Zoekmachien

Een **zoekmachien** is e softwaresystèem da hyperlinks noa webpagina's en andre relevante informoatie ip 't web gift, lik antwoord ip e zoekipdracht van e gebruker. De gebruker gift e zoekipdracht in e webbrowser of e mobiele app, en de zoekresultoatn wordn mêestol getoogd lik e lyste van hyperlinks, met d'rby tekstsoamenvattiengn en ofbeeldiengn. Gebrukers kunn'n ôok nunder zoekipdracht beperkn toet specifieke sôortn resultoatn, lik ofbeeldiengn, video's of nieuws.

Vo 'n anbeider van zoekdienstn is nunder machien ounderdêel van e gedistribueerd systèem da vele datacenters over de hêle weireld ku bevattn. De snelheid en nauwkeurigheid van 't antwoord van e zoekmachien ip e zoekipdracht zyn gebaseerd ip e complex systèem van indexeringe dat idder moment bygewerkt wudt deur geautomatiseerde webcrawlers. Da ku ôok de datamining van bestanden en databases ip webservers inoudn, oewêl da sommigte inoud nie toegankelik is vo crawlers.

D'r zyn ol e masse zoekmachienes gewist sinds 't begun van 't web in de joarn 90; moa Google Zoekn is in de joarn 2000 de mêest dominante gekommn en is da toet nu toe gebleevn. Vôgns StatCounter eit Google in meie 2025 oungeveer 89–90% van 't weireldwyde marktandêel vo zoekmachienes in andn, me concurrentn die verre achterbluuvn: Bing (~4%), Yandex (~2,5%), Yahoo! (~1,3%), DuckDuckGo (~0,8%) en Baidu (~0,7%). Vist is da 't d'n êeste kêer in mêer of tien joar is da Google zyn andêel ounder de 90%-grenze gakt is. 't Verbêetern van de zichtboarheid van websites in zoekresultoatn, gekend lik zoekmachienmarketing en zoekmachienoptimalisoatie, focust zyn eign doa deure groetndêels ip Google.

## Geschiedenisse

### Vôor de joarn '90

In 1945 beschrêef Vannevar Bush een informoatie-ophoaliengssysteem da e gebruker in stoat zou stelln om an e grôte oeveeleid informoatie te geroakn, allemolle an êen en 'tzeste bureau, wuk dat 'n e memex noemde. J' beschrêef da systeem in een artikel me d'n titel "As We May Think" in *The Atlantic Monthly*. De memex wos bedôeld vo e gebruker de meugelikheid te geevn om de stygende moeilikheid van 't viendn van informoatie in alsmoa grotere gecentraliseerde indexn van weetnschappelik werk t' overwinn'n. Vannevar Bush a bibliotheekn van ounderzoek in zyn ôofd me verboundn annotoaties, wuk da trekt up moderne hyperlinks.

Link-analyse wierd uutendelik e crucioal ounderdêel van zoekmachienes deur algoritmes lik Hyper Search en PageRank.

### 1990s: Gebôorte van zoekmachienes
D' êeste internetzoekmachienes woarn d'r ol vôorn d'n debuut van 't web in december 1990: WHOIS-gebrukerszoektochtn goan were toet 1982, en de Knowbot Information Service multi-netwerk gebrukerszoektocht wierd vo d'n êeste kêer g'ïmplementeerd in 1989. D' êeste goed gedocumenteerde zoekmachien die inoudsbestanden zocht, noamelik FTP-bestanden, wos d' Archie zoekmachien, die ip 10 september 1990 uutkwam.

Vôorn september 1993 wierd 't World Wide Web hêlegans met d' and g'ïndexeerd. D'r wos e lyste van webservers die bygewerkt wierd deur Tim Berners-Lee en g'host wierd ip de webserver van CERN. D'r is nog êen snapshot van de lyste uut 1992 bewoard gebleevn, moa naarmate datter mêer en mêer webservers online kwoamn, kost de centroale lyste 't nie mêer by-oedn. Ip de site van de NCSA wierdn nieuwe servers ankoendigd ounder d'n titel "What's New!".

D'n êesten tool da gebruukt wierd vo 't zoekn noar inoud (in teegnstellienge toet gebrukers) ip 't internet wos Archie. De noame stoat vo "archive" (archief) zounder de "v". 't Wierd gemakt deur Alan Emtage, e student informoatica an de McGill-universiteit in Montreal, Canada. 't Programma downloade de lystn van ol de bestanden die up openboare anonieme FTP-sites stoundn, woadeure datter e deurzoekboare database van bestandsnoamn ountstound. Archie indexeerde echter nie den inoud van die sites zelve, omdan de oeveeleid data zo beperkt wos da 't makkelyk met d' and kost wordn deurzocht.

D' ipkomste van Gopher (gemakt in 1991 deur Mark McCahill an d' Universiteit van Minnesota) leidde toet twêe nieuwe zoekprogramma's, Veronica en Jughead. Juuste lik Archie zochtn ze noa de bestandsnoamn en titels die in de Gopher-indexsystemn woarn ipgesleegn. Veronica ("Very Easy Rodent-Oriented Net-wide Index to Computerized Archives") zörgde voor e zoektocht ip trefwoordn in de mêeste Gopher-menutitels van de hêle Gopher-lystn. Jughead ("Jonzy's Universal Gopher Hierarchy Excavation And Display") wos een tool om menu-informoatie te krygn van specifieke Gopher-servers. Oewêl da de noame van de zoekmachien Archie gin verwyzienge wos noa de Archie-stripreeks, zyn "Veronica" en "Jughead" wel personoages uut die reekse, en doamee wierd er verweezn noa nunder vôorganger.

