Cypresachtign

De **cypresachtign** (***Cupressaceae***) is e konifeere-famielje mêt e weirldwyde verspreidienge. De famielje omvat  27–30 geslachtn  (17  monotypiesche), woaroendre de juniperussn en de sekwojas, mêt oengevêer  130–140 sôortn  in totoal. 

## Beschryvienge
't Zyn êenuuzige, sub-twêeuuzige of  (zeldn)  twêeuuzige boomn of struukn tusschn  1 en 116 m ooge. De schusse van rype boomn is geweunlik oranje – toe rôod-bruun en mêt e bandachtige veezl-ipbow, dikkers ofschilfrend of ofpellnd in in vertikoale bandn, mo zochte, schubbig of ard en vierkantig gegroefd by sommigte sôortn.
left|thumb|Ofgevolln blad-twygsjes (''cladoptosis'') van  ''Metasequoia''.
left|thumb|Keegls van ''Tetraclinis''.
De bloarn zyn ofwêl spiroalsgewyze geschikt, in mekoar oovrekruussnde poarn  (teegoovregestelde poarn, iedre poar mê  90° teegnoovre 't vôorgoande) ofwêl in oovrekruussnde kransn mê 3 of 4, ofanklik van 't geslacht. Ip joenge plantn zyn de bloarn lik noaldn, en ze wordn klêene en schubachtig by vulwassn planten van veele (mo nie alle) geslachtn; sommigte geslachtn en sôortn bluuvn hêel undre leevn undre noaldachtige bloarn oedn. Oede bloarn wordn mêestaa nie ofzoendrlik ofgescheidn, mor in klêene twygsjes (*cladoptosis*); uutzoendriengn zyn de bloarn ip scheutn die toe takkn oentwikkln, die ofzoenderlik kunn ofvolln o de schusse begunt of te pelln. De mêeste zyn altydgroene mê bloarn die 2-10 joar bluuvn stoan, mo dr zyn drie geslachtn  (*Glyptostrobus*, *Metasequoia* en *Taxodium*) woa da de bloarn ofvolln of wo datr zukke sôortn zyn.

De zoadkeegls zyn ofwêl oetachtig, leerachtig, of (by *Juniperus*) besachtig en vlêezig, mê êen toe mêerdere zoadknoppn per schubbe. De schutbladschubbe en schubbe mê vruchtbegunsls zyn tegoare gesmoltn mê uutzoendrieng van de top, woada 't schutblad dikkers te ziene is lik e korte stekkr (dikkers *umbo* genoamd) ip de vruchtknop-droagnde schubbe. Lik de bloarn zyn ook de keegleschubbn spiroalsgewyze geschikt, oovrekruust (teegnoovrestoand) of in kransn, ofanklik van 't geslacht. De zoadn zyn mêesta klêene en e bitje ofgeplat, mê smolle vleugls, êen beneen iedre kant van 't zoad; zeldn (byvôorbeeld *Actinostrobus*) drieoekig in deursnee mê drie vleugls; in sommigte geslachtn  (byvôorbeeld *Glyptostrobus* en *Libocedrus*) is êen van vleugls beduudnd grotre dan den andren, en in sommigte andre (byvôorbeeld *Juniperus*, *Microbiota*, *Platycladus* en *Taxodium*) is 't zoad grôot en zoendre vleugls. De zoajliengn ên geweunlik twêe kotyledôonn, mo by sommigte sôortn toe zesse. De stuufmeelkeegls zyn mêer glykvormig van ipbow in hêel de famielje, 1 – 20&nbsp;mm lank, mê schubbn die weere spiroalsgewyze geschikt zyn, oovrekruust (teegoovrestoand) of in kransn, ofanklik van 't geslacht; ze kunn oentstoan zyn ip de top van e scheute (vo de mêeste geslachtn), in de bladoksls  (*Cryptomeria*), in dichte groepn (*Cunninghamia* en *Juniperus drupacea*), of ip oenipvollnde lange angnde pluumvormige scheutn  (*Metasequoia* en *Taxodium*).

