open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mol

:15px*Dat artikel goat over de bêeste. Vo d' êenheid vor hoeveelheid materie, kykt noa [[Mol (êenheid)]]*.

E **mol** is e zoogdier die ounder de ground leeft in tunils. Oel ier vien je 'n geweunn Europeeschn mol, mo 't bestoan vele sôortn. 

## Beschryvienge
 
Mols zyn ossan zwort en ze kommn toet 16&nbsp;cm lank. Z'en e kort stirtje en me nunder vorpôotn die no buutn stoan, kunn ze stief goed groavn. 

Nunder oar stoat nie in e bepoalde richtienge en doadeure kunn ze eevn goed voruut of achteruut kruupn. Dat is nôdig, want nunder gangn zyn te nauwe voe te kunn droain.

Z'en e scherpe, roaze neuze woa dan der e masse snoroarn en zenuwn inzittn. 't Is ezô dan ze nunder teetn zoekn. E mol e styve klêne ogsjes woamei dat 'n nie goed ku zien, mor en is nie blend (d'uutdrukkienge *e blendn mol* klopt dus eigentlik nie).

## Leevnswyze
### Leevn en teetn
Mols leevn bikan ossan ollêne, ze zoekn mo contact me makoar an ze wulln poarn.

Ze leevn bikan hêel nunder leevn in gangn, mor an ze e plekke voen e territorium moetn zoekn of olle sôortn plantn moetn oaln voe nunder nest (woa dan ze joungn krygn, mor oek sloapn), duvn ze wel eki boovn komn. Ze groavn gangn die oltemets e langde en van 200 meiters. E dêel van d'eirde gebruukn ze voe de meurn an te duuwn en 'n overschot duwn ze no buutn en ezô ountstoan der moloopn.

Mols eetn verre olles dan ze teegn komn in nunder gangn (lyk tettienks en slekkn). Ze moetn oungeveer 50 gram doags eetn (a peu près 'n elft van nunder gewicht).

### Vôortplantienge
At poartyd is, groavn de vintjes gangn die buutn nunder territorium liggn en an ze e wuvetje viendn, poarn ze. 't Vintje goat toune were weg en dus is ol 't werk voun 't wuvetje. Ze krygt toet 7 joungn, die kletse en blend zyn. Achter vêertn doagn krygn z'oar en achter drie weekn goan nunder oogn oopn. 

Achter 2 moandn goan de joungsjes weg van't nest en zoekn ze en eign territorium.

## Reloasche me menschn
De mêeste menschn en nie geirn dan der mols zittn omdan ze nogol dikkers ekir eirde upsteekn in peloezn en ovenierieng. Vele menschn steekn toune molletroapn in de ground. En aar, oude methode, is e yzern bartje in de ground steekn met doarup e lege flossche. Deur 't leevn en de viebroasches, zoudn mols wegbluuvn uut bepoalde stikkn land. 

## Uutdrukkiengn
* 't Rint mollejoengn: 't rint e masse.
* En e mollepôotn: en is e bitje loemp.
* Blend lyk e mol: stief blend zyn.
* En is zo zwart lik moljes gat: en is stief vuul
Vierspuugn

**Vierspuugn** is de kunste vo uut je mound vier te loaten kommn.  ’t Best gekend is den techniek wo da de vierspuger (of vierspuugster, wan wuuvn doen ‘t oak) een vloeistoffe uut ze mound spuugt in de richtinge van een vlamme wodeure dat er een styf groate vlamme ountstoat.

thumb|left|300px|Êentige gastn die an't vierspuugn zyn.
## Materiol

De vloeistoffe die mèèstol gebruukt wordt is lampolie ip basis van parrafine of bio-olie gemakt ip basis van koolzoadolie.  Minder gekend is dan ze dat oak kunn me chocopoeier en zelfs me blomme.

De fakkl is mèèstol een metolle stave med u wieke round gedroaid van oenbrandboar materiol gedrenkt in lampolie.

## Gevoarlik

Vierspuugn is een styf gevoarlikke bezigoedinge: je kut er levend van verbrandn, je kut d’olie inossemen wo da je een klaploenge van ku krygen.  Je magt **zekers nie** doen me vloeistoffn die gemaklik ountbrandn lik nafte, spiritus of alkool.
Hoaze

**Hoazn** zyn zoogbêestn die verwant zyn me keuns en dêel uutmoakn van de echte hoazn (in de weireld zyn der oungeveer 30 sôortn). Olhoewel dan ze up knoagdiern trekkn, zyn 't, juste lyk keuns, ginne. Ze kommn in hêel de provinsje vôorn.

## Uutzicht
Hoazn zyn midder dan keuns en z'henn langer pôotn en langer ôorn. Va kleur trekkn hoazn up wilde keuns.

## Leevnswyze
Aars dan keuns, groavn hoazn gin holln, ze liggn beist 'n dag mêestol in e pit in de ground. Eetn doen ze mêestol by nachte, by doage zyn ze stief schuw. Ze leevn mêestol up plekkn woa dat er vele teetn is (surtout stikkn en wêen).

Ze kunn indeliks zêre loopn, toet 70 ter heure. Nunder lyf is doaran anepast, deur nunder lange pôotn, lichte bêenn, grôot herte en stief rôod vlêes (die veel zuurstof kud upneemn).

In 't poarsezoen zyn de buks stief agressief en ze vichtn oltemets toet at er 1 van de 2 concurrentn dôod is.

### Vôortplantienge
En hoazemoere ku toet 4 nestn joengn per joar henn, mor ol hier en ze der mêestol nie mêer of 3. Ol thope en ze toune round de 10 joungn. Die joungn zyn ebôorn met hoar en kunn rechtet zien en loopn. 't Is ollêne de moere die dervôorn zort, mo ze lat ze mêestol ollêne (goed verdookn) voe te gon eetn. 

Van de joengn bluuvn der nie vele leevn, mo 15 percent zoe mêer dan e joar oud komn. Ol hier zyn der gin bêestn die e grôotn hoas kunn vangn, mo van de klintjes sneuveln der vele (deur stekveugels (vookn en buzerds), vossn en marters).

## Jacht
Veel hoazn zyn beisn 't jachtsezoen dôodeschootn deur joagers. 't Is en interessante bêeste omdan ze grôot zyn en zêre loopn (wel in e rechte lyne, keuns loopn weg en were).

## Uutdrukkiengn
* Je wit nôois oe dat e koe en hoaze vangt: 't kun ossan oardige diengn gebeurn.
* En et hoazepaté eetn: e lopt stief zêre
* Van en hoaze epoept zyn: zêre loopn
Vlamsche Biologie Olympiade

De **Vlamsche Biologie Olympiade** bestoat sinds 1990.
Die Olympiade richt em toe leerliengn van 't middelbaar ounderwys, surtoe de die van 't latste jaar. Ze wordt ingericht deur de VOB, de Verêniginge voe 't Onderwys in de Biologie, en ze werkn dovoorn t'ope met de Vlamse Univs en e paar geldschieters. 

Der is êest een preselectie in de loop van februari wo by dat al d'ingeschrevenen een reke meerkeuzevragen krygen die gefocust zyn ip de leerstoffe van 't vak biologie van de derde graad middelbaar ounderwys. 

D'eeste 15 laureaten wordn in de Poasvakanse uutgenodigd voor een byscholinge over verschillende items uut de biologie. Ze leggen in een selectie zowel theoretische als praktische examens af.

