: Rummu plödü grafän: Harju palisedons is.
Blikanasaurus

Elaf ***Blikanasaurus*** (siämü „lasär di Blikana“) äbinon dinosaur lurooda: Sauropodomorpha ün fin Triata uto, kö anu topon Sulüdafrikän. Fösil teik ona: donalim nedetik pätuvon in Fomam di Elliot. Ya pedadilädon as limaf grupa: *[[Prosauropoda]]* ud as limaf primöfik grupa: *[[Sauropoda]]*. Bid patedik: *Blikanasaurus cromptoni* päbepenon balidnaedo fa hiel Galton e hiel van Heerden ün 1985.

## Yüms plödik
In Linglänapük:
* El ''Blikanasaurus'' in Dinosaurasikloped bevüresodatopäda: *DinoRuss' Lair*.
Charente

**Charente** binon ziläk (labü nüm: 16) in topäd: Nula-Lakvitän, in Fransän.

Sürfat ela Charente binon mö 5 956 km². 
Charente labon belödanis 339 628 (1999).

Charente padilon ad donaziläks 3 e kantons 35, in kels topons zifs (komots) 404.
Charente-Maritime

**Charente-Maritime** binon ziläk (labü nüm: 17) in topäd: Nula-Lakvitän, in Fransän.

Sürfat ela Charente-Maritime binon mö 6 864 km². 
Charente-Maritime labon belödanis 557 024 (1999).

Charente-Maritime padilon ad donaziläks 5 e kantons 51, in kels topons zifs (komots) 472.
X

El **X** binon tonat teldegfolid lafaba latinik kösömik ä tonat teldeglulid lafaba Volapükik.

## Jenotem
In Vöna-Grikänapük, konsonatasökod:  päpenon as Chi **Χ** (Vesüda-Grikänapük) ud as Xi **Ξ** (Lofüda-Grikänapük). Pos tim anik el *Chi* ävedon malat ela  ( in Nula-Grikänapük) ed el *Xi* ut ela . Letruskänans ye ilasumons tonati at de Vesüda-Grikänapük, klu päpronon as  in Letruskänapük e poso in latin.

No sevoy fümiko, va el *Chi* ed el *Xi* äbinons datuvots Grikänanas, u va labons licini semitik. El *Chi* päpladon nilü fin lafaba Grikänik, pos tonats semitik, kobü el *[[Phi]]*, el *[[Psi]]* ed el *[[Omega]]*, kelos tikodükon, das äbinon datuvot; zuo, no dabinon tonat labü pron:  in püks semitik. Ädabinon tonat Fönikiyänik: *kheth* () luveratiko labü pron: , ab tonat at pälasumon e pävotükon fa Grikänans ad konsonat H e poso ad vokat tenidik: *[[eta]]* (Η,η), e kluo no äbinon fom primöfik ela *Chi* Grikänik. Tonat Fönikiyänik: *samekh* (), päpronöl as , suvo palelogon as fonät tonata Grikänik: *Xi*, ab, soäsä ya pesagos, fom ela *Chi* ädiston de ut ela *Xi* (do mögos, das äbinons foms difik tonata at ün paset). El *samekh* ba ädekömon de hieroglif Lägüptänik, kel ämalon kolumi: Djed, ab atos no pasevon gudiko, ibä fom rusemitik nonik tonata at petuvon jünu ad yümön hieroglifi at lü tonats votik.
Vienne

**Vienne** binon ziläk (labü nüm: 86) in topäd: Nula-Lakvitän, in Fransän.

Sürfat ela Vienne binon mö 6 990 km². 
Vienne labon belödanis 399 024 (1999).

Vienne padilon ad donaziläks 3 e kantons 38, in kels topons zifs (komots) 281.
Giordano Bruno

Hiel **Giordano Bruno** (1548 - 1600 febul 17) äbinom filosopan, pädan, levalavan ä koultan Litaliyänik. El Bruno sevädom sekü memidasit oka stabü nol peleodüköl, ed as balan mobanas balid tikamagota levala nenfinik ä homogenik. Bi päfilükom as heredan fa Glüg Katulik, el Bruno palelgom fa anans as martüran balid pro nolav.

## Literat
Ludwig Wittgenstein

Hiel **Ludwig Josef Johann Wittgenstein** (1889 prilul 26 - 1951 prilul 29) äbinom filosopan Lösteränik, kel ävobom ledino pö stabasuemods tikava, filosop matemata, filosop tikäla e filosop püka. Flun omik ebinon veitöfik; palelogom valemo as balan filosopanas veütikün tumyela 20id.

Bü deadam okik bäldotü lifayels 62,, buk teik fa om pipüböl äbinon el *[[Tractatus Logico-Philosophicus]]*. Buk votik tiädü *Vestigams filosopik*, pö kel el Wittgenstein ävobom dü yels lätik oka, päpübon pos deadam omik. Lebuks votik at palelogons as vemo flunilabiks tefü jäfüd: filosop diletamik.

## Literat
Ü

El **Ü** (Ꞟ) binon tonat teldegkilid lafaba Volapükik. No binon tonat latinik kösömik; in püks anik binon tonat nesekidik (a.s. in Suomiyänapük), in püks votik binon fom tonata: U (a.s. in Deutänapük).

## Jenotem
Gebs balid ela **Ü** äjenons in Deutänapük, as fom pävotüköl ela U medü tonat: e smalik su el U päpenöl. El e smalik at pianiko pävotükon ad lienils tel dü Zänoda-Timäd, e poso ad püns.