In de zomere van 1993 bestound er nog gin zoekmachien vo 't web, oewêl datter wel vele gespecialiseerde cataloogn met d' and wierdn byge'oudn. Oscar Nierstrasz an d' Universiteit van Genève schrêef e reekse Perl-scripts die die pagina's periodiek spiegelden (mirrorden) en z' òmmschreevn noar e standoardformoat. Da vormde de boasis vo W3Catalog, d' êeste primitieve zoekmachien van 't web, uutgebrocht ip 2 september 1993.

In juni 1993 miek Matthew Gray, ton an 't MIT, wuk da woarschynlik d'n êeste webrobot wos: de up Perl-gebaseerde World Wide Web Wanderer, en je gebruukte em vor een index me de noame "Wandex" te moakn. 't Doel van de Wanderer wos vo de grôotte van 't World Wide Web te meetn, wuk dat ie dêe toet lat in 1995. D'n twidde zoekmachien ip 't web, Aliweb, kwam uut in november 1993. Aliweb gebruukte gin webrobot, moa wos in plekke doarvan ofhankelik van de websitebeheerders die in e bepoald formoat een indexbestand anleverden vo nunder site an te meldn.

JumpStation (gemakt in december 1993 deur Jonathon Fletcher) gebruukte e webrobot vo webpagina's te viendn en zyn index ip te bouwn, en gebruukte e webformulier lik interface vo 't zoekprogramma. 't Wos doamee d'n êesten WWW-tool die de drie essentiële functies van e zoekmachien (crawlen, indexeern en zoekn) combineerde. Deure van de beperkte middeln ip 't platform woarip da 't droaide, wos 't indexeern en zoekn beperkt toet de titels en koppen in de webpagina's die de crawler teegnkwam.

Êen van d' êeste "vulledige tekst" crawler-gebaseerde zoekmachienes wos WebCrawler, die in 1994 uutkwam. In teegnstellienge toet zyn vôorgangers liet et gebrukers toe vo noar elk woord in e webpagina te zoekn, wuk da sindsdien de standoard is gewordn vo ol de grôte zoekmachienes. 't Wos ôok d' êeste zoekmachien die brêed gekend wos by 't grôte publiek. Ôok in 1994 wierd Lycos (da begost an de Carnegie Mellon University) gelanceerd, wuk da e grôte commerciële oundernemienge wierd.

D'n êeste populaire zoekmachien ip 't web wos Yahoo! Search. 't Êeste product van Yahoo!, ipgericht deur Jerry Yang en David Filo in januoari 1994, wos e webgids da Yahoo! Directory noemde. In 1995 wierd er e zoekfunctie an toegevoegd, woadeure da gebrukers in de Yahoo! Directory kostn zoekn. 't Wierd êen van de mêest populaire maniern vo menschn om interessante webpagina's te viendn, moa de zoekfunctie werkte dus ip eur eign webgids, in plekke van ip vulledige tekstkopieën van webpagina's.

Kort doarachter kwoamn d'r een antoa andre zoekmachienes die streden vo de populariteit. Doarounder addn we Magellan, Excite, Infoseek, Inktomi, Northern Light en AltaVista. Informoatiezoekers kostn ôok de webgidsn deurbladern in plekke van e zoektocht ip trefwoordn te doen.

In 1996 ountwikkelde Robin Li 't RankDex site-score algoritme vo 't rangschikkn van de zoekresultoatn en je krêeg e g'octrooieerd patent (US patent) vo die technologie. 't Wos d' êeste zoekmachien die hyperlinks gebruukte om de kwaliteit van websites te meetn die 't indexeerde, wuk da twêe joar idder wos of 't stief gelykoardige algoritme-patent da Google in 1998 aangediend ad. Larry Page verwees in sommigte van zyn Amerikoansche patentn vo PageRank noa 't werk van Li. Li gebruukte loater zyn RankDex-technologie vo de Baidu zoekmachien, die deur em wierd upgericht in China en in 2000 wierd gelanceerd.

In 1996 wos Netscape ip zoek om êen inkele zoekmachien een exclusieve deal te geevn lik de standoard zoekmachien ip nundern webbrowser. D'r wos zovoele interesse da Netscape uutendelik deals sloot me vuuf van de grôotste zoekmachienes: vo 5 miljoen dollar per joar zou elke zoekmachien in rotoatie stoan ip de Netscape zoekmachien-pagina. De vuuf machienes woarn Yahoo!, Magellan, Lycos, Infoseek en Excite.

Google nam 't idee vo zoekterm'n te verkôopn over in 1998 van e klêen zoekmachienbedryfke da goto.com noemde. Die zet a e gigantischen impact ip de business van zoekmachienes, die van e sukkelende sector veranderde in êen van de mêest winstgevende businessn ip 't internet.

Zoekmachienes stoundn in de loate joarn 1990 ôok bekend lik êen van de blienkendste sterrn binst de frenzie van internetinvesteriengn. Verschillige bedryvn betraadn de markt up e spectaculaire maniere en oalden recordwinstn binst nunder bêursintroductie. Sommigte ein nunder openboare zoekmachien offline g'oald en verkôopn ollêne nog moa versies vo bedryvn, lik Northern Light. Vele zoekmachienbedryvn woarn betrokkn by de dot-com bubble, een ip speculoatie gebaseerde marktboom die zyn ôogtepunt bereikte in moarte 2000.