Ip een officiële proclamatie wordn de resultaten bekend gemakt t'ope met d'andere Natuurwetenschapsolympiades, namelik de Vlamse Fysica Olympiade en de Vlamse Chemie Olympiade. 

D'eeste twêe krygen de keure om mee te doen in d'eeste weke van juli an d'Internationale Biologie Olympiade die alle jaren in een ander land wordt ingericht. België was gastland in 2001. 

## Externe koppeliengn
*Vlamse Biologie Olympiade VBO https://web.archive.org/web/20041216010459/http://www.vob-ond.be/Olympiades/Vlaamse%20olympiade/Vlaamse%20biologieolympiade.html
*Nederlandse Biologie Olympiade http://www.biologieolympiade.nl/
*Internationale Biologie Olympiade IBO http://www.ibo-info.org/
Pense

De **pense** is een voormage by de erkauwers lik koeien, schapen en buffels. 

In de pense kunn die beesten gas (graminea) vertêern en alle meugelik plantaardig materiaal die ruwe celstoffe bevat deur de vele soorten bacteriën, protozoa en schimmels die doa leven. Bevoorbeeld de melkzeurbacteriën breken ruwe celstoffe of toet melkzeur. Da melkzeur kan den herkauwer resorberen, en gebruken voe te groeien of voe melk te maken. 

Deurdat vele van die microbiële afbraakprocessen in de pens exotherm zyn, dat er dus warmte vrykomt, en koeien gelik van binn in under lyf een eigen chauffage-systêem. Ze moeten continu warmte ofvoeren van diene pens. Da makt da erkauwers in 't algemeen een heel ander koudegevoel en dan mensen. Deur die warmte, geproduceerd in de pense, voelen koeien under ip under best by temperateuren tusschen de -5&nbsp;°C en +23&nbsp;°C.

Die andere temperateurscomfortzones da runders en deur under pense jaagt dikkers dierenbeschermers ounterecht ip tegen koeiboeren. Der zyn dikkers dierenbeschermers lik van bevoorbeeld Veeweide die proberen ip de tillevisie te geraken met filmptjes over koeien die nog buten lopen by 't vriespunt. Ze spelen do by in ip de emoties van de mensen die van koeien in 't bezounder en van herkauwers in 't algemeen niet kenn. 

Met probiotica is 't meugelik om herkauwers te laten leven ip minderwêerdige producten. In extensieve landbouwstreken lik in Australië krygen de runders vele probiotica wo mee da ze oud gas en van alle soorten ounkruud en struken kunn vertêeren. Met probiotica worn surtout melkzeurbacteriën lik *Lactobacillus farciminis* en gisten angeduud. 't Principe achter probiotica is da je in de pense extra vele goeie bacteriën en gisten binn bringt wodeure dat er ip de wanden van de pense minder anhechtingspleksjes zyn voe ziekteverwekkende bacteriën enerzyds en anderzyds dat die toegediende micro-organismen al die taaie stengels vul me ruwe celstoffe ommezetten voe 't rund naar melkzeur en microbiële eiwitten.

## Varia
En pense wordt ôok in het West-Vlamsch gebruukt om ne bolg, biertunne of simpelweg nen dikkn buuk an te duden.

Pensejoagers zyn gasten die in den duuk wild vangn, stropers dus. Ze jagen meestal ip klêen wild, eigenlik stelt 't financieel niet voorn. Pensejagen is surtout een spelletje da ze spelen met de lokale autoriteiten: 't is geêstig voun etwuk te doen die nie mag.
Lyste van Fransche gemêentn en under Vlamsche noame

Dat artikel bevat e lyste mei Vlamsche noamn vo steedn, gemeentn, riviern en euvels in 't Fransche.

## Bedoelienge
De noamn van artikels over Fransche gemeentn die ook e Vlamsche noame ein, schryvn m'ier in 't Vlams (SV). Die gemeentenoamn klienkn dikkers anders in 't Frans, 't West-Vlams of 't AN, en verschilln otemets ook ne kee van bronne tot bronne. Die lyste eit de bedoelienge vo de verschillende uutsproak'n en spelliengn up e reke te zettn en e referensje te zyn vo de **SV-noamgevienge van (nieuwe) artikels**. Auteurs van die artikels voorzien best ook deurverwyziengn noa d' **officiële noame** en 't **AN**. 

De voorgestelde SV-noamgevienge goat by voorkeur uut na d'uutsproake van inweuners ter plekke.

*Vo steejn en gemeentn die nie in dizze lyste voorkommn, es de Fransche noame van toepassienge.*

## Noorderdepartement
Et Noorderdepartement (Frans: *département du Nord*) bestoat uut
*Franschn Westoek, zie Patrôon:GemêentnDKK
*Rysels-Vloandern, zie Patrôon:GemêentnRYS
*Frans-Enegouwn

### Steedn en Gemeentn

* Toestand van moarte 2007.
** Arroundissementn: AV = Avesnes-sur-Helpe, DKK = Duunkerke, DOW = Dowoai, KAM = Koameryk, RYS = Rysel, VAL = Valencijn.

### Euvels, Riviern en Busschn

* Toestand van moarte 2007.

## Nauw van Kales
Et Nauw van Kales (Frans: *département du Pas-de-Calais*) komt overeen mei et istorische groafschap Artesië.

### Steedn en Gemeentn

* Toestand van moarte 2007.

### Euvels, Riviern, Busschn, Plekkn

* Toestand van moarte 2007.

## Externe koppeliengn
*Nederlandschn Wikipedia
*Fransche Wikipedia
*Nederlandse Taalunie
*Advies van de Taalunie
*Centre de Recherche généalogique Flandre-Artois
Vos

**Vossn** zyn de grotste roofdiern die vôornkommn in West-Vloandern. Ze zyn deur vele menschn (zeker dedie die henn henn) nie geirn ezien omdan ze e slichte reputoasche en voun zounder reedns olle kiekns in en hennekot dôod te bytn.

## Leefgebied
Vossn kommn vôorn in Nôord-Amerika, hêel Europa (buutn Ysland), 't nôordn van Afrika en bykan hêel Azië. In Australië zyn z'uutezet voun de keuneploage die der wos (ouk achter dan dedie uutezet zyn deur de menschn voun derup te joagn), mo ze pakkn buutn keuns ouk e masse endemische bêestn, die verre ollemoale vele troagerder zyn of keuns. Ezô zyn der ol e masse bêestn die 't moelik henn. Zest zounder de grôte populoasche in Australië, is er gin êen landroofdier met zuk e grôte verspreidienge lik de rôodn vos. 

Van biotoop leevn vossn eigentlik overol. Ze leevn in oopn land en in busschn, mor oundertusschn leevn der ouk ol e masse in de mêeste grôte steedn.

## Leevnswyze
### Teetn
Vossn eetn lik dan ze leevn: ze zyn van nietnt vies. Z'eetn olle sôortn bêestn (veugels lik fazantn, muuzn en rattn, keuns en hoazejoungn en zest grôte kevers. Z'eetn ouk oas en fruut (lik beiers)).

An ze joagn, doen ze dadde mêestol ollêne en oul hier mêestol a 't schemert of ol dounker is.

### Leevn en vôortplantieng
Vossn leevn in klêne grouptjes van 1 vintje, êentige wuvetjes en de joungn. Van de joungn meugn ollêne de wuvetjes bluuvn, de vintjes joagn ze weg. Z'hen en hol, mo dat is ollêne gebruukt deur wuvetjes die in verwachtieng zyn. Hoevele joungn dat e wuvetje krygt, hangt of van d'omstandigheedn (at er vele teetn is of nie), mor in 1 nest kunn ze 10 joungn henn. 

