open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tilloy

Der zyn teffrente plekk'n in't nôord'n van Vrankryk die **Tilloy** noem'n of ôois ein genoemd:
* Tilloy by Marsenne‎, e gemêente in't Nôorderdepartement in't arroundissement Dowoai, o de zuudôostkantn van Ôorschie
* Tilloy by Koameryk, e gemêente in't Nôorderdepartement, juuste o de nôordkantn van Koameryk
* Tilloy by Hermaville‎, e gemêente in't departement Nauw van Kales olverwege tusschn Sint-Pols an den Ternas en Atrecht
* Tilloy by ‎Mofflaines, e gemêente in't departement Nauw van Kales, juuste o d'ôostkantn van Atrecht
* Tilloy (Marne), e vroegere gemêente in't departement Marne die nu en gedêelte es van de gemêente Tilloy-et-Bellay
* Tilloy (Somme), e vroegere gemêente in't departement Somme die nu en gedêelte es van de gemêente Tilloy-Floriville
* Tilloy-lès-Conty, e vroegere gemêente in't departement Somme die nu en gedêelte es van de nieuwe fuuzje-gemêente Ô-de-Selle.
Warlaing

**Warlaing** es e gemêente in Vrankryk in't Noorderdepartement. 't Ligt hil o de zuudkantn van Frans-Vloandern, mêer bepoald in't arroundissement Dowoai teegn 't schee'n mè 't arroundissement Valencyn. Warlaing grenst an de gemêentn Tilloy by Marsenne, Hasnon, Wandignies-Hamage en Marsenne.

Warlaing es êen van de gemêentn die liggn in't Regionoal Nateurpark in't bekkn van de Skarpe en de Schelde (*Parc naturel régional Scarpe-Escaut*), zynde 't gebied round Sint-Amands an de Skarpe die beschermd es deur zyn uutgebreyde biodiversityt. De gekanaliseerde Skarpe strôomt tweis deur de gemêente van 't westn noar 't ôostn'n. De zuudelyke schreeve van 't groundgebied van Warlaing wierd gevormd deur de lôop van d'oude Skarpe, vôorn da ze rechtegetrokk'n wos. In tydde van't Ancien Régime vormdigde de Skarpe ier de schreeve tusschn 't groafschap Vloandern (Romoans-Vloandern) en 't groafschap Enegouwn (mêer bepoald de streke van d'Ôosterbant).

## Sport
De finoale van de koerseklassieker Parys-Roubei passeert traditionêel olangsn de gemêente. Ip't groundgebied van Warlaing ligter ôok e kasseystroke: 't begun van de *Secteur pavé de Warlaing à Brillon* (secteur 16, e bitje minder moeilyke strooke van 3 ster'n die 2,4 kilomèiters lank es).

## Beziensweirdigeedn
* D'Ouze-Lieve-Vrouw-Emelvoartkerke (*Église Notre-Dame-de-l'Assomption*), die gebouwd es in 't joar 1852 deur den Ryselsch'n architect Charles Leroy, die teffrenten kerkn in de streke eit ountworp'n, ounder and're de Notre-Dame de la Treille-katheedroale in Rysel.
* 't Kastêel van Warlaing, woavan daj nu ollene mo de ruïn'n kunt ziene achter dat ofgebrook'n es gewist deur de troep'n van Louis XIV.


Ofbeeldienge: Warlaing_(Nord,_Fr)_église.JPG|D'Ouze-Lieve-Vrouw-Emelvoartkerke
Ofbeeldienge: Warlaing_(Nord,_Fr)_mairie.JPG|'t Staduus van Warlaing
Ofbeeldienge: Warlaing_(Nord,_Fr)_écluse_de_la_Scarpe.JPG|De sluuze ip de Skarpe by Warlaing
Franz Liszt

thumb|Franz Liszt in 1858
**Franz Liszt**, Hongoars: *Liszt Ferenc(z)*, (Raiding/Doborján, in dien tyd Keunynkryk Hongareye, nu Burgenland, Oostnryk, 22 oktober 1811 – Bayreuth, Beyern, 31 juli 1886) was 'n Hongoarsche compositeur, pianist, dirigent, muziekleroare en organist van de Romantiek. Je wordt anziën lyk één van de grotste pianovirtuoozn aller tydn. 

Je kende grote triomfn binst zyn concerttournees deur heel Europa en j' hèt e grootn invloëd g'hed ip den techniek van 't pianospel. Je was bevriënd mè vele compositeurs van zyn tyd, lyk Frédéric Chopin, Richard Wagner, Hector Berlioz, Robert Schumann en Edvard Grieg.

Franz Liszt brocht zyn leevn surtout deure tusschn Wenen en Parys en zyn loatere joarn tusschn Weimar, woar dat 'n hofkapelmeester was, Boedapest en Rome, woar dat 'n gewyd wierd  toet subdioakn, woardeure dat 'n den titel van *abbé* kreeg.

Je schreef vele concerts en solowerkn vo piano, o.a. 19 Hongoarsche rapsodiën en de drie Liebesträume, 13 symfonische gedichtn, symfoniën, cantates, mesn, psalmn, koamer-en orgelmuziek.
Antonín Dvořák

thumb|Antonín Dvořák, 1882 
**Antonín Leopold Dvořák** (Nelahozeves, Boheemn, 8 september 1841 – Praag, 1 meie 1904) was e Tsjechische compositeur, dirigent, violist, organist en muziekpedagoog. 
 
Dvořák gebruykte ritmes en andere aspectn van de volksmuziek van Moravië en zyn geboorteland Boheemn, volgns 't romantisch-nationalistisch voorbeeld van zyn voorganger Bedřich Smetana.

Bekend is zyn eeste bundel Sloavische dansn vor orkest en ook piano, gepubliceerd in 1878. Je gebruykte elementn uyt de Afro-Amerikoansche muziek vo zyn symfonie *Uyt de Nieuwe Weireld*, binst zyn verbluyf in de Verenigde Stoatn (1892-1895).

Zyn werk omvat neegn symfoniën en vele andere orkestwerkn, vuyf symfonische gedichtn, opera's, vocoale muziek, e requiem, vele koamermuziek en ook piano- en orgelstikn.
Brillon

**Brillon** es e gemêente in Vrankryk in't Noorderdepartement. 't Ligt hil o de ôostzuudkantn van Frans-Vloandern, mêer bepoald in't nôordwestn van't arroundissement Valencyn, ip't schee'n mè 't arroundissement Dowoai. Brillon grenst an de gemêentn Sars-et-Rosières, Rosult, Bousignies en Tilloy by Marsenne.

Brillon ligt o de zuudkantn van d'oude boane van Ôorschie richtienge Sint-Amands an de Skarpe (d'uudige D953). An de nôordôostgrenze van de gemêente lôopt d'A23-ottostroade tusschn Villeneuve d'Ascq en Valencyn.

Brillon es êen van de gemêentn die liggn in't Regionoal Nateurpark in't bekkn van de Skarpe en de Schelde (*Parc naturel régional Scarpe-Escaut*), zynde 't gebied round Sint-Amands an de Skarpe die beschermd es deur zyn uutgebreyde biodiversityt.

## Sport
De finoale van de koerseklassieker Parys-Roubei passeert traditionêel olangsn de gemêente. Ip't groundgebied van Brillon ligter ôok e kasseystroke: 't ende van de *Secteur pavé de Warlaing à Brillon* (secteur 16, e bitje minder moeilyke strooke van 3 ster'n die 2,4 kilomèiters lank es).

