Nobelprys

De **Nobelpryzn** (Zweeds: *Nobelpriset*, Nôors: *Nobelprisen*) zyn pryzn die beheerd wordn deur de Nobelstichtienge en wordn toegekend vôgns 't principe van "vo 't grotste nut van de mensheid". De pryzn wierdn vo d'n êeste kêe uutgereikt in 1901, wuk da de vuufde verjoardag wos van d'n dôod van Alfred Nobel. De ôorsprounkelikke Nobelpryzn giengn over vuuf gebiedn: nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, literateure en vrede, lik of da 't beschreevn stound in 't testament van Nobel. Een zeste prys, de Prys vo Economische Weetnschappn, wierd in 1968 inesteld deur de Sveriges Riksbank (de Zweedse centroale bank) ter noagedachtenisse an Alfred Nobel. De Nobelpryzn wordn algemêen anzien lik de mêest prestigieuze pryzn in nunder specifieke vakgebiedn.

Behalve in uutzounderlikke omstandigheedn, lik een oorloge, wordn ol de zesse pryzn joarliks uutgedêeld. Elkn winnoare, da ze een laureoat noemn, krygt een goudn medaille, een diploma en een geldprys. In 2023 wos die geldprys 11.000.000 SEK, wuk da oungeveer gelyk stoat an 1.035.000 amerikoanschen dollar. Ip de medaille stoat 't profiel van Nobel mè "NAT. MDCCCXXXIII-OB. MDCCCXCVI", wuk da verwyst noa zyn gebôortejoar 1833 (NAT) en zyn sterfjoar 1896 (OB). D'r meugn nie mêer of drie menschn e prys dêeln, oewêl da de Nobelprys vo de Vrede wel an organisoaties van mêer of drie menschn ku wordn gegeevn. Nobelpryzn wordn nie achter d'n dôod (postuum) uutgereikt, moa azen persôon een prys toegekend krygt en doarachter sterft vôorn da 't overhandigd is, wordt de prys wel nog uutgedêeld.

Tusschn 1901 en 2024 zyn de vuuf Nobelpryzn en de Prys vo Economische Weetnschappn (sinds 1969) olles t'ope 627 kêers uutgereikt an 1.012 menschn en organisoaties. Vuuf menschn en twêe organisoaties ein ol mêer of êen Nobelprys gekreegn.

## Geschiedenisse

Alfred Nobel is geboorn ip 21 oktober 1833 in Stockholm, Zweedn, in e familie van ingenieurs. J' wos e scheikundign, ingenieur, en uutviender. In 1894 kocht Nobel d' yzer- en stoalfabrieke Bofors, wuk dat 'n ommebouwde toet e grôte woapnfabrikant. Nobel vienddege ôok ballistiet uut. Die uutviendienge wos e vôorlôper van vele rôokloze militaire explosievn, in 't byzounder 't Britsche rôokloze poeier cordiet. Deure van zyn patentclaims gerakte Nobel uutendelik verwikkeld in e patentrechtszoake over cordiet. Nobel vergoarde e fortuin binst zyn leevn, woarvan da 't grotste dêel vôortkwam uut zyn 355 uutviendiengn. Dynamiet is doarvan de bekenste.

D'r is e gekend veroal da Nobel in 1888 stief verschoot on 't n zyn eign obituarium (in memoriam) las in e Fransche gazette, met d'n titel "De marchang van d'n dôod is dôod". 't Wos eigenlik Alfred zyn broere Ludvig die gestorvn wos; 't artikel wos acht joar te vroege. 't Artikel brocht Nobel van zyn melk en miek em benauwd over oe dan de menschn em giengn onthouwn. Da gaf em d' inspiroatie vo zyn testament te verandern. Historici ein da veroal nie kunn'n bevestign en sommigte anzien 't lik e fabeltje.

Ip 10 december 1896 stierf Alfred Nobel in zyn villa in San Remo, Itoalië, an e hessenbloedienge. J' wos 63 joar oed.

Nobel schrêef verschillige testamentn binst zyn leevn. Zyn latste miekt ie mêer of e joar vôorn zyn dôod, en j' têkende et in de Zweeds-Nôorse Club in Parys ip 27 november 1895. Toet idderêen zyn grôte verbazing specificeerde Nobel zyn latste testament da zyn fortuin moeste gebruukt wordn vor e reekse pryzn te moakn vo degenen die "'t grotste nut an de mensheid" bringn ip 't gebied van nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, literateure en vrede. Nobel liet 94% van zyn totoale bezittiengn, zo'n 31 miljoen SEK (oungeveer US$ 186 miljoen of € 150 miljoen in 2008), achter vo de vuuf Nobelpryzn in te stelln. Deur de scepsis round 't testament, wierd 't pas ip 26 april 1897 goedgekeurd deur 't Storting in Nôorweegn. De executeurs van 't testament, Ragnar Sohlman en Rudolf Lilljequist, richtn de Nobelstichtienge ip vo 't fortuin te beheern en d' uutreikienge van de pryzn t' organiseern.

In de richtlynn van Nobel wierd e Nôors Nobelcomité angeduud vo de Vredesprys uut te reikn. De leedn doarvan wierdn kort achter de goedkeurienge van 't testament in april 1897 benoemd. Kort doarachter wierdn d' andre prys-uutreiknde organisoaties angeduud: 't Karolinska Instituut ip 7 juni, de Zweedse Academie ip 9 juni en de Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn ip 11 juni. De Nobelstichtienge kwam toet een akkôord over de richtlynn vo d' uutreikienge van de pryzn; en in 1900 wierdn de nieuw gemoakte statuutn van de Nobelstichtienge ofgekondigd deur Keunienk Oscar II.

### Nobelstichtienge
#### Oprichtienge van de Nobelstichtienge
*Oofdartikel: [[w:nl:Nobelstichting|Nobelstichtienge]]*

Vôgns zyn testament dat ip 30 december 1896 in Stockholm wierd vôorngeleezn, moeste een stichtienge ipgericht deur Alfred Nobel degenen belôonn die de mensheid dienn. De Nobelprys wierd gefinancierd deur Alfred Nobel zyn persôonlik fortuin. Vôgns d' officiële bronnn liet Alfred Nobel 't grotste dêel van zyn fortuin noa an de Nobelstichtienge, wuk da nu den economische boasis vormt van de Nobelprys.

De Nobelstichtienge wierd ip 29 juni 1900 ipgericht lik e privé-organisoatie. Eure toake is vo de financiën en d' administroatie van de Nobelpryzn te beheern. In overêenstemmienge met Nobel zyn testament, is de primêre toake van de stichtienge et beheern van 't fortuin da Nobel an 't nageslacht eit achtergeloatn. Robert en Ludvig Nobel woarn betrokkn by den olie-industrie in Azerbeidzjan, en vôgns de Zweedse historicus E. Bargengren, die toegang a toet 't archief van de familie Nobel, wos da de "beslissienge vo 't geld van Alfred uut Bakoe te meugn oaln, wuk da de doorslaggevnde factor wierd woadeure dan de Nobelpryzn kostn wordn ingesteld". Een andre belangryke toake van de Nobelstichtienge is 't internationoal in de markt zettn van de pryzn en 't toezicht oudn ip d' informele administroatie die by de pryzn komt kykn. De stichtienge is nie betrokkn by 't selectieproces van de Nobellaureoatn. De Nobelstichtienge trekt in vele ipzuchtn ip een investeringsmaatschappye, omdan ze 't geld van Nobel investeern vo een goeie financiële boasis te creëren vo de pryzn en d' administratieve activiteitn. De Nobelstichtienge is in Zweedn vrygesteld van olle belastings (sinds 1946) en van investeringsbelastings in de Verênigde Stoatn (sinds 1953). Sinds de joarn 80 zyn d' investeriengn van de stichtienge winstgevender gekommn, en per 31 december 2007 bedroegn de bezittiengn van de Nobelstichtienge oungeveer 3,628 miljard Zweedse *krôonn* (oungeveer US$ 560 miljoen).