Die joungn kunn nog nie zien an ze ebôorn zyn, mo dat deurt mor e weke of twêe. Ze zyn vulgroeid an ze 6 moandn zyn en kunn zevve voe joungn zorgn an ze 10 moandn oud zyn. 

Vossn kunn e joar of tiene oud komn, mo 't zyn der styf vele die vele jounger dôod goan, deur overreen te zyn van otto's, deur de jacht en deur stropery.

## Uutzicht
Van kleur zyn de mêeste vossn rôod (ze noemn nem oek wel *rôodn vos*) vanboovn en wit vanounder. Nundern steirt is dikke en nunder pôotn zyn zwort. 

Vossn kunn bykan e meiter lank kommn (zounder nundern steirt, die ouk nog en hoolvn meiter lank ku zyn) en ze weegn round de 10 kilo. 

## Vossn in de cultuur
[thumb|''Os de vos de passie prikt...'', kunstwerk in de gemêente [Hulst (Olland) van den Belgische kunstenoare Kris Ferket]]

* *[[Van den vos Reynaerde]]*: middelêeuws bêestnepos
* *De Vos en de Roave*: e foabel van Jean de la Fontaine 
* *Lowieke de Vos*, e personoage uut de Ollansche tv-serie *de Fabeltjeskrant* (*Hatsikidee* zeidt 'n ossan)

## Uutdrukkiengn
* 't Is e lêepn vos: e kent olle truuksjes.
* Os de vos de passie prikt, boer past up je ganzn: os e sluw persôon schône vertelliengsjes verkopt, voert 'n etwot in zyn schild
* E vos verliest wel zyn hoar, mo nie zyn streekn: Mettntyd verandert 't anzien, moa niet 'n oard van de bêeste
* Wuk dat de vos nie wit, wit den hoaze ouk nie: 't is moeilik etwot te weetn os ze 't joun noois verteld hen

## Kykt ouk e ki
*Reinaert, e biersôorte
Henne

**Enn** of **kiekns** zyn veugels uut de famille van de fazantn die deur styf vele menschn oudn zyn voe nunder eiers, voen up 't eetn of geweune omdan ze schône zyn. 't Bestoan styf vele rassn, mo verzeker kommn z'ollemoale vors van e sôorte veugel uut Zuud-Ôost-Azië, 't bankiva-oen.

't Vintje noemn ze en oane. 

## Uutzicht
Enn zyn loopveugels die nie goed kunn vliegn. Z'en grôte pôotn, lelln ounder nundern bek en e kam. Mêestol zyn die lelln en nundern kam rôod, mo 't zyn oek sôortn woavan dan ze wit of zwort zyn. 

Oans en mêestol mêer kleur en e langern steirt. Ze zyn mêestol oek grodder en an nunder pôotn angn der spôorn.

De kieksjes zyn wit, gilf, bruun, grysde of zwort of e kombienoasche dervan.

Vaneigens angt olles of van 't ras.

## Vôortplantinge
En enne legt 't grotste stik van 't joar eiers, mo 't mêest van ol an de doagn lank zyn (in de zomer dus). 't Moe gin oane by zittn voun eiers t'en. A je d'eiers ossan wegpakt, goat en enne nie broedn (da ze oek ollêne doet a 't er en oane by zit) en bluuf ze leggn.

A ze begunt te broedn (up mêerder eiers), deur et 21 doagn vôorn an ze uutkomn. 't Moment da 't kieksje e gat ku pekkn in 't ei, betêeknt dadde da 't ei ekipt is. 

In legbatteryen pakkn ze d'eiers weg van ounder d'enne voun z'uut te broedn in e broedmachine.

## Eiers
Oloewel dan de mêeste eiers upeetn zyn deur de menschn, dienn z'in d'êeste plekke voe de vôortplantienge. Ze bestoan in e masse verschillnde kleurn, mo d'eiers daj ku koopn, zyn mêestol wit of bruun. 

Vanbinn zit er e dorre (die dient voe teetn voen 't kieksje) en eiwit. Lucht oaln ze uut e luchtbelle die oek ounder de schelpe zit.

Eiers zyn gezound, mo lik met olles meug je der nie te vele van eetn, omdat er wel vet (cholesterol) in zit. Eiers kunn up e masse maniern grêed edoan zyn (klutsn, roern, ard en zochte ekokt, pocheern,...). 

## Leevnswyze
By menschn tuus zittn kiekns mêestol in e pling en ze sloapn in e kot, mêestol inericht me stokkn woa dan ze up sloapn (sommigte temme sôortn sloapn nog ossan liefst buutn in boomn (lik kukkelenn, die nog wilder zyn dan geweun enn)).

De mêeste menschn oun en oane met êentig enn. 

### Teetn
Enn eetn verre olles. De mêeste enn krygn terwe of tuskôorn, mo 't zyn oek vele menschn die overschot van teetn geevn (patattn, groonsels,...). Z'eetn oek oltemets vlêes. 't Gebeurt oek da kiekns makoar dôodpekkn.

An kiekns geevn z'oek vele schelpn of aar diengn woa dat er vele kook inzit, dan ze nôdig en voe de schelpe van nunder eiers te kunn moakn. An ze nie enoeg kook binn krygn, kut gebeurn dan eiers gin schelpe en, mor ollêne e velletje. Ze klappn toune va wiendeiers.
Fazante

thumb|'' Phasianus colchicus ''
thumb|'' Phasianus colchicus ''

E **fazante** is e grôotn veugel die overol in West-Vloandern vôornkomt. Ze zyn ôorsprounkelik van Azië, mo ze leevn nu in verre hêel Europa. 

't Bestoan buutn de geweune fazante (woarover dat 't ier goat) nog e masse sôortn fazantn (lyk pauws), mo doavan leevn der ginne vry in West-Vloandern.

## Uutzicht
't Vintje is grodder of 't wuvetje (toet 90&nbsp;cm voe 't vintje en toet 60&nbsp;cm voe 't wuvetje) en 'n et e langern steirt. En is oek mêer ekleurd. Ze kop is groene met e grôte rôo plekke. Oltemets et 'n an ze nekke e wittn riengel, mo dat is nie algemêen. Ze lyf is bruunachtig me witte, zworte en grysde plekkn.

't Wuvetje is bruun-grysde va kleur en volt vele miender up.

## Verspreidienge
Ôorsprounkelik kommn ze uut Azië, mo ze zyn in Europa verzeker deur de Romeinn inevoerd voun up te joagn. Oek nu nog is er styf vele up ejoagd. Ze komn in Europa overol vôorn buutn in Scandinoavië en Portugal.

## Leevnswyze en teetn
Ze kommn surtout vôorn in oopn veld, mo ze leevn oek in busschn (ze sloapn mêestol in boomn). Z'eetn vanolles (groan, ges, bloars en bêestery). In West-Vloandern zyn ze mei verantwôordelik voe 'n achteruutgang van 'n oazelworme (en oagedisse zounder pôotn), woa dan ze up joagn. Ze kunn froai goed vliegn, mo dadde en doen ze nie zovele.

E vintje et mêestol mêerdere wuvetjes ounder nem. Ze moakn e nest up de ground en leggn oungeveer 10 eiers tusschn april en juni. Ze broedn tusschn de 3 en de 4 weekn. Ze bluuvn en endetje by nunder moeder en groein styf zêre, ze zyn ol eevn grôot of nunder ouders achter 15 weekn.
Kamer

De **kamer** van 't Brugse Vrye was de platse van woruut dat de schepens 't Vrye bestierden. De kamer bestound al in de Middeleeuwn, en wier al vermeld in de jaren 1300. Der wier in de kamer ook recht gesproken.