Ün degyel 1880, datuval Volapüka: hiel Johann Martin Schleyer ämobom fomis nulik pro tonats Ä, Ö ed Ü in Volapük. Mobs at ye no päzepons fa Kadäm Volapüka e no plu pägebons, igo fa datuval it.
Mayul 21

**Mayul 21** binon del 141id yela (142id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 224 jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1471: Hiel Albrecht Dürer: pänan ä matematan Deutänik (äd. ün 1528).
* 1872: Hiel Paul Rehkopf: dramatan ä lopakanitan Deutänik (äd. ün 1949).
* 1901: Jiel Irena Gawęcka: dramatan Polänik (äd. ün 1982).
* 1909: Hiel Zdzisław Mrożewski: dramatan Polänik (äd. ün 2002).
* 1914: Hiel Konstantin Starostin: dramatan Rusänik (äd. ün 1985).
* 1917: Hiel Rudolf Klicks: dramatan Deutänik (äd. ün 1997).
* 1919: Jiel Vera Altayskaya: dramatan Rusänik (äd. ün 1978).
* 1924: Jiel Inge Langen: dramatan Deutänik (äd. ün 2007).
* 1924: Jiel Doris Schade: dramatan Deutänik (äd. ün 2012).
* 1925: Hiel Olof Thunberg: dramatan ä rejidan Svedänik (äd. ün 2020).
* 1930: Hiel Simon Crosse: guban Britänik (äd. ün 2021).
* 1930: Hiel Malcolm Fraser: bolitan Laustralänik (äd. ün 2015).
* 1932: Hiel Sven Nyhus: musigan ä musigavan Norgänik (äd. ün 2023).
* 1934: Hiel Gleb Panfilov: rejidan Rusänik (äd. ün 2023).
* 1935: Hiel Aleksandr Kuznezov: dramatan Rusänik (äd. ün 2017).
* 1938: Hiel John W. Hayes: vönotavan Britänik (äd. ün 2024).
* 1941: Hiel Ambrose Greenway: fotografan ä bolitan Linglänik.
* 1941: Hiel Ronald Isley: kanitan ä kanitilautan Lamerikänik.
* 1943: Hiel Jürgen Pooch: dramatan Deutänik (äd. ün 1998).
* 1944: Jiel Haleh Afshar: bolitan ä profäsoran Britänik (äd. ün 2022).
* 1946: Hiel Jun Fukamachi: musigan ä noatädan Yapänik (äd. ün 2010).
* 1947: Hiel Leszek Teleszyński: dramatan Polänik.
* 1947: Hiel Viktor Stepanov: dramatan Rusänik (äd. ün 2005).
* 1948: Jiel D'Jamin Bartlett: dramatan Lamerikänik.
* 1949: Jiel Lyubov Poliscuk: dramatan Rusänik (äd. ün 2006).
* 1949: Hiel Arno: kanitan ä dramatan Belgänik (äd. ün 2022).
* 1962: Hiel Oleg Fomin: rejidan ä dramatan Rusänik.
* 1972: Jiel Olga Sosnovska: dramatan Polänik⸗Lamerikänik.
* 1974: Jiel Bettina Hoppe: dramatan Deutänik.
* 1974: Hiel Rasmus Borowski: noatädan, kanitan ä dramatan Deutänik.
* 1976: Hiel Carlo Ljubek: dramatan Deutänik.
* 1977: Jiel Kerstin Landsmann: dramatan ä stuntan Deutänik.
* 1980: Hiel Dominik Nowak: dramatan Polänik.
* 1981: Jiel Anna Prus: dramatan Polänik.
* 1983: Jiel Kim-Sarah Brandts: dramatan Deutänik.
* 1991: Hiel Isaiah Canaan: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1998: Jiel Anya Krey: dramatan pornabioskopik Rumänik.

## Deadams
* 1949: Hiel Klaus Mann: lautan Deutänik (pm. ün 1906).
* 1959: Jiel Ilse Abel: dramatan Deutänik (pm. ün 1909).
* 1961: Hiel Israel Shumacher: dramatan Polänik (pm. ün 1908).
* 1965: Hiel Vladimir Ratomskiy: dramatan Rusänik (pm. ün 1891).
* 1980: Jiel Ida Kamińska: dramatan ä teatirejidan Polänik (pm. ün 1899).
* 1982: Hiel Mieczysław Łoza: dramatan Polänik (pm. ün 1916).
* 1991: Hiel Nicholas Dante: lautan ä danüdan Lamerikänik (pm. ün 1941).
* 2002: Hiel Andrzej Herder: dramatan Polänik (pm. ün 1937).
* 2006: Hiel Billy Walker: kanitan ä gitaran Lamerikänik (pm. ün 1929).
* 2018: Hiel Andreas Herder: dramatan Deutänik (pm. ün 1964).

## Zäladels
U

El **U** binon tonat teldegbalid lafaba latinik kösömik ä tonat teldegtelid lafaba Volapükik.

## Jenotem
Tonats: U e V äbinons tonat ot nog in Zänoda-Timäd (bofiks ilicinons de tonat semitik: Waw, äsi tonats: F e W; l. patis pluik su pad: F). Fom: „v“ päpenon kösömiko primü vöds, e fom: „u“ votaseimo. Pas zao primü tumyel 18id äprimoy ad gebön eli „u“ ed eli „v“ ad malön pronis:  e . Ün tim at äpubon i fom mayudik: „U“ (jü etim ai ägeboy „V“). El „V“ päpladon ettimo nog fo el „U“ in lafab; poso sökaleod at pävotükon.
Gustul 13

