open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Luchtboge

[thumb|Deursnee van de kathedroale van Amiens (Vrankryk, 13e eeuwe) mèi reks de [middnbeuke, in 't middn vanoundern e zybeuke en doaboovn twee luchtboogn.]]
E **luchtboge** es e specioale sorte van steunbeir da in de lucht hangt. 't Gebruuk van luchtboogn wos e serieuze innovoatie in de gotiek.

De middeleeuwsche mienschn wildn veel hoggere kerkn en kathedroaln bouwn, en die gebouwn moestn tezelfdertyd ook kloarder zyn dan vroeger. Die kloarte kwom van groddere boovnluchtn en gloazen triforia. Doadeure kwoamn de zwoare kruusribgewelvn veel hogger 't hangn, en da zorgde vo ne groddern druk up de meurn. 

Luchtboogn zyn en elegante maniere vo dienen druk up groot' hogte up te vangn. De luchtboogn oundersteunn d'hoge buutnmeurn van de middnbeuke en briengn den druk - da van de gewelvn van binn komt - over noa de steunbeirn tegen de buutnmeurn van de zybeukn. Luchtboogn rustn teegn steunbeirn, ze zyn 't verlengde van de steunbeirn.
Lombardischn band

[thumb|Twee [lisene|liseenn (1) verboundn deur ne Lombardischn band (2)]]
Ne **Lombardischn band** of **Lombardische friese** es en decoratieve blende arcade van klene roundboogtjes an de buutnkant van meurn, just' ounder de kappe van 't gebouw. Ge vindt ze dikkers were t'hope mèi liseenn.

Lombardische bandn woarn populair binst de romoansche en gotische bouwperiodes. Ze zyn vo 'n eestn kee up grote schoale gebruukt gewist in de 11ste eeuwe in Lombardeye, Aragon en Catalonië. Moa d'r bestoan ook Byzantynse en vroegchristelikke gebouwn mèi zukke decoratieve boogn.
Lisene

[thumb|Twee liseenn (1) verboundn deur ne [Lombardischn band (2)]]
E **lisene** es ne verticoaln gemetstn band da uutspriengt lanks ne buutnmeur, zounder voetstik.

Liseenn dienn ollene vo decoroasje, ze zorgn vo ofwisselienge up nen effn meur. Ge kut ze dus vergelykn mèi pilasters.

Liseenn zyn e sorte van klene steunbeirn moa die gin oundersteunienge en geevn.

thumb|left|Liseenn an e kerktje etwoaschn in Spanje
Dwerggalery

thumb|Vier reekn dwerggaleryen boovn mekkoar lanks den westgevel van de dom van Pisa, Itoalië (11ste eeuwe)
E **dwerggalery** es en klene, lege arcade mèi klene zuultjes dien ollemoale up under eigen stoan. Achter de zuultjes es d'r ne loopgank.

De bedoelienge es surtout decoratief. Deur de schouwte ountstoat er dieptewerkienge up de gevel woarup dan z' angebrocht zyn.

Dwerggaleryen woarn styf populair in de romoansche bouwkunste. By gotische gebouwn vind je ze surtout were van binn. Et triforium ziet er meestol uut lik e dwerggalery.
Etienne Van Audenaerde

**Etienne Van Audenaerde** (Blanknberge, 11 november 1938) is e zwemmer die ’t kanoal van Frankryk noar Ingeland et overgezwommn in 16h32 min.

Van Audenaerde is lid gewordn van de Blanknbergsche zwemverênigienge kort achter de twidde Weireldoorloge. Je krêeg zyn êerste zwemlessn van oud scheepn Julien Vandermarliere. 

Ost ’n twoalf joar oud was dêed ’n al mee an de 5 km Damme-Brugge in de Damsche Voart.

Omda de Blanknbergsche zwemverênigienge in de joarn 1950 nie mi mocht zwemmn in ’t stiksje voart tusschn de scheurpit en de Blanknbergsche voart zyn ze e dêelclub van Brugge gewordn. Begun 1970 is de club were ipgesticht in ’t Blosocentrum in ofwachtienge dat de werkn gerêed woarn an ’t nieuw "Noordzeebad". Van Audenaerde is ton één van de trainers gewordn van de zwemclub en in 1975, os ’t nieuw  zwembad opengienk, mocht ’n als *kanoalzwemmer* ’t zwembad als êerstn inzwemmn. 

In 1973 krêegt ’n, ounder impuls van zyn broere Danny, ’t gedacht van ’t kanoal tusschn Frankryk en Ingeland over te zwemmn. Je trainde twi joar lank, dikwils vuuf eurn per dag. Ip 2 augustus 1975 is ’t em gelukt by styf slicht weer in 16h32 min. Je was den 128stn in juste 100 joar kanoalzwemmn. (den êerstn was Matthew Webb ip 1 augustus 1875 in 22h20 min.)

Etienne Van Audenaerde is hoofdtrainer van de  zwemclub van Blankenberge.
## Van Audenaerde-bad
Ip 27 april 2024 was d' officiële openienge van "De Sportdoze", e nieuw sportcomplex in Blankenberge, met e nieuw zwembad en omnisportzoale. 't Nieuw zwembad krêeg de noame "Van Audenaerde-bad", ter êre van Etienne Van Audenaerde.
Vierienge

*vierienge (messe): e christelikke messe of kerkdienst
*vierienge (bouwkunste): e plekke in e kerke of kathedroale
Vierienge (bouwkunste)

[thumb|upright 1.2|De vierienge in en [basilicoale kerke]]
De **vierienge** of **kruuschienge** es de plekke in christelikke kerkn en kathedroaln woa da d'hoofdbeuke en de dwarsbeuke mekkoar kruuschn.

't Outoar stoat geweunlik up de vierienge. Vroeger, en ook nu nog in groddere kerkgebouwn, stoat het hoofdoutaer in 't koor of in de absis. Up de kruuschienge stound toun het vooksoutoar da bedoeld wos vo de geweune mienschn.

Vanuut de plekke geziene woa dan de gelovigen stoan, es de vierienge de plekke juste vo 't koor. Koor en vierienge zyn dikkers van mekoar geschid deur het doksoal, en ofsluutienge tusschn de twee plekkn.

By christelikke religieuze gebouwn stoat er boovn de vierienge otemets en vieriengstorre. Oe da moar en styf kleen torretje es, noemn ze datte ne dakruuter.

By Byzantynse gebouwn zettnden ze boovn up de vierienge meestol ne koepel *(koepelkerkn)*.
European College of Sport Science

't **European College of Sport Science - ECSS** is e sportweetnschappelikke verênigienge, met de bedoelienge vo weetnschappelikke kennisse uut te wisseln (*Share your knowledge*).

## Stichtienge

De verênigienge is in 1995 gesticht in Nice (Frankryk) vo weetnschappelikke informoatie vanuut Europa te verzoameln en te verspreidn.

## Doelstellienge

't ECSS is de belangrykste sportweetnschappelikke verênigienge in Europa en probeert zo vele meugelik tegoare te werkn met andere verênigiengn buutn Europa. 't Is de bedoelienge van 't ECSS vo weetnschap en onderzoek te promootn en an interdisciplinair sportweetnschappelik onderzoek te doen in Europa en de weireld.

## Functie

Het ECSS ondersteunt d'Europeesche instelliengn lik d'Europeesche Gemêenschap, deur weetnschappelik advies en ondersteunienge te geevn an Europeesche en andere onderzoeksprojectn. Doaby is 't ECSS 't belangrykste Europees netwerk vo sportweetnschappers uut de verschillige relevante disciplines.