In tegenstellinge toe de vierschare waren de zittingen van de kamer nie openbaar. In de kamer wiern de processen gevoerd wo dat er gin ounderlinge verbintenisse of contract was tussen den eiser en de verwerder. Met andere woorden, in de kamer wiern de processen gevoerd wo da 't recht moste ginterpreteerd worn. Om gin precedenten te scheppen vergaderden de schepens in zukke processen met meern, minimum met vuven.

Processen wo dat er "snelrecht" nodig was, bevoorbeeld a't gink over levende beesten of over alimentatiegeld voe mensen, kost de zake voe de kamer worn gebrocht, ook al moste die zake in normale omstandigheen voe de vierschare gekomn en.  Da was 't geval a't er gevraagd wier achter sommiere decisie.

Meestal naamde 't eerste document van een proces voe de kamer rekwest, soms wiern der voe de kamer processen begost met een causatie. De processen voor de kamer volgden in grote lynn de procedeure in 't Vrye zuste lik de processen die voôr de vierschare kwaam. 

De kamer wier tope met d'andere instellingen van 't Ancien Regime ofgeschaft in 't latste decennium van de d'18d'eeuwe.

## Bron voe voddere studie van de kamer
Ip 't Ryksarchief in Brugge bin 't archief van Brugse Vrye zyn der de rekening vanaf 1397, oorkoen vanaf de 12d'eeuwe, de ferieboeken vanaf de jaren 1400, de wezeryakten vanaf 1415 etc. 

## Literateure
*L. Inghelbrecht, Processen in het Brugse Vrije. Taakverdeling tussen kamer & vierschaar, in: Jaarboek Spaenhiers, Koekelare, 2007. 

## Externe koppelienge
*Opzoekingen in de Processen Brugse Vrije
Ishango-beentje

Et **Ishango-beentje** is genoemd no zen viendplatse in Congo.  Et wierd in 1950 ipgegroaven deur den Belg Jean de Heinzelin.  Van et beentje wordt geschat dat 't tussen de 18 à 20.000 joar oud is.  Et wordt beschouwd ols et oudste spoar van menselikke wiskunde en dorom is heel de wèèreld zaloes ip België da mynder dat en, mo lik zovele diengen is ter in België amper entwien die van ’t bestoan van da beentje afwit.  Et wordt bewoard in et Museum vo Nateurwetenschappn in Brûssel, en ’t wordt er nog mo sedert 2001 ûtgestoald in de Janletzoale (Zale van de Iguanodons).

Et Ishango-beentje is verre 10 centimeters lank, dounkerbrûn en ’t sto vul me klène inkerviengstjes die azo gegroepeerd stoan dan ze een wiskundige regelmoate doen vermoen. Der is een kolomme inkepingen me groeptjes van 11, 13, 17 en 19 (vier priemgetalln) en derneffest een kolomme me 11, 21, 19 en 9 inkepiengstjes (lik in de vorige kolomme t' ope 60).  In een derde kolomme stoan der verdubbeliengen lik 3, 6 en 4, 8.

Volgenst  de Heinzelin zelve was ’t beentje een soarte pre-istorisch didactisch ulpmiddel vo kienders te leern reekenn. Kort vô da de Heinelin dôogink, èt ie bekend gemakt dat ie twêe zukke bêentjes gevoundn ad.

Mo der zyn oak andere die peizen dat 't een soarte kalender moe gewist zyn.  Nog andre zien der een combinoatie in van rekensystèmen ip basis van tiene en twolve, die vandoage nog oltyd in stikken van Afrika gebrûkt wordn.

Van boven zit er n kristal up womee dat ze kostn schryvn of snyen.

 

## Externe koppelienge
Webplekke van 't Ishangobêentje
Toornvalke

thumb|''Falco tinnunculus'' 
De **toornvalke** (*Falco tinnunculus*) es nen rôofveugel uut de familie van de valkachtign. Ie komt in hêel Europa vôorn. 

## Uutzicht
De toornvalke es de klêenste dagrôofveugel van Europa, tussn de 31 en de 37&nbsp;cm, me nen redelik lange steirt. 't Manneke es bruun-rôod ip zyne rugge, me zwarte stippels. Zyne kop en steirt zyn grys. Het vrouwke eit in de plekke ne rôodbruune kop en nen rôodbruune steirt en tweise bandn.

## Verspreidienge
thumb|left|Verspreidienge as joarveugel (groen) en as zomergast (gilve)
Ge keunt de toornvalke dikwyls zien langs de otostrade, in zyn typische biddnde oudienge. Da doet ie omda't ie een prôoie zoekt of gezien eit. Ge vindt em verder vôorol in oopn gecultiveerde landschappn, klêne boskes, in dorpn en soms in steedn. 

## Eet'n
Ie joagt et liefst in parkn en wein, omdat ie in et korte ges gemakkelik de muuzn kan zien. Ie eet olle sôortn muuzn: veldmuuzn, woelmuuzn, bosmuuzn, spitsmuuzn, moar ôok reptieln en grôte insektn stoan ip zyn menu. Soms zoudt ie jounge en verzwakte veugels durvn eetn.

## Biddn
125px
125px
125px
Toornvalkn kunn'n stille in de lucht hangn mè rapbewegende vleugels ("biddn") en een uutgesprêde steirt. Binst het biddn kykn ze noa beneen up zoek noar under prôoie. On ze der êen gevoundn hèn duukn ze der ton up.

## Levenswyze
Gelik ol de veugels legt de toornvalke eiers, êne kêe per joar in de periode van april tot juni. Zyn nest makt ie in rotsgerrn, in meurgoatn en in oude nestn van kroain of andere veugels. 't Wuvetje legt 4 tot 6 eiers dien der rôodbruun uutzien, me plekkn ip. 't Deurt oungeveer een moand to da ze uutgebroed zyn en nog ne kêe een moand loater keunn de kieksjes vliegn.
Krabbe

**Krabbn** (Brachyura) zyn kreeftachtigen (Crustacea), orde tienpôtigen (Decapoda).
## Uutzicht
Krabbn en e kopborststik en e klêen achterlyf dat ommegeklapt zit teegn under buuk. Z'en een stevig rikpantser, een gesegmenteerd buukpantser en vuuf poar gelede pôotn. 'n Poar van die pôotn is uutgegroeid tout schoaren, d'andere wordn gebruukt by 't loopn, zwemmn en groavn. Met under schoaren kunn z'under prooi verscheuren en under verdedigen. Krabbn oasemen met under kieuwen die alsan nat moetn bluuvn.

## Leven
Krabbn en een eigenoardige maniere van under te verplatsn. Ze loopn over 't algemêen ipzyds in plekke van voruut.

Krabbn eetn plantn, worms, schelpbêestn, zêesterren, klêne vissn, andere klêne bêestjes en surtout oas.

De mêeste van de 4500 sôortn leevn in de zêe. Langs uze kust zie je mêestal de Strandkrabbe (*Carcinus maenas*), die 5–6&nbsp;cm lank is en die beter lopt dan zwemt. De Nôordzêekrabbe (*Cancer pagurus*) wordt tot 30&nbsp;cm brêed en wordt surtout langs de Britse kustn gevangen vor ip t'eetn. Ook Zwemkrabbn (*Liocarcinus* spp.) kom je teegn an uze kust, 't zyn zelfs de meest algemêne.