## Beziensweirdigeedn
* De Sint-Amandskerke

thumb|left|250px| De Sint-Amandskerke van Brillon
Neptunus (mythologie)

thumb|Neptunus in e mozaïek (archeologisch museum in Palermo) 
**Neptunus** is e god uyt de Romeinsche mythologie, de god van 't stroomnd woater en de zeie. J' is den teegnhanger van de Grieksche god Poseidon. Volgns de Grieksche interpretoasje is Neptunus de zeune van Saturnus en Ops en de broere van Jupiter en Pluto. Salacia is zyn vrouwe.

Voorstellyngn van Neptunus in Romeinsche mozaïekn, surtout uyt Noord-Afrika, zyn beïnvloëd gewist deur Hellenistische convensjes. Juste lyk Poseidon wierd Neptunus ook anbeedn lyk god van de peirdn oender de noame Neptunus Equester, de beschermhèilign van de peirdekoers.

Neptunus regeert over al de woaters en de zeien en je berydt de golvn ip witte peirdn. Je weunt in e keunynkryk in de dieptn van de zeie. Mè zyn krachtign drietand activeert 'n de golvn en lat 'n fonteinn en bronn stroomn.
thumb|left|300px|De peirdn van Neptunus
Neptunus

* Neptunus (mythologie) - god uyt de Romeinsche mythologie
* Neptunus (planete) - d' achtste planete van 't zunnestelsel vanof de Zunne geziën
Schouwn-Duyveland

**Schouwn-Duyveland** (Nederlands: *Schouwen-Duiveland*, Zêeuws: *Schouwen-Duveland*) is 'n eiland en gemêente in d' Hollandsche provinsje Zêeland. Der weunn oungeveer 35.000 menschn (2023).

De nôordkant van 't eiland hèt twèe vaste verbyndyngn mè Goeree-Overflakkee, de stuwdam Brouwersdam, oenderdeel van de Deltawerkn, en de Grevelyngndam. De zuydkant hèt twèe verbyndyngn vo d' Oosterschelde over te steekn noa Nôord-Beveland, d' Oosterscheldekerynge (via de gemêente Veere), oenderdeel van de Deltawerkn en de Zêelandbrugge. 

't Eiland is vlak en ligt vor e groot deel oender de zeespegel. Ip 't westelyk punt ist er e duynegebied, de Kop van Schouwn, woarvan da 't hoogste punt oengeveer 42 meter boovn de zêespegel ligt. 't Eiland is in trek by toeristn. Surtout de plekke  Renesse is e populaire vakansebestemmynge. 

## Plekn
De belangrykste plekn met hunder officiële noame zyn:

## Externe koppeliengn
* Plaatsengids
* AlleCijfers
Motte (heuvel)

[thumb|Reconstructie van e mottekasteel in Lütjenburg ([Duytsland)]]
E **motte** is e kunstmoatig angeleidn heuvel van in de middeleeuwn, woarip dat er e kasteel, donjon, burcht of verdedigynswerk wierd gebouwd. 

In vlakke streekn woar da 't bodemreliëf nie toeliët van versterkte kasteeln te bouwn ip bergn of rotsn, wierd er e motte angeleid, woarby dat de groend der roend uytgegroavn wierd, woardeure dat er e gracht oentstoend die diende vo verdedigynge. Vo binn te geroakn wierd er gebruyk gemakt van 'n iphoalbrugge.

Ofbeeldienge: Arundel Castle - motte and quadrangle, England (18 April 2006).jpg|Arundel Castle (Yngeland)
Ofbeeldienge:Den Berg Kessenich (1).JPG |Motte van Kessenich (Belgisch Limburg)
Ofbeeldienge:Evergem Jacob Van Arteveldelaan zonder nummer Hoge wal - 231527 - onroerenderfgoed.jpg |Hoge Wal (Ertvelde, Oost-Vloandern)
Hoorn (anatomie)

thumb|Grote koedoe (''Tragelaphus strepsiceros'')
thumb|Muziekinstrument gemakt van 'n hoorn 
'n **Hoorn** is 'n hart, puntig, meestal gekromd uytsteeksel ip de kop van sommigte zoogbeestn.  Hoorns bestoan uyt beenweefsel bedekt met e loage hoornweefsel. In de meeste gevaln stoan ze per tweie vanboovn ip hunder kop. Beestn met hoorns van been en hoornweefsel wordn by de holhoornign gereeknd.

't Hoornweefsel bestoat hoofdzoakelyk uyt 't eiwit keratine, die ook in de buytnste celloage van 't vel (epidermis) te vyndn is, moar ook in hoevn, snoavels en noagels van vyngers en teens. Tusschn 't been en de keratineloage ist er e dinne loage van bloëdvoatn en slymvel. 
 
Hoorns zyn meestal geboogn of in spiroalvorm, dikwyls me ribbels of groevn. Ze begunn direct achter de geboorte te groein. By vele soortn hèn allene de ventjes hoorns, moa by sommigte soortn ook de wuyvetjes. Beestn gebruykn hunder hoorns vo zelfverdedigynge teegn roofbeestn, vo verdedigynge van hunder territorium en vo de wuyvetjes t' imponeern.
 
't Muziekinstrument den hoorn wierd vroeger van hoorns van beestn gemakt. 
## Andere hoornachtige structeurn
Den term "hoorn" wordt in de volksmoend ook toegepast ip andere harte en puntige structeurn die by verschillige andere beestefamilies ip hunder kop zyn bevestigd:
* Giraffidae: Girafn hèn één of meer poarn benige bultjes ip hunder kop, ossicones genoamd. Ze zyn bedekt mè vel met hoar ip.
* Cervidae: De meeste hertn hèn e gewei die gemakt is van been, moa da zyn gèn echte hoorns. Os 't gewei helegans oentwikkeld is, is 't dood been zoender ’n hoorn- of velbedekkynge. Ze wordn allene moa gedreegn deur vulgroeide beestn (meestal ventjes, uytgezoenderd rendiern) en ze wordn ieder joar ofgesmeetn en were angegroeid.
* Rhinocerotidae: D' "hoorns" van neushoorns zyn gemakt van keratine, dezelfste stoffe lyk vyngernoagels. Ze groein continu, moa z' hèn gèn beenkern.
* Chamaeleonidae: Vele kameleongs, lyk de kameleong van Jackson, hèn hoorns ip hunder schedel en e keratineloage.

Vele soortn zoogbeestn in verschillige families hèn slagtandn, die dikwyls dezelfste functies hèn lyk hoorns, moar in feite grote tandn zyn. Da komt voorn by de Moschidae (Muskushertn, die herkauwers zyn), Suidae (Wilde zwyns), Proboscidea (Olifantn), Monodontidae (Narwalachtign) en Odobenidae (Walrusn).

Ofbeeldienge:Giraffa camelopardalis head (Profil).jpg|Kop van e giraffe
Ofbeeldienge:White-tailed deer.jpg|Witsteirthert
Ofbeeldienge:Ceratotherium simum kwh 2.jpg|Witte neushoorn
Ofbeeldienge:Jackson's-chameleon-1.jpg|Kameleong van Jackson
Randstad

thumb|Schemoatische koarte van de Randstad
De **Randstad** is e conurboasje, e grootstedelyk gebiëd woar da verschillige agglomeroasjes met eign centrumsteedn an mekoar gegroeid zyn of nog groein. 't Ligt in 't westn van Holland. Der bestoan verschillige definiesjes, moa de Randstad omvat in  ieder geval de vier grotste stadsagglomeroasjes van Holland: Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Omda de grotste Hollandsche groeistad, Almere, toet de Randstad kan gereeknd wordn, is Flevoland de vierde provinsje die in de conurboasje betrokn is, achter Noord-Holland, Zuyd-Holland en Utrecht.

Met e bevolkynge van oengeveer 8,4 miljoen menschn en 'n ippervlak van oengeveer 8.287 km² is 't één van de grotste grootstedelyke regio's van Europa.