## Lidmoatschap

By 't ECSS kunn sport- en andere weetnschappers individueel lid wordn. De vôordêeln van 't lidmoatschap zyn: verminderd inschryviengsgeld ip congressn, een groatis abonnement ip 't European Journal of Sport Science (EJSS), de ECSS nieuwsbrief en email nieuwsbrievn. De leedn en een (universitair) diplom uut de verschillige domeinn van de sportweetnschappn. 

## Congressn

Sedert de stichtienge in 1995 wordt er joarliks e congres g'organiseerd. D'r kommn sportweetnschappers noa toe van over hêel de weireld. De volgnde congressn zyn in Oslo, Nôorweegn (2009), Antalya, Turkeye (2010) en Liverpool, Verênigd Keunienkryk (2011).

## Administratieve Zetel
D'administratieve zetel van 't ECSS is te viendn in de Duutsche Sporthogeschole van Keuln. 

## Externe koppeliengn
* ECSS Website
* ECSS Congress Website
* Duutsche Sporthogeschole Keuln
Roundboge

thumb|Roundboge

De **roundboge** es en boge in de vorm van nen oovn cirkel. Dizze sorte van boge es typisch vo 'n romoanschn styl. 

Vanof de twolfste eeuwe verdriengn de gotische spitsboogn de roundboogn. Moar in loatere bouwstyln lik renaissance, barok en classicisme komt de roundboge weer'in trek.

De roundboge kom j'ook vele teegn in de Romeinse architectuur, woaran da 'n romoanschn styl z'ountlind eit.
Boge (bouwkunde)

[thumb|right|Blende boogn in de vorm van ne [Lombardischn band up ne meur in Siena, Itoalië]] 
E **boge** es e droagende, geboogn overdekkienge van e kleen' openienge.

Boogn zyn in de bouwkunste vele gebruukt gewist omda je zo sterke gebouwn kut zettn. In 't verleen woarn boogn d'enigste maniere vo grote plekkn te dekkn en doarup toun vodder te bouwn. 

Der bestoan tientalln sortn van boogn. Hoe platter de boge, hoe grodder de krachtn na de zydskantn. 

De latei es 't alternatief vo boogn. Dat es en horizontoale bolke (van hout, steen, betong, stoal...) da geweunlik uut één stik bestoat en 't oopn gat overspant. Sinsn d'upkomste van gewoapend betong es de boge bykans nie mèi gebruukt.

E **blende boge** es e decoratieve boge tegen ne meur woar dat er gin gat in es. 


Ofbeeldienge:Treledsbåge.png|
Ofbeeldienge:Rundbåge.png|roundboge
Ofbeeldienge:Segmentbåge.png|segmentboge
Ofbeeldienge:Stigande båge.png|
Ofbeeldienge:Lansettbåge.png|lancetboge
Ofbeeldienge:Spetsbåge.png|spitsboge
Ofbeeldienge:Skulderbåge.png|hoanekam
Ofbeeldienge:Trepassbåge.png|driepasboge
Ofbeeldienge:Hästskobåge.png|hoefyzerboge
Ofbeeldienge:Korgbåge.png|korfboge
Ofbeeldienge:Ellipsbåge.png|elipsboge
Ofbeeldienge:Draperibåge.png|
Ofbeeldienge:Kölbåge.png|accoladeboge
Ofbeeldienge:Karnisbåge.png|
Ofbeeldienge:Tudorbåge.png|tudorboge
Ofbeeldienge:Parabelbåge.png|paraboolboge
Houtland (West-Vloandern)

[thumb|<center>[Wyndoalebus in 't Houtland]]
‘t **Houtland** is e streke in West-Vloandern me vele busschn, vandoar de noame. In ‘t nôordn grenst ‘t an Brugge, in ‘t ôostn an ‘t Meetjesland (Ôost-Vloandern), in ’t zuudn an de lyne van Tielt noa Diksmude en in ’t nôord-westn an de Polders. 

Buutn de mêeste busschn van de provincie et de regio Houtland ook schône landschappn me dreevn, vele kastêelparkn en reekn knotwilgn tusschn de veldn.  

Tourhout wordt d’hôofdstad van ‘t Houtland genoemd.
## Regionoal Landschap
In 2002 is de vzw *[[Regionoal Landschap Vloandern|Regionoal Landschap]] Houtland* ipgericht vo te zorgn  vo 't karakteristiek landschap en de nateurweirde van 't Houtland, de zandstreke ten zuudn van Brugge. D'ippervlakte bedroagt ca. 41000 ha en 't strekt hem uut over de gemêentes Beirnem, Ôostkamp, Tourhout, Wiengne, Zilleghem en dêeln van Brugge, Damme en Jabbeke.  Ichtegem wordt er er ook vele bygerekend moa makt er nie officiëel dêel van ût. 

Eén van de belangrykste activiteitn van 't Regionoal Landschap Houtland is 't anplantn en 't ounderhoud van landschapselementn, lik de reekn knotwilgn, dreevn, poeln en klêne groengebiedn. De boern wordn ook betrokkn by d'integroatie van under bedryf in d'omgevienge en d'r wordt gezorgd vo de beschermienge van bedreigde bêeste-en plantesôortn.

## Externe koppelienge
*Regionoal Landschap Houtland
Houtland

* Houtland (Vrankryk), e gebied in de Fransche Westhoek
* Houtland (West-Vloandern), e streke in West-Vloandern
* Zandig-Vloandern wordt ook Vlamsche zandstreke of **Houtland** genoemd
Tolhuus (Brugge)

[thumb|’t Tolhuus met ’t [Pyndershuus]]
thumb|’t Woapnschild van Pieter van Luxemburg

’t **Tolhuus** van Brugge uut 1477 is 't grôot gebouw met de puntgevel in nateurstêen an de Sint-Jansbrugge, nu de Jan Van Eyckplatse genoemd. ’t Stoat an den overkant van de Poortersloge, tusschn d’Academiestroate en ’t Genthof. 

In de 13e eêuwe kreêgn d'heern van Gistel 't tolrecht in leên van de groaf van Vloandern. 't Was e deurvoerrecht die betoald most wordn deur de schippers die Brugge binn kwoamn langs de Langereie en de Spegelreie, een belastienge ip de goedern. 't Bedrag wierd bepoald deur 't gewicht van d'ingevoerde produuctn en doarom wast er ook e weeghuus. Van doa voardn de boôtn voôrt langs de Kroanreie no de Woaterolle ip de markt. 

Deur huwelik was ‘t geslacht van d’heern van Gistel verboundn mè da van Luxemburg en Vendôme.

‘t Monumentoal portoal, lienks van de gevel, droagt ’t woapn van Pieter van Luxemburg, ridder van d'Orde van et Gulden Vlies en bouwheere van ’t Tolhuus. 

’t Smal gotisch geveltje in nateurstêen d’r neffest is ‘t Pyndershuus, 't gildnhuus van de pynders of lastdroagers en stamt uut 1470. In de gevel is ter beeldhouwwerk van pyndertjes die ’t gebouw oundersteunn en boovn de roundbogige pôorte stoan under vier patrôonillign.

Achter de vormienge van ‘t Zwin was Brugge uutgegroeid tout e belangryk West-Europees commercecenter met e grôte noame ols exportcenter van ‘t Vlams loakn. 

