open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Komkommer

De **komkommer** (*Cucumis sativus*) is e kruyp'nde of klemnde plante van dezelfste familie lyk de meloewn, de pompoewn of de courgette (familie *Cucurbitaceae*). 

Botanisch gezien is 't e vrucht die g'eet'n wordt lyk groewnsel. 't Is van  dezelfste sowrte lyk de cornichong. De plante, die van nateure groeide an de voewt van de Himalaya, wierd minst'ns 3.000 joar geleen vo 't eist gedomesticeerd in Indië. Nu groeit de plante ip de meiste continent'n.
thumb|left|Komkommers in schelletjes gesneen
Rif

[thumb|Koroalrif Nusa Lembongan, Bali, [Indonesië]]
E **rif** is e lankgerekte verhogynge van rotsn, zandbank'n, koroal of ander sowrtgelyk materioal die min of meir oender 't woaterippervlak ligt. Vele rifn zyn 't resultoat van nateurlyke procesn, lyk ofzettynge van zand en erosie deur boarn ip de rotsn, moa de bekendste rifn zyn de  koroalrifn in tropische zeien die oentwikkeld zyn deur procesn van leevnde organismn, gedomineerd deur koroaln en koroalalgn. 

't Grotste koroalrifsystème ip eirde is 't Great Barrier Reef in Austroalië, met e lengte van meir of 2.300 kilometer.
thumb|left|Satellietfotto van 't eiland Vanatinai (Papoea-Nieuw-Guinea) mè koroalrifn der roend (bleikblow)
Rotse (stêenmassa)

[thumb|Three Sisters in de Blue Mountains, [Austroalië]]
E **rotse** is e growte steinmassa die boovn 't land uytstèekt. Rotsformoasjes zyn over 't algemein 't resultoat van erosie. Ook vulkoann kunn rotsn produceern achter en uytbarstynge.

Rotsn kunn oenderverdeild word'n in drie hoofdgroep'n volgns 't type stein: kalkstein, zandstein en graniet. Ze zyn populair by bergbeklemmers.

Bekende rotsn zyn:
*Ayers Rock in centroal Austroalië
*Three Sisters in de Blue Mountains in New South Wales, Austroalië
*Twelve Apostles an de zuydkust van Austroalië in de stoat Victoria
*Rotse van Gibraltar
*L'Aiguille vo de kust van Étretat in Normandië
*Capo d'Orso in Palau ip 't eiland Sardinië
*Rocky Mountains in 't west'n van Nowrd-Amerika
Orgoan

thumb|Orgoann by de mens
En **orgoan** is e groep weefsels in en organisme met ein of meir fysiologische functies. Orgoann kunn t'hope orgoanstelsels vormen vor e complexere functie te kunn uytoefenn. 

De studie van orgoann valt oender d' anatomie, die deil uytmakt van de biologie.
## Einigte orgoann by [[zoogbêestn|zoogbeist'n]]
Azië-Pacific

thumb|300px|Doenkergroewn verwyst noa de kernland'n van Azië-Pacific, lichtgroewn noa de brèidere interpretoasje
**Azië-Pacific** is 't deil van de weireld in of by de westelyke Stiln Oceoan. D' omschryvynge varieert, moar omvat over 't algemein Owst-Azië, Zuyd-Azië, Zuydowst-Azië en Oceanië. 
 
D'n term kan ook deiln omvat'n van Rusland (an de nowrdkust van de Stiln Oceoan) en land'n in Amerika an de kust van d'n Owstelyke Stilln Oceoan. Azo omvat d'n APEC (Asia-Pacific Economic Cooperation) Canada, Chili, Rusland, Mexico, Peru en de Vereinigde Stoat'n.

Styf breid g'interpreteerd besloat 't begrip al de land'n van Azië en Australazië, inclusief 't Austroalisch continent en de klèindere eilandstoat'n in de Stiln Oceoan. 

D'n term is oentstoan in de loate joarn 1980.
## Gebied'n
De regio Azië-Pacific omvat over 't algemein:
### [[Azië]]
**Owst-Azië**
* China
* Hongkong
* Macau
* Taiwan
* Japan
* Mongolië
* Nowrd-Korea 
* Zuyd-Korea

**[[Zuudôost-Azië|Zuydowst-Azië]]**
* Brunei
* Cambodja
* Indonesië
* Laos
* Maleisië
* Myanmar
* Filipynn
* Singapore
* Thailand
* Owst-Timor
* Vietnam

**[[Zuud-Azië|Zuyd-Azië]]**
* Afghanistan
* Bangladesh
* Bhutan
* Indië
* Maldives
* Nepal
* Pakistan
* Sri Lanka

### [[Oceoanië]]
**[[Australazië]]**
* Austroalië
** Ashmore- en Cartiereiland'n 
** Koroalzei-eiland'n
** Heard en McDonaldeiland'n
** Christmaseiland (Austroalië)
** Cocoseiland'n (Austroalië)
* Nieuw-Zeiland (ook deil van Polynesië)

**[[Melanesië]]**
* Fiji
* Nieuw-Caledonië (Vrankryk)
* Papoea-Nieuw-Guinea
* Solomoneiland'n
* Vanuatu

**Micronesië**
* Chuuk (Federoale Stoat'n) 
* Guam (Vereinigde Stoat'n)
* Kiribati
* Marshalleiland'n
* Micronesië (Federoale Stoat'n)  
* Nauru
* Nowrdelyke Mariana-eiland'n (Vereinigde Stoat'n)
* Palau
* Wake-eiland (Vereinigde Stoat'n)

**Polynesië**
* Amerikoans-Samoa (Vereinigde Stoat'n)
* Cookeiland'n (Nieuw-Zeiland)
* Poaseiland (Chili)
* Frans-Polynesië (Vrankryk)
* Hawaï (Vereinigde Stoat'n)
* Niue (Nieuw-Zeiland)
* Norfolkeiland (Austroalië)
* Pitcairneiland'n (Vereinigd Keunynkryk)
* Salas y Gómez (Chili)
* Samoa
* Tokelau  (Nieuw-Zeiland)
* Tonga
* Tuvalu
* Wallis en Futuna (Vrankryk)
Koroal

thumb|Steinkoroaln
**Koroaln** zyn oengewervelde zeibeist'n in de klasse blommebeist'n (Anthozoa) van de stamme netelbeist'n (Cnidaria). Ze leevn in compacte kolonies van vele identieke individuele poliep'n. 

E koroalgroep is e kolonie van oentelboar genetisch identieke poliep'n. Iedere poliep is e zakachtige beiste, meistal moar einigte millimeters in diameter en einigte cantimeters hoge. Roend e centroale moendopenynge hèn z' e set tentoakels. Iedere poliep scheidt zyn eign exoskelet of en achter vele generoasjes hèt de kolonie azo e skelet gevormd die toet einigte meters growt kan komn.   

Alhoewel da sommigte koroaln in stoat zyn van planktong en kleene visjes te vangn deur middel van netelceln ip hunder tentoakels, hoaln de meiste koroaln 't grotste deil van hunder energie en voedyngsstofn uyt fotosynthetische eincellige dinoflagelloat'n. Ze geevn kleur an 't koroal. Die koroaln hèn zunlicht nowdig en groein in kloar, oendiep woater, meistal van minder of 60 meter diepe. Koroaln levern e belangryke bydroage an de fysieke structeure van de koroalrifn die hunder oentwikkeln in tropische en subtropische woaters, lyk 't Great Barrier Reef vo de kust van Austroalië.
thumb|left|Koroaln in 't Great Barrier Reef, Austroalië
Tand

thumb|Tand'n van de mens 
E **tand** is en harde, verkalkte structeure in de koake of de moend van vele beist'n. Tand'n word'n gebruykt vo 't eet'n te knabbeln, moa sommigte beist'n, lyk carnivoorn of vleiseters, gebruyk'n z' ook vo te joagn of vor hunder te verdedign. 
 