Vôgns de statuutn bestoat de stichtienge uut e besteur van vuuf Zweedse of Nôorse stoatsburgers, mè nundern zetel in Stockholm. De vôorzitter van 't besteur wudt angesteld deur de Zweedse Keunienk in de Rade, en de viere andre leedn wordn gekoozn deur de trustees van d' instelliengn die de pryzn uutreikn. D'r wudt een uitvoerend directeur gekoozn uut de besteursleedn, e ploatsvervangend directeur wudt angesteld deur de Keunienk in de Rade, en twêe ploatsvervangers wordn angesteld deur de trustees. Sinds 1995 wordn echter ol de leedn van 't besteur gekoozn deur de trustees, en den uitvoerend directeur en zyn ploatsvervanger wordn deur 't besteur zelve angesteld. Neffest 't besteur bestoat de Nobelstichtienge uut d' instelliengn die de pryzn uutreikn (de Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn, de Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut, de Zweedse Academie en 't Nôors Nobelcomité), de trustees van die instelliengn, en de auditors.

#### Kapitoal en kostn van de stichtienge
't Kapitoal van de Nobelstichtienge wudt vandoage den dag vo 50% g'investeerd in andêeln, 20% in obligoaties en 30% in andre investeriengn (lik hedgefondsn of vastgoed). De verdêelienge kan mè 10 percent variëren. In 't begun van 2008 wos 64% van 't geld surtout g'investeerd in Amerikoansche en Europeesche andêeln, 20% in obligoaties, en doarby 12% in vastgoed en hedgefondsn.

In 2011 woarn de totoale joarlikse kostn oungeveer 120 miljoen krôonn, woarvan 50 miljoen krôonn vo 't pryzngeld. Nog eki 27,4 miljoen krôonn gieng noar instelliengn en menschn die betrokkn woarn by d' uutreikienge van de pryzn. Den boel binst de Nobelweke in Stockholm en Oslo kostte 20,2 miljoen krôonn. D' administroatie, 't Nobelsymposium en gelykoardige zoakn kosttn 22,4 miljoen krôonn. De kostn van de prys vo Economische Weetnschappn van 16,5 miljoen krôonn wudt betoald deur de Sveriges Riksbank.

### Êeste Nobelpryzn

Eki da de Nobelstichtienge en eur richtlynn in orde woarn, begostn de Nobelcomités mè 't verzoameln van nominoaties vo d' êeste pryzn. Doarachter stuurden ze e lyste van vôorlopige kandidoatn noa d' instelliengn die de pryzn uutreikn.

De shortlist van 't Nobelcomité vo de Nateurkundeprys vermeldde Wilhelm Röntgen zyn ountdekkienge van röntgenstroaliengn en 't werk van Philipp Lenard over kathodestroaln. D' Academie van Weetnschappn kooz Röntgen vo de prys. In de latste decennia van de 19e êeuwe an vele scheikundigen belangryke bydraagn geleverd. Doarom wos d' academie by de Scheikundeprys "voorol gediend mè 't simpelweg bepoaln van de volgorde woarin da die weetnschappers de prys moestn krygn". D' academie krêeg 20 nominoaties, woarvan elve vo Jacobus Henricus van 't Hoff. Van 't Hoff krêeg de prys vo zyn bydraagn in de chemische thermodynamica.

De Zweedse Academie kooz den dichter Sully Prudhomme vo d'n êeste Nobelprys vo de Literateure. E groep woarounder 42 Zweedse schryvers, kunstenoars en literaire critici protesteerde teegn die beslissienge, omda ze verwacht an da Leo Tolstoj de prys gienk krygn. Sommigte, lik Burton Feldman, ein e masse kritiek g'ed ip dien prys, omda ze Prudhomme e moatigen dichter viendn. Feldman zyn uutleg is da de mêeste leedn van d' academie vôorkeure an vo Victoriaansche literateure en doarom e Victoriaanschn dichter koozn. D'n êeste prys vo Fysiologie of Geneeskunde gieng noa d'n Duutschn fysioloog en microbioloog Emil von Behring. In de joarn 1890 ountwikkelde von Behring een antitoxine vo d'n beandelieng van difterie, e ziekte die toet ton toe duzenden dôoie per joar kostte.

D'n êeste Nobelprys vo de Vrede gieng noa de Zwitser Jean Henri Dunant vo zyn rolle by d' oprichtienge van 't Internationoal Rôo Kruus en d' inleidienge van de Conventie van Genève. De prys wierd gedêeld me de Fransche pacifist Frédéric Passy, uprichter van de Vredesliga en t'ope me Dunant actief in den Alliantie vo Orde en Beschoavienge.

### Twidde Weireldoorloge
In 1938 en 1939 verbood 't Derde Ryk van Adolf Hitler an drie laureoatn uut Duutsland (Richard Kuhn, Adolf Friedrich Johann Butenandt, en Gerhard Domagk) om nunder prys t' anveirden. Ze woarn doarachter wel olle drie in stoat van nunder diploma en medaille t' ountvangn. Oewêl da Zweedn officieel neutroal wos binst de Twidde Weireldoorloge, wierdn de pryzn oregelmoatig uutgereikt. In 1939 wierd de Vredesprys nie uutgereikt. Van 1940 toet 1942 wierd in gin êen categorie e prys toegekend, vanweuge de bezettienge van Nôorweegn deur Duutsland. 't Joar doarachter wierdn ol de pryzn uutgereikt, behalve die vo literateure en vrede.

Binst de bezettienge van Nôorweegn vluchtn d'r drie leedn van 't Nôors Nobelcomité in balliengschap. D' andre leedn koozn ountnappn an vervolgienge deur de Duutschers omdan de Nobelstichtienge verkloarde da 't gebouw van 't comité in Oslo Zweeds eigndom wos. Doarom wos 't e veilige oaven vo 't Duutsche leger, da nie in oorloge wos me Zweedn. Die leedn ieldn 't werk van 't comité gounde, moar reiktn gin pryzn uut. In 1944 zörgde de Nobelstichtienge, t'ope mè de drie leedn in balliengschap, d'rvôorn da d'r nominoaties vo de Vredesprys wierdn ingediend en da de prys were uutgereikt kost wordn.

### Prys vo Economische Weetnschappn
*Oofdartikel: [[w:nl:Prijs van de Zweedse Rijksbank voor economie|Prys van de Zweedse Ryksbank vo economie]]*

Achter de Twidde Weireldoorloge ountwikkelde d' economie eur rap lik een academische discipline en wierd z' olsan mêer erkend lik e belangryk weetnschappelik gebied. In 1968 vierde de Zweedse centroale bank, de Sveriges Riksbank, eur 300-joarig bestoan en ze dounêerde e som geld an de Nobelstichtienge vo gebruukt te wordn vo e nieuwe prys in 't leevn te roepn in 't gebied van economische weetnschappn. 't Joar doarachter, in 1969, wierd de Prys vo Economische Weetnschappn vo d'n êeste kêe uutgereikt. De Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn is verplicht vo de laureoat vo economie ip dezelste maniere te kiezn of vo de weetnschappelike Nobelpryzn. D' êeste laureoatn vo den Economieprys woarn Jan Tinbergen en Ragnar Frisch, "vo 't ountwikkeln en toepassn van dynamische modelln vo d' analyse van economische processn". 't Besteur van de Nobelstichtienge besliste da ze achter die toevoegienge gin nieuwe pryzn mêer zou toeloatn.

## Uutreikiengsproces
't Proces vo de pryzn uut te reikn is bykans 't zeste vo ol de Nobelpryzn, 't grotste verschil is wie da d'r nominoaties mag moakn vo elkn prys.