’t Economisch zwoartepunt die ol e hêel ende gericht gewist was ip landcommerce, verschoof no de plekke round de Spegelreie en was nu mêer gericht ip maritieme commerce.
## Externe koppelienge
*Inventaris Bouwkundig erfgoed
Regionoal Landschap Vloandern

E **Regionoal Landschap** in Vloandern is e streke met een eign identiteit en met e belangryke nateur-en landschapsweirde. De Regionoale Landschappn in Vloandern en al verschillige joarn een nie officiële koepelwerkienge, 't Vlams Overleg Regionoale Landschappn (VORL).  
left|650px

## Regionoale Landschappn
In 2018 zyn d'r zestien erkende Regionoale Landschappn in Vloandern:
;West-Vloandern
* Regionoal Landschap Houtland, erkend in 2002, 41.351 ha
* Regionoal Landschap Westhoek, sedert 2018  (vodien West-Vlamsche Heuvels, 1992. Yzer en Polder, 2004) 
;Ôost-Vloandern
* Regionoal Landschap Meetjesland, gestart in 1998
* Regionoal Landschap Vlamsche Ardenn, sedert 1992
* Regionoal Landschap Schelde-Durme, sedert 1996 (*ook dêels in de [[Belgische provinsjes|provinsje]] [[Antwerpn (provinsje)|Antwerpn]]*)
;Antwerpn
* Regionoal Landschap de Vôorkempn, sedert 2008 
* Regionoal Landschap Riviernland, sedert 2008
* Regionoal Landschap Klêne en Grôte Nete, sedert 2009
;Vlams-Broabant
* Regionoal Landschap Broabantsche Kouters, (vodien Groene Corridor), 32.453 ha
* Regionoal Landschap Pajotteland en Zennevalleye (vodien Zenne, Zuun en Zoniën), sedert 1993
* Regionoal Landschap Deyleland
* Regionoal Landschap Nôord-Hoageland, sedert 1997 
* Regionoal Landschap Zuud-Hoageland, sedert 2008
;Limburg
* Regionoal Landschap Lêge Kempn, erkend sedert 2005
* Regionoal Landschap Kempn en Moasland, sedert 1990
* Regionoal landschap Haspngouw en Voern, bestoat sedert 1999

## Buutnland
In 't buutnland zyn d'r ook initiatieven met de zelfste doelstelliengn:
*Vrankryk: Parcs Naturels Régionaux 
*Duutsland: Naturparke 
*Grôot-Brittannië: Areas of Outstanding Natural Beauty

## Externe koppelienge
*Regionoale Landschappn
Ode of Remembrance

De **"Ode of Remembrance"** *(Ode van de herinnerienge)* es en ode uut et gedicht *For the Fallen* van 'n Iengelschn dichter Laurence Binyons. 't Wos vo 'n eestn kee gepubliceerd in d'Iengelsche gazette *The Times* in september 1914.

Da gedicht wos en eerbetuugienge vo de Britse soldoatn die in 'n Eestn Weireldoorloge in Vloandern en Vrankryk gevolln zyn oen z'ol hier kwoamn vichtn tegen 'n Duuts. D'Iengelsche ein in dienen oorloge round 1.000.000 mienschn verloorn. 't Gedicht wos gepubliceerd up het moment da 'n Eestn slag by de Marne (5 tout 12 september 1914) nog vulup in d'hoofdn van de mienschn zot.

Mei 'n tyd gerochtn de derde en vierde verze van 't gedicht  bekend lik en eerbetuugienge vo d'oorlogsslachtoffers van olle landn.

:*They went with songs to the battle, they were young.
:*Straight of limb, true of eyes, steady and aglow.

:*They were staunch to the end against odds uncounted,
:*They fell with their faces to the foe.

:**They shall grow not old, as we that are left grow old:
:**Age shall not weary them, nor the years condemn. 

:**At the going down of the sun and in the morning,
:**We will remember them.

Ze leezn de "Ode of Remembrance" geweunlik voorn binst herdenkiengsplechtigheedn round 'n Eestn Weireldoorloge lik ANZAC Day, Remembrance Day, Remembrance Sunday. By uus leezn ze die ode oll'oavonde voorn binst The Last Post an de Menepoorte van Yper.

In Australië, Canada, Nieuw-Zeeland en Verenigd Keunienkryk herhoalt 't publiek doarachter meestol nog de letste lyne van 't gedicht, *"We will remember them"*.

In Canadeesche herdenkiengn leezn ze meestol e Fransche vertoalienge voorn t'hope mei, of in de plekke van d'Iengelsche ode.

## Referesjn



## Externe koppeliengn
* 5th Battalion RAR Association - Ode of Remembrance
* Canadeesche Ode of Remembrance
Boge

* Boge (woapn), den helt van *pyle en boge*.
* Optisch-meteorologische verschynsels:
** Reegnboge, een boge, ountstoan deur reflectie van zunnelicht in reegndruppels.
** Mistboge, een boge, ountstaan deur reflectie van zunnelicht in mistdruppeltjes.
*Architecteure
**Boge (bouwkunde), een ounderdêel van e bouwwerk.
**Luchtboge, e specioale sôorte van steunbeir die in de lucht hangt.
**Roundboge, een boge in de vorm van een halve cirkel, byvôorbeeld boovn pôortn of veisters.
**Scheeboge, schiddiengsboge tusschn middnbeuke en zybeukn in gotische kerkn en kathedroaln.
**Spitsboge, een boge die bestoat uut twêe symmetrische cirkeldêeln die in e scherpn hoek an de boovnkant t'hope kommn.
*Wiskunde
**Boge (meetkunde), e dêel van e cirkel.
Pinoakel

[thumb|200px|Pinoakel up ne [steunbeir van de kathedroale van Reims (Vrankryk, 13e eeuwe).]]
Ne **pinoakel**, **fioal** of **fioel** es en sierlik, decoratief torretje up ne steunbeir of en luchtboge. Ge vindt ze styf vele were by gotische gebouwn.

Pinoakels zyn ook functioneel want ze vergroddern 't gewichte van de steunbeirn. En hoe zwoarder den steunbeir, hoe meer druk van de luchtboogn dat 'n hem kut upvangn.

thumb|left|Pinoakels up den dom van Miloan (begunn in de 14ste eeuwe)
Schof

thumb|<center>Schof
E **schof**, is e meubelstik dat an de bovenkant open is en da met e schuufmechanisme in-en uutgeschoovn kan wordn in e meubel. ’t Dient vo tuug in te steekn. Schoovn zittn in kassn, bureaus of toafels. 

De mêeste schoovn en een handhoave van vôorn en ter zyn d’r die geslootn kunn wordn met e sloter.

E kasse die allêne mor uut schoovn bestoat wordt e commode genoemd.
Olyve

Een **olyve** is de vrucht van den olyfboom (*Olea europaea*), van de familie van de olyfachtign (Oleaceae). 't Geslacht *[[Olyfboom (geslacht)|Olea]]* telt à peu près 30 sôortn.

## Kenmerkn
Den boom groeit  styf troage en kan e poar duusd joar oud wordn. De bloarn zyn grysdegroen en van april tout juni kommn d'r witte blommetjes an. De stêenvruchtn zyn êerst groen van kleur en wordn zwart os ze rype zyn. 

## Geschiedenisse
Den olyfboom is één van d'oudste gewassn die gekend is. Je wordt dikwils vernoemd in den bybel, lik in Noach met de duve die werekêerde met een olyftak in zyn snoavel.
thumb|left|<center>Stamme van een oudn olyfboom 
## Gebruuk
Vo dat olyvn wordn g'eetn, wordn z'êest e joar in e zoutwoaterbad geleid vo de bittere smoak weg te krygn. De groene olyvn zyn de vruchtn die nog nie rype zyn. De zwarte zyn zochter en sterker van smoake.

Olyvn kunn in allerhande gerechtn verwerkt wordn, lik in salades, pizza's en in Grieknland me feta (gête- of schoapekoas). Ze wordn ook geserveerd by den aperitief.