## Biologische indelinge
* **Sectie [[Dromiacea]]**
**Dakoticancroidea †
**Dromioidea
**Eocarcinoidea †
**Glaessneropsoidea †
**Homolodromioidea
**Homoloidea
* **Sectie [[Raninoida]]**
**Raninoidea
* **Sectie [[Cyclodorippoida]]**
**Cyclodorippoidea
* **Sectie [[Eubrachyura]]**
****Subsectie [[Heterotremata]]**
***Aethroidea
***Bellioidea
***Bythograeioidea
***Calappoidea
***Cancroidea
***Carpilioidea
***Cheiragonoidea
***Componocancroidea †
***Corystoidea
***Dairoidea
***Dorippoidea
***Eriphioidea
***Gecarcinucoidea
***Goneplacoidea
***Hexapodoidea
***Leucosioidea
***Majoidea
***Orithyioidea
***Palicoidea
***Parthenopoidea
***Pilumnoidea
***Potamoidea
***Portunoidea
***Pseudothelphusoidea
***Pseudozioidea
***Retroplumoidea
***Trapezioidea
***Trichodactyloidea
***Xanthoidea
****Subsectie [[Thoracotremata]]**
***Cryptochiroidea
***Grapsoidea
***Ocypodoidea
***Pinnotheroidea

## Uutdrukkienge
Je lopt zo schêef of e krabbe.

## Externe koppelienge
*Krabben.net
Wezel

**Wezels** zyn klêne roofdiern uut de familie van de marters. 't Zyn de kleinste zoognde vlêeseters in de weireld.

## Verspreidienge en leefgebied
Wezels komn vôorn in Nôord-Amerika, Nôord-Afrika, Azië en Europa (nie in Ysland en Ierland). Ze zyn ouk uutezet in Nieuw-Zêeland, woa dan ze mei verantwôordelik zyn voe 't vermiendern van vele endemiesche sôortn doa. 

Wezels overleevn overol, zolange dat er mo teetn enoeg is en dan ze enoeg pleksjes enn voe nunder te duukn.

## Uutzicht
Wezels zyn styve klêne bêestjes, de vintjes komn me nunder steirt derby (die e cantmeiter of zeevn lank komt) bykan nôois langer of 30&nbsp;cm. De wuvetjes zyn zest nog klinder. Van vorme zyn ze lank en fyn met e lange nekke, korte potjes en e kort stirtje.

Van gewichte kunn de vintjes e klêne 75 gram weegn, de wuvetjes toet 35 gram. 

Ze zyn rôod toet bruun van kleur (nundern boovnkant) en wit vanounder. Sommigte verkleurn in de wienter en kommn toune wit, mo dat is nie olgemêen en surtout by de nôordelikke populoasches gebeurt dadde.

## Leevnswyze
Wezels leevn ollêne en weunn in en olletje die mêestol van êen van nundern prôoin ewist is. Ze joagn up olles da nie te grôot is (wuk da nie wult zeggn dan ze up nietnd joagn die midder is of zyder zevve). Muuzn, fernient, puutn en keuns zyn ollemoale bêestn dan z'eetn. 

Ze kunn twi keirs joungn in e joar, mo dat gebeurt ollêne at er enoeg teetn is. De joungsjes zyn blend ebôorn, mor achter acht weekn kunn z'ol joagn. Ze groein dus styf zêre.

Wezels komn in 't wilde mêestol mor e joar of 3-4.

## Uutdrukkiengn
* 't Is e stoutn wezel: e duft vele.
* De stoutste wezels zuupn d'eiers: voe goeie diengn moe je oltemets e bitje riesche pakkn.
Brugse Vrye

thumb|<center>'t Landuus van 't Brugse Vrye in de 17ste êeuwe
[thumb|<center>Zicht ip de [Burg (Brugge)|Burg deur Baptist van Meunincxhove (1672)]]
thumb|<center>De gebouwn van 't Brugse Vrye ip de Burg. Reks d'oude Civiele Griffie
**'t Brugse Vrye**  (Nl: Brugse Vrije, Eng: Liberty of Bruges, Fr: Franc de Bruges: D: Brügger Freien) was in 't Ancien Regime de kasselry van Brugge. Da was een groot plattelandsgebied die wier begrensd deur de Westerschelde in 't noordn, de Noordzêe in 't westn, den Yzer in 't zuudn, en in 't oostn deur de denkbeeldige lyne Merkem-Lichtervelde-Ursel-Lembeke. Binn da groot gebied lagen der vele enclaves die een eigen bestier an: de steden Brugge, Toeroet, Gistel, Oednburg, Eeklo ... en d'heerlikheden Wyndoale, Sysêle, Proosse en Kanunnikse, ...

't Vrye was ingedeeld in drie kwartieren: 't noord-, oost- en westkwartier. Alle drie woarn z'ip undernen toer ipgedeeld in ambachten, en d'ambachten ip undernen toer in prochies. Domee moe je wel ipletten: byvoorbeeld de stad Gistel ad z'n eigen bestier, en wier dus nie bestierd deur de schepenbank van 't Vrye, mo Gistel Ambacht wier wel bestierd deur de schepens van 't Vrye. Gistel ambacht bestound uut de prochies Moere, Zevekote, Kapelle, Westkerke, Roksem, Ettelgem, Bekegem, Zerkegem en Zande. 

De kasselry wier bestierd deur één hoogbaljuw, vier burgemeesters en minimum 27 schepens. 't Administratief en gerechtelik personeel bestound uut den ontvanger, roadspensionarissen, griffiers, ounderzoeksklerken, ipperklerken van de griffie, toalman, procureurs en notoarissen, deurwaarders van de koamer, ne gerechtsdocteur, chirurgiens, boden en een concierge. 't Vrye had z'n eigen vierschoare en een kamer.

't Vrye bestierde dus een groot stik van de huidige provincie West-Vloandern en een deel gemeenten en steden van Oost-Vloandern: Êeklo, Moaldegem. Neffest bestieren, spraken z'ook recht, en hielden controle ip de lêgere bestieren, de polders en woateriengn, kerkmeesters en dismeesters, de prochiebestieren.

't Stik van 't Vrye die achter de schiddinge van de Nederlanden by de Republieke bleef kreeg de name 't Vrye van Sluus. 

't Vrye als bestierlike indelinge is ofgeschaft deur de Fransen tenden de joarn 1700.

't Was ontstoan rond het joar duust uut gedeelten van de pagus Flandrensis (lank, smal gebied tussen 't Zwin en den Yzer), de pagus Rodanensis (de streke round Aardenburg), en de pagus Mempiscus (de streke te westen van de Leie). D'oofdplatse van 't Vrye was van by 't begun de Burg in Brugge. 

## Bronne
PREVENIER, W., en AUGUSTYN, B. (eds.), "De gewestelijke en lokale overheidsinstellingen in Vlaanderen tot 1795", uutgegeven deur 't Algemeen Rijksarchief, 1997.
Muus

Een **muus** of **muze** es een klêen knoagdier die overol in de weireld vôornkomt. 

## Verspreidienge en leefgebied
Muuzn komn in vuuf oundersôortn verdêeld over de hêeln weireld vôorn. Up vele plekkn zyn ze, juste lik rattn mei ekommn me de mens up bôotn en in loadiengn. 

Ze leevn mêestol in d'omgevienge va menschn (in uuzn, angaars,...), mo 't zyn der oek die echt in 't wilde leevn.