**Gustul 13** binon del 225id yela (226id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 140 jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1871: Hiel Karl Liebknecht: bolitan ä levolutan Deutänik (äd. ün 1919).
* 1878: Hiel Emil Rameau: dramatan Deutänik (äd. ün 1957).
* 1880: Hiel Michel Navratil: skrädan Fransänik (äd. ün 1912).
* 1899: Hiel Alfred Hitchcock: rejidan Linglänik (äd. ün 1980).
* 1901: Hiel Boris Cirkov: dramatan Rusänik (äd. ün 1982).
* 1902: Jiel Meta Wolff: dramatan Deutänik (äd. ün 1941).
* 1907: Jiel Tamara Makarova: dramatan Rusänik (äd. ün 1997).
* 1914: Jiel Gudrun Genest: dramatan Deutänik (äd. ün 2013).
* 1926: Hiel Fidel Castro: bolitan ä levolutan Kubeänik (äd. ün 2016).
* 1928: Hiel John Wade: guban Lamerikänik (äd. ün 2023).
* 1929: Hiel Mieczysław Waśkowski: dramatan ä rejidan Polänik (äd. ün 2001).
* 1934: Hiel Walter Koch: dramatan Deutänik (äd. ün 2023).
* 1935: Hiel Bolesław Abart: dramatan Polänik.
* 1936: Jiel Sabine Sesselmann: dramatan Deutänik (äd. ün 1998).
* 1936: Hiel Thomas Schamoni: rejidan ä filmotalibrätan Deutänik (äd. ün 2014).
* 1941: Hiel Yervand Arzumanyan: dramatan Rusänik.
* 1941: Hiel César Costa: dramatan ä kanitan Mäxikänik.
* 1941: Jiel Hilda Vidal Valdés: pänan, skulturan ä disinan Kubeänik.
* 1946: Hiel Bernard Labourdette: saikulan Fransänik (äd. ün 2022).
* 1950: Hiel Krzysztof Kolberger: dramatan ä teatirejidan Polänik (äd. ün 2011).
* 1950: Hiel Martin Feeley: guban Lireyänik (äd. ün 2023).
* 1962: Hiel Andrey Sokolov: dramatan Rusänik.
* 1968: Hiel Andrey Fedorzov: dramatan Rusänik.
* 1971: Hiel Vladimir Vdovicenkov: dramatan Rusänik.
* 1971: Jiel Katarzyna Herman: dramatan Polänik.
* 1971: Hiel Moritz Bleibtreu: dramatan Deutänik.
* 1971: Jiel Heike Makatsch: dramatan, kanitan ä danunan Deutänik.
* 1972: Hiel Yuriy Baturin: dramatan Rusänik.
* 1979: Jiel Kasia Smutniak: dramatan ä vogädijonan Polänik⸗Litaliyänik.
* 1986: Hiel Stanko Barać: bäsetaglöpädan Kroasänik.
* 1989: Hiel Oscar Russberg: guban Svedänik.
* 1990: Hiel DeMarcus Cousins: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1991: Hiel Clemens Ernsting: guban Deutänik.

## Deadams
* 1944: Hiel Józef Orwid: dramatan Polänik (pm. ün 1891).
* 1953: Hiel Paul Kemp: dramatan Deutänik (pm. ün 1896).
* 1954: Hiel Fyodor Grigoryev: dramatan Rusänik (pm. ün 1890).
* 1957: Hiel Gerd Briese: dramatan, filmotalibrätan ä teatirejidan Deutänik (pm. ün 1897).
* 1975: Jiel Eva Speyer: dramatan Deutänik (pm. ün 1882).
* 1982: Hiel Adam Ważyk: poedan Polänik (pm. ün 1905).
* 1984: Hiel Mieczysław Cybulski: dramatan Polänik (pm. ün 1903).
* 2003: Hiel Lothar Emmerich: futaglöpädan ä futaglöpädidrätodan Deutänik (pm. ün 1941).
* 2008: Jiel Bettina Spier: dramatan Deutänik (pm. ün 1960).
* 2012: Jiel Alicja Bienicewicz: dramatan Polänik (pm. ün 1954).
* 2018: Hiel Mark Baker: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1946).
* 2022: Hiel Piero Angela: gasediman, pianodan ä danunan Litaliyänik (pm. ün 1928).
* 2023: Hiel Thierry Despont: bumavan Fransänik (pm. ün 1948).

## Zäladels
Alpes-de-Haute-Provence

**Alpes-de-Haute-Provence** binon ziläk (labü nüm: 04) in topäd: Provences-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.

Sürfat ela Alpes-de-Haute-Provence binon mö 6 925 km². 
Alpes-de-Haute-Provence labon belödanis 139 561 (1999).

Alpes-de-Haute-Provence padilon ad donaziläks 4 e kantons 30, in kels topons zifs (komots) 200.
Ain

**Ain** binon ziläk (labü nüm: 84) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Ain binon mö 5 762 km². 
Ain labon belödanis 565 000 (2006).

Ain padilon ad donaziläks 4 e kantons 43, in kels topons zifs (komots) 419.
Ardèche

**Ardèche** binon ziläk (labü nüm: 84) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Ardèche binon mö 5 529 km². 
Ardèche labon belödanis 286 023 (1999).

Ardèche padilon ad donaziläks 3 e kantons 33, in kels topons zifs (komots) 339.
Haute-Savoie

**Haute-Savoie** binon ziläk (labü nüm: 74) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Haute-Savoie binon mö 4 388 km². 
Haute-Savoie labon belödanis 631 679 (1999).

Haute-Savoie padilon ad donaziläks 4 e kantons 34, in kels topons zifs (komots) 294.
Savoie

**Savoie** binon ziläk (labü nüm: 73) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Savoie binon mö 6 028 km². 
Savoie labon belödanis 373 258 (1999).