### 2000s–nu: Achter de dot-com bubble

Round 't joar 2000 begost Google echt ip de vôorground te treedn. 't Bedryf oalde betere resultoatn vo vele zoekipdrachtn met een algoritme da PageRank noemde, lik of da wierd uutgeleid in 't artikel *Anatomy of a Search Engine* geschreevn deur Sergey Brin en Larry Page, de loatere iprichters van Google. Da iteratief algoritme rangschikt webpagina's ip boasis van 't antal en de PageRank van andre websites en pagina's die d'rnoa linkn, vanuut 't gedacht da goeie of interessante pagina's mêer gelinkt wordn of andren. 't Patent van Larry Page vo PageRank citeert 't iddere RankDex-patent van Robin Li lik een invloed. Google ield ôok e minimalistische interface an vo nunder zoekmachien. In teegnstellienge doatoe addn vele van nunder concurrentn e zoekmachien verwerkt in e webportoal. De zoekmachien van Google wierd zelfs zo populair datter parodie-zoekmachienes kwoamn, lik Mystery Seeker.

Teegn 2000 bood Yahoo! zoekdienstn an ip boasis van Inktomi's zoekmachien. Yahoo! kocht Inktomi in 2002, en Overture (dat eigenoare wos van AlltheWeb en AltaVista) in 2003. Yahoo! stapte over noa de zoekmachien van Google toet in 2004, oen dan ze nunder eign zoekmachien lanceerden ip boasis van de gecombineerde technologieën van nunder overnoames.

Microsoft lanceerde êest MSN Search in 't najoar van 1998 me zoekresultoatn van Inktomi. In 't begun van 1999 begost de site lystn van Looksmart te toogn, gemiengeld me resultoatn van Inktomi. Vor e kortere periode in 1999 gebruukte MSN Search in plekke doarvan resultoatn van AltaVista. In 2004 begost Microsoft met den overgank noa nunder eign zoektechnologie, angedreevn deur e nunder eign webcrawler (genaamd msnbot).

Microsoft's erdoopte zoekmachien, Bing, wierd gelanceerd ip 1 juni 2009. Ip 29 juli 2009 slootn Yahoo! en Microsoft e deal woaby da Yahoo! Search ging wordn angedreevn deur de Bing-technologie van Microsoft.

In 2019 behoordn d' actieve crawlers van zoekmachienes toet degenen van Baidu, Bing, Brave, Google, DuckDuckGo, Gigablast, Mojeek, Sogou en Yandex.

## Anpak
E zoekmachien ounderoudt de vôlgende processn biekans in realtime:
# Web crawlen
# Indexeern
# Zoekn

Zoekmachienes krygn nunder informoatie deur te "crawlen" van site noa site. De "spider" kykt êest of dat d'r e standoardbestand noamt *[[w:nl:Robots Exclusion Protocol|robots.txt]]* ip de site stoat. 't Robots.txt-bestand bevat instructies vo de spiders, en zegt nunder wukke pagina's da ze wel of nie meugn crawlen. Achter 't checkn van 't robots.txt-bestand (of ze 't nu viendn of nie), stuurt de spider bepoalde informoatie were om g'ïndexeerd te wordn, ofhankelik van e masse factorn, lik de titels, pagina-inoud, JavaScript, Cascading Style Sheets (CSS), koppen, of zyn metadata in HTML-metatags. Achter e bepoald antal gecrawlde pagina's, de oeveeleid g'ïndexeerde data, of d'n tyd g'ïnvesteerd in de website, stopt de spider me crawlen en goat ie vôord noa de vôlgende. "Gin êen webcrawler kan in 't echt 't hêle toegankelikke web crawlen. Vanweuge oneindige websites, spidervalln (spider traps), spam en andre situoaties van 't echte web, passn crawlers een 'crawlbeleid' toe om te bepoaln oen da 't crawlen van e site lik vuldoende moe anzien wordn. Sommigte websites wordn hêlegans uutgepluusd, binst d' andren ollêne moa gedêeltelik gecrawld wordn".

Indexeern betêkent da woordn en andre definieerboare têkens ('tokens') die up webpagina's gevoundn zyn, gekoppeld wordn an nunder domeinnoamn en HTML-gebaseerde veldn. De koppeliengn wordn ipgesleegn in een openboare database en zyn toegankelik via zoekipdrachtn ip 't web. E zoekipdracht van e gebruker kan êen woord zyn, mêerdere woordn of e vulledige zinne. Den index elpt om zo rap of meugelik informoatie te viendn die by de zoekipdracht past. Sommigte techniekn voor 't indexeern en 't cachen van zoekmachienes zyn bedryfsgeheimn, binst da 't crawlen van 't web e simpel proces is da uut bestoat om olle sites systematisch te bezuk'n.

Tusschn de bezoekn van de *spider* deur, wudt de gecachete versie van de pagina (sommigte of olle inoud da nôdig is vo 't were te geevn) da ipgesleegn is in 't werkgeheugen van de zoekmachien rap noa de vrager gestuurd. Ozet eigenlik tyd is voor e nieuw bezoek van de spider, ku de zoekmachien in plekke doarvan geweun lik e webproxy dienn. In da geval ku de pagina verschilln van de zoekterm'n die woarn g'ïndexeerd. De gecachete pagina ziet d'r uut lik de versie woarvan da de woordn idder wierdn g'ïndexeerd. E gecachete versie van e pagina ku stief andig zyn vo de website a d' echte pagina verlôorn is gegoan, moa da probleem wudt ôok anzien lik e milde vorm van linkrot.

Oen e gebruker e zoekipdracht in e zoekmachien gift, zyn dat d'r mêestol een poar trefwoordn. D'n index (invèrse index) eit idder de noamn van de sites woa da de trefwoordn in stoan, en die wordn direct uut d'n index g'oald. 't Echte zwoare werk zit 'm in 't genereern van de webpagina's die de lyste me zoekresultoatn vormn: elke pagina in de hêle lyste moet gewoogn wordn (weighting) volgns d' informoatie in d' indexn. Achter die stap moe 't boovnste zoekresultoat ipgezocht, were ipgebouwd en ge-markuped wordn vôorn d'n tekst (d'n *[[w:en:Snippet (programming)|snippet]]*) da de context van de gevounde trefwoordn lat zien. Da's nog moar e stikstje van de verwerkienge da elke zoekresultoatnpagina nôdig eit; de pagina's doarachter (oender d'n top) eisn nog mêer van die noa-verwerkienge.