### Nominoaties
Nominoatieformuliern wordn deur 't Nobelcomité noar oungeveer 3.000 menschn gestuurd, mêestol in september 't joar vôorn da de pryzn wordn uutgereikt. Da zyn mêestol belangryke academici die in e relevant vakgebied werkn. Vo de Vredesprys wordn d'r ôok vroagn gestuurd noa regeriengn, vroegere winnoars van de Vredesprys, en udige of vroegere leedn van 't Nôors Nobelcomité. D'n deadline vo 't werekêern van de nominoatieformuliern is 31 januoari van 't joar van d' uutreikienge. 't Nobelcomité nomineert oungeveer 300 meugelikke laureoatn uut die formuliern en extra noamn. De genomineerdn wordn nie in 't openboar bekendgemoakt, en ze wordn ôok nie verteld dan ze overwoogn wordn vo de prys. Olle nominoatiedossiers vo e prys bluuvn vo 50 joar achter d' uutreikienge van de prys verzegeld.

*Oofdartikel: [[w:nl:Lijst van Nobelprijswinnaars|Lyste van Nobellaureoatn]]*

### Selectie
't Nobelcomité makt ton e rapport woarin da 't advies van experts in de relevante gebiedn stoat. Da rapport wudt, t'ope me de lyste van vôorlopige kandidoatn, noa d' instelliengn gestuurd die de pryzn uutreikn. D'r zyn viere instelliengn die de zesse pryzn uutreikn:
* Keunienklikke Zweedse Academie vo Weetnschappn – Scheikunde; Nateurkunde; Economie
* Nobelvergaderienge an 't Karolinska Instituut – Fysiologie / Geneeskunde
* Zweedse Academie – Literateure
* Nôors Nobelcomité – Vrede

D' instelliengn kommn t'ope vo de laureoat of laureoatn in elk gebied te kiezn me mêerderheid van stemmn. Nunder beslissienge, woateegn da j' nie in beroep ku goan, wudt direct achter de stemmienge bekendgemoakt. D'r meugn maximoal drie laureoatn en twêe verschillige werkn per prys gekoozn wordn. Behalve by de Vredesprys, die an instelliengn ku wordn gegeevn, meugn de pryzn ollêne an individuen wordn toegekend. De winnoars wordn deur d' uutreiknde instelliengn in d' êeste twêe weekn van oktober bekendgemoakt.

### Postume nominoaties
Oewêl da postume nominoaties nu nie mêer toegeloatn zyn, mochten menschn die stierrvn in de moandn tusschn nunder nominoatie en de beslissienge van 't pryscomité ôorsprounkelik de prys wel nog krygn. Da's twêe kêers gebeurd: de Literateureprys in 1931 vo Erik Axel Karlfeldt, en de Vredesprys in 1961 vo VN-Secretoaris-Generoal Dag Hammarskjöld. Sinds 1974 moetn laureoatn in leevn zyn ip 't moment van d' ankoendegienge in oktober. D'r is êen laureoat, William Vickrey, die in 1996 stierf achter da de prys (vo Economie) wierd ankoendigd, moa vôorn dat 'n overhandigd kost wordn. Ip 3 oktober 2011 wierdn de laureoatn vo de Nobelprys vo de Fysiologie of Geneeskunde bekendgemoakt; moa 't comité wist nie dat êen van de laureoatn, Ralph M. Steinman, drie doagn idder gestorvn wos. 't Comité eit de prys van Steinman erbekeekn, angezien de regele is da de prys nie postuum wudt uutgereikt, moa besliste da de beslissienge om Steinman de prys te geevn "te goeder trouw" wos genoomn, en dat 't azo gienk bluuvn, en de prys wierd uutgereikt.

### Tyd tusschn ountdekkienge en erkennienge
In Nobel zyn testament stound da de pryzn moestn uutgereikt wordn vor ountdekkiengn die "in 't vôorgoande joar" woarn gedoan. In 't begun wierdn de pryzn ton ôok mêestol gegeevn vo recente ountdekkiengn. Sommigte van die vroege ountdekkiengn wierdn loater echter ountkracht. Byvôorbeeld: Johannes Fibiger krêeg in 1926 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde vo zyn zogezegde ountdekkienge van e parasiet die kanker verôorzoakte. Vo zukke gênante momentn te vermyen, begostn ze d' uutreikiengn olsan mêer te geevn an weetnschappelike ountdekkiengn die d'n tand des tyds an deurstoun. Vôgns Ralf Pettersson, e vroegeren vôorzitter van 't Nobelpryscomité vo Fysiologie of Geneeskunde, "wudt 't criterium 't vôorgoande joar' deur de Nobelvergaderienge g'interpreteerd lik 't joar woarin da de vulle impact van d' ountdekkienge dudelik is gekommn."

D'n tyd tusschn d' uutreikienge en de prestoatie verschilt van discipline toet discipline. De Literateureprys wudt mêestol uutgereikt vor e hêel oeuvret ("cumulative lifetime body of work") in plekke van vo êen inkele prestoatie. Ôok de Vredesprys ku vo e levenswerk uutgereikt wordn. Zo krêeg laureoat Martti Ahtisaari in 2008 de prys vo zyn werk om internationoale conflictn ip te lossn. Ze kunn'n echter ôok vo specifieke recente gebeurtenissn uutgereikt wordn. Zo krêeg Kofi Annan in 2001 de Vredesprys biekans viere joar achter dat 'n Secretoaris-Generoal van de Verênigde Noaties wos gewordn. Lik da ôok Yasser Arafat, Yitzhak Rabin en Shimon Peres de prys krêegn in 1994, oungeveer e joar achter dan ze de Oslo-akkôordn succesvul an ofgeslootn. Een controverse ountstound omdan ze in 2009 de Nobelprys vo de Vrede an Barack Obama goavn in zyn êeste joar lik Amerikoanschn president.

Pryzn vo nateurkunde, scheikunde en geneeskunde wordn normoal gezien idder uutgereikt achter da de prestoatie algemêen is anveird. Soms deurt da decennia - zo dêelde Subrahmanyan Chandrasekhar d'n Nateurkundeprys in 1983 vo zyn werk an sterrestructeure en evolutie uut de joarn 1930. Nie olle weetnschappers leevn lange genoug vo nunder werk erkend te zien wordn. Sommigte ountdekkiengn kommn nôois in anmerkienge vor e prys azen impact pas dudelik wudt achter da d' ountdekkers ol gestorvn zyn.

## Prys-uutreikiengn en gelykoardige evenementn

Behalve de Vredesprys wordn de Nobelpryzn uutgereikt in Stockholm, Zweedn, ip de joarlikse Prys-uutreikienge ip 10 december, de verjoardag van 't overlydn van Nobel. De leziengn van de laureoatn wordn normoal gezien in de doagn vôorn d' uutreikienge g'oudn. De Vredesprys en de byorende leziengn wordn gepresenteerd ip de joarlikse uutreikienge in Oslo, Nôorweegn, mêestol ôok ip 10 december. D' uutreikiengn en de bankettn die d'rby orn zyn mêestol grôte internationoale evenementn. De pryzn die in Zweedn wordn uutgereikt, goan deure in 't Concerthuus van Stockholm, direct gevolgd deur 't Nobelbanket in 't Stadhuus van Stockholm. D' uutreikienge van de Nobelprys vo de Vrede gienk idder deure in 't Nôors Nobel-instituut (1905–1946), in d' aula van d' Universiteit van Oslo (1947–1989), en in 't Stadhuus van Oslo (sinds 1990 toet nu).

't Oogtepunt van d' uutreikienge in Stockholm is 't moment da elken Nobellaureoat noa vôorn stapt vo de prys t' ountvangn uut d' andn van de Keunienk van Zweedn. In Oslo is 't d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité die de Vredesprys overhandigt, in de byzynheid van de Keunienk van Nôorweegn en de Nôorse keunienklikke familie. In 't begun wos Keunienk Oscar II d'r nie mee akkôord da zulke grôte pryzn an buutnlanders wierdn gegeevn.