Uut olyvn wordt olyfolie g'hoald, da gebruukt wordt in de voedienge, als brandstoffe, in medicyne en cosmetica.
## Verspreidienge
Olyfboomn groeidn êest allêne in 't Middellandsche Zêegebied, 't Middn-Ôostn en Zuud-Afrika, moa ze wordn nu over hêel de weireld gekwikt woa da 't klimoat geschikt is, zelfs in Japan, Indië, Austroalië en 't Zuudn van de Verênigde Stoatn.
Spermatophyta

**Spermatophyta** of **zoadplantn** zyn plantn woaby dat de vôortplantienge gebeurt via zoad. Ze zyn een onderdêel van de Embryophyta (landplantn). De zoadplantn wordn ingedêeld in de naktzoadigen (Gymnospermen) en de bedektzoadigen of blommeplantn (Angiospermen of Magnoliophyta).
## Evolutie
Uut de groene plantn (wiern), de landplantn (Embryophyta) en de voatplantn (Tracheophyta) ontwikkeldn de zoadplantn (Spermatophyta). Da was de vierde belangryke stap in d'evolutie van de plantn. Mossn en voatplantn verspreidn under deur spoorn. Zoadn en meer reservevoedienge of spoorn, woadeure da ’t embryo direct kan begunn te groein. Zoadplantn en ook nog d’eignschap da ze hout kunn vormn.
Hannelore Bedert

thumb|Hannelore Bedert, januoari 2011
**Hannelore Bedert** (1984, Deirlyk) es e West-Vlamsche zangeresse. 

Bedert studeerde kleenkunste an de Studio Herman Teirlinck. Ze studeerde zy doar of in 2007. Hannelore begoste mèi Iengelsche liedjes te ziengn by de groep Rheen. Eur deurbroake kwom oe ze solo Nederlandstoalige liedjes begoste te ziengn.

*In 2007 woun ze de Nekka-prys.
*Up 18 & 19 april trad ze zy t'hope up mèi Bart Peeters binst de Nekka-nacht.
*Up *Hemel in het klad*, 'n derdn albom van Bart Peeters, stoat *Zonder Woorden* da live upgenoomn èit gewist binst Nekka-nacht 2008.

'n 19stn september verscheen eurnen Nederlandstoaligen debuutalbom "Wat als". D'r stoan doar ook enigste liedjes in 't West-Vlams up, lik *Janker*, *[[Vocabulaire (lied)|Vocabulaire]]*, *Ier ben ik* en *Ol de mens'n*.

## Externe links
*  Officiële website
Jan Provoost

[thumb|<center>De gierigoard en den dôod ([Groeningemuseum, Brugge)]]
[thumb|<center>Schenker me St. Nicolaas, en zyn vrouwe me St. Godelieve ([Groeningemuseum, Brugge)]]
**Jan Provoost**, (Mons, ca. 1465 - Brugge, 1529) was e belangryke figeure in de Vlamsche renaissanceschilderkunst.

J’is geboorn in Mons en krêeg z’n ipleidienge in Valenciennes. Loater vertrokt ie nor Antwerpn, woa dat ’n em in 1493 liet inschryvn in de Sint-Lukasgilde. Je wierd doa beïnvloed deur Quinten Metseys. 

In 1494, ’t joar van Hans Memlings dôod, kocht ’n ‘t poorterschap van Brugge en je weunde in 't Ôost-Gistelhof. Ip da moment was Gerard David doa de grôte vôortzetter. 

Mè zyn nieuwn styl brocht Provoost leevn in de Brugsche schilderkunst. In zyn religieuze werkn is den invloed van Memling en David te zien.
Tusschn 1509 en 1527 krêegt ’n verschillige ipdrachtn van de clerus, ’t stadsbesteur en andere politieke instelliengn.

Je werkteg’ ook vo particuliern, die under geirn lietn ofbeeldn ip werkn met e religieus ounderwerp, lik de triptiek *Schenker me St. Nicolaas, en zyn vrouwe met eur patrôonillige Godelieve van Gistel*. ’t Middnstik van de triptiek bestoa nie me. ’t Is één van de werkn woarip da de stadskroane te zien is. Os ’t drieluuk toe was, kost j’an de buutnkant de *Gierigoard en den dôod * zien. De vint die achter Pietje den dôod stoat, is bykan zeker e zelfportret. De luukn zyn loater deuregezoagd, vo de vôor- en achterkant apart te kunn toogn. ’t Werk is te zien in ‘t Groeningemuseum.

Nog werkn van em in ’t Groeningemuseum zyn: De *Kruusigienge* en ’t *Latste Oordêel*, ’n ipdracht van ’t stadsbesteur uut 1525. ’t Most de magistroat herinnern an zyn plicht tout rechtveirdigheid. Vuufentwientig joar loater, in 1550, liet ’t stadsbesteur d’helletaferêeln
vanounder reks, die doen peizn an Jheronimus Bosch, overschildern. Da gebeurdeg' in ipdracht van Keizer Karel V, omda de verdoemdn bykan ollemolle gêestelikkn woarn. Vierhounderd joar loater, in 1956, en ze d’overschilderienge weggedoan.

Provoost leidde de decoroatiewerkn vo de *Blye Inkomste* van Keizer Karel V in Brugge in 1515. Vo da project et ’n tegoare gewerkt me de Rederykers, die ossan e verantwoordelikheid aan by blye inkomstn. Vo sommigte van zyn werkn, lik de *Gierigoard en den dôod * liet ’n em deur under inspireern.

In 1520 kwamt ’n in Antwerpn in contact me de grôte Duutsche renaissancekunstenoare Albrecht Dürer, die meekwam met em no Brugge.

Jan Provoost is in Brugge gestorvn in 1529 en begroavn in de Sint-Gilliskerke.


Ofbeeldienge:Jan Provoost - Last Judgement - WGA18449.jpg|* 't Latste Ôordêel* (Groeningemuseum, Brugge)
Ofbeeldienge:Jan Provoost - Crucifixion - WGA18445.jpg|*De Kruusigienge* (Groeningemuseum, Brugge)
Ofbeeldienge:Jan Provoost - Portrait of a Female Donor - WGA18451.jpg|Portret van e vrouwelikke schenker (Thyssen-Bornemisza Museum, Madrid)
Ofbeeldienge:Madona, menino e dois anjos, Casa Museu Eva Klabin.jpg|(Casa Museu Eva Klabin, Rio de Janeiro, Brazil)
15 juli

**15 juli** is den 196stn dag van 't joar (197stn dag in e schrikkeljoar) in de gregorioansche kalender. 't Volgen nog 169 doagn tout 't ende van 't joar.
## Gebeurtenissn
* 1099 - Êeste kruustocht: Christelikke soldoatn verovern Jerusalem.
## Geboorn
* 1902 - Jean Rey, Belgischn avokoat en polletieker
* 1921 - Roger Raveel, Vlamsche kunstnoare
## Gestorvn
* 1291 - Rudolf I, Rôoms-Duutsche keunienk
1529

1526 - 1527 - 1528 - **1529** - 1530 - 1531 - 1532
## Gebeurtenissn
;ogustus
*3 - Keizer Karel V komt were overêen me keunienk Frans I van Frankryk, deur bemiddelienge van Margaretha van Oostnryk (zyn tante en landvoogdesse van de Nederlandn) en Louise van Savoye (moeder van keunienk Frans I van Frankryk). Vandoar de noame *Damesvrede*. Frans I moet ofstand doen van Italië, Vloandern en Artois. 

## Geboorn
*Giambologna

## Gestorvn
*Jan Provoost
Sapindales

**Sapindales** is de botanische noame, vor een orde van de Magnoliophyta of blommeplantn. De noame is gevormd uut de familienoame Sapindaceae. 