Neffest simpelweg zoekn noa trefwoordn, biedn zoekmachienes nunder eign ip GUI- of commando's gebaseerde operatoarn en zoekparameters an vo de zoekresultoatn te verfyn'n. Dat gift de gebruker de nôdige controle vo de feedback-loop ('t terugekoppelingsmechanisme) deun te moakn, deur 't *filtern* en *weegn* (weighting) binst 't verfyn'n van de zoekresultoatn. Vanaf 2007 ei Google byvôorbeeld de meugelikheid toegevoegd om te *filtern* ip doatum deur te klikk'n ip "Zoek'ulpmiddeln toogn" in de meêst linkse kolomme van de êeste zoekresultoatnpagina, vo doarachter de gewenste doatum-periode te kiezn. 't Is ôok meugelik om ip doatum te *weegn* omda elke pagina een doatum van latste anpassienge eit. De mêeste zoekmachienes oundersteunn 't gebruuk van de Booleaanse operatoarn AND, OR en NOT vo d' eindgebrukers t' elpn met 't verfyn'n van de zoekipdracht. Booleaanse operatoarn zyn gediend vo letterlikke zoekipdrachtn die de gebruker toeloatn de term'n van de zoektocht te verfyn'n en uut te breidn. De zoekmachien kykt ton noa de woordn of zinn'n exact lik of dan ze zyn ingegeevn. Sommigte zoekmachienes biedn een g'avanceerde functie genaamd proximity search (nabieheidszoekn) an, woamee da gebrukers d'n ofstand tusschn trefwoordn kunn'n bepoaln. Doar is ôok nog 'conceptgebaseerd zoekn', woaby datter ounderzoek gedoan wudt me statistische analyse ip pagina's die de woordn of zinn'n bevattn woanoar da de gebruker zocht.

't Nut van e zoekmachien angt of van de relevantie van de resultoatn da 't weregift. Oewêl datter miljoenn webpagina's zyn die e bepoald woord of zinne bevattn, zyn sommigte pagina's relevanter, populairder, of addn ze mêer autoriteit of andren. De mêeste zoekmachienes gebruukn methodn om de resultoatn te rangschikkn (rank order) vo de "beste" resultoatn êest te toogn. Oe dat e zoekmachien beslist wukke pagina's de beste matchn zyn, en in wukke volgorde de resultoatn moetn getoogd wordn, verschilt enorm van zoekmachien toet zoekmachien. De methodn verandern ôok in den tyd azen internetgebruuk verandert en er nieuwe techniekn wordn ountwikkeld. D'r zyn twêe grôte sôortn zoekmachienes in 't leevn geroepn: d' êeste is e systeem van vôorof gedefinieerde en hiërarchisch g'ordende trefwoordn die menschn uutgebreid ein geprogrammeerd. D'n andren is e systeem dat e "inverted index" makt deur tekstn 't analyseern dat et viendt. Dien êesten vorm rust vele mêer ip de computer zelve om 't grotste dêel van 't werk te doen.

De mêeste zoekmachienes ip 't web zyn commerciële oundernemiengn die gesteund wordn deur inkomstn uut reclame. Vadoar da sommigte adverteerders toeloatn teegn betoalienge in een ôgere posiesje te stoan by de zoekresultoatn (paid inclusion). Zoekmachienes die gin geld anveirden vo nunder zoekresultoatn verdiênn geld deur zoek-gerelateerde reclame neffest de geweune zoekresultoatn te ploatsn (contextual advertising). De zoekmachienes verdiênn geld iedre kêe os d'r iemand ip êen van die advertensjes klikt.

### Lokoal zoekn
Lokoal zoekn is 't proces da d' inspanniengn van lokoale bedryvn optimoaliseert. Ze focustn nunder up 't garandeern van consistente zoekresultoatn. Da's belangryk omdan vele menschn up boasis van nunder zoekipdrachtn beslissn woadan ze noatoe goan en wuk dan ze willn kopn.

## Marktaandêel

In januoari 2022 wos Google verreut de mêest gebruukte zoekmachien ter weireld, met e marktaandêel van 90%. D' andre mêest gebruukte zoekmachienes woarn Bing me 4%, Yandex me 2%, en Yahoo! me 1%. Andere zoekmachienes die nie stoan upgelyst, oaln a marktaandêel van minder of 3%. In 2024 wierd Google in een proces aangespann'n deur 't Amerikoans Ministerie van Justiesje verôordeeld vo d'n illegale monopolieposiesje die ze aann'n.

### Rusland en Ôost-Azië
Teegn t' einde van 2023 en 't begun van 2024 bleevn de marktaandêeln van zoekmachienes in Rusland en Ôost-Azië redelyk stabiel, moar wel me e poar ipmerkelikke verschuviengn deure van geopolitieke en technologische ountwikkelingn.

In Rusland bleeft Yandex d'n opperbas van de zoekmachienemarkt met een andêel van oungeveer 70,7%, binst da Google zo'n 23,3% eit. Yandex bluuft ôok e belangryke speeler in lokoale dienstn lik navigoatie, taxi's en e-commerce, wuk da zyn ecosysteem nog sterker makt.

In China is Baidu nog olsan de leidnde zoekmachien met e marktaandêel van oungeveer 59,3% begun 2024. Andre binnnlandsche machienes lik Sogou en 360 Search ein e klênder andêel. Google bluuft ontoegankelik ip 't vasteland van China deure van anoudende censuurkwesties. Ze woarn in 2010 ol uut de Chinese markt gestapt achter ruzjes over censuur en cyberbeveiligienge.