### Nobelbanket
*Oofdartikel: [[w:nl:Nobelbanket|Nobelbanket]]*

Achter d' uutreikienge in Zweedn wudt d'r e banket g'oudn in de Blauwe Zoale van 't Stadhuus van Stockholm, woa da de Zweedse keunienklikke familie by is, t'ope me zo'n 1.300 gastn. 't Banket vo de Nobelprys vo de Vrede wudt in Nôorweegn g'oudn in 't Oslo Grand Hotel achter d' uutreikienge. Neffest de laureoatn zyn ôok d'n vôorzitter van 't Storting anwezig, nu en ton de Zweedse êerste minister, en, sinds 2006, de Keunienk en Keuniginne van Nôorweegn. In totoal zyn d'r e stik of 250 gastn.

### Nobellezienge
Vôgns de statuutn van de Nobelstichtienge is elken laureoat verplicht vor e publieke lezienge te geevn over een ounderwerp da te moakn eit me 't thema van nunder prys. De Nobellezienge lik e retorisch genre eit d'r decennia over gedoan vo zyn udig formoat te krygn. Die leziengn goan normoal gezien deure binst de Nobelweke (de weke vôorn d' uutreikienge en 't banket, die begunt me d' ankomste van de laureoatn in Stockholm en normoal endigt me 't Nobelbanket), moa da's nie verplicht. De laureoat is ollêne moa verplicht vo de lezienge te geevn binnn de zesse moandn achter dat 'n de prys eit ountvangn, moa sommigte zyn zelfs nog loater deuregegoan. Zo krêeg d'n Amerikoanschn president Theodore Roosevelt de Vredesprys in 1906, moa j' gaf zyn lezienge pas in 1910, achter zyn ambtstermyn. De leziengn wordn g'organiseerd deur dezelste organisoatie die de laureoatn eit gekoozn.

"Militaire begroafploatsn in elkn oek van de weireld zyn 't stille bewys van 't foaln van nationoale leiders om 't menselik leevn te heilign."— Yitzhak Rabin, in zyn Nobellezienge vo de Vredesprys in 1994

### Nobel Minds
Van 1959 toet 1990 bracht de Zweedse journalist Bengt Feldreich de laureoatn van de weetnschapspryzn t'ope vor e discussie, uutgezoundn lik *Snillen spekulerar* (in 't Iengels *Science and Man*), êest ip de radio, en ton vanaf 't middn van de joarn '60 ip Sveriges Television. Sinds 2004 is 't programma e coproductie me BBC World News ounder d'n titel *Nobel Minds*, en sinds 2011 wudt 't gepresenteerd deur Zeinab Badawi.

## Pryzn
### Medailles
*Oofdartikel: [[w:en:Nobel Prize medal|Nobelprysmedaille]]*

De Nobelstichtienge miek ip 30 meie 2012 bekend da ze 't contract vo de productie van de vuuf (Zweedse) Nobelprysmedailles a gegeevn an Svenska Medalj AB. Tusschn 1902 en 2010 wierdn de Nobelprysmedailles gesleegn deur Myntverket (de Zweedse Munte), die in 2011 achter 107 joar stoptige me nunder activiteitn. In 2011 miek de Munte van Nôorweegn, in Kongsberg, de medailles. De Nobelprysmedailles zyn geregistreerde handelsmerkn van de Nobelstichtienge.

Elke medaille eit een ofbeeldienge van 't lienkerprofiel van Alfred Nobel an de vôorkant. De medailles vo nateurkunde, scheikunde, fysiologie of geneeskunde, en literateure ein ollemolle dezelste vôorkant, met d' ofbeeldienge van Alfred Nobel en de joarn van zyn gebôorte en dôod. 't Portret van Nobel stoat ôok ip de vôorkant van de Vredesprysmedaille en de medaille vo d'n Economieprys, moa met een e bitje ander ountwerp. Zo wudt de noame van de laureoat byvôorbeeld ip de rand van d'n Economiemedaille gegraveerd. D' ofbeeldienge ip den achterkant van e medaille verschilt noargelang d' instellienge die de prys uutreikt. Den achterkant van de medailles vo scheikunde en nateurkunde is wel 't zeste.

Olle medailles die vôorn 1980 zyn gemakt, zyn gesleegn in 23 karaat goud. Sindsdien wordn ze gesleegn in 18 karaat groen goud beplat me 24 karaat goud. 't Gewichte van elke medaille verschilt me de weirde van goud, moa 't is gemiddeld zo'n 175 gram per medaille. D'n diameter is 66 mm en de dikte varieert tusschn 5,2 mm en 2,4 mm. Deur de ôge weirde van 't goud en 't feit dan ze dikkels in 't openboar wordn tentoongesteld, wordn Nobelmedailles soms gepikt. Binst de Twidde Weireldoorloge wierdn de medailles van de Duutsche weetnschappers Max von Laue en James Franck vo de veilgheid noa Kopenhoagn gestuurd. Oen Duutsland Denemarkn binnnviel, eit d'n Hongoarschn scheikundign (en zelf ôok Nobellaureoat) George de Hevesy z' ipgelost in keunienkswater (nitro-hydrochloorzuur), vo confiscoatie deur nazi-Duutsland teegn te goan en vo juridische probleemn vo d' eignoarens te vermyen. Achter d'n oorloge wierd 't goud were uut d' iplossienge g'oald en wierdn de medailles ergootn.

### Diploma's

Nobellaureoatn krygn nunder diploma direct uut d' andn van de Keunienk van Zweedn, of in 't geval van de Vredesprys, d'n vôorzitter van 't Nôors Nobelcomité. Elk diploma wudt uniek ountworp'n deur d' instelliengn die de pryzn uutreikn, speciaal vo de laureoatn die ze krygn. 't Diploma bevat een ofbeeldienge en tekst in 't Zweeds me de noame van de laureoat en normoal gezien ôok de redn woarom dan ze de prys en gekreegn. Gin êen van de laureoatn van de Nobelprys vo de Vrede eit ôois de redn ip nunder diploma stoan g'ed.

### Pryzngeld

De laureoatn krygn e som geld olsan ze nunder pryzn ountvangn, in de vorm van e document da 't toegekende bedrag bevestigt. 't Bedrag van 't pryzngeld angt of van oevele geld da de Nobelstichtienge da joar ku weggeevn. De pot is sinds de joarn '80 grôter gewordn; ton wos 't pryzngeld nog 880.000 SEK per prys (ounbveer 2,6 miljoen SEK in totoal, of 350.000 US-dollar vandoage den dag). In 2009 wos 't geldbedrag ol 10 miljoen SEK (1,4 miljoen US-dollar). In juni 2012 wierd 't verleeg is noa 8 miljoen SEK. Ot er twêe laureoatn de prys dêeln in een categorie, wudt 't pryzngeld gelykig verdêeld tusschn d' ountvangers. Ot er drie zyn, eit 't uutreiknd comité de keuze om 't geld gelykig in drieën te dêeln, ofwel d'n elft an êen ountvanger te geevn en e kart an d' andre twêe. 't Gebeurt vele da d' ountvangers 't pryzngeld dounêern an weetnschappelike, culturele of humanitaire goeie doeln. Vanaf 2025 is de geldprys per pryscategorie 11 miljoen Zweedse krôonn (SEK), wuk da gelyk stoat an oungeveer 1,035 toet 1,17 miljoen Amerikoanschen dollar.