## Uutzicht
Wilde muuzn zyn mêestol grysde of bruun. Ekwikt kunn ze van olles sôortn kleurn en, mo mêestol zyn ze wit of grysde.

't Zyn klêne bêestjes die mo zeldn grodder kommn of 10 cantmeiters (zounder steirt, 'n dien is oungeveer eevn lank lik nunder lyf). Nunder gewicht ligt tusschn de 10 en de 25 gram.

## Leevnswyze
Wilde muuzn (die in en ol leevn) eetn e bitje van olles (groan, fernient,...) en dedie die in uuzn weunn, zyn nog miender zindelik. At er nietnt nemir is, eetn ze zest papier en zêpe. 't Is oek ol gebeurd da bepoald illetriekebucht nemi gienk deur dan muuzn deur de koabels ebeetn an. 

Muuzn plantn nunder mêerdere kirs 't joare vôort en ze kwêekn lik de keuns. De joungn zyn oek ol styf zêre were grêed voen te zevve ze kwêekn. 't Kut e echte ploage komn. De mêeste menschn probeern ze te kokkeduunn me vergif of te vangn me troapn. Up ofsteejn oedn ze mêestol vele kattn voe muuzn en oek rattn te pakkn.

't Zyn styf vele bêestn die muuzn eetn. Uuls, stekveugels (lik vookn), vossn en wezels. Anze byn uuzn leevn, zyn ze setoe epakt deur kattn (peis mor an Jerry en Speedy Gonzales).
thumb|<center>E busmuus (''Apodemus sylvaticus'')

## Aar muuzn
Buutn geweune muuzn, bestoan der nog muuzn in Vloandern. Ier volgn der êentige sôortn
* Veldmuus (tope)  let wel: een tolpe, ook toupe uutgesproken, en in 't Nederlands 'spitsmuis' genaamd, is gin dichte familie van de muzen. Tolpen eten meer insektn en zukke tuug.
* Busmuus
* Dwergmuus
* Eikelmuus (ollêne in 't zuudn van de provinsje en an de kust)

Vleermuuzn en spitsmuuzn (verwant me mols) zyn gin muuzn.

## Temme muuzn
Temme muuzn zyn voen verschillnde diengn ekwikt. Sommigte menschn oedn ze voe compagnie, je kusse stief tem moakn.

Menschn die slangn oedn, geevn oltemets muuzn deran. 't Gebeurn oek vele testn up in laboratoriums.

## Andere betekenissen
* vrouwelik lichoamsdêel
* computermuus
Musse

Een **musse**, of ôok **mussche**, of beter een uusmusse (*Passer domesticus*) es ne veugel da je vele teegnkomt in unen of.

## Uutzicht
De veugel es woarschynlik by iederêen gekend: de mannekes ein nen wittn buuk, nen brune rugge me zwart-witte streepn, nen brune nekke en nen typische gryze kop. Van vôorn ounder zyne bek eit ie ôok nen zwarte plastrong. De vrouwkes zyn mêer egoal bruun-grys van boovn en beige-grys van oundern. De musse komt oungeveer 15&nbsp;cm grôot, en weegt round de 30 gram.

Oloewel da de musse als zangveugel gezien weird, bringt ie nie vee mêer dan een 'tsjip' geluud vôort.

## Verspreidienge
Mussn koomn overols vôorn in Europa, en zyn nie benauwd van dichte by de minsn te goan weunn.

Oloewel da de musse overol verspreid es, es der de latste joarn een merkboare achteruutgang van de mussepopuloatie. Doarom eit de musse een eripwoarderienge gekreegn, en zyn der specioale musse-telliengn

## Eetn
Een musse eet olles: zoadjes, vruchtn, worms, en zelf ofvol.  

## Leevnswyze
De mussn poarn van april tot ogustus, en leggn 2 tot 3 kêers eiers van oungeveer 5 eiers per nest. De eiers zyn wit tot lichtgroen, me bruune spikkels. Achter 12 doagn koom ze uut. De êeste moand krygn ze eeten van de voader en de moeder, moar achter 16 doagn keun ze ol vliegn. Veel van de joungn goan dôod in udder êeste joar.

## Bekende mussn
*Tsjilp de Mus: têeknfilmtje van 'n BRT

## Ofbeeldiengn

Ofbeeldienge:Passer-domesticus-001.jpg|E manneke in de zomer
Ofbeeldienge:Passer domesticus - 01.jpg|E vrouwke
Ofbeeldienge:House sparrow chick.jpg|E blutsekakker van e poar doagn oud
Image:Huismusopschotel.jpg|Mussn zyn stout en plangtrekkers
Rationoale getalln

'n **Rationaal** **getal** es 't quotiënt (veroedinge, in 't Latyn: *ratio*) van twêe gehêle getalln. De verzoamelinge van rationoale getalln èt als notoatie \mathbb{Q}. 

'n Rationoal getal kan in 't tiendêlig stelsel 'n antal cyfers "achter de komma" èn, zelfs 'n oeneindig antal. In da geval zyn die cyfers repeterend, da wil zeggn da n antal van die cyfers de hêlen tyd were kommn.

De uptellienge, oftrekkienge,vermenigvuldigienge en dêlienge van rationoale getalln es "inwendig", da wilt zeggn da de uutkomste were n rationoal getal es.
D'er zyn nateurlyk getalln daj nie lik 'n breuke kunt schryvn, bevôorbild \sqrt{2}, π. Da zyn irrationoale getalln. De verzoamelienge van de rationoale én de irrationoale getalln tegoare es de verzoamelienge van de reële getalln.

## Externe koppelienge
* Geschiedenisse van de getalln
Rôbost

E **rôbost** of e **rôboard** (*Erithacus rubecula*) is e veugeltje die surtout in de wienter in de omgevienge van uuzn te zien is. Mêestol zyn dadde veugels uut nôordeliker gebiedn die ier komn overwientern. 't Is d' ênigste sôorte in 't geslacht *Erithacus*.

## Uutzicht
E rôbost komt toet 14&nbsp;cm grôot. Van kleur zyn ze vaboovn bruun en vanoundern wit. Z'en e rôodachtign bost me doaround en witte striepe.

Ze weegn tusschn de 10 en de 22 gram.

## Verspreidieng en leefgebied
Rôbostn kommn vôorn in hêel Europa, in Anatolië, in Nôord-Afrika en up sommigte eilandn (Azoorn en Madeira).

Ze kommn e bitje overol vôorn, van busschn toet parkn en hovetjes.

## Leevn
Oloewel danze der froai uutzien, zyn 't stieve agressieve veugels, zeker an ze an 't broedn zyn of at wienter is (at er nie vele gin teetn en is). 't Gebeurt toene dan indriengers 't nie overleevn.

Ze broedn in gerrn of goatn, mo 't gebeurt oek danze in nestkassn kruupn. Ze leggn toene 3 toet 9 eiers. 't Ku gebeurn danze 3 keirs broedn. De joungn kunn achter e dag of 30 uutvliegn.

Z'eetn surtout fernient, slekkn en tettiengn, mor oek oltemets fruut en zoad.

## Cultuur
* 't Bestoat e legende woarin dat er e rôbost goa gon schufeln by't kruus van Jezus voen ze zêer e bitje te vermiendern. Beist dat 'n da doet, plakt er bloed an ze bost. Ezô kom et dat 'n e rôon bost et (juuste lik ol de rôbostn die der achter komn).
* Ne roibaard ip 'n wisse: gedicht van Omer Karel De Laey
Taxonomie (biologie)

**Taxonomie** es de noame dan ze in de biologie geevn an de **weetnschappelikke ordenienge** van levende organismen. 't Word es ofkomstig van 't Grieks *taxon* (groep). Taxonomie verwyst nie ollene na d'indelienge zevve, moa ook na de **methode** da je gebruukt vo in te deeln.