Bing, de zoekmachien van Microsoft, eit in China e nicheplekke g'oudn met e marktaandêel van oungeveer 13,6%. Doamee is 't êen van de winnige buutnlandse zoekmachienes die ounder de lokoale wettegelienge meugn opereern.

In Zuud-Korea bluuft Naver de binn'nlandsche markt leidn, met e marktaandêel van 59,8%, gevôgd deur Google me 35,4% in 't vierde kwoartoal van 2023. De kracht van Naver zit in zyn lokoale dienstn en d' integratie me Koreoansche inoudsplatvormn.

In Japan eit Google Japan 't grôtste marktaandêel (oungeveer 76,2%), binst da Yahoo! Japan (beheerd deur Z Holdings, e joint venture tusschn SoftBank en Naver) zo'n 15,8% van de markt goudn eit.

In Taiwan is Google d'n absolutn boaze van de zoekmachienes, me mêer of 93% van de markt in andn. Yahoo! Taiwan en Bing bluuvn doa verre achter.

## Zoekmachien-bias
*Ziet ôok: [[w:nl:Algoritmische vooringenomenheid|Algoritmische bias (vooringenoomnheid)]]*

Oewêl da zoekmachienes geprogrammeerd zyn om websites te rangschikkn ip boasis van e combinoatie van nunder populariteit en relevantie, toogn empirische studies (proefoundervindelyke studies) verschillige polletieke, economische en socioale biasn (vooringenoomnheedn) in d' informoatie da ze geevn, en d' ounderliggnde anveirdiengn over de technologie. Die biasn kunn'n 't direct gevolg zyn van economische en commerciële processn (lik: bedryvn die adverteern met e zoekmachien kunn'n ôok populairder wordn in d' organische zoekresultoatn), en van polletieke processn (lik: 't wegoalen van zoekresultoatn om te voldoen an lokoale wettn). Een êenvuudig vôorbeeld doa is da Google in Vrankryk en Duutsland bepoalde neonazistische websites nie toogt, omdan Holocaust-ountkennienge d'r illegoal is.

Biasn kunn'n ôok vôortkommn uut socioale processn, omdan zoekmachien-algoritmes dikkels zo zyn gemakt da ze nie-normoale standpuntn uutsluutn in 't vôordêel van 'populairdere' resultoatn. D' indexeriengsalgoritmes van de grôte zoekmachienes trekkn mêer noar sites in de Verênigde Stoatn of na sites uut andere landn.

Google Bombing is e vôorbeeld van e pogienge om zoekresultoatn te manipuleern vo polletieke, socioale of commerciële redens.

Verschillige weetnschappers ein de culturele veranderiengn bestudeerd die teweeggebrocht wierdn deur zoekmachienes, en ôok d'ofbeeldienge van bepoalde controversiële ounderwerpn in nunder resultoatn, lik terrorisme in Ierland, d' ountkennienge van klymoatveranderienge, en complottheorieën.

## Gepersonaliseerde resultoatn en filterbubbels
D'r is azò ol vele gezeik en benauwdheid gewist dat zoekmachienes lik Google en Bing gepersonaliseerde resultoatn geevn, bepoald up boasis van 't geschiedenisse van d' activiteit van de gebruker. Wuk da gelyk da we da noemn de echokoamers of filterbubbels, lyk omschreevn deur Eli Pariser in 2011. Zyn punt is da zoekmachienes en socioale mediaplatvormn algorithmes inzettn om e berekende gok te deun na wukke sôort informoatie dat e gebruker byvôorkeur zoud willn zien, ofgaand ip informoatie over dedie (lik zyn lokoatie, wuk da t'n idder anklikte en wa da in zyn zoekgeschiedenisse stoat). Lik e gevolg doa van gon websites vôornamelik ollêne nog informoatie toogn da akkôord is met 't vroegere standpunt van de gebruker. Vôgns Eli Pariser kommn de gebrukers idder in een intellektueel isolissement of ulder eign informoatiebubbel, deurdan ze mender geconfronteerd wordn me teegnstriédige gedachtn. Sedert da 't probleem ipgemerkt es g'wist, zyn d'r andere zoekmachienes ten tonêel verscheen'n die dat euvel willn deurnsnien deur d' under gebrukers nief te trachn te tracken of ulder e bubbel te geevn, lik bievôorbeeld DuckDuckGo. Effevel ein mennige weetnschappers Parisers visie nief direct lik te woare anzïen, up redn dat d'r vriê wenig bewyz is vwo de facto een overwoêgend filterbubbel effect. Juuste 't ênerze, ne rêekse studies die wilden zïen a filterbubbels 't woar is, angetôond da personalisatie bi 't zoekn rèlatièf beperkt es, dat de groatsten hêlop der miensen mê e breê' palet an opvattingn temoaken kriégnt anze an't surfen sïen ip de wide-web, en d'et ôok nog zo was da Google News bievôorbeeld mêer d'ooverand gef van neigde te pushen nao bekende of conventioneêln nieuwsorganisatsies.

## Religieuze zoekmachienes
De weireldwyde groei van 't internet en d' elektronische media in d' Arabische en moslimweireld bykan 't latste decennium eit islamitische gelovign in 't Middn-Ôostn en 't Aziatisch subcontinent aneset om nunder eign zoekmachienes en gefilterde zoekportoaln te moakn. Doamee zoun de gebrukers veilige zoekipdrachtn moetn kunn'n uutvoern. Mêer nog of geweune *safe search* filters, dêeln die islamitische webportoaln de websites in lyk ofwel "halal" of "haram", gebaseerd up nunder interpretoatie van de sharia-wetgevienge. ImHalal kwam online in september 2011, en Halalgoogling kwam in juli 2013 online. Die zoekmachienes gebruukn haram-filters ip de zoekresultoatn uut Google en Bing (en andren).