Vele gewerveld'n, lyk menschn, andere zoogbeist'n, de meiste koedbloewdige reptieln en vele visn, hèn tand'n. Veugels hèn gèen tand'n, moa z' hèn e scherpe snoavel of bek in de plekke. 

By zoogbeist'n zit'n de tand'n meistal in de koakholtes. De wortels van de tand'n zyn bedekt mè tandvleis. By reptieln en visn zit'n de tand'n dikwyls in 't verhemelte of de moendbodem.
Toenge (anatomie)

thumb|Toenge van de mens
De **toenge** is e gespierd orgoan in de moend van de mens en de meiste andere gewerveld'n en dient vo 't eet'n te knabbeln, te zwelgn en vo de smoake. De boovnkant van de toenge (dorsum) is  bedekt mè smoakpapiln. De toenge wordt vochtig g'hoed'n deur speeksel en is e nateurlyk middel vo de tand'n te  kuyschn. E belangryke functie van de toenge is de sproake by menschn en vocalisoasje by andere beist'n. 

De lynker-en rechterkant van de toenge zyn geschèid deur e verticoale deursnee van vezelig weefsel, die e groeve vormt an de boovnkant. An d'n oenderkant makt de toengrieme de toenge vaste an de moendbodem. Doar zyn e deil speekselkliern geleegn. 
thumb|left|Toengrieme
Lippe

thumb|Lip'n van e vrouwe 
De **lip'n**, e boovn- en oenderlippe,  zyn de buyt'nste deiln van de moend by vele beist'n, inclusief menschn. Ze zyn zochte, beweeglyk en styf gevoewlig en ze speeln e rolle by de voedynge en by d' articuloasje van sproake en geluyd.  

De lip'n word'n vanboovn begrensd deur de neuze, vanoendern deur de kinne en ipzyds deur de koak'n. Ze bedek'n de snytand'n.
Meloen

De **meloewn** (*Cucumis melo*) is e plante van de komkommerfamilie (Cucurbitaceae). 

D' origine van meloewns is nie bekend. Sommigte botanici peizn dan z' ofkomstig zyn van de Levant en Egypte, andere van Indië of Centroal-Azië en nog andere peizn dan ze van Afrika komn. 

Der zyn vele gecultiveerde variëteit'n oentwikkeld. Einigte types zyn: 
*Cantaloupe-meloewns, die roend zyn van vorm en an de buyt'nkant verdeild in segment'n of bedekt mè wratachtige knobbels. 't Vruchtvleis is oranje-gilwe van kleur. De noame komt van Cantalupe, e gehuchtje by Rome. 't Bekendste ras uyt die categorie is de charentais of cavaillon. 
*Gleddige meloewns, die lange moet'n ryp'n en surtout in de wynter wordn angevoerd. D'n Honeydew of groewne meloewne is d'n bekendst'n.

*Netmeloewns, die e kurkachtig bleikbruyn of wit netwerk hèn ip de pele. De pele zelve is gleddig of gesegmenteerd. De galiameloewn mè smaragdgroewn vruchtvleis is van da type en komt owrsproenkelyk uyt Israël.
Pompoen

thumb|Reuzepompoewn 
E **pompoewn** is e gecultiveerde roende plantevariëteit van de komkommerfamilie met e gleddige, licht geribbelde pele en meistal diepgilwe toet oranje van kleur. De noame wordt surtout gebruykt vo variëteit'n van *Cucurbita pepo* (sierpompoewn) en *Cucurbita maxima* (reuzepompoewn). 

Pompoewns zyn ofkomstig van Nowrd-Amerika ('t nowrdowst'n van Mexico en 't zuyd'n van de Vereinigde Stoat'n). Ze zyn by d' oedste gedomesticeerde plant'n, die al in 7.500 toet 5.000 vo Christus wierd'n gebruykt. Pompoewns word'n ip growte schoale verbouwd vo commercieel gebruyk. Der zyn e deil traditionele gerecht'n woarin da pompoewnpuree wordt verwerkt, lyk pompoewntoarte, pompoewnsoepe en pompoewnbrowd. Pompoewns word'n ook bewerkt vo decoroasje roend Halloween.
[thumb|left|Bewerkte pompoewn vo [Halloween]]
Cornichong

thumb|Bokoal mè cornichongs
De **cornichong** is e vrucht van de plante *[[Cucumis sativus]]* uyt de komkommerfamilie die ingeleid wordt in azyn of pekel en die gebruykt wordt lyk condiment of smoakmiddel. De komkommer en de cornichong zyn alletweie van dezelfste sowrte moa mè verschillige eignschap'n. De vrucht'n die gebruykt word'n vo 't moak'n van cornichongs zyn klèinder en z' hèn over 't algemein e dinnere pele of de komkommer. 
thumb|left|Cornichong
Blommebêestn

**Blommebeist'n** (Anthozoa) zyn e klasse van netelbeist'n die zeianemoonn en koroaln bevat'n. Hunder noame komt van 't oudgrieks άνθος (*ánthos*; "blomme") en ζώα (*zóa*; "beist'n").

't Zyn simpel gebouwde, primitieve zeibeist'n die hunder vastezet'n ip de zeibodem en eet'n vangn met hunder tentoakels. Blommebeist'n kunn growte, kleurryke kolonies vormn die doen peizn an plantoardig leevn. 

In teegnstellynge toet andere netelbeist'n hèn blommebeist'n gèen medusa-stadium in hunder oentwikkelynge, lyk by kwaln. In de plekke geevn ze sperma en eiceln of in 't woater. Achter de bevruchtynge moak'n de vryzwemnde planula-larvn deil uyt van 't planktong. On ze heilegans oentwikkeld zyn, nesteln de larvn hunder ip de zeibodem en hecht'n hunder vaste an 't substroat, woarby dan ze verandern in poliep'n. Sommigte blommebeist'n kunn hunder ook oengeslachtelyk vowrtplant'n deur knopvormynge of fragmentoasje, woardeure dat e fragment ofsplitst en oentwikkelt toet e nieuw individu.
## Taxonomie
De blommebeist'n word'n oenderverdeild in drie subklasn: 
*Hexacorallia
**Actiniaria (Zeianemoonn)  
**Antipatharia (Zwarte koroaln)
**Corallimorpharia (Schyve-anemoonn)
**Scleractinia (Steinkoroaln)
**Zoantharia (Karste-anemoonn)
*Octocorallia
**Alcyonacea (Zochte koroaln) 
**Helioporacea (Blauwe koroaln)
**Pennatulacea (Zeipluymn)
*Ceriantharia
**Penicillaria
**Spirularia
Planktong

thumb|Verschillige sôort'n planktong
**Planktong** is e verzoamelynge van organismn die surtout zweevnd in 't woater (of lucht) leevn en die vor hunder te verplatsn ofhankelyk zyn van stromyngn (of wynd). In zeien en oceoann zyn z' e belangryke voedselbronne vo vele klêene en grôte woaterorganismn, lyk twèekleppige beist'n, visn en walvisn. 

Mariene planktong omvat bacteriën, archaea, algn, protozoa en dryvnde beist'n. Zoetwoaterplanktong leeft in meern en riviern. Planktong wordt geweunlyk anzien lyk organismn die in 't woater leevn, moar aeroplanktong dryft roend in d' atmosfere en 't omvat plantespoorn, poln, zoad'n en micro-organismn die deur de wynd verspreid word'n. Vele planktongsôort'n zyn microscopisch klêene moa ze bestoan in verschillige grottes, woaroender grôte organismn, lyk kwaln.