## Taxonomie van 't [[Bêesten (ryk)|Ryk der Bêestn]]

De Latynsche weetnschappelikke benoamienge stoat tusschn aksjes.

Afsproakn vo de SV categoriebenoamiengn:
#beestecategorieën osan in 't ienkelvoud, dus *Lyster of tapuut* (en gin *Lysters en tapuutn*)
#consequent zyn mè de meervoudsvorm: *Visschn, Musschn* (en gin *Vissn, Mussn*)

### Stamme: [[Chordabêestn]]

#### Klasse: [[Amfibieën]]

#### Klasse: [[Kroakbêenvissn]]

#### Klasse: [[Reptieln]]

#### Klasse: [[Stroalvinnign]]

#### Klasse: [[Veugel]]s

#### Klasse: [[Zoogbêestn]]

:15px ''Kykt ook noa Zoogbêestn (Taxonomie)

### Stamme: [[Geleedpôtigen]]

#### Klasse: [[Insectn]]

#### Klasse: [[Kobbeachtign]]

#### Klasse: [[Oggere kreeftn]]

### Stamme: [[Netelbêestn]]
#### Klasse: [[Blommebêestn]]

#### Klasse: [[Schyfkwalln]]

### Stamme: [[Rebbekwalln]]

#### Klasse: [[Tentaculata]]

### Stamme: [[Riengwurms]]

#### Klasse: [[Clitellata]]

### Stamme: [[Stekkervelbêestn]]
#### Klasse: [[Slangesterrn]]

#### Klasse: [[Zêe-egels]]

#### Klasse: [[Zêekomkommers]]

#### Klasse: [[Zêelelies]]

#### Klasse: [[Zêesterrn]]

### Stamme: [[Wêekbêestn]]
#### Klasse: [[Koppôotign]]

#### Klasse: [[Slekkn]]

#### Klasse: [[Twêekleppign]]
Paintball

**Paintball** (Vlams: verfbol) is een spelleke woar da je by andere minsen probeer te schiet'n met klêne verfbollekes.
## Mêestal

Mêestal zun der in da spelleke 2 ploegen me under eigen sôorte kleur van verfbollekes.
Ge meug da ôok nie azo mo spelen: ge moe jun beschermen mé een pak, wan die bollekes kun toch wel nog zêer doene. Ge moet ôok e masker droagn vo jun ôgn te beschermn.
1876

1873 - 1874 - 1875 - **1876** - 1877 - 1878 - 1879
't Joar **1876** is 't 76e joar in de 19e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
## Geboorn
*Léon Huygens, Belgische kunstschilder
;september
* 18 - Omer Karel De Laey, West-Vlamsche schryver
## Gestorvn
;januoari
*10 - Edmond de Coussemaker, Frans-Vlamsche schryver
;juni
*8 - George Sand - Fransche schryfster
Zandrakette

De **Zandrakette** (of *Arabidopsis thaliana*) es een plante van de familie van de kruusblommn.

## Uutzicht
De zandrakette es een ounipvollende plante, die overols groeit. Veel minsn zoent omschryvn als kruud. 't Koomt tot 30&nbsp;cm grôot, en leeft een joar. De zandrakette bloeit in april en meie, moar ôok soms in ogustus en september. Ip de takskes stoat er van oundern een bitje oar. De bloarn zyn grysgroen, eivormig, me soms ne getande of soms ne gladde kant. De bloemkes zyn wit en koomn tot vuuf mm grôot. Z'ein vier meeldroadn.

## Verspreidienge
Ôorsprounkelik koomn ze uut het Middellansche Zêegebied, moar oundertussn, keun je het kruud overol vindn. In België vind je het overol sterk verspreid, uutgenoomn langs de Moas en in de Ardenn. 't Groeit ip zunnige, oopn plekkn ip drôge oarme groundn, gelik dykn, veldn, duunn, meurn, oagn, bermn, tussn stroatstêenn,...

## Belang
Oloewel dat het een anoniem bloemke es dat deur niemand erkend weird, eit et een immens belang in de moleculaire biologie. 't Wos noamelik de êeste plante woarda het genoom van gekend wos. In 1999 eit een Europees-Amerikoans-Japans consortium et genoom bepoald, voor België deen der minsn van de UGent-VIB an mee, ounder leidieng va Van Montagu. Arabidopsis es ton ôok nog olsan êen van de belangrykste modelorganismen van de planteweireld

## Externe koppeliengn
*De publicoatie van het 4de chromosoom
*De website over Arabidopsis
Zêesterre

De **zêesterre** of **zeisterre** (Asteroidea) es een klasse van de stekkervelbêestn (Echinodermata). 

## Uutzicht
De zêesterre es een zêebêeste, die mêestal uut 5 oarms bestoat moa d'r zyn d'r ook die d'r veel mêer en. De klêenste sôorte wordt moa 1&nbsp;cm grôot en de grotste zêesterre kan 1 m wordn met een oarmlengte van 45&nbsp;cm. Et eit een kleur da varieert van geel over oranje tot rôod, moar ook pupere, blauwe en groene sôorten bestoan. Ze zyn plat en stervormig en ip udder oarms stoan der stekkers. An de ounderkant van de oarms stoan der zuugnappn. De mound zit vanounder in 't middn, en sluut direct an ip de moage. De geweune zêesterre stulpt een dêel van de moage noa buutn en drukt 't teegn de prooi. Ton moakn uutgescheidn enzymen 't eetn vloeiboar. Zêesterren oasemen deur uutstulpingen in under vel en de voetjes.

De Zêesterre leeft ounder woater en goat vôoruut me zyn klêne voetn me zuugnappn. Et gebruukt die zuugnappn ôok om schelpdiern, gelik mossels en klêne slekken t'oopnen.

't Regeneroatievermeugen van een zêesterre is styf grôot. Wannêer dat er êen van de oarms beschoadigd wordt of verloren goat groeit er een nieuw gedêelte an.

## Verspreidienge
D'r bestoan ca. 1800 soortn over hêel de weireld, surtout langs de rotskustn. Ge keunt de zêesterre vindn ip de ground van de zêe en ip zêedykn, in de Nôord-, Middellansche- en Ôostzêe en in ol d'andere zêen.
De stekkervelbêestn bestoan ol 590 miljoen joar, moar van de ôorsprounkelik 30.000 sôortn schietn der moar een 6000-tal over.

## Vôortplantienge
In et vôor-en noajoar verspreidn de zêesterrn sperma en eicelln in 't woater. 't Vrouwke makt 2 miljoen eikes in een eure an. Uut de eiers koomn der larvn, die udder loatn meedryvn me het planktong. Achter drie weekn goan ze no de zêebodem.

## Varia
Verwar de bêeste  nie me ne , ne gebruuker ip deze wikipedia.
miniatuur|links|<center>Verschillige sôortn zêesterren
Marcel Defever

**Marcel Alberic Defever** is ne boerezeune, gebortig van Merkem die schryft in de *[[Gazette van Detroit]]*.

Achter de Twiddn Weireldôorloge is Defever gemigreerd nor Amerika. 
In de Gazette van Detroit et em ze vaste rubrieke "Son of war and peace" waarin dat em de verschillende facetten van zyn jeugdjaren in Merkem beschryft, bevoorbeeld d'iprichtinge van de KLJ in Merkem ounder leidienge van Jules Carron, dat em in zyn artikel father Carron naamt.