Savoie padilon ad donaziläks 3 e kantons 37, in kels topons zifs (komots) 305.
Rhône

**Rhône** binon ziläk (labü nüm: 69) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Rhône binon mö 3 249 km². 
Rhône labon belödanis 1 578 869 (1999).

Rhône padilon ad donaziläks 2 e kantons 54, in kels topons zifs (komots) 293.
Alpes-Maritimes

**Alpes-Maritimes** binon ziläk (labü nüm: 06) in topäd: Provences-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.

Sürfat ela Alpes-Maritimes binon mö 6 299 km². 
Alpes-Maritimes labon belödanis 1 011 326 (1999).

Alpes-Maritimes padilon ad donaziläks 2 e kantons 52, in kels topons zifs (komots) 163.
Hautes-Alpes

**Hautes-Alpes** binon ziläk (labü nüm: 05) in topäd: Provences-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.

Sürfat ela Hautes-Alpes binon mö 5 549 km². 
Hautes-Alpes labon belödanis 121 419 (1999).

Hautes-Alpes padilon ad donaziläks 2 e kantons 30, in kels topons zifs (komots) 177.
Loire

**Loire** binon ziläk (labü nüm: 42) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Loire binon mö 4 781 km². 
Loire labon belödanis 728 524 (1999).

Loire padilon ad donaziläks 3 e kantons 40, in kels topons zifs (komots) 327.
Isère

**Isère** binon ziläk (labü nüm: 38) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Isère binon mö 7 431 km². 
Isère labon belödanis 1 094 006 (1999).

Isère padilon ad donaziläks 3 e kantons 58, in kels topons zifs (komots) 533.
Drôme

**Drôme** binon ziläk (labü nüm: 26) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Drôme binon mö 5 762 km². 
Drôme labon belödanis 565 000 (2006).

Drôme padilon ad donaziläks 3 e kantons 36, in kels topons zifs (komots) 369.
Bouches-du-Rhône

**Bouches-du-Rhône** binon ziläk (labü nüm: 13) in topäd: Provences-Alpes-Côte d'Azur, in Fransän.

Sürfat ela Bouches-du-Rhône binon mö 5 087 km². 
Bouches-du-Rhône labon belödanis 1 835 719 (1999).

Bouches-du-Rhône padilon ad donaziläks 4  e kantons 57, in kels topons zifs (komots) 119.
Cantal

**Cantal** binon ziläk (labü nüm: 15) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Sürfat ela Cantal binon mö 5 726 km². 
Cantal labon belödanis 150 778 (1999).

Cantal padilon ad donaziläks 3 e kantons 27, in kels topons zifs (komots) 260.
Yanul 29

**Yanul 29** binon del 29id yela ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 336 (337 in vüpladotayels) jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1860: Hiel Anton Cehov: lautan ä dramatavan Rusänik (äd. ün 1904).
* 1892: Hiel Ernst Lubitsch: dramatan, rejidan, filmotalibrätan ä jafädan Deutänik (äd. ün 1947).
* 1910: Hiel Fred Fisher: futaglöpädan Linglänik (äd. ün 1955).
* 1913: Jiel Sabine Peters: dramatan Deutänik (äd. ün 1982).
* 1923: Hiel Khir Johari: bolitan ä dipan Malaysiyänik (äd. ün 2006).
* 1924: Hiel Jacek Nieżychowski: dramatan, kanitan ä gasediman Polänik (äd. ün 2009).
* 1926: Hiel Jacques Marbeuf: dramatan Fransänik (äd. ün 1993).
* 1933: Hiel Paolo Grossi: cödal ä jenavan Litaliyänik (äd. ün 2022).
* 1940: Jiel Adriana Hoffmann: lifavan ä planavan Cilänik (äd. ün 2022).
* 1943: Jiel Assumpció Cantalozella: lautan ä gasediman Spanyänik.
* 1945: Hiel Manfred Lehmann: dramatan Deutänik.
* 1948: Jiel Halina Golanko: dramatan ä vogädijonan Polänik.
* 1948: Hiel Michael Abendroth: dramatan ä teatirejidan Deutänik.
* 1954: Hiel Andrey Gradov: dramatan Rusänik.
* 1956: Hiel Jan Jakub Kolski: rejidan, filmotalibrätan ä bioskopografan Polänik.
* 1959: Hiel Volker Herold: dramatan ä teatirejidan Deutänik.
* 1964: Hiel Olivier Léonhardt: bolitan Fransänik (äd. ün 2022).
* 1979: Hiel Vinzenz Kiefer: dramatan Deutänik.
* 1980: Hiel Georges Al Rassi: kanitan ä musigan Libanänik (äd. ün 2022).
* 1981: Jiel Roma Gąsiorowska: dramatan Polänik.
* 1982: Jiel Agnieszka Kawiorska: dramatan Polänik.
* 1984: Hiel Robert Gwisdek: dramatan ä kanitan Deutänik.
* 1985: Hiel Marc Gasol: bäsetaglöpädan Spanyänik.
* 1985: Hiel Jamil Hamatov: dramatan Rusänik.
* 1990: Hiel Grzegorz Krychowiak: futaglöpädan Polänik.
* 1992: Hiel Maxi Kleber: bäsetaglöpädan Deutänik.
* 1992: Hiel Markel Brown: bäsetaglöpädan Lamerikänik.