Planktong wordt ingedeild in verschillige groep'n:
*Phytoplanktong, ofhankelyk van fotosynthese, woaroender algn en bacteriën
*Zoöplanktong, zweevnde of dryvnde organismn die leevn van phytoplanktong of bacteriën
*Mycoplanktong, schimmels of zwamn
*Bacterioplanktong, bacteriën en archaea
*Virioplanktong, virusn
Reptieln

**Reptieln** (Reptilia) of **kruypbeist'n** vormn e klasse van  koedbloewdige, gewervelde beist'n. Z hèn e lankwerpig lyf bedekt mè schub'n en ze loop'n met hunder powt'n uyt mekoar en hunder lyf dichte by de groend. 

Traditioneel bevat de klasse reptilia d' hoagedisn, slangn, schildpad'n en de krokodieln. Moa volgns vele moderne  ipvattyngn over classificoasje is de traditionele klasse van de reptieln nie mè geldig omda ze parafyletisch is. E parafyletische groep is e taxonomische groep woarby dat de latste gemeinschappelyke vowroeder van e groep organismn zelve wel deil uytmakt van de groep, moa nie al d' ofstammelyngn dervan in de groep geplatst zyn. De veugels stamn noamelyk of van e groep dinosauriërs en krokodieln zyn nauwer verwant an veugels of an andere reptieln. Binn de cladistiek is 't doarom gebruykelyk van de definiesje Sauropsida toe te pasn woardeure dat ook de veugels toet de reptieln word'n gereeknd.
Gewerveldn

**Gewerveld'n** (Vertebrata) vormn e substamme van chordabeist'n. 't Kenmerk van gewervelde beist'n is dan z' e wervelkolomme hèn. 't Zyn de visn, lampreys of neegnoogn (Petromyzontidae), amfibieën, reptieln, veugels en de zoogbeist'n. De gewerveld'n moak'n 't grotste deil uyt van de Chordata, de beist'n die e *chorda* oentwikkeld hèn, e sowrte van elastische weefselachtige kowrde, die over heil de rik van de beiste lopt. 

Oengeveer vuyf percent van al de beschreevn beistesowrt'n zyn gewerveld. D' overige 95% zyn oengewervelde beist'n, lyk de geleedpowtign en de mollusk'n.

Binn de gewerveld'n bestoat e growte varioasje in grotte. De grotste sowrte is de blauwe vinvis (*Balaenoptera musculus*) die toet 33 meter lank kan komn. De kleenste gewervelde sowrte is 't smalbekpuytje *[[Paedophryne amauensis]]*, die oengeveer 7,7 mm lank komt.
## Taxonomie
### Klassieke indeilynge
* Substamme: **Vertebrata** (**Gewerveld'n**)
** Superklasse: incertae sedis
*** Klasse: Amphibia (Amfibieën)
*** Klasse: Aves (Veugels)
*** Klasse: Chondrichthyes (Kroakbeinvisn)
*** Klasse: Mammalia (Zoogbeist'n)
*** Klasse: Reptilia (Reptieln)
** Superklasse: Agnatha (Koakloze visn) 	 
*** Klasse: Cephalaspidomorphi	 
*** Klasse: Myxini 	 
** Superklasse: Osteichthyes (Beinvisn)
*** Klasse: Actinopterygii (Stroalvinnign)
*** Klasse: Sarcopterygii (Kwastvinnign)
### Recente indeilynge
Die indeilynge hoedt meir rekenynge met d' evolutionaire oentwikkelynge: 
*Craniata (Schedelbeist'n)
**Myxini
****Vertebrata** (**Gewerveld'n**)
***Petromyzontiformes (lampreys, visachtige beist'n zoender koak'n)
***Gnathostomata (Koakbeist'n)
****Chondrichthyes (Kroakbeinvisn)
****Osteichthyes (Beinvisn)
*****Actinopterygii (Stroalvinnign)
*****Sarcopterygii (Kwastvinnign)
******Coelacanthinimorpha
******Choanata
*******Dipnoi (Loengvisn)
*******Tetrapoda (Viervoewters)
********Amphibia (Amfibieën)
********Amniota
*********Synapsida
**********Mammalia (Zoogbeist'n)
********* Anapsida
**********Testudines (Schildpad'n)
*********Diapsida
********** Archosauria (Archosauriërs)
*********** Crocodilia (Krokodielachtign)
*********** Pterosauria (Pterosauriërs)
***********Dinosauria (Dinosauriërs)
************Aves (Veugels)
**********Lepidosauria (Schubreptieln en tuatara)
Sauropsida

**Sauropsida** is e taxonomische clade die bestoat uyt reptieln (inclusief  veugels) en d' uytgestorvn Parareptilia. D'n term is oentstoan in 1864 mè Thomas Henry Huxley, die veugels mè reptieln groepeerde ip basis van fossiel bewys. Sauropsied'n zyn 't zustertaxon van synapsied'n (Synapsida), ook wel 'zoogbeistachtige reptieln' genoemd. Synapsied'n moak'n gèen deil uyt van de klasse reptieln, moa sommigte zyn loater g'evolueerd toet zoogbeist'n.
Schubreptieln

**Schubreptieln** (Squamata) vormn de grotste orde van de reptieln. D' orde bestoat uyt 10.954 sôort'n: 6905 akketesn (Lacertilia), 3.848 slangn (Serpentes)  en 201 wormakketesn (Amphisbaenia). Hunder vel is bedekt mè schub'n. 

De meiste schubreptieln zyn middelgrôte beist'n. De grotste zyn de netpythong (*Python reticulatus*) en d'n anaconda (*Eunectes murinus*), die acht toet neegn meter kunn komn. De klêenst'n is de dwerggecko (*Sphaerodactylus ariasae*) die moa 16 mm grôot komt.

Schubreptieln zyn weireldwyd te vynd'n met uytzoenderynge van de poolstreek'n.
Noordede

thumb|De Noordede in Zuynkerke, dichte by d' ansluytynge mè 't Blankenbergs Varretje 
De **Noordede** is en oenbevoarboare riviere en ofwoateryngskanoal in West-Vloandern, tusschn 't Blankenbergs Varretje en d' Ostensche Voart (Kanoal Brugge-Ostende), dichte by de moendynge in de Noordzeie. De Noordede lopt vanuyt de gemeinte Zuynkerke by Houtave over 't groendgebied van Den Hoane en Breinynge en is 13 kilometer lank. 

In Zuynkerke stoat de Noordede in verbyndynge mè 't Blankenbergs Varretje. Zyn oentstoan dateert uyt de begunperiode van d' indykynge van de kustvlakte roend de 10ste-11ste eiwe.  
thumb|left|Liggynge van de Noordede tusschn 't Blankenbergs Varretje en 't Kanoal Brugge-Ostende
Ostensche Voart

[thumb|Brugge over d' Ostensche Voart in Nieuwege ([Vassenoare)]]
D' **Ostensche Voart** of  't **kanoal Brugge-Ostende** is e kanoal in West-Vloandern van 21 km lank die lopt van Brugge noar Ostende. In Brugge is 't via de Ryngvoart verboend'n mè 't kanoal Gent-Brugge, de Damsche Voart en 't Boudewynkanoal (Brugge-Zeibrugge). Tusschn Oed'nburg en Ostende sluyt 't an met de Plasschndoalevoart.