De belangrykste steedn van de Randstad zyn Almere, Amersfoort, Amsterdam, Delft, Dordrecht, Haarlem, Leydn, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Zaanstad en Zoetermeer. Andere plekn zyn oender andere Amstelveen, Hilversum, Gouda, Hoorn,  Houten, Nieuwegein, Purmerend, Vlaardingen, Woerden en Zeist.
Hoorn (muziekinstrument)

thumb|Franschn hoorn
Den **hoorn** is e muziekinstrument van de familie van de koperbloazers.

't Instrument bestoat uyt e kopern buyze die begunt met e moendstik van ca. 17 mm deursnee en ton brèder wordt toet circa 12 cm. Achter e cilindervormig gedeelte moendt de buyze uyt in e beker met e deursnee van circa 30 cm. Den beker is vele grodder en anders van vorm of dendeen van e trompette. Teegnwoordig is e combinoasje van twèe hoorns in één instrument gebruykelyk, noamelyk den dubbelhoorn (F–Bes). Dat is 't instrument die gebruykt wordt by professionele symfonieorkestn. 

Vroeger wierdn hoorns gebruykt vo signoaln deure te geevn, lyk de jachthoorn, de posthoorn en den alpnhoorn. D' eeste hoorns wierdn gemakt van hoorns van beestn of van schelpn. 

Ofbeeldienge:Hunters signal horn-Sygnalowka.jpg|Jachthoorn
Ofbeeldienge:Posthorn-echt.jpg|Posthoorn
Ofbeeldienge:Alphorn player in Wallis.jpg|Alpnhoorn
Ofbeeldienge:Karau dikur.jpg|Primitief bloasinstrument, gemakt van 'n hoorn van e beeste
Agder

thumb|Agder in Noorweegn  
**Agder** is de zuydelykste fylke (provinsje) van Noorweegn in de regio Sørlandet (Zuydland). 
left|75px

De provinsje oentstoend ip 1 januoari 2020 deur d' administratieve herindelynge van 't land. Doarby fusioneerdn de provinsjes Aust-Agder en Vest-Agder toet één fylke. In 't westn grenst Agder an Rogaland, in 't ôostn an Telemark en in 't zuudn an 't Skagerrak. Den hoofdstad van de provinsje is Kristiansand. 
## Gemeentn
De nieuwe fylke Agder omvat 25 gemeentn:
Gletsjer

[thumb|Aletschgletsjer in d' [Alpn in Zwitserland]]
E **gletsjer** is e massa ys die constant oender zyn eign gewicht beweegt en die gevormd is deur 't bezynkn van loagn sneeuw die ip 't land terechte komt. Geplet oender zyn gewicht verdryft de sneeuw geleidelyk de lucht die derin zit, smelt soamn toet e compacte massa en verandert in ys.  

Gletsjers bedekn circa 15 miljoen km² eirdippervlak. Da komt overeen met oengeveer 10 % van 't landippervlak, surtout ip Antarctica, Groenland en 't noordn van Canada. 

Gletsjers beweegn oender hunder eign druk, lyk troage stroomnde riviern, woardeure dan der spleetn en grote blokn of kolomn ys (seracs) oentstoan. Ze slypn ook rotsn uyt en vormn azo  
landvormn lyk keteldoaln, morenes en fjordn. E gletsjerdal hèt 'n U-vormige deursnee, in teegnstellynge toet e rivierdal die meer V-vormig is.

Ofbeeldienge:Briksdalsbreen (03 272).jpg|Briksdalsbreen, zyoarm van de gletsjer Jostedalsbreen in Noorweegn
Ofbeeldienge:Glaciar Vinciguerra.jpg|De Vinciguerra-Gletsjer in Argentinië
Poseidon

thumb|Poseidon mè zyn drietand
**Poseidon** (Oudgrieks: Ποσειδῶν) is nen god van den Grieksen mythologie, god van de zêe, stormn, eirdbeviengn en peirdn. In de Romeinse mythologie noemt ie Neptunus.
Saksen-Anhalt

**Saksen-Anhalt** (Duyts: *Sachsen-Anhalt*, Nedersaksisch: *Sassen-Anholt*) is e deelstoat in 't midn van Duytsland. Den hoofdstad is Maagdeburg. 

Saksen-Anhalt grenst an de deelstoatn Nedersaksen in 't noordwestn, Brandenburg in 't noordoostn, Saksen in 't zuydoostn en Thüringen in 't zuydwestn.
## Administratieve indelynge
Saksen-Anhalt is sedert 1 juli 2007 oenderverdeeld in elf Landkreise en drie Kreisfreie Städte. 
### Landkreise

### Kreisfreie Städte
#Maagdeburg
#Halle
#Dessau-Roßlau
Frédéric Chopin

thumb|Chopin in 1835, portret deur zyn verloofde Maria Wodzińska
**Frédéric François Chopin**, geboorn **Fryderyk Franciszek Chopin** (Żelazowa Wola, 1 moarte 1810 – Parys, 17 oktober 1849), was e Poolsche compositeur en pianovirtuoos uyt de romantiek die surtout schreef vo pianosolo.

Chopin wierd geboorn in Żelazowa Wola in 't hertogdom Warschau en je groeide ip in Warschau. Je was de zeune van e Poolsche moëder en e g'emigreerde Fransche voader. Je was e woenderkynd ip de piano. Je kreeg zyn muzikoale ipleidynge in Warschau en je composeerde doar ook zyn vroegste werkn. An zyn 20 joar verliët ie Pooln en ip 21-joarige leeftyd giengt ie in Parys weunn. Je verdiënde zyn brood deur zyn composiesjes te verkoopn en deur pianolesse te geevn, woar dat er vele vroag achter was. Chopin was bevriënd mè Franz Liszt en je wierd bewoenderd deur vele andere muzikantn en componistn van zyn tyd.

Achter e mislukte verlovynge met artiste Maria Wodzińska van 1836 toet 1837, oenderhield ie tusschn 1837 en 1847 e stormachtige reloasje met de Fransche schryfster George Sand (Aurore Dupin). 't Grotste deel van zyn leevn verkeerde Chopin in zwakke gezoendheid. Je stierf in Parys in 1849 ip 39-joarige leeftyd, verzekers an pericarditis verergerd deur tuberculose.
## Belangrykste werkn
* 21 *Nocturnes* vo piano, woarvan drië postuum
* 24 *Preludes* vo piano
* 24 *Etudes* vo piano
* 69 *Mazurka's* vo piano, woarvan 58 gepubliceerd
* 17 *Walsn*
* 4 *Ballades* vo piano
* *Sonate* vo piano n° 2 en n° 3 
* de *Polonaises*
* 4 *Impromptus*
* 4 *Scherzi*
* 2 *concertos vo piano en orkest* in e minor en f minor
Edvard Grieg

thumb| Edvard Grieg (1888) 
**Edvard Hagerup Grieg** (Bergn, 15 juni 1843 - Bergn, 4 september 1907) was e Noorsche compositeur en pianist uyt de romantiek. Deur werkn lyk zyn Pianoconcert in a-mineur, de Lyrische stikn vo piano, de *[[Peer Gynt]]*-suites en zyn liëdern, wordt ie anziën lyk de belangrykste Noorsche componist. 
 
Grieg stamde uyt e Schotsche familie die eigntlyk *Greig* noemde. Zyn overgrotvader Alexander Greig, e marchang uyt Aberdeen, vestigde hem in 1746 in Bergn. Je  veranderde zyn noame in Grieg, volgns de Schotsche uytsproake van de ei-klank. Zyn zeune John en zyn kleenzeune Alexander, voader van Edvard Grieg, woarn alle tweie consul in Bergn van 't Verenigd Keunynkryk van Groot-Brittannië en Ierland. 