## Deadams
* 1814: Hiel Johann Fichte: filosopan Deutänik (pm. ün 1762).
* 1970: Jiel Kate Kühl: dramatan ä kanitan Deutänik (pm. ün 1899).
* 1978: Hiel Stanisław Dygat: lautan ä filmotalibrätan Polänik (pm. ün 1914).
* 1990: Hiel Yuriy Averin: dramatan Rusänik (pm. ün 1922).
* 1994: Hiel Yevgeniy Leonov: dramatan Rusänik (pm. ün 1926).
* 2005: Hiel Toni Berger: dramatan Deutänik (pm. ün 1921).
* 2010: Hiel Yuriy Avjarov: dramatan Rusänik (pm. ün 1937).
* 2022: Hiel Kōhei Yoshiyuki: fotografan Yapänik (pm. ün 1946).
* 2022: Hiel Bernard Quilfen: saikulan Fransänik (pm. ün 1949).
* 2022: Hiel Freddy Thielemans: bolitan Belgänik (pm. ün 1944).
* 2022: Hiel Howard Hesseman: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1940).
* 2022: Jiel Marie-Françoise Baslez: jenavan ä profäsoran Fransänik (pm. ün 1946).

## Zäladels
Johannes Gutenberg

Hiel **Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg** (zao 1400 - 1468 febul 3) äbinom goldismitan ä bükan Deutänik, kel ädatuvom bükami me tonats mufovik in Yurop (zao ün 1439) äsi in valem bükami cinik. Vobot veütikün oma: Bib ela Gutenberg, i sevädik as bib 42-lienik, pelofon vemo sekü kaliet jönavik ä kaenavik löpik oka.

Vü keblünots bükave, kels pegivülons ele Gutenberg, binons: datuv tonatas metalik mufovik, datuv metoda ad mekön mödotis gretik onas (lemödajafäd), geb niga me leül pämeköla, e geb bükapediana binü boad, sümika ad learafluki- e vinipedians ün ettim pägeböls. Ab tiket jenöfiko veütik oma äbinon geb binetas valik at as sit plagik. El Gutenberg ba ya äkanom gavön; palesagos, das ivobom pö kuprinigav ko lekanan sevädik as Mastan Pledakadas Motoy ye demön, das vestigams nulik ba ojonons, das geb tonatas mufovik äbinon volfam komplitikum, pö kel äkompenons tops e pösods distöfik.

Geb tonatas mufovik äbinon proged gretik leigodü namapenäd: mekamod teik bukas ettimo in Yurop ädabinöl, e kludo äkodon levoluti pö bukimekam Yuropik. Bükamasit ela Gutenberg pälasumon vifiko da Yurop valik e palelogon as bal binetas flunilabik pö Dönuliföfikam Yuropik. El Gutemberg eblebom jünu pösod vemo sevädik in kuliv pöpedik: ün 1999, el A&E Network se New York ägevon ele Gutenberg pladi balid liseda: *People of the Millenium* (Pösods Milyela), ed ün 1997 timapenäd: Time-Life ävälom datuvoti ela Gutemberg as veütikün milyela balid.

## Literat
Gutenberg (Telplänov)

Dabinons:

* Johannes Gutenberg: datuvan Deutänik bükama me tonats mufovik.
* Gutenberg: zif in fedalän: Rinän⸗Palzän, in Deutän.
Febul 3

**Febul 3** binon del 34id yela ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 331 (332 in vüpladotayels) jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1861: Hiel Ernst Arndt: dramatan Deutänik (äd. ün 1942).
* 1909: Hiel Sergey Plotnikov: dramatan Rusänik (äd. ün 1990).
* 1909: Jiel Simone Weil: filosopan Fransänik (äd. ün 1943).
* 1924: Hiel Bully Buhlan: dramatan, kanitan, pianodan ä noatädan Deutänik (äd. ün 1982).
* 1925: Hiel Shelley Berman: dramatan, lautan ä tidan Lamerikänik (äd. ün 2017).
* 1926: Hiel Anatoliy Verbizkiy: dramatan Rusänik (äd. ün 1977).
* 1941: Hiel Antoine Duquesne: bolitan Belgänik (äd. ün 2010).
* 1941: Hiel Nick McCave: talavan Britänik.
* 1943: Hiel Eric Haydock: musigan Linglänik (äd. ün 2019).
* 1947: Hiel Maurizio Micheli: dramatan, rejidan ä filmotalibrätan Litaliyänik.
* 1947: Jiel Melanie Safka: kanitan ä kanitilautan Lamerikänik (äd. ün 2024).
* 1950: Jiel Katrin Martin: dramatan Deutänik.
* 1958: Hiel Piotr Sobociński: bioskopografan Polänik (äd. ün 2001).
* 1964: Hiel Andrey Fomin: dramatan Rusänik.
* 1968: Hiel Vlade Divac: bäsetaglöpädan Särbänik.
* 1970: Hiel Steffen Karl: futaglöpädan Deutänik.
* 1975: Jiel Kinga Ilgner: dramatan Polänik.
* 1977: Hiel Pierre Kiwitt: dramatan Deutänik.
* 1978: Hiel Sasha Victorine: futaglöpädan Lamerikänik.
* 1978: Hiel Matthew Nielsen: bäsetaglöpädan Laustralänik.
* 1978: Jiel Amal Clooney: lavogan, dayäfan ä lautan Libanänik⸗Britänik.
* 1981: Hiel Aleksey Filimonov: dramatan Rusänik.
* 1983: Jiel Hillary Scott: dramatan ä rejidan pornabioskopik Lamerikänik.
* 1988: Hiel Gregory van der Wiel: futaglöpädan Nedänik.
* 1992: Hiel Sergio Marcos: futaglöpädan Spanyänik.
* 1997: Hiel Laurens Vermijl: futaglöpädan Belgänik.
* 1998: Hiel Isaiah Roby: bäsetaglöpädan Lamerikänik.
* 1999: Hiel Fran Beltrán: futaglöpädan Spanyänik.