Oewêl da e gebrek an investeriengn en e troage ountwikkelienge in technologie in de moslimweireld de vôoruutgank eit vertroagd en 't succes van een islamitische zoekmachien eit teegngewerkt, krêegn projectn lyk Muxlim (e moslim-lyfestyle site) wel miljoenn dollars van investeerders lik Rite Internet Ventures, moar ôok da project is uutendelik gestruukeld. Andere religieus-g'oriënteerde zoekmachienes zyn Jewogle, de Joodse versie van Google, en de Christelikke zoekmachien SeekFind.org. SeekFind filtert sites weug die nunder geloof anvolln of ounderuut oaln.

## Zoekmachien-anmeldienge
't Anmeldn by e webzoekmachien is e proces woaby dat e webmaster zyn website direct indient by de zoekmachien. Oewêl da 't anmeldn by zoekmachienes soms wudt vôorngesteld as e maniere vo e website te promoteern, is da mêestol nie nôdig omdan de grôte zoekmachienes webcrawlers (spiders) gebruukn die vanzelve de mêeste websites ip 't internet viendn zounder ulpe. Menschn kunn'n ofwel êen webpagina teglykertyd indienen, ofwel de vulledige site via e sitemap, moar eigelik volstoat et mêestol om ollêne de startpagina in te dienn, angezien zoekmachienes perfect in stoat zyn om e goe gemakte website zelve te crawlen. D'r zyn eigelik moa twêe echte redens meêr voor e website of webpagina in te dienn by e zoekmachien: ofwel voor een hêlegans nieuwe website by te voegn zounder te moetn wachtn toet da de zoekmachien em per toeval viendt, ofwel voor d' informoatie van e website rapper te loatn bywerkn achter e grôte ertekenienge van d'n design.

Sommigte zoekmachien-anmeldiengssoftware dient websites nie ollêne in by verschillige zoekmachienes, moa zet d'r ôok links noa de websites ip nunder eign pagina's. Da zoed up 't êeste zicht kunn'n elpn om de rangschikkienge van e website te verôogn, omda externe links êen van de belangrykste factorn zyn vo de plekke in de zoekresultoatn te bepoaln. Da byziende eit John Mueller van Google echter dudelik gemakt da dit "ku leidn toet een enorme oeveeleid an ounnateurlikke links vo joen site", wuk dat e negatievn impact eit up de posiesje van de site.

## Vergelykienge mè social bookmarking
*Zie ôok: [[w:nl:Social bookmarking|Social bookmarking]]*

## Technologie

### Archie
D'n êeste webzoekmachien wos Archie, gemakt in 1990 deur Alan Emtage, e student an de McGill-universiteit in Montreal.

De primêre maniere vo bestanden ip te sloan en were op t' oaln wos via 't File Transfer Protocol (FTP). Da wos (en is nog olsan) e systèem da e standoard maniere vôorschryft vo computers om bestanden te dêeln over 't internet. 't Werkt azò: nen administrateur beslist dat 'n bestanden wilt dêeln vanof zyn computer. Je zet e programma up zyn computer dat een FTP-server noemt. Oen datter iemand ip 't internet e bestand wilt oaln van die computer, moakn ze verbindinge via e n'ander programma da een FTP-client noemt. Elken FTP-client kan verbienden med elken FTP-server, zolange da zowèl de client lik de server de regels van 't FTP-protocol volg'n.

In 't begun moeste idderêen die e bestand wilde dêeln zelve een FTP-server ipzettn. Loater wierdn "anonieme" FTP-sites de bewoarplekkn vo bestanden, woadeure da olle gebrukers bestanden kostn iploadn en downloadn.

Zelfs met archive-sites bleevn vele belangryke bestanden nog olsan verspreid stoan ip klêne FTP-servers. Die bestanden kostn ollêne gevoundn wordn via de internet-versie van mound-an-moundreclame: iemand stuurde nen e-mail noar e verzendlyste of e discussieforum vo te zeggn datter e bestand beschikboar wos.

Archie veranderde dat ollemolle. 't Combineerde e scriptgebaseerde dataverzoameloare, die de lystn van bestanden ip anonieme FTP-sites binn'n'oalde, met e reguliere-expressie-matcher om bestandsnoamn op te zoekn die by de zoekipdracht van de gebruker pastn. Met andere woordn, de dataverzoameloare van Archie schuumde FTP-sites over hêel 't internet of en miek een index van olle bestanden da 't vound. De matcher zorgde d'rveur da gebrukers in die database kostn zoekn.

### Veronica
In 1993 ountwikkelde de System Computing Services groep van de University of Nevada Veronica. 't Wierd gemakt lik e sôorte zoekmachien lyk Archie, moa ton vo Gopher-bestanden. Een andere Gopher-zoekdienst, die Jughead noemde, kwam wa loater, woarschynlik met de inigste bedôelienge om de namentrilogie uut de Archie-strips (Archie, Veronica, Jughead) vulledig te moakn. Jughead is een acroniem vo Jonzy's Universal Gopher Hierarchy Excavation and Display, oewêl da 't bykans zeker is da de moaker êest de noame ad en d'r ton een uutleg an gegeevn eit. De werkienge van Jughead wos bykans hêlegans gelykoardig an dedie van Veronica, oewêl 't misschiens e bitje miender verfynd wos.

### The Lone Wanderer
De World Wide Web Wanderer, ountwikkeld deur Matthew Gray in 1993, wos d'n êeste robot up 't Web en wierd ountworp'n om de groei van 't Web by t' oudn. In 't begun telde de Wanderer ollêne moa webservers, moa kort achter zyn introductie begost 't ôok URL's ip te sloan. De database van verzamelde URL's wierd de Wandex, d' êeste webdatabase.