Edvard wierd geboorn in e muzikoale familie. An zyn 6 joar kreegt ie lesse van zyn moëder in piano en muziektheorië. An zyn 10 joar kwamt ie vo 't eest in contact mè volksmuziek, wa dat e grootn invloëd zoed hèn ip zyn loatere leevn. 

In 1858 gieng Grieg an 't Conservatorium van Leipzig studeern. In de lente van 1860 overleefdet ie twèe gevoarlyke loengziektes, pleuritis en tuberculose. De reste van zyn leevn bleeft ie sukkeln mè zyn gezoendheid.
  
In 1867 trouwde Grieg mè zyn nichte Nina Hagerup, e begoafde zangeresse en pianiste. In 1869 stierf hunder enig kind, Alexandra, één joar oed.
  
In december 1869 kreeg Grieg e briëf uyt Rome van Franz Liszt, die vele bewoenderynge toogde vo zyn Vioolsonate op. 7. 't Gevolg was dat de Noorsche regerynge hem e beurze toekende vo noa Rome te reizn en Liszt te bezoekn. 

Tusschn 1865 en 1866 kwam Grieg vele in contact met de toneelschryver Henrik Ibsen en je composeerde liëdern vor ip zyn tekstn. In 1874 schreef Grieg *Peer Gynt*, vor e drama van Ibsen. In 1888 en 1891 bewerkte Grieg de toneelmuziek toet twèe orkestsuites, die deel uytmoakn van zyn bekendste werkn. 
 
In 1885 verhuysde Grieg mè zyn vrouwe noa Bergn vo zyn zwakke gezoendheid. Je stierf de 4e september 1907 an zyn 65 joar. 
## Belangrykste werkn
* Pianoconcert in a-mineur, op. 16 
* Suite No. 1 uyt *Peer Gynt*, op. 46 
** *Morgenstemning i ørkenen* (Nuchtendstemmynge) 
** *Åses død* (Åses dood) 
** *Anitras dans* 
** *I Dovregubbens hall* (In d' halle van de Bergkeunynk) 
* Suite No. 2 uyt *Peer Gynt*, op. 55 
** *Ingrids klage* (Ingrids klacht) 
** *Arabisk dans* (Arabische dans) 
** *Peer Gynts hjemfart* (Peer Gynts thuyskomst) 
** *Solveigs sang* (Solveigs lied)  
* Sonate vo piano in e-mineur, op. 7 
* Sonate vo viole  No. 1 in F-majeur, op. 8 
* Concertouverture *I Høst* (In den herfst)  
* Sonate vo viole  No. 2 in G-majeur, op. 13 
* Orkeststikn uyt Sigurd Jorsalfar, op. 56 
* Ballade in g-mineur, op. 24 
* Strykkwartet  No. 1 in g-mineur 
* Twèe elegische melodiën, vor orkest, op. 34 
* Noorsche dansn, op. 35 
* Holberg Suite, op. 40 *Fra Holbergs tid* 
* 66 *Lyriske stykker* (lyrische stikn) vo piano
Massa

thumb|Gewicht van 2 kg gebruykt ip e weegschoale
**Massa** is de nateurkundige grootheid die angèeft uyt hoevele materie e bepoald voorwerp of lichoam bestoat. Massa wordt uytgedrukt in kilogram. In de fysica is massa nie 't zelfste of gewicht. 'n Object ip de moane weegt minder of  ip eirde vanwege de legere zwoartekracht, moar hèt toch nog assan dezelfste massa. Da komt omda gewicht e kracht is, binst da massa 'n eignschap is die, t'hope met de zwoartekracht, de sterkte van die kracht bepoalt. 
 
Massa hèt twèe belangryke eignschapn: troagheid lyk verzet teegn versnellynge deur e kracht (troage massa), en gewicht ten gevolge van de zwoartekracht ip die massa (zwoare massa). De relativiteitstheorie van Albert Einstein stelt da zwoare massa en troage massa identiek zyn. 
## Massa en hoeveelheid materie
De massa van e voorwerp is recht eevnredig met d' hoeveelheid materie. In de klassieke mechanica is de massa de somme van de massa's van al de deeltjes woaruyt 't voorwerp  bestoat. Omdat d' hoeveelheid materie uytgedrukt wordt in *[[Mol (êenheid)|mol]]* geldt vo materie die uyt e chemische stoffe bestoat:  
 
:m = M \cdot n, 
 
Woarin da 
* m  de massa is in gram 
* n d' hoeveelheid materie is in mol 
* M de molaire massa is, de massa van een *mol* materie (in g/mol).

## Massa en troagheid
De troagheid van e massa wordt uytgedrukt in den eeste wet van Newton: e massa woarip dan der gèen krachtn werkn, oendervyndt gèen versnellynge. De twèede wet van Newton gèeft 'n uytdrukkynge vo de veranderynge van de snelheid deur de totoale kracht (ot der meer krachtn zyn) ot de massa gelykig bluyft:
:F=m \cdot a

De versnellynge a is recht eevnredig met de gebruykte totoale kracht F en ommegekeerd eevnredig met de massa m. Hoe meer massa e voorwerp hèt, des te grotter de kracht die gebruykt moe wordn vo dezelfste versnellynge van 't voorwerp te krygn; of ommegekeerd, hoe grotter de massa van e voorwerp, des te klèinder de versnellynge by e gelykig gebruykte kracht.  
## Massa en zwoartekracht
'n Hoeveelheid massa (e voorwerp) trekt andere massa's an met de zwoartekracht. In de klassieke mechanica wordt die kracht beschreevn deur de zwoartekrachtwet van Newton: 

:F_\text{z} = G \cdot {m_a \cdot m_b \over r^2},

met
* F_\text{z} de zwoartekracht ten gevolge van de massa's a en b (de *resulteernde* zwoartekracht), in SI-eenheid newton
* G de styf kleene gravitoasjeconstante (6,67·10−11Nm²/kg²)
* m_a en m_b  de twèe massa's, in kilogram
* r den ofstand tusschn de twèe massa's, in meter

De gebruykte kracht is hier recht eevnredig mè 't product van de twèe massa's en ommegekeerd eevnredig an 't kwadroat van den ofstand tusschn de twèe massa's.

D' algemene relativiteitstheorie van Albert Einstein stelt dat er hier gèen sproake is van eigntlyke *krachtn*, moa van e krommynge van de tydruymte: e meetkundig effect.
Thüringen

**Thüringen** (officieel de Vrystoat Thüringen, Duyts: *Freistaat Thüringen*) is e deelstoat in 't midn van Duytsland. Den hoofdstad is Erfurt. Vo de Duytsche herenigynge in 1990 was Thüringen deel van de DDR. 
## Geografie
Thüringen grenst an de deelstoatn Hessen, Beyern, Saksen, Saksen-Anhalt en Nedersaksen. In 't noordn zyn der uytlopers van 't Harzgebergte en heuvels lyk de Kyffhäuser, 't Ohmgebergte en de Hainleite. In 't centroal en noordwestelyk deel van de deelstoat ligt 't Thüringer Bekn, e leegvlakte met de belangrykste riviern van de deelstoat: de Saale en heur zyriviere de Unstrut. In 't Thüringer bekn lign belangryke steedn lyk Gotha, Erfurt en Weimar. 't Zuydn van Thüringen wordt gedomineerd deur 't Thüringer Bus mè 't hoogste punt van Thüringen de Großer Beerberg van 982  meter hoge. In 't zuydwestn van Thüringen ligt e deel van 't vulkanisch Rhöngebergte. Deur 't heuvelachtig westelyk grensgebiëd mè Hessen stroomt de riviere de Werra, de langste bronriviere van de Wezer. 
## Administratieve indelynge
Thüringen is oenderverdeeld in 17 Landkreise en zes Kreisfreie Städte.
### Landkreise

### Kreisfreie Städte
# Eisenach
# Erfurt
# Gera
# Jena
# Suhl
# Weimar
Goeree-Overflakkee

**Goeree-Overflakkee** (Zêeuws: *Goereê-Overflakkeê*) is en eiland en gemêente in 't zuudwestn van d' Hollandsche provinsje Zuud-Holland, oentstoan ip 1 januoari 2013 deur de gemêentn Goedereede, Dirksland, Middelharnis en Oostflakkee t'hope te voegn. Der weunn oungeveer 52.000 menschn (2023).