Tusschn Brugge en Ostende lopt de voart vor e deil in d' historische beddynge van d'n Yperlee. In 1166 wierd en eiste kanalisoasje uytgevoerd. Deurdan der probleemn woarn  met overstromyngn wierd de voart  in 1336-1339 bedykt. 't Kanoal was van growt belang vo de commerce van wulle met Yngeland, en lyk scheepvoartverbyndynge tusschn Brugge en Yper.
Riviere

[thumb|De riviere de [Moas by Dinant]]
E **riviere** is e nateurlyk stroomnde woaterloop, geweunlyk mè zoewt woater, die noar e lac, zeie, oceoan of en andere riviere stroomt. E kleene riviere wordt e beke genoemd. Riviern lign in e stroomgebied. E stroomgebied is 't gebied die zyn woater via e riviere ofvoert. E riviere die in en andere riviere uytmoendt wordt e zyriviere  genoemd.
## Riviern in West-Vloandern
*Leie
*Mandel, zyriviere van de Leie
*Noordede
*Reie, riviere die vroeger van Toeroet noa Brugge stroomde
*Yzer
1090

1087 - 1088 - 1089 - **1090** - 1091 - 1092 - 1093
't Joar **1090** is 't 90e joar in de 11e êeuwe volgenst de christelyke joartellienge.

thumb|Gisela van Bourgondië
## Gebeurtenissn
*Gisela van Bourgondië trouwt mè Humbert II van Savoye
Lac

thumb|Lac van Genève
E **lac** of **meer** is e woatermassa die omgeevn is deur land. By de meiste lacs wordt woater an- en ofgevoerd deur riviern. E growt meer zoender directe verbyndynge met en oceoan, lyk de Kaspische Zeie en de Dooie Zeie, wordt ook e binnzeie genoemd en bevat over 't algemein zeiwoater. 

E woater die in en hof of e park is angeleid wordt e vyver genoemd. 
[thumb|left|Lac in [De Goavers]]
Kaspische Zêe

thumb|Liggynge van de Kaspische Zeie
De **Kaspische Zeie** is e lac mè zeiwoater die omsloot'n is deur land. Mè zyn ippervlak van 371.000 km² is da 't grotste meer ter weireld. Vanwege die grotte en 't zout woater wordt 't ook e zeie genoemd. 

't Ligt tusschn Europa en Azië, ten ôost'n van de Kaukasus, te west'n van de steppe van Centroal-Azië, te zuyd'n van de vruchtboare vlaktes van Zuyd-Rusland in Ôost-Europa, en te noord'n van 't bergachtig Iroans plateau van West-Azië. 't Wordt begrensd deur Kazachstan, Rusland, Azerbeidzjan, Iran en Turkmenistan.

't Zoutgehalte is 1,2%, oengeveer e derde van 't gemiddelde zeiwoater. Der is gèen uytstroomnd woater uyt de Kaspische Zeie, dus is 't en endoreïsche bassing ofte gesloot'n bassing. De belangrykste riviern die zoewt woater anvoern zyn de Wolga, de Oeral, de Terek en de Koera. 
[thumb|left|De Kaspische Zeie in [Baku (Azerbeidzjan)]]
Viervoeters

De **viervoewters** of **Tetrapoda** (Oedgrieks: τετρα- "vier" en πούς "voewt") zyn beist'n mè vier ledemoat'n, e superklasse  van de gewerveld'n. Ze wierd'n traditioneel oenderverdeild in vier groep'n: amfibieën, reptieln, veugels en zoogbeist'n.  

D' eiste tetrapood'n woarn surtout in 't woater leevnde organismn. Moderne amfibieën leevn eist lyk visachtige dikkoptjes en loater leevn ze deils ip 't land en deils in 't woater. Sommigte tetrapood'n, lyk de slangn, hèn hunder ledemoat'n verloorn deur d' evoluusje.

Cladistische classificoasje:
* Amphibia (amfibieën: puyt'n, wormsalamanders en salamanders)
* Amniota (beist'n met e vlies, 't amnion, roend hunder ei)
** Synapsida (d' einigste nog bestoande groep zyn de zoogbeist'n)
** Sauropsida (reptieln, inclusief veugels)
Oceoan

thumb|350px|Weireldkoarte met de vuyf oceoann</div>
En **oceoan** (Oedgrieks: Ωκεανός *Okeanós*) is e min of meir zelfstandige weireldzeie tusschn de continent'n en kan meirdere zeien bevat'n.

Der bestoan vuyf oceoann ip eirde. Ze zyn allemolle mè mekoar verboend'n en vormn azo tegoare ein growte massa zeiwoater. D' oceoann en zeien besloan in totoal 72% van 't eirdippervlak, woarvan d' oceoann met 71% 't grotste deil vormn. 't Land ('t geheil van continent'n en eiland'n) makt de reste uyt. D' oceoann omvat'n 97% van al 't woater ip Eirde.  

In verschillige periood'n in 't verleed'n woarn al de continent'n mè mekoar verboend'n. Der wordt ton over supercontinent'n geklapt, mè superoceoann derroend. 
## De vuyf oceoann
*De Stiln Oceoan of Pacific
*D'n Atlantischn Oceoan
*D'n Indischn Oceoan  
*De Zuydelyk'n Oceoan of Antarctischn Oceoan
*D'n Arctischn Oceoan of Noordelyke Yszeie
Amniota

**Amniota** zyn e clade van gewervelde viervoewters, woaroender de reptieln (inclusief dinosauriërs en dus veugels) en zoogbeist'n. Amniota hèn e vlies, 't amnion, roend hunder eiers. D' eiste amnioot'n trok'n ip kleene akketesn en evolueerd'n oengeveer 312 miljoen joar geleen uyt de Reptiliomorpha. Hunder eiers kost'n uyt 't woater overleevn, woardeure dan z' in e drogere omgevynge kost'n goan leevn. Ze verschiln doarin van d' amfibieën en visn die hunder eiers in 't woater legn.  

De noame Amniota wierd voorngesteld deur Ernst Haeckel in 1866. Teegnwoordig wordt de noame gegeevn an e clade (monofyletische groep) oender de superklasse Tetrapoda.

Cladistische classificoasje:
* Synapsida (zoogbeist'n en hunder uytgestorvn verwant'n) 
* Sauropsida (reptieln (inclusief veugels) en d' uytgestorvn Parareptilia)
** Diapsida (oender andere slangn, akketesn, veugels, krokodielachtign en schildpad'n) 
thumb|left|Schildpadde die uyt 't ei kruypt
Oudgrieks

**Oedgrieks** is e verzoamelnoame vo de dialect'n die in 't oede Griek'nland en d' antieke weireld gebruykt wierd'n roend de 9ste eiwe vo Christus toet de 6e eiwe achter Christus. 

't Wordt grofweg verdeild in d' archaïsche periode (9ste toet 6e eiwe vo Christus), de klassieke periode (5e en 4e eiwe vor Christus) en de Hellenistische periode (Koinè Grieks, 3e eiwe vo Christus toet 4e eiwe achter Christus). 

't Literair Attisch dialect uyt de 5e en 4e eiwe vo Christus, de toale van Sophocles, Plato en Demosthenes, wordt anzien lyk de norm vo 't klassiek Oedgrieks. Andere dialect'n zyn 't Ionisch, Dorisch, Aiolisch en 't Arkadisch-Cyprisch.
Continent

thumb|300px|Verschillige varioasjes van indeilyngn in 5 t/m 7 continent'n
E **continent** is ein van verschillige styf groëte landmassa's. In volgorde van grotte zyn dadde Azië, Afrika, Noord-Amerika, Zuyd-Amerika, Antarctica, Europa en Australië. Der bestoan wel varioasjes woarby da sommigte continent'n t'hopegevoegd word'n, lyk Eurazië en Amerika. 

Eiland'n in d'n oceoan word'n dikwyls gegroepeerd by 'n angrenznd continent. De meiste eiland'n in de Stiln Oceoan vormn t'hope mè 't continent Australië e  weirelddeil die Oceanië wordt genoemd.
Zuudelykn Oceoan

thumb|De Zuydelyk'n Oceoan
De **Zuydelyk'n Oceoan**, ook wel **Antarctischn Oceoan**, **Zuydpoolzeie** of **Zuydelyke Yszeie** genoemd, is e toamelyk recente definiesje van de zuydelyke gedeiltes (vanof 60 groad'n zuyderbrèedte) van d'n Indischn Oceoan, d'n Atlantischn Oceoan en de Stiln Oceoan. De Zuydelyk'n Oceoan omryngt Antarctica. 