## Statistiekn
* **Joengste persôon die e Nobelprys krêeg:**
*: Malala Yousafzai; krêeg ip 17-joarige leeftyd de Nobelprys vo de Vrede (2014).
* **Oudste persôon die e Nobelprys krêeg:**
*: John B. Goodenough; krêeg ip 97-joarige leeftyd de Nobelprys vo de Scheikunde (2019).
* **D'n ênigsten persôon die mêer of êen oungedêeldn Nobelprys krêeg:**
*: Linus Pauling; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Scheikunde (1954) en Nobelprys vo de Vrede (1962).
* **Menschn die e Nobelprys krêegn in twêe verschillige disciplines:**
*: Marie Skłodowska-Curie; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Nateurkunde (1903) en Nobelprys vo de Scheikunde (1911).
*: Linus Pauling; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Scheikunde (1954) en Nobelprys vo de Vrede (1962).
* **Land me de mêeste Nobellaureoatn:**
*Oofdartikel: [[w:nl:Lijst van Nobelprijswinnaars naar land|Lyste van Nobellaureoatn per land]]*
:: Verênigde Stoatn; 403 Nobellaureoatn (toet 2022).
* **Laureoatn die mêerdere Nobelpryzn gekreegn ein:** (vôgns d'n doatum van nundern twidden prys)
*# Marie Skłodowska-Curie; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Nateurkunde (1903) en Nobelprys vo de Scheikunde (1911).
*# Internationoal Comité van 't Rôo Kruus; krêeg de prys drie kêers (d'n ênigsten persôon of organisoatie die mêer of twêe Nobelpryzn eit gekreegn). Nobelprys vo de Vrede (1917, 1944, 1963).
*# Linus Pauling; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Scheikunde (1954) en Nobelprys vo de Vrede (1962).
*# John Bardeen; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Nateurkunde (1956, 1972).
*# Frederick Sanger; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Scheikunde (1958, 1980).
*# Oog Commissarioat vo de Vluchteliengn van de Verênigde Noaties (UNHCR); krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Vrede (1954, 1981).
*# Karl Barry Sharpless; krêeg de prys twêe kêers. Nobelprys vo de Scheikunde (2001, 2022).
* **Postume Nobellaureoatn:**
*# Erik Axel Karlfeldt; krêeg de Nobelprys vo de Literateure (1931).
*# Dag Hammarskjöld; krêeg de Nobelprys vo de Vrede (1961).
*# Ralph M. Steinman; krêeg de Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde (2011).
* **Getrouwde koppels die e Nobelprys krêegn:**
*Oofdartikel: [[w:en:List of couples awarded the Nobel Prize|Lyste van koppels die de Nobelprys krêegn]]*
:# Marie Skłodowska-Curie en Pierre Curie (t'ope me Henri Becquerel). Krêegn de Nobelprys vo de Nateurkunde (1903).
:# Irène Joliot-Curie en Frédéric Joliot. Krêegn de Nobelprys vo de Scheikunde (1935).
:# Gerty Cori en Carl Cori. Krêegn de Nobelprys vo Geneeskunde (1947).
:# Gunnar Myrdal krêeg de Prys vo Economische Weetnschappn (1974), Alva Myrdal krêeg de Nobelprys vo de Vrede (1982).
:# May-Britt Moser en Edvard I. Moser. Krêegn de Nobelprys vo Geneeskunde (2014).
:# Esther Duflo en Abhijit Banerjee (t'ope me Michael Kremer). Krêegn de Prys vo Economische Weetnschappn (2019).
* **Joarn zounder pryzn:**
:* Nateurkunde: 1916, 1931, 1934, 1940, 1941, 1942
:* Scheikunde: 1916, 1917, 1919, 1924, 1933, 1940, 1941, 1942
:* Fysiologie of Geneeskunde: 1915, 1916, 1917, 1918, 1921, 1925, 1940, 1941, 1942
:* Literateure: 1914, 1918, 1935, 1940, 1941, 1942, 1943
:* Vrede: 1914, 1915, 1916, 1918, 1923, 1924, 1928, 1932, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1948, 1955, 1956, 1966, 1967, 1972

## Byzoundere laureoatn
### Mêervoudige laureoatn

Vuuf menschn ein twêe Nobelpryzn gekreegn. Marie Skłodowska-Curie krêeg de Nateurkundeprys in 1903 vo eur werk round radioactiviteit en de Scheikundeprys in 1911 vo d' isoloatie van puur radium, woadeure da z' d'n ênigsten persôon is die een Nobelprys krêeg in twêe verschillige weetnschappn. Linus Pauling krêeg in 1954 de Scheikundeprys vo zyn ounderzoek noa de chemische bindienge en de toepassienge doarvan ip de structeure van complexe stoffn. Pauling krêeg ôok de Vredesprys in 1962 vo zyn activisme teegn kernwoapns, woadeure dat 'n d'n ênigsten laureoat is me twêe oungedêelde pryzn. John Bardeen krêeg de Nateurkundeprys twêe kêers: in 1956 vo d' uutviendienge van de transistor en in 1972 vo de theorie van de supergeleidienge. Frederick Sanger krêeg de prys twêe kêers in de Scheikunde: in 1958 vo 't bepoaln van de structeure van de insulinemolecule en in 1980 vo d' uutviendienge van e methode vo de boasesequenties in DNA te bepoaln. Karl Barry Sharpless krêeg de Scheikundeprys in 2001 vo zyn ounderzoek round chiroale gekatalyseerde oxidoatiereacties, en de Scheikundeprys in 2022 vo klikchemie.

Twêe organisoaties ein de Vredesprys mêerdere kêers gekreegn. 't Internationoal Comité van 't Rôo Kruus krêeg em drie kêers: in 1917 en 1944 vo nunder werk binst de weireldoorloogn; en in 1963 in 't joar van nunder ounderdjoarig bestoan. 't Oog Commissarioat vo de Vluchteliengn van de Verênigde Noaties (UNHCR) eit de Vredesprys twêe kêers gekreegn vo 't elpn van vluchteliengn: in 1954 en 1981.

### Familie-laureoatn
De familie Curie eit de mêeste pryzn gekreegn, me viere pryzn die an vuuf individuele laureoatn wierdn gegeevn. Marie Skłodowska-Curie krêeg de pryzn in Nateurkunde (in 1903) en Scheikunde (in 1911). Eur vint, Pierre Curie, dêelde de Nateurkundeprys van 1903 met eur. Nunder dochter, Irène Joliot-Curie, krêeg de Scheikundeprys in 1935 t'ope met eur vint Frédéric Joliot-Curie. Doarbie was Henry Labouisse, de vint van Marie en Pierre Curie nunder twidde dochter Ève Curie, d'n directeur van UNICEF oen dat 'n de Nobelprys vo de Vrede ountvieng in 1965 in noame van d' organisoatie.

Oewêl da gin êen familie 't record van de familie Curie ku krak'n, zyn d'r mêerdere families me twêe laureoatn. De Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde wierd in 1947 toegekend an 't getrouwde koppel Gerty Cori en Carl Ferdinand Cori, en ôok an 't getrouwde koppel May-Britt Moser en Edvard Moser in 2014 (t'ope me John O'Keefe). De Nateurkundeprys in 1906 wierd gewonn'n deur J. J. Thomson vo 't bewyzn da elektroonn dêeltjes zyn, en in 1937 deur zyn zeune, George Paget Thomson, vo 't bewyzn da ze ôok golfeignschappn ein. William Henry Bragg en zyn zeune, William Lawrence Bragg, dêeldn de Nateurkundeprys in 1915 vo d' uutviendienge van röntgenkristallografie. Niels Bohr krêeg de Nateurkundeprys in 1922, juuste lik zyn zeune, Aage Bohr, in 1975. De Nateurkundeprys gieng in 1924 noa Manne Siegbahn, gevolgd deur zyn zeune, Kai Siegbahn, in 1981. Hans von Euler-Chelpin, die de Scheikundeprys krêeg in 1929, wos de voader van Ulf von Euler, die in 1970 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde krêeg. C. V. Raman krêeg de Nateurkundeprys in 1930 en wos d'n nounkel van Subrahmanyan Chandrasekhar, die dezelste prys krêeg in 1983. Arthur Kornberg krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1959; Kornberg zyn zeune Roger krêeg loater de Scheikundeprys in 2006. Arthur Schawlow krêeg de Nateurkundeprys van 1981, en wos getrouwd me de zuster van de Nateurkunde-laureoat van 1964, Charles Townes. Twêe leedn van de familie Hodgkin krêegn een Nobelprys in ipêenvolgnde joarn: Sir Alan Lloyd Hodgkin dêelde in de Nobelprys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1963, en wierd in 1964 gevolgd deur Dorothy Crowfoot Hodgkin, de vrouwe van zyn vulle neve, die allêne de Scheikundeprys won. Jan Tinbergen, die d'n êesten Economieprys won in 1969, wos de broere van Nikolaas Tinbergen, die in 1973 de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde krêeg. Gunnar Myrdal, die in 1974 d'n Economieprys krêeg, wos de vint van Alva Myrdal, Vredespryslaureoate in 1982. Economielaureoatn Paul Samuelson (1970) en Kenneth Arrow (1972; gedêeld) woarn schôonbroers. Frits Zernike, die de Nateurkundeprys won in 1953, wos d'n oud-nounkel van de Nateurkunde-laureoat van 1999, Gerard 't Hooft. In 2019 wierd d'n Economieprys an 't getrouwde koppel Abhijit Banerjee en Esther Duflo toegekend. Christiane Nüsslein-Volhard krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1995, en eur neve Benjamin List krêeg de Scheikundeprys in 2021. Sune Bergström krêeg de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde in 1982, en zyn zeune Svante Pääbo krêeg dezelste prys in 2022. Edwin McMillan, die in 1951 de Prys in de Scheikunde dêelde, wos d'n nounkel van John Clauser, die in 2022 de Prys vo Nateurkunde krêeg.