De Wanderer van Matthew Gray zörgde vo vele controverse in dièn tyd, voornamelik omdan de vroege versies van de software bykans oungetemd over 't internet roasden en vor e merkboare vertroagienge (degradoatie) van d'n hêlen boel zorgden. Die vertroagienge kwam omda de Wanderer êen en 'tzeste webpagina bounderden kêers per dag kost iproepen. De Wanderer wierd gelukkig rap anepast, moa de discussie of da robots nu goed of slicht woarn vo 't internet, bleef deuregoan.

As reaksje ip de Wanderer, miek Martijn Koster ALIWEB (Archie-Like Indexing of the Web) in oktober 1993. Lyk of da de noame ol zegt, wos ALIWEB 't HTTP-equivalent van Archie, en doarom is 't nog olsan uniek up vele vlakkn.

ALIWEB a gin zoekrobot. In plekke doarvan mostn webmasters van dælnemende sites zelve nunder index-informoatie ipgeevn vo elke pagina die ze wildn loatn ipneemn. 't Vôordêel d'rvan wos da gebrukers nunder eign site kostn beschryvn, en dat er ginne robot byzêr wos mè 't inpakkn van bandbridte ip 't net. De noadêeln van ALIWEB zyn vandoage den dag e grôter probleem. 't Grotste noadêel wos dat er e specioal indexbestand moeste ingediend wordn. De mêeste gebrukers verstoan nie oe da ze zo'n bestand moetn moakn, woardeure dan ze nunder pagina's ôok nie byvoegdn. Da zorgde voor e redelyk klêne database, woardeure da gebrukers miender rap ip ALIWEB gienkn zoekn of ip êen van de grôte, robot-gebaseerde sites. Die Catch-22-situoatie wierd getemperd deur andere databases in de ALIWEB-zoektocht t' integreren, moa 't a nog olsan nie de massale antrekkingskracht van zoekmachienes lik Yahoo! of Lycos.

### Excite
Excite, da in 't begun Architext noemde, wierd in februoari 1993 gestart deur zesse studentn van Stanford. Nunder gedacht wos voor e statistische analyse van woordrelaties te gebruukn, zodanig dan ze vele efficiënter kostn zoekn deur den enorme masse an informoatie ip 't internet. Nunder project wos hêlegans gefinancierd teegn 't middn van 1993. Oen da 't geld round wos, brochten ze e versie van nunder zoeksoftware uut die webmasters kostn gebruukn up nunder eign websites. In dièn tyd noemde de software nog Architext, moa loater wierd et gekend lik Excite for Web Servers.

Excite wos de êerste serieuze commerciële zoekmachien die online gienk in 1995. 't Wierd ountwikkeld in Stanford en wierd vo 6,5 miljard dollar upgekocht deur @Home. In 2001 giengn Excite en @Home failliet, en InfoSpace kocht Excite achteraf up vo 10 miljoen dollar.

Sommigte van de allereeste analyses van web-zoekgedrag wierdn uutgevoerd up de zoeklogboekn van Excite.

### Yahoo!
In april 1994 moakn twêe Ph.D.-studentn an de Stanford University, David Filo en Jerry Yang, e poar pagina's die enorm populair wierdn. Ze noemden nunder collectie van pagina's Yahoo!. D' officiële verkloarienge vôor de noame wos da ze nundern eign anzaagn as e koppel "yahoos" (lummels).

Omdat 't antal links alsmoa groter wierd en nunder pagina's duzenden bezoekers per dag krêegn, begost 't team maniern te bedinkn vo de data beter te structureern. Om de dataverzoamelienge te vergemakkelikn, wierd Yahoo! e deurzoekboare webgids. De zoekfunctie wos in feite e simpele database-zoekmachien. Omda d' items ip Yahoo! me d' hand wierdn ingegeevn en geclassificeerd, wierd Yahoo! in 't begin nie echtemè anzien lyk een echte zoekmachien. 't Wierd idder anzien lik e webgids da je kost deurzoekn. Yahoo! eit loater wel e poar aspecten van 't verzoamel- en classificoatieproces g'automatiseerd, woardeure da 't verschil tusschn e zoekmachien en e webgids nief zo dudelik meêr wos.

### Lycos
An de Carnegie Mellon University in juli 1994 ountwikkelde Michael Mauldin de Lycos-zoekmachien.

### Sôortn webzoekmachienes
Zoekmachienes ip 't web zyn sites die grêed zyn gemakt mè functionaliteit om d'n inoud van andere sites te deurzoekn. D'r zyn verschilln in de maniere woarop da verschillige zoekmachienes werkn, moa ze doen ollemolle drie boosistaken.

# Volledige of gedêeltelikke inoud viendn en selecteern up boasis van de g'geevn trefwoordn.
# D'n inoud in nen index steekn en verwyzn na de plekke woa dan ze 't gevoundn ein.
# Gebrukers in stoat stelln vo te zoekn noa woordn of combinoaties van woordn die in dien index stoan.

't Proces begunt ot e gebruker e zoekipdracht in 't systeem ingeeft via de vôorziene interface.

D'r zyn in feite drie sôortn zoekmachienes: zoekmachienes die angedreevn wordn deur robots (die crawlers, miern of spiders genoemd wordn), machienes woaby da menschn zelve de data indienen, en machienes die e mengelieng (hybride) van olletwêe zyn.

Crawler-gebaseerde zoekmachienes zyn degenen die g'automatiseerde software-agentn (crawlers) gebruukn om e website te bezoekn. Ze leezn d' informoatie up d' echte site, leezn de metatags van de site, en vôlgn ôok de links noar andre websites om doa in ene weug ôok te goan indexeern. De crawler briengt ol die informoatie were na e centroale databanke woa dat et g'ïndexeerd wudt. De crawler kêert loater periodiek were na de sites om te checkn of datter informoatie veranderd is. Oe dikkels da da gebeurt, wudt bepoald deur d' administrateurs van de zoekmachien.