D'n oceoan is klèinder of de Stiln, Atlantischn en Indischn Oceoan, moa grotter of d'n Arctischn Oceoan (Noordelyke Yszeie).
Lena Belkina

**Lena Belkina** (Oekraïens: Олена Юріївна Бєлкіна) (Tashkent, USSR, 27 november 1987) is een Oekraïensche mezzo-soproan.
## Externe Link
* Officiële website
Nôordelyke Yszêe

thumb|De Nowrdelyke Yszeie
De **Nowrdelyke Yszeie** of  **Arctischn Oceoan**  is 'n oceoan te nowrd'n van de continent'n Eurazië en Nowrd-Amerika woarin da 't growt ysveld van  de Nowrdpole ligt.
 
De Nowrdelyke Yszeie bedekt e gebied van oengeveer 14.056.000 km². De kustlyne is 45.390 km lank. De zeie is omgeevn deur de landmassa's van Eurazië, Nowrd-Amerika, Groewnland en verschillige eiland'n. 

De Baffinboaie, de Barentszeie, de Beaufortzeie, de Tsjoektsjenzeie, d' Owst-Siberische Zeie, de Groewnlandzeie, d'n Hudsonboaie, de Stroate Hudson, de Karazeie, de Laptevzeie en de Witte Zeie word'n over 't algemein by de Nowrdelyke Yszeie gereek'nd.

Land'n die grenzn an d'n Arctischn Oceoan zyn Rusland, Nowrweegn, Ysland, Groewnland (autonoom gebied binn 't Keunienkryk Denemark'n), Canada en de Vereinigde Stoat'n.
Sophocles

[thumb|Sophocles, buste in 't Poesjkinmuseum van [Moskou]]
**Sophocles** (Oedgrieks: Σοφοκλῆς) (Kolonos (gebied in 't oede Attica), 496 v.Chr. – Athene, 406 v.Chr.) was ein van de drie growte Grieksche tragediedichters van wien dat er toneilstik'n bewoard zyn gebleevn. D' andere tweie zyn Euripides en Aeschylus.
 
Sophocles schreif meir of 120 toneilstik'n, moa 't zyn der moa zeevn van heilegans bewoard gebleevn: *Aias*, *Antigone*, *Vrouwn van Trachis*, *Keunynk Oedipus*, *Elektra*, *Philoctetes* en *Oedipus in Kolonos*.
Plato

thumb|Plato, Romeinsche kopië van e buste
**Plato** (Oedgrieks: Πλάτων, *Plátōn*) - (Athene, ca. 427 v.Chr. – Athene, 347 v.Chr.) was e Grieksche filosoof en schryver.
 
Plato was e leirlynk van Socrates en leiroare van Aristoteles. Ie wordt t'hope met Aristoteles anzien lyk de grotste filosoof van d'n antyk'n tyd. Zyn dialoogn, woarin da Socrates e prominente rolle speelt, zyn styf belangryk vo de westersche filosofië. Plato was de stichter van d'n Atheensche Akademeia, 't eiste instituut vor hoger oenderwys in 't West'n.
Demosthenes

[thumb|
Kopie van e buste van Demosthenes deur Polyeuktos ([Louvre)]]
**Demosthenes** (Oedgrieks: Δημοσθένης, *Dēmosthénēs*) (Athene, 384 v.Chr. – Kalaureia, nu eiland Poros, 322 v.Chr.) was 'n Atheensche redenoare, jurist en pollitieker.

Je was de zeune van e ryke woap'nfabrikant, moa je verloor zyn voader ip zeevnjoarige leeftyd. Zyn erfdeil wierd verspild deur zyn voogd'n. Zyn eiste gerechtsredevoeryngn gyngn over erfeniskwestjes.  

Zyn toesproak'n kwoamn in 't begun nie goewd over omdat 'n zoe gestoameld hèn. Doarom  begost ie t' oefenn vo beter te  spreek'n vor e growte meinigte en vo beter verstoanboar te komn. Je deid dadde deur te klap'n me kiezelsteins in zyn moend en je probeerde van boovn 't geluyd van de zeie uyt te komn vo zyn stemme te versterk'n. Je groeide azo uyt toet de belangrykste redenoare en pollitieker van zyn tyd.

Demosthenes kwam in verzet teegn Philippus II van Macedonië die de vryheid van Athene bedreigde, en je riep de bevolkynge ip toet weerstand. Os de veldheire Antipater Athene bezette, wierd Demosthenes ter dowd verowrdeild. Je vluchtte noa 't eiland Kalaureia en je makte in de Poseidontempel 'n ende an zyn leevn deur vergif. 
thumb|left|Demosthenes oefent zyn sproake
496 v.Chr.

499 v.Chr. - 498 v.Chr. - 497 v.Chr. - **496 v.Chr.** - 495 v.Chr. - 494 v.Chr. - 493 v.Chr. 
't Joar **496 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
thumb|Castor en Pollux binst de Slag by 't Meer van Regillus
## Gebeurtenisn
• De vroegere Etruskische keunynk van Rome, Tarquinius Superbus, die in 509 v.Chr. deur de Romeinn wierd verbann, en zyn medestander Octavius Mamilius van Tusculum, word'n t'hope met de Latynsche Liga versleegn deur 't leger van de Romeinsche Republiek in de Slag by 't Meer van Regillus  by Frascati. 
## Geboorn
* Sophocles, Grieksche toneilschryver en dichter
406 v.Chr.

409 v.Chr. - 408 v.Chr. - 407 v.Chr. - **406 v.Chr.** - 405 v.Chr. - 404 v.Chr. - 403 v.Chr. 
't Joar **406 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
thumb|Grieksche trière, oorlogsschip mè roeiers
## Gebeurtenisn
* D' Atheensche vlote oender Conon versloat de Spartoann in de Slag by Arginusae, e zeislag in de Peloponnesischn Oorloge. 
* De Carthoagers valn Sicilië binn en attakeern Agrigentum. De pest brèekt uyt in hunder kamp en Hannibal Mago sterft. Himilco pakt 't bevel over en verovert Agrigentum, Gela en Camarina.
## Gestorvn
* Euripides, Grieksche tragediedichter 
* Hannibal Mago,  Carthoagsche generoal
* Sophocles, Grieksche toneilschryver en dichter
Nôordpole

[thumb|[Nôordelyke Yszêe of Arctischn Oceoan en de Nôordpole]]
De **nôordpole**, ook wel de **geografische nôordpole** genoemd, is 't punt ip 't nôordelyk halfroend woar dat de rotoasje-asse van d' eirde 't ippervlak rakt.

De nôordpole is 't nôordelykste punt van d' eirde en 't ligt diametroal teegnover de zuudpole. 't Ligt in 't mid'n van 't nôordelyk halfroend. 't Dichtstbyzynde land is 't eiland Kaffeklubben, vo de nôordkust van Groenland, oengeveer 700 km dervan. De dichtstbyzynde permanent beweunde plekke is Alert (Nunavut) in 't nôord'n van Canada, ip 817 km van de pole.

Binst dat de zuudpole ip e continentoale landmassa ligt, ligt de nôordpole temid'n van de Nôordelyke Yszêe in woater die bykan permanent bedekt is mè  constant verandernd zeie-ys.
427 v.Chr.

430 v.Chr. - 429 v.Chr. - 428 v.Chr. - **427 v.Chr.** - 426 v.Chr. - 425 v.Chr. - 424 v.Chr. 
't Joar **427 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
* De keunynk van Sparta Archidamus II wordt ipgevolgd deur zyn zeune Agis II.
* Achter d' overgoave van Mytilene an Athene, stoat d'n Atheensche leider Cleon derip dat de stad en de bevolkynge vernietigd word'n. Uytendelyk word'n alleine de leiders van de Mytileenschn ipstand g'executeerd. 
* In Rome word'n geweune burgers (plebs) benoemd vo 't ambt van quaestor.
## Geboorn
* Plato, Grieksche filosoof en schryver
## Gestorvn
* Archidamus II, keunynk van Sparta
347 v.Chr.