## Ountvangst en controverses
*Oofdartikel: [[w:en:Nobel Prize controversies|Nobelprys controverses]]*

### Controversiële laureoatn

Ounder andre kritiekn zyn de Nobelcomités ol beschuldigd van e polletieke agenda t' ein, en van mêer verdienstelikke kandidoatn over 't ôofd te zien. Ze zyn ôok beschuldigd van eurocentrisme, surtout by de Literateureprys.

;Vredesprys

Êen van de mêest bekritiseerde Nobelpryzn vo de Vrede wos dien da ze goavn an Henry Kissinger en Lê Đức Thọ. Da zörgde d'rvôorn da twêe leedn van 't Nôors Nobelcomité nundern ontslag goavn. Kissinger en Thọ krêegn de prys vo nunder ounderandeliengn vor e woapnstilstand tusschn Nôord-Vietnam en de Verênigde Stoatn in januoari 1973 binst de Vietnamoorloge. Moar ip 't moment da de prys wierd ankoendigd, woarn d'r nog olsan gevechtn bezig tusschn de twêe kantn. Critici die sympathie an vo 't Nôordn zein da Kissinger gin vredesstichter wos, moa juuste 't omgekêerde: verantwoordelik vo 't uutbreidn van d'n oorloge. Degenen die teegn 't Nôordn woarn, kostn Lê Đức Thọ nie bekritiseern (veur wuk dan ze anzoagn lik zyn bedrieglikke praktiekn binst d' ounderandeliengn), omdan ie de prys weigerde. De satiricus en muzikant Tom Lehrer eit ôois gezeid da "polletieke satire overbodig is gewordn oen da Henry Kissinger de Nobelprys vo de Vrede krêeg."

Yasser Arafat, Shimon Peres en Yitzhak Rabin krêegn de Vredesprys in 1994 vo nunder inspanniengn vo vrede te moakn tusschn Israël en Palestina. Direct achter d' ankoendegienge nam êen van de vuuf leedn van 't Nôors Nobelcomité ontslag en noemde Arafat e terrorist. Nog mêer twyfels over Arafat wierdn brêed uutgesmeerd in verschillige gazettn.

Een andre controversiële Vredesprys wos dien van Barack Obama in 2009. De nominoaties woarn ol ofgeslootn elf doagn achter dat Obama president van de Verênigde Stoatn wierd, moa d' echte evaluoatie gebeurde binst de vôlgende achte moandn. Obama zelve verkloarde dat 'n d'n prys nie verdiende, of dat 'n e plekke in da ryihtje van winnoars nie weird wos. Vroegere laureoatn woarn verdêeld: sommigte zein dat 'n 't verdiende, andren zein dat 'n nog te winnig a gepresteerd vor ezoa prys te krygn. Zyn prys, t'ope me de vroegere pryzn vo Jimmy Carter en Al Gore, zörgde ôok vo beschuldigiengn van e liberoale bias.

Aung San Suu Kyi krêeg de Vredesprys in 1991. Moar in 2015, oen da ze an de macht kwam in Myanmar, wierd ze zwoar bekritiseerd omda ze zweeg over de menschnrechtnschendiengn ounder eur besteur en surtout over de Rohingya-genocide. D'r woarn zelfs stemmn vo eur Nobelprys of te pakkn.

;Literateureprys

't Toekenn'n van de Literateureprys an Elfriede Jelinek in 2004 zörgde vor e protest van e lid van de Zweedse Academie, Knut Ahnlund. Ahnlund stapte ip en zei da de keuze vo Jelinek "ounherstelboare schoade a toebrocht an olle progressieve krachtn, en ôok de noarmale kyke ip literateure lik kunst eit in de warre gestuurd". J' beweerde da eur boeken "e masse tekst woarn die zounder artistieke structeure byêen woarn geschept". De prys vo Herta Müller in 2009 zörgde ôok vo kritiek. Vôgns *[[w:nl:The Washington Post|The Washington Post]]* addn vele Amerikoansche literaire critici en professoren nôois van eur werk g'ôord. Doadeure kreêgn die critici 't geveul da de pryzn te eurocentrisch woarn. De Literateureprys vo Peter Handke in 2019 krêeg zwoare kritiek van verschillige schryvers, lik Salman Rushdie en Hari Kunzru, en wierd verôordeeld deur de regeriengn van Bosnië en Herzegovina, Kosovo en Turkeye, vanweuge zyn ountkennienge van de Bosnische genocide en zyn steun an Slobodan Milošević.

;Weetnschapspryzn

In 1949 krêeg de neuroloog António Egas Moniz de Prys vo Fysiologie of Geneeskunde vo d' ountwikkelienge van de prefrontoale lobotomie. 't Joar d'rvôorn a Walter Freeman e versie van de proceduere bedacht die rapper en makkelikker uut te voern wos. Dêels deur al de publiciteit round d' ôorsprounkelikke proceduere, wierd de versie van Freeman uutgevoerd zounder goe noa te peizn of zounder rekenienge t' oudn me moderne medische ethiek. Gesteund deur belangryke tydschriftn lik *[[w:nl:The New England Journal of Medicine|The New England Journal of Medicine]]*, wierd leucotomie of "lobotomie" zo populair datter in de drie joarn achter da Moniz de prys krêeg, e stik of 5.000 lobotomieën in de Verênigde Stoatn wierdn uutgevoerd.

### Over 't ôofd geziene prestoaties

Oewêl da Mohandas Gandhi, een icoon van geweldloozheid in de 20e êeuwe, vuuf kêers wierd genomineerd vo de Nobelprys vo de Vrede (in 1937, 1938, 1939, 1947, en e poar doagn vôorn dat 'n vermôord wierd ip 30 januoari 1948), eit 'n em nôois gekreegn. In 1948, 't joar van Gandhi zyn dôod, besliste 't Nôors Nobelcomité om da joar gin prys uut te reikn, met lik redn da "d'r gin geschikte leevnde kandidoat wos". In 1989 spytigde 't comité 't nundern in 't openboar over die misser. Oen da de 14e Dalai Lama de Vredesprys krêeg, zei d'n vôorzitter da 't "vor e stik was lik eêrbetôon an de noagedachtenisse van Mahatma Gandhi". Geir Lundestad, Secretoaris van 't Nôors Nobelcomité in 2006, zei 't vôlgende:

"De grotste misser in uze 106-joarige geschiedenisse is zounder twyfel da Mahatma Gandhi nôois de Nobelprys vo de Vrede eit gekreegn. Gandhi kost zounder de Nobelprys vo de Vrede. Moar of da 't Nobelcomité zounder Gandhi kan, da's een andre vroage."

