Australië (continent)

thumb|300px|right|Australië 't hope mè zyn continentoal plat (lichtblauw) da toet Papoe-Nieuw-Guinea in 't nôordn en Tasmanië in 't zuudn rêekt
**Australië** is de name van een continent dat ten zuud-ôosten van Azië ligt, tusschn den Indischen en den Stillen Oceoan. 't Is 't klêenste continent in de geografische betêkenisse van 't wôord, moa nie in de geologische betêkenisse (continentoale fragmentn gelik Madagascar en Nieuw-Zêeland zyn klinder). Van 't upzicht van dit artikel wordt er ounder 't continent van Australië verstoan :

* 't Australisch vasteland;
* d' eilandn up 't Australisch continentoal plat, gelik Papoea-Nieuw-Guinea en Tasmanië;
* eilanden die nie up 't Australisch continentoal plat liggn moa geweunlik as een dêel van Australië gezien wordn (gelik de Koroalzêe-eilandn teegn 't Grôot Barrièrerif).

Vantydn stoat de combinoatie van Australië t' hope mè Nieuw-Zêeland en een hoop eilandn in den Stillen Oceoan as Oceoanië of Australazië bekend.

## Naamgevienge
Voa min of mêer dogmatische redens oeisdn eirdrykskundign dat as een tegengewicht voa de nôordelike continentn der ook een zudelik continent moest zyn dan ze "Terra Australis" (Latyn voa "Zuudland") noemdign. Od Australië ton êenmoal was ontdekt wierd den ôorsprounkelike name "Nieuw-Holland" (die deur d' Ollands' ontdekkers was gegeevn) rap vervangn deur "Australië" d' 18e êeuwe, olhoewel da 't veel klinder was dan 't verounderstelde "Zuudland".

't Continent gelik da 't bestound in den Ystyd (dat is de combinoatie van Australië, Papoe-Nieuw-Guinea en Tasmanië) is deur verschillende mensn up verschillende tydn *Australazië*, *Grôter Australië* (archeoloogn), *Sahul*, *Meganesië* of *Australinea* (bioloogn) genoemd.

## Geografie
't Australisch continent is 't klêenste continent up Eirde, met een totoale uppervlakte van omtrent 8.560.000&nbsp;km². 't Continentoal plat round Australië voegt doa nog zo'n 2.500.000&nbsp;km² an toe. 

't Grôot Barrièrerif, 't weireld's grôotste koroalrif ligt an Australië zyn nôord-ôostelike kust, en is omtrent 2000&nbsp;km lank. Australië hèt moar êen bergkeetn die dien name weird is, en dat is de *Great Dividing Range*, met Mount Kosciuszko as 't hoogste punt. 't Grotste dêel van Australië is 'n woestyne of een holfwoestyne die bekend stoan as den *Outback*.

## Klimoat / Omgevienge
right|thumb|Klimoatzones in Australië, gebaseerd up de Köppenklimoatclassificoatie
Australië is het platste en 't lêegstliggende continent up eirde, met een oude en winnig vruchtboare ground. Ollêene in 't zuud-westn round Perth, en langs den ôostkust is 't er genoeg reegn voar een poar vruchtboare plekkn.
 
In recente joarn zyn de mensn vrêe ongerust gerakt over 't tekort an woater, wa da nie ollêene komt deur 'n gebrek an reegn, moar ook deur 't toenemend woaterverbruuk voa de landbouw en de groeiende bevolkienge. Toet voa kort was de regen in 't zuud-westn vrêe regelmoatig, en dus kost er up de landbouw in die streke gerekend wordn, moar dat is in de latste poar joarn beginn'n verandern. In 't zuud-ôostn, in 't Darling-Murrayrivierbekkn, zyn der plekkn woarda de rivierbeddienge leegstoat deur de grôot' hoeveelheedn woater die de landbouw nôdig hèt.

## Diernleevn
Deurda Australië zo lange ol volledig los ligt van d' andre weirelddêeln hèin der em veel bêestn en plantn ontwikkeld die ollêne doa moa bestoan. Jammergenoeg zyn der ol e kople van dedie utgestorvn deur oftewel utroeiinge deur de minsn of verdringinge deur enorm veel vôortgeplante konyns of vosn. Want die bestondn doar êest nie, ôok katn en zeker vervrimde katn richtn do enorm vé schoade an, an de nateur. Nog oltyd is de douane doa vrêe string ip. 
thumb|left|Koala up een eucalyptusboom
Olhoewel dat Australië voa 't grotste dêel vrêe droge is, koomn der toch verschillende sôortn klimoat voarn, variërend van alpiene heide in de bergn toet an tropisch regenwoud in 't nôord-ôostn. Deur de verschêdenheid van 't habitat en de langdeurige isoloatie van 't continent is een grôot dêel van de bêestn en plantn endemisch, mè 85% van de bloeiende plantn, 84% van de zoogbêestn en 45% van de veugels die nievers elders vôrenkommn.

De mêeste houtachtige plantn gelik d' eucalyptus- en d' acaciaboomn zyn angepast an droogte en vier. Den Australische fauna oumvat ounder andere de cloacabêestn (veugelbekdier en mierenegel), budelbêestn gelik de kangeroe en de koala, veugels gelik den emu en de kookaburra, en verschillende sôortn reptieln gelik de zoutwoaterkrokodiele, de varoann en verschillende giftige sôortn slangn.


## Nateurschôon
Australië hèt 17 UNESCO weirelderfgoedplatsn, woavan da 't mêrendêel ounder de nateurlike erfgoedlyste volt:

* Grôot Barrièrerif (1981)
* Kakadu Nationoal Park (1981)
* Streke van de Willandrameern (1981)
* Den eilandngroep round Lord Howe (1982)
* Wildernisse up Tasmanië (1982)
* Gondwanaregenoerwoudn van Australië (1986)
* Uluru-Kata Tjuta Nationoal Park (1987)
* De natte tropische zone van Queensland (1988)
* *Shark Bay*, West-Australië (1991)
* Frasereiland (1992)
* Australische fossiele zoogbêestnplekkn (Riversleigh/Naracoortegrottn Nationoal Park) (1992)
* Heard- en McDonaldeilandn (1997)
* Macquarie-eiland (1997)
* Zone round de *Blue Mountains* (2000)
* Purnululu Nationoal Park (2003)
* Keunienklik expositiegebouw en de Carltonhoven (2004)
* Sydney operagebouw (2007)

## Prehistorie
thumb|right|250px
Têkens van d' êeste menselike beweunienge in Australië zyn gevoundn tusschn 42.000 en 48.000 joar geleen, en kunn'n meugeliks de vôorouders van de *aboriginals* gewist zyn. Ze moetn wel over de zêe overgestookn hèn, van zels gedeurende den Ystyd was 't er nog olsan een diepe zêe tusschn Papoea-Nieuw-Guinea en wa da nu Indonesië is. Over 't olgemêen woarn ze jagers en nomaadn, met een complexe gesprookn culteure.

## Ontdekkienge
Vanuut een Europees perspectief wierd Australië in 1606 ontdekt deur den Ollandsn ontdekkiengsreiziger Willem Janszoon. Loater hèt Abel Tasman ook Tasmanië ontdekt, moa voa de zelste reden hèt jie doa moar winnig boate van ghèd. Uutendelik zyn 't d' Iengelse gewist die 't continent beginn'n exploreern hèn, achter dan ze round Sydney een strafkolonie haan upgezet.