350 v.Chr. - 349 v.Chr. - 348 v.Chr. - **347 v.Chr.** - 346 v.Chr. - 345 v.Chr. - 344 v.Chr. 
't Joar **347 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
* 'n Atheensche delegoasje, die bestoat uyt Demosthenes, Aeschines en Philocrates, wordt officieel noa Pella gezoend'n vo t' oenderhandeln over e vredesverdrag mè Philippos II van Macedonië.
* Plato sterft en zyn neve Speusippos (zeune van zyn zuster), wordt hoofd van d' Academie van Plato.
* Aristoteles vertrekt uyt Athene vanwege 't anti-Macedonisch gevoewl die oentstoan is in Athene achter da Philippos II van Macedonië de Grieksche stad Olynthos geplunderd hèt. Xenocrates van Chalcedon goa met hem mee. Ze richt'n e nieuwe academie ip in de nieuw gebouwde stad Assos an de kant van Asia Minor van d' Egeïsche Zêe. 
* In Rome word'n d' eiste geldstik'n (kluttergeld) g'introduceerd.
## Gestorvn
* Archytas, Griekschn astronoom, wiskundign, filosoof en pollitieker
* Plato, Grieksche filosoof en schryver
* Eudoxus van Cnidus, Griekschn astronoom, wiskundign, docteur en filosoof
480 v.Chr.

483 v.Chr. - 482 v.Chr. - 481 v.Chr. - **480 v.Chr.** - 479 v.Chr. - 478 v.Chr. - 477 v.Chr. 
't Joar **480 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
thumb|350px|Slag by Salamis deur Wilhelm von Kaulbach
* Twèede Perzische Oorloge. Keunynk Xerxes I van Perzië marcheert mè zyn leger van Sardis noa Thracië en Macedonië.
* Slag by Thermopylae. De Perzn versloan de Spartoansche keunynk Leonidas I.
* Aristides en Xanthippos keirn achter hunder verbannynge were noar Athene. Ze krygn e militair commando toegeweezn.
* Slag by Salamis. Overwinnynge van d' Atheensche vlote oender Themistocles ip de Perzn.
## Geboorn
* Antiphon van Rhamnus, Grieksche pollitieker en redenoare
* Euripides, Grieksche tragediedichter
## Gestorvn
* Leonidas I, keunynk van Sparta, gestorvn binst de Slag by Thermopylae
Gestrèepte kuysgeirnoare

De **gestrèepte kuysgeirnoare** of **gestrèepte koroalgeirnoare** (*Stenopus hispidus*) is e sowrte van de Decapoda (tienpowtign) uyt de familie Stenopodidae. 't Is 'n alleseter die vele vowrnkomt in al de tropische zeien.

De gestrèepte kuysgeirnoare komt 5 toet 9 cm lank en hèt 'n  ipvalnde kleur. De groendkleur is deurzichtig, moa de carapax (schild), 't achterlyf en de growte derde pereiopode zyn  rowd en wit gestrèept. De basis van de powt'n is blow. D' antennes en andere pereiopood'n (looppowt'n) zyn wit. 't Achterlyf, schild en de derde pereiopood'n zyn bedekt mè stekkers. 

*Stenopus hispidus* leeft toet ip 210 meter diepe ip koroalrifn en rotsige bodems in kloovn. 't Zyn kuysgeirnoars die troage  met hunder lange, witte antennes zwoain vor ip te valn vo passeernde visn. Ze gebruyk'n hunder drie poar klauwers vo parasiet'n, schimmels en beschoadigd weefsel van de visn ip te kuyschn.
thumb|left|Kuysgeirnoare in Batu Moncho (Indonesië)
Stenopodidae

**Stenopodidae** (schoargeirnoars) zyn e familie van de Decapoda (tienpowtign).
## Geslacht'n
* *Juxtastenopus*, 1 sowrte
* *Odontozona*, 16 sowrt'n
* *Richardina*, 4 sowrt'n
* *[[Stenopus]]*, 11 sowrt'n
Stenopus

***Stenopus*** is e geslacht van tienpowtige krèeftachtign, woaroender elf sowrt'n:
* *Stenopus chrysexanthus* 
* *Stenopus cyanoscelis*
* *Stenopus devaneyi*
* *Stenopus earlei* 
* *Stenopus goyi* 
* *[[Stenopus hispidus]]* (gestrèepte kuysgeirnoare) 
* *Stenopus pyrsonotus* 
* *Stenopus scutellatus* 
* *Stenopus spinosus*
* *Stenopus tenuirostris* 
* *Stenopus zanzibaricus*
Stenopodidea

De **Stenopodidea** zyn 'n infraorde van tienpowtige krèeftachtign. Ze word'n dikwyls verward mè geirnoars, moar in feite moak'n ze deil uyt van e groep die dichter verwant is mè krèeft'n en krab'n. Ze zyn gemakkelyk t' herkenn an 't derde poar pereiopood'n (looppowt'n) die vele grotter is of d' eiste twèe poar. By krèeft'n en krab'n is d' eiste pereiopode vele grotter of al d' andere.
## Families
* Macromaxillocarididae, 1 geslacht 
* Spongicolidae, 7 geslacht'n
* Stenopodidae, 4 geslacht'n
Pereopode

[thumb|Pereopood'n by e [geirnoare]]
**Pereopood'n** of **Pereiopood'n** zyn de looppowt'n by de geleedpowtign die vastezit'n an de thoraxsegment'n. Ze word'n ook gebruykt vor eet'n te verzoameln. 
[thumb|left|550px|Anatomie van de [Malacostraca]]
Germania

thumb|Magna Germania in 't joar 116
**Germania** of **Germanië**, ook wel **Magna Germania** genoamd, was e growt historisch gebied in Nowrd-Centroal-Europa binst de Romeinschn tyd, die deur Romeinsche schryvers g'associeerd wierd met de Germoansche volkern, de Germoann.

't Gebied strekte grofweg uyt van de Mid'n- en Nederreyn in 't west'n toet de riviere Vistula (Wisła) in 't owst'n, de Boovn- en Mid'n-Donau in 't zuyd’n en de gekende deiln van Scandinavië in 't nowrd'n. Germania wierd gedomineerd deur Germoansche volkern, moa Magna Germania wierd ook beweund deur Kelt'n en vroege Sloavn en hunder vowrlopers.

Binst de Gallische Oorloogn van d' 1e eiwe vo Christus kwam de Romeinsche generoal Julius Caesar volkern teegn die van over de Reyn kwoamn. Je noemde die menschn Germani en hunder land Germania.

Teegnwoordig is *Germania* in 't Italioans en *Germany* in 't Yngels nog assan de noame van 't Duytsland van nu.
Euripides

thumb|Euripides
**Euripides** (Oedgrieks: Εὐριπίδης *Eurīpídēs*) (Eiland Salamis ca. 480 v.Chr. – Pella, Macedonië, 406 v.Chr.) was ein van de drie growte Grieksche tragediedichters, neffest Sophocles en Aischylos. Van zyn oengeveer 90 tragedies hèn der achttiene 't overleefd. Euripides is ein van de meist gespeelde toneilschryvers in de weireldliterateure.
## Werk
28

25 - 26 - 27 - **28** - 29 - 30 - 31
't Joar **28** was e schrikkeljoar die begost ip e dunderdag in de Julioansche kalender.
## Gebeurtenissen
thumb| Vipsania Julia Agrippina
* Slag in 't Baduhenna-bus: 't Romeins leger, oender bevel van Lucius Apronius, wordt versleegn deur de Friezn. 900 Romeinen sneuveln.
* Keizer Tiberius weigert vor e strafexpediesje te zendn noa de Lêge Landn en de Friezn herwinnen hunder oenofhankelikheid.
* Jezus van Nazareth, e Joodsche temmerman, begunt mè te preekn in Galilea en verzoamelt vele volgelingn by de Jordoan. Je wordt de genezer van de ziekn. De Joodn geloovn dat ie de Messias is (Grieks woord vo "de gezalfdn").
## Geboorn
* Han Mingdi, twèede keizer van d' Ôostersche Han-dynastie
## Gestorvn
* Vipsania Julia Agrippina, dochter van Marcus Vipsanius Agrippa
## Kykt ôok by
*28 (getal)
384 v.Chr.