Andere bekende figeuren me brêed erkende bydraagn an de vrede zyn ôok over 't ôofd gezien. In 2009 brocht 't tydschrift *[[w:nl:Foreign Policy|Foreign Policy]]* e lyste uut me zeevn menschn die "de prys nôois ein gewonn'n, moar 't wel addn moetn krygn". Die lyste bestound uut Gandhi, Eleanor Roosevelt, Václav Havel, Ken Saro-Wiwa, Sari Nusseibeh, Corazon Aquino en Liu Xiaobo. Liu Xiaobo gienk uutendelik wel d'n Vredesprys in 2010 winn'n, binst dat 'n in 't gevang zat.

In 1965 wierd VN-Secretoaris-Generoal U Thant ingelicht deur de Nôorse Permanente Verteegnwoordiger by de VN dat 'n de prys van da joar gienk krygn, met de vroage of dat 'n die gienk anveirden. Achter overleg mè zyn staf zei t'n joa. Moa tegeliekertyd wos d'n vôorzitter van 't Nobelcomité, Gunnar Jahn, zwoar an 't lobbyen teegn U Thant, en ip 't latste moment gienk de prys noar UNICEF. De reste van 't comité wilde de prys eigelik an U Thant geevn vo zyn rolle in 't ountmyen van de Cubacrisis, 't stoakn van d'n oorloge in de Congo, en zyn aanhoudende bemiddelienge om een ende te moakn an de Vietnamoorloge. 't Meningsverschil deurde drie joar lank, woadeure dan d'r in 1966 en 1967 gin prys wierd uutgereikt, omda Gunnar Jahn e facto e veto stelde teegn de benoemienge van U Thant.

De Literateureprys eit ôok controversiële missers. Adam Kirsch eit gesuggereerd da vele grôte schryvers de prys zyn misgeloopn vanweuge polletieke of nie-literaire redens. De zwoare focus ip Europeesche en Zweedse auteurs eit ôok vele kritiek gekreegn. In 2009 gaf Peter Englund, de vastn secretoaris van de Zweedse Academie, toe da 't eurocentrische karakter van de prys e probleem wos, geweten an de neigienge van d' academie om idder een ansluutienge te viendn by Europeesche auteurs. Deur die vôorkeure voor Europeesche schryvers stoan d'r nog olsan vele bekende Europeesche en niet-Europeesche auteurs ip de lyste van menschn die nôois ein gewonn'n, zoas Leo Tolstoj, Anton Tsjechov, J.R.R. Tolkien, Émile Zola, Marcel Proust, Vladimir Nabokov, James Joyce, August Strindberg, Simon Vestdijk, Karel Čapek; uut de Nieuwe Weireld: Jorge Luis Borges, Ezra Pound, John Updike, Arthur Miller, Mark Twain; en den Afrikoan Chinua Achebe.

Kandidoatn kunn'n in 'tzeste joar mêerdere kêers genomineerd wordn. Gaston Ramon wierd toet nu toe in totoal 155 kêers genomineerd vo Fysiologie of Geneeskunde tusschn 1930 en 1953 (uut data toet 2016). Je stierf in 1963 zounder ôois een prys te winn'n. Pierre Paul Émile Roux krêeg 115 nominoaties in Fysiologie of Geneeskunde, en Arnold Sommerfeld krêeg d'r 84 in de Nateurkunde. Dat zyn de drie mêest genomineerde weetnschappers zounder prys in de openboare data. Otto Stern wierd 79 kêers genomineerd vo de Nateurkundeprys tusschn 1925 en 1943, vôor dat 'n in 1943 uutendelik de prys krêeg.

De strenge regele da e prys an maximum drie menschn mag gegeevn wordn, is ôok e zwoar punt van kritiek. Oen datter e prys wudt gegeevn vo een ountdekkienge die deur e team van mêer of drie man is gedoan, is 't er olsan êen of mêerdere die uut d'n bôot volln. E goed vôorbeeld wos in 2002: de prys wierd an Koichi Tanaka en John Fenn gegeevn vo d' ountwikkelienge van massaspectrometrie in eiwitchemie, e beslissienge woaby da de bydraagn van Franz Hillenkamp en Michael Karas van d' Universiteit van Frankfurt wierdn genegeerd.

Een analoog veroal by de Nateurkundeprys uut 2013: deure van de drie-persôonslimiet zoagen e ploeg van drie fysici, Carl Hagen, Gerald Guralnik en Tom Kibble, de prys an nundern neuze verbipasseern. Ze addn in 1964 ol een artikel gepubliceerd da de basis legde vo oe da 't heelal begost, moa ze dêelden de prys van 2013 nie me Peter Higgs en François Englert, die ôok in 1964 artikels over da ounderwerp addn geschreevn. Ol de vuuf de weetnschappers kwoamn ip 't zeste uut, ol wos 't uut e verschilligen oek. Hagen zei da de simpelste uplossienge zou zyn om de drie-persôonsregele of te schaffn of om de erkenniengsperiode uut te breidn toet twêe joar.

De regele datter gin pryzn postuum meugn wordn uutgereikt zorgt er ôok vôorn da sommigte menschn gin erkennienge krygn ozzen idder stervn da de prys wudt ankoendigd. Den Economieprys gienk byvôorbeeld nie noa Fischer Black, die stierf in 1995, oen da zyn co-auteur Myron Scholes d' êre krêeg in 1997 t'ope me Robert C. Merton vo nunder groundleggend werk in de woarde-bepoalienge van aandêeln-opties. By d' ankoendegienge wierd Black eur cruciale rolle wèl vermeld deur 't Nobelcomité.

Polletieke spellekes speeln soms ôok e rolle by 't weigern van erkennienge. Lise Meitner en Fritz Strassmann, die t'ope me Otto Hahn de kernsplietienge ountdektn, krêegn gin dêel van de Scheikundeprys in 1944 omda ze uut Duutsland vluchttn oen de nazi's an de macht kwoamn. De rolle van Meitner en Strassmann wierd pas joarn loater in de blommetyes gezet, oen dan ze t'ope met Hahn d'n Enrico Fermi-prys uut 1966 krêegn.

### Noadruk ip ountdekkiengn in plekke van uutviendiengn
Alfred Nobel liet zyn fortuin achter vo joarlikse pryzn te financieern vo de menschn die "binst 't vôorgoande joar 't grotste nut an de mensheid ein gebrocht". J' zei da de Nateurkundeprys moeste gegeevn wordn an de persôon "die de belangrykste 'ountdekkienge' of 'uutviendienge' bin'n de nateurkunde eit gemakt". Nobel a d'r zelve gin extra noadruk ip geleid, moa in de praktyk eit 't Nobelcomité istorisch gezien idder mêer ountzag vo ountdekkiengn of vo uutviendiengn: 77% van de Nateurkundepryzn is noar ountdekkiengn gegoan, vergeleekn me moa 23% vo uutviendiengn. Weetnschappers lik Christoph Bartneck en Matthias Rauterberg ein in tydschriftn argumenteerd da dizze focus de Nobelprys eit weggeduwd van d' ôorsprounkelikke bedôelienge, noamelik 't belôonn van de grotste bydrage an de moatschappye.

### Gender
Ot et goat over de mêest prestigieuze pryzn in de STEM-gebiedn, goa 't er moa e stief klêen dêel noa vrouwn. Van de 210 laureoatn in de Nateurkunde, 181 in de Scheikunde en 216 in de Geneeskunde tusschn 1901 en 2018, woarn d'r moa drie vrouwn in de nateurkunde, vuuf in de scheikunde en twolve in de geneeskunde. D'r wordn verschillige verkloariengn gegeevn vo da grôte verschil tusschn manne en vrouwe: gebioaste nominoaties, minder vrouwn in de specifieke weetnschappn, 't feit da pryzn dikkels decennia achter d' ountdekkienge wordn gegeevn (wuk dat een tiedsgeest reflecteert woarin da 't nog idder e mannweireld wos), en de tendens om vrouwn over 't ôofd te zien by pryzn die an een team gegeevn wordn. Moa d'r is wel êen uutzounderienge: toet nu toe is Marie Curie d'n ênigsten persôon die Nobelpryzn eit gekreegn in twêe verschillige weetnschappn. Malala Yousafzai is den joengsten persôon ôois die de Vredesprys ountvieng; ze wos in 2014 noig moa 17 joar oud.