In 't APG II-systeem, e recent systeem in de plantntaxonomie uut 2003, bestoat de orde Sapindales uut de families: 
* Anacardiaceae
* Biebersteiniaceae
* Burseraceae
* Kirkiaceae
* Meliaceae
* Nitrariaceae
:* Peganaceae 
:* Tetradiclidaceae 
* Rutaceae (Ruutefamilie)
* Sapindaceae (Zeepboomfamilie)
* Simaroubaceae
Ankerplatse

thumb|<center>Diamantmuseum ip d' Ankerplatse
D’**Ankerplatse** in Brugge stoa nie in d’officiële stroatnoamnlyste, mor is toch gekend deur ol de Buggeliengn en wordt courant gebruukt. ’t Stadsbesteur gebruukt de noame zelfs in officiële berichtn.

D’Ankerplatse ligt ip de plekke woa da de Katelynestroate, d’Oude Gentweg en de Nieuwe Gentweg tegoare kommn. 
De noame komt van d’herberge *Den Anker*, die ol bestound in 1579.

E beziensweirdigheid an d’Ankerplatse is ‘t Brugs Diamantmuseum.
thumb|left|<center>D' Ankerplatse

## Externe koppelienge
* D'Ankerplatse op Google Maps
Priesterkoor

300px|thumb|De plekke van 't koor in de kerke
't **Koor**  of **[[hoogkoor]]** es de plekke in kerkgebouwn woar dat 't outoar stoat. 't Es otemets geschid van de middnbeuke deur en koorhek of doksoal. Andere noamn vo 't koor zyn **sanctuarium** en **presbyterium**. 't Koor ligt meestol in 't oostelik gedeelte van de kerke, doa woa da de zunne upkomt. Groddere romoansche kerkn hèin dikkers twee koorn: 't oostkoor (of priesterkoor) en 't westkoor (of westwerk).

Me spreekn van en hoogkoor oe da koor hogger ligt dan 't niveau van de middnbeuke.

## Oorsproung
't Koor es ountwikkeld uut den absis. De monnikn vierden vroeger hunder liturgie in kerkn buutn het klooster. Die liturgie bestound uut doageliksche getyen dan ze zynder zoungn. Lik dan monnikn en specioale plekke han in de kerkelikke gemeenschap kreegn ze zynder en byzoundere plekke in de kerke, dichte by 't outoar. Moar lik da 't outoar vroeger in den absis stound, hèin ze 'n abdis vodder na 't oostn verschoovn. Zo kwom der en aparte plekke vry vo de kloosterliengn, het koor, da tusschn 't outoar (in den absis) en de vierienge stound. Ze stoundn zynder doar holf stoand, holf zittend up het koorgestoelte. Da zyn houtnde bankn die lanks weerskantn van 't koor stoan.

De noame **koor** vo ne groep mienschn da stoat te ziengn, es ountstoane uut diezelste traditie.
thumb|left|'t Koor van de kathedroale van Palencia in Spanje
Koor

*zangkoor: ne groep zangers en/of zangeressn
*priesterkoor: de plekke in e kerke of kathedroale woar da 't hoofdoutoar stoat
1168

1165 - 1166 - 1167 - **1168** - 1169 - 1170 - 1171
't Joar **1168** is 't 68e joar in de 12e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
## Gebeurtenissn
*Filips van de Elzas volgt Diederik ip als groaf van Vloandern.
## Geboorn
## Gestorvn
;januoari
*4 - Diederik van den Elzas
1099

1096 - 1097 - 1098 - **1099** - 1100 - 1101 - 1102
't Joar **1099** is 't 99e joar in de 11e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
## Gebeurtenissn
15 juli - Christelikke kruusvoarders verovern Jerusalem ounder de leidienge van Godfried van Bouillon. Bykan al d'inweuners wordn vermôord. Godfried van Bouillon wordt beschermheer van 't Heilig Graf en je wordt tout keunienk van Jerusalem verkoozn.
## Geboorn
## Gestorvn
Hoogkoor

Het **hoogkoor** es e specioale sorte van 't koor in e kerkgebouw.

't Hoogkoor verschilt van e geweun koor deurdat het hogger ligt, of ooit hogger geleegn hèit, dan 't vloerniveau van de middnbeuke.
Koorommegank

300px|thumb|Den koorommegank stoat in 't rood
thumb|left|Den koorommegank in de kathedroale van Soissons, Vrankryk (begunn an 't ende van de 13ste eeuwe
Den **koorommegank** of **deambulatorium** es nen overdektn wandelgank round et koor da oopn es lanks 'n kant van 't koor. Dienen gank es geweunlik even breed lik de zybeukn en ligt in het verlengde d'rvan. By kruuskerkn hèi je tusschn den koorommegank en de zybeukn nog de dwarsbeuke.

Deurnband ligt de koorommegank ligger dan 't koor zelve. Ge komt moa letter teegn da 'n koorommegank hogger ligt dan 't koor.

Sommigste kerkn hèin stroalkapelln. Die liggn toun lanks de buutnkant van de koorommegank.

## Oorsproung
Koorommegangs vind je surtout were by de groddere romoansche en gotische kerkn en kathedroaln. Oorsprounkelik woarn ze zynder bedoeld vo de bedevoarders gemakkelik lanks 't koor te keunn loatn passeern binst dan ze zynder de reliekn an 't bekykn woarn.

Ollene rooms-katholieke kerkgebouwn hèin ne koorommegank.
Pandreitje

[thumb|<center>’t Pandreitje deur [Jan Garemijn (1778)]]

‘t **Pandreitje** in Brugge ligt  tusschn de Rozenhoedkoaie an ‘t Hudevetterspling en ’t pôortgebouw van 't vroeger gevang an ‘t Astridpark, deur de Bruggeliengn de *Botaniekn hof* genoemd. 

‘t Is e gedemptn oarm van de Reie, de riviere die in den tyd deur de stad stroomde. Vroeger kost je d’r olle doagn groensels en fruut koopn.

Van ’t gevang, die ofgebrookn is in 1989, bluuft ter ollêne mor ‘n 18e eeuws pôortgebouw over. ’t Gevang, êest 't tuchthuus, kwam in de plekke van ’t Stadspand. ’t
Stadsbesteur liet ’t pand ip ’t ende van de 15e eeuwe iprichtn. 't Was e sôorte overdekte markt, woa dan d’r stalletjes verheurd wierdn an schilders, edelsmeedn, juweliers en tapytwevers. Ze kostn under werkn doa verkoopn binst de joarmarktn en de meimarkt wierd doa g’houdn.

D’r neffest stound ‘t Minderbroedersklôoster. De Minderbroeders of Recollettn, gesticht deur Franciscus van Assisi (†1226), kwoamn under nog binst zyn leevn in Brugge vestign. Êest verblêevn ze dichte by de Sint-Gilliskerke, mor in 1245 krêegn ze 't dêel van de Broamberg woa da nu ’t Astridpark is van ’t stadsbesteur, vo d’r e klôoster ip te zettn.
Tout vo den Êestn Weireldoorloge sproakn veel oudere Bruggeliengn nog van de Recollettnhof.
De Minderbroeders wierdn de *Frères* genoemd. Round ’t klôoster stound er ’n hoge meur en de stroate d’r voorn wierd *Frèremeur* genoemd, te zien ip de koarte van Marcus Gerards (1562).
thumb|’t Pandreitje reksboovn (nog nie gedempt in 1562)
O ’t Stadspand z’n rolle verloorn had, wierd er doar in 1671 e stedelik tuchthuus ipgericht, woa dan d’r landlopers en bepoalde veroordeeldn ipgeslootn wierdn. ’t Eigenlik gevang was ’t Stêen ip de Burg. In 1689 was ter doar e brand en de gevangenn wierdn van ’t Steen no ’t tuchthuus an ’t Pandreitje overgebrocht. ’t Tuchthuus pakte loater dêeln van ’t Minderbroedersklôoster over en kost azo uutbreidn. 