## Deadams
* 1468: Hiel Johannes Gutenberg: datuvan Deutänik bukama me tonats mufovik (pm. zao ün 1400).
* 1862: Hiel Jean-Baptiste Biot: füsüdan, stelavan ä matematan Fransänik (pm. ün 1774).
* 1924: Hiel Woodrow Wilson: bolitan ä profäsoran Lamerikänik, presidal 28id Lamerikäna (pm. ün 1856).
* 1960: Hiel Josef Peterhans: dramatan Deutänik (pm. ün 1882).
* 1979: Hiel Nikolay Plotnikov: dramatan Rusänik (pm. ün 1897).
* 1988: Jiel Ehmi Bessel: dramatan Deutänik (pm. ün 1904).
* 2002: Hiel Hans Paetsch: dramatan Deutänik (pm. ün 1909).
* 2006: Hiel Marquard Bohm: dramatan Deutänik (pm. ün 1941).
* 2006: Hiel Walerian Borowczyk: rejidan ä filmotalibrätan Polänik (pm. ün 1923).
* 2006: Jiel Jean Byron: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1925).
* 2006: Hiel Al Lewis: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1923).
* 2016: Hiel Joe Alaskey: dramatan Lamerikänik (pm. ün 1952).
* 2018: Jiel Ilse Petri: dramatan Deutänik (pm. ün 1918).
* 2019: Hiel Dezl: kanitan Rusänik (pm. ün 1983).
* 2021: Hiel Patrick Lebon: rejidan ä filmotalibrätan Belgänik (pm. ün 1940).
* 2022: Hiel Dieter Mann: dramatan ä profäsoran Deutänik (pm. ün 1941).

## Zäladels
Ardennes

**Ardennes** binon ziläk (labü nüm: 08) in topäd: Grand Est, in Fransän.

Sürfat ela Ardennes binon mö 5 229 km². 
Ardennes labon belödanis 290 130 (1999).

Ardennes padilon ad donaziläks 4 e kantons 37, in kels topons zifs (komots) 463.
Aube

**Aube** binon ziläk (labü nüm: 10) in topäd: Grand Est, in Fransän.

Sürfat ela Aube binon mö 6 004 km². 
Aube labon belödanis 292 131 (1999).

Aube padilon ad donaziläks 3 e kantons 33, in kels topons zifs (komots) 433.
Puy-de-Dôme

**Puy-de-Dôme** binon ziläk (labü nüm: 63) in topäd: Auvergne-Rhône-Alpes, in Fransän.

Puy-de-Dôme labon belödanis 604 226 (1999).

Puy-de-Dôme padilon ad donaziläks 5 e kantons 61, in kels topons zifs (komots) 470.
Mayul 12

**Mayul 12** binon del 132id yela (133id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 233 jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1892: Hiel Fritz Kortner: dramatan ä teatirejidan Lösteränik (äd. ün 1970).
* 1900: Jiel Helene Weigel: dramatan ä lekanadilekan Deutänik⸗Lösteränik (äd. ün 1971).
* 1900: Hiel Karl von Appen: kulitadisinan ä pänan Deutänik (äd. ün 1981).
* 1904: Jiel Wera Engels: dramatan Deutänik (äd. ün 1988).
* 1904: Hiel Aleksandr Hanov: dramatan Rusänik (äd. ün 1983).
* 1911: Jiel Ilse Korseck: dramatan Deutänik (äd. ün 1933).
* 1920: Jiel Irena Anders: dramatan ä kanitan Polänik (äd. ün 2010).
* 1923: Hiel Valentin Zubkov: dramatan Rusänik (äd. ün 1979).
* 1930: Hiel Hans-Günter Martens: dramatan ä danunan Deutänik (äd. ün 2001).
* 1933: Jiel Zofia Kucówna: dramatan Polänik (äd. ün 2024).
* 1933: Hiel Nandu M. Natekar: pledan di badminton Lindänik (äd. ün 2021).
* 1941: Hiel Daniel Mio: bolitan ä tidan Fransänik (äd. ün 2021).
* 1956: Hiel Ilan Gilon: bolitan Yisraelänik (äd. ün 2022).
* 1962: Jiel Elizabeth Czerczuk: dramatan, teatirejidan ä danüdan Polänik.
* 1966: Hiel Stephen Baldwin: dramatan ä jafädan Lamerikänik.
* 1967: Hiel Grzegorz Kowalczyk: dramatan Polänik.
* 1968: Hiel Jacek Braciak: dramatan Polänik.
* 1970: Hiel Aleksey Eybojenko: dramatan ä gasediman Rusänik.
* 1970: Jiel Lisa Brescia: dramatan Lamerikänik.
* 1972: Hiel Miguel Melgar: futaglöpädan Spanyänik.
* 1973: Hiel Fabrice Catherine: futaglöpädan Fransänik.
* 1980: Hiel Damian Grabowski: el MMA komipan Polänik.
* 1983: Hiel Axel Hervelle: bäsetaglöpädan Belgänik.
* 1983: Jiel Alicja Bachleda-Curuś: dramatan ä kanitan Polänik.
* 1984: Jiel Sandra Kisil: guban Kanadänik.
* 1987: Hiel Darren Randolph: futaglöpädan Lireyänik.
* 1990: Hiel Philippe Werdel: futaglöpädan Luxämburgänik.
* 1992: Hiel Erik Durm: futaglöpädan Deutänik.
* 1995: Hiel Luke Benward: dramatan ä kanitan Lamerikänik.