Da zelfste werk is ook in boekvorm uutgegeven: "Son of War and Peace: The Life and Times of a Flemish American". 

Marcel is in Amerika boer gewist, mo dei later andere business.

Marcel is ook liefhebber van genealogie, stamboomkunde. 

Ie weunt nu in 't platsje Davison in de Amerikaanse staat Michigan.
Omer Karel De Laey

[thumb|<center>Plakkoate an 't huus van Omer Karel De Laey, Amersveldestroate, [De Gête]]
**Omer Karel De Laey** (Sint-Jozef (Ooglee), 18 september 1876 - 16 december 1909) wos e West-Vlamschn schryver. 

## Leevn
E wos de zeune van e rykn boer, die nog burgemêester en provinscheroadlid ewist is. En is ebôorn me reuma en etwot an zyn erte, woadeure dat 'n mo 33 joar oud ekommn is. Achter dat 't no 't Klêen Seminoarie in Roeseloare egoan wos (woa dat 'n Grieks-Latyn dei en indeliks goeie puntn oald voun algebra en fysica, mo surtout geirn Nederlands en Latyn dei), gienk 'n no Leuvn (e dei doa Rechtn). Ze studentejoarn woarn de beste van ze leevn, e kuste doa werkn, wandeln, schryvn en discuteern me jounge gastn van 't zeste niveau lik nem. E kwam in 1900 doctor in de Rechtn, mo deur ze slicht erte moest 'n no de Gête werekêern. 
 
E gienk dôod in 1909.

## Werk
De Laey et e masse eschreevn, buutn gedichtn ouk tonêel, essays en sprooksjes.
*Ook verzen (gedichtn, 1902)
*Van te lande (gedichtn, 1903)
*Van over ouds (gedichtn, 1905)
*Flandria illustrata (gedichtn, 1905)
*Bespiechelingen (gedichtn, 1907)
*Falco (tonêel, 1907)
*Hardenburg (tonêel, 1907)
*Dierensprookjes (1912) (*E wos toune ol dôod.*)

### E vôorbeeldje
:Er houng 'n wuulgen wisse,
:ol boven ip nen dik,
:en, drounder, wos ne roibaard
:an 't wroetlen, in het slik.

:Je wupte, rechte omhoige,
:tot ip de wisse, en zat
:daa med z'nen borst, die rost is
:lik 'n verdroigde blad.

:Je sprounk dan were omleege,
:omdat hi, gunter, zag
:ne worrem blekken, die, ip
:z'n rik, te wentlen lag.

:De wisse houng te wieglen,
:al boven ip de dik,
:en, drounder, wos de roibaard,
:an 't wroetlen in het slik.

*Uit: Ook verzen. Vacancerismen ip z'n Westvlams, 1902*

## Referensches
*Van Wilderode, Anton, *De Dubbelfluit 2*, p.&nbsp;146-147, 1974
Ekster

**Eksters**, ook **aksters** of **asters** enoemd, zyn redelik grôte veugels die overol in West-Vloandern broen. Ze trekkn in de wienter oek nie no warmer streekn. 

## Uutzicht
Eksters kunn oungeveer en oovn meiter lank kommn. Nunder pluumn zyn (buutn dedie van nunder bost, boog en 'n vôorkant va nunder vlerkn, die wit zyn) zwort met e purper-groenn schienk. Nundern bek en nunder pôotn zyn oek zwort. 'n Steirt is in veroudienge langer of van de mêeste aar veugels (tusschn de 20 en 30&nbsp;cm).

## Verspreidienge en leefgebied
Eksters kommn vôorn in Europa, e stik van Azië en 't nôorn van Afrika. Ander sôortn ('n dien van by nuus is 'n Europeeschn ekster (*Pica pica*)), vien je in Spanje en Portugal, Azië en Korea en in Nôord-Amerika.

Nunder leefgebied is surtout woa dat er teetn is (busschn en stikkn), mor oundertusschn leevn ze oek mêer en mêer in stedelik gebied.

## Leevnswyze
### Teetn
Eksters eetn vanolles: olle sôortn bêestn die niet te grôot zyn (surtout fernient, mor oek jounge veugels, klêne zoogdiern), plantoardige diengn (eikels, groan), oas en eiers.
### Vôortplantienge
Nunder nest moakn ze in olle sôortn oge boomn. In de wienter ku je die nestn goed zien. In da nest leggn ze nermaal gezien êne kê 't joare (round april) toet 10 eiers (mêestol wel miender).
### Doenienge
Eksters zyn zot van olles die blienkt (juuste lik olle sôortn kroain) en ze duvn wel eki blienknde kalutjes meipakkn. An ze up de ground zyn, wandeln ze geweune, buutn an ze zêre etwoa moetn zyn, toune spriegn ze zydeliengs.

't Zyn mêestol schuwe veugels, oloewel dat stief ebeterd is, surtout in streekn woa dan ze vele in countakt kommn me menschn (in streekn woa dat er veel uuzn stoan).

## Uutdrukkiengn
* 't Vliegt een aster uut ze gat (Poperienge): e doet etwot tegen zyn nateure in (bevôorbeeld e kremper die e tournée générale gift)
* Neurn ekster wunt oge: z'e lange bêenn
Oetave

**Oetave** (Nederlands: *Houtave*) is e kleen dorptje in de Belgische provinsje West-Vloandern en e deelgemeente van Zuunkerke. 't Is e polderdorptje in 't platteland tusschn de stad Brugge en de kust. 
## Beziensweirdigheedn
:15px *Kykt noa [[Bouwkundig erfgoed in Houtave]]*

Houtave_Church_R13.jpg|Oetave gezien van uut de verte
Houtave_R02.jpg|Oetave bie 't binnenrieën van uut het zuden
Houtave - Kerkhofstraat.jpg|Kerkhofstraat noa de kerke
Houtave_Drie_Koningen_R01.jpg|D'oede erberge "De Drie Keuningen" in 't centrum van 't dorp
Houtave_Pastoriestraat_R03.jpg|De Pastoriestraat nevenst de kerke
Houtave - Sint-Bavo en Sint-Machutuskerk 1.jpg|Sint-Bavo en Sint-Machutuskerke
Houtave_Church_R15.jpg|De kerke van ol den andere kant gezien
Houtave - Sint-Bavo en Sint-Machutuskerk 2.jpg|Voorgevel van de kerke
Houtave_Church_R02.jpg|Binnenkant van de kerke
Houtave_Church_R10.jpg|Steen in de kerke met de namen van de pasters van Oetave
Outem (Veurne)

**Outem** (Officieel: *Houtem*) is buutn Veurn zevve de grotste dêelgemêente van de gemêente. 't Weunn a peu près 700 menschn. Vôorn 1977 woarn De Moern oek e stik van Outem, toet an ze tope e stik va Veurn kwaamn.

Outem ligt an de schreve, teegn Oundschôte en de Fransche Moern (Les Moëres). D'aar parochies die der teegn liggn, zyn De Moern, Wulveriengem, Vienkem en Leisel.

Outem wos d'êeste parochie binn Veurn die e beweunersplatform upericht et (ounder invloed van 't ACW), surtout voen mêer insproake te krygn in Veurn.
## Beziensweirdigheedn
:15px *Kykt noa [[Bouwkundig erfgoed in Houtem]]*