387 v.Chr. - 386 v.Chr. - 385 v.Chr. - **384 v.Chr.** - 383 v.Chr. - 382 v.Chr. - 381 v.Chr. 
't Joar **384 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
* De Romeinsche consul Marcus Manlius wordt beschuldigd van tirannie en ter dowd verowrdeild. Je wordt van de Tarpeïsche rotse gesmeet'n.
* De Griek'n sticht'n de kolonie Pharos (nu Stari Grad) ip 't eiland Hvar in d' Adriatische Zeie.
## Geboorn
* Aristoteles, Grieksche filosoof en weet'nschapper 
*Demosthenes, Grieksche redenoare en pollitieker
## Gestorvn
* Marcus Manlius Capitolinus, Romeinsche consul en pollitieker
Aischylos

thumb|Buste van Aischylos
**Aischylos** of **Aeschylus** (Oedgrieks: Αἰσχύλος; Latyn: Aeschylus; Eleusis, ca. 525 v.Chr. – Gela, 456 v.Chr.) was d'n oudst'n van de drie belangrykste Grieksche tragediedichters. Sophocles was ein generoasje joenger, Euripides tweie. 

Volgns de legende stierft ie in Gela (Sicilië) deurdat er 'n oarend of idder e boardgiere Aischylos zyn kletsekop anzag vor e stein en e schildpadde ip zyn kop liet valn vo 't schild van zyn prooie te kroak'n.
## Werk
Van zyn ca. 90 stik'n zyn der moa zeevn overgeleverd: 
**De Perzn* (472)
**Zeevn teegn Thebe* (467)
**De Smekelyngn* (463?)
*De trilogie *Oresteia* (458), bestoande uyt:
***Agamemnon*
***Offervrouwn*
***Eumenyd'n*
**Prometheus Geboeid* (480?)'' 

Van diene latst'n zin ze zelfst nie zeker of dat 't wel van em is.
322 v.Chr.

325 v.Chr. - 324 v.Chr. - 323 v.Chr. - **322 v.Chr.** - 321 v.Chr. - 320 v.Chr. - 319 v.Chr. 
't Joar **322 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
* Athene en d' hoavnstad Piraeus word'n deur 't Macedonisch leger bezet. 
* Demosthenes vlucht noa Kalaureia (Poros) en pleegt zelfmowrd in de Tempel van Poseidon.
* Hyperides wordt deur de Macedoniërs ip 't eiland Egina g'arresteerd en g'executeerd.
* Perdikkas, ex-generoal in 't leger van Alexander de Growt'n, probeert in 'n ipvolgyngsconflict d' absolute macht over 't Macedonisch Ryk te krygn.
* 't Is gebruykelyk dan keunyngn in Macedonië hunder recht ip de trown doewn geld'n  deur hunder vowrganger te begroavn. Vo Perdikkas, de keizerlyke regent, vowrn te zyn, lat Ptolemaeus 't lichoam van Alexander de Growt'n noa Memphis (Egypte) bryngn en doa begroavn in e goed'n sarcofoag. Ptolemaeus trouwt mè Thaïs, de minnaresse van  Alexander, en begunt te regeern lyk keunynk van Egypte en d' angrenznde Libische en Arabische regio's.
## Gestorvn
* Aristoteles (62), Grieksche filosoof en weet'nschapper
* Demosthenes (62), Grieksche redenoare en pollitieker 
* Hyperides (68), Atheensche pollitieker en redenoare
Socrates

[thumb|Buste van Socrates in marmer, Romeinsche kopië uyt d' 1e eiwe ([Louvre)]]
**Socrates** (Oedgrieks Σωκράτης Sōkrátēs; Alopeke (Athene), ca. 470 v.Chr. – Athene, 399 v.Chr.) was e Grieksche filosoof die anzien wordt lyk ein van de groendleggers van de westersche filosofië. Je schreif gèen tekst'n, moa j' is bekend gekomn deur de versloagn van zyn student'n, lyk Plato en Xenophon, en deur de toneilstik'n van Aristophanes die in zyn tyd leefde. 

Je was assan te vynd'n ip stroat'n en pleings van Athene, lyk d'n agora in 't center van de stad, vo te discuteern mè leirlyngn en vorbygangers over filosofische oenderwerp'n. Je voend 't belangryk vo jezelvn te leirn kenn en je wilde de menschn surtout kritisch leirn peizn. De dialoogn gyngn over 't algemein over deugd'n lyk rechtveirdigheid, zelfdiscipline, vroomheid, dapperheid en geleirdheid.  

Socrates was nie alleine leiroare. Je vocht einigte keirn in 't leger van Athene teegn Sparta in de Peloponnesischn oorloge (431-404 v.Chr.) en je bemoeideg' hem ook mè pollitiek.

In 399 v.Chr. wierd Socrates berecht en schuldig bevoend'n an 't bedervn van de geist van de jeugd van Athene en in 't nie geloovn in de good'n van de stoat. Je wierd ter dowd verowrdeild deur 't drynk'n van e beker met 'n extract van e giftige plante.
thumb|400px|left|D'n dowd van Socrates, deur Jacques-Louis David
525 v.Chr.

528 v.Chr. - 527 v.Chr. - 526 v.Chr. - **525 v.Chr.** - 524 v.Chr. - 523 v.Chr. - 522 v.Chr. 
't Joar **525 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
thumb|Cambyses II versloat Psammetichus III, de latste farao van de 26e dynastie van Egypte
* Slag by Pelusium. De Perzische keunynk Cambyses II versloat farao Psammetichus III. Cambyses zoe kat'n vo 't leger hèn loat'n loop'n en d' Egyptenoarn dost'n nie schiet'n uyt schrik vo de vor hunder heilige beist'n te roak'n.
* Psammetichus wordt gevangn genoomn en goewd behandeld, moar ost ie probeert in ipstand te komn wordt ie g'executeerd.
* Cambyses II wordt d'n eiste farao van de 27e dynastie van Egypte.
## Geboorn
* Aischylos, Grieksche tragediedichter 
## Gestorvn
* Anaximenes , Grieksche filosoof van Milete 
* Psammetichus III, farao van Egypte
470 v.Chr.

473 v.Chr. - 472 v.Chr. - 471 v.Chr. - **470 v.Chr.** - 469 v.Chr. - 468 v.Chr. - 467 v.Chr. 
thumb|Aspasia van Milete
't Joar **470 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
* Begun van d'n bouw van de tempel van Zeus in Olympia, Griek'nland.
## Geboorn
* Aspasia van Milete, maîtresse van Perikles
* Socrates, Grieksche filosoof
399 v.Chr.