't Gemêenthuus is gevestigd in Middelharnis.

## Externe koppeliengn
* Plaatsengids
* AlleCijfers

[links|thumb|Duunn by [Ouwdurp]]
Peru

**Peru**, officieel de Republiek Peru (Spoans: *República del Perú*), is e land an de westkust van Zuyd-Amerika. 't Grenst an Ecuador en Colombia in 't noordn, Brazilië in 't oostn, Bolivië in 't zuydoostn, Chili in 't zuydn en de Stiln Oceoan in 't westn.
thumb|left|Koarte van Peru

Peru hèt e styf ofwisselnd landschap mè woestyne an de kust, hoogvlaktes, moar ook de tropische reegnbusschn. Bepoalde gebiedn zyn nationaal park. De Peruoansche keukn wordt anziën lyk één van de meest gevarieerde van de weireld.

## Beziënsweirdigheedn
* Ballestaseilandn vlak by de kust mè vele zeiveugels
* Chan Chan, ruïnestad met overbluyfsels van neegn grote leemn paleizn,  Weirelderfgoëd
* Caral, den oedste bekende stad van Amerika, met e pyramide die dateert uyt de derde eeuwe vo Christus
* Cuzco, de vroegere hoofdstad van de Inca's
* Lima, hoofdstad van Peru mè zyn musea
* Machu Picchu, stad van de Inca's die de Spanjoardn noois gevoendn hèn  en doardeure nie  verniëtigd is. 
* Nazcalynn, midn in de woestyne geleegn eeuwnoede figeurtekenyngn in 't zand
* Titicacameer met enigte beweunde eilandjes woar dan Aymara-indioann weunn
Neptunus (planete)

thumb|Fotto van Neptunus gemakt deur Voyager 2
**Neptunus** (symbool: ) is vanof de Zunne geziën den achtstn en verst geleegn planete van uus zunnestelsel. J' is 17 kèers de massa van d' Eirde en trekt goëd ip de planete Uranus, moar is e bèetje  zwoarder. Neptunus droait één kèer in de 164,8 joar roend de Zunne. De planete is vernoemd noa de Romeinsche god van de zêe, Neptunus. De planete hèt 't astronomisch symbool ♆, e gestileerde versie van de god Neptunus zyn drietand.
Sørlandet

thumb|Liggienge van Sørlandet in Noorweegn
**Sørlandet** (Zuudland) is de geografische regio (*landsdel*) in 't zuudn van Noorweegn langst 't Skagerrak. 't Komt overêen met de vroegere fylker Vest-Agder en Aust-Agder, die sedert 2020 t'hopegevoegd zyn toet één fylke, Agder. In Sørlandet weunn bykan 290.000 menschn. De grotste plekke is Kristiansand. 

Sørlandet is 't joengste landsdêel van Noorweegn. De noame wierd vo den êeste kèe gebruukt in 1902.
Ys

thumb|E blok ys
**Ys** is woater die bevroozn is toet e vaste toestand, geweunlyk gevormd by e temperateure van 0 groadn Celsius. 't Kan deurzichtig zyn of e min of mêer oendeurzichtige blauwwitte kleur hèn.

En unieke eignschap van ys is da 't e lêgere dichtheid hèt of vloeiboar woater. Dat is de reedn woarom dat ys ip 't woater bluuft dryvn en azo en isolerende loage vormt, woardeure dat oendiëp woater in de wienter nie hêlegans bevriëst.
Snêeuw

thumb|Snêeuwkristalln
**Snêeuw** is e vorm van neerslag die bestoat uut individuele yskristalln die groein binst dan z' in den atmosfeer hangn, mêestal in wolkn. Ze valln ton ip de groend en z' hoopn under doar ip en oendergoan ton verdere veranderiengn. Da proces gebeurt  by  temperateurn oender 't vriëspunt, surtout tusschn −5 en −20 °C   
	 
Binst dan ze noa beneen valln groein d' ysdeeltjes geleidelyk an toet snêeuwkristalln, die allerhande vormn kunn hèn, moar assan zespuntig (hexagonoal) zyn.  

Os 't woait, klittn de snêeuwkristalln t'hope ip under boane noa d' eirde en vormn e vlok. Zo e vlok bestoat uut e bèetje  ys en styf vele lucht dertusschn. Vlokkn zyn oenregelmoatig en ost er nie vele wiend is, dwarreln z' êen per êen noa beneen. 
thumb|left|Dwarrelnde snêeuwvloksjes
Kilogram

thumb|Antiek gewicht van 1 kg
**Kilogram** is de basisêenheid van massa in 't SI-système vo 't metriek stelsel, mè 't êenheidssymbool **kg**. 't Wordt vele gebruukt vo te meetn in de weetnschap, techniek en commerce over hêel de weireld en 't is gelykig an duusd gram. 't Wordt in de volksmoend dikwyls geweune e **kilo** genoemd.

De kilogram wierd ôorsproenkelyk  in 1795 gedefinieerd lyk de massa van één liter woater. In 1799 wierd e nieuwe standoardkilogram gemakt, de *Kilogram des Archives* in platina. In 1889 wierd e cilinder van 90 % platina en 10 % iridium 't Internationoal Prototype van de Kilogram (IPK), de standoard vo den êenheid van massa vo 't metriek  stelsel en da bleef azo toet 2019.

Nu wordt de kilogram gedefinieerd volgns de seconde en de meter, gebaseerd ip vaste fundamentele nateurconstantn.
thumb|left|Replica van 't prototype van de kilogram (IPK)
Gram

thumb|Doptje van e stylo ip e weegschoale, bykan 1 gram
De **gram** (symbool **g** in 't SI-système) is en êenheid van massa in 't metriek stelsel.

't Wierd ôorsproenkelyk gedefinieerd lyk 't gewicht van één kubieke cantimeter van woater by 3,98° C, moa 't wordt momenteel gedefinieerd lyk één duyzndste van e kilogram, de basisêenheid van massa in 't SI-système.

:1&nbsp;g = 0,001&nbsp;kg = 10−3&nbsp;kg
Weimar

**Weimar** is e stad in de Duytsche  dêelstoat Thüringen. De stad ligt in Middn-Duytsland, tusschn Erfurt in 't westn en Jena in 't ôostn, oengeveer 80 kilometer in 't zuydwestn van Leipzig en 170 kilometer in 't westn van Dresden. Weimar stoat bekend vo zyn cultureel erfgoëd en zyn belang in de Duytsche geschiedenisse.