### Stoatus van d'n Economieprys
Peter Nobel anzie de Prys van de Zweedse Ryksbank vo Economische Weetnschappn ter Noagedachtenisse an Alfred Nobel lik e "voalsen Nobelprys" die d' êre van zyn famieljelid (Alfred Nobel) besmeurt, omdan 'n economie anziet lik een pseudoweetnschap.

## Weigeriengn en beperkiengn

D'r zyn twêe laureoatn die nundern Nobelprys vrywillig ein geweigerd. In 1964 krêeg Jean-Paul Sartre de Literateureprys, moar ie weigerde en zei: "Een schryver mag nie toestoan dat 'n in een instellienge wudt veranderd, zelfs nie ot 't in de mêest êervulle vorm gebeurt." Lê Đức Thọ, die in 1973 de Vredesprys wierd toegekend vo zyn rolle in de Paryse Vredesakkôordn, weigerde omda 't er volgens em nog gin echte vrede wos in Vietnam.George Bernard Shaw probeerde 't pryzngeld te weigern binst dat 'n de Literateureprys van 1925 anveirdde; uutendelik kwoamn ze overêen om 't te gebruukn vo d' Anglo-Swedish Literary Foundation ip te richtn.

Binst 't Derde Ryk verinderde Adolf Hitler da Richard Kuhn, Adolf Butenandt en Gerhard Domagk nunder pryzn kostn anveirden. Ze krêegn olle drie nunder diploma en goudn medaille achter de Twidde Weireldoorloge.

In 1958 weigerde Boris Pasternak zyn prys vo literateure uut benauwdheid vo wuk da de regerienge van de Sovjet-Unie gienk doen ozzen ie noa Stockholm zou reizn vo zyn prys g'oaln. De Zweedse Academie weigerde ip eur beurt zyn weigerienge en zei: "die weigerienge verandert nateurlik niks an de geldigheid van de prys." D' academie miek me spyt bekend da d' uutreikienge van de Literateureprys da joar nie kost deuregoan, en ze ieldn em by toet 1989 oen da Pasternak zyn zeune de prys in zyn noame anveirdde.

Aung San Suu Kyi krêeg de Nobelprys vo de Vrede in 1991, moar eur jounges anveirdden d'n prys omda ze ounder uusarrest wos geplatst in Myanmar (Birma); Suu Kyi gaf eur toesprake pas twêe decennia loater, in 2012. Liu Xiaobo krêeg de Nobelprys vo de Vrede in 2010 binst dat 'n en zyn vrouwe lik polletieke gevangenen ounder uusarrest zatn in China, en j' kost de prys by zyn leevn nôois zelve anveirden.

## Impact
### Cultureel

Omdat 'n een weireldwyd erkend symbool is van weetnschappelike of literaire prestoaties, wudt de Nobelprys dikkels ofgebeeld in fictie. Da goat over films lik *[[w:en:The Prize (1963 film)|The Prize]]* (1963), *[[w:en:Nobel Son|Nobel Son]]* (2007) en *[[w:nl:The Wife|The Wife]]* (2017) over fictieve Nobellaureoatn, moar ôok over gefictionaliseerde veroaln round echte pryzn lik *[[w:en:Nobel Chor|Nobel Chor]]*, e film uut 2012 gebaseerd ip d'n diefstal van de prys van Rabindranath Tagore. 't Is ôok vele gebruukt in tv-series lik *[[w:nl:The Big Bang Theory|The Big Bang Theory]]*.

't Standbeeld en herdenkiengssymbool *Planete van Alfred Nobel* wierd in 2008 g'opend an d' Alfred Nobel Universiteit vo Economie en Recht in Dnipro, Oekraïne. Ip de weireldbolle stoan d'r 802 reliëfs van Nobellaureoatn, gemakt van e composietlegeerienge die achterkwaam by 't vernietign van militaire strategische rakettn.

Oundanks de symboliek van intellectuele prestoaties, ein sommigte winnoars ounbeweezn en pseudoweetnschappelike conceptn oumarmd, woarounder verschillige gezondheidsvôordêeln van vitamine C en andre voediengssupplementn, homeopathie, d' ountkennienge van HIV/AIDS, en verschillige beweriengn over ras en intelligentie. Dat fenomeen wudt dikkels de "Nobelziekte" genoemd.

In 2001 gaf 't Gustavus Adolphus College in St. Peter, Minnesota, gastêere van de Nobelconferentie, d' ipdracht an d'n Amerikoanschn componist en oud-student Steve Heitzeg vor e stik te compouneern vo d'n 100ste verjoardag van de Nobelpryzn. De 75-menuutn deurende *Nobelsymfonie* zet olle belangryke Nobelpryzn in de blommetyes, en bevat tekstn van Nobellaureoatn lik Pablo Neruda, Albert Camus, Toni Morrison, Amartya Sen, Martin Luther King, Jr., Rigoberta Menchú, Dag Hammarskjöld en Nelson Mandela. De *Nobelsymfonie* ging in première in 't Gustavus Adolphus ip 2 oktober 2001, en wierd in 2004 were ipgevoerd in Minneapolis.

## Zie ôok
* Lyste van Nobellaureoatn
** Lyste van vrouwelikke Nobellaureoatn
** Lyste van Nobellaureoatn per land
** Lyste van Nobellaureoatn in Scheikunde
** Lyste van Nobellaureoatn in Literateure
** Lyste van Nobellaureoatn in Nateurkunde
** Lyste van Nobellaureoatn in Fysiologie of Geneeskunde
** Lyste van laureoatn in Economie
** Lyste van laureoatn van de Vredesprys
* Abelprys
* Fieldsmedaille
* Ig Nobelprys
* Nobelprysmedaille
* Nobelmuseum

## Referenties


### Bronnn
* UNESCO. A Complex Formula: Girls and Women in Science, Technology, Engineering and Mathematics in Asia, p. 23.

#### Boekn
* Abrams, Irwin (2001). *The Nobel Peace Prize and the Laureates*, Watson Publishing International.
* Crawford, Elizabeth T. (1984). *The Beginnings of the Nobel Institution – The Science Prizes, 1901–1915*, Maison des Sciences de l'Homme & Cambridge University Press.
* Feldman, Burton (2001). *The Nobel prize: a history of genius, controversy, and prestige*, Arcade Publishing.
* Gribbin, John (1985). *In Search of Schrödinger's Cat: Quantum Physics and Reality*, Corgi.
* Jones, Brenn (2003). *Learning about love from the life of Mother Teresa*, PowerKids Press.
* Levinovitz, Agneta Wallin (2001). *The Nobel Prize: The First 100 Years*, Imperial College Press en World Scientific Publishing.
* Leroy, Francis (2003). *A century of Nobel Prizes recipients: chemistry, physics, and medicine*, CRC Press.
* Shalev, Baruch Aba (2005). *100 years of Nobel prizes*, The Americas Group.
* Sohlman, Ragnar (1983). *The Legacy of Alfred Nobel – The Story Behind the Nobel Prizes*, The Nobel Foundation.
* Söderlind, Ulrica (2010). *The Nobel Banquet*, World Scientific Publishing.
* Wilhelm, Peter (1983). *The Nobel Prize*, Springwood Books.

## Vudhere leziengn
* Pais, Abraham (1983). *Subtle Is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein*, Oxford University Press.

## Externe koppeliengn
* Officiële website
* Nobelpryzn per universiteit en instituut