In 1768 wierd 't reitje gedempt. In de beddienge wierd er e riole gemetst en de drie bruggn wierdn ofgebrookn. De Vlasbrugge of Cocquytbrugge verbound de Rozenhoedkoaie met de Braambergstroate. D’r wierd an ’t werkvolk gevroagd van ol ’t bouwofvol in de beddienge te smytn tout da ’t hêlegans ipgevuld was. ’t Deurde nog tout 1791 dat d’ipgevulde beddienge kost geplaveid wordn. Nu herinnert ollêne de noame d’r nog an dat ’t e reitje was.

In 1828 wierd ’t tuchthuus deur ’t stad overgedreegn an de stoat vo d’r e stoatsgevang van te moakn, en de stroate d’r vôorn krêeg de noame *Gevangstroate*.

In 1989 is ’t Gevang ofgebrookn en d’r is nu e weunproject in de plekke gekommn me 75 moderne stadsweuniengn. ’t Poortgebouw is g’integreerd in ’t project. D’r zyn appartementn met ’n hof en met of zounder terras by, en huuzn met ’n hof en/of dakterras. D’r ounder is ter ’n oundergroundse parking gekommn.
Ôost- en Westvlêeshuus

[thumb|De vismarkt ip de Broamberg (1750). Reks ’t Ôostvlêeshuus. Ip den achterground de [Sint-Donaaskathedroale.]]
thumb|’t Westvlêeshuus
[thumb|'t Ôostvlêeshuus lienks van de [Vismarkt (Brugge)|Vismarkt, Marcus Gerards (1562)]]

't **Ôost- en Westvlêeshuus** woarn twi  grôte hallen in Brugge, die eigndom woarn van ‘t Brugs bêenhouwersambacht.

't Westvlêeshuus bestound ol in 1399 en stound woa da nu de Simon Stevinplatse is.
't Ôostvlêeshuus stound an ‘n ôostkant van de Vismarkt ip de Broamberg. 

't Brugs bêenhouwersambacht had ook verschillige eigndommn in de Beenhouwersstroate, en ha zyn kapelle in de Sint-Jakobskerke, d’r nie verre van.
De benoamienge van de Beenhouwersstroate is ol van 1299 bekend en verschillige
beenhouwersfamilies en d’r lange tyd geweund. 

De bêenhouwers hieldn ton gin wienkel in hunder huus, mo verkochtn hunder vlêes in de vlêeshallen. D’r zyn dudelikke ofbeeldiengn van de twi vlêeshallen te zien ip de koarte van Brugge deur Marcus Gerards (1562).
Wortelstok

thumb|<center>Wortelstok van de sierasperge
E **wortelstok** of **rhizoom** is e sôorte styngel van e plante die mêestal horizontoal ounder de ground kruupt en wortels vormt. Wortelstokkn zyn soms ipgezwolln en bevattn reservevoedienge. Z’hen knoopn met of zounder bloarn woarip dat er nieuwe plantn gevormd kunn wordn.

By de gemberplante vormt de wortelstok ’t eetboar dêel, de gemberwortel. 

Vele vaste plantn die overwientern vormn wortelstokkn. D’r zyn ook e poar hardnekkige sôortn ounkruud me rhizoomn. ‘t Woord rhizoom komt van 't Grieks ῥίζωμα.
Hallekerke

thumb|right|D'hallekerke van Quaëdypre (16e eeuwe)
E **hallekerke** es e gotisch kerkgebouw woavan dan de zybeukn à peu près eevn hoge en eevn breed zyn lik de middnbeuke. Soms zyn der vuuf gelykige beukn in plekke van drie. De middnbeuke van hallekerkn hèit noois gin boovnluchtn.

By e geweune basilicoale kerke zyn de zybeukn ligger en smoller dan de middnbeuke. 

Hallekerkn zyn surtout gezet gewist binst den loatgotiek. Oe je zukke kerke ziet, zit d'r dus dik in da ze zy in de vichtiende of zestiende eeuwe gezet hèit gewist.

## Hallekerkn in [[West-Vloandern]]
*Sint-Jan De Doperkerke, Anzegem
*Sint-Audomaruskerke, Bevern-a'n-Yzer
*Sent-Andreaskerke, Bikschôte
*Sint-Michielskerke, Boezienge
*Sint-Gilliskerke, Brugge
*Ouze-Lieve-Vrouwekerke, Damme
*Sint-Petrus en Pauluskerke, Elverdinge
*Sint-Clemenskerke, Klemskerke
*Sent-Moartnskerke, Kortryk
*Ouze-Lieve-Vrouwekerke, Nieuwpoorte
*Sint-Lambertuskerke, Oogstoade
*Ouze-Lieve-Vrouwekerke, Pittem
*Oeze Vrouwnkerke, Poperinge
*Sinte-Beirtnskerke, Poperinge
*Sint-Vedastuskerke, Rinnegelst
*Sint-Petrus en Pauluskerke, Rumbeke
*Sint-Jan-Ontoofdiengskerke, Stoavel
*Sint-Arnolduskerke, Tiegem
*Sint-Pieterskerke, Tielt
*Sint-Baafskerke, Watou
*Sint-Martinuskerke, Westvletern

## Hallekerkn in [[Frans-Vloandern]]
*Sent-Moartnskerke, Boeschepe
*Sint-Volkwinkerke, Ekelsbeke
*Sint-Omaarskerke, Quaëdypre
*Sint-Moartnskerke, Sint-Winoksbergen
*...

## Hallekerkn in [[Oost-Vloandern]]
*Sint-Pieter en Pauluskerke, Zulte
*...
Neuzeke

thumb|<center>Deurmiddn gesneen topneuzn
Een **neuzeke**, **topneuze, sukertop** of **cuberdon** is een sorte sneukelienge die de vorme eet van een kegel, nen gedroaidn drieoek en azoa een bitje ip een hoedje of ip een neuze trekt.

De buut'nkant is hard, moar olbinnn is een neuzeke styf zochte, 't is een sorte sukergelei.
De kleur is mêestol moave tot donkerpoars, oloewel dat 't gezeid moe zyn da' je ze ôok in andere kleurn lik in 't groen kunt krygn. Neuzekes zyn moa ênigte weekn te bewoarn, doarachter zyn ze nie per se slicht, moar is de binnenkant hard gekoomn.

Neuzekes zyn ollene moar in Belgie te vindn.

## Externe koppelienge
*Geschiedenisse van de neuzekes
Koetelwyk

De **Koetelwyk** of Ketelwyk, was ’n oude wyk in Brugge, die ol bestound in 1284. 

Achter de fusie van Grôot-Brugge in 1971, hen ze de noame gegeevn an e stroate in Kôolkerke, juste boovn Fort Lapin, ten nôordôostn van Brugge.

D’oude Brugsche wyk lag oorsprounkelik ten nôordn van de Goudn-Handreie en langs de lienker kant van de Langereie en groeide zêre uut tout an de Spegelreie. Doa, woa da nu de Keuniengsbrugge is, zou de *Koetelwykpôorte* van d’êeste stadsomwallienge van de 12e eeuwe gestoan hen.

Lange geleen was ter doar in de Koetelwyk in Brugge e *Bloemenstroate*, e landelikke weg die by ’t volk bekend stound ols de *Kettel* - of * Kitteldreve*.

By de fusie van Grôot-Brugge most de stroatnoame van de *Bloemenstroate* in Kôolkerke veranderd wordn, omdat er mor één stroate met die noame mocht zyn: in Assebroeke. 