De stad was 't center van de Duytsche Verlichtienge en de weunplekke van belangryke  figeurn van 't literaire genre van 't Weimar-classicisme, de schryvers Johann Wolfgang von Goethe en Friedrich Schiller. In de 19ste êeuwe makten bekende compositeurs lyk Franz Liszt van Weimar e muziekcenter. Loater kwoamn kunstnoars en architectn lyk Henry Van de Velde, Wassily Kandinsky, Paul Klee, Lyonel Feininger en Walter Gropius noa de stad en ze stichttn de Bauhaus-bewegienge, de belangrykste Duytsche kunstschole van 't interbellum.
## Geschiedenisse

Ofbeeldienge:Weimar-1650-Merian.jpg|Weimar roend 1650 
Ofbeeldienge:Weimar-1840-Herderplatz-Oeder.jpg|Herderkerke in 1840
Ofbeeldienge:Weimar-1850-Rathaus.jpg|Stadhuys in 1850
Ofbeeldienge:Chateau weimar.jpg |Schloss Weimar ca. 1890 - 1900

	In 1945 wierd den historische binnestad zwoar beschoadigd deur e dêel bombardementn. Vele verwoeste en beschoadigde gebouwn wierdn herbouwd vanwege hunder belang vo de Duytsche cultuurgeschiedenisse. Van 't ende van de Twèede Weireldoorloge toet 1949 lag Weimar in de Sovjet-bezettiengszone en van 1949 toet de Duytsche herênigienge in 1990 lag de stad in de DDR. 

't Historisch center van Weimar stoat ip de lyste van UNESCO Weirelderfgoed. In 1999 was Weimar Culturele hoofdstad van Europa. 
thumb|left|300px|Zicht ip Weimar
Mol (êenheid)

De **mol** is één van de zeevn basisêenheedn in 't SI-système, 't Internationaal Système van Êenheedn. 't Is d' êenheid vor hoeveelheid materie. 't Symbool is ook *mol*. 

Eén mol is gelykig an exact 6,02214076&nbsp;×&nbsp;1023 dêeltjes, lyk atoomn, molecules, ioonn of elektroonn. 
De mol wordt vele gebruykt in scheikundige berekeniengn.

Ofgeleide êenheedn zyn:
* de millimol (symbool: *mmol*), e duyzndste dêel van e mol
* de micromol (symbool: *μmol*), e miljoenste dêel van e mol
Planete

E **planete** is en hemellichoam die in e boane roend de Zunne of en andere sterre droait en die genoeg massa bezit vo deur zyn zwoartekracht e roende vorm te benoadern. 

Vanof d' Eirde geziën beweegn planeetn elk ip hunder eign maniere  langst d' hemelbolle en verplatsn hunder tusschn de sterrn. An da gedrag dankn planeetn  hunder Grieksche noame *zwerver*. De noame is ofkomstig van 't Grieks πλανήτης (planētēs), da zelve komt van πλανὰομαι (planáomai), da *roenddooln*, *roendzwervn* wil zeggn. 
## Planeetn in 't zunnestelsel
't Zunnestelsel bevat acht planeetn: 
# Mercurius
# Venus
# Eirde
# Mars
# Jupiter
# Saturnus
# Uranus
# Neptunus

Verre al de planeetn zyn vernoemd noa Romeinsche goodn. D' ênigste uytzoenderiengn zyn Uranus en d' Eirde.

E planete die roend en andere sterre of de Zunne wentelt, wordt en exoplanete genoemd. Solitaire planeetn hèn gèen sterre in d' omgevienge die hunder boane bepoalt. Ip basis van soamnstellienge kunn planeetn ingedêeld wordn in terrestrische planeetn, goazereuzn of ysreuzn.
Erfurt

**Erfurt** is den hoofdstad en grotste stad van de Duytsche  dêelstoat Thüringen. Administratief hèt 't de status van Kreisfreie Stadt. 't Ligt in 't zuydelyk dêel van 't Thüringer Bekkn, in de valleie van de riviere de Gera. 't Ligt 100 km in 't zuydwestn van Leipzig, 300 km in 't zuydwestn van Berlyn, 400 km in 't noordn van München en 250 km in 't noordôostn van Frankfurt.

D' oede binnestad van Erfurt is één van de best bewoarde middelêeuwsche stadscentra  van Duytsland. Toeristische attracsjes zyn oender andere de Krämerbrücke (kroamerbrugge), d' oede synagoge, 't ensemble van de dom van Erfurt en de Severikirche (de Sint-Severuskerke) en de Petersbergcitadelle, één van de grotste en best bewoarde stadsfortn in Europa.

Ofbeeldienge:2013-04-20 Krämerbrücke.jpg |Krämerbrücke 
Ofbeeldienge:Erfurt cathedral and severi church-2.jpg|Dom van Erfurt en de Severikirche
Ofbeeldienge:Zitadelle Petersberg Erfurt Eingang.jpg|Petersbergcitadelle
Ofbeeldienge:Erfurt.Gera Fluss.jpg|Riviere de Gera in 't center van de stad
SI-basisêenheid

thumb|De zeevn SI-basisêenheedn
De **SI-basisêenheedn** zyn de zeevn oenofhankelyke meetêenheedn of fundamentele êenheedn van 't SI-système, woaruyt dan al d' andere SI-êenheedn kunn wordn ofgeleid.
Chemische stoffe

thumb|Stoom en vloeiboar woater zyn twèe verschillige vormn van dezelfste chemische stoffe,  woater
E **chemische stoffe** is e vorm van materie met e constante chemische soamnstellienge en karakteristieke eignschappn, lyk dichtheid, geleidboarheid en smeltpunt. Chemische stoffn kunn simpele stoffn zyn, chemische verbiendiengn of legeriengn. 

Chemische stoffn wordn dikwyls 'zuyver' genoemd. Dat is vor en oenderscheid te moakn mè miengsels. E bekend voorbeeld van e chemische stoffe is zuyver woater. 't Hèt  dezelfste eignschappn en dezelfste verhoedienge van woaterstoffe toet zeurstoffe, of 't nu uyt e riviere g'isoleerd wordt of in e laboratorium gemakt. Andere chemische stoffn  die dikwyls in zuyvere vorm angetroffn wordn, zyn diamant (koolstoffe), goed, keuknzoet (natriumchloride) en geraffineerde suyker (sucrose). 

Chemische stoffn bestoan oender de vorm van vaste stoffn, vloeistoffn, goaze of plasma en ze kunn verandern in fase van materie deur veranderienge in temperateure, druk en tyd. Chemische stoffn kunn gecombineerd wordn of ommegezet noar andere deur chemische reacsjes.
Molecule

thumb|Moleculemodel van Sacharose (C<sub>12</sub>H<sub>22</sub>O<sub>11</sub>). Zwart: koolstofatoom (C), wit: woaterstoffe (H), rôod: zeurstoffe (O)
E **molecule** is en elektrisch neutroale groep van twêe of mêer atoomn die by mekoar g'hoedn wordn deur chemische biendiengn. 't Is 't kleenste dêeltje van e chemische stoffe die nog al d' eignschappn van die stoffe bezit. Molecules verschilln van ioonn deur hunder gebrek an elektrieke loadienge. 't Woord *molecule* komt van 't Latyn *molecula* (kleene massa).

De chemische soamnstellienge van e molecule wordt weregegeevn door zyn chemische formule. Voorbeeldn:
* Woater (H2O) bestoat uyt twêe woaterstofatoomn (H) en één zeurstofatoom (O)
* Methoan  (CH4) bestoat uyt één koolstofatoom (C) en vier woaterstofatoomn (H)
* Ethanol (C2H5OH) bestoat uyt twêe koolstofatoomn (C), zes woaterstofatoomn (H) en één zeurstofatoom (O)
Ion

[thumb|150px|By en iplossienge van [keuknzoet in woater dissocieert natriumchloride (NaCl) in twêe ioonn: 't natriumkation en 't chloride-anion]]
En **ion** is en atoom of molecule met en elektrieke loadienge, omda 't antal elektroonn verschilt van 't antal protoonn. De loadienge van en elektron wordt volgns ofsproake anziën lyk negatief  en van e proton lyk positief.  