Mens-angedreevn zoekmachienes vertruuwn ip menschn om informoatie in te dienn, die doarachter g'ïndexeerd en gecatalogeerd wudt. Ollêne d' informoatie die wudt ingediend, komt uutendelik in den index terecht.

In olletwêe de gevalln, oen e gebruker by e zoekmachien klopt voor informoatie te viendn, zoekt 'n eigelik ollêne moa in d'n index die de zoekmachien gemakt eit — ze zoekn nief live ip 't web. Dien indexn zyn reusachtige databases van informoatie die ezoamel wos en nu ipgesleegn is. Da verkloart woarom dat e zoektocht ip e commerciële zoekmachien, lik Yahoo! of Google, soms resultoatn gift die in feite dôoie links zyn. Angezien de zoekresultoatn ip d'n index gebaseerd zyn, goat de zoekmachien (ot d'n index nie bygewerkt wos toet e webpagina offlyne gienk) die pagina toogn likof dat 't nog olsan een actieve link is. Da goat zo bluuvn toet da d'n index is bygewerkt.

Moa woarom levern dezeste zoekipdrachtn up verschillige zoekmachienes ton verschillige resultoatn ip? E stik van 't antwoord ip die vroage is omda nief ol d' indexn exàct 'tzeste goan zyn. 't Angt of van wuk dan de spiders viendn of wuk dan menschn ein ingediend. Moa nog belangryker: nie elke zoekmachien gebruukt 'tzeste algoritme vo deur d'n index te zoekn. 't Algoritme is wuk da de zoekmachienes gebruukn vo de relevantie te bepoaln van d' informoatie in d'n index in verboend met wuk da de gebruker zocht.

Êen van de elementn da 't algoritme van e zoekmachien scant, is de frequentie en de locoatie van trefwoordn ip e webpagina. Pagina's mè een ôgere frequentie wordn mêestol anzien as relevanter. Moa de zoekmachien-technologie wudt olsan slimmer in nunder pogienge vo 't overdreven proppn van trefwoordn ("keyword stuffing" of spamdexing) teeg'n te goan.

Nen andere typische sachocharisse da algoritmes anzien, is de maniere woarop da pagina's linkn noar andere pagina's ip 't web. Deur t' analyseern oe da pagina's na mekoar linkn, kan e zoekmachien zowèl bepoaln over wuk dat e pagina goat (als de trefwoordn van de gelinkte pagina's trekn ip de trefwoordn ip d' ôorsprounkelikke pagina), as inzien of dat e pagina "belangryk" is en doamee een boost in de rangschikkinge verdient. Juuste lik of da de technologie slimmer wudt om keyword stuffing te negeern, zo wudt 't ôok waakzoamer tegenover webmasters die kunstmoatige links ip nunder sites bouwn voor e kunstmoatige rangschikkienge te forceern.

Moderne webzoekmachienes zyn enorm ingewikkelde softwaresystemn die technologie gebruukn die deur de joarn eêne vrêe is g'ëvolueerd. D'r is e goeie schete an subcategorieën van zoekmachiensoftware die apart toe te passn zyn vo specifieke 'browsing' nôodn. Da goat van webzoekmachienes (lik Google), noa database of gestructureerde data-zoekmachienes (lik Dieselpoint), en gemiengelde zoekmachienes of bedryfszoekmachienes (enterprise search). De groatere zoekmachienes lik Google en Yahoo! gebruukn ounderdduzende computers om biljoenn webpagina's te verwerken, juste moa vo e poar g'oalde en toepasselike resultoatn were te kunn'n geevn. Vanweuge da gigantisch antal zoekipdrachtn en tekstverwerkienge moe de software droain in een vrêe uutgespreid (gedistribueerd) milieu me ne grôte moate van overtolligheid (redundancy).

No'n andren soorte zoekmachienes zyn de weetnschappelike zoekmachienes. Dat zyn zoekmachienes die in de weetnschappelike literateure zoekn. 't Mêest bekende vôorbeeld is Google Scholar. Ounderzoekers zyn d'r an bezig om zoekmachien-technologie te verbêetern deur ze 't inoudelik dæl van d' artikels te loatn verstoan, lik 't uut'oaln van theoretische constructn of de belangrykste bevindiengn van 't ounderzoek.

## Zie ôok
* Filterbubbel
* Informatie ontsluiting (Information retrieval)
* Lyste van zoekmachienes
* Semantisch web
* Spellingcontrole
* Zoekipdracht

## Referenties


## Vudhere leziengn
* Lawrence, Steve; Giles, C. Lee (1999). Accessibility of information on the web, Nature.
* Liu, Bing (2007). Web Data Mining: Exploring Hyperlinks, Contents and Usage Data, Springer.
* Bar-Ilan, J. (2004). The use of Web search engines in information science research. ARIST.
* Levene, Mark (2005). An Introduction to Search Engines and Web Navigation, Pearson.
* Hock, Randolph (2007). The Extreme Searcher's Handbook.
* Mostafa, Javed (februoari 2005). Seeking Better Web Searches, Scientific American.
* Ross, Nancy; Wolfram, Dietmar (2000). End user searching on the Internet: An analysis of term pair topics submitted to the Excite search engine, Journal of the American Society for Information Science.
* Xie, M.; Wang, H.; Goh, T. N. (1998). Quality dimensions of Internet search engines, Journal of Information Science.
* Yeo, ShinJoung (2023). Behind the Search Box: Google and the Global Internet Industry, U of Illinois Press.

## Externe koppeliengn