Êest han ze gepeisd van de noame *Kitteldreve* an de stroate te geevn, mo deur de dubbelzinnige betêkenisse hen ze gekoozn vo *Koetelwyk*.
Zoalkerke

[thumb|right|200px|'t Groundplang van e zoalkerke mèi [dwarsbeuke]]
[thumb|left|De Sint-Audomarus zoalkerke van [Bôoitsouke by Veurn]]
E **zoalkerke** es e kerkgebouw zounder zybeukn. Ze bestoat zy dus moar uut één beuke. 

Meestol es d'r wel e rounde nisse, den absis, woarin da 't outoar geweunlik stound.

De meeste moderne kerkn zyn zoalkerkn. Eén van d'oudste zoalkerkn van West-Vloandern es d'Oude Kerke van Vichte da gezet hèit gewist in 't begun van de twoafste eeuwe.

Zoalkerkn zyn ook osan vree in trek gewist by de protestantn. Da komt omda by zynder den preek van groot belang es en olleman den dominee goed zou keunn ziene.

## Zie ook
* Basilicoale kerke
* Hallekerke
Orgoanstelsel

thumb|<center>Cardiovasculair stelsel
In de biologie is een **orgoanstelsel** of **orgoansystèim** e groep van orgoann die tegoare werkn vor e bepoald doel te bereikn. Over ’t algemêen wordn de stelsels in under gehêel bestudeerd of ounderzocht. 

Orgoanstelsels by de mens mor ook by vele bêestn zyn:
*Oasemstelsel of respiratoir stelsel: ipnoame van zeurstoffe, ofgifte van koolzeur (luchtpupe, bronchi, loungn…) 
*Verteiriengsstelsel of digestif stelsel: ipnoame en verteirienge van voedienge (speekselkliern, slokderme, moage, lever, alvlêeskliere, derms…)
*Herte- en voatstelsel of cardiovasculair stelsel: vervoer van zeurstoffe, verteiriengsproductn, koolzeur, ofbroakproductn (herte, slagoaders, oaders…)
*Lymfestelsel: ofvoer van schoadelikke stoffn en ziekteverwekkers uut 't lichoam, belangryke rolle by 't immuunsystèim (lymfevocht, lymfevoatn, lymfekliern...)
*Uutscheidiengsstelsel of urinair stelsel: ofvoern van ofbroakproductn en andere schoadelikke stoffn (niern, urineleiders, bloaze…)
*Velstelsel of integumentair stelsel: beschermienge van ’t lichoam (vel, zwêetkliern, hoar, noagels…)
*Skeletstelsel: stevigheid (bêenders, ligamentn, peezn…)
*Spierstelsel: bewegienge deur verschillige spiern
*Hormoonstelsel of endocrinestelsel: regelienge van verschillige functies in 't lichoam (schildkliere, byniern…)
*Zenuwstelsel: verzoameln, overmoakn en verwerkn van informoatie (hersens, ruggemerg, zenuwn…)
*Zintuugstelsel: contact met de buutnweireld
*Vôortplantiengsstelsel: vôortplantienge (zoadkliern, zoadleiders, eierstokkn, boarmoeder…)
Pseudobasilicoale kerke

E **pseudobasilicoale kerke** es e religieus gebouw mèi en hoofdbeuke en twee liggere zybeukn, moar de middnbeuke en es gin luchtbeuke.

Bij en echte basilicoale kerke es d'hoofdbeuke ook de luchtbeuke, wuk da zorgt vo verluchtienge in 't middn van 't gebouw. De vèinsters van de middnbeuke zittn toun in de meurn die boovn de zybeukn uutsteekn. Moa by e pseudobasilicoale kerke èi je gin luchtbeuke, want 't verschil in hogte tusschn middnbeuke en zybeukn es zodoanig klene dat er gin plekke meer en es vo vèinsters te steekn in de meurn boovn de zybeukn. In extreme gevolln lopt et dak van de zybeukn over in et dak van de middnbeuke.

## Zie ook
* Basilicoale kerke
* Hallekerke
* Zoalkerke

## Externe link
*Pseudobasiliek
Sint-Gilliskerke (Brugge)

thumb|De Sint-Gilliskerke
De **Sint-Gilliskerke**  is d’ênigste hallekerke in Brugge. De kerke hèt e geblokte torre en stoat temiddn van e volkse wyk. 

Bouwkundig gezien is de kerke interessant. ’t Is e vroeg-gotische kerke met e transept en drie koorn en de zybeuken zyn eevn hoge of de middnbeuke, ’t kenmerk van ‘n hallekerke. 

Van d’oorsprounkelikkn bouw in vroege bakstêengotiek zyn ollêne zes blauwstêenn pylers in ’t schip, e poar meurvlakkn en de boasis van de torre bewoard gebleevn.

An de nôordkant stoat ’t beeld van Sint-Gillis. ’t Zou g’inspireerd zyn ip zyn portret in de Moreeltriptiek van Hans Memling, te zien in ‘t Groeningemuseum.

In 1240 schounk Boudewyn van Praet ’n terring dat achter ’t zogenoemde *‘t Wyk* of Koetelwyk lag, an ’t kapittel van Onze-Lieve-Vrouwe. D’r wierd e kapelle gebouwd, die an de boasis lag van ’t ountstoan van de Sint-Gillisparochie. De kerke wierd ipgericht ols hulpkerke van d’Onze-Lieve-Vrouwe-parochie en was dus êest ‘n bykerke. In 1258  is  ‘t e zelfstandige parochie gewordn deurdat de stad ton styf uutbreidde in die richtienge en by ‘t anleggn van de twidde stadsomwallienge kwamt de parochie in ’t stadsgebied. 

Round 1226 han de Minderbroeders of Recollettn, gesticht deur Franciscus van Assisi, under doar ook ol in de nieuwe wyk gevestigd. En in 1245 stoundn z’under eigndom of an ’t stad en in de plekke krêegn ze 't dêel van de Broamberg by 't Pandreitje, woa da nu ’t Astridpark is, vo d’r e klôoster ip te zettn.

Round 1283 kocht de stad hêel ’t parochioal gebied an.

In de 15e eeuwe hen ze de kerke vergrodderd en in 1875 groundig neogotisch gerestaureerd. 

’t Zien weird zyn surtout de schilderyen, w.o. ’t *Veelluuk van Hemelsdaele* uut 1564 deur Pieter Pourbus, ’t Latste Oavondmoal (1593) deur Antoon Claeissins en enigte schilderyen deur Jacob van Oost den Oudn.

Zes schilderyen, woavan drie deur Jan Garemijn, toogn christn sloavn die by d’Arabiern vrygekocht wordn deur d’orde van de *Trinitariërs* (1777-1783). D’anleidienge vo die schilderyen woarn twi Bruggeliengn die verlost wierdn: Jacob Gadeine in 1769 en Jozef de Mulder in 1780.

In de kerke was sedert 1642 de confrerie van d’Illige Drievuldigheid gesticht, die under, lik de *Trinitariërs*, inzette vo de vrykoop van blanke gevangenn by d’Arabiern. Gekeetnde sloavn in eeknhout dienn ols voetstik vo ’t Onze-Lieve-Vrouwebeeld da verêerd wierd deur de confrerie. 

Hans Memling, Jan Provoost, Lanceloot Blondeel en  Pieter Pourbus zyn d’r begroavn.
Portoal

*Portoal (gebouw): 'n inkom van e gebouw
*Portoal (internet): en blad up ne website da dient lik inkom voor (en deel van) die website
Portoal (gebouw)

thumb|left|De rykelik versierde portoaln van de kathedroale van Amiens, Vrankryk (13e eeuwe)
En **portoal** (van 't Latyn *porta* = deure, poorte) es d'olgemene noame vo 'n "inkom" van e groot, publiek gebouw lik e kerke, ne tempel of en overheidsgebouw. 't Es en kwestje van prestige: hoe belangrikker de functie van 't gebouw of van 'n inweuner, hoe hogger, grodder en meer gedecoreerd 't portoal es. 