E kation is e positief geloadn ion mè minder elektroonn of protoonn, binst dat en anion e negatief geloadn ion is mè mêer elektroonn of protoonn. Teegngestelde elektrieke loadiengn wordn deur elektrostoatische kracht noa mekoar toe getrokkn, dus katioonn en anioonn trekkn mekoar an en vormn gemakkelyk ionische verbiendiengn.

Ioonn die moar uyt één atoom bestoan, wordn monoatomische ioonn genoemd, binst da twêe of mêer atoomn polyatomische ioonn vormn.
Elektron

right|300px|
'n **Elektron** (symbool e-) is e subatomair dêeltje (kleinder dus of en atoom), woarvan dat d' elementaire elektrieke loadienge negatief is. Elektroonn moakn dêel uyt van d' êeste generoasje van de familie van de leptoonn en wordn anziën lyk elementaire dêeltjes die nie in andere dêeltjes te splitsn zyn. Juste lyk al d' elementaire dêeltjes hèn elektroonn eignschappn van zowel dêeltjes of golvn. Ze kunn botsn met andere dêeltjes en ze kunn diffracteern lyk lucht (van e lampe).

Atoomn bestoan uyt e positief geloadn atoomkern, woar dan der eevnvele negatief geloadn elektroonn roend droain of dan der positief geloadn protoonn zyn in de kern. 

Elektroonn speeln en essentiële rolle in vele fysische verschynsels, lyk elektriek, magnetisme, chemie en thermische geleidboarheid. Ze participeern ook an zwoartekracht, elektromagnetische kracht en zwakke kernkracht.
Atoom

[thumb|D' atoomkern (roze) van e [heliumatoom wordt omgeevn deur e wolk van twêe elektroonn (zwart). D' atoomkern bestoat uyt twêe protoonn en twêe neutroonn, reksboovn uytvergrôot]] 
En **atoom** (Oedgrieks: ἄτομος, *atomos*‚ oendêelboar) is 't kleenste dêeltje van geweune  materie die e scheikundig element vormt. Elke vaste stoffe, vloeistoffe,  goaze en plasma is soamngesteld uut neutroale of g'ioniseerde atoomn. Atoomn zyn styf kleene, meestal roend de 100 picometer in deursnee.

Iedern atoom is soamngesteld uyt en atoomkern of nucleus en êen of mêer elektroonn geboendn an de kern. De kern is gemakt van êen of mêer protoonn en ênigte neutroonn. Mêer of 99,94% van de massa van en atoom zit in de kern. De protoonn hèn e positieve elektrieke loadienge en d' elektroonn e negatieve. De neutroonn hèn gêen elektrieke loadienge. Os 't antal protoonn en elektroonn gelykig is, is 't atoom elektrisch neutroal. Os 't atoom mêer of minder elektroonn hèt of protoonn, hèt 't respectievelyk e negatieve of positieve loadienge. Zukke atoomn wordn  ioonn genoemd. 

D' elektroonn van en atoom wordn deur d' elektromagnetische kracht angetrokkn toet de protoonn in en atoomkern. De protoonn en neutroonn in de kern wordn deur de kernkracht toet mekoar angetrokkn. 

't Antal protoonn in de kern is 't atoomnummer of atoomgetal en 't bepoalt by welk chemisch element 't atoom past.
Mercurius (planete)

thumb|Fotto van Mercurius gemakt deur MESSENGER
**Mercurius** (symbool: ) is de klêenste planete in 't zunnestelsel en stoat 't dichtst by de zunne. Zyn boane roend de zunne deurt 87,97 eirdse doagn, 't kortste van al de planeetn van de zunne. De planete is vernoemd noa de Romeinsche god Mercurius, god van de commerce en teegnhanger van de Grieksche god Hermes.  
 
Juste lyk d' eirde is 't e terrestrische planete met e vast ippervlak die goëd trekt ip da van de Moane. Ipmerkelyk is dat de planete e sterk magnetisch veld vertôont. 
 
Juste lyk Venus droait Mercurius roend de zunne binn de boane van d' eirde. Omdat 'n zo dichte stoat by de zunne is de planete allêne moa te ziën by de westelykn horizon achter zunsoendergank of den ôostelykn horizon vo zunsipgank, mêestal in de schemerienge.
Venus (planete)

thumb|Venus gefotografeerd deur Mariner 10
**Venus** (symbool: ) is vanof de zunne geziën de twêede planete van 't zunnestelsel. De planete is vernoemd noa Venus, de Romeinsche godinne van de liëfde en schoonheid. Vanof d' Eirde geziën is Venus 't kloarste object an den hemel achter de Moane en z' is zichtboar ip kloarluchtn dag.

Venus is e terrestrische planete en z' hèt oengeveer dezelfste grotte, massa en soamnstellienge lyk d' Eirde.

Vanwege 't feit da Venus juste lyk Mercurius  roend de zunne droait binn de  boane van d' eirde en doarom betrekkelyk dichte by de zunne stoat vanof d' eirde geziën, is Venus allêne moa zichtboar kort achter zunsoendergank of kort vo zunsipgank. Venus droait iedere 224,7 eirdse doagn roend de zunne. Lyk Mercurius hè Venus gêen moann.
Venus

* Venus (mythologie), godinne van de liëfde en schoonheid in de Romeinsche mythologie
* Venus (planete),  e planete in 't zunnestelsel
Tyd

thumb|En orloozje vo de tyd te meetn
**Tyd** is e fysische grôotheid. 't Is d' ipêenvolgienge van momentn die gebeurn vanof 't verleedn, deur 't nu, noa de toekomst. 't Symbool van de grôotheid is *t*, de SI-êenheid is de seconde s, êen van de zeevn basisêenheedn in 't SI-système.

Mè 't begrip tyd kan e bepoald moment of tydstip wordn angeduyd, moar ook 't verschil in tyd van twêe momentn, de tydsdeur.

Over 't algemêen zyn der twêe verschillige maniern vo tyd te meetn: de kalender, e système vo 't indêeln van de tyd in periodes, lyk joarn, moandn, weekn en doagn en 't orloozje vo de tyd van de dag an te geevn.
Seconde

thumb|Orloozje mè slienger die elke seconde tikt
De **seconde** of **secoende** (symbool **s**) is de SI-basisêenheid van tyd in 't SI-système.

Z' is sedert 1967 gedefinieerd lyk den deur van 9 192 631 770 periodes van   d' elektromagnetische stroalienge die correspondeert met den overgank tusschn de twêe hyperfynenergieniveaus van de groendtoestand van e cesium-133-atoom in rust by e temperateure van 0 K. 

Ôorsproenkelyk is e seconde 't 60e dêel van e minute, die 't 60e dêel is van en eure, binst dat en eure 't 24e dêel van e zunnedag is. 
 
Met d' introductie van atoomorloozjes, die vo de tydmetienge gebruyk moakn van de trilliengn  van atoomn, wierd 't meugelyk van de seconde styf nauwkeurig te definieern.
Lengte

thumb|De lengte en de brêedte van e rechthoek
**Lengte** is e metienge van ofstand. 't Is êen van de zeevn basisêenheedn in 't SI-système. De SI-êenheid is de meter m.

Lengte is d' ofmetienge in êen ruymtelyke dimensje, ippervlak d' ofmetienge in twêe dimensjes (lengte in 't kwadroat) en volume d' ofmetienge in drie dimensjes.
Mercurius

* Mercurius (mythologie), god van de commerce uyt de Romeinsche mythologie
* Mercurius (planete),  de klêenste  planete in 't zunnestelsel
Ampère

thumb|Antieke ampèremeter
D' **ampère** (symbool: A) is de SI-basisêenheid van elektrieke stroom, genoemd noa de Fransche wiskundign en nateurkundign André-Marie Ampère (1775-1836), die t'hope met den Deensche nateurkundign Hans Christian Ørsted anziën wordt lyk de voader van 't elektromagnetisme. 