402 v.Chr. - 401 v.Chr. - 400 v.Chr. - **399 v.Chr.** - 398 v.Chr. - 497 v.Chr. - 496 v.Chr. 
't Joar **399 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender. 
## Gebeurtenisn
thumb|300px|Socrates kiest vo de gifbeker
* In Athene wordt Socrates ter dowd verowrdeild weegns verderfelyk'n invloewd ip de jeugd en godslasterynge. Je refuseert vor in vrywillige ballyngschap te goan en ook vo 't gevang t' oentvlucht'n. In de plekke kiest ie vo 't drynk'n van e beker met 'n extract van e giftige plante.
* Binst de jacht wordt keunynk Archelaos I van Macedonië vermowrd deur Krateros.
* Krateros wordt keunynk van Macedonië moa wordt achter vier doagn vermowrd. Je wordt ipgevolgd deur Orestes, zeune van Archelaos I, oender regentschap van Airopos II.
## Gestorvn
* Amyrtaios, farao van Egypte
* Archelaos I, keunynk van Macedonië
* Krateros, keunynk van Macedonië vo vier doagn
* Socrates, Grieksche filosoof
Wolfgang Amadeus Mozart

thumb|Postume portrait van Wolfgang Amadeus Mozart deur Barbara Kraft
thumb|Iptreed'n van de familie Mozart
**Wolfgang Amadeus Mozart** (Salzburg, 27 januoari 1756 – Weenn, 5 december 1791), doopnoame **Joannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart**, was e compositeur, pianist, violist en dirigent ofkomstig van Salzburg (Heilig Rooms Ryk). Je bloenk uyt in iedere muziekvorm van zyn tyd, lyk opera, symfonie, pianoconcert en koamermuzyk. Zyn werk wordt gereek'nd toet de muzyk van de klassieke periode.

Mozart wierd geboorn ols zeevnste en latste kynd van compositeur en violist Johann Georg Leopold Mozart en Anna Maria Pertl. Vuyve van d' andere zes joengers woarn gestorvn, alleine zyn zuster Maria Anna, "Nannerl", leefde nog. 

Mozart was e woenderkynd die ip styf joenge leeftyd viole, klavecimbel en orgel speelde. Je composeerde kwalitatief werk vanof zyn vuyf joar en je trad ip vor Europeesche royalty. In juni 1763 begost de familie Mozart (voader Leopold, Nannerl en Wolfgang) an e *grand tour* deur Europa, die meir of drie joar zoe deurn.

Wolfgang Amadeus Mozart composeerde meir of 600 werk'n en je wordt anzien lyk ein van de grotste klassieke compositeurs aller tyd'n. Zyn invloewd ip de westersche muzyk is styf growt.
## Bekende werk'n
* Pianosonate nr. 11 in A majeur - KV 331
* Le Nozze di Figaro  - KV 492
* Serenade Eine Kleine Nachtmusik - KV 525
* Symfonie no. 40 - KV 550
* Symfonie no. 41 in C majeur - KV 551 (Jupitersymfonie)
* Ave verum corpus  - KV 618
* Klarinetconcert in A majeur - KV 622
* Requiem in d-mineur - KV 626
Echte akketisn

**Echte akketisn** (Lacertidae) zyn e familie van akketisn (Lacertilia) die vowrnkomn in Europa, Afrika en Azië. 't Is e gevarieerde familie met e stik of 300 sowrt'n en 42 geslacht'n. De groep omvat 't geslacht *[[Lacerta]]* mè vele sowrt'n die in Europa leevn. 

D' Europeesche en mediterroane sowrt'n leevn surtout in gebied'n mè busschn en struyk'n. De geslacht'n *Eremias* en *Ophisops* leevn in de gasland'n en woestynegebied'n van Azië. Afrikoansche sowrt'n zyn te vynd'n in rotsachtige, droge streek'n. 

Lacertidae zyn kleene of middelgrowte akketisn. De meiste sowrt'n zyn minder of 9 cm lank, de steirt nie meegereek'nd. Z' eet'n surtout insect'n. Ze zyn ipmerkelyk gelykig van vorm, met e slank lyf en e lange steirt, moa z' hèn gevarieerde patrownn en kleurn, zelfs binn dezelfste sowrte. Hunder schub'n zyn growt ip hunder kop, kleene en korrelig ip hunder rik en rechthoekig an d'n oenderkant.

Teminste acht sowrt'n uyt de Kaukasus zyn parthenogenetisch (met oengeslachtelyke vowrtplantynge), en drie sowrt'n boarn leevnde joengsjes, woaroender de leevndboarnde akketisse, *Zootoca vivipara*.   
## Geslacht'n
* *Acanthodactylus*, 42 sowrt'n
* *Adolfus*, 6 sowrt'n
* *Algyroides*, 4 sowrt'n
* *Anatololacerta*, 4 sowrt'n
* *Apathya*, 2 sowrt'n
* *Archaeolacerta*, 1 sowrte
* *Atlantolacerta*, 1 sowrte 
* *Australolacerta*, 1 sowrte
* *Congolacerta*, 2 sowrt'n
* *Dalmatolacerta*, 1 sowrte
* *Darevskia*, 34 sowrt'n
* *Dinarolacerta*, 2 sowrt'n
* *Eremias*, 37 sowrt'n
* *Gallotia*, 8 sowrt'n
* *Gastropholis*, 4 sowrt'n
* *Heliobolus*, 4 sowrt'n
* *Hellenolacerta*, 1 sowrte
* *Holaspis*, 2 sowrt'n
* *Iberolacerta*, 8 sowrt'n
* *Ichnotropis*, 6 sowrt'n
* *Iranolacerta*, 2 sowrt'n
* *[[Lacerta]]*, 10 sowrt'n
* *Latastia*, 10 sowrt'n
* *Meroles*, 8 sowrt'n
* *Mesalina*, 19 sowrt'n
* *Nucras*, 12 sowrt'n
* *Omanosaura*, 2 sowrt'n
* *Ophisops*, 11 sowrt'n
* *Parvilacerta*, 2 sowrt'n
* *Pedioplanis*, 13 sowrt'n
* *Philochortus*, 7 sowrt'n
* *Phoenicolacerta*, 4 sowrt'n
* *Podarcis*, 25 sowrt'n
* *Poromera*, 1 sowrte
* *Psammodromus*, 6 sowrt'n
* *Pseuderemias*, 7 sowrt'n
* *Takydromus*, 24 sowrt'n
* *Teira*, 1 sowrte
* *Timon*, 6 sowrt'n
* *Tropidosaura*, 4 sowrt'n
* *Vhembelacerta*, 1 sowrte
* *[[Zootoca]]*, 1 sowrte
456 v.Chr.

459 v.Chr. - 458 v.Chr. - 457 v.Chr. - **456 v.Chr.** - 455 v.Chr. - 454 v.Chr. - 453 v.Chr. 
't Joar **456 v.Chr.** is e joar in de pre-julioansche Romeinsche kalender.
## Gebeurtenisn
thumb|Reconstrucsje van d'n tempel van Zeus in Olympia
* In Olympia wordt d'n tempel van Zeus ofgewerkt.
* 't Bronzn standbeeld Athena Promachos, 9 meter hoge, van d'n Atheenschn beeldhouwer Phidias, wordt ip d'n Akropolis van Athene geplatst.
## Gestorvn
* Aischylos, Grieksche tragediedichter
Aristoteles

thumb|Buste van Aristoteles, Romeinsche copië in marmer 
**Aristoteles** (Oedgrieks: Ἀριστοτέλης, *Aristotélēs*) (Stageira, 384 v.Chr. – Chalkis, 322 v.Chr.) was e Grieksche filosoof en weet'nschapper die mè Socrates en Plato anzien wordt 
lyk ein van de belangrykste klassieke filosoofn in de westersche tradiesje. Je was lid van Plato's filosofische Akademeia en stichter van 't Lyceum en de Peripatetische filosofische schole. Je gaf lesse an Alexander de Growt'n. 

Zyn geschrift'n goan over vele oenderwerp'n lyk nateurkunde, biologië, zoölogië, metafysica, logica, ethyk, esthetyk, poëzië, theoater, muzyk, retoryk, psychologië, toalkunde, economië en pollitiek.