## Deadams
* 1884: Hiel Bedřich Smetana: noatädan Tsyegänik (pm. ün 1824).
* 1949: Hiel Walter Berg: futaglöpädan Deutänik (pm. ün 1916).
* 1951: Hiel Vasiliy Vanin: dramatan Rusänik (pm. ün 1898).
* 1978: Hiel Vasiliy Merkuryev: dramatan Rusänik (pm. ün 1904).
* 1982: Hiel Aleksandr Borisov: rejidan ä dramatan Rusänik (pm. ün 1905).
* 1983: Jiel Yvonne Bourgeois: tänitan Fransänik (pm. ün 1902).
* 1986: Hiel Nikolay Rüjov: dramatan Rusänik (pm. ün 1900).
* 1986: Jiel Elisabeth Bergner: dramatan Lösteränik (pm. ün 1897).
* 1993: Jiel Edda Seippel: dramatan Deutänik (pm. ün 1919).
* 1995: Hiel Andrey Boltnev: dramatan Rusänik (pm. ün 1946).
* 2014: Jiel Cornell Borchers: dramatan Deutänik (pm. ün 1925).
* 2017: Hiel Yuriy Jerstnyov: dramatan Rusänik (pm. ün 1941).
* 2017: Hiel Alain Colmerauer: nünömavan Fransänik (pm. ün 1941).
* 2020: Hiel Ernest Vinberg: matematan Rusänik (pm. ün 1937).
* 2022: Jiel Haleh Afshar: bolitan ä profäsoran Britänik (pm. ün 1944).
* 2022: Hiel Gino Cappelletti: el ‚American football’ pledan Lamerikänik (pm. ün 1934).
* 2022: Hiel Valeriy Grijko: teatirejidan ä dramatan Rusänik (pm. ün 1951).

## Zäladels
Ariège

**Ariège** binon ziläk (labü nüm: 09) in topäd Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Ariège binon mö 4 890 km². 
Ariège labon belödanis 137 205 (1999).

Ariège padilon ad donaziläks 3 e kantons 22, in kels topons zifs (komots) 332.
Aveyron

**Aveyron** binon ziläk (labü nüm: 12) in topäd Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Aveyron binon mö 8 735 km². 
Aveyron labon belödanis 263 808 (1999).

Aveyron padilon ad donaziläks 3 e kantons 46, in kels topons zifs (komots) 304.
Tarn-et-Garonne

**Tarn-et-Garonne** binon ziläk (labü nüm: 82) in topäd: Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Tarn-et-Garonne binon mö 3 718 km². 
Tarn-et-Garonne labon belödanis 206 034 (1999).

Tarn-et-Garonne padilon ad donaziläks 2 e kantons 30, in kels topons zifs (komots) 195.
Tarn

**Tarn** binon ziläk (labü nüm: 81) in topäd: Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Tarn binon mö 5 758 km². 
Tarn labon belödanis 343 402 (1999).

Tarn padilon ad donaziläks 2 e kantons 46, in kels topons zifs (komots) 324.
Hautes-Pyrénées

**Hautes-Pyrénées** binon ziläk (labü nüm: 65) in topäd: Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Hautes-Pyrénées binon mö 4 464 km². 
Hautes-Pyrénées labon belödanis 222 368 (1999).

Hautes-Pyrénées padilon ad donaziläks 3 e kantons 34, in kels topons zifs (komots) 474.
Gers

**Gers** binon ziläk (labü nüm: 32) in topäd: Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Gers binon mö 6 257 km². 
Gers labon belödanis 172 335 (1999).

Gers padilon ad donaziläks 3 e kantons 31, in kels topons zifs (komots) 463.
Haute-Garonne

**Haute-Garonne** binon ziläk (labü nüm: 31) in topäd Loxitän, in Fransän.

Sürfat ela Haute-Garonne binon mö 6 309 km². 
Haute-Garonne labon belödanis 1 046 338 (1999).

Haute-Garonne padilon ad donaziläks 3 e kantons 53, in kels topons zifs (komots) 588.
Manche

**Manche** binon ziläk (labü nüm: 50) in topäd: Normän, in Fransän.

Sürfat ela Manche binon mö 5 938 km². 
Manche labon belödanis 481 471 (1999).

Manche padilon ad donaziläks 4 e kantons 52, in kels topons zifs (komots) 602.
Orne

**Orne** binon ziläk (labü nüm: 61) in topäd: Normän, in Fransän.

Sürfat ela Orne binon mö 6 103 km². 
Orne labon belödanis 292 337 (1999).

Calvados padilon ad donaziläks 3 e kantons 40, in kels topons zifs (komots) 505.
Cher

**Cher** binon ziläk (labü nüm: 18) in topäd: Centre-Val de Loire, in Fransän.

Sürfat ela Cher binon mö 7 235 km². 
Cher labon belödanis 314 428 (1999).

Cher padilon ad donaziläks 3 e kantons 35, in kels topons zifs (komots) 290.
Loiret

**Loiret** binon ziläk (labü nüm: 45) in topäd: Centre-Val de Loire, in Fransän.

Sürfat ela Loiret binon mö 6 775 km². 
Loiret labon belödanis 618 126 (1999).

Loiret padilon ad donaziläks 3 e kantons 41, in kels topons zifs (komots) 334.
Indre

**Indre** binon ziläk (labü nüm: 36) in topäd: Centre-Val de Loire, in Fransän.

Sürfat ela Indre binon mö 6 791 km². 
Indre labon belödanis 231 139 (1999).

Indre padilon ad donaziläks 4 e kantons 26, in kels topons zifs (komots) 247.
Eure-et-Loir

**Eure-et-Loire** binon ziläk (labü nüm: 28) in topäd: Centre-Val de Loire, in Fransän.

Sürfat ela Eure-et-Loire binon mö 5 880 km². 
Eure-et-Loire labon belödanis 407 665 (1999).