## Definiesje van ampère
### Toet 2019
De definiesje van ampère was:

En ampère is de constante stroomsterkte die, os ze lopt deur twêe parallelle geleiders van oeneindige lengte en met e verwoarloosboare diameter, ip 1 meter van mekoar geplatst in vacuüm, e lorentzkracht tusschn die geleiders produceert van 2&thinsp;×&thinsp;10−7 newton per meter lengte. (Lorenzkracht is de kracht van en elektromagnetisch veld ip e beweegnde loadienge).
### Vanof 20 meie 2019
D' herdefiniërienge van d' ampère is gebaseerd ip d' exacte vastleggienge van d' elementaire loadienge e=1{,}602\,176\,634\cdot 10^{-19}\text{C}. Angeziën bluuft dat e stroomsterkte van 1&thinsp;A, e stroom betêeknt van 1 coulomb per seconde:
:1&thinsp;A = 1&thinsp;C&thinsp;/&thinsp;s,

wordt volgens d' herdefiniesje van de basisêenheedn, en elektrieke stroom mè sterkte 1&thinsp;A verôorzakt deur
:\frac{10^{19}}{1{,}602\,176\,634}
elementaire loadiengn per seconde.

## Elektrieke loadienge
Den êenheid van elektrieke loadienge, de coulomb, is gedefinieerd ip basis van d' ampère: 1 coulomb is d' hoeveelheid loadienge die overêenkomt met e stroom van 1 ampère gedeurnde 1 seconde, oftewel 1 coulomb is gelykig an 1 ampèreseconde:

:1&thinsp;C = 1&thinsp;A &middot; 1&thinsp;s = 1&thinsp;As
Elektrieke stroom

thumb|Elektrieke oentloadienge
**Elektrieke stroom** is e stroom van geloadn dêeltjes, lyk elektroonn of ioonn, die deur en elektrieke geleider of ruumte beweegn. De beweegnde dêeltjes wordn loadiengdroagers genoemd. In elektrieke circuits zyn de loadiengdroagers dikwyls elektroonn die deur e droad beweegn. In halfgeleiders kunn 't elektroonn of goatn zyn. 

De SI-êenheid van elektrieke stroom is d' ampère (A), êen van de zeevn basisêenheedn in 't SI-système. Elektrieke stroom wordt gemeetn met en ampèremeter.

Elektrieke stroom creëert magnetische veldn, die gebruukt wordn in moteurs, generateurs en transformateurs. In geweune geleiders verôorzoakn ze Joule-verwarmienge of weerstandsverwarmienge, die lucht creëert in gloeilampn. Elektromagnetische golvn wordn in de telecommunicoasje gebruukt vor informoasje uut te zendn.
Thermodynamische temperateure

De **thermodynamische temperateure**, **absolute temperateure** of **kelvintemperateure** is de temperateure gemeetn ten ipzichte van 't absoluut nulpunt. 

De SI-êenheid van de thermodynamische temperateure is de kelvin (K), êen van de zeevn basisêenheedn in 't SI-système. Ter vergelykienge: e temperateure van 295 K is gelykig an 21,85 ° C. 

Ip 't nulpunt van de thermodynamische temperateure, 't absoluut nulpunt, beweegn de dêeltjes van materie minimoal en ze kunn nie koeder komn. 't Absoluut nulpunt, e temperateure van nul Kelvin (0 K), is gelykig an -273,15 ° C.
Proton

thumb|Diagram van e proton mè 2 upquarks, 1 downquark en gluons in 't rôod
E **proton** is e subatomair dêeltje, symbool p of p+, met e positieve elektrieke loadienge. 
 
In de kern van elk atoom zyn der êen of mêer protoonn anwezig. 't Antal protoonn in de kern is de bepoalnde eignschap van e chemisch element en wordt weregegeevn deur 't atoomnummer (symbool Z). Elk element hèt en uniek antal protoonn en dus ook zyn eign uniek atoomnummer.

't Woord proton komt van 't Grieks πρῶτον: "êerste", en die noame wierd in 1920 deur Ernest Rutherford an de woaterstofkern gegeevn. 

Protoonn wordn geclassificeerd lyk baryoonn, die bestoan uut quarks, noamelyk twêe 'up' quarks en e 'down' quark. Die quarks wordn by mekoar g'hoedn deur gluons, de droagers van de sterke kernkracht.
Candela

De **candela** (symbool: cd) is de basisêenheid van luchtsterkte in 't SI-système. 't Woord candela is Latyn vo keirse. De luchtsterkte is de luchtstroom die in e bepoalde richtienge per êenheid van ruumtehoek wordt uutgezoendn.
## Vôorbeeldn
* de luchtsterkte van e geweune taslampe is oengeveer 1 candela.
* e gloeilampe van 100 watt hèt e luchtsterkte van circa 120 candela.
* de luchtsterkte van e geweune keirse is oengeveer 1 candela.

De candela is verwant an d' êenheedn lumen en lux. D' êenheid lumen wordt gebruukt vo de totoale luchtstroom in e luchtbundel. E luchtbundel met e sterkte van 1 candela en e  ruumtehoek van 1 steradioal  hèt e totoale luchtstroom van 1 lumen. 1 candela is dus gelykig aan 1 lumen per steradioal. Ost er e bundel met e sterkte van 1 lumen ip en ippervlak van 1 vierkante meter valt, gèeft dat e kloartekracht van 1 lux. 1 lux is dus gelykig an 1 lumen per vierkante meter.
Mercurius (mythologie)

[thumb|Beeld van de Romeinsche god Mercurius deur de Vlamsche kunstnoare [Artus Quellinus]]
**Mercurius** is e god uut de Romeinsche mythologie, de god van de commerce, financiële winste, berichtn, communicoasje en reizigers. J' is ook gids van zieln noa den oenderweireld. Zyn noame zoed ofgeleid zyn van 't Latyn *merx* (marchandise).

In de Romeinsche mythologië wierd ie anziën oftewel lyk de zeune van Jupiter en Maia, êen van de zeevn dochters van den Titoan Atlas, oftewel van Caelus en Dies. Zyn Etruskische teegnhanger was Turms. 

Juste lyk zyn Griekschn equivalent Hermes, kreegt ie van Apollo e toverstaf, die loater veranderde in de caduceus, de staf mè verstriengelde slangn. Andere attribuutn zyn e beurze, gevleugelde sandoaln (talaria) en e gevleugeldn hoëd (petasos). Je wierd dikwyls vergezeld deur en hoane en e ram of gêete.
Oblastn van Oekraïne

thumb|Koarte van Oekraïne met oblastn en grotste steedn
**Oekraïne** is een êenheidsstoat die oenderverdêeld is in 24 **oblastn** of regio's (Oekraïens: область,*oblast*; mv. області, *oblasti*), een autonome republiek (Krim) en twêe steedn met e specioale stoatus (Kiev en Sevastopol).

De mêeste oblastn van Oekraïne zyn vernoemd noar hunder administratief center, die ook de grotste stad is. Uutzoenderiengn zyn den oblast Kiev (angeziën dat den hoofdstad Kiev e specioale stoatus hèt en gêen dêel uutmakt van den oblast Kiev), den oblast Dnipropetrovsk (hoofdstad Dnipro), den oblast Kirovohrad (hoofdstad Kropyvnytsky), den oblast Transkarpatië (hoofdstad Oezjhorod) en den oblast Wolynië (hoofdstad Loetsk).
## Oblastn

Oblastn zyn verder oenderverdêeld in 11 toet 27 raions of districtn (райони, *raiony*).