By kerkn dient et portoal lik overgank tusschn binn en buutn. Oe je in 't portoal van e kerke stoat, zy j'ol binn in de kerke moar nog nie van binn in 't gebouw. In de middeleeuwn wos datte de plekke woar da bedeloars stoundn.

Grote kerkgebouwn hèin dikkers drie portoaln te reke: 't hoofdportoal, 't westportoal en 't oostportoal. Portoaln van gotische gebouwn zyn geweunlik styf gedecoreerd mèi beeldhouwwerkn, 't hoofdportoal nog meer dan de zyportoaln.
Westbouw

thumb|right|200px|Westbouw van de collegioale Sint-Gertrudekerke in Neyvel
thumb|left|Groundplang van de romoansche kathedroale van Durham in Iengeland. Reks et westtransept.
Ne **westbouw**, **westkoor** of **westwerk** es ne grootn uutbouw an 't westelik uutende van groddere kerkgebouwn lik kathedroaln en abdykerkn.

Ze zyn vo 'n eestn kee gebruukt gewist by karolingische gebouwn en tout an de romoansche periode toegepast gewist.

Ne westbouw bestoat geweunlik uut e middnstik - soms groot, soms klene, soms mèi e grote torre d'r ip - en twee zytoorns. 't Middnstik hèit twee verdiepn. Den beneen dient lik inkom en up 't eeste verdiep hèi je e twidde koor, et westkoor, dat in oopn verbindienge stoat mèi de kerke.

Oe d'r ne westbouw es, lykt et of da 't gebouw twee transeptn hèit nl. et **westtransept**, dat es den westbouw zelve, en de courantere oostelik geleegn dwarsbeuke (zie foto lienks). 

Westwerkn hèin soms ook één of meerdere absiden (zie foto reks).

## Kerkn mèi westkoor in de [[Lege Landn]]
*Sint-Bartholomeuskerke, Luuk
*Sint-Gertrude, Neyvel
*Basilieke van Ouze-Lieve-Vrouwe Tenhemelupnemienge, Moastricht
Tungewelf

[left|thumb|Tungewelvn in de [romoansche abdykerke van Conques, Vrankryk (11e eeuwe)]]
right|thumb|Schemoatische deursnee van e '''tungewelf'''
**Tungewelvn** zyn d'oudste en de meest simpele sorte van gewelvn. Z'hèin de vorm van nen holvn cylinder. De meest courante uutvoeriengn zyn de gemetste. 

Tungewelvn woarn populair in den karolingischn en romoanschn styl. 't Nadeel es dan ze ne grootn verticoaln druk leggn up de meurn. 't Es doamei da je by tungewelvn dikke meurn mèi zwoare steunbeirn nodig hèit vo die gewelvn t'oundersteunn. 't Gevolg wos dan ze moar letter (en klene) vèinsters in de meurn stoakn.

Binst de gotiek zyn ze overgestapt noa de sterkere kruusgewelvn en kruusrebgewelvn. In de loatgotiek, 't classicisme en de barok woarn houtnde tungewelvn vree in trek, dedie belastn 't gebouw moa letter. Toun hèi j'ook gin steunbeirn of luchtboogn nie mèi nodig. E tungewelf van  hout es eigentlik gin gewelf moar wel nen plafong.
Biologie

thumb|150px|Animalia - Bos primigenius taurus
thumb|150px|Planta - Triticum
thumb|150px|Fungi - Morchella esculenta
150px|thumb|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
thumb|150px|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
thumb|150px|Archaea - Halobacteria
thumb|150px|Virus - Gamma phage
**Biologie** (van 't Grieks: βιος: leven en λογος : woord) is de weetnschap die de levende wezens, levensvormn en levensverschynsels bestudeert.
## Dêelgebiedn
* Anatomie: studie van de structeure en organisoatie van organismes. 
* Antropologie: 'n weetnschap da d'evoluusje en 't gedrag van de miens lik e biologisch organisme bestudeert
* Arachnologie: studie van de kobbn. 
* Astrobiologie: ounderzoek van eventueel leven ip andere planeetn. 
* Biochemie: studie van de chemische aspectn van de levende nateure. 
* Biogeografie: studie van de verspreidienge van plantn en bêestn ip eirde. 
* Biofysica: nateurkunde van processn in levende organismn.
* Biologische antropologie: studie van de mens als biologisch organisme, 't gedrag van primoatn en de menschelikke evolutie.
* Celbiologie of cytologie: studie van de celle. 
* Dendrologie: studie van bôomn en houtachtige plantn. 
* Ecologie: studie van de reloatie tusschn organismn en under omgevienge. 
* Embryologie: studie van de vroege ountwikkelienge van organismn. 
* Entomologie: studie van de insektn. 
* Ethologie of gedragsbiologie: studie van ’t gedrag by de bêestn. 
* Evolutiebiologie: studie van de evolutie van sôortn. 
* Fycologie: studie van algn 
* Fylogenetica: studie van de ofstammiengsgeschiedenisse van een organismesôorte. 
* Fysiologie: studie van de levensverrichtiengn en verschynsels by organismn.
* Genetica: studie van de erfelikke eignschappn.
* Herpetologie of terrariumkunde: studie van de reptieln en amfibieën. 
* Histologie: studie van de bouw en functies van de weefsels. 
* Ichtyologie: studie van de vissn. 
* Limnologie of meerkunde: studie van ’t leven in zoet woater. 
* Malacologie: studie van de molluskn of wêekbêestn. 
* Mammalogie: studie van de zoogbêestn. 
* Marine biologie: studie van ’t leven in zêeën en oceoann. 
* Microbiologie / Bacteriologie: studie van de micro-organismn. 
* Moleculaire biologie: studie van molecuuln. 
* Mycologie: studie van de schimmels. 
* Neurobiologie: studie van de werkienge van ’t zenuwstelsel. 
* Ornithologie of veugelkunde: studie van de veugels. 
* Paleoantropologie: den weetnschap da 't ountstoan van den miens bestudeert
* Paleontologie: studie van ’t leven in ’t geologisch verleedn gebaseerd ip fossiele restn. 
* Plantkunde of botanie: studie van de plantn. 
* Plantepathologie of fytopathologie: studie van planteziektes. 
* Taxonomie: indêlienge, classificoatie van organismn.
* Toxicologie: de weetnschap die de werkienge van giftige stoffn ip organismes bestudeert. 
* Virologie: studie van virussn 
* Zoölogie: studie van de bêestn.
Archivolt

[thumb|right|Ouderdeeln van et '''hoofdportoal''' van d'Ouze-Lieve-Vrouwekathedroale van Parys: A:Wangfigeurn, B:Verdeelzule woar dat er en beeld tegen gezet es, C:[Kapiteel, D:Timpoan, E:**Archivolt**, F:Fries, G:Dwerggalery mèi beeldn]]
Nen **archivolt** es ne term uut de romoansche en gotische religieuze architecteure. Nen archivolt es en roundboge of spitsboge boovn 'n ingank van e kerke. Dikkers zyn der verschillige van die boogn bachtn mekkoar gezet vo decoroasje. Archivoltn zyn vele gebruukt vo portoaln te versieren mèi beeldhouwwerkn.

## Verschillige archivoltn

Ofbeeldienge:Arc.eglise.Saint.Etienne.Nevers.png|Saint-Étienne kerk in Nevers
Ofbeeldienge:Archivoltes.eglise.de.Loupiac..png|Kerke in Loupiac
Ofbeeldienge:Archivoltes.cathedrale.Amiens.png|Kathedroale van Amiens
Ofbeeldienge:Archivoltes.eglise.Avallon.png|Kerke van Avallon