Eure-et-Loire padilon ad donaziläks 4 e kantons 29, in kels topons zifs (komots) 403.
Haute-Vienne

**Haute-Vienne** binon ziläk (labü nüm: 87) in topäd: Nula-Lakvitän, in Fransän.

Sürfat ela Haute-Vienne binon mö 5 520 km². 
Haute-Vienne labon belödanis 353 893 (1999).

Haute-Vienne padilon ad donaziläks 3 e kantons 42, in kels topons zifs (komots) 201.
Creuse

**Creuse** binon ziläk (labü nüm: 23) in topäd: Nula-Lakvitän, in Fransän.

Sürfat ela Creuse binon mö 5 565 km². 
Creuse labon belödanis 124 470 (1999).

Creuse padilon ad donaziläks 2 e kantons 27, in kels topons zifs (komots) 260.
Setul 8

**Setul 8** binon del 251id yela (252id in vüpladotayels) ma kaled hiela Gregorius. Dabinons nog dels 114 jü fin yela.

## Jenots veütik

## Moteds
* 1841: Hiel Antonín Dvořák: noatädan Tsyegänik (äd. ün 1904).
* 1919: Jiel Meda Mládková: konletan ä jenavan lekana Tsyegänik (äd. ün 2022).
* 1920: Hiel Aleksandr Grave: dramatan Rusänik (äd. ün 2010).
* 1922: Hiel George Estman: saikulan Sulüdafrikänik (äd. ün 2006).
* 1930: Hiel Mario Adorf: dramatan Deutänik.
* 1930: Jiel Jeannette Altwegg: figurasketan Britänik (äd. ün 2021).
* 1937: Jiel Helga Hahnemann: dramatan, kanitan ä danunan Deutänik (äd. ün 1991).
* 1938: Jiel Wibke Bruhns: gasediman, lautan ä danunan Deutänik (äd. ün 2019).
* 1941: Hiel Alan Feinstein: dramatan Lamerikänik.
* 1941: Hiel Bernie Sanders: bolitan Lamerikänik.
* 1944: Jiel Eva Kreisky: gitavan ä bolitavan Lösteränik (äd. ün 2024).
* 1945: Jiel Christiane Krüger: dramatan Deutänik.
* 1945: Hiel Aleksander Fabisiak: dramatan Polänik (äd. ün 2024).
* 1946: Hiel Krzysztof Krawczyk: kanitan Polänik (äd. ün 2021).
* 1947: Hiel Halldór Ásgrímsson: bolitan Lisladeänik (äd. ün 2015).
* 1948: Hiel Rudolf Kowalski: dramatan Deutänik.
* 1950: Hiel Jerzy Radziwiłowicz: dramatan Polänik.
* 1951: Jiel Gundi Ellert: dramatan, teatirejidan ä lautan Deutänik.
* 1952: Hiel Djoko Santoso: general Lindäna-Seänuänik (äd. ün 2020).
* 1957: Hiel Maciej Kozłowski: dramatan Polänik (äd. ün 2010).
* 1957: Hiel Christoph Eichhorn: dramatan ä rejidan Deutänik.
* 1960: Jiel Grażyna Strachota: dramatan Polänik.
* 1962: Hiel Thomas Kretschmann: dramatan Deutänik.
* 1971: Hiel David Arquette: dramatan, rejidan, filmotalibrätan ä jafädan Lamerikänik.
* 1982: Hiel Golo Euler: dramatan Deutänik.
* 1990: Hiel Matthew Dellavedova: bäsetaglöpädan Laustralänik.
* 1990: Hiel Jos Buttler: krikätan Linglänik.
* 1995: Hiel Martin Chrien: futaglöpädan Slovakänik.
* 1999: Hiel Shubman Gill: krikätan Lindänik.

## Deadams
* 1890: Hiel Leopold Einstein: tidan, lautan ä Volapükan Deutänik (pm. ün 1833).
* 1950: Jiel Hanka Ordonówna: kanitan, dramatan ä danüdan Polänik (pm. ün 1902).
* 1978: Hiel A. F. H. Blaauw: Volapükan Nedänik (pm. ün 1903).
* 1980: Hiel Aleksandr Boyarskiy: dramatan Rusänik (pm. ün 1938).
* 1987: Hiel Konrad Georg: dramatan Deutänik (pm. ün 1914).
* 1990: Hiel Boris Tenin: dramatan Rusänik (pm. ün 1905).
* 1999: Hiel Vladimir Samoylov: dramatan Rusänik (pm. ün 1924).
* 2003: Jiel Leni Riefenstahl: dramatan, rejidan, jafädan, bevoban, filmotalibrätan, fotografan ä danüdan Deutänik (pm. ün 1902).
* 2012: Hiel Aleksandr Belyavskiy: dramatan Rusänik (pm. ün 1932).
* 2014: Hiel Marvin Barnes: bäsetaglöpädan Lamerikänik (pm. ün 1952).
* 2020: Hiel Ronald Harwood: dramatavan, lautan ä filmotalibrätan Linglänik (pm. ün 1934).
* 2020: Hiel Tony Tanner: dramatan ä teatirejidan Linglänik (pm. ün 1932).
* 2021: Hiel Dietmar Lorenz: el ‚judo’ komipan Deutänik (pm. ün 1950).
* 2022: Jiel Elizabeth IIid: jireg Regäna Pebalöl ä Kobäläna Netas (pm. ün 1926).
* 2023: Hiel Didier Berthet: kultan Fransänik (pm. ün 1962).
* 2023: Jiel Nancy Storrs: guban Lamerikänik (pm. ün 1950).

## Zäladels