De cypresachtign zyn de wydst verspreide konifeerefamielje, mêt e bykans weirldwyd verspreidiengsgebied ip alle kontinentn mêt uutzoedrienge van Antarctica,  goande van  71° N in arktiesch Noorwegen (*Juniperus communis*) no 't Zuudn toe ip 55° S in 't uuterste Zuudn van Chili (*Pilgerodendron uviferum*),  terwyl da *Juniperus indica*  5 200 m oogte bereikt in Tibet, de oogste oogteliggienge vor glyk wukke oetachtige plante. De mêest verscheidn land-leefgebiedn zyn ingenoomn, mêt uutzoendrienge van de polèère toendra en 't tropiesch lêegland-reegnbus (oewêl da verschillnde sôortn belangryke komponentn van warmgemoatigde reegnbusschn en tropiesche oogland-wolknbusschn zyn); ze zyn ook zeldzoam in woestynn, mê mor e poar sôortn in stoat vo strienge droogte te verdroagn, byvôorbeeld *Cupressus dupreziana* in  de centroale  Sahara. Oendanks de weirldwyde verspreidienge, ên veele geslachtn en sôortn mor e hêel klêen relikt-areoal, en veele sôorten zyn bedreigd in undre vôortbestoan.

## Klassifikoasje
thumb|Fylogenie van de cypresachtign (''Xanthocyparis'' oentbrikt.)
De cypresachtign wordn teegnwôordig algemêen beschowd mê dr inbegreepn de *Taxodiaceae* die vroegre 'n ofzoenderlikke famielje woarn; mor intusschn is gebleekn da de twêe groepn nie verschilln in undre essensjêele kenmerkn. De êene uutzoendrienge by de vroegre *Taxodiaceae* is 't geslacht *Sciadopitys*, da geneetiesch verschilt van de reste van de *Cupressaceae*, en da nu bekeekn is lik e famielje ip zn eign, de *Sciadopityaceae*.

De cypresachtign zyn verdêeld in zeevn oendre-famieljes, gesteund ip geneetiesche en mofoloogiesche oentleediengn (Gadek *et al.* 2000, Farjon 2005; e mêer volleedige fylogenie, gegroend ip 10 000 nukleotiedn van plastiede, mitochondrioale, en nukleèère sekwensje van 122 sôortn, uut al de geslachtn is gleevrd deur  Mao *et al.* 2012):

E stuudje uut 2010 oovre *Actinostrobus* en *Callitris* platst de drie sôortn *Actinostrobus* in 'n uutgebreide  *Callitris*-groep gesteund ip d'  oentleedienge van 42 morfologiesche en anatomiesche kenmerkn  . 

## Superlatievn
upright|thumb|''Juniperus bermudiana'' was de groendstoffe vo de scheepsbow-nyvereid ip de Bermudas, en gebruukt vor uuzn te bown, en vo meubls. 't Gaf ook 't leefgebied vor andre endeemiesche en inêemsche sôortn, en y gaf an de bevolkienge ip d' eilandn beschuttienge teegn wiend en zunne.
De famielje is merkwoardig omda ze de massiefste, oogste en dikste boomn in de weirld omvattn, en ook de twidde langstleevnde individuen in de weirld:

massiefste - *[[Sequoiadendron giganteum]]*, 1 486,9 m³ stam-inoed
oogste - *Sequoia sempervirens*, 115,55 m ooge
twidde dikste - *Taxodium mucronatum*, 11,42 m deurmeetre (achtre de Afrikoansche Baobab)
twidde oedste - *Fitzroya*, 3 622 joar (achtre *[[Pynboom|Pinus]] longaeva*)

Doa boovnip zyn veele andre leedn van de famielje tusschn de oogste, massiefste, dikste en oedste boomsôortn in de weirld, woaroendre *Taiwania*, *Cryptomeria  japonica*, *Thuja plicata*, *Calocedrus decurrens*, *Cupressus gigantea*, en *Chamaecyparis formosensis* oendr andre.

## Gebruuk
Veele van de sôortn zyn belangryke bronn van timmre-oet, in 't byzoendre by de geslachtn  *Calocedrus, Chamaecyparis, Cryptomeria, Cunninghamia, Cupressus, Sequoia, Taxodium*, en *Thuja*. Dedeeze en verschillnd andre geslachtn zyn ook belangryk in de tuunbow. Juniperusn zyn by de belangrykste altydgroene struukn, groendbedekkers en klêene altydgroene boomn, mê oendrede kultivoars die geselekteerd zyn, woaroendre plantn mê blowe, grysde of gilwe bloarn. *Chamaecyparis* en *Thuja* leevrn ook oendrede dwergkultivoars zowêl lik boomn, woaroendre *Chamaecyparis lawsoniana* en de beruchte hybriede Leyland-cypresse. *Metasequoia* wordt ip veele platsn geplant lik e sierboom vo zyn uutsteeknde tuunbowkundige kwaliteitn, rappe gruuj en foame lik e leevd fossiel. *[[Sequoiadendron giganteum]]* is  e populèère sierboom en wordt nu en tonne gekwikt vo 't oet. *Sequoiadendron*,  Leyland-cypresse, en *Cupressus arizonica* wordn ip beperkte schoale gekwikt vo kerstboomn.

*Cryptomeria japonica* is de nasjonoale boom van Japan, en *Taxodium mucronatum* de nasjonoale boom van Mexico. *Metasequoia* en *Sequoia* wierdn tegoare angeduud ip de liste van nasjonoale boomn van Californië en befoamde toeriestiesche antreklikeedn. Nasjonoale parkn  woaroendre *Giant Sequoia National Monument* beschermn bykans den êlft van d' oovrebluuvnde bestandn van *Metasequoia* en *Sequoia*. *Taxodium distichum* is de stoatsboom van Louisiana; y is dikkers beklid mê Spoans mos (*Tillandsia usneoides*), de moerassn van de zuudlikke Verênigde Stoaten van Amerika zyn 'n andre toeriestiesche antreklikeid. Ze kunn gezien wordn in de *Big Cypress National Preserve* in Florida. "Knien" van *Taxodium distichum* wordn dikkrs verkocht en lik snuusterien verwerkt in lampn of gebeeldowd vo dr beeldjes van te moakn. *Cupressus macrocarpa* is 'n andre fameuze schildrachtige boom die dikkers deur toeriestn en fotogroafn ipgezocht wordt.

Baton Rouge in Louisiana [rô stok] was genoamd achtre 't rôod verrottiengs-weerstandig oet van *Juniperus virginiana*, da gebruukt wierd deur de Amerikoansche indioann uut te streeke vo de weegn te markeern. Zyn kern-oet êt e goe reuke en 't wordt angewend in klêerkastn en koffers, schoovn en koamrs vo mottn weg te joagn. 't Is e bronne vo juniperus-oolje die toegepast wordt in parfum en in medikamentn. 't Oet wordt ook gebruukt vo poaln die lange meegoan en vo boogn. De vlêezige keegls van *Juniperus communis* dienn vor e smoake te geevn an gin. 

*Calocedrus decurrens* is 't belangryste oet da gebruukt wordt vo potlôodn te makn, en ook vo bordn en koffers. Amerikoansche indioann en vroege Europeesche oentdekkiengsreizigers gebruuktn de  *Thuja*–bloarn lik medikament teegn scheurbuuk. Distilloasje van *Fokienia*–wortls geevn e fyne oolje die gebruukt wordt in medikamentn en vo kosmetiek.

't Stuufmeel van veele geslachtn van de  *Cupressaceae*  is e probleem vo allergien, en 't veroorzakt ôojkors in gebiedn woa da ze veele vôornkommn, 't mêest ipvollnd by *Cryptomeria japonica* in Japan.

Verschillnde geslachtn zyn e wisslnde gastêere vo *Gymnosporangium* (e roestschimmle), die schaa doet an d' appls en an verwante boomsôortn in d' oendrefamielje van de *Maloideae*.

## E bitje voddre kykn
* Farjon, A. 1998 : World Checklist and Bibliography of Conifers, *Royal Botanic Gardens*, Kew. 300 p.&nbsp;ISBN 1-900347-54-7.
* Farjon, A. 2005 : Monograph of *Cupressaceae* and *Sciadopitys*, *Royal Botanic Gardens*, Kew. ISBN 1-84246-068-4.
* Farjon, A., Hiep, N. T., Harder, D. K., Loc, P. K., & Averyanov, L. 2002 :  A new genus and species in the *Cupressaceae* (*Coniferales*) from northern Vietnam, *Xanthocyparis vietnamensis*, *Novon* 12: 179–189.
* Gadek, P. A., Alpers, D. L., Heslewood, M. M., & Quinn, C. J. 2000 :  Relationships within *Cupressaceae* sensu lato: a combined morphological and molecular approach. *American Journal of Botany* 87: 1044–1057. Available online.
* Little, D. P., Schwarzbach, A. E., Adams, R. P. & Hsieh, Chang-Fu. 2004 :  The circumscription and phylogenetic relationships of *Callitropsis* and the newly described genus *Xanthocyparis* (*Cupressaceae*). *American Journal of Botany* 91 (11): 1872–1881. Available online.
* Mao, K., Milne, R. I., Zhang, L., Peng, Y., Liu, J., Thomas, P., Mill, R. R. and S. S. Renner 2012 : Distribution of living *Cupressaceae* reflects the breakup of Pangea, *Proceedings of the National Academy, USA* 109(20): 7793-7798 -Open Access.

## Eksterne koppliengn
* Arboretum de Villardebelle Cone images of many species
* Gymnosperm Database: Cupressaceae
* Flora of China - Cupressaceae

